https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf 17a9f15cb12b4ebc098005143b66e531 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3239 Title A name given to the resource Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.225-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss TEODOR TWARÓG „SNYCERZ Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j ludową, wyłaniają I MALARZ Z LIMANOWY" m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s ­ t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji za­ s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l ­ światowej artys­ n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y ­ t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u , brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o ­ s ą liczne opracowania artystystyczną profesją. monograficznych. 2 1 ukazujące Niektórzy działalność doczokali s i ę opracowań J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó ­ c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano Kamienne figury Toodora Twaroga należą „skulptor". przeważnie do c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g . grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym­ W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę ­ sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź­ gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r . 3 w b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te­ Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m , w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y ­ p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób od innych. z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej jest na terenach p o ł o ż o n y c h na informacji J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j - W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j . Pochodził p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj­ 4 profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za­ duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e wodzie. s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a , T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " , był twórcą dosyć której k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m ­ w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma­ n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę kamienna rzeźbiarską nieco rozpoczął prawdopodobnie od drewnianych figur nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , mniejszej od przekroju trzonu, o podstawie zakończona odkutym i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r - osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł darce, Sowlinach (włączonych obecnie do miasta), Koninie, T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności. P o n i ż e j we frontowej S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a , f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i . obwiedziona r a m k ą N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a . w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus na krzyżu. rowka. Trzon figury, mniej Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto­ 1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o ­ k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i ­ Matka k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y p o s t a ć Św. Jana znajdujemy Boska z Dzieciątkiem, n a lewej ś c i a n i e Nepomucena płaskorzeźbiona a na ś c i a n i e p r a w e j Św. Wojciecha. p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o ­ p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m - (1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia­ sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł jący się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t . ( i l . 3). W ś w i e t l e posiadanych plastyczną dekoracji przez wprowadzenie roślin­ działalność B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó ­ D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze­ rych rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i : śladem dotychczas m a t e r i a ł ó w kompozycję jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r przydrożnych z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają s i ę one o d g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo­ s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h Gzyms o d d z i a l e j ą c y figur świętych. t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba­ b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k , w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko­ że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a w y m daszkiem z Okiem nie Opatrzności b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor Matki Boskiej. T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej nach płaskorzeźby „Sny­ dwuspado­ w t y m p a n o n i e , posiada o d Koronację Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki Boskiej Różańcowej cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a a poniżej w owalu i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y - ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki Jana Ne", z Dzieciątkiem j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a Boskiej Różańcowej, są 225 �W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a ­ roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej В r z e ś k o k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w Iwkowej, z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po­ Bochnia t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y ­ r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o Wiśnicz Nowy ^ na p r z y d r o ż n y c h z f i g u r a c h i nagrobkach odwróco­ spotykana uskrzydlona główka a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o ­ w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a ­ kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł ­ n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j . P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą O w n ę c e s t a t u a Matki Bytomsko ś w i ę t y c h Michała s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy Boskiej i Zofii Różańcowej, poniżej z trzema córkami. Świętej, Ś c i a n y boczne wszyst­ k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej, Wojciech, w. Mikołaj we płaskorzeźby Serce Chrystusa, umieszczone święci: Florian, i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15) zostały Limanowa Starcia w 1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t figura z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m . Ufa's T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna­ ф /б cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie ф*? w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e Nowy Sącz f@ bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o posz­ c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a ­ - I I ф - III О - w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y IV jest płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia ( i l . 8, 9). P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny jak poprzednia, natomiast górny — oddzielający trzon od n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e ­ 5 niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a Św. t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i ­ Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k ­ g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef, Anna Samotrzecia. po lewej tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej. bogatszą p ł a s k o r z e ź b y Świętej dekorację w 1967 r . c a ł a f i g u r a postaci płaskorzeźbionego pozostawiona cokołu. W była w surowym kamieniu, Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym W nastawach — Płaskorzeźby świętych występują r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych. Prace w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4). Trójcy. Twaroga, szczególnie wcześniejsze, cechowała ry­ gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u ­ jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja chówce, wprowadzania Trójce posiadająca Świętą, k o l e Św. nastawie płaskorzeźbę wyobrażającą z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa a na co­ tego samego schematu czterokondygnacjowe. komponowane Przykładem są jest figury wykonana zdobnictwa, wynika to prawdopodobnie n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w , figury Mikołaja. Według słupowe w jego m o g ł y wydawać się zbyt ubogie w do г ko­ którym porównaniu z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i . 6 przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j Limanowej. rozdzielonych grubą płytą tworzącą gzyms. wysokości, Przez dodanie jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t sposób r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich, W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j ­ s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio­ Opatrzności frontu w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o ­ w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj­ rzeźba d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t ­ przedstawiająca Św. Trójcę. W górnej części trzonu, o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i jest k a m i e n n a s t a t u a Matki płaskorzeźba Boskiej t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała, córkami. Pozostałe ściany z Dzieciątkiem. D o l n ą część a p o s t u m e n t Św. Zofia czterech kondygnacji z trzema, wypełniają przedstawiająca twórczości nisława dwukondygnacjowego Na drugiej kondygnacji trzonu p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki Boskiej w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a 226 w jest Pieta. ścianie również Boską z Dzieciątkiem Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta­ biskupa. Matkę w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10). Twaroga. Półkolumienki trzonu jako zastosował dekoracje siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y z łuków, znacznie zarówno delikatniej wykonany, znamy krawędzi w podpisanej przez wprawdzie z Trzciany �I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967 i z 1977 r. W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa rzeźbił Twaróg jako na krzyżu zwieńczenie między figury ( i l . 5) I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę ­ Mariami dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j przy szosie p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć Frasobliwy jego j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y dwoma stojącej w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j r. (figura z 1874 г . ) . r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo­ P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze­ b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y Matki tłumaczyć t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i . Zwieńczenie ich G n o j n i k ) Chrystus się k i l k a figur stanowi na krzyżu statua datowana) f i g u r a Matki między Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą rzeźbiarskich Boskiej dwoma Mariami, Różańcowej umieszczone Sw. Dominika O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y dotychczas, z a c h o w a ł o Boskiej Boskiej są z Dzieciątkiem dwa małe na ręku. posążki U stóp Matki przedstawiające z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw. Klara ( i l . 11). Twaroga. N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y ­ (Wojakowa, fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej. lub posąg z n i c h w y d a j e s i ę (niestety nie z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i ­ S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo­ b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o ­ w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw. Jana Nepomucena ( i l . 6). N i e w i a d o m o t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra­ j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y przez siebie f i g u r y potrójnym w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y ­ pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana konkurentów. Nepomucena ( i l . 6). Bardziej Twaróg rozbudowana jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki pod Boskiej, względom architektonicznym znajdująea się w Wojakowej Boskiej figur uzupełniali często statuami kupowanymi 7 najczęściej Różańcowej (Lipnica rzeźbił z Dzieciątkiem Dolna, Iwkowa Matkę Boską. Statuy Matki na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h ( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e ­ k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego, Boska c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą . Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka Wydatny, cokół t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e ­ o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m . c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz składający Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i pólłukami. wyjątkowo. starannie profilowany gzyms oddzielający Różańcowa z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y Boska Różańcowa z Matka (Lipnica Dzieciątkiem się W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz­ u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e ścianach figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również trzonu ś w i ę t y c h ( i l . 11). znajdują się płaskorzeźby przedstawiające polegający na zwyczaj t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako obo- 227 ���И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k . T . T w a r ó g , 1900 r . Nepomucen P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t ­ umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y . nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem, S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę ­ względnie tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a w i ą z k o w y c h , j a k Trójca Święta, Matka Boska czy Jan w elipsowatym medalionie kuto są dosyć płytko. ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o ­ twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą . się jednak p r ó b y T e m a t y o charakterze siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p . Świętą ( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a Koronację czy Matkę Jezusa Matki Boskiej Boską na Trójcę — i l . 6), ( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14), z Dzieciątkiem (Połom Duży, Rajbrot), Serce ( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h docierały t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h kamieniarzy. d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan Stanisław Biskup, patronek żeńskich: sobie również rzadziej, Małgorzaty Andrzej, z Zofii, Józef, tematami czy 8 Nepomucen, Wawrzyniec, Katarzyny, jak np. świętych: dewocjonalia, k t ó r e m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz­ czeniem. i W i d o c z n a jost rytmizacji, która tendencja jednak z l o g i k ą ich naturalnego do pewnej n i g d y n i e popada schematyzacji w sprzeczność układu. C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z " trudno byłoby powiedzieć na c z y m jego m a l a r s t w o polegało. Wojciech, l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e czy czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u Radził f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y ­ występującymi k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y Floriana, Agnieszki, Rozalii. b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d ­ staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane Trójcy ( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche­ Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma­ Anny. ikonograficznymi Bartłomieja, się od T o samo Franciszek Barbary, Świętej indywidualizowania twarzy. Różnią Twarogowi. s ą przez T w a r o g a R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y ­ f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j ­ m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz­ sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą krzyżem (Gnojnik). przedstawiającą Z innych wspomnieć Św. Jana ( i l . 11) i Św. Floriana dach p ł o n ą c e g o pod stopami chrzczącego należy Chryrtusa pod płaskorzeźbę w Jordanie ( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na b u d y n k u i Św. smoka upadającego lub Michała depczącego leżącego reprezentuje typ wiejskiego rzeźbiarza, który d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego prowincjo­ nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d ­ l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a ­ (Iwkowa). Michała materiału. Twaróg przedstawia niesionej do ciosu r ę c e szatana. Św. charakter dach (Chrzest w Jordanie, w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci 230 �I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j , w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta­ w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia z trzema córkami na figurze z I w k o - wej — i l . 5). 1886 r, P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na tym t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w stosowanie k o n k u r e n c y j n y c h cen. Mogła by to przez potwierdzać D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e ­ kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l . n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e ­ 1. M i m o niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł starannych poszukiwań n i e znaleziono ż a d n e j jego f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i . „ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich „o dużych z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o ­ k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po­ brodzkimi ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h pewien ksiądz rzemieślniczych Maćkami", tak określił zachwycony w y g l ą d e m niego w z a k ł a d z i e w a r s z t a t ó w kamieniarskich. bo ludową rzeźby „rej- kamieniarkę wykonanej dla Samka. P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Rzeźba ludowa Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie­ niarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa rzeźba w kamieniu okolic Rymanowa. Prace i Materiały z Badań Etnograficznych, R z e s z ó w 1979, s. 267—326; R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Prze­ m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic, „Pol. Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45— 53 3 K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a . W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y z b i ó r . Materiały Etnograficzne z Pow. Limanowskiego, Wrocław 1967, s. 28—49) A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19 t a m ż e , s. 228, i l . 5 R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Po­ górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225 R . Reinfuss, Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę kamienną, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2, s. 67—74 4 5 6 7 8 2 E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135 Fot. J . Świderski 231 f �I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R �