https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57858e8e5a446e9aa6c29bf45c549dca.pdf 24f7233d04ed58347874427cd9da5fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2512 Title A name given to the resource Etnografie Brunona Schulza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnografie Brunona Schulza Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Maciej J . Dudziak Psychologia - to przeciętność, to wiara w uniformizm, w szare prawo mrówki. Gdy wiek XIX strawił ostatniego wielkiego człowieka, nastała epo­ ka psychologii, jak dzień słoneczny i nudny bez końca. Ludzkość odetchnę­ ła z ulgą. Poprzysięgła sobie nie rodzić więcej wielkich ludzi. Zaprzeczyła ich istnieniu. Nastała restauracja małości. Bruno SCHULZ, Powstają legendy' oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę. I. 4 Bruno Schulz dość niechętnie odnosił „wprost" swoją twórczość pisarską i malarską do powszechnie jawnej rzeczy­ wistości. Unikał tego, pisał jakby „obok". Nie sposób - pisa! Schulz w Expose do Sklepów cynamonowych - dosięgnąć najgłębszego dna biografii, ostatecznego kształtu lo­ su poprzez opisywanie zewnętrznego życiorysu ani przez analizę psychologiczną, choćby nawet docierała jak najgłębiej. 2 Nie takie zresztą, rzec by można „sprawozdawcze" wy­ tyczne stawiał sobie autor Xsiegi bałwochwalczej. W jego mniemaniu: Zracjonalizowanie widzenia rzeczy tkwiącego w dziele sztuki równa się zdemaskowaniu aktorów, jest końcem zabawy, jest zu­ bożeniem problematyki dzieła. Nie dlatego, żeby sztuka była logogryfem z ukrytym kluczem, a filozofia tym samym logogryfem - rozwiązaniem. Różnica jest głębsza. W dziele sztuki nie zistała jeszcze przecięta pępowina łącząca je z całością naszej pro­ blematyki, krąży tam jeszcze krew tajemnicy, końce naczyń uchodzą w noc i wracają stamtąd pełne ciemnego fluidu. 3 Schulz oddala i przeciwstawia stare miasto nowej dzielni­ cy, której prawa miejskiego odmawia. To, co staje się dla nie­ go istotne, to podjęcie wysiłku przedstawienia ugruntowują­ cej się antynomii starego i nowego Drohobycza, starego ładu, dawnych stosunków panujących w mieście. Bowiem: Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm zaszczepiony na starym gruncie mia­ sta wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbronną wegatacją tandet­ nej i lichej pretensjonalności. 5 Schulz dochodzi tu do przedstawienia relacji między mie­ szkańcami starej i nowej części miasta. Antagonizuje ich, ujawnia społeczno-kulturową (jak chciałby usłyszeć antropo­ log) specyfikę przemysłowej dzielnicy Drohobycza. Rdzenni mieszkańcy miasta trzymali się z dala od tej okolicy, zamie­ szkiwanej przez szumowiny, przez gmin, przez kreatury bez charak­ teru, bez gęstości, przez lichotę moralną, tę tandetną odmianę czło­ wieka, która rodzi się w takich efemerycznych środowiskach. 6 Dlatego też tym bardziej zaskakujący jest tekst zamie­ szczony w tomie Sklepów cynamonowych opatrzony zna­ miennym tytułem Ulica Krokodyli, w którym Schulz daje opis rzeczywistości niemalże etnograficzny, oczywiście: sto­ sując poetykę i ekspresję przedstawiania rzeczywistości sobie właściwą. Lecz bynajmniej! Sztuki, sztuczki i wytrychy lite­ rackie zastosowane przez Schulza w tym tekście nie ujmują mu nic z jego walorów opisowych. Jest bowiem Ulica Krokodyli, przedstawieniem nowej dzielnicy miasta Drohobycza, która rozpleniła się niczym na­ rośl u boku tego miasta właściwego, miasta, by ująć z Schulzowska, godnego. Mamy tu kolejne obrazy, które Schulz ser­ wuje z pozycji, rzec by można, Benjaminowskiego flaneura, przechadzającego się po miejskich placach, chodnikach, który - dość paradoksalnie dla Schulza - nie wzdragając się od opisu, nie poprzestaje również na przedstawieniu zwy­ kłych „faktów", lecz wedłu credo własnego pisania sięga głę­ biej, do niższych pokładów rzeczywistości. Tak, bowiem wprowadza nas autor Wiosny w ów: Dystrykt przemyslowo-handlowy z podkreślonym charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie I dalej powiada Schulz tak, mówiąc, iż zdarza się czasem w dniach upadku zabłąkać któremuś z mieszkańców starego miasta do owego: Bruno Schulz. Grupa przechodniów, ok. 193? r 105 �eldorada takich dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej. Wszystko zdawało się tam podejrza­ ne i dwuznaczne, wszystko zapraszało sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem. 7 Bowiem: Najlepsi nie byli czasem wolni od pokusy dobrowolnej degrada­ cji, zniwelowania granic i hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej intymności, brudnego zamieszkania." Zatem: pod wpływem „osadzenia" się nowej, przemysło­ wej dzielnicy Drohobycz zaczyna podlegać zmianom w po­ szczególnych sferach egzystencji; zmianie ulega system spo­ łeczny, gdyż pojawia się nieznana do tej pory w mieście no­ wa kategoria lichości i moralnej tandety, pojawiają się trze­ źwe formy komercjalizmu, zabijające ceremonialny i pokątny handel panujący w starym mieście, miasto industrializuje się, powiększa, przyciąga okolicznych chłopów do pracy w rafi­ neriach. Fakt ten, pobudzający Schulza intelektualnie, znajduje swoje odbicie również w innym źródle. W badaniach etno­ graficznych, które prowadziłem wśród poddrohobyckiej wspólnoty zamieszkującej do 1945 roku wieś Rychcice, po­ wtarza się szereg informacji potwierdzających spostrzeżenia Schulza zawarte w Sklepach cynamonowych. W okresie międzywojennym na skutek uprzemysłowienia subre­ gionu drohobyckiego część Rychoziczan zatrudniła się w pobli­ skim Drohobyczu w charakterze robotników. Jak pootwierali ra­ finerie w Drohobyczu: Polmin i Dross, to chłopy zaczęty tam pra­ cować, bo nie było tak ciężko jak na gospodarstwie. Stała praca i tylko osiem, dziesięć godzin. 4 Wszystko w Drohobyczu było: sukienki, ubrania dla chłopów, wszystko. Nie trzeba było .samemu tego hm tyle robić, można by­ ło kupić, jak się miało pieniądze. A do Drohobycza to tylko kawa­ łek, przez polej" Ulica Stryjska w Drohobyczu 0 komunikacji, i flaneur Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale jezdna, jak pla­ ce wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, petna wybojów, kałuży 1 trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym mie­ ście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej, bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Tłum płynie monotonnie i , rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepły­ wają w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości." Chodzi bowiem o zobrazowanie procesu, tego, co jest w Kulturze chyba rzeczą najtrudniejszą do zobrazowania ję­ zykiem literatury (równie i nauki, której piśmiennictwo zali­ czane jest już wszak w poczet gatunków literackich), do uka­ zania dynamiki przemian, tak, aby czytelnik tę metamorfozę niemal „odczuł" uwikłał się w nią niejako, idąc tropem kognitywistów, 'w' empatował. Dotknął nie tylko, by sparafra­ zować Malinowskiego, koścea, lecz również tkanki. Rzecz nie już o to, co jest najistotniejsze i czy przedstawienie jest obiektywne, czy też nie - wszak umowa obiektywności, bo­ wiem o nią tu rzecz idzie, ma również odciśnięte piętno su­ biektywizmu - lecz o to, jak powiada Geertz, by interpreta­ cja, bo tylko z nią de facto mamy do czynienia, oddawała jej sedno. Schulz był, i zdaje się ciągle być awangardzistą, przednim hufcem myśli humanistycznej, choć, jak powiada Zygmunt Bauman: w świecie ponowoczesnym mamy do czynienia z niemożnością awangardy , będąc równocześnie świado­ mym obserwatorem, jak świadomym interpretatorem rzeczy12 Xięga Bałwochwalcza, 106 rok 1936 �wistości. Rzeczy ukazane w Ulicy Krokodyli były ukazaniem niejednorodnego świata interpretowanej kultury, poddającej się zmianom, wyrażały głęboko skrywaną nostalgię za świa­ tem już minionym, ukazując to na przykładzie nowej dzielni­ cy miasta, która: była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego, jak na papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet. 13 Schulz, sam podkreśla, i jest to bodaj wyjątek godny od­ notowania, iż formą ekspresji Ulicy Krokodyli jest s p r a ­ w o z d a n i e , zasadniczo odbiegające w wypowiedzi od „zwyczajowo" stosowanych przez autora Sanatorium pod Klepsydrą środków wyrazu. Ma więc Ulica Krokodyli, jako utwór głęboko literacki, swój odnośnik i związek z tak zwanym opisem etnograficz­ nym, który dziś można by z geertzowska przezwać „opisem zagęszczonym" czy „pogłębionym", w którym rzeczywistość podlega natychmiastowej inerpretacji, jest w nią uwikłana, próbuje natomiast dotrzeć do jakiegoś sedna czy sensu. Przedstawia również samego pisarza-badacza, uwikłanego w własną interpretację, a to już z kolei jest bardzo bliskie wielu antropologom z kręgu tekstualistów, z Jamesem Cliffordem na czele. Ulica Krokodyli, czyli ulica Stryjska w drohobyckim polis, jest przykładem owych zmian. 1 4 II. Odkąd wiek XIX ukonstytuował etnografię, czyniono usilne starania w celu unaukowienia dyscypliny, przypisania jej tych wszelkich cech, których humanistyka pożądliwie zazdrościła naukom przyrodniczym. Myśl, iż opis i inter­ pretacja, o których nazwanie właśnie w ten sposób pokusić się nie było wówczas chętnych i że mogą one stanowić je­ dynie pewną wizyjną propozycję postrzegania rzeczywisto­ ści - stawała się tak nieznośna, że na mocy przyznanych so­ bie samej praw rozstrzygania o zgodności, czyli prawdzie opisu, z jej bękarcią siostrą interpretacją będącą ze swej na­ tury ułomnym i niewłaściwie zmutowanym genem tej pierwszej i fałszu, który przydawany był literaturze. Pomi­ nąć tu rzecz jasna można by okres literatury pozytywistycz­ nej, w której dbałość o obiektywny czynnik społeczny był odwrotnie proporcjonalny, jak w ówczesnej raczkującej je­ szcze etnografii pełnej spoufaleń, ocen i wyroków. Zadzi­ wiające, jak literatura pozytywistyczna zmieniła się w to, co z wielu dzisiejszych perspektyw nazwać by można właśnie etnografią. Opis „naukowy" to opis jakby koścca jakiegoś organizmu, punktów orientacyjnych, po których na zasadzie domniema­ nia jedynie, dojść można do wyobrażenia o jakimś tworze. Język analizy wypruty z tkanki ciała, z jedynie czasem po­ wiewającymi strzępami do końca nie zdartych mięsistych włókien kultury lepiących się ostatnim wysiłkiem do obżar­ tych przez preparat odsączający rzeczywistości kości - uka­ zuje blady i martwy kościec, tak manipulowany, jak tylko ten, co nieżywym manipulowanym być może. Literatura, zakładam, dostarcza tkanki: i tej materialnej, posieczonej arteriami żył, dającej się dotknąć w procesie po­ znania, i tej domyślnej, „urojonej", wizyjnej. Obie są niczym innym, jak propozycjami kolejnych interpretacji znaczeń, które Kultura podsuwa nam nieustannie i wciąż, na nowo pra­ gnąc, byśmy stanęli przed wysiłkiem jej zrozumienia. Bruno Schulz. Ilustracja do Xicgi Bałwochwalczej. 1936 107 �do określania właśnie w ten sposób dawno już minęły. Literatura naukowa jest słab­ Nauka przecie dysponuje sza, stroną kiepskiej literatury: równie niedostępnym języ­ kiem ciężej przyswajalnym, Chciałbym teraz przedsta­ cechującym się tak ogrom­ wić „sposoby robienia etno­ nym natężeniem abstrakcyj­ grafii". Myślę, że etnografię nych środków ekspresji, iż podzielić można na: nie tylko jest nieczytelna, ale 1. etnografię pośrednią martwa, wymagając od czy­ I stopnia, którą jest telnika edukacji naukowego opis literacki sensu metajęzyka. stricto, II stopnia, którą jest Literatura naukowa pisana modernistyczny z pozycji ścisłych zasad lo­ opis naukowy, zza gicznych, jest jedynie kośćktórego „nie widać cem odartym z tkanki, jest ludzi, lecz przed­ „kiepściejszą stroną słabszej mioty, obrzędy, ry­ literatury". Tak samo, jak nie­ tuały, hafty i koron­ wiele dowiedzieć się można ki", z obserwacji samych tylko wierzchołków gór o otaczają­ oraz cych je dolinach, tak samo 2. etnografię bezpośre­ niepełne jest naukowe pisanie dnią, która „dzieje się", jest wszędzie i nie wymaga, ba! 0 rzeczywistości, bez sięgania nie potrzebuje „oka uzbrojo­ do literackich środków wyra­ nego", gdyż jest niepostrzezu. Rola literatury polega bo­ galna, nie mieści się w kano­ wiem na wzajemnym dopeł­ nach naukowych przedsta­ nianiu i objaśnianiu, na wza­ wień świata. Są to relacje jemnym wnikaniu w siebie, na społeczne, które są płynne, tworzeniu pola spotkania się podlegają stałej zmienności, światów: świata literatury Bruno Schulz, Autoportret, 1919 konfiguracji i rekonfiguracji 1 świata nauki. Czy jest to swoich kształtów i form, są w stanie ciągłego ruchu i nie są możliwe? Składając swój głos po stronie głosujących na „tak", po chwili już tym, czym przed ową chwilą jeszcze były, posłuchajmy, co rzekł o kulturze i materii Bruno Schulz: a przynajmniej tym, czym się objawiły. Zdaje mi się, że niepokoi Cię i zbija z tropu fakt istnienia jakie­ Różnica między rejestracją, postrzeganiem, opisem a efek­ goś' niepisanego kodeksu wartos'ci. jakiejś' anonimowej mafii, ja­ tem końcowym w postaci spreparowanego etnograficznego kiegoś' uchylającego się od kontroli consensus omnium. Poza wartościami oficjalnymi, które uznajemy i wyznajemy, kry­ opisu jest tak ogromna, iż - jak to często okazywało się w trak­ je się jakaś nieoficjalna, ale potężna zmowa, nieuchwytny i pod­ cie weryfikacji materiału etnograficznego gromadzonego lata­ ziemny system - cyniczny, amoralny, irracjonalny i kpiący. Ten mi przez „tytanów eksploracji terenowych" - miały i mają się system (ma on bowiem absolutnie cechy konsekwentnego syste­ nijak do permanentnie dynamizującej się kultury. Stąd etnogra­ mu) udziela swej sankcji niewierności przewrotnej kobiety, usta­ fia bezpośrednia posiada swoje walory takie same i może być nawia paradoksalne hierarchie, nadaje druzgocącą silę kiepskie­ mu dowcipowi, zagarnia nas pod władzę solidarnego śmiechu taką samą wizją kultury jak jej pobratymiec - nauka. wbrew naszej woli i wiedzy. Ten nieuchwytny system, nigdzie Intersubiekty wność, która jest podstawą wyróżniania lite­ nie zlokalizowany, przenikający niejako międzycząsteczkowo ratury, a której to odmawia się literaturze właśnie. Prawdopo­ nasze wartościowania, uchylający się od odpowiedzialności i wy­ dobnie nauka w swym werbalizowalnym dyskursie zawła­ ślizgujący próbom osadzenia go i sklasyfikowania - nieuroczysty szcza sobie prawo mówienia o niej, i to w kategoriach przez i niepoważny, zabijający potężną bronią śmieszności - jest w sa­ mej rzeczy zjawiskiem niepokojącym i osobliwym. Nie wiem. samą siebie ustanowioną. Intersubiektywność, cóż to za czy ktokolwiek wolny jest od jego fascynacji." rzecz, której literatura nie posiada, wszak obiektywne zapędy III. PRZYPISY 1 B. Schulz, Powstają legendy, „Tygodnik Ilustrowany", nr 22, 1935 B. Schulz. Expose o książce Brunona Schulza Sklepy cynamonowe, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Lite­ rackie. Kraków 1975, s. 177 - B. Schulz, List do St. Witkiewicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów. (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1975. s. 64-65 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 ibidem, s. 77 ibidem, s. 78 ibidem, s. 78 : 4 5 6 7 108 8 ibidem, s. 78 M . J. Dudziak, Plemię i szok, (maszynopis), s. 14 Inf. ur. 1919 Rychcice. wy w. nr 6/II, zam. Nowiny Wlk. ibidem, s. 81 Z. Bauman. O niemożności awangardy, „Studia Kulturoznawcze", Poznań 1996 B . Schulz, ibidem, s. 84 zob. ibidem. " B. Schulz, Do Witolda Gombrowicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 71 9 10 11 13 13 14 �