https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b5d990433b80437bc6578a2792fbf7.pdf c56c5025eec72ea3f2d4fcec206f8697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2184 Title A name given to the resource "Herody" na deskach teatru Dormana / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.95-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Fiderkiewicz „ H E R O D Y " NA DESKACH TEATRU JANA Kiedy w DORMANA 1 9 8 6 roku rozpoczęłam na Ż y w i e c c z y ź n i e badania e t n o g r a f i c z n e z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h , s p o t k a ł a m się z n a d ­ z w y c z a j ż y w ą w t y c h kręgach pamięcią o nieżyjącym już J a n i e Dormanie. 1 J a n D o r m a n znany jest przede w s z y s t k i m j a k o t w ó r c a teatru dziecka. J e g o p o n a d trzydziestoletnia działalność j a k o autora i reżysera n o w a t o r s k i c h przedstawień dla dzieci i młodzieży, a p o d koniec życia także dla d o r o s ł y c h , była t e m a t e m w i e l u recenzji p r a s o w y c h oraz a r t y k u ł ó w w specjalistycznych t y t u ł a c h z zakresu sztuki oraz p e d a g o g i k i w kraju i za granicą. O fascynacji D o r m a n a teatrem l u d o w y m pisano n i e w i e l e . Były to w z m i a n k i przy okazji recenzji teatralnych i relacji z imprezy „ H e r o d y " . Najcenniejszymi źródłami s t a n o w i ą c y m i rzetelną p o d ­ s t a w ę d o analizy roli f o l k l o r u w szczególności zaś r o d z i m e g o teatru l u d o w e g o w o g ó l n e j k o n c e p c j i teatru Dormana należą w y p o w i e d z i s a m e g o artysty. A r t y k u ł ten p o w s t a ł w głównej mierze w o p a r c i u o liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przeze m n i e w latach 1 9 8 6 - 1 9 9 0 (przy okazji badań ż y w i e c k i c h o b r z ę d o w y c h z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h „ D z i a d y " i „ S z l a c h c i c e " ) na t e m a t „ H e ­ r o d ó w " — przeglądu z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h okresu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o o r g a n i z o w a n e g o przez J a n a Dor­ Będzin 1 9 7 3 . Herod, Zespół z Bębła, d. pow. krakowski mana w latach 1 9 6 5 - 1 9 7 3 w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. S w o i c h i n f o r m a t o r ó w podzieliłam na d w i e g r u p y . Do pierwszej zaliczyłam c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h z Ż y w i e c c z y z n y , z a r ó w n o t y c h , którzy znali Dormana osobiście i brali udział w przeglądzie, a k t ó r y c h informacje były dla m n i e najcenniejsze, jak i t y c h , którzy znali D o r m a n a j e d y n i e z o p o w i a d a ń . W drugiej g r u p i e znaleźli się j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y ze Śląska i Zagłębia, koledzy z teatru oraz rodzina. Jak d o s z ł o d o p i e r w s z y c h „ H e r o d ó w " i skąd p o m y s ł przenie­ sienia obrzędu na scenę teatralną? Ż o n a D o r m a n a — — tak m ó w i na ten temat: „ P o w o j n i e , kiedy Janina mieszkaliśmy w S o s n o w c u przyszli d o naszego d o m u podczas B o ż e g o N a r o ­ dzenia c h ł o p c y z g w i a z d ą i ś p i e w a l i kolędy. Oni byli aż z Piekar Śląskich. W t e d y nie w o l n o b y ł o c h o d z i ć ' H e r o d o m ' ani k o l ę d o ­ w a ć . A przecież c h o d z i l i , ' M i k o ł a j e ' , ' Ł u c j e ' . Kiedyś szliśmy k o ł o d w o r c a w S o s n o w c u , a t u idą ' H e r o d y ' , j e d e n 'diabełek' z różkami miał c h y b a sześć lat, pozostali c h ł o p c y byli n i e w i e l e starsi. Byli g ł o d n i i zziębnięci. M ą ż p o w i e d z i a ł d o n i c h : — Zgłoście się d o teatru w Będzinie, będziecie w y s t ę p o w a ć na s c e n i e " . 2 Rekrutację d o pierwszego przeglądu z o r g a n i z o w a l i sami D o r m a n o w i e — zbierając o d s p o t k a n y c h na ulicy k o l ę d n i k ó w adresy zamieszkania. W p i e r w s z y c h „ H e r o d a c h " udział w z i ę ł o siedem z e s p o ł ó w z: G l i w i c — B o j k o w a , Czeladzi, D ą b r o w y Górniczej, B i a ł e g o Kościoła, Z i e l o n k i i Strzemieszyc. W t y m miejscu p r z y p o ­ mnieć należy, że w p r o w a d z o n y w okresie s t a l i n o w s k i m u r z ę d o w y zakaz k o l ę d o w a n i a o b o w i ą z y w a ł w f o r m i e o g r a n i c z o n e j w n i e ­ k t ó r y c h r e g i o n a c h kraju aż d o 1 9 8 9 r o k u . Na przykład w latach osiemdziesiątych nie b y ł o co p r a w d a c a ł k o w i t e g o zakazu na Ż y w i e c c z y ź n i e , ale zespoły musiały mieć z e z w o l e n i e wydane przez naczelnika g m i n y określające trasę k o l ę d o w a n i a oraz rodzaj z a b a w i f i g l i k o l ę d n i c z y c h . Brak zezwolenia u p o w a ż n i a ł urząd g m i n y d o ukarania k i e r o w n i k a g r u p y g r z y w n ą . D o r m a n z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , że obrzęd k o l ę d n i c z y w wersji scenicznej traci bardzo w i e l e : „ ( . . . ) przenosząc z w y c z a j k o l ę d o w y na scenę przekształcamy sakralną z a b a w ę , z a k ł ó c a m y przyjęty porządek, (...) obrzęd w y j ę t y ze ś r o d o w i s k a z a c h o w u j e nadal f o r m ę r y t u a ł u , ale p o z b a w i o n y jest życia, przenosi uczest­ n i k ó w w inny ś w i a t " . 3 U t r z y m a n i e przy życiu r ó ż n y c h f o r m obrzędu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o — t o pierwszy w a ż n y p o w ó d z o r g a n i z o ­ w a n i a „ H e r o d ó w " . Wiązał się o n z koniecznością przybliżenia współczesnemu człowiekowi tradycyjnych obrzędów. Drugim, r ó w n i e w a ż n y m m o t y w e m była fascynacja teatrem l u d o w y m , w efekcie której D o r m a n przeniósł niektóre e l e m e n t y k o n w e n c j i t e g o teatru d o w ł a s n y c h inscenizacji, b o w i e m w zastanej k o n ­ w e n c j i teatru z a w o d o w e g o nie z n a j d o w a ł t a k i c h e l e m e n t ó w , " ( . . . ) które w z m a c n i a ł y b y k o n s t r u k c j ę k o m p o z y c j i s c e n i c z n y c h . Brakowało w nich jędrnego poszczególne fragmenty materiału, który zespala, budowanych epizodów. wiąże Szukałem — pisał — poza t y m s p o s o b u na interpretację w s p ó ł c z e s n e g o t e k s t u . D a w n a m e t o d a „ w y c z u w a n i a " e m o c j o n a l n e g o , przeży­ w a n i a , kłóciła się z m o i m i założeniami e s t e t y c z n y m i . W po­ s z u k i w a n i a c h s w o i c h z w r ó c i ł e m się d o teatru o b r z ę d ó w . A b y nazbierać t y c h m a t e r i a ł ó w n a j w i ę c e j p o s t a n o w i ł e m z o r g a n i z o ­ w a ć Przegląd Z e s p o ł ó w O b r z ę d o w y c h . T o , że impreza nabrała i n n e g o charakteru i o b o k m o i c h z a m i a r ó w znalazła uznanie w ś r ó d ludzi parających się z a g a d n i e n i a m i sztuki l u d o w e j (...) myślę, że jest zasługą z a p o t r z e b o w a n i a s p o ł e c z n e g o " . 4 Drugie „ H e r o d y " postanowił Dorman zorganizować w sposób bardziej m e t o d y c z n y . W okresie ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w y j e ­ chali z żoną na w s i e z a g ł ę b i o w s k i e i p o d k r a k o w s k i e , aby o d ­ naleźć i zachęcić d o w y s t ę p ó w w teatrze k o l ę d u j ą c e t a m zespoły. Wśród miejscowej l u d n o ś c i s p o t k a l i się j e d n a k z niechęcią i brakiem zaufania. W o b a w i e przed sankcjami ze s t r o n y w ł a d z nie chciano udzielać im żadnej informacji. Dopiero po długich i c i e r p l i w y c h w y j a ś n i e n i a c h , że intencją i c e l e m przyjazdu jest u c h r o n i e n i e o d z a p o m n i e n i a starych z w y c z a j ó w , r o z m ó w c y d a ­ w a l i się przekonać i „ z d r a d z a l i " adresy k o l ę d n i k ó w . W d r u g i m Przeglądzie udział w z i ę ł o j u ż kilkanaście z e s p o ł ó w . Na imprezę przyjechali p o n a d t o z całego kraju: reżyserzy, s c e n o g ­ r a f o w i e , pisarze, reporterzy i dziennikarze z Telewizji Polskiej, Polskiego Radia oraz Kronika F i l m o w a . Kolejną imprezę p o s t a n o w i ł D o r m a n w z b o g a c i ć o inne, poza „ H e r o d a m i " f o r m y k o l ę d o w a n i a . „ W i e d z i a ł e m o istnieniu ' D z i a 95 �d ó w ' i . S z a l a c h c i c ó w ' w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c a c h Ż y w c a . Bliżej nej", w warstwę symboliczno-magiczną obrzędu. „Anielę M a t u - ich nie z n a ł e m . Ruszyłem zatem w g ó r y t y m g o r l i w i e j i z w i ę k s z y m szczak (!) z Lalik k o ł o Ż y w c a p o z n a ł e m jeszcze przed śmiercią jej zaciekawieniem". ojca. Teraz, jak za życia Pytla zbierają się c h ł o p a k i , a b y przy­ 5 „ P o d c z a s k t ó r y c h ś ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia mąż „ z g i n ą ł " s p o s o b i ć się d o k o l ę d o w a n i a . A n i e l a w okresie g o r ą c z k o w y m się p r z y g o t o w a ń d o świętą B o ż e g o Narodzenia musi znaleźć czas, d o p i e r o w kilka d n i p o ś w i ę t a c h . Dotarł d o Z w a r d o n i a i Lalik, aby w y c i ą g n ą ć r e k w i z y t y z k o m o r y , musi p r z y g o t o w a ć materiały gdzie zauroczyły g o k o l ę d u j ą c e t a m g r u p y z w a n e „ D z i a d a m i " d o reperacji sprzętu. Brakujące trzeba z a m ó w i ć . Ojciec z a m a w i a ł w górach — wspomina Janina Dormanowa — i „Szlachcicami". Maskę kolędnika z „ D z i a d ó w " w 1 9 6 7 r. d o spektaklu Szczęśliwy pojawił wykorzystał maski u Kubaszczyka. M i m o z a w i e i , m i m o m r o z u A n i e l a dociera d o K o n i a k o w a i przedstawia prośbę rzeźbiarzowi. Kubaszczyk książę. D o r m a n miał k o n t a k t y z zespołami „ D z i a d ó w " z Pietrzykowie, c h ę t n i e w y k o n a z a m ó w i e n i e , ale czy zdąży, trzy maski t o d u ż o . Ż a b n i c y G ó r n e j , M i l ó w k i , Kamesznicy, Lalik i Z w a r d o n i a . W s z y s t ­ A n i e l a p o d o b n i e jak ojciec potrafi zachęcić, potrafi przekonać. kie te g r u p y n a j p i e r w poznał w terenie, a p o t e m zaprosił d o N i e ł a t w o zgarnąć całe t o w a r z y s t w o , kiedy u każdego w d o m u Będzina. P o d z i w i a ł instynkt „ g ó r a l i o d Ż y w c a " , który p o z w a l a ł im inne prace, każdy pracuje — t o w Z w a r d o n i u „ n a t a r t a k u " , „ t o na t w ó r c z e przekształcanie scenariusza o b r z ę d u . Dzięki k i l k u l e t ­ w M i l ó w c e na k o l e i " a są n a w e t i tacy c o dzień w dzień dojeżdżają n i m o b s e r w a c j o m t y c h z e s p o ł ó w w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h i na p o c i ą g i e m d o Ż y w c a (...). R o z m a w i a m y o k o l e j n y m w y j e ź d z i e scenie D o r m a n dostrzegł, że t o , c o b y ł o zabawą, przybierało zespołu d o Będzina. A n i e l a narzeka na zespół, że próżniaki, z b i e g i e m czasu f o r m ę artystyczną. W zespołach p o j a w i a ł y się h u n c w o t y , pijaki i g a m o n i e . Ona ma już d o ś ć t e g o w s z y s t k i e g o n o w e postaci, które były reakcją na otaczającą rzeczywistość. (...) A l e g d y c h ł o p c y pozbierają się w izbie, jak „ f r y g a " ugania się Artysta podaje przykład t w ó r c z e g o p o t r a k t o w a n i a roli C y g a n ó w przy p i e c u . W w j e d n e j z g r u p . Para „ n o w o c z e s n y c h " C y g a n ó w , j a k o całość przeistacza się w dziedziniec. Sufit unosi się w górę. Z a k ł a d a m inscenizacyjna i plastyczna t o transpozycja o r y g i n a l n a i trafna. maskę diabła — tańczę razem z n i m i " . izbie g o r ą c o . A n i e l a rozdaje maski (...) Izba 8 „ L u d z i e sądziliby, że t o kradzież p o m y s ł u o d W i t k a c e g o " — z a u ­ W Lalikach na W e ł n i a k o w c e stoi d o dziś „ d z i a d o w s k a c h a ł p a " w a ż a D o r m a n . W y n i k i p r o w a d z o n y c h przeze m n i e badań e t n o ­ — d o m L u d w i k a i Stefanii Pytel. W n i m przez pięćdziesiąt lat g r a f i c z n y c h p o t w i e r d z i ł y spostrzeżenie D o r m a n a o intuicji artys­ zbierał się każdego roku na Szczepana i Sylwestra zespół k o l ę d ­ 6 tycznej i t e m p e r a m e n c i e t w ó r c z y m c z ł o n k ó w „ D z i a d ó w " . 7 We ników. W n i m p r z y g o t o w y w a l i się d o o b c h o d u w s i , w nim w s z y s t k i c h k i l k u n a s t u z n a n y c h m i zespołach z a o b s e r w o w a ł a m o d b y w a ł a się na zakończenie s y l w e s t r o w a p o t a ń c ó w k a . O b e c n i e t w ó r c z e (ale j e d n o c z e ś n i e z g o d n e ze specyfiką myślenia l u d o ­ zespół „ D z i a d ó w " p r o w a d z i w Lalikach Darek M a t u s z n y , trzeci w e g o ) podejście d o „ s c e n a r i u s z a " obrzędu i ról w n i m w y ­ w sztafecie p o k o l e n i o w e j rodziny. Dzięki w i e d z y na t e m a t o b ­ s t ę p u j ą c y c h , a także r o z w ó j plastyki o b r z ę d o w e j . rzędu przekazanej przez matkę, t r o s k l i w i e p r z e c h o w a n y m re­ Oczywiście s t o p i e ń i rodzaj t w ó r c z y c h rozwiązań był różny w p o s z c z e g ó l n y c h k w i z y t o m i s t r o j o m , był w stanie po kilkuletniej przerwie reak­ g r u p a c h , bardziej l u b mniej n o w a t o r s k i ( t r e ś ć ) , czy o r y g i n a l n y t y w o w a ć zespół złożony z ludzi m ł o d y c h , j e g o (forma inscenizacyjna). Zespół, k t ó r y m o p i e k u j e się jest przykładem u m i e j ę t n e g o łączenia rówieśników. „Dziadów" tradycji opartej na najstarszych przekazach z eksplozją m ł o d z i e ń ­ — d w i e oceniał o n bardzo w y s o k o , a m i a n o w i c i e z Lalik i ze czej fantazji i ż y w i o ł o w o ś c i . „ D z i a d y " — m ó w i Darek — t o pełna Spośród znanych Dormanowi żywieckich grup Z w a r d o n i a . W Lalikach b y w a ł bardzo często, zaprzyjaźnił się t a m i m p r o w i z a c j a teatralna, ale o b o w i ą z k o w o z a c h o w a n e być muszą z L u d w i k i e m Pytlem — k i e r o w n i k i e m g r u p y , oraz j e g o córką o b r z ę d o w e sceny, które mają znaczenie s y m b o l i c z n e . Dążę d o o d t w o r z e n i a zespołu w e d ł u g najstarszych przekazów. Szereg ról Anielą M a t u s z n y . L u d w i k Pytel z w i ą z a n y był z zespołem o b r z ę d o w y m „ D z i a ­ z a p o m n i a n o a l b o z a n i e c h a n o . 'Księdza', ' A n i o ł a ' , ' D z i e g c i a r z a ' . " d ó w " o d dziecka. O d 1 9 3 7 r. d o śmierci — w 1 9 6 8 r. — k i e r o w a ł Obrzęd jest dla zespołu zabawą integrującą w s z y s t k i c h jej c z ł o n ­ grupą. Był znaną i p o p u l a r n ą postacią w Szarych G r o n i a c h (tak k ó w , j e d n o c z e ś n i e w s p ó l n a , t w ó r c z a zabawa działa inspirująco. n a z y w a ł y się Laliki d o 1 9 4 7 г.). Z z a w o d u g a j o w y , przez jakiś czas Stare role пр.: D o k t o r a , Ż y d a , Ż y d ó w k i , C y g a n k i w z b o g a c o n e p r o w a d z i ł sklep k o l o n i a l n y , był n i e w ą t p l i w i e c z ł o w i e k i e m n i e t u ­ zostały przez i m p r o w i z u j ą c y c h a k t o r ó w o n o w e elementy. Gosz­ z i n k o w y m , o wielu zainteresowaniach i uzdolnieniach. Aniela cząc w d o m u M a t u s z n y c h na dzień przed w y s t ę p e m zespołu M a t u s z n y t r o s k l i w i e p r z e c h o w u j e d y p l o m , jaki otrzymał jej ojciec w „ G o d a c h Ż y w i e c k i c h " w M i l ó w c e - N i e l e d w i m i a ł a m szczęście w 1 9 3 7 r. za u c z e s t n i c t w o w „ Ś w i ę c i e G ó r " z zespołem o b ­ być nie t y l k o o b s e r w a t o r e m o b r z ę d u , ale stałam się także ś w i a d ­ r z ę d o w y m z Lalik. Był t o j e d y n y w tej imprezie i pierwszy zarazem kiem p r z y g o t o w a ń d o n i e g o , c o p o z w o l i ł o m i o w i e l e lepiej w historii „ Ś w i ę t a G ó r " zespół o b r z ę d o w y . Rola L u d w i k a Pytla zrozumieć j e g o delikatną, magiczną strukturę. Z d a n i e m A n i e l i kierow­ M a t u s z n y przeglądy będzińskie s t a n o w i ł y dla z e s p o ł ó w o b r z ę d o ­ n i c z y c h . Był w jednej o s o b i e o r g a n i z a t o r e m , inspiratorem, w y ­ w y c h o g r o m n ą siłę n a p ę d o w ą d o działania. Ona sama w i e l o k r o t ­ w zespole „ D z i a d ó w " nie ograniczała się d o f u n k c j i c h o w a w c ą , w y k o n a w c ą masek i s t r o j ó w oraz aktorem — j e d n y m nie chciała z r e z y g n o w a ć z p r o w a d z e n i a zespołu, ale D o r m a n z „ d z i a d ó w " . P o z o s t a w i ł p o sobie d o w ó d n i e w ą t p l i w i e g o t a l e n t u zawsze umiał ją skutecznie o d w i e ś ć o d t y c h p l a n ó w . P o n a d t o żal plastycznego: cztery maski ( d w i e w e r s j e Żyda i d w i e Diabła) by jej b y ł o s p o t k a ń w Będzinie, gdzie zawsze p a n o w a ł a bardzo pełne ekpresji i p s y c h o l o g i c z n e j p r a w d y , u n i k a t o w e dzisiaj przy­ serdeczna i bezpośrednia atmosfera. W obrzędzie kłady z zakresu plastyki o b r z ę d o w e j . J a k o m o d e l d o w y k o n a n i a interesowała D o r m a n a f o r m a , resztę — jak w s p o m i n a masek Żyda — „ P a c h c i a r z a " posłużył Ż y d , p r o w a d z ą c y w ó w c z a s — p o z o s t a w i a ł f o l k l o r y s t o m . P a s j o n o w a ł o g o także znaczenie g o s p o d ę w Szarych G r o n i a c h . M a s k i w y k o n a n e przez Pytla żyją, m a g i c z n e i s y m b o l i k a scen i z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h . D o r m a n są n i e o d ł ą c z n y m i r e k w i z y t a m i dla w y k o n a w c ó w w s p ó ł c z e s n e g o potrafił tak b a w i ć się z k o l ę d n i k a m i , j a k b y był j e d n y m z n i c h . zespołu „ D z i a d ó w " , p r o w a d z o n e g o przez w n u k a — Dariusza Matusznego. najbardziej Aniela W ł a d y s ł a w P i w o w a r c z y k już czterdzieści pięć lat z w i ą z a n y jest z zespołem „ D z i a d ó w " z Ż a b n i c y ( n a z w a n y m przez o r g a n i z a t o ­ A n i e l a była szóstym i n a j m ł o d s z y m dzieckiem L u d w i k a i S t e f a ­ r ó w „ G o d ó w Ż y w i e c k i c h " - Przebierańcami Górnej Ż a b n i c y ) . nii Pytel. J a k o j e d y n a z r o d z e ń s t w a pozostała w Lalikach, wyszła Kiedy był m a ł y m c h ł o p c e m g r u p ę „ D z i a d ó w " p r o w a d z i ł j e g o za mąż za Laliczanina i p o śmierci ojca przejęła k i e r o w a n i e grupą stryj. Koneksje r o d z i n n e nie na w i e l e się zdały c h ł o p c u i p o d o b n i e „ D z i a d ó w " . Jest t o sytuacja w y j ą t k o w a , aby o b r z ę d e m , d o jak każdy k t ó r e g o tradycja „ d o p u s z c z a ł a " w y ł ą c z n i e mężczyzn z a j m o w a ł a „ P a c h o ł k a " . Udział w zespole był w ó w c z a s w y r ó ż n i e n i e m , s w o i ­ inny kandydat staż w zespole rozpoczął od roli się kobieta. Rolę A n i e l i M a t u s z n y w p o d t r z y m a n i u k u l t u r y i t r a d y ­ stym a w a n s e m s p o ł e c z n y m . Po trzech latach „strzelania z b a t a " cji l u d o w e j w który j a k o „ P a c h o ł e k " , szesnastoletniemu p o d ó w c z a s W ł a d k o w i p o ­ w i e l o k r o t n i e korzystał z jej w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a w okresie w i e r z o n o rolę „ D i a b ł a " , c o w i ą z a ł o się z w y s t ę p o w a n i e m w mas­ o r g a n i z o w a n i a „ H e r o d ó w " i w pracach inscenizacyjnych in­ ce. „ P o d maską można b y ł o dziołszki brudzić s a d z a m i " — w s p o ­ s p i r o w a n y c h teatrem l u d o w y m . Poza i n f o r m a c j a m i czysto t e c h ­ m i n a Pan W ł a d y s ł a w . — J a k „ D z i a d y " figla nie w y p ł a t a ł y , t o ich nicznymi Aniela wprowadziła Dormana w świat wiedzy „ t a j e m ­ mieli za n i c " . W zespole t y m odegrał P i w o w a r c z y k wszystkie 96 Lalikach w pełni d o c e n i ł J a n Dorman, �tradycją u s t a n o w i o n e role. Najdłużej, bo aż piętnaście lat był Nieco inną w e r s j ę t e g o samego w y d a r z e n i a przekazała mi Pani „ C y g a n e m przed k o ń m i " . „ Z a M ł o d ą Panią t y l k o nie szedłem, nie Maria K w i e c i e ń , g ł ó w n a k s i ę g o w a Teatru Dzieci Zagłębia i bliska c h c i a ł e m być b a b ą " — zwierza się. Kiedy miał p o n a d trzydzieści w s p ó ł p r a c o w n i c a D o r m a n a o d 1 9 6 4 r. aż d o końca j e g o pracy lat został „ K o m e n d a n t e m " ( o b e c n i e k i e r o w n i k zespołu) i f u n k c j ę w teatrze. W e d ł u g niej, spektakl Choinka tę pełni d o dziś. P o m i m o t e g o , że P i w o w a r c z y k d w a d z i e ś c i a pięć coś w s p ó l n e g o z ' H e r o d a m i ' , był j a k b y h a p p e n i n g i e m , ale nie d o lat p r z e p r a c o w a ł w hucie, w o d l e w n i żeliwa „ S z m i d t " w W ę g i e r s ­ k o ń c a , c h o d z i o s p o n t a n i c z n o ś ć łączącą te d w i e f o r m y t e a t r a l n e " . 9 „ ( . . . ) miał futurystów nie czuje się D o r m a n był specjalistą o d afer. Kazał w y w i e ź ć j u r o r ó w , inne h u t n i k i e m . J e g o dziad, ojciec i stryj byli b a c a m i . O n też przez trzy w a ż n e osobistości i część p u b l i c z n o ś c i za miasto, d o g o s p o d y . lata p r o w a d z i ł b a c ó w k ę w Rycerce G ó r n e j . Tradycje pasterskie T a m zostali o b f i c i e uraczeni a l k o h o l e m . Potem p r z y w i e z i o n o ich kiej Górce ( o b e c n i e Bielska Fabryka A r m a t u r ) w rodzinie, a także w samej Ż a b n i c y miały o g r o m n y w p ł y w na d o teatru i w p r o w a d z o n o na scenę, gdzie się s k o m p r o m i t o w a l i . utrzymanie się ż y w o t n o ś c i obrzędu w j e g o najstarszych przeka­ Zespół został ukarany, w y k l u c z o n o g o z udziału w zach. a D o r m a n a z a w i a d o m i o n o , że ' H e r o d ó w ' nie b ę d z i e " . D o r m a n Władysław P i w o w a r c z y k kilkakrotnie brał udział w „Hero­ Festiwalu, interweniował u ówczesnego kierownika wydziału kultury i sztu­ d a c h " , a w 1 9 7 2 roku z d o b y ł w nich w r a z z zespołem pierwsze ki w s p r a w i e z o r g a n i z o w a n i a dziesiątych, j u b i l e u s z o w y c h „ H e r o ­ miejsce. W 1 9 7 5 r. „ D z i a d y " z Ż a b n i c y w y s t ę p o w a ł y na scenie d ó w " , ale ten o d p o w i e d z i a ł m u , że „ ( . . . ) nie p o w i n i e n się s w o i m i Teatru W i e l k i e g o w W a r s z a w i e , a w 1 9 7 6 r. w M u z e u m Etno­ staraniami narażać, g d y ż w ł a d z e p o l i t y c z n e kazały o ' H e r o d a c h ' g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e . O zespole t y m Telewizja Polska na­ raz na zawsze z a p o m n i e ć " . kręciła także kilka f i l m ó w . P i w o w a r c z y k w s p o m i n a D o r m a n a j a k o d a c h " , a najlepiej by było, żeby w o g ó l e ślad p o n i c h z a g i n ą ł " człowieka — wspomina Janina Dorman. bezpośredniego i kontaktowego. Na w y s t ę p y do Będzina w s z y s c y c h ł o p c y jeździli bardzo c h ę t n i e . D o r m a n w n i ­ 10 „Kazali m u z a p o m n i e ć o „ H e r o ­ W 1 9 4 5 roku D o r m a n założył w S o s n o w c u Dziecka. W y s t ę p o w a ł y w Międzyszkolny czym ich nie ograniczał, niczego nie zabraniał „ ( . . . ) m o g l i się Teatr n i m w y ł ą c z n i e dzieci, które w y ż y ć na scenie d o w o l i , tak że n a w e t podczas t a k i c h h a r c ó w w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n y w a ł y dekoracje i k o s t i u m y d o spektakli. któryś z c h ł o p c ó w spadł ze s c e n y " . P i w o w a r c z y k z rozrzew­ Z a n i m teatr otrzymał siedzibę w D o m u Górnika w S o s n o w c u , n i e n i e m w s p o m i n a serdeczną atmosferę, jaka p a n o w a ł a podczas wszystkie p r z y g o t o w a n i a o d b y w a ł y się w m a l e ń k i m mieszkaniu w y s t ę p ó w w Będzinie i bardzo żałuje, że „ G o d y Ż y w i e c k i e " tak D o r m a n ó w , na p o d d a s z u . Zdarzało się, że dzieci n i e w i e l e mają z tamtej n i e z a p o m n i a n e j imprezy. spały, z p o w o d u Na c z w a r t e „ H e r o d y " w 1 9 6 8 roku zgłosiło się kilkanaście panującej t a m ciasnoty, Dormanów przykryte świeżo w y m a l o w a n y m i planszami s c e n o g r a f i c z n y m i . Na spektakle d o z e s p o ł ó w i impreza t r w a ł a d w a d n i . Przyjechali na nią goście D o m u Górnika przyjeżdżał B o l e s ł a w Bierut, bardzo p o d o b a ł y m u z całego kraju, a p o n a d t o z B e l g i i , Bułgarii i C z e c h o s ł o w a c j i . się w y s t ę p y dzieci, c h w a l i ł je i nagradzał c u k i e r k a m i . W teatrze N a s t ę p n e g o roku w Przeglądzie udział w z i ę ł y dwadzieścia d w a t y m , p o m y ś l a n y m j a k o w s p ó l n a zabawa udział brało sto d w a d z i e ­ zespoły. J a n u s z K i d a w a nakręcił f i l m d o k u m e n t a l n y Herody, ścia dzieci. W czasie k t ó r y c h ś wakacji letnich D o r m a n o w i e w r a z który z r e a l i z o w a n y był w terenie i na scenie, a D o r m a n w z i ą ł z dziećmi w y s t ę p u j ą c y m i w teatrze w y j e c h a l i d o Białki Tatrzańs­ kiej, gdzie w y s t a w i a l i bajkę o S z e w c z y k u . W niedzielę dzieci w n i m udział j a k o aktor. W 1 9 7 1 r o k u z okazji j u b i l e u s z u 2 5 - l e c i a Teatru Dzieci Zagłębia c h o d z i ł y w t o w a r z y s t w i e D o r m a n ó w d o kościoła na mszę. Po „ H e r o d o m " t o w a r z y s z y ł o s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o ­ p o w r o c i e z w a k a c j i teatr otrzymał n o w e g o k i e r o w n i k a , a D o r ­ w e j . W k o l e j n y m , t r w a j ą c y m już trzy d n i , przeglądzie udział w z i ę ł y m a n a , bez uprzedzenia, p o w o ł a n o na trzymiesięczne ć w i c z e n i a czterdzieści d w a zespoły z w o j e w ó d z t w : k r a k o w s k i e g o , kielec­ w o j s k o w e w poznańskie. P o n a d t o teatr otrzymał „ o p i e k u n a " , k i e g o , k a t o w i c k i e g o , rzeszowskiego. O d b y ł o się seminarium k t ó r y c z u w a ł nad repertuarem, ingerując w teksty scenariuszy p o ś w i ę c o n e p r o b l e m a t y c e o b r z ę d ó w l u d o w y c h oraz ekspozycja pisane przez D o r m a n a . W 1 9 4 9 г., kiedy M i ę d z y s z k o l n y Teatr Dziecka był j u ż p o p u l a r n y w ś r o d o w i s k u i o d n i ó s ł w i e l e s u k ­ pt. „ E d y c j e traktujące o o b r z ę d a c h " . W d z i e w i ą t y c h ( 1 9 7 3 ) „ H e r o d a c h " liczba b i o r ą c y c h udział c e s ó w na r ó ż n y c h pokazach i f e s t i w a l a c h w kraju i poza j e g o z e s p o ł ó w wzrosła d o pięćdziesięciu. Imprezie t o w a r z y s z y ł y : sesja g r a n i c a m i — został z l i k w i d o w a n y . D o r m a n o w i nie p o z w o l o n o n a u k o w a , projekcje f i l m ó w o o b r z ę d a c h , w y s t a w a f o t o g r a m ó w zabrać, kiedy o d c h o d z i ł z teatru, kronik i d o k u m e n t a c j i f o t o ­ Stefana D e p t u s z e w s k i e g o (IS P A N ) . Z e s p o ł y w y s t ą p i ł y p o n a d t o graficznej w y k o n a n y c h za w ł a s n e , p r y w a t n e pieniądze. Wszyst­ w Wojewódzkim kie lalki oraz dekoracje s p a l o n o . Stolarz z a t r u d n i o n y w W tym samym Parku Kultury i W y p o c z y n k u w roku Dorman na zaproszenie Chorzowie. organizatorów domu k u l t u r y „ G ó r n i k " u r a t o w a ł z o g n i a d w a t o m y kronik d o k u m e n ­ obrzędowe t u j ą c y c h działalność M i ę d z y s z k o l n e g o Teatru Dziecka oraz k i l ­ w N a n c y i Paryżu. Dziesiąte, j u b i l e u s z o w e „ H e r o d y " nie o d b y ł y kanaście zdjęć. Te u r a t o w a n e k r o n i k i , jak r ó w n i e ż jeszcze kilka festiwalu folklorystycznego zaprezentował grupy i n n y c h , p r o w a d z o n y c h przez D o r m a n o w a zginęły p o t e m z ich się. Władze polityczne w o j e w ó d z t w a katowickiego początkowo l e k c e w a ż y ł y tę imprezę nie dostrzegając jej f a k t y c z n e g o , k u l t u r o ­ d o m u w tajemniczy sposób. D o r m a n nie z r e z y g n o w a ł j e d n a k z p r o w a d z e n i a Teatru Dziecka. t w ó r c z e g o znaczenia. U w a ż a n o , że znajduje się ona na mar­ Zaczął starać się u księdza w ginesie zasadniczej działalności Teatru Dzieci Zagłębia i nie w d o m u parafialnym. Ksiądz bezpłatnie p o z w o l i ł korzystać m u Będzinie o w y p o ż y c z e n i e sali s t a n o w i zagrożenia dla o b o w i ą z u j ą c y c h w ó w c z a s założeń p o l i t y ­ z sali, a także doradził, aby zapisał się d o PZPR. „ G d y b y nie ki kulturalnej s y s t e m u . D o p i e r o , kiedy impreza nabrała r o z m a c h u , zapisał się d o partii, nie b y ł o b y teatru — m ó w i J a n i n a D o r m a n . s w o i m zasięgiem ogarnęła cztery ó w c z e s n e w o j e w ó d z t w a i stała — W t y m czasie o t r z y m y w a ł tak s k r o m n e dotacje z Miejskiej się p o p u l a r n a d a l e k o poza g r a n i c a m i kraju, d e c y d e n c i p o s t a n o ­ Rady, które m o g ł y być j e d y n i e a r g u m e n t e m , że w o g ó l e coś dają, w i l i ją z l i k w i d o w a ć . Pretekstem stał się spektakl Choinka ale za t o teatru nie d a ł o się p r o w a d z i ć " . Całe życie D o r m a n a i j e g o tów futurys­ w e d ł u g M a j a k o w s k i e g o w y s t a w i o n y poza k o n k u r s e m na r o d z i n y p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o t e a t r o w i . W 1 9 4 5 r. w y m u s i ł na Festiwalu T e a t r ó w L a l k o w y c h w O p o l u . Z relacji ż o n y artysty żonie, aby z r e z y g n o w a ł a z pracy w d o w i e d z i a ł a m się, że spektakl ten był p o m y ś l a n y przez D o r m a n a niewielką, ale regularną pensję — i p o m o g ł a m u w p r o w a d z e n i u szkole — gdzie maiała w t e n s p o s ó b , że j e g o akcja r o z g r y w a ł a się w d w ó c h p l a n a c h , teatru: „ J a sobie sam rady nie d a m " — c z ę ś c i o w o na scenie w O p o l u , c z ę ś c i o w o w g o s p o d z i e , u s y t u o ­ Dormanowa w a n e j poza m i a s t e m , gdzie udała się z D o r m a n e m część fes­ i n a w e t teatr zaczął się jej p o d o b a ć . G r y w a ł a w s p e k t a k l a c h , zdała t i w a l o w e j p u b l i c z n o ś c i . W o d p o w i e d n i m czasie grupa ta miała też aktorski egzamin eksternistyczny. p r z e k o n y w a ł żonę. kilka lat żałowała tej decyzji, p o t e m przywykła w r ó c i ć d o teatru i w ł ą c z y ć się w akcję r o z g r y w a n ą na scenie. „ N a s z y m d o m e m był przecież teatr. M u s i a ł być d o m e m , skoro T y m c z a s e m „ j a k a ś pani z M i n i s t e r s t w a " , (jak określiła tę osobę zawsze bardziej liczyły się w a r u n k i pracy teatru, niż te, w k t ó r y c h D o r m a n o w a ) „ u p r o w a d z i ł a " D o r m a n a , w k o n s e k w e n c j i czego m y musieliśmy mieszkać. (...) W i e l o k r o t n i e słyszeliśmy w d o m u koncepcja 'narady' t y p u : c o robić dalej. Nie liczyły się w t e d y przedstawiania nie została zrealizowana, spektakl „ w y g w i z d a n y " , a D o r m a n p o s ą d z o n y o sabotaż p o l i t y c z n y . domowe p r o b l e m y . N a p r a w d ę szkoda, że w ł a ś c i w i e n i g d y nie b y ł o w t y m 97 �regionie Polski o d p o w i e d n i e j atmosfery d o s p o k o j n e j , t w ó r c z e j „ P o t e m już m ę ż o w i tak d o k u c z a l i — k o n t y n u u j e s w o j e w s p o ­ pracy. Charakter zatrudnienia na terenie Śląska i Zagłębia sprzyjał mnienia J a n i n a D o r m a n , — że musiał odejść z Teatru. J e g o r o z w o j o w i m a s o w e j r o z r y w k i , często na niezbyt w y s o k i m p o z i o ­ następca otrzymał specjalne, w y s o k i e dotacje mie a r t y s t y c z n y m . Taki stan k u l t u r y był p o p i e r a n y przez w ł a d z e trzykrotnie wyższą o d męża pensję. M ą ż był r o z g o r y c z o n y , chciał i być może d l a t e g o , częste i r ó ż n o r o d n e w y j a z d y uciec w g ó r y i t a m zamieszkać". pozwalały na teatr oraz ' t r w a ć ' i w r a c a ć z n o w ą porcją o p t y m i z m u i n o w y c h p o m y s ł ó w " — pisze w e w s p o m n i e n i a c h o o j c u I w o n a D o w s i l a s . „ O d s z e d ł e m sobie bo sadzawka zaczęła się p o k r y w a ć zieloną 11 D o r m a n o w i nie u d a ł o się m i m o c h ę c i i starań n i g d y reak­ rzęsą i nie m i a ł e m siły i o d w a g i p o d n i e ś ć s t a w i d ł a , żeby te t y w o w a ć „ H e r o d ó w " . Z a k a z o w i o r g a n i z o w a n i a tej imprezy t o ­ wszystkie o k r o p n o ś c i się w y l a ł y " — pisał w liście d o p. P o l a k o w ­ warzyszyły także inne sankcje, m i ę d z y i n n y m i D o r m a n nie otrzy­ skiej. 13 m y w a ł z e z w o l e ń na w y j a z d y ze spektaklami i z „ H e r o d a m i " na f e s t i w a l e i przeglądy zagraniczne: „ P o lekturze l i s t ó w Ojca p o raz O d c h o d z ą c na emeryturę miał D o r m a n za sobą trzydzieści trzy kolejny p r z e k o n u j ę się, że g ł u p o t a ' m a l u c z k i c h ' zwłaszcza, bez­ lata pracy w Teatrze Dzieci Zagłębia. „ P r z y p o m o c y nielicznego p r a w n i e panoszy się i t r i u m f u j e . W 1 9 7 4 roku przez g ł u p o t ę g r o n a p o t r a f i ł e m przebrnąć przez ć w i e r ć w i e c z e , a później następ­ u r z ę d n i k ó w Urzędu W o j e w ó d z k i e g o w K a t o w i c a c h (brak z g o d y ) ne pięć lat. D z i ę k u j m y sobie n a w z a j e m i t r w a j m y uparcie przy Ojciec nie m ó g ł w y j e c h a ć z ' H e r o d a m i ' d o Parmy na Festiwal s w o i m teatrze (...) Zespół e l e m e n t ó w , z k t ó r y c h t w o r z y się teatr, Teatrów Uniwersyteckich i L u d o w y c h . Zgoda Ministerstwa Kul­ jest tak rozległy, że aby ogarnąć i p o c z u ć się w n i m s w o b o d n y m t u r y nie była istotna dla w s z e c h w ł a d n y c h w ł a d z l o k a l n y c h (...) Po t w ó r c z o , potrzeba tak w i e l u wyrzeczeń... Dla każdego, k t ó r y chce o d e j ś c i u na emeryturę b r a k o w a ł o w i ę c O j c u nie t y l k o w ł a s n e g o się t e m u p o d d a ć czeka g o d r o g a t r u d n a . Czy w i e l u zrozumie tę Teatru, ale b r a k o w a ł o też z a b r o n i o n y c h przez w ł a d z e partyjne prawdę?" — ' H e r o d ó w ' — pisze córka a r t y s t y . trzydziestolecia Teatru Dzieci Z a g ł ę b i a . 12 pisał w p u b l i k a c j i w y d a n e j z okazji j u b i l e u s z u 14 PRZYPISY J a n D o r m a n żył w latach 1 9 1 2 — 1 9 8 6 Wszystkie c y t o w a n e w artykule w y p o w i e d z i J a n i n y D o r m a n p o c h o d z ą z r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e z żoną artysty w jej d o m u w Będzinie, w październiku 1 9 9 0 r. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie im­ prezy „Herody" ( w : ) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 7 1 r. Nr 4 s. 217 J . D o r m a n , Wzniosie i frywolne, ( w : ) „ P o l s k a " Nr 7 ( 1 9 1 ) s. 43 ' J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia ... o p . cit. s. 2 1 8 Tamże, s. 2 2 8 ' M . Fiderkiewicz, Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny, (w:) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , r. 1 9 8 8 Nr 1 - 2 s. 61 - 6 8 J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia... o p . cit. s. 2 3 0 . W tekście J a n a D o r m a n a zostało p o m y ł k o w o zniekształcone 1 2 3 4 6 8 n a z w i s k o A n i e l i z Lalik. Brzmi o n o p r a w i d ł o w o M a t u s z n y ( a ) a nie Matuszczak. Fragmenty r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e w paź­ dzierniku 1 9 9 0 r. z Panią Marią K w i e c i e ń , w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. Fragment z r o z m o w y z Marią K w i e c i e ń . I. D o w s i l a s , „ W y j a z d y , p o w r o t y " w s p o m n i e n i a o J a n i e D o r m a n i e ( I V ) ( w : ) „ S z t u k a dla d z i e c k a " Poznań Nr 3 ( 2 2 ) 1 9 9 0 r. s. 27 Tamże, s. 19 Tamże, s. 18 „ T e a t r Dzieci Z a g ł ę b i a " w y d . W y d z . Kultury i Sztuki Urzędu W o j e w . w K a t o w i c a c h , W o j Rada Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , Związek Z a w o d o w y G ó r n i k ó w , Z w i ą z e k Z a w o d o w y C h e m i k ó w , K a t o w i c e 1 9 7 5 r. s. 9 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 Będzin 1 9 7 1 . Zespól „ H e r o d ó w " Józefa Z o n i a , Libiąż M a ł a , w o j . krakowskie. Fot. S . Deptuszewski 98 �Eugenio Barba TRZECI B R Z E G R Z E K I * Pamięć jest d u c h e m p r o w a d z ą c y m nasze działania. Jest t y m , Ta o p o w i e ś ć była dla mnie w i e l k ą iluminacją. P o z w o l i ł a mi c o czyni m o ż l i w y m penetrację p o d p o z i o m e m s k o r u p y c z a s ó w u p r z y t o m n i ć sobie p e w n e intuicje i w y j a ś n i ć niektóre sytuacje, i p o m a g a znaleźć liczne d r o g i p r o w a d z ą c e z p o w r o t e m d o źródeł, które przeżyłem razem z O d i n Teatret. Będąc c z ł o w i e k i e m teatru d o d n i a p i e r w s z e g o . Na t y c h d r o g a c h i s k r z y ż o w a n i a c h nasi w i e d z i a ł e m , że p o w i n i e n e m dążyć w k i e r u n k u t e g o co n i e w i d z i a l ­ p o p r z e d n i c y s p o t y k a l i się ze s w o i m i d e m o n a m i i z potrzebami ich ne, c o ukryte, ku p o d z i e m n e j historii; z w i e l o k r o t n i ć ścieżki, które czasów. M y o d k r y w a m y na n o w o te s k r z y ż o w a n i a , kiedy w i d z i m y oficjalni l u b partyjni historycy duszą p o d u s z k a m i s ł ó w . W i e m , że ich o d b i c i a w książkach h i s t o r y c z n y c h i klasyce. T o u m o ż l i w i a n a m utrzymanie w i ę z i z naszymi źródłami i u m o ż l i w i a nam w g l ą d w naszą tożsamość, odległą i konkretną. Dlatego kiedy się chce oślepić j e d n o s t k i a l b o g r u p y ludzi,należy s p o w o d o w a ć utratę ich łączności ze ź r ó d ł a m i , z t a j e m n i c z y m i o b j a w i a j ą c y m się znacze­ niem ich pamięci. Ci, którzy chcą d o m i n o w a ć nad innymi, interpretują przeszłość i mieszają rozliczne d r o g i , które są żyjącym węzłem czasów. Historia jest często p o r ó w n y w a n a d o rzeki, d o bystrego prądu m o i m zadaniem jest nie z a p o m n i e ć . W i e m , że muszę o d r z u c i ć amnezyjny instynkt m o j e g o s p o ł e c z e ń s t w a . W i e m , że każdego dnia muszę reprezentować bez retoryki i a n o n i m o w o , pamięć c z a s ó w i d r ó g , k t ó r y m i p o d r ó ż o w a n o . T o jest mój sens u p r a w i a ­ nia z a w o d u . Nie c h c ę t e g o z g u b i ć w w y c z e r p u j ą c y m labiryncie d n i i lat, p o w o d u j ą c y c h erozję złudzeń, w i e r z e ń , energii. P o ­ trzebuję nici z a p e w n i a j ą c e j t r w a ł o ś ć i charakter m e g o z a c h o w a ­ nia, nici łączącej m n i e z m o i m i ź r ó d ł a m i . zmiatającego w s z y s t k o , c o spotka na s w o j e j drodze. Są tacy, J a k i e są te m o j e źródła? Kim byli m o i antenaci? Na płaszczyźnie którzy wierzą, że można uciec o d t e g o p r ą d u , i b u d u j ą d o m y na z a w o d o w e j jest przede w s z y s t k i m „ d z i a d e k - t o t e m " — S t a n i s ­ o b u brzegach rzeki. Wierzą, że nie będą n i e p o k o j e n i przez prąd rzeki. A l e rzeka w y l e w a , zgarniając ze sobą zwierzęta, dzieci, s i l n y c h ludzi, b e t o n o w e d o m y . Czasami zbieżność c z a s ó w p o j a w i a się, by ukryć kierunek naszej d r o g i . D o ś w i a d c z e n i e artystyczne m o ż e później o d s ł o n i ć błysk nitki łączącej nas z naszymi ź r ó d ł a m i . Zdarzyło się t o ostatnio w Brazylii. U w i e l b i a m słuchać r ó ż n y c h historii. Luis O c t a v i o Burnier i Paolo D o u r a d o o p o w i e d z i e l i mi Trzeci brzeg rzeki. P e w i e n stary c z ł o w i e k mieszkał ze s w o j ą rodziną w p o b l i ż u rzeki. Któregoś d n i a w z i ą ł łódź i w y p ł y n ą ł na w o d ę , w i o s ł u j ą c ku ś r o d k o w i rzeki, gdzie prąd był silniejszy i t a m pozostał. Nie p o w r ó c i ł na ląd. C o d z i e n n i e j e g o syn przynosił m u p o ż y w i e n i e i prosił g o by p o w r ó c i ł d o d o m u , na brzegu. A l e ojciec uparcie k o n t y n u o w a ł w i o s ł o w a n i e p o d prąd. I czynił tak dzień p o dniu,rok po roku, aż d o nocy, w której umarł. O świcie następnego dnia j e g o syn dotarł d o ł o d z i , w y p ł y n ą ł na środek rzeki, i w i o s ł o w a ł p o d prąd. Końcowe przemówienie na QOSCO 87, siódmym spotkaniu teatralnym w Urubamba, Peru w październiku 1987 r. 4 0 ł a w s k i . M a m też i n n y c h d z i a d k ó w : M e y e r h o l d a , W a c h t a n g o w a , C o p e a u , Eisensteina. M a m starszego brata — Grotowskiego. A k t o jest moją babką? Czy były k o b i e t y u m o i c h źródeł? W ś r ó d m y c h a n t e n a t ó w m o g ę w y m i e n i ć G o r d o n a Craiga. A l e dlaczego żadna z książek nie w y m i e n i a j e g o siostry Edy? W końcowej analizie, ona jest moją babką. M o j ą babką, t w o j ą babką. P o n i e ­ w a ż g r u p y teatralne nie były s t w o r z o n e ani w latach sześć­ dziesiątych, ani w latach d w u d z i e s t y c h przez niemiecki Grupa teatralna została s t w o r z o n a na p o c z ą t k u t e g o agit-prop. wieku w A n g l i i , przez sufrażystki, k o b i e t y w a l c z ą c e o p r a w o d o g ł o s o ­ w a n i a . Te kobiety, aby w czasie s p o t k a ń i w i e c ó w silniej w y r a z i ć o c z y w i s t ą n i e s p r a w i e d l i w o ś ć s w e j sytuacji z w r ó c i ł y się d o t y c h , które z r a c j i swej profesji miały c e n n e doświadczenia w życiu p u b l i c z n y m : d o aktorek. W ten s p o s ó b zostały s t w o r z o n e g r u p y teatralne składające się t y l k o z k o b i e t . Nie miały a n i celu a r t y s t y c z n e g o , ani estetycznego, raczej c h o d z i ł o i m o nadanie i n n e g o znaczenia t y m relacjom między l u d ź m i , które n a z y w a m y teatrem. 99 �Edy Craig jest moją babką. Jej brat stał się s ł a w n y z p o w o d u m i m o w i e , i aktorzy t r a d y c y j n y c h t e a t r ó w W s c h o d u zaprzeczają s w o i c h w i e l k i c h r o m a n s ó w i s w o i c h w i e l k i c h w i z j i . A l e t o ona, o d s w o j e j „ n a t u r a l n o ś c i " i b u d u j ą siebie i n n y m i ś r o d k a m i z a c h o w a ń pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j aż d o 1 9 2 5 r o k u , szła p o d prąd ze s c e n i c z n y c h . Przebyli o n i proces w y m u s z o n e j „ a k u l t u r a c j i " n a ł o ­ s w o j ą grupą — Pioneer Players w L o n d y n i e . ż o n y na n i c h z zewnątrz: s p o s o b y stania, c h o d z e n i a , z a t r z y m y w a ­ Najważniejszą rzeczą, by nie z a p o m n i e ć d z i e d z i c t w a p o z o s ­ nia się, patrzenia, siedzenia — różne o d c o d z i e n n y c h . t a w i o n e g o n a m przez naszych p r z o d k ó w . T o d z i e d z i c t w o łączy T e c h n i k a „ a k u l t u r a c j i " czyni s z t u c z n y m i ( l u b „ w y s t y l i z o w a n y ­ nas z naszymi ź r ó d ł a m i , p r o w a d z i d o transcendencji naszej pracy m i " , jak się często m ó w i ) z a c h o w a n i a aktora. A l e zarazem t w o r z y i rzutuje jej znaczenie w przyszłość. inną jakość energii. M o g l i ś m y t o w s z y s c y d o ś w i a d c z y ć obser­ w u j ą c klasycznego aktora H i n d u , czy aktora J a p o ń c z y k a , t a n ­ cerza w s p ó ł c z e s n e g o a l b o m i m a . Taki w y k o n a w c a - , , p e r f o r m e r " Technika — „ j a k " jest na tyle f a s c y n u j ą c y na ile u d a ł o m u się z m o d y f i k o w a ć w ł a s n ą S ł o w o re-prezentacja o d n i e s i o n e d o określenia p r z e d s t a w i e ­ „ n a t u r a l n o ś ć " , przekształcając ją w lekkość — jak w balecie nia, zawiera ideę p o d w ó j n e j prezentacji, p o d w ó j n e j o b e c n o ś c i k l a s y c z n y m czy w krzepkości d r z e w a , jak w t a ń c u n o w o c z e s n y m . aktora — j a k o istoty historycznej i z a w o d o w e j . Ta o b e c n o ś ć T e c h n i k a akulturacji d e f o r m u j e naturalność, by o d t w o r z y ć istotę przekształcana jest przez w i d z a w d o ś w i a d c z e n i e w s p ó ł o d c z u - postaci w bardziej p r a w d z i w y i bardziej zaskakujący s p o s ó b . w a n i a i r o z u m i e n i a , w s u b i e k t y w n e wrażenie i w y p o w i a d a n ą U ż y w a m t e r m i n u „ p e r f o r m e r " a nie aktor, p o n i e w a ż na d r o d z e refleksję. Ta „ p o d w ó j n a prezentacja" zawsze o d b y w a się w k o n ­ akulturacji n i e m o ż l i w e jest rozróżnienie p o m i ę d z y a k t o r e m a t a n ­ tekście h i s t o r y c z n y m , który d e t e r m i n u j e z a r ó w n o o d b i ó r p u b l i c z ­ cerzem. Zresztą na W s c h o d z i e tancerz jest także ś p i e w a k i e m ny, jak i w a r t o ś ć artystyczną. Jest t o kontekst w y j ą t k o w y i zara­ i a k t o r e m . „ A k u l t u r a l n y " performer, przejawia jakość i p r o m i e n i o ­ zem z m i e n n y . Nie może być o n przeniesiony w inne miejsca bez w a n i e energetyczne, które jest istnieniem g o t o w y m d o prze­ z m i a n y znaczeń samego uwzględnienia kształcenia się w taniec a l b o teatr, z g o d n i e z intencją lub tradycją. A ż e b y w t y m kontekście bardziej s u g e s t y w n i e s p r a w i ć , że i o d c i e n i c o d z i e n n e g o z a c h o w a n i a oraz d o zasadniczej j a k o ś c i przedstawienia, bez istoty najbardziej i n t y m n e j w i ę z i z w i d z a m i . postać zyska swą h i s t o r y c z n o - b i o g r a f i c z n ą identyfikację, aktor p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i z a c h o w a n i a , działania, s u g e r o w a ­ nia, łudzenia, przeistaczania się... t y m , c o określa się m i a n e m t e c h n i k i . Cechuje t o każdego „ w y k o n a w c ę " i istnieje w e w s z y s t ­ kich t r a d y c j a c h teatralnych. Poddając analizie zjawiska w y k r a ­ czające poza k u l t u r y ( Z a c h o d u , W s c h o d u , P ó ł n o c y , P o ł u d n i a ) , poza g a t u n k i i rodzaje (balet klasyczny, taniec nowoczesny, opera, operetka, m u s i c a l , teatr literacki, teatr ekspresji i r u c h u , teatr klasyczny, teatr w s p ó ł c z e s n y , teatr k o m e r c y j n y , teatr t r a d y ­ cyjny, teatr e k s p e r y m e n t a l n y i t d . ) , przechodząc przez t o w s z y s t k o d o c i e r a m y d o dnia p i e r w s z e g o , d o p o c z ą t k ó w , kiedy t o prezenta­ cja zaczyna krystalizować się w t e c h n i k ę , w t o jak przedstawiać, p o s ł u g i w a ć się t e c h n i k ą z a c h o w u j ą c szacunek dla w i d z a . D o ­ strzegam d w a p u n k t y w y j ś c i a , d w i e d r o g i p o s t ę p o w a n i a . Na pierwszej aktor p o s ł u g u j e się s w ą s p o n t a n i c z n o ś c i ą , n a t u ­ r a l n y m s p o s o b e m s w e g o z a c h o w a n i a , które f o r m o w a ł o się o d m o m e n t u j e g o inicjacji w kulturę i ś r o d o w i s k o , w k t ó r y m się w y c h o w a ł . A n t r o p o l o d z y d e f i n i u j ą jako „ i n k u l t u r a c j ę " proces p a s y w n e g o s e n s o - m o t o r y c z n e g o w c h ł a n i a n i a c o d z i e n n y c h za­ c h o w a ń danej kultury. Organiczna adaptacja dziecka d o p r z e w o ­ dnich i życiowych norm jego kultury (warunek „naturalności") zezwala na s t o p n i o w e i o r g a n i c z n e przekształcenia, k t ó r e s ą t a k ż e wzrostem. Największy w k ł a d m e t o d o l o g i c z n y w n i ó s ł t u Stanisławski, dążąc d o uzyskania przez aktora naturalności w y n i k ł e j z „ t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i " . Z ł o ż y ł y się na t o procesy „ o ż y w i a j ą c e " w y r a ż o n ą naturalność aktora. A k t o r b o w i e m , stosując magiczne „ g d y b y " na p o z i o m i e k o d y f i k a c j i u m y s ł o w e j , zmienia s w e codzienne z a c h o w a n i e , n a w y k i , s p o s ó b bycia, ucieleśniając się w roli, którą ma zagrać. Ten kierunek myślenia dostrzeżemy także u Brechta w j e g o t e c h n i c e u z y s k i w a n i a „ e f e k t u o b c o ś c i " . Istnieje o n zawsze t a m , gdzie aktor w procesie pracy nad rolą m o d e l u j e swe naturalne, c o d z i e n n e z a c h o w a n i a , tak by w y k o r z y s t a ć je przy k s z t a ł t o w a n i u z a c h o w a ń s c e n i c z n y c h w b u d o w a n y c h w rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną bądź w p o d t e k s t y roli. D r o g a inkulturacji p r o w a d z i także d o b o g a c t w a wariantów działania g ł o s u , t e g o c o m ó w i o n e . A k u l t u r a c j a i inkulturacja czynią m o ż l i w y m osiągnięcie p r e - e x p r e s y w n e g o p o z i o m u : o b e c ­ ność g o t o w ą r e - p r e z e n t o w a ć . Nie w o l n o j e d n a k z a p o m i n a ć , że akulturacja jest kolonizacją, narzuceniem, i g d y g o d z i m y się na nią, staje się inną f o r m ą naszej o b e c n o ś c i . P r z y s w o j o n a staje się „ d r u g ą n a t u r a l n o ś c i ą " . Nie m o ż e m y się już o d niej u w o l n i ć . D o ś w i a d c z y ł t e g o każdy, kto p r a c o w a ł j a k o m i m czy tancerz w balecie k l a s y c z n y m . Porusza się i zatrzymuje w s p o s ó b z d e t e r m i n o w a n y , d y n a m i c z n y , c o w y n i k a z przyjęcia p o s t a w y , p o z y c j i , mającej s w e ź r ó d ł o w kręgosłupie, w dążeniu d o r ó w n o w a g i . Każdy szczegół jest s k o d y f i k o w a n y . Kodyfikacja oznacza formalizację, precyzyjną f o r m ę , która musi być r e s p e k t o w a n a . Wzór, który musi być p o w t a r z a n y . Tancerz a l b o m i m zostaje z n i e w o l o n y przez te w z o r c e . Interesującym jest o b s e r w o w a n i e ich w a l k i o u w o l n i e n i e się o d w y u c z o n y c h t e c h n i k i p r ó b oduczenia się t e g o , c o im zabrało tak w i e l e lat nauki. Akulturacja prowadzi do kodyfikacji, sformalizowanej obecno­ ści r o z p o z n a w a l n e j w t a k i c h g a t u n k a c h , jak balet, sztuka m i m u , Kathakali, No. Ta s f o r m a l i z o w a n a o b e c n o ś ć jest niezbędna dla t e g o , k t o c h c i a ł b y wyrażać się artystycznie w tradycyjnych g a t u n k a c h . A l e dla performera w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d s t a w i e ­ n i u , który c h c i a ł b y w y e l i m i n o w a ć granice p o m i ę d z y t a ń c e m , teatrem, pieśnią, operą, cyrkiem... najbardziej niebezpieczną p u ­ łapką jest r o z w ó j s f o r m a l i z o w a n e j o b e c n o ś c i w d a n y m g a t u n k u . Najważniejszą rzeczą jest osiągnięcie postawy respektującej transkulturalne zasady, które zostały s t w o r z o n e w e w s z y s t k i c h a k u l t u r a c y j n y c h t e c h n i k a c h , zezwalającej j e d n a k na z b u d o w a n i e t e c h n i k i o s o b i s t e j , p o s t a w y opartej n a o s o b i s t e j kodyfika­ cji. Takie jest zadanie t r e n i n g u : o p u ś c i ć pole p s y c h o l o g i i i d a w n e m e t o d y k o n s t r u u j ą c e życie postaci scenicznej, ażeby s k o n c e n t ­ r o w a ć się na t w o r z e n i u p o s t a w y opartej na osobistej k o d y f i k a c j i , akulturacji s k i e r o w a n e j ku p r e - e x p r e s y w n e m u z a c h o w a n i u . Uczeń może podążać a l b o drogą inkulturacji albo drogą T e c h n i k a grania, która p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i „ i n k u l ­ akulturacji. Z o b i e k t y w i z o w a n ą sumą o b u jest t o t a l n o ś ć , s p o t ­ t u r a c j i " jest transkulturalna. „ C h ł o p s k i " teatr w O x o l o t l a n s t w o ­ kanie i integracja k o m p l e m e n t a r n y c h b i e g u n ó w , które na począt­ rzony przez w y i z o l o w a n ą społeczność t u b y l c ó w na górze, w M e ­ ku nie były p o ł ą c z o n e : każdy r o z p o c z y n a j ą c y z „ m a g i c z n y m k s y k u , u ż y w a t e c h n i k i opartej na inkulturacji. Jest t o ta sama g d y b y " a l b o z j a k i m k o l w i e k i n n y m procesem m e n t a l n y m m u s i t e c h n i k a , którą m o ż e m y odnaleźć w L i v i n g Theatre, w Khardaha zmaterializować w Kalkucie, gdzie aktorzy są farmerami, r o b o t n i k a m i , czy s t u d e n ­ n i e n i e ) , która jest odbierana z m y s ł o w o przez w i d z a . I każdy, k t o t a m i . Istnieją s p o s o b y bycia a k t o r e m w Europie, A m e r y c e , Azji poznał „ z a c h o w a n i a a k t u a l n e " m u s i i w A u s t r a l i i , manifestujące się poprzez t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i . poznawczo-emocjonalny ten proces w prezentację zintegrować (zaist­ swój w s z e c h ś w i a t . J e d n a droga W t y m s a m y m czasie m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w e w s z y s t k i c h nie jest lepsza o d d r u g i e j . B y ł o b y k r ó t k o w z r o c z n o ś c i ą myśleć, że k u l t u r a c h inną d r o g ę dla w y k o n a w c y : posłużenie się specyficz­ teatr t e c h n i k a k u l t u r o w y c h jest lepszy. Nie. D w i e d r o g i mają te n y m i t e c h n i k a m i ciała r ó ż n i ą c y m i się o d u ż y w a n y c h w c o d z i e n ­ same p o b o c z a , na które performer może zbłądzić: p o b o c z e pustej n y m ż y c i u . Tancerze baletu tak w s p ó ł c z e s n e g o , jak i klasycznego, formy, technicznych stereotypów, dynamicznych manieryzmów. 100 �I inne p o b o c z e f o r m : cielesnej, z m y s ł o w e j , g n i e w u s p o ł e c z n e g o , p o e t y c k o ś c i , intencji p s y c h o l o g i c z n y c h . Nie m o g ę radzić jak osiągnąć t e n p o z i o m . W i e m , że w y m a g a t o jakichś dziesięciu lat p r a w i e nieludzkiej pracy. Tak d ł u g o zajęło Proces ulega o k a l e c z e n i u , jeśli m o b i l i z u j e t y l k o w e w n ę t r z n ą , n i e w i d z i a l n ą , mentalną energię, która nie stapia się z t y m , c o materialne, w i d o c z n e , fizyczne, z t y m c o postrzega w i d z . T e g o n a m często brakuje w procesie inkulturacji u aktora w y w o d z ą c e ­ g o się z teatru t r a d y c y j n e g o , k t ó r e g o n a w y k i u m y s ł o w e ( m e n t a l b e h a v i o u r ) nie są zakorzenione w z a c h o w a n i a c h f i z y c z n y c h , i nie p o z w a l a j ą u j a w n i ć się przekazowi w e w n ę t r z n y c h treści. Z drugiej strony jeśli aktor k o d y f i k u j ą c y , n a w e t z g o d n i e z w ł a s n ą wizją, nie osiąga z a m i e r z o n e g o efektu łącząc k o h e r e n t n i e d y n a m i k ę e m o t y w n y c h z a c h o w a ń z n a w y k a m i p s y c h i c z n y m i , także przeistacza moim aktorom doprowadzenie mnie d o niespodziewanego spos­ trzeżenia, że o n i zamiast działań, b y l i - w - p r o c e s i e życia. M o g ę tylko powiedzieć w co głęboko wierzę: pracować, pracować, p r a c o w a ć , k o n t y n u o w a ć mękę p o w t ó r e k , p o m i m o pustej s k o r u ­ py r u c h ó w , p o w i e r z c h o w n o ś c i t e c h n i k i bez życia, z a w r o t ó w g ł o w y p o w o d o w a n y c h m o n o t o n i ą . A l e trzeba w a l c z y ć p r z e c i w k o inercji, myśląc z pełną energią u m y s ł o w ą , z całą inteligencją fizyczną, próbując szukać jak w y m y ś l e ć , jak przekopać s w o j ą w ł a s n ą dróżkę ku p r o c e s o w i - b y c i a - w - ż y c i u , które zawiera i o d ­ k r y w a nasze p o c z ą t k i . się w byt niepełny, w gimnastyczną z a b a w k ę , działania c y r k o w e , Jest t o w y z w a n i e dla każdego z w a s . Jest t o w y z w a n i e dla w d w u w y m i a r o w e g o w i r t u o z a . M o ż e o n być w stanie olśnić nas c a ł e g o r u c h u teatru p e r u w i a ń s k i e g o . D ł u g a , nieprzerwana prze­ czymś, c o nas zaskoczy, z p o w o d u j e g o w ę ż o p o d o b n y c h z d o l n o ­ strzeń d n i , miesięcy i lat czekających na w a s i żądających w y s i ł k u ści a k r o b a t y c z n y c h i t e c h n i c z n y c h u m i e j ę t n o ś c i , ale nie osiągnie w on wymiaru, o którym mówiliśmy wcześniej: wymiaru pamięci, kulturę w a s z e g o kraju. J a k ojciec, który dotarł d o środka rzeki pamięci g e n e t y c z n e j , pamięci e m o c j o n a l n e j , pamięci czasów, i w i o s ł o w a ł p o d prąd, wasze d z i e d z i c t w o dla t y c h , którzy przyjdą mitycznej pamięci p r z o d k ó w . p o w a s będzie przykładem k o n s e k w e n t n e g o z a c h o w a n i a i o p o r u . każdej c h w i l i . Jeśli nie zrezygnujecie, zmienicie teatralną P o n i e w a ż żadna z f o r m t e r m i n o w a n i a nie jest t e r m i n o w a n i e m w z a j m o w a n i u pozycji, w nie zdradzaniu d u c h a p r z o d k ó w , w nie Czynić i być w życiu zapominaniu początków. Podczas t e g o t y g o d n i a oglądając pracę i t r e n i n g d e m o n s t ­ r o w a n y przez g r u p y p e r u w i a ń s k i e , zdałem sobie s p r a w ę , że o t o „Dlaczego": znaczenie jestem twarzą w t w a r z z w y j ą t k o w y m f e n o m e n e m . Dzisiaj, na tej planecie nie ma kraju, w k t ó r y m uczeń może mieć miejsce startu, S p o g l ą d a j ą c w przeszłość n a p o t y k a m na d r o g i , k t ó r y m i p o ­ z g o d n e w istocie z zasadami a n t r o p o l o g i i teatralnej, p r o w a d z ą c e j d r ó ż o w a ł e m : zgęszczone w y d a r z e n i a , książki, s p o t k a n i a , głosy, d o osobistej k o d y f i k a c j i . T o n a d z w y c z a j n e . Peru jest j e d y n y m p r z y p a d k o w e zdania, w y p a d k i . M ó w i ą c o t y m , p r ó b u j ę sobie krajem gdzie t o istnieje. W każdym i n n y m kraju, istnieją szkoły w y j a ś n i ć , dlaczego robię teatr, d l a c z e g o stale t o robię. W a ż n e jest teatralne i m i s t r z o w i e , istnieje t r a d y c y j n y „ i n k u l t u r u j ą c y " teatr, j a k się robi teatr. A l e jeśli będę dosyć szczęśliwy, by osiągnąć istnieją g r u p y , które trenują i „ a k u l t u r u j ą s i ę " , istnieją specyficzne t e c h n i c z n ą k o m p e t e n c j ę i o b i e k t y w n ą w i e d z ę , które z a p r o w a d z ą g a t u n k i , takie jak balet i taniec n o w o c z e s n y , w s z y s t k o oddzielnie, m n i e w k o n s t r u k c j ę r o z m a i t y c h p o z i o m ó w przedstawienia i j e g o c h c ę przez t o p o w i e d z i e ć , że w y s t ę p u j e fragmentaryzacja, może z w i ą z k ó w z w i d z a m i , t o p o s t a w i o n e t u pytanie p o w r ó c i , n a w e t n a w e t p ł o d n a , może p r o w a d z ą c a d o e k l e k t y z m u , ale utrudniająca w bardziej kategorycznej formie: dlaczego t o robię? Czy z p o w o ­ opis genezy prezentacji i re-prezentacji. Z r o z u m i e n i e istoty a n t ­ du ekshibicjonizmu? r o p o l o g i i teatru p o z w o l i ł o p e r f o r m e r o m p e r u w i a ń s k i m osiągnąć społeczny? A ż e b y być kimś, k o g o ludzie m o g ą p o d z i w i a ć , pożą­ Dla pieniędzy? A ż e b y osiągnąć prestiż t e n sam p o z i o m prezentacji jaki ma n o w o c z e s n y tancerz a l b o dać? A b y uciec o d w ł a s n e g o u w a r u n k o w a n i a , mojej skóry, m o i c h aktor W s c h o d u . myśli? A b y p o m ó c t y m , którzy n i g d y nie prosili o p o m o c ? Żeby Oglądając waszą pracę, d o c e n i a m wasze k o m p e t e n c j e . A l e często j a k o w i d z b y ł e m ś w i a d o m y t e g o , ż e t o w y t o w y k o ­ n u j e c i e . J a k t o się zdarza w pracy teatralnej, w c h o d z i l i ś c i e w kolizję z b i e g u n o w o ś c i ą : czynić i b y ć - w - ż y c i u . zmienić s p o ł e c z e ń s t w o ? W p i e r w s z y m d n i u s p o t k a n i a , podczas próby sceny z b i o r o w e j zapadła na sali szczególna cisza. Z n a m tę nasyconą ciszę w i d o ­ w n i . Zdarza się, g d y w i d z o w i e stają twarzą w t w a r z z w y m i a r e m p r o w a d z ą c y m poza t o , c o oglądają. W t y m p r z y p a d k u dziesięcio­ letnia d z i e w c z y n k a , p u l c h n a i p o w a ż n a , która nic nie robiła, p o prostu pieściła k a m i e ń . N i c z e g o nie t w o r z y ł a . N i c z e g o nie u d a ­ w a ł a . Nie p r ó b o w a ł a być t w ó r c z a . Ona b y ł a - w - p r o c e s i e życia, z tą charakterystyczną, świetlistą o b e c n o ś c i ą dziecka w teatrze. Dzieci nie robią niczego. O n e s ą - w - p r o c e s i e życia. D o k ł a d n i e tak, jak zwierzęta w p r o w a d z o n e na scenę, fascynują nas. Nie działają. W i e m , że teatr może radykalnie zmienić coś w s p o ł e c z e ń s t w i e : s a m e g o siebie, s w ó j s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , p r e z e n t o w a n i a sie­ bie, r e - p r e z e n t o w a n i a siebie, rozmyślania nad sobą s a m y m . W i e m t o , p o n i e w a ż w s k a z u j e na t o w i e l e d r ó g p r o w a d z ą c y c h z p o ­ w r o t e m d o m o i c h p o c z ą t k ó w . S p o g l ą d a j ą c w przeszłość, w kie­ r u n k u dnia pierwszego, s p o t y k a m G r o t o w s k i e g o , m o j e g o star­ szego brata. M ó g ł b y m także nazwać g o m o i m o j c e m , m o i m d z i a d k i e m , m o i m t o t e m e m . T o nie ma znaczenia. P o d s t a w o w ą rzeczą jest rozpoznanie z w i ą z k ó w s y n o w s k i c h i bycie z n i c h d u m n y m . U j e g o b o k u nauczyłem się p e w n y c h p o d s t a w o w y c h zasad t e g o , jak robić teatr. D o k ł a d n i e j : u j e g o b o k u i n t u i c y j n i e w y c z u ł e m osobiste znaczenie z a w o d u , t o dlaczego robi się teatr. We wczesnych latach sześćdziesiątych w Polsce, władze Po prostu są w procesie życia. Cały czas t e r m i n o w a n i a polega na w y m a g a ł y w y k o n y w a n i a n o r m p r o d u k c j i . Ustalonej w c z e ś n i e j dążeniu d o c z y n u , d o u a k t y w n i e n i a s w e j o b e c n o ś c i ilości przedstawień i premier na każdy sezon. T o ilość była w a ż n a , przez środki działania, d o przeobrażenia się w h o m o a g e n s, c z ł o w i e ­ liczba w i d z ó w , liczba p r z e d s t a w i e ń . Ludzie, poszczególni i w y j ą t ­ ka działającego, który p o w o d u j e zmianę i sam się zmienia. k o w i nie istnieli. Byli stadem k r ó w , o w c a m i . T o s z a l e ń s t w o N a d c h o d z i c h w i l a , kiedy o b e c n o ś ć aktora musi przemienić się p r o d u k c j i i ilości, ta iluzja liczb i statystyk była n a z y w a n a polityką w re-prezentować kulturalną, kulturą demokratyczną, teatrem p o p u l a r n y m . G r o t o w ­ pamięć c z a s ó w . Nie można się ograniczać t y l k o d o u k a z y w a n i a ski nie chciał robić o ś m i u , sześciu, trzech n o w y c h p r z e d s t a w i e ń m o c y , trzeba r ó w n i e ż osiągnąć p o d a t n o ś ć na zranienie, w ł a ś c i w ą w r o k u . Chciał p r z y g o t o w a ć t y l k o j e d n o , ale dobrze. Dać n a j ­ b y c i u - w - p r o c e s i e życia. W w a s z y m p r z e d s t a w i e n i u były c h w i ­ w i ę c e j . Przedstawić je o g r a n i c z o n e j liczbie w i d z ó w , ale tak, aby le kiedy z a p o m i n a ł e m o w a s z y c h u m i e j ę t n o ś c i a c h , o w a s z y c h z m a k s y m a l i z o w a ć k o m u n i k a c j ę , by u s t a n o w i ć z t y m i n i e w i e l o m a mentalne u-obećnienie dla w i d z a i musi z d o l n o ś c i a c h . A l e t o c o w y d a j e mi się n a j w i ę k s z y m niebez­ w i d z a m i przestrzenne i e m o c j o n a l n e s t o s u n k i , które k o n s t y t u u j ą p i e c z e ń s t w e m , jakie w a m zagraża, t o — o paradoksiel — fakt, iż s p o t k a n i e , d i a l o g z s a m y m sobą, medytacje nad czasem. A ż e b y stosujecie zasady, aby osiągnąć k o d y f i k a c j ę s w y c h z a c h o w a ń . w y p e ł n i ć s w o j e p o w o ł a n i e , musiał w a l c z y ć p r z e c i w k o Panujecie nad t y m i zasadami tak dobrze, że stają się dla w a s czasom, musiał p o w r a c a ć na ścieżki p r o w a d z ą c e k u p o c z ą t k o m swym rzeczywistością o b i e k t y w n ą a nie i n s t r u m e n t e m , p o z w a l a j ą c y m i p o w t ó r n i e o d k r y w a ć , u s w o j e g o przodka S t a n i s ł a w s k i e g o , teatr w a m w z n i e ś ć się na wyższy p o z i o m , kiedy t o działanie staje się j a k o l a b o r a t o r i u m , j a k o u p r z y w i l e j o w a n e miejsce d o t w o r z e n i a procesem b y c i a - w - ż y c i u , re-prezentacją pamięci. n o w y c h w z a j e m n y c h s t o s u n k ó w . „Teatr u b o g i " G r o t o w s k i e g o 101 �nie był techniką. Nie był s p o s o b e m — jak robić teatr. D l a t e g o g o " — naszą w e w n ę t r z n ą potrzebą. Teatr, który w w ł a ś n i e robił teatr. krajach naszej planety s p o t y k a się z p o w s z e c h n ą obojętnością, W ó w c z a s w latach 1 9 6 1 , 1 9 6 2 , 1 9 6 3 , nieraz t y l k o trzy l u b cztery o s o b y p r z y c h o d z i ł y na j e g o przedstawienia. W niektórych a w i n n y c h może n a w e t k o s z t o w a ć życie t y c h , którzy g o t w o r z ą . czasie Sądzę, że z a r ó w n o aktorzy O d i n Teatret, jak i ja, należymy d o trzech lat m e g o p r z e b y w a n i a u n i e g o , w i d z i a ł e m , iż j e g o upór t e g o s a m e g o g a t u n k u c o stary c z ł o w i e k , który o p u ś c i ł s w o j ą m o g ł a zrozumieć t y l k o garstka w i d z ó w . T o t e n u p ó r G r o t o w s ­ rodzinę, o d b i ł o d brzegu i na ś r o d k u rzeki w i o s ł o w a ł p o d p r ą d . kiego, t o j e g o w i o s ł o w a n i e p o d prąd, o d s ł o n i ł o t e a t r o w i naszego M o g ł o by się w y d a w a ć , że mieszkańcy b r z e g ó w , którzy śmiali się w i e k u inną d r o g ę s p o ł e c z n e g o istnienia, p r o w a d z ą c ą d o t e g o , z nas, mieli rację. Przeminęły dwadzieścia trzy lata, na naszych aby być l o j a l n y m w o b e c w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . t w a r z a c h p o j a w i ł o się w i e l e zmarszczek, s i w i e j e m y , w y c z e r p a n i J e d e n z najbardziej poruszających i d w u z n a c z n y c h mitów naszymi latami i naszą profesją. A l e teraz już nie jesteśmy sami, c y w i l i z a c j i z a c h o d n i e j o p o w i a d a historię c z ł o w i e k a p o s z u k u j ą c e ­ Poza naszą łodzią są też inne. Niektóre o b o k nas, niektóre przed g o s w o i c h p o c z ą t k ó w . Na d r o d z e p r o w a d z ą c e j ku s w e j t o ż s a m o ­ n a m i . Jesteśmy małą flotyllą na ś r o d k u rzeki. Jesteśmy trzecim ści zabija w ł a s n e g o ojca, p ł o d z i s y n ó w - b r a c i z w ł a s n ą matką, brzegiem. W d n i u , w k t ó r y m rzeka w z b u r z y się — zmiecie nas. A l e s p r o w a d z a plagi na całą l u d n o ś ć . Idzie na w y g n a n i e . . . wraz z nami także w i e l k i e b u d y n k i z ich p l u s z o w y m i siedziskami, Ktoś j e d n a k podąża j e g o śladami, m ł o d a d z i e w c z y n a — A n t y g o n a . Po latach kiedy p o w r a c a d o s w e g o miasta T e b a ń c z y c y walczą j a s k r a w y m i ś w i a t ł a m i , które są t a m , na d w ó c h brzegach. (...) Należą d o teatralnej rodziny, której b a b k a m i są: A n t y g o n a i Edy z T e b a ń c z y k a m i , bracia czerpią przyjemność z t o r t u r o w a n i a braci, Craig. Rodzina ta ma także i n n y c h c z ł o n k ó w . . . dzieci noszą b r o ń , n a u c z o n e zarzynania. G w a ł t i przerażenie. Teby i m ł o d e d z i e w c z y n y , m ó w i ą c y c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i , działających są j ą d r e m c i e m n o ś c i . młodzieńców na rozmaite s p o s o b y , udających się w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , Stykając się z w o j n ą d o m o w ą , w której bracia jej zabijają się którzy n i g d y m n i e nie s p o t k a l i , którzy l e d w i e dostrzegają m n i e n a w z a j e m , A n t y g o n a p o d e j m u j e decyzję. Nie b r o n i s w o j e g o w u j a poprzez Kreona i p r a w rodzina znająca s w o j e p o c z ą t k i , w i e d z ą c a jak rozpoznać s w y c h p a ń s t w a , które o n reprezentuje, ani też nie historię czy przykłady innych g r u p teatralnych. To przyłącza się d o armii brata w w o j n i e p r z e c i w k o p a ń s t w u . Zna p r z o d k ó w , s w y c h starszych braci, nie zapominająca o s w o j e j rolę, którą w y b r a ł a . Działa w s p o s ó b p o z w a l a j ą c y jej być lojalną przeszłości. Rodzina, która się nie utożsamia ze s p o ł e c z e ń s t w e m w o b e c tej roli. Nocą opuszcza miasto i udaje się na w i e ś , z garścią o g a r n i ę t y m amnezją, która pragnie z a c h o w a ć pamięć czasów, ziemi, by p o s y p a ć ś w i a d o m a t e g o , iż pamięć, którą m o ż e p r z e d s t a w i ć ma dla garstki nią ciało brata, k t ó r e m u Kreon odmówił p o g r z e b u . S y m b o l i c z n y t o rytuał,zda się p o z b a w i o n y i s t o t n e g o w i d z ó w znaczenie s y m b o l i c z n e . znaczenia i n i e w s p ó ł m i e r n y w o b e c kary grożącej za j e g o d o p e ł ­ D l a t e g o też słuchając w Brazylii w e r s j i o p o w i e ś c i Guimaresa nienie, lecz A n t y g o n a d e c y d u j e się na t o , płacąc cenę w ł a s n e g o Rosa Trzeci brzeg rzeki p r z e c z u w a ł e m już, ile lat pracy zajmie mi życia. Garść ziemi A n t y g o n y , garść w i d z ó w G r o t o w s k i e g o . Jakże praca nad nią. D l a t e g o w 1 9 7 6 roku n a z w a ł e m w Belgradzie O d i n śmieszny upór, na przekór czasom, w i o s ł o w a n i e p o d prąd. A l e m y Teatret i inne zbliżone d o n i e g o g r u p y , tak jak się t o czyni nie m o ż e m y t y c h działań w y m a z a ć z naszej p a m i ę c i . Są zaczynem z d r o g i m i nam l u d ź m i , jedną nazwą: Trzecim Teatrem. i b o d ź c e m d o k o n t y n u a c j i , dzień p o d n i u , m i m o iż tak o d o s o b ­ n i o n e , nierozsądne, s k r o m n e i niebezpieczne. T o jest teatr: pusty i bezskuteczny rytuał, który m y w y p e ł n i a m y naszym „ d l a c z e ­ Fot. T o n y D'Urso. Zdjęcia ze spektaklu „Pokój w pałacu c e s a r s k i m " , A y a c u c h o 1 9 8 8 102 tłum. z angielskiej wersji Richarda Fowlera �