https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f2975f42121c411683489dbb1a18045f.pdf 08c1da930a960e6a4819a98b91292974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2195 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2041 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.261-300 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 81. 1997 III. RECENZJE Andrzej I. a p o r o II s ki, zn,lIi 1996. ss. 106. Wit/gellslein o kllllllra, Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Po- I.udwig Wiltgenstein mial zlvyezaj wykladać bez poslugiwania sit; notatkami. Ale chyba nic t\lko z tego powmlu jego I\ywody byly tak nicspójne. ch oc jednoczesnie niewątpliwie inspirUI'lee Oto widocznym hylo jego /Inaganic sit; z wlasnymi myślami. z natlokiem skojarzell i rozmait:ch w,\tplilvości. nHl/.()lenic sit; z artykulacją idei. Wyki ady jego zamienialy się. podobno. czasami II rodzaj intelektualnych happeningów, gejzerów eksplodujących naj różniejszymi pom: slami. paradoksami I pytaniami. Wittgenstein maWlal zresztą. ze mozna napisać książkę lilozoliczn'l. lecz taką jedynie. klóra zawieralaby bądź to same dowcipy, bądź pytania pozostaII ione hcz odpOlviedzi. Ht;dąc swiadom owej tendencji w swoim myśleniu - tendencji nielatwej przecie IV odhiorze dyktowal uczniom tresc notatek. aby mogli "zabrać coś do domu. jeśli nic II gillIlach. to przynajmniej w rt;kach". Pott;gOllanie sit; sklonności do. pk można dziś powiedzieć. "rozlepiania" sensów, wyraźnie da sit; prześledzjć w najważniejszych dzjelaeh austriackiego myśliciela. jJ"oclallls LOgICOPlllloSOIJliiclls Ilypelnia dbalość o logikt;. o tok myślellla, któremu wytycza się dokladne granice oddzielaj,\ce pl'awLlt; od lalszu. f)ociekonio 1;lo~ol;c~lIe natomiasL a Wlt;C tzw. "późna" tworczość. to potoki zdaI1 niemal aforystycznych. peine metalórycznego obrazowal1la. niezwyklej wrażliwości i poetyckiej pasji. Ksi'V"a Andrzeja l.apoJ"(lIIskiego Wit/gellsleill o kllllllra ma rozwijać wątki zaczerpnięte z m: śli ..pói.nego" (po 1')29 roku) Wittgensteina. Ale próżno doszukiwać się w niej stylu właściwego /)oclekolliolll. Jest to prosty. lakoniczny. powściągliwy wywód. Czytanie bez lapania tchu. M: śl skondensOllalla tak, by ledwie poczuć zapach i smak. Przykłady nicwyszukane. brak rozleglych dygresj i. zamyśldl. oclleglych skojarzell. Jedyną przeszkodą w jego wartkim biegu jest nadmierna mIlogość nawias(lII (nic tylko okr'lglych. lale i kwadratowych!). Lecz to przecie wola autora i zamysl jego. Przcjdt; zatem od treści formy do treści samej. Andrzcj /aporowskijuż na samym początku. we wstępie - lapidarnie i radykalnie rzecz jasna - przedsta\\la to.V naj IStotniejsze dla swej książki. Powiada więc. że człowiek kształtowany jest przede Ivsz.ystkim prz.o uoesll1iczel1le w rozmaitych grach .Językowych. Nie można wskazac żadnci stalej Jego cechy, gdyz. mówić da się o cechach owych wylącznie w odniesieniu do konkretnej gry Jt(zykowej. I.miana gry. zmiana ł<JrIlly życia. wyposaża w nowe, często bardzo odmienne. atryhuty Kultura jest IV takim ujt;ciu "okrcślonym sposohem hycia". Ale jest również, co autor do znużenia powtarza. stanem zrozumienia, możliwością przewidywania zachowaI1 nic t: Iko Iliasnych. ale i cudzyell. Nade wszystko zaś można mówić o kulturze jako o wzajemnym komunikOIIaniu się. 1 IV tym miejscu kultura ląezy się zjęzykiem. l.ap0J"(l\\ski przyjmuje za wJasne przekonanie Wittgcnstcina o tym, że język nic jest niczym wit;ceJ niż relacj,! mit;dz.y ludźmi. Nic jest język odwzorowaniem struktury społecznej. funkcji ludzkiego umvslu czy też świata: naj poważniej traktowane przez nas słowa, których używamy do opisu samych siehie. są Jedynie wytworem konkrctnyeh okoliczności. Jqyk Jest raczej zbiorem "przednllotOl\ porOl\nania"'.lokalnych kontekstów. zauJków, ciemnych korytarzy pclnych subtelneJ dynamiki lplynności. Autor omawianl'J pracy zestawia zasadnicze tezy Wittgensteina z praktyką badawczą charakteryzul'IC<\ antropologit; kultury. Mówi. ;ie ro/llmieć inność. czyli bywać antropologiem właśnie, to przyglądać sit; inności ()\\ej przez. pryzmat jej regu!. James Frazer, który w kanonicznej jU;i llole/ gol<;::i określil /achO\\<lnia cz!onk(1\v spolecZl1ości plemiennych w kategoriach magii (a Ilit;c jako prz.ednaukowe. /najdujące sit; na wcześniejszym, czyli po prostu niższym od za- �262 chodniego ctapie rozwoju myśli) nic znairegul rządzących Próbując je opisać i zrozumieć nic wydostał si.,: poza granice formy życia ... A nas/a Mówi nam natomiast reakcja W jaki załt:m sposób powyżs/.ego pytania ście Wincha. Winch czynią to jego kompletnie możemy naj więksi cym Wszab.e sposóh sens. pojmować wyeliminować gry j~'/.ykowe.i') i najbardziej przemianom oddani ()Iq () pOI\lld/,eniu stanu. .. kśli ność i blądJ:enie Nic najwesels/.y antropologiClni jesl zatem zgodne to wniosek. badac/.e wielowymianmy. kultura jest zawsze może być in sU/lII Okazuje Jest I..lokaln'l ową ksi,jżk, zaawansowanej cickawy próbowalem westcrnizacji sic. iż badacz idzic o inność różile rodzaje narracji ich na tle odmicnnych najważniejsze inności .lej tczy humanistyki. regulą wymagaFlcy drodo k()Jiea nallet !aporowski na zatem musi IHlII'O. konkludute. na wieC/n.t nieostalel'l.I.e /.nojnym tego. co właśnie odnieść rownle/ o rozmaitc pOlIiada stale ulegają- si.; pogod/ie czy maC/cnie śWiata wydaj c sic być w obr.,:bie naukowych. kontekstów. Ilei'li Skazane IVzgkd/ic /<lcllollanla sic II kontekście kreowana I/({scendi. tak . .iak ..I.ellnctr/.nośc0 II tym terenowi. ohjall'ia trudem odszukiwania migocących scnsÓII. bel. pewności ci!. jcst wlaściwc albo c/y /,a cbwil.,: nic ulcgnic /mianiL:, C-:ytając nic. i pO/.nall'oo w Id(lI'Y'11l lIS1.elkle a moje post,,:pllllanle sprawie bada,'] zawsze to i II's/.elkie jej dociekanie nader kulturowe niedopuSl.<Jalne inności jawi si, w takim uj,eiujako proces mo/.olny. dlugotrwaly. analiz i niezliczonych prób. ;\ wi.,:e idealu. którego nic spełnili że przedmiot w dobic nam o nim zgola (s. (d). /.dar/.enie jest zneutralil.Ol\ać. osiąl(nlceia S<ldla mnie zrozumiale. IlH')l1'i innych" !.aponlllski odll oluje si, II kontekmyśli slIego g,,"lII nego hohatera. do Petera ..I. zell n'ltr/" do nowej w przypadku - nic lowe<'m c/y zbieraczy. gry j.,:/ykowej. Ivlasnei o tym. co wiemy" to uchwycić kultury w jaki przejście wyląeznie innych Badanie biazgowych - czytam a dokladniej że wzumieć Tłumaczenie peine mówić kulturowe nadto. utrzymuje. jest zachowanie mol.liwe jest LW/.umienie do ustalei\ kontynuatora sprawcy. jalowe. .Jak możliwe na czyjeś wiele o nas samych. zyeiem wlasnej do stanu inności. dla alllropologa sposoby którl kUltUl'I - ml')ll'ienia konstruowania pr/.cdstall idl uJmOll'ani'l Czy i w tym prz.ypadku proces roI.umieni" uchll l- o śllieeic. /jawisk. ustali iania tych jakże n')żny ch gier jczykowych mialby przebiegać podobnie do pnKesu badania inności "spokcznej"" Pokgalby wi.,:c na przewidywaniu tL:go. co w ramach pewnyl.:!t narracji mo/.c mstać pOll iedziane. i ustaleniu. w rezultacic. sposobu przedstawienia 1I'Iasnych racji tak. Iw nienarllSl.oną pO/osIala rz"c1ząea nim regui<{' Lccz przeeicż wiciu wspóleZL:Snydl 11IyśhL:icli broni SI, pr/cd tym. al1y Ich myślenie skladać II' jak'lkotl\ iek calość. Inni pOII' iadaj'j (naśladuj'lc II)rpoC/ty all'angardl l. żc dopicro pisząc poszukuj'l rL:gu!. Cak style lilomlllllanla. Jeżeli takie jL:s/t:/c SI": oslaly. /'1 Silą zasad, naczelną uznają nic/determinowanie. adogmatyczność. postcpowaniL: ..pr/ecill mctodz.ie" (idyby ponadto dojść do stwierd/.cnia. że niektórc z. j.,:zyków humanistyki. IIhrell PIll\'ltpiellaniom Willgenstcina wzajcmml Sądzę jednak. A ju/. Davidson strony. w taką możliwość. komunikaej,. które Wypada /.e pragniL:my przestrz.egal sąj,zyKami zamknąć prywatnymi si.,: wc wlasnej si.,: poroz.umicwać. Dowodcm pr/.ed n:dukejonizmem to cL:ehy L:/.ęsto są j.,:zykowi (casus skorupie z. jednej prz.ypisywanc, IIcitkggcra). to pal licho i nie cz,ckać na pukanie, na to choćby niniejs/a reL:en/Ja. czv leż ekspansjonizmcm Pragnicmy / drugic.i sic porol.llmiL:llać. gdyz. pL:wnc problemy są nam wspólne (zadane') - z.apytalby (iadamer). bliskie. Można OCZylI iście zakladać. że peIne z.wzumienie jest nicosiągalne, Ak prz.cl.:ic/.. skoro sam j.,:/yk Jest tylko historyczną przygodnością. gorzej sluży mieniem wytworem komunibll.:ji), Byłoby wi,c niezmienniL: to może warto ono niL:ci'jgk. kalekiego przystać lud/liL:go umyslu na 10. iż podobnie niejedno/naczne. pr/,ygodne jcst (a mimo to nic naj- zc II/ajemn) . .Jak /,res/.t,\ marzyć micniu innYL:h. skoro IV sporej cz.cści sami jestcśmy dla siebie niedoeieL:mnq lajemniq') ()statniL: J:danie książki brzmi: ..Antropolog musi ,jcdnoe/eśniL: uświadamiać sobie. b.,:dąe istotą kulturową. ka". Pi.,:kne to i mądre I. centrum obserwują d7.wi.,:czy IV uszach Pierwsz.a skorupa jL:st w równym stopniu zaraZL:m stwicrdzcnil.:, krajowców Dewey'owski -, mam z peryferii tubylcem Oto lokalność (i odwrotnie), apel a potrzcbiL: nadzieję. ;i.e już jak ci. których przygląda Slowa. nicustannego strzaskana - scnsu się lokalności. sensy. "kruszL:nia wi,/.ila zachowali chęć m rozuo no/u/.,e sam. dociekrajmlcy konteksty .. A jednak skorupy konllencji". I..roI.umiL:nia inn)eh. �263 Za ~oh:Jn'l s~orup'l jest II lasnić skrv\\a od czasu. o~olicl.l1osci Winch. ~l()rćgo (nic przy"\oianym dr/emi,! si.; możlilH1SĆ idl zro71llnienia. Witlgćnslćina koncćpcja Czyż Która i ~lo wic czćgo jćszczć ... Dlaczcgoż Andrzej l.aporO\vski II ~si'lice) - II bidcJ gićr j.;zykowych'l dosć surowo mówi I o pewnych ~ultur/ć: punktach jej elementem ledwie przygodna. nic zależna wic;c aż lak krępująca? krytykuje. ..pun~tach umożliwiających najlrwalszym przecie IntegralnoH' w szkicu stycznych". wzajemne jakic kryją zrozumienie. moralna siC;. lepiej J sugeruje. - że są onć czy ms gotoll)m. dan\"lll. uyms. co c/ekajćdynie na odkrYCie. Nie SądlC;. by tak było. To. czy dostr/c/emy 0\\ C pun~ty. /.ah:ż) od tcgu. czy pr/yjmiemy z:a możliwe samo ich istnienie. Prl.yj.;cle :a~lego pl·/.esll l'ldczenia. lar)/.) biJ';. pr/esąd/.a o pOjaWieniu siC; .. styczności". nie [JOlIy /.ve I,tuy si.; nićrozcrwalnic I tym. kim jestćm: z prywatnym spojrzeniem ość SO\\ kultur). z ch.;ci'l dostrzćżcnia w ..od kglych" co \\ OPO\\ ićściaćh mi hlii.s/ych. /. konstalaćj'l. moie pr/.eraża i hil\\i. W l)m sensie rozumienia lalr/,lsn'll' eil,:i~im by I\CI szara Wittgćnstćin S'I monlćnt). ~ied) mgiel (one pe\\nie w jakiej Ull%giu \\'iele samych w,\tków. bowiem plyną w korycie życie i religić mienią natomiast lej rzeki. gd/.ie siC; bogactwem być ezy mądrość kolorów" przed ulllysklll "I~nąeym poznania rozblyskuje wiei b jasność. są momenty pr/CllażajiU. I to .jest, myśl.;. uniwersalna cecha ludzi. Bez wzgl<;du na to a~ur;lt uczestniczil nIch Pols~iej tych że w istocie zajmuje nas to samo. To samo nie da siC; wtloC/)'ć w gorsel jednej formu1y \\ iL'~iem Illćlody ... Myśli .. pisal opowieściach Przeświadczena wieloglo- grze. IIIJ/sku 1I11('d::\' /lIdo::lIlIIl'stll:elll li lIlI/ropo/agią. Akademii \iau~ nrC" red. A. Posern-ZieliJiski. lrudnosci d/.isiejs/ej lIei<[l11ll\\ y mi ljil\\ i,~alni etnologii I\yrasla Waldemar KllligOlIShl Prace Komitetu Nauk PO/.nal·1 1995. ss. 197. Etnologicz- z 1~lklll. iż orrócz kullUnl\\ y mi jest ona poehlonic;ta zmagania rctlcksją siC; z powstającymi nad swoj" własną to:i.samo- ści'l i ~ollll) eją 1'0\\ i,ks/a si, bll\liem jej dorobe~. co wymaga ciągiego zastanawIania sir; nad la~rcsem pl·zcdmiotow)m. micj,;eem Ilśród inn)'eh nauk. podbudową teoretyczną i wyposażeniem llletodologieznym. ty m hard/icj, że I.daje sit; ona obierać pcwicn kierunek na najblizsze lata .. ku antropologii. I'rohlcnl\ dyscypliny l.najdująceJ sil,: wlaśnie w trakcie istotnych i intercsującyeh pr/eks/laiceli. tll'or/'Ice.l SiC nieja~o 1\ marslu. na nO\\o. sm orlI li d/ieio pol! chilra~lervstYClnym i mlekv\atnym /lI<!o::I1(llrS/lr('/{/ (/ (/l1t{'oIJ()logil{ ( 17 'lIlton'l\\). Si! publikacje. II ly m celu autorl.) \\ \\ypo\\'iadaj'l ~ol1kl'eneji glóllnie I ~vt,illem ty II \ ~h')f'e nic mog'l pOI\stal). a !akie sil,: ponie~'ld pozn;lI'ls~iej Icgo pOI\lldu. I:llropy. \\ tym (1994 bcz echa. ~lórym imieniu ~tóreJ ii w inleresujqcej głosu dyscyplin)'. [Jo/)'eji I. dyskutować wypada się bacznie nieobecnych i la jest dziedzinie. klasyClna swoich zainleresowany rÓ/norodne dobre Srl)f'a ez.;ść i liche. Ivażkie ilrtY~U"'l\1 rol.lnija i mniej istotne. si.; hCl.spr/eeznić bywa. rzy li si.; I ta~ lrudni\malcriq Idaj'l si.; t~\\ it.' CI'lst~owe nadając odpowied/.i jel!llllCl.cśnie na pytania. klimat nad kulllll'lJwym obecności calcmu IV nic lecz jedynie tom o kondyej<; zawiera dlatego jako partie nOI\'()Czesne. je pomijam: kontekście zamierzonego autorzy energicznie Imie- tomowi gdzie siC; znajdujemy perspckJednak i zatroskany przewodnim. niejako ponieważ si.; decydol\ać. jak też bardziej paru inn) ch lei nic doty ~am. gdyż nic Sil w)'Slarczajqco interesuj'lce prolilu opraC(l\\auia. l iv\ag.; mojq zwrllcilo kilka artykulów. których gdyż etnograficzna. omawiany którzy l1lięd::y nic uczestniczyicm zainteresowail. uj.;eia tradycyjne, z lemalem starają kraju) teoretycznymi nilu~i. 1\ ~lóreJ pl'led laty pr/"I.lo mi si.; znale/.ć . .Iil~ lo /\\y~1e Ile \\'spóIClesnych pracach zbiorowych należy. w studiach metodyka badacz)'. po/ska przyglądać' tom. w naszym glównych sprawami nich ninicjszy to jest (przynajmniej raczej si.; pod lupą - Dl1%gia o których po~lo,;iem mnie si.; jeszClc a l!ominowala miejscu Illy kly reprClentanl 1\ rok). nic \\ICluwalo ilnlropoiogiCl.neJ zabieram minqć opraco\\ania. znalazly tytułem - gdyż wlaśnie i w jakim jesteśmy IV nich stanic. �264 Od razu też musz.,: wyprzedzić koIicową konkluzj.,:. stan lell \\)daje mi si.; hO\\iem niezbyt .jasn) i obiecujący. Trudno nic zgodzić si.,: z glówną (cz'l książki. iż C!nologia powinna si.; anlropologizo\\ać (w zll(Jczeniu przcjmow<lnia pcrspekLyw i wzorców). Jednak/c pO\\illllo sil,' to odby\\ać w sposóh sensowny. raczej lagodny i w rói..nym tempic dla poszczególnych .Ic.l d/.ied/.in. przy lacho\\ aniu wi.,:kszcj jej samodLielnosci w obr.;bie i \\obec antropologii. ni/ lO ma mieJsce \\ srodowisku anglosaskim. Sensowne wyd<lją sil,' być w z\\iqzku I. tym dos\\ iadClenia ..Volkskunde" krajó\\ niemicekoj":l.ycznych. Zasadne wydaje mi si.; przypomnienie kilku dosć pO\\S/eehnych oClekiwaIi wobec etnologii. I.yskuji\eych na /.n<lczeniu w okresil; jej translilrlllacji. a sprowadzających si.; do t<lkich 0(0 regul: I. Nic powinno si.; skupiać glówllie n<l wlasncj kondycji chocia/ rclleksja taka by\\a usprawicdliwiona. a niekiedy nawct konieczna. Iccz zdecydowanic koncentrować si.,: na przcdmiocie bachul: 2. N<lleżaloby bronić trzonu wlasnych zainteresowall. przenos/ilc /.ara/em c/.,:sć dOl) dlC/asowej problematyki do tworzilcej si.,: wl<lśnie antropologii: 3. Wkomponowanie jcj w obn,:b antropologii powinno .IiI wzmocnić pod \\I.gl.;clcm teoretycznym i metodologicznym. nic zaś odwrotnie: 4. 'il; powinno sil,: poprzestać jedynie na t\vorzeniu Cmili' to nO\\ych pylati i promocji t<:rminów. jak Lo dość cz.,:sto bywa. I'ublik<leja Etnologia polska międ:y Illdo:I/(/\1'StIITIII II lIntrol)()logil{ jest \\ calosci hosprzecznie sensowna. konstruktywn<l i niewiltpli\vie oka/c sil,: pr/.ydatna dla naS/ej dysc) plin\ Jej zaleLy zaś są na tylc liczne - widoC/ne np. wartykulach i\. I'oscrn-liell(lskiego. ":. TarkO\\skicj • .I. Cioćkowskiego. iż nic chcialbYIll. i nic lllóglbYIll ich w /asadniCl.ej liClbie pr/.edsta\\ić Wspomn<; jednak. że do najważnicjszych z nich naJe/ą g/(l\Vnie: pojawienie SI": tegc) tOIllU wc wlaściwym czasie. uczestnictwo w dyskusji reprezentantów socjologii. uw/.gl<;dniellie J'(mlliCl ujl,:Ć bardl.iej tradycyillych. obccność sl.erokiego ..spektrum" problemó\\. uPor/ilclkO\\ any charakter argumcntaeji wi.;kszości autorów. dość I.I1<1C/.l1as\\'()hoda \\ sta\\'ianiu nowych P) tali. \\Tes/.cie cl.ytclny w widu artykulach klim<l' dyskusji. Jednakżc nic sposób nic dostrl.ec dość licznych i wcale pcm ażnych niedostalkc')\\ i siaboścI tcj ksią/ki. widocznych nic tyk w calościowym jej układzie (wzmijanic sic I. iSlllt'l tcmatu. poia\\ ianic sic sprzccznych sądów. np. w sprawie relacji socjoiogia - etnologia lub na temat Istoly leorii. charakteru wyjaśnieli i paru podobnych spraw). ale przede wszystkim na pO/iomie pojedyncz) ch artykulów. Nalcżą do nich w szc/.ególności: I. I'rzyuynkarski charakter niektórych opracowali: 2. Słaba nickiedy konstrukcja artykulów - nic mogą o niej stancl\\ić lr/} komentarze do poJedyncl.ych prac zagranicznych: 3. Nierzadko uboga i przypadkowa literatura (niekiedy nawet lestawiane mechanicznic pClf.yc.ie. kLóre dziel'l dziesil,:ciolecia): 4. Uciekanie sii;: do cytatów zbyt dlugich (kilb przykladc'm). nickiedy rauej przypadkowych. którc utrudniają. <Inie ulatwiaji\ zrowmienic wywodu: 5. Poslugiwanic si.,: pu:ykladami. klóre tracą aktualność na gruncie polskIm - nic \\S/) stklc bowiem rozlcrki /achodnie.i antropologii nas obowiq/.uj". niekllire Sil i b<;d" nam obce (\\ t) m scnsie skoncentro\\<lnie uwagi na środowiskach pozapolskich jesl zarazem dostr;:egalnym rozmijaniem się z glównym lematem książki): 6 f)ość u.,:ste uciekanie si.,: do ogólników. wizji. postulatów. Moene i słabc cechy rói.nych wypowiedzi I.awartych w lej pracy przeplatają si.; \\zajemnie. co jest zrozumiale i nic wymaga kOmenl<lrZa. Niekiedy jednak ulomIlość slilrmulcl\\ali i argumentacji stajc si.; .iui. rahlca. m.in. wtedy. gdy czytamy. i/ ..slahość antropologii rodzi si.,: /. kryzysu pojecia prawdy w Illozolii" (s. 62), "pr/.yszlość antropologii nic le/y w sferle naui; spolccznyeh. jedynie na pogranic7.LI humanistyki i nauk przyrodniczych" (s. 97) ... ponO\\·oczcsność i postkomunizm to prawic to samo" (s. 99) ... poj.,:cia takie. jak np. aku/lurcja. asymilacja. tubylec. hybrydy/.acja .. wyrastają(ce) Z dynamicznych pOrtl\\n,1I1" (s. 122). "innowacje możem\ �265 interpretować jako przechodzenie do nowej kultury społecznej" (s. 125), "powstanie dyscypliny wiąże si.; z glohalnym procesem integracji różnych kultur i przypada na połowę zeszłego stulecia" (5. In)...istotna i dccydująca jcst przcde wszystkim tzw. moc eksplanacyjna, predywistyczna i interpretacyjna dancj hipotezy teoretyczncj i metodologicznej" (s. 128), ,.kontakt kulturowy przyczynil si.; do I.rodzenia nacjonalizmu i rasizmu. będących odpowiednikami dawnych prowincjonalnych uprzedl.Cli grupowych" (s. 130). Wicie przykładów podobnej beztroski i braku precyzji w posługiwaniu sil; j.;zykiem naukowym można jeszcze znaleźć w różnych fragmentach ksi'lżki. BioI',! sil; one przypuszczalnie z tendencji do skrótowego ujmowania zbyt poważnych i zlożonyeh kwcstii. lecz na SZczl;ście nic przeszkadzają w zasadzie w odczytywaniu argumentacji autorów. Wicie slill"lllUlow,ui I.awartych w ninicjszej pracy budzi jednakże nadzieję na doskonalenie się mlodego. krzepnącego w siłach środowiska rodzimych antropologów. Nadchodzi bowiem era krytyki wczesnych dokonali, wyluskiwania hłl;dów i potknięć młodości. podkreślania własnych slabości i pomy!ck hliźnich. Pojawiają sic,: bowiem opinie o ograniczonym wpływie antropologii na inne dyscypliny (K. Kaniowska). o ,.eskapizmie poznawczym" (niejednokrotnie nazywa siC; to zjawisko "defensywną taktyką poznania"), o pustosłowiu niektórych wypowiedzi, o ograniczaniu si.; orientacji post modernistycznej do postulatów (Cz. Robotycki), o braku perspektywy kulturowej w socjologii (I:. Tarkowska), o spo!ceznych korzeniach niechc;ci do pozytywistycznego f110dclu nauk spo!ccznyeh (M. Kempny). o szczególnym znaczeniu problematyki ciągłości i trwania w antropologii (.I Mucha), jak również inne cenne wypowiedzi, które są dobrym prognostykiem na przyszlość. Nicjako symboliczną wymowc; posiada w tym tomie artykuł Lud ludoznawców, ukazujący f11eandry. trudności i przeszkody w postrzeganiu i opisywaniu chłopstwa w dziewic;tnastowiecznej puhlicystyce, piętrz'lce się nawet na poziomic charakterystyki jcgo cech morfologicznych. Jeżeli tak prosta. jak może się nam wydawać, sprawa nastn;czała tylc kłopotów, to jak można się dziwić ogromowi prohlcmów stojących przed współczesną antropologią, wprawdzie nieźle uzbrojoną, ale stojącą wohec widokrotnic trudniejszych zadali. Pozytywnic odbieram natomiast zawarty w tomie artykuł A. Posem-Zielińskiego Etnologia i alllropologia kulturowa w(iJl"mall1l!j i r::l!cywistei struktur::e nauki, kreślący drogi tworzenia się antropologii kulturowej IV warunkach polskich, przypominąiący złożony zakres tej dyscypliny i rozrzut jej I.aintercsowall. jak też nwierający pewne prognozy na przyszłość (ten aspekt opra(olIania wydaje mi sil; szczególnie istotny). Wprawdzie nie móglbym się zgodzić z autorem \1 kilku raczej drugorzc,:dnych sprawach (skala wpływu antropologii w kilku krajach europejskich. \\chlaniania przCl. ni,! innych nauk). alc nie jest to akurat naj istotniejsze. Martwić może jedynic 10. i.c autor dopuszCla lVIaściwie jedyną szansę dla etnologii - pośpiesznąjej "antropologizację", a przerai.a go natomiast "etnografia ariergarda" (to raczej trzon środowiska etnologicznego). :\a tym ctapie rozważall zasadnc by hyło dokładne i rzeczowe przedstawienie wszelkich "za i przeciw". w tym szczególnic merytorycznych korzyści, które mogą płynąć dla etnologii II przypadku zdccydowanego przechodzenia przez nią na pozycje antropologiczne. Wymaga to jednak wyral.nej, agresywnej i nickoniunkturalnej strategii ze strony czołowych reprezentantów naszego .~roclowiska. Dość konkretny zarzut wiążc się natomiast z rcdakcją całości pracy. Nie ma w niej bowiem, Jak lo ostatnio zaczyna sic,:sprawdzać w najbardziej wartościowych ujęciach zbiorowych, podsumOII'ania calości konlCrcncji, przedstawienia realnej wartości poszczególnych artykułów i udziału ich autorów wc wspólrcliJrlllowaniu dyscypliny. Inny mankament to zdecydowanie duża liczba błędów literowych. sZCl.cgólnic w wykazach literatury, ale także w tekstach. Recenzowana książka jest zatcm pozycją ze wszech miar godną uwagi i swoistego rodzaju zagajeniem do dyskusji nad problemami, nad którymi jeszcze niejednokrotnie przyjdzie się zastanawiać Tc I.aś skromnc uwagi to tylko szczyt góry lodowej, jakimi są moje spostrzeżenia na marginesie lektury lcj konstruktywnej w istocie pozycji. Mieczysław Trajan �266 Pisanie miasta .- czytanie miasta. red. A. Zeidlcr-Janiszewska Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Poznań 1997. ss. 252. Tematyka tzw. ,.peryferyjną'· etnologicznych. dzinie alllropologii wzglt;dcm Jednak humanistyki w filozoficzncj wiclkicgo tematów przełom (wszak refleksji miasta w polskicj eksplorowanych w antropologii mówi ctnologii w tradycyjnic mający swoje się o ..antropologizacji postmodernizmu. ... Studia zajmuje szcrokie w obliczu reperkusje zmiany logia wyłączną kulturowa rozwija domenę socjologii transplantująca refleksję lub kulturoznawstwa. swoje antropologiczną mctody na polu badawczym w całości o problematycc a początki paradygma- swojcj praktyki którc do nieda\\na okazuje sit;. iż. antropo- wielkomiejski dotychczas w całcj dzie- tradycyjnych Co wit;cej. na grunt badali nicznanym z powodzcnicm i często pomijanym J. Bursztę ... antropologicznych w konstrukcji, by przywołać Wojciecha Ósmy już zesz.yt z serii ..Studia traktuje badawcze dość areale humanistyki"'). tów etnologicznych zmusi 1 ponickąd badaczy-etnologów do przcorientowania poznawczej i sklonienia sit; ku tym obszarom praktyki społeczno-kulturowej. stanowily pozycjt; wytyczonym wspólczcsnej dokonany Kulturoznawcze". Kulturoznawczc" wielkiego opowicści". redakcj,! A. Zcidlcr-.IanISI.CII·skicJ pod miasta. Tom rozpoczyna artykul T. Sławka Ak!'o! nek!'o/ po/is: Ilyobl'll:enia miejskich fJ!'zt!sl!'zelll. który stanowi niejako wprowadzenie do. jak określiła A. Zeidler-Janiszewska już wc II'st<,;pic i tytule całcj kicrując się filozolicznq pisania areal pracy idcq idąc całej pasją tropem serii (pragnicniu i sposobem zakrojony pytania problemu w tomie. oraz .jak')" na "micjsce do kim mitem o Narcyzie. "Miasto figuratywnym odpowiednikiem posiada który na których 'wyświctla IV skutkach zabicgów strzeni miejskiej nie powoduje. swoje określenie zauwai.amy przede "micjsc" Bcnjamina autor. granicy" Lcśnicwskiego się" diaehroniC/.nle jcst transronnaeji illiasla. i synchronlcz- dochodzi do trywializacji. Olla to zanik Centrum miasta. Jcgo ruli z funkcji miasta. jako "miejsca staj'l się miasta do mieszka- rozpoznanc schemat: por(lIVnując Je z grce- wyświetla nimi. zjal~iska innymi. sposób (m)l'/,! odCl.ytyll'anc. "miasto i quasi Sytua<.:ja taka. "aktorcm Konstatując "przechodzieli". pO\\iada który przede przc- wiclopiaszczyzno\\c (s. 49). dalej Il"idzcm" E. Rcwers upatrujc do nasyccnia W tcn sposób miasto" oraz I:. Rewcrs tlI orzą si~ II których za Simmlem. spostrzega,jąc\ pr/.ypomina wszystkim n1 slynnc "uprall la (s. 50). w artykule spotkania. polcga jednak między ckranach. czyli przestr/.cni miejscem tego dążąccj. równocześnie micjskich flanelII'. Przyczyn się i jest ekspresji: jest w którcj staje siv czytclne. Miasto Jcst siy na szereg mnicjszych ekranólI. w "naturalny" pomit;d7.y miasta N. Leśnicwski wszystkim iż miasto "tnumkm cywilizacji" myśli" wokół swojego dzisiejszych szkic wsp(')lczcsnego (s. 46). które micjskiej miejskiej stylistyczno-trcścio\\\ mdalllrycznic. "dzicjąec najistotniejszc modernistycznej a miasto w przcszklonych W. miasto" szkła. phlszc/.yzny i czytanie" Kolejny jest ilością WSP()łCZCSlll;j". sty Icm (.,,) kontcmpluj'lce swe odblclc. jako centrum świata. stajc si~ poszukiwania scentralizowanej prawdy" (s. 42). Autorka pis/c samo iż micszkanicc odbicic patrzenie się' T. Sławd. na .. pogłt;bion:1TI przyczyn akcentu w którym (s. 40). daje krótki architektury ckrany. zasadnicze ,.czysto miasto. przynajmniej jedn'l oś symetrii. ..tworzqc szcreg iluzji rozpada dUj'l i wielopoziomowe dwie zatcm mieście współczcsnym jak określa T. Slam.:k. przcbywania". "przejść i traktów komunikacyjnych" E. Rewers II' Lk!'al1ie llIiejskilll dalej. ił miasto zatem ekranem. kultury na wstępic. powiada rzec by można axis n1l1l'/di oraz przeniesienie Eliadowskicgo już się w dajqcych sit; zasadniczo wyr(lżnić płaszczY7l1ach: próbuje dociec. poprzez postawienie historioz.oliczncgt1 powstało owe dwie plaszczyzny. nic. uzyskując odpowiedź. iż w "trywializacja micjskiej przestrzeni". nia" okrcśla. T. Sławck kreśl<lc swój artykul oraz (2) wspólczesnej ..dlaczego')" zatem M. J. D.) poznawania przyp. miasta". zasadzajqccj (s. 12). czyli. jak wyjaśnia chwilt; póżnicj. odróżnia się tym od ..nie-miasta" iż "krystalizuje .. krysztalem przcstrzeni" Miasto, według Sławka. Zderza - mctalllry ... czytania Kulturoznawczych" konceptualizacji poszukiwań centrum. Autor (I) historyczncj Wiltgenstcinowskiej ..Studiów AIia.l'tn ijego wokół nic na miejscach IIllejsca ZI\'l",lI:a uwagę którego miasto jako pewnych na to. iż. miasto si~ organizuje. stalych Spec: lika i II' pcwnym scnsic �267 llbi~ktywny~h II spólnych punktach rozsianych pr/.echad/.ek mieJsc. zdradza hermeneulYC/Jle l)uch~m dalej miejsca. pr/el Jąo w I\meryce kullurol\")'m" . II centrum wyjątkowość. miasta. Środkowej miasla Plac szkicuje •.rdzeń i Poludniowej miasta" Jest przepojone miejsc, Plac laly- zatytułowany miast epoki Tanner. zakładanych kolonialnej. jest plac spotkania swych Owym usytuowany to - jak pisze autorka miejscem przesłanki jest i niepowtarzalność w czasie jest jego centrum. które ze wzglC;du na światopoglądowe miejsc, kulturowy" według pamic;ci, czy też jego Próba ujęcia radykal- suma F. V. Tanner autorstwa latynoamerykaI1ski miasta, artykułu jako specyfikc; latynoamerykańskiego. Jeśli wie;c "sercem ..uszczeg(·)iowieniem". kulturowej. iż miasto. jest artykul wspólnej Wspólnotowość - st'ld podtytuł hOrl'::ollcie /llopii, gd/.i~ Tanner \1' Iliszpanów ..rdzeniem autora nadaje lecz na "miejscach (s. 58). Leśniewski. który a poprl.ez nic miasta. Kllntynuaeją idei I,eśniewskiego lIomllervkmiski miasta, rodowodu" aspiracje 11O-!lrrl1lrne/llycnego. Powiada I kglowskim po obszarze i wspólnego - plac jest różnorodności twórców, odczytywane jest przez Tanner w "horyl.Oneie utopii". która wynika - jak rozumiem - właśnie z owych światopoglądowych uwarunkOlv;u'j Iliszpanów realizujących projekt Nowego Świata na kontynencie amerykaI1skim. Plac z artykulem hC;d'IC miejscem 11\1' Leśniewskiego) daje spotkania (stąd wspomniana równoczcśnie możliwość zagroi.cnia. I kolei w artykule ..llIlrol)()/ogia p/lslych pr::eslr::eni autorzy zllTaeają uwag.; konslyluantem autorów na "puste specyliki wypełnione prl.estr/.enie miasta. pustk;l. jak zatytulOlvaną przez I.e Rewers lermin()w: loggia. - J. Koeiatkiewiez ich zdaniem Miejskie stwierdzają w konkluzji są równorzędnym przestrzenie są według - w kontekście Berlińskie loggie - paryskie pasaże zamykający "I.ektury miejskich przestrzeni" .. rrzestrzeniami «przejścia» (s. (2). Owym .•przestrzeniom portretu" w obliczu oraz M. Kostera - są tak wypełnione. która - jak przekornie mnie korcspondencja i schronienia" się skupia wokół ujc;tego jako obraz przejścia" tej suhtelnej relacji - to wpisanie ludzkich już losu ( .. ) indywidualnego //aneur towarzyszy biografii pierwszą Benjaminowskich autorki podającej - przecho- d?ie(l i ..oglądaC/" hiernie przechadzający sit; prze? miasto. Janiszewska zdaje ullagt; na paralele; pomi.;dzy iyciorysami (tu - Benjamina - M.lD.). a wyobrażeniami l!chwycenie miasta sygnalizowanej twórC/ośei W. Beniamina. a mówiąc dokładniej. wokół pasa i oraz/lallellr. Loggie i pasaie to terminy, które wedlug je za lkniaminem. i zbiorowego które przestrzenie ..nic istnieje" (s. X I) /\rtykul 1\. leidler-Janiszewskiej cz.;Ść książki miasta". przeze .,ueieezki w strukturę siC; zwracać o mieście. architektoniczną, której jednymi z najislotniejszyeh elementów są owe Benjaminowskie loggie i pasaże. Drug;\ cze;ść ksi;\żki I'isallie lIIiasia ... eylanie miasla rozpoczyna artykuł W. J. Burszty I'll. .lliaslO i wie.l' oflll::yćja lIIilyenyeh Iloslalgii, w którym autor przypomina zapomnianą już .iak sądz.; .. koncepcjt; jiJ/k .\'Ociely R. Redliclda. czołowego prekursora urhan anthropology, pOll iadającą. rief\\Olnej. iż jest któr'l i spoleC/ność kulturt; krcoIVan'l IV Ivarunkach na intelekcie wielkiego która II' konsekwenCji jest dowieść wartości miasta udmiennych miejskich, posługują odnosi w której homogenicznej ( ) spoleczności prymitywna ( ) jak kultura sit; ludźmi technologia jak IVarunklill' rodl<leej ksztaltowania siC; nostalgii miasta wiodąca liczhami (do dostawców, i manieryczność" i wsi jako się osohowości bezsprzeczny za wspólnot'1. MJ.D) ( ..) (s. ł 00), - - i dalej - .•Nielatwo sama ich forma. W cenc; znaków W. l Burszta dwóch (s. 97). Porównanie na chorobę prym Burszta: służących" (s. 102). W artykule tą tradycyjną/olk konkludować. iż dzisiejs/e spoleC/nośei miejskie "cierpią" putrzebc; powrotu do pr/.esz!ości wyobrażonej" (s. 102). - powiada których klientów. autonomicznych człowieka" również sociely autor przeciwstawia koncepcji/olk w której - idąc za G. Simmlem si.; jak do swych pretensjonalność sohie d\I-ie ..opozycje II ynik w postaci nielitcrackiej, klasyczna prOlvad?j do "rozbawienia piętna indywidualizmu" wlasnej osohy (. .. ) coraz bardziej liczyć się zaczyna id?ie każda ekstrawagancja. prze~iwstawia idealnej zarówno (s. 9R). Sytuacja. moralność" oparte mies?kaniec małej. stanowić (s. 97-9X). Tak stlll'lllulowanej wiejska»" ..«Urodrz.;dnia» ..stosunki to ..«typ może society. Burszta przeszłości krańcowo takie daje zdaje "odczuwając się �268 Waganci, wagabundy, Kolarzowej, w którym mistrale i wszelka inna miejska halastra to tytul cscju autorstwa autorka w kształtowaniu tzw. kultury przykłady, autorka dowodzi, czyną kulturotwórczego zwraca wysokiej. iż miasto buntu "historią teorio,; doświadczenia upadku doświadczenia" nej egzemplifikacji, którą uwago,; na kulturotwórczą Na podstawie średniowieczne i rewolty kiem dekonstruującym lad doskonały Z kolei R. Różanowski w pracy daje refleksji pilną utworów muzycznych, i wczcsnorcncsansowe (s. !OS), a w konkluzji (s. lOS). S~zok i przeżycie, W. Benjamina, (s. lIS), R. Różanowski dodajc. albo odmzające która - wcdlug owym doświadczcnicm określil właśnie sil,:. Flaneur dokonuje czlowick kim anonimowy, (flaneum tyna nijaki i nicwyodrębnialny, ponieważ Różanowski - ..im więcej jednego - przyp. aut.)" (s. 12S). jcst przcdc wszystkim ekstrcmal- (wdrażającego nowoczesnc, czesnego, "hybrydyzacji" ulega powiada mal/, czyli jak metaforycznic nat" stwarza swoim sio,; o wszelkie Na pytanie głl,:boko zindywidualizowany. przcz autora wspólezetlumu jest przcde wszysttożsamy. tłumu"·· Dłatego potrzeby analizując co znaczy, przyklad iż miasto - smutno M ..I.D.) tym mnicj za sznury, gdy kur- Kto pisze miasto' Warszawy staje drugiego jako miasta nowo- shoping sio,; gigantycznym ujmuje autorka "kombinatcm uslugowYI1l" (s. 141 l. Taki "kombizłudzenic pclnej rzcczywistości: "są tam elcmenty natury ( .. ) dba klientom klienta ( ... ) a równicz na wsto,;pie swojcgo o duchowc artykulu potrzcby i rozrywki" 141) nied\lu- znacznic: "Tcoretyey piszą o micścic, praktycy piszą miasto" (s. 141 l. ,,Ja i łnni w dzisiejszym mieście" to tytułtrzecicj ezo,;ści tcgo tomu który rozpocl:yna wnikliII) pL rv~ród nas me::najomych Z. Baumana Czarniawska-Iocrgcs (s. odpowiada artykuł postawione autorka (s. 139). doświadczenia sil,:" (flaneur) jest motywem to wlaśnic prl:el: niego OlIO "Kto siedzi w budce suflcrskicj i ustawia dckoracjc') Kto lednak pociąga idzie w górę)" - zadaje pytanie B. Czarniawska-Iocrgcs w artykulc (s. 129). Miasto było czynni- czy też jego jest z tłumem ("ezłowieka zc Imasto do.~wiadc::ellle epoki pod- "mąjący wlasne ścieżki", fascynujący sio,; tłumem jcst przeciwstawiany sncmu "czlowickowi tłumu" - anonimowemu, który bl,:dąc clementem konstatuje którc przytaczajako zawszc było przy- miasta, mianem - XIX-wieczny R. miejskich autora epoki» postrzeganym oezamiflanuera. Ów "ezłowiek przechadzający spinającym Benjaminowską koncepcjo,; doświadczcnia, ponicważ doświadczenic rolo,; środowisk w (po) nO\voc::esn)'m midcle. FtlAI Autor ponowoczesnej kolejny raz prezentuje "obnażający" wizerunek ponowoczesncj kultury zachodniej przejawiającej się w mieście. "Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicl,:" - pOWIada Bauman cytując D. Lee (s. 146). Poslugując sio,; koncepcją "obcego" autor ukazuje nlcspelnione marzenie planistów irracjonalnych zachlyśnio,;ciu gorączkowa Bauman miejskich konstrukcji się głęboko próba nazywa miasta poszukiwania po prostu ponowoczesnym wydają harmonijnego, architektonicznych zindywidualizowaną tożsamości: "domem" być się (s. słowa pozbawionego (s. 147). wolnością Bauman pojawia "spokojnej, wolnej (54). Konkluzją cytowane już przygodności i nielogiCl:nie upwnia, iż po pierwszym sil,: pustka i rozpoczyna sil,: od ryzyka Baumanowskiego na wsto,;pie: przystani", s/kicu ,'życic micjskie przyci'1ga i odstrasza . .Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grol:i. Upaja wolności'l nigdzie doświadczaną i przeraża perspektywą ubezwłasnowolnicnia i bezsily" (s. 157). A Kuczyńska na ulicy, kowy dząc w Agorze która jest i ulotny, "kanalem nicuważny, na ulico,; stajemy anonimowy, się jedynic i fragmentaryzacji, Anonimowość "miICl:enia. przygodny ( ... "widzialnymi Miasto i błysku, "zostajc wzajemna momentu" wspólczesne jest miejscem współwystępowania czy Nowy lork wskal:ywane mieścic rol:wija miasta". r (s. odbiciami staje się praktycznym poszatkowane, nieznajomość nadają jakby Kontakt agora, czyli plac bo,;dący niekwestionowanym starogrecka rozbiciu naszej powszedniej komunikacyjnym myśl Baumana na ulicy lest 16 I) KuezYllska nas samych". centrum indziej skupialąc zawsze "przypadkowym" na wiele Się iż wychodl:isicjszym kulturalno-spolecznym nllczlonkowane nie "przypad- stwierdza, W mieście które! o mieście cząstek" spotkaniom ulega (s. 1(5) charakter (s. 1(5). również, jak pisze M. (Jolka w artykule Wielokulturowo,li' miasta. wielu kultur. Przyklady takich miast jak I,os Angeles. "aryl. przez (Jolkę dowodzą, iż problem wielokulturowości w wielkim wdanicm do zrcalizowania w spoleczno-kulturowej politlcc �269 miasta. Golka podkn;śla. dia współczesności. ak iż wielokulturowość nic jest zagadnieniem charakterystycznym jedynie obecna była również chociażby w średniowieczu. Golka konstatuje, iż ..miasta były cz.,:sto tworami lurowości wielokulturowymi i bardzo .. Wychylanie si.;. luz i hrak zaangażowania" to cechy ..przeci.;tncgo" manhattaI1czyka - pisze.l. ..ja". Owa "hyhrydyzacja nio.auważalna stawia manhattallczyków. "luzu których nazywa "prawdziwymi bohaterami", ,/rchileklura kuł H. Pae!Zolda uwag.; iż wSl.clka IlIozolia I.cmiaire·a. i urban/slyka. jest pochodzcnia Rousseau. Morris'a że staje się zaangażowania" jest 186) odgrywanych Tyszka przeciw- ponieważ to zaangażowania»" wlaśnie (s. 197). Poprzez miejskiego autor dochodzi z architektonicznym analizę artyzwraca filozofii do wniosku programem owi rozpoczyna Zarys krylyc=nej fllo::.ojii miasla. Paetzold i Thoreau l.awiodl<l i zderza ją nast.;pnie oryginalności" walka o własne do tego, i hraku wyiu/owanego «ja» rozmytego w milionach wcieleI1" (s. samym sohą i dla innych. "Prawdziwym manhattaI1czykom" bezdomnych. architektura się w tej wielokul- na Manhattanie Postawa badomni "świadomie wyhrali swoją drogę życia" (s. J 90). Ostatnią cz.,:ść zatytulowaną "Formy krytycznej «estetyki stycznych nauczyły oraz .,hybrydyzacja wszelkiej Tyszka w artykule Manhattan: (s. 183) prowadzi oryginalności" prze/o samych Jednak ..polorem ({)dzicnnic przcd wcześnie (s. 180) . li.lllkcjonowaC urbani- iż awangardowa krytycznego regiona- lizmu .jako koncepcji ( ... l najnowszej moderny i postmoderny" (s. 200). Ów "krytyczny regionalizm chcc ocalić spccylik.,: miejsca. nic odżcgnując się od modernizacji (. ..)" (s. 207), stąjąc się, jak sądzę. urzeczywistnicniem ..Najhard/jej znacl,\ce lnikni.,:cie samej r/ciby"- postmodernistyczncj filozofii do (J/'Ilal/'lenlu ::.lud::.kiei /limy. North daje na ..r~eihic chronologicznie z ludzkiej w sferze architektury . dla rozwoju rzeźby puhlicl.llej w ostatnich trzyd/jestu latach bylo pis/.c M. North w artykule -Sfera public=na jako rzeiba. Od civitas dci masy". którajcst krytyczny przegląd koncepcji najmlodszym rzeźhy trendem skupiając w sztuce si.,: uprawia- nia r~eiby. Z kolei L. Milkina w Mie.\-cie, klórego nie l11aukazuje, iż wick XVIII jest początkiem ..lll)\\ocz..:śnicnia" architcktury. jej ..intymnienia"; ,.rodzi się bowiem przestrzeń zakreślana promicnicm domowego ksztalto\\'anic ogniska. się. powstawanie czterech ścian nowoczesnej (s. 228). M. Milkina micszkania" architcktury miejskiej takich ..mcgapojęC wspl\lczcsności jak: .. PaI1stwo, Lud, Naród" (s. 229) . .. Popularność instalacji jako środku wypowiedzi artystyczncj najlepiej natur~ wsp<'>lczcsn..:j ;'/tllki. Ci Dziamski Instalacje w artykule są symptomatycznym pozbawionej pr/.cjawcm trwałych definicji dzialalności artystycznej ściśle katcgoryzuj'lcymi regulami tworzcnia. Przcsunięci..: funkcji I.espolów architektonicznych sugcruJe W. Filip..:k w kllliCl.ącym ryzuj'lcych epoki: Filipck symhol cpoki ukazuje sposób - kompleks cz.,:ści ukazujących slano\\i Jcdnak lącząca autorów. Jaje ealości jego I. prohlematyką miasta diagnozę. walorów równic/o literackich, wielkiego redakcją nie dającej nie Pr::yklad Wesler- się elementów - staje które czasem kultury nad własnym wikłają się charaktc- się wspólcześnie napawającego poznawania refleksja się ująć dziś mieszczącego A. Zeidlcr-Janiszewkicj pasja tckstualna ealość będqca interdyscyplinarnym kręgach specjalistów, alc również antropologii fabryk, fabryczny wspólczesnego, Filozoficzna pr/.ypadkaeh ksi'IŻki niwnicż J..:dnak ksią/ka jako nie tylko w wąskich \\0 pcwn'l w wielu obraz - pisze iż instalacje na kulturalno-edukacyjne przcwartościowywania industrialnej się transgresyjną zaznaczając, dzisiejszcgo zespolu rudzenia granic" Miaslo posl/ndl/Slrialne. XIX-wiecznego symbolem kultury i jcj propagowania. Książka l'isal1ie lIliasIu c::.vlanie lIliasIo pod I. czterech (s. 235) dnia wyraża określonych z industrialnych ksiqżkc,; artykule ,!fosi;d)!'i"k \I' .llIIsl('/'''(//ni". Na przykladzie \\ c":lllrum Amsterdamu. i ściśle _. miejsca transgresji synchronizuje z momentem jej sens sklada si.,: optymizmem, wspólczcsneJ tekstem i główny przywątck, dokonaniem zapewnia sobie poczytność wśród czytelnika nie związanego zawodo- miasta. Maciej J Dudziak �270 Wars::awa-Bratyslawa Etnic::ne i :;polec::ne ::ró:':nicowanie lIliasla (do 1939 r), red. P. Salner, A. Stawarz, 1'1'1, Oddzial w Warszawie, Warszawa 1997, ss. 177. Niedawno ukazal się ladnic wydany tom inaugurujący seric; "Miasto i Kultura". Przedstawia on materialy z polsko-słowackiego seminarium dotyczącego ctnologii miasta, które odbyło siC; w Warszawie w październiku ubiegłego roku. Temat seminarium, który stal siC; równocześnie podtytułem tego tomu, określono następująco: "Etniczne i Spokcllle iTó/nicowanie miasta na przykladzie Warszawy i Bratyslawy (do 1939 roku)". Tematyka elnologii miasta gości rzadko. zbyt rzadko na lamach wydawnictw naukowych i w salach konkrencyjnych w Polsce, inaczej niż ma to miejsce w krajach Europy Zachodniej. Miakm szansc; przekona, siC; o tym tego lata w trakcie szkoly letniej zorganizowanej w Berlinie przez. tamtejszy !nstilut fUr Europaische Ethnologic. Uczestniczyłem w jej zajęciach wraz ze studentami z siedmiu krajóweuropejskich. w tym również z Polski. Zajmowaliśmy się tam głównie problemami spolccz.no-przestrzennymi ciągle jednoczącego się Berlina, ale mieliśmy również okazic; wysłuchać prezentacji osiągnięć poszczególnych ośrodków europejskich w dziedzinie etnologii i antropologii miasta. Nasza grupa warszawsko-poznaóska nic mogla poszczycić się tak rozwinic;tą baz,! mctodologiczną i wydawniczą jak inne kraje. Tym cenniejsza jest dła mnic ta pubłikacja, gdy/ podejmuje problematykę. która jest bardzo potrzebna. dotąd należycie nic doceniona, a która, jak mniemam, wkrótce stanic się bardzo popularna wśród polskich etnologów i antropologów. Przy omawianiu treści tomu chcialbym zwrócić uwagc; na pcwicn rysuj'lcy siC; IV nim \\ewnętrzny podzial na części. Pierwsza z. nich obejmuje cztery pocz.ątkowe rozdzialy pisane na przemian przez autorów polskich i slowaekich. Dotyczą onc dwóch tematów z historii Warszawy i Bratysławy okresu XIX i początku XX wieku: grup narodowo-wyznaniowych (w opracowaniu .I. Wiśniewskiej i Z. Bei\uskowej) oraz dorocznego cyklu świąt i uroczystości (autorstwa W. Głc;boekiego i K. Mórawskiego oraz V. Feglovej). Uklad tekstów skłania czytelnika do czynienia porównaó między tymi miastami. Sprzyja równiej. glc;bszej analizie treści, bogatei w fakty i opisy dające obraz tych aspektów t.ycia i historii . .lest lo obraz wycinkowy. ale mysię. że bardzo cenny. Do grupy tekstów porównujących życie obu stoi ic można chyba Jeszcze z.aliC/.yć refcrat~ E. Mannovej i /\. Stawarza dotyczące działalności stowarzyszeniowcj. Rl'j/nią siC;one jednak dość znacznie zakresem podejmowanego tematu. Praca E. Mannowj zawc;żona jcst w treści do opisu przemian i przewartościowali w działalności niemieckiego stowarzyszenia śpiewaczego - LiedertafeL które w okresie od drugiej połowy X IX wieku a/ do 1939 roku było głównym organizatorem balów i zabaw w Bratysławie. Natomiast /\. Stawarz w tekście Stowar::ys::enia spolec::nokulturalne Warszawy w latach 188()- 1939 w sposób bardziej obszerny stara siC; wprowadzić nas w tematykę badali nad stowarzyszeniami, które działały w tamtym okrcsie w Warszawie z uwzgl~dnieniem ich charakteru, zakresu działania i roli jak'l spełniały . .lako drugą część tego tomu wyróżnilbym artykuły ukazujące losy i z.nacz.enie nicktórych grup wyznaniowych w historii Warszawy i Bratysławy. T. Stegner w artykule Protestanci w :':yciu XI.r-wiec::nej lVars::mvy prz.cdstawia wizerunki wybitnych protestantów. którzy przez swą ró/norodną dz.ialalność kulturalną i społeczną wzbogacali życie ówczesnej stolicy. Odnaleźć tu mo/emy gakric; znanych osobowości. takich jak pisarze - Walery Przyborowski, Ferdynand Iloesick, malarze - Chrystian BreslaucL 111brykaJKi - Edward Nepros, Wincenty Ludwik Norblin, ludzie nauki - językoznawca Samuel Bogumil Linde czy ojciec polskiej etnografii - Oskar Kolberg. Teksty P. Salnera Wspólnota żydowska IV Bratyslawie (l9()()-1939) i l\. Kołodziejczyka ,\/11::ulmanie w Warszawie w XVIJf-XX w dotykają problematyki integracji i dostosowywania się tych społeczności do historycznie zmieniających się warunków życia \V obu stolicach. Ostatnią z wyróżnianych przeze mnie grup tematycznych. stanowi q artykuly ju/ luźniej powiązane ze sobą, aczkolwiek bardzo ciekawe. Wskazują one na rO/.norodnoś' zaintercsowali naukowców i badaczy z obu ośrodków. Mam na myśli artykuły B. Petrozolin-SkowrOliskiej Lycie towarzyskie inteligencji warszawskiej IV XIX w., M. Ajchman Ogrody w kultur::e ~Vars::aw.1 �271 \1 /oloch 18811-1')3'). L. Faltanovej Oglos::enlo joko obra:: ::ró::nleowanla elnlenego w bralyslmlsklm IIll/ldlli. D. Luthera Nocjonoli::m w ::velli spalecnym Bralyslawy (/900-1939) oraz E. Mazur Iycle cod::lenne Hi osiedlach Warsc:awsklej Spóldc:lelnl Mieszkaniowej. Moją uwag~ zllTócily szczególnie dwa. autorstwa L. raltanovej i E. Mazur. Pierwszy jest próbą przedstawie- nia. poprzez treści prasowych i ulicznych reklam handlowych. różnic etnicznych jakic występowaly II Bratyslawie. Wieloetniczność powodowala. że bratysławscy kupcy w trosce o klientów musieli odwoływać niezllyklego się do ich różnorodnych eksperymentu II Warszawie w latach eksperymentu polegala czajenia tej grupy w dziedzinie 192R-1939 sentymentów budownictwa mieszkaó dla m. in. na tym. że starano ludności, ale z drugiej i upodobań. Drugi. mieszkaniowego, jakim ludności najmniej się uwzgl~dnić strony również to opis było zarabiąjącej. różnorodne oddzialywać realizacji budowanic Niezwyklość potrzeby na jej i przyzwy- gusta i nawyki . .\utorka tekstu stara się odpowiedzieć na pytanie: "jak dalece program urbanistyczno-edukacyjny. a Ilięc struktura mieszkali. rozplanowanie wnętrz i wyposażenie. a także powołanie określonych Il1stylllejl wychowawczych, na Ich codzienne zycie" W treści wszystkich kulturalnych zebranych i zdrowotnych. w tomie artykulów mających (pomimo służyć mieszkallcom, niewielkich ich rozmiarów) na znależć coś interesuiącego czy nawet nowatorskiego. Miejmy nadziej~, szerszych opracow,ui naukowych. Teksty skłaniają nas również do ret1eksji. się ll1ajduje gii duzego Z) i dok'ld miasta. zmierza pewne polska zaleglości. cie miast i ich mieszk'lIieów. eii. imigrantów. c1nologia miasta. ;ryjemy w czasach Pojawiają grup miejskich. Mamy w tej materii. przebudowy i rozbudowy miast. (dotyczące zmiany nazw ulic i wielu c1nologowie i antropologowie. Również historia kryje jeszcze wiele zagadek tematów. () niej również można pisać w różnorodny sposób. Widać to w treści czasami bardzo wieloaspektowo. runkowania. wycinkO\lo. albo ujęcie daje możliwość mnie hardzo vlażne. skupiając ujrzenia gdyż podobnych ukazując calości hez jej i w podejmowaniu jego wcwnętrzne się tylko w nowym znajomości na które na pewnym świetle. nic innych. oraz zewnętrzne problemie, Pisanie można aby odpo- Można i nie tomu, pisać zależności którego o historii badać warto innych Iliedzieli podjęt)ch tematów miasta), na np. konsump- symboliczno-przestrzennych. chodz,lC do tematu nasze w etnolo- które oddziaływają procesów II UlIlH)llaniu które obejmują i pytania moz- że doczekają si~ w jakim miejscu a zwłaszcza wielu przeobrażeó, si~ nowe problemy wpłyn~ły miasta podi uwa- oryginalne jest według ani myśleć teraźniejszości o przyszlości. Dużą zaletą puhlikacji jest wielość nagromadzonych w niej rycin oraz zdi~ć, które ilustrują poruszane tematy i ulatwiają tę niezwyklą podróż w czasie, jaką jest jej lektura. Szkoda tylko. ze hrakjakiegoś tekstu sUllluj'lcego. czy nawet próbującego dokonać porównaó między Warszawą a Bratyslawą w trakcic gdyz trwania zgodnie z tYIll co czytamy seminarium. temu poświęconej. Cennym Najważniejsze CÓII z ohu ośrodków. do wzajelllnej nego tomu. I niecierpliwością zatem jednak doświadczeó. na kolejne do tomu. umieszczenie jest to, że doszło wymiany czckam wc wstt;pie byłoby dokonywano zapisu choć do tak owocnego a w rezultacie tomy scrii "Miasto takich części prób dyskusji spotkania naukow- do powstania omawia- i Kultura". Marek Fertig Ills/ol'l'c::lle I 11'SI)(j/c::esnl'I'mblem)' lilias/a I jego mles::kw1ców. Ala/alary:: II Sl'mlnarlllll1 \uuklJ\ll'go ,1\~d::II'I'::\'n-f:o::/e Rodowód -- Wspólc::esność PI'::ysc:lo.ve'"(/2- I 3 pa::d::lernlka /'-J'-J5 1'), rcd. I:. Nyu. Opole W 1975 roku zostala t) si,tclc1nicgo interesująC« Kożla jakość. 19R9. w wi.;kszym 1996. ss, 434. iL powolana z mlodYIll zaowocowalo zakrcsic do życia aglomeracja miastem zarówno i w zasadzie kędzierzyrisko-kozielska, przemysłowym zjawiskami bez - Kędzierzyncm, pozytywnymi. ograniczeó To połączenie stworzyło jak i ncgatywnymi, pozanaukowych, nową, Po roku K~dzierzyn-Kożlc �272 i jego zbiorowość stały silt przedmiotem badań i refleksji naukowych. W 1994 roku odbyło się I Seminarium Naukowe zatytułowane ..Kędzierzyn-Koźle. Miasto w proc<.:sie transrormacji". Rezultaty w formie tomu referatów ukazały się drukiem a ich wartość oraz zainteresowanie, jakie wywołało seminarium i publikacja, skłoniły organizatorów do kontynuowania inicjatywy. Drugie spotkanie zostało opatrzone tytułem "Kędzierzyn-Koźle. Rodowód - Współczesność - Przyszłość"". a bardzo obszerny tom materiałów z nim związanych ukazal się już na rynku wydawniczym. Ze względu na objętość tomu (zawiera on ponad 40 referatów. komunikatów z badań naukowych i refleksji z pogranicza nauki i publicystyki naukowej) nie jest możliwe. a może nawet konieczne, zaprezentowanie wszystkich skladających się nań pozycji. Dokonam tu jedynie ogólnej charakterystyki pięciu dzialów, na którc tom zostal podzielony i zwróeę uwagę na najbardziej inspirujące lub szczególnie dyskusyjnc. W części zatytułowanej ,.Rodowód miasta" znalazły się referaty dotyczące problematyki micjskiej w ogóle oraz miast śląskich w szczególności. T. Tylewski ro/.waża kwestie miasta jako źródła cywilizacyjnego uczłowieczcnia. ale również sprawcy ograniczeń jego mieszkańców. o. L. Dyczewski analizuje symboliczność jako podstawę więzi mieszkańców z miastcm. a E. Nycz prczentuje wizję miasta i jego roli w rozwoju cywilizacji tzw. miejskiej. O życiu w miastach śląskich w wiekach XIV-XVIII pisze .l. Drabina, a ich cgzysteneję ,.w czasie i przestrzeni". w tym także ewentualną przyszłość, próbo wala nakreślić I. Kowal. Cz«ść ta, jakkolwiek interesująca sama w sobie, stanowi jednak tylko rodzaj wstępu do kolejnych fragmentów tomu. w pewnym sensie centralnych, choć również mocno zróżnicowanych wewnętrznie. Kolejny dzial, zatytułowany "Rodowód Ziemi Kozielskiej" (nawiasem mówii\c termin ten jcst mylący, gdyż nawiązuje bezpodstawnie do podziału administracyjncgo obszaru I Rzeczypospolitej) zawiera prace typu historycznego (o piastowskich książętach Koźla. o genczie i anatomii wysiedleń na Górnym Śląsku w końcowym stadium i po zakończeniu II wojny światowcj oraz co oczywiste - o dziejach Koźła do 1945 roku i po II wojnic) i z zakresu bistorii sztuki (tu m.in. dzieje gotyckiej rzeźby św. Anny Samotrzeciej z Góry św. Anny i opis kościółków drewnianych Kędzierzyna i okolic) oraz dotyczące - i na nic chciałbym zwrócić uwag« - tradycji kultur~ śląskiej i tożsamości kulturowej mieszkańców regionu. W tym zespole referatów mamy rozważania D. Simonides pl. Nasza «mola ojczyzna)) na ,~/ąsku Opolskim. L. Kozoluba hadycje IlIdowe a mieszkańcy miclSl o rodowodzie wiejskim oraz M. Śmiclowskiej Urbanizacyjne i indus/rialne wymiary przemian kll//ury s'ląskiej. Prace te niosą interesujące treści, spostrzeżenia i refleksje. stanowiąc głos w szerszej dyskusji na temat przcmian kultury w ogóle. a na styku miasto - wicś w szczególności. Centralnym bez wątpienia fragmentem tomu, nie tylko zresztą ze względu na liczb!; zamieszczonych tu prac, jest część zatytułowana ..Kulturowe, edukacyjne i wychowawcze aspekt~ procesów urbanizacji". Poruszane są tu m.in. zagadnienia przemocy i innych negatywnych zjawisk w rodzinie (.l. BrągieL E. Jarosz, E. lIolona), kwestie socjalizacji w kontekście zmian społcczno-kulturowych i przemian stylów życia młodzieży (E. Wysocka, E. l3onsunowskaKuśka), problemy doświadczenia religijnego młodzieży Kędzierzyna-Koźla i wychowawcz~ aspekt funkcjonujących w tym mieście parafii rzymskokatolickich (M. Korzeniowski. K. Złoty). Nie pominięto również kwestii społeczno-zawodowych zagrożeń mlodzieży (I. Gniazdowska) oraz zapobiegania przestępczości nieletnich (D. Dramska). O młodzieży. jej systemic wartości \\ świetle zmian transformacyjnych oraz o uniwcrsum narodowym w świadomości młodzież~ akademickiej piszą .l. Kosowska-Rataj i .l. Pająk. Szczególną uwagę, moim zdaniem, nałeż~ zwrócić na wystąpienia S. Sławińskiego (Projek/owana reforma szkolna 110 poziomie lokalnym) i Z. Jasińskiego (Szkoly samorządowe - między nadziejami a rzec::ywis/o!icią). Wszystkie opracowania zamieszczone w tym dziale, także i te, które nic zostały tu wymienione. oparte są na naj nowszych badaniach, co niewątpliwie zwiększa ich diagnostyczną wartość. Czwarty dział. zatytułowany ,.Miasto jako przestrzeń życia spolccznego", zawiera interesujące dane na temat przestępczości IV Kędzierzynie-Koźlu oraz sposobów badania tego zjawiska (T. Michalczyk, T. Wilk, W. Uksik), a także prace o doświadczeniach samorządu lokalnego �273 \\ kn:OIl"aniu prz.)'szwsci miasta (K. Faline:k. M. Juda). animacji kulturalnej (I\. obis) oraz o problemach e:kologiC/.II)'Ch województwa opolskiego (K. Dubiel) i o obrazic Kt;dzierzyna-Kożla \\ ~\\'iadomosei jego mieszkaJlcóW Soldra-GwiżdŻ). OSlatni dzjal opalr/ollY lytulcm ..Ko;dzierzyn-Koźlc u progu XX I wieku" dal autorom wielkie pole do popisu. do snucia relleksji futllrologiezn)'ch. nic tylko dotyczących bezpośrednio Ko;dz.ie!·/yna-Koźla. ale i wykraczaj'lcych znacznie: po/a problemy i nadzieje tego miasta. Autorzy, m.in. \1. S. Szczepa!iski. W. Jacher. K. Wódz . .I. Wódz. wypowiadają siO;zarówno na temat. czym jest no\\ocze:snosć. !H)\\OCZeSIle:miasto. jak winna przebiegać restrukturyzacja miejskich aglomeracji . .lak'l rok \\lIlny spellllać regulIly pogranicZl1c w nowcj strukturze Europy, jak i na tcmat konkretnych prohlcmó\\ Ko;dz.icrzy"a-Koi.la. aspiracji jego mieszkaticów i władz micjskich. na lic og(')lniejszych przemian zachodzącn:h współczcSnie na Śląsku. Wywody te. najczęściej rzcczowe i konkre:tnc. czasem dosć e:mocjonalne. w pcwnych przypadkach równic śmiak co dyskusyjne. \\ konsck\\cntll\' Spos(',h \\ ieJlcz'l omawiane: dzielo . .lest ono nic tylko bogate w treści. urozmaicone le:malycz.nie. nic tylko prezentuje wywody przedsl<lwicieli różnych dyscyplin i orienlacji hadal\ czych: jest lab.e dowodem konkretnej i znaczącej obecności nauki w śledzcniu i occnianiu zachodz'lcych aktualnie zmian spolecz.nych i kulturowych. Chociaż poglądy zawarte w omawian\ 111 tomie niejednokminie mog'l hudz.ić wątpliwości a nawet sprzeciwy. to przecież tym samym zach.,:caJ'l do dyskusj i. do wymiany zd,ui. Choć tom jest zbudowany wokół problemów i badail nauk()\\ ych konkrelllc['o re['ionu. to rcllcksje autorów krąg ten wielokrotnie przekraczają \\ pos/uki\\alliu szersz.ej pe:rspektywy. Nadaje mu to. bez wątpienia. dodatkowego waloru. 10m Ie:sl \\)T'I/.em aspiracji Ko;dzlerzyna-Koźla. zarówno władz micjskich. jak i zapewne In,lCznei czcsei je['o nlleszkailcI)\\. IV tym przede wszystkim członków Towarzystwa Ziemi KrJllelskiej. kl<')I"ehylo wspl)lorganlzatorem seminarium i współwydawcą cennej publikaCJI. er. Rys::ard Kantor Izabella I~ li r k r <! h a - R Y i s k a. Sallloll'lcd::a kOI'<.'.I'j)(Jllt!cllcjl. Instytut Rozwoju \111<1111111 liClIII',! kllllwowa 1 arrvslyc::na twórców IlIdowych. Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 1994. ss 2-12. / a prze:dmio\ ~\\ oich z.alllteresO\\i1ó łzabella Burkraba-Rylska w/I(;la zbiorowość \wórców Il:<lO\\\ cll. a \\ icc przelbta\\leiel i kultury chlopskiej. wiejskiej. AnalizuJc pojęcie ludowości i jego los) \\ z.lllleniaj'lcej sic rzeczywistoścI społeczneJ półwiecza po drugiej wojnic światowej. Kultura ludl)\\a hy \\'ala trakIO\\',IIl:lj:lko iy\\'y relikt przeszlości. skazany na zagład.;. lub wręcz przcciwnic Jako i.y \\e in')dlo illspiracji klllllll'()wej i artystycznej. Chlopstwo. wieś i kultura wiążące si.; z nimi h\l\' \\pra\\(lz.ie traktowane jako zhiorowość wymierająca. ale zarazem kult ludu. tego eo nalllralne. pnl';te i nic zepsute huriuazyjną myślą. także charakteryzowaly okres ..miniony". ,[\\al·z'l.j,)C o['l"Omn:1 szans.,: zachO\\ania siO;jakiejś wersji ludowości. I'rzcLimiote!ll :11I,Jii/ autorki je:st material przez nią samą stworzony: listy i odpowiedzi na ankiet.,: C/!onk(m StOl\arzyszenia Twórców Ludowych. Do realizacji swojego zasadniczego zamierzenia. któr) mje:st analiza ..samowiedzy" twórców ludowych w I'olsec kOlica XX wicku. Burkraba-Ry Iska buduje sieć subtelnych narz.;dzi badawczych. Temu sluŻ:l obsz.cme - moim zdaniem. nazby l ohs/.erlle I"Oz.waian ia teorcLyczne i pojo;eiowe. I~eeen/O\\ana I"Ozpra\\a dostaru.a natomiast interesująccgo obrazu kultury ludowej jako kullury alterllillY\\lIej. l\lllorka mimi II ..a/ylu", jakim dla niektórych jest ludowość. Jest OIla kulturlm,! nisz:\. ale takie pre:tekstem do ukazallia krytyki niektórych elementów cywilizacji wspólcze.;neJ. \\ tym przede \\ sz.ystkim kultury masowej. Powstaje w lwiązku z tym wrażcnic populistyczne:.i \\ izji ludo\\llsci. rL'prcz.ent()\\ancj przC/. ludowych lwórców. w której to wizji człowiek ../dnl\\Y moralnie". silny, czllły, dohry. szlachetny. a przy tym wrajliwy na ,.prawdziwe pickno". / tradyeji czerpie inspiracje. a no\\OCZeSnllsć jest je:go wrogiem .... zabija najbardziej eenne �274 wartości. Przedstawia się prostego. zdrowego czlowieka. nie zepsutego przez wzory te!ellizii. prasy i radia. znającego i pielęgnującego tradycje przodków. Inny element tej wizji to sllojskość kontaktów w ramach kultury ludowej i obcość w ramach nowoczesnych stosunków wyzwalanych przez kulturę masową W wypowiedziach twórców ludowych. stanowi,tcych material badawczy autorki. II interesujący sposób dają o sobie znać frustracje i niepokoJe autorów .. jak również wizja świata zmierzaj acego do moralnej deprawacji i zaglady autentycznych wartoścI humanistycznych. Wlaśnle w kulturze ludowej dostrzegane są wartości "prawdziwe". "autentycz.ne". kttll'C mog'l stanolI IĆ oparcie dla utrwalenia się, a nawet odnowy moralnej świata zmienianego przez cYI\ilizację. Bardzo ważnym skladnikiem badanej samoświadomości jest stosunek kultury ludowej i nawc1owej. Autorka pisze: .-Z porównania przeciwstawnych opinii na temat miejsca kultury ludollCI w kulturze ogólnonarodowej widać wyraźnie, że za odmiennymi odpowiedziami na tak slcJrll1ulowane pytania kryią się odmienne wizje samcj kultury ludowej. Inaczej oeeniaj,t jej znaczenie IV rozwoju kultury narodowej i w życiu społecznym ci respondenci. którzy widzą w niej przede wszystkim treści folkloru i traktują je w zasadzie jako lu/ny zbiór elementt)\\ sztuki i malO\lniczyeh obycząjów. a inaczej ci. dla których kultura ludowa stanowi calościowy zespól wartoścI i wzorów życia. Dla tych drugich nieobecność glębszych senSÓII I wartoścI. organlzulącycll niegdyś tradycyjną kulturę ludową w spójną wizj.,: świata i wyl.l1acz.aFlcych II nim mleJscc człowiekowi. jestwyslarczającą pl7yczyną dyskwalifikacji wszelkich /abiegów. ma.l'leych na cciu wykorzystanie treści kultury ludowej jedynie jako ornamentu wspólcz.esnośel. Na tle powyższych stwierdze!\ znamienną wydaje si.,: niewielka licz.ba glosów opowiadających się za kulturą narodową poświadczającą wewnętrzne zróżnicowanie spolecz.ellstwa. Dominujc raczej zgeneralizowany punkt widzenia i solidaryzm. akcentujący spt)jność dorobku kulturalnego narodu. Co więcej, w wielu przypadkach ma to być dorobek postrz.cgany nic jako rcl ikt przcSl.lości. leczjako żywa wartość. wspóltworząca tera/niejszość i przyszlość" (s l O I-I (2) Trzeba podkreślić wicie zalet recenzowanej ksi'lżki. /c1rad/.ajilccj ocz.) lanic autorki II litcl'aturze socjologic7l1cj. jcj wysokil świadomość teoretycz.ną a takżc precyzj.,: i wnikliwość analiz\ lntcresuj'lcy matcrial badawczy Burkraba analizuje w sposób trafny I wnikliwy Ciekawą partię rcccnzowanej rozprawy stanowi jej trzccia cz.,:Ść. w któreJ Ilurkraba anali/uJe niuanse emocjonalne i poznawcze stosunku badacz - badany. T.,: cz.,:ść uznaJ abym za najbardziej bodaj oryglllainą część rozprawy. Autorka porusza fundamentalnv problem etycz.ny upraIIiania socjologii: dylemat badacza -- ehlodnego obserwatora I badacz.a ucz.estnika osobowej relaell Zobowiązania. które najprościej można określić jako ludzkic. S<ltrudne do pogodzenia ze stosunkami badawczymi. Badanie z natury niejako prowadzi do odr/ucenia enHlcjonalnego zlliązku. Izabella Burkraba uświadamia sobie te trudności. choć nie reiaejonuje swojego sposobu radzcnla z nimi. Osobiście bylabym tego ciekawa. Bardzo interesujące uwagi zawarla autorka w zakOllczeniu ksi,vki. Ważne są zwlaszcz.a tc z nich. które nazwala zbyt upraszczającymi. Ch.,:tnie przeczytalabym w przvszloścl cos o SIl 01skości i obcości wc wzajcmnych stosunkach Judzi wsi i ludzi miasta. pr/edstal\iciel i kultul'\ ludowej i kultury micjskiej. może narodowej. a może masO\\e.l ('iekalla by"tbym dalsz)eh reJleksji Izabelli 13urkraby-Rylskiej o dawno wprowadzonej opozycji miasto -- wicś na plaszczy/nic wzajemnych wizji i stercotypów. Rysuje się w ZWIąZKU z tym hlscynUj'lcy temat dla badali socjologicznych. W swojej książce Izabella Burkraba-Rylska wykazuj c si.,: doskonal;l zdolnością myślcnia teoretycznego. umiejętności,! interpretacji zlożonych tekstów socjologicznych i lilozoliczn) ch Autorka ukazuje w nicj nic tylko bardzo dobre opanowanie obszcrncj litcratury kulturO/!lallCl.e.l IV której porusza się ze swobodą ale również wnikliwość i subtelność lliasnych analiz. Analltycz.ne uzdolnienia Burkraby-Rylskicj są obecne na przyklad w jej ro/ważaniaeh o stosunku językoznawstwa i antropologii. Autorka ciekawie przedstawia dylematy badacz.a obce.j kultun. który. przyjmując zalożenia podejścia humanistycznego. musi stworzyć metawzyk. Stall(lII li,CI twór sztuczny. lokujący się ponad naturalnym językiem badanych i Illasnym. Burkraba slus/nlc �275 uZl1aj-: m-:tod.,: ;maliz.)' lub antropologa mat-:rialów z.ori-:nlllwancgo Bardl.O intcrcsuj'l-:'\ autobiograficznych parti~ ksiąiki stanowi \\ tym ZWblsz.C/a pogl,\dów Floriana -:i-:kawic zarysowanym w r-:ccnl.Owancj n~ ch tr-:śei. warstw, Cly inaczej przcdstawienie nada\\cy ciach. "'śn')d poj-:cie CI\ i odbiorcy. \\,\tpli\\ości. ona spokcmej. jakie "samO\\icdz.y", .. samoświadomości". działania nasuwa krmin socjologa socjologii humanistycznej. socjologii. do istot- lektura sq zasadniczych umysły recenl.Owanej uczonych rozprawy. przy/wycząjeni ..samowi-:dza" zdaje jednak jest problematyki dziesięciole- do się sugcrować żc "świadomość" elementów w ostatnich muszę raczej lub nic, Nic jestem Sadz~. nad niektórymI poznania sensu intcncji pierwszego odbiorcy lub tcż ich obu . badawczej. umożliwiająecj ..stawanie zarazem w ten sposób ktllrą si~ posiada o taki s-:ns t-:go poi~cia, zasad Inspirującą; budzi zastanowieni-: Jednym z nich jest możliwość zajmujących Socjolog()\\'ie \\ icdzy o sobie samym. \\ laśnie Dotyka antropologii sposób kultury. wzglt;dami pracą badacza kultury. \\~ p(\\\I-:dzi poprz-:z pO/nanle intencji nadawcy. .\utorka zastana\\, ia si.,: nad możliwością postawy \\ spllkzl'sn-:j istotny Znanieckiego. Innym istotnym problemem rozprawi c, jest kwestia stosunku wypowiedzi poziomów Ksinżka jest pod wieloma i'UllltWll-:ntaln\ml probkmami ohok" za humanistycznie. wskazać pojęcia istnienic pewna. poj~ciem na tytułowe "świadomości" jakiejś bardziej j-:j /.amier/-:Ji Druga \qtpliwość wi'Ve si~ /e stosunkiem Burkraby-Rylskiej do tcorii torka pisz-: o ucicczbch w inne role niż rola ..odpowladacza na postawione określonej czy autorce chodzi/o adekwatnym 110 roz.un\O\\ania \\\ daj-: nli si~ nadużyci-:m ,l u-:i-:C/k~ \\ inny t)'p odpowiedzi, pnl\\adzić do /Illian roli. chyha koncepcji sprowadzenie że rol~ rozumie roli relacji spolecznej, gdyż do odmienncj sit; bardzo ról społecznych, Aupytania". Ten sposób raczej chodzi plaszczyzny, tu co nic musi szeroko. C~ tuj'lC oblici-: ksi'IŻl~ Anny Giz)' I. Burkraba powtarza za nią pcwien zwrot retoryczny. któr~ możc j-:dnak pnl\\ad/.ić do nicporozumienia. l3urkraba-Rylska pisze: "glównym zamierzeniem :Jntorki (Anny - L.N) jcst odt\\'()r/,enic Ciizy illC ICgo, co lud/IC 0po\\ladają o swoim tcchnik opowiadania ż.yciu. ale ((:go, jak LZ\ \1 ogl\lc mo/na Jl)/.n'lŻnlĆ to "co" od tcgo ,jak". I1lcllCI'I<.tiU . .Iaklm.lcsl tekst autobiograliC/.ny') !\ ie wszystkie u~ \\ istcj analizic autorka rozprawy roz\\ażania r/c. z gąszczu r-:lacjollO\\anych n\ ch /alożdl. /res/t;\ Zv: kieruje tcoretyc/.llc sporów. autmka ni;\ hardzicj zdradza zdrowy ludo\\ i t\\órcy. a trzcba dylematów pami<;tać. /-: strony otoczcnia. V,'ydaje mi sit;. /e wi.;ks/.y /.alvarte i przekonań konkretna teoria tu o postawy lokalncj. osobnych zindustrializO\\'anc. ia mnic \\ skazuje. to. uy i,e \V poj,:ciu wlaśnic należy roli spolccznej polożyć tej kategorii ludowych / rozd/jall'l\V chodzi ic autorka książki o r/.ccz.ywiSlOŚĆ niktu. pisząc. Pojawia się na aspekt mieści sit; też zespół przewrotu oczekiwań cywilizacyjnego, w ludowości te wypowiedzi, którercmcdium świadczy osób. wyraża w)'st<;puje sit; także pojęcic postulowaną, ma na myśl i rolt; wyobrażoną. raczc.i treść misji. kllH',\ \\-: \v1asnym i metodologicztego socjologiczna, pragnienie zachowania instytucji. dum)', zachowania społeczeństwa na poziomie zurhaniz()\\'ane. masowe spoleczeństwo wspólczesne. \\ t~ lUlc j-:dn-:go \\! rze- tcorie nic mają charakteru w pewnej mierze ozdobnikowego. ludowego skupia się na problemie wizji, jaką prezentują sami nacisk artystów w istocie Ta analiza. którcj w pełnym wymia- teorctycznych, uliarami s;\ pr/-:dsla\\lcicle spoleczności lOKalnych. poszukuj'lcych na nicpokoje świata \\spl'llczcsncgo. Moralizatorski ton. który cechuje \V \\ypowicd/jach slużą ludowych. korzystać (np. na s, I 16) świadomość niż jakaś odtworzenie sit; wątpliwość: do tak delikatnego w rozprawie, OlU () t~ m. i-: chod/j życia. Nasuwa w odniesieniu od badanych twórców bo też i trudno hyloby chwilami rozsadek \\ i<;c \\ ątpli\\ośc. uy pr-:/-:nlOwane Analiza ról spokc/Jlych twórcy lwlaszeza i pojt;ciowc. ankiet i listów otrzymanych dokonuj-:. rZ.adko korzysta. własnego to rohią", ..rzeczywistość czy realnie postulowaną pOCl.ueiu ma pełnić, więzi, założona". istniejącą przez tożsamości którą niszczy samych Treść Zastanarozdzialu twórców, może �276 Brakuje mi wyraźnego zaakcentowania kwestii, z której autorka zdaje spralI';, a mianollicie wybiórczego charakteru uzyskanych wYPolViedz.i. Ich aulorami S'I ci. kt<"lrzy maj" sz.Cleg<"llne poczucie misji, na tyle silne. że chcieli swój czas i sily poślVi.;cić na obszerne wypowiedz! pisemne. Poelyka pracy zhliża ją chwilami raczej do eseju niż do systematyCl.lll:go wykladu. co czasem utrudnia ogarnięcie calości toku myśli. nic w skali malych Ihlgmelltów. ak w skali cakgo opr,,· eowania. Wielu etnografów i socjolog<"l\v. i nie tylko soejologów. si.;gnie do recenl.ow'lnej prae)'. choć ona. jak wiele dobrych. wartościowych i sensownych ksiąi'.ck. jest cillli lam i nui.'1ca II obsz..:rnych cytatach. omówieniach cudzych poglądów i ich ..:gzegczie. hra '\"r.mic/.;(1 /\nna S z y f e l' . ss 245 WarlIliacl'. SIl/clili/II lo=.wlllo.';ci. Kantor WvdawniC/.y S/\ \VW. Po/naó I <)9Il. Wspólczesne nauki spokczne. w lym nauki o kul1ur/.":. zajmuj'l si.; popularn'l obecni..: II I'o!sce problematyką grup ..:tnicznych i grup pogranicza. R..:cenlOlI'ana ksi'li.ka lI,. S/ykr pr/edsl,lll ia kwesti.; kształtowania i przeobrażania si<; lożsamoś..:i Wanniaków. a wi.;c takicj grupI'. któr,! można rO/.patrywać wlaśnie w kategoriach pograniC/a i etniunoś..:i. !\utorb w tr/..:ch CI.;ściach pracy (I·A. 11·13. III·Cl śledzi losy zbiorowych aklo('(·l\I··mieszk,ulu'l\I· Warmii. Książk<; otwicra .. Wprowadzcnic" b.;dące wistoci..: /asygnali/.OIlanicm POI';ć i termiJl(1I1 używanych potem II' ramach pracy oraz sformulowanicm pytali hadall'C/ych. Kokjna CI\'ŚĆ nosi tytuł ..Charakterystyka omawiancj /biorowości (od XIV 11'. do II wojny ś\\laIOlve.j)". W lej C/<;śc: autorka pr/.edstawia tlo historycznc. spolcczne i kul1urolle omawlane.i Ibiormlosc!. Prac;,: I,llll) b zakOliczenie .. Warmiacy .. inni ... dlaczego"" Ten rozdzial stalHlIvi podsunHlw,mi..: oraz dostarc/" odpowicdzi na postawione w ezc;ści \Vstc;pncj pytania badawCle .'\by I.apo/.nać czytelników I. recenlOwan'1 ksi,!zk,j pOkrÓICl.: postaram SI'; onH')\\ ić probkmatyk.; zawartą II' kolejnych rozdzialach . .iak już wspumnialam II' części Ilstc;pncj autorka precy/uje cel hadaIICl.y. k[<"lI)m jest przedstawienie procl.:su ksztaltowania się i rÓi.nicowania toż.samości Warmiak,'1I\ (od X I V do pol. XIX 11'.). Czyni to mic;dzy innymi poprlel ukazanie /n·l(lel. na których si.; opiera. S,t nimi r<.:lacJe' o lachowaniach i postawach micszk,lIiclllv Warmii. Generalnie /.n·lll'" te mO/n<l pod/ielit:· na dll;1 typy: po pierws/.e są to zródla laslanc różnego typu Il/n. d,lI1e st'il\'SI\C/IlC. palnl<;tnlki. \1 Sp"nlllienia. nadania osadniCl.e) oraz źródla wywolane inspJr<lIIane prlel hadaua Ivyp()\lledzi nd okrcślony temat. W tym drugim pr/.ypadku autorka bada stosuneK Wanlllakl'l\l do II iaslle.i kullury. stopnia jej zachowani;] czy tożsamośl.:i elniClnej. W Icj cz.;ści bl;lŻki autorka prec) ZUte' poj<;eia i terminy, których pO\l.:m konsekm.'ntnie ui.ywa. Mil.:Slk'1I1u'lII Warlll!i i\. S/lkr pojmujc' pko grup.; dniczną. grupc; pogranicza. zbionmość terytorialnq. /biormlo~ć region,i1n'l: "gnaliI.uj,!e trudności z przyj.;ciem j..:dnego terminu. II' sposób jedno/.naCllly okrl~ślaj;lc..:go l) p inkresującej j,\ grupy. WS/yslkie te poj.;eia. Idaniem autorki. l'lczy: ..I. l.obli/dlj;1 grup) na konkrctn) m obszarze: 2. WSp,',!tlllla wzorów kulturowych. zll')'kle odnos/'IC<1 si.,: do kullury ludolle'j i j';/.yka (gwary): 3. Poczucie wlasne.j odr<;bności. dlllĆ stopieli jcj Jest (,()/ny" Is 2,,\) Grupa pogranicza jest t,! kategori'l teort:lyczną. kll'Jr<l kumuluje. Id;lIliem !\. SI) kI'. wS/yslkie najistotnicjsz..: cechy analizOllanej spoleczności Warmiakl·)II·. Kolejne określenia. II lamach klóry ch wed/ug autorki llalcża/oby I.,: l.biorOl\'OŚć <lnal ilOll·at::. to tożsalllo~ć kulturolla. (Iv Slanc kullurOlly IPouucic swojskości i obcości) oral l.wi'lIane / nim! poj.;cie sl<:reotypu. <It,IUl' II pl lIWIi. Toi.samość kulturowa to rodzaj tożsamości zbionl\\ej. maFlce.i c..:c1I\ odniesidl histor) ClnlTil i kulturowych II' oparciu o prz..:ciwstawienie wlasn)Th W/or<"'II' kulturoll'\L'h Inn) m: dopiero lell �277 ł~lkt powoduje odczuwanic własncj Iożsamości. Tu wlaśnie pojawia sil,: katcgoria swój-obcy oraz zlliązane z ni,! poi.;eic dystansu kullurmvcgo jako kluczowego elementu w ksztaltowaniu się tożsamości. w [ym kullurowej. Dystans kulturowy. jak opisuje autorka. micrzony jest ..różnicą l11i.;dzl poziomem POI\szechnikt')\1 ccch wspólnych konrrontowanych grup. a poziomem Ilynl/.nikt'l\\ ccch jc rt'JiHi,\cych. Im wi.,:ccj jest tych ostatnich Iym dystans kulturowy jest wi.;ks/Y" (s 12'J) Innym używanym II' tej pracy pojl(ciem jest wspomniane już pojt,;cie więzi, jej spccyficznych przejaw(l\\ II' odniesieniu do grup etnicznych. regionalnych czy narodowych, którc w konsckwencji prm\adzi! do pmlstania wi.;zi etnicznej. regionalnej i narodowej. Za S, Ossowskim autorka przyjmuje. iż łypy II i';/i bard/.(} mocno wiqż'l si.,: ze świadomością przynaleŻllośei do ojczyzny. a 1IIIaS/.va till. "malej ojcl.y/Hy'· - ojczyzny regionalnej. I\utorka dcliniuje Warmiak(')\\ postrzegaj'lc ich jako amalgamat trzech grup etnicznych (trzech Clilik): pruskic·J. pobkiej i niemieckiej. Stqd cech,) Wanniaków jest nietypowa dla innych grup c!nlcznych czy grup pogranicl.a lzw. lroistość etniczna. Charakteryzując tę ludność 1\. Szyfer pivc. iż do kO(lca X IV wicku wicś można w zasadzie uznać za pruską oraz polską. 1\1 iasta z kolei przcdstall'ialy mozaik.,: etnik Ie stale w/.rastająeq (aż do XIX Ivieku) grupą ludności niemieckieJ. I.danicm autorki do XIX II'ieku Illllkcjonowanie tych grup było w zasadzie hC/.konfliktowc. poniellaż d\stans "ulturm\y pomi.,:dzy róiHymi ctnicznic grupami niwelowany byl poprzez 1~1kt życia II grupie Silsied/liej. Wydaje si.;, iż nic hylo wówczas silnego podziału na "swoieh" i "ol1Clch". II I.lli'lI.ku z vy m nic istniala konieczność samooheślania tożsamości przez mieszkatlu')\1 Warmii. I)opiero II'j1rowad/enie niemieckiej administracji oraz jl,:zyka niemieckiego do SZ"(ll. kościo!<'lll i llI'l..;d()\v II'zbud/ilo procesy ksztaltowania si.; tożS<lmości. ""lejna CI';ŚĆ pl'<lC) porus/a kwesli.; tla historycznego. w szczególności historię polityczni\ tl ch I.iem. stosun"i luduościll\\<: i spoleC/ne na Warmii. I.asady miejscowego prawa osadniCl.ego oraz SClOIHlII<! migraej.; I<lrtlhkml ~I Warmiak(l\\'. b.;d'leą istotnym czynnikiem w kształtowaniu si.; i różnicowaniu [ozsamości te.l grupy. Proces se/onowej migracji zarobkowcj do Rzeszy (/ag!.;hie Ruhry) zaCIid si,' II hitach 70. XIX wieku. Ci. "tórzy powracali po kilku latach na WanilII;. stalHlllili Gynnl" inicjul'lcy procesy uświadamiania tozsamości, w tym wypadku p(ll,kie.l tożsamości narodll\lej . .leżeli h,)wiem wueśniej pols"" grupa etnicma pOIbawiona hyla I.upelnie oS(lh. "!l')]'c mogly hy pelnić roi.,: pr/ym'ldczą w ksztaltowaniu się tożsamości. to lukę t<,: laC/eli Ily pcini<lć Iliaśnie pOI\racaj'lcv na Warmię robotnicy sel.OnOlvi I Rzes/.y. W czasie PObYlLL II gl.;hi R/c,l.y \VarmiacI Imns/cni hyli do samoidcntyfikacji i samookreślenia. a powodowane to bilo ..Idcr/.cniaml I "ultur,\ ludności etnicl.Llic innej. Tego typu problemów na Warmii nic h) lo. ponicllaż hylo [o [crylorium. gdzie pr/edslawieiele różnych elnik byli i czuli sil,: u siehie (co II arlo jcs/.C/c 1'<11podkreśl ić - 11 ie hylo tam. zdaniem autorki. podzialu na "swoich" i ..ohc:ch"). W lcj C/';ŚCI opracowania aUlorka podejmuje tei innc istotne dla ksztaltowania si.; tD/samości \Varmiald)\\ kwcstie. a mianol\icie charakteru hillury ludowej. materialnej. duchowej oral spolevnej. <I [<lUe w plylvÓl1 intcretnicznych. Slwierdza: "W kształtowaniu się tożsamości \\ <lnlllakOlI Ilyodl'ębnlc można dll ie plaszC/Y/ny: ohiektywną. czyli poziom kullury ludowcj oral suhic"tl II ną Cly li stopid] samoidcnt) li""cji I grupą regionem. "rajem"(s. 144). ()st~ilnia CI..;ŚĆ bi,!ż"i slanmli próh.; odpowiedzi na tezy i pytania badawcz.e. Po raz "olejny aUlOrb pr/ypomin~1 n<lm Jakie UUC/.tllVC problemy są analizowane w tcj pracy. I ta", wyróżnia i eh<lr~lklcrYl.ujc' nasl<;puj~lce I) py tożsamości grup c[nicmych: tożsamoŚć etniczną rnlllmianqja"o I.amic·vlil\anic: II ,pl'llnc'go krytol·ium. poslugiwanic się 1,1 "Im,! gwarą poczucie swojskości. be/konlliktOlI c' intcr~lkcjc. pami.;ć pochod/enia. Co II i.;ceJ, ..o odrębności grup decydow<ila l\tech gll'lll nic p,unięć' pochod/enia. Wydaic się. że nic istniała jeszcze hmieezność opcji. a pr/\ naiClność do "!l'li'ciś I. grup amalgamatu nic stwarzała "onfli"tów w stosunku do pO/oStaIych ra" Ili<;c paml,'ć' pocilOdlenia I ll"rcślonego terytorium (CZl,:sto mityClna) wiązala si.; z llbeślon'l gruJl~1ełniClną a yj tO/.s:uność byla lOż.samości:1 etniCln'l "(s. 144). "olejnym II pcm tożsamości jest Ilyrói.niona pr/el autorkę tożsamość narodowa. pojall'iaj'lca si.; II raI. I. "l'Islilll/l'\I,lniem si.; IHllloC/csncgo poj.;cin narodu. i\. S/ykr wyróżnia tożsamość nallll!oll'l polsk'llHill [o/'<ln]ość n<lrodml<l nicmiec"ą. Wedlug autorki druga polowa XIX widu �278 stanowi la początek polskiej rozwoju tożsamości polskiej narodowej tożsamości była narodowej. świadoma Podwalinami działalność propolska. dla kształtowania tzn. polska prasa. się polska literatura. fakt istnienia polskich bibliotek, czytelni. Ważnym czynnikiem inspirującym IV tym typie tożsamości jest czynna retlcksja i samoświadomość mieszkatlcll\\" tych ziem. Czynnikiem nic do przecenienia byl wspomniany już proecs Iwi,vany I.e Ijawiskiem SCZOllO\\·ej migracji zarobkowej. Kolejnym istotnym czynnikiem był /llkt świadomego używani<.l języka (gl\"ary). albowiem jt<zyk definiuje lub przynajmniej bardzo wyraźnie określ<.l tożsamość. Tu warto I.aznaczyć, iż Warmiacy posługiwali kim (język nie byl używany pruski krystalizacji narodowej na lata 70. XIX cyjnym. szej drugi tożsamości wieku. roku pojęcie z drugiej strony obywatelstwa to plebiscyt 101SamOŚCl. obywatelstwa. icmca. które urodzenie wymienianym typem podaje. Warmiaków Tak się określa. Rzeszy stałą Najislotniejszym dla interesuj'lcego na. którą wedlug A. Szyf(;r .. wiązać deklaracji posiadała tZII. polskiej. zaś pr/yjęcia się polskicj tozsamości narodol\"ej zalam'1I1 IV ksztaltowaniu polskiej narOlIOlla lIiemieeka. typy tożsamości: na co d/iell społeczności niemiecką. kulluroll'l: formą konieczność i wiąże chłopskiej się ,,\. i\. Szyfer Typ elniClnego kulturą l. niemiecką. lasymilowal życiu UŻyll·<.lgwary opowiada si.; jako Warmiak. (polskiej). piem- wpro\\adzi! pr/.ynaleiności 10 w codziennym siv za narodowości'l konlynuuje tradycje przyp<.ldał germaniza- strony polska powoduj'lcc tożs<.lmość niemieckiego okres w rodzinne ludność poczucie nastl,:pującc ale żyjąc w polskiej pozostała nikla pamięć pochodzenia. wuic tradycje kultury wannil1skiej Polakicm. ale opowiada najlepszym niemieckim. strony jest w procesie się procesom narodowości okres w ks/.taltowaniu przez <.lulOrkt< okn:selll lOżsamości Pierwszy z powrotem obok na obs/.arze i niemiec- wyrói.nia Z<.lZnaClyć. iż rZ'ld Rzes"y wieloetniClnym. z jednej Używa języka iemeem. odtąd obszarem że da się tlItaj wymienić 2. Jest etnicznym kilka etapów. należ.y - polskim A. S/)'tCr pr"eeiwstawianie związany bl,:dącego i zamieszkanie Trzeci nazwany wieków). świadome miejscu oznaczalo jl,:zykami jednoClcśnie dwóch ruch propolski W tym niemieckiego. z 1920 roku. Kolejnym za R. Trab'l polskich była specyficznym przypisanie. dwoma od około nastl,:powalo zarobkowej. p<.lilstlVowej. Warmia podwójne kiedy zaś to intensywny ndi emigracji 1913 W sit< w zasadzie się. I choc warmiilskiej. kult:3 . .lest etnicznym Pr/.y tym u/.ywa gwary II·annil1skic"(s. I X'}). na przemian l. nic nas terytorium typem loż.samości jest tożsamość regionalnależy chyba z okn:sem krystalizowania sil( nowouesnej świadomości narodowej. wywodz'lcej sil( z tożsamości etnicznej" (s 200). SI'Id IOI.SamOŚ( regionalna w najwi.;kszym stopniu przetrwała do dziś i może być pOllnowana pko pOCZUCIe przynależności w pierwszym rl.l,:dzie do tzw. małej ojezymy (Iłeimatul. II tym wypadku WarmiI. Na tym terytorium są kto'.' Polaki. Ostatni na pytania Mniemee') typ tożsamości o tożsamość. Najpewniej wymieniany tywowaniem wlasnej kultury, przekazywany jest nastl,:pnym narodowość Warmnioki"'(s. słyszymy taką przez i\. SzytCr to toi.samość uŻyw<.lniem pokoleniom odpowic.d;: "To m: ł 53). wlasnego wzyka kulturowa (gwary). ren i w clCkcie jest tym. co I\yn·)i.nia I.wi,vana rodzaj z kul- tożsamości dan,\ grupę i stanml I o jej odr.;bności i samoidentytlkacji. Otóż autorka podkn:śla. ii. cceha warmil1skości IlysLIIla si<; na plan pierwszy i w typie tożs<.lmośei reg.ionalnej i loi.samości kulturowej. co Iledlug niej pozwala na potraklOwanie tv cz.,:ść pracy obu tych wypowiedziami kategorii samych (typów mieszkaliców IOzsamości) l'Icmie. tc.go regIOnu. które Autorka uzupcinIa pozwalaj" do KOnC<.l zrowmieć stosunek ludności tej zicmi do wl;Jsnej kulimy i tożsamoscl. Na I.akollczenic leJ części książki A. Szyfer rozważa problemy mctodologicl.l1c w badaniach poziomów tO/samości. Proponuje zatem tywny takie postępowanie - wiązania decyzje si.; o określonej l. badal\"czc. określoną opcją przynalcL.ności które uwzgl.;dniać poprzez zapadające w psychice: si\(. że tez\( o różnych poziomach i typach tożsamości. oraz uwzgl\(dniając obiektywny. subiektywny i natalny Podsumowując /\. Szykr analiz. chcialabym grupa raz jeszcze Warmiaków Irzy poziomy. kultur.; nalalny i j.;zyk: - miejsce tzn ... obieksubiektYlIny urodzenia. .- Wydaje uzyskać można było tylko l'IcZ'IC postulat: aspekt toi.samości" (s. 2(7). przypomnieć. nic stanowi b.;dzic kultywowaną iż II' świetle monolilyClnej calości pr/.edstawionych przez lecz konglomeral trzech �279 różn:ch grup ctnicznych. kt(\n: II' okn:sie akcji osadniczych osiedlily sil( na tym samym terytoriulll Warmii. Książka 1\. SzylCr jest próh,! analizy ksztahowania się i różnicowania tożsamości WarmiakÓII. Ujemną stroną tel pozycj i są moim zdaniem. zhyt częste powtórzenia rozpatrywanych przez autorkl( kwcstii. w konsekwencji doprowadzające do zbytniego rozhuduwania pracy. a także Ilielokrotne opisy kolejnych clap()\v jej konstruowania. Z tytulu opracuwania Warmiacy. c';tudiul1l (()~s(/lIlO.i-ci wynikać moie. ii zakres chronologiczny tej pracy ubejmuje również drugą połowę XX Illcku. lak jednak nic jest. Ramy czasowe z.akreślone przez autorkl( kUllezą się na II WOJnie ślllalllllej. I choć wlaśnle lakie jesl zamierzenie auturki. powuduje onu, jak sądzl(. pewną nieaktualność analizoll"<lnych kweslii: po wojnic hO\liem Warmiacy tei istnieli. Warto IV tym miejscu przypomnieć. ie od lat 50. I1Hliemy zaohserwować zjawisko hardzo istutne ze wzgll(du na analizowaną grl1pę ludności. OtÓŻ wlaśnie po 1956 roku zostaly zniesione pcwne fórmalnopnlllne sankcje wohec lyeh. którzy w trakcie weryfikacji narodowych optowali za narudowością nielllieck.,. leli \;Ikt SPOllodO\lai. ii. moi,na hylo z.aobserwuwać wzmożone wyjazdy do Niemiec. choć ocz: wiścic IlalCi': pamil(tać. ie nic wszyscy Ilyjci.dżająey na Zachód w poszukiwaniu lepvego h: lU. hyli POclHldz.enia niemieckiego, Kolejne falc emigracji mialy miejsce w roku 1956, II latach 70 .. po Il)X 1 roku. a takie po 19X9 roku, Autorka wyznaczaJ'lc takie ramy czasowe pracy pOlllin.,:la w S\lej 'Inali/.ie: JeSZL/,e:je:den wyjątkowu istotny. według mnie:, prohlem. a mianowicie proe:es pOlIstawania slOllarzyszeli i mniejszości niemieckich. do których CZl(sto wstl(powali i IISII;puVI Il!aśnie Warrlliacy, Na tcrcnach Warmii i Mazur na przełumie 1990 i 1991 roku pllll slalo I ~ lego I: pu s!OIvarzysz,eti. Od tego czasu moiemy mówić o pewnej jakościowej zmianie: II slCrz.e: sanHHlh.reślenia i samoświadomości Warmiaków, Te przewartuściowania II' sfer/c loiS<lI11ości II pelI nym sensie pozwalaj<1 mówić u zmianie statusu tej grupy, Dawne określenia lej ludności nic przyslaj., do rzeczywistości. do obecnego jej statusu, Nicstety. A S/\ I'n l\Spomnianych prOCeSl'1I1 nic analizuje. a nawet ich nic sygnalizuje. czego można żalo\\a':, ManKamcniem jest natomiasl potraklowanie hez komentarza źródel powstalych przed ił Ilojn'! śll·iatOlI<\. a Ili.,:e: przed g(lrn" granic,! 11')'znaczoną dla pracy. na równi z danymi z badaJ1 lerenmlych uzyskan~ mi pMnlej. Te <lIlie Kategorie źródelwymagaj<\ przecież, zarówno oddzielnej prczel1l:lcii jak I Illlcrpre:I<lcji. W wypowiedziach informatorów z okresu powojennego. zresztą \I prae:\ nic d:llowanye:h, mieszcz<l si.,: bomem doświadcze:nia czas (liV późniejszych. Heata T()l1Ias~ewska-II()I/lb (h\'d()\(lIlc~lio IIi1S~(/ A:/lIII/illki 8o::ej \I' eolskiej kllltllr~e IlIdowej, Kraków 1996, ss, 157. ił. W pa/dzierniku 1995 roku II' Muzeum !':tnugralicznym w KrakOIlic udhyla się sesja popularnonaukll\l'a pl. .. Klilt 'lalki I~ożej w polskiej kulturze: ludowej". Towarzyszyła jej wystawa "Or.,:do\lniuko nava". Dodać na!<::ż,y.iz II Iym samym czasie muzeum prezentowalo inną jeszcze Ilysl'\lle / lego Ie:matyune:go krl(gu: "Na (i()()-!<::ciebiją clzwony, Kult Matki Boskiej Ludźmierskie(' "Jle:llątpllllie: świadu) lO o I.ainteresowanlu kultem maryjnym wsród badaczy. Jah. i puhliuności !iunie: milI iedzaj'Iccj muzeum. Kolejnym elementem podsyeąjąeym i jednoezcsnie zaspokajaj'lcym lo zainlcresOlI'anie b.,:clzie zapewne tom malerialów pukonfereneyjnych. ZalI ie:rający z.an·)\\ IHl rekraty wyglosz.one: na spotkaniu. jak i zl%ne później. A Spiss. jedna / organizatorek sesji. obok tJ. Janickiej-Krzywdy. w interesującym szkicu ,,Ilpnllladzcniu do tomu pisze: o dzicj,lCh kultu maryjnego w Polscc. jak najsluszniej widząc w nim fenolllen polskie:j religijności. nie: tylko lz,w, ludowej, Zakres i siła tego fenomenu owocuje mil(d/y inn: mi II yraIJ1" i nade:r z.nauącą obecnością Matki Boskiej w ludowej kulturze. w sensie zan')\\ no określenia przu ,')\\ kull cech światopogl'ldowyeh samej kuhury, dawnych i wspólczesn:ch praklyh. oraz. zaLlHlII'aI1 h.ulturowyeh. Spojrz-Lnie etnologa na kult maryjny pogłębia o perspektyw.,: le:ologic/ll<l kolejny artykul autorstwa o, 7" S, JablOllskiego pl. Pielgr:::ymki �280 kllltll II/myjnego, Z kolei M, Okszkiewiez pisze. w oparciu o hogatą literatur<; etnograticzną O specyticznie ludowych aspeklach kullu Matki Bożej. Ten cieKawyartykul wydaje się. prz.y wszelkich jego zaktaeh. nadto skrótowy. przez (;() niektóre tcz.y i pogl'ldy autorki brzmią niceo schematycznie. Pozostaie zamieszczone w tomie teksly traktuj,! o kwesllach S/.cz.ególowyeh h"d; dotyczą kultu maryjnego w konkrdnych regionach Polski. I tak. o sposohaeh przedstawiania Matki Boż.eJ w folklorze slownym Polskiego Podkarpacia pisze li. -"mleka-Krzywda. o ku kic Matki Boskiej Ludźmierskiej B. Skoezell-MarehewKa. zaś o kukie Matki Boskiej Tarnowieekiej i Le7.ajskieJ A. .Iaeher-Tyszkowa. Anykuły te oraz, glos M. Mercs w' dyskusji na lelllat kultu maryjnego na Żywiee<;;(.yźnie. dostarczają interesującego matcrialu faktogralicmcgo o ch<lr<lkterze historycznym. ale także uka7.ują wspólczesnc Ilmlly kullu. daj'1 świadectwo ohcenej religijności Polakó\\·. Niezmiernie interesujące są także pozostałe Illaterialy pOl1lieszcmne \v tOlllle. T. Marcinko\lska pisze o sanktuariach maryjnych w narracyjnych pieśni,leh ludowych. B. Pilichowska o kulcie Matki Bożej w minionych stuleciach w Krakowic, a A. Banosz o kukie Matki Boskiej \Iśród mieszkaj'leych w Polsce Cyganów. Wano r(l\Inicż z.\\·n'lCić u\\·ag.; na dokonan,\ przez, Ci. Mosio analiz.; wpisów do ksi<;gi wystawy ..Na 600-lecie hiją dz\\on: ..... klt'lre uj,l\\ni'lJą elllocjonaln: stosunck cz<;ści zwicdzaj'lcyeh do lematyki ekSpOllO\l'anej \\ mu/eunl. a tak/.c: analiz.; botaniczna roślin związanych z kultem maryjnym. znajdulącyeh si<; \\ zic:lniku Seweryna l idzIeii. dOKonaną przez I) Klihlcra. Bardzo krótki. niestety. komentarz. do poka/u pr/cźroczy daj,[cych poglad na ohecność maryjnego w<llku wc wspólc7.esnyeh wn<;lrzach mieszlalnych i \1 otocz.eniu dOllló\1 \\ krakowskiej dzielnicy Piaski Wielkic. niewątpli\\ ie zasluguje na rozs/crzenie. Są \\ nilll hO\vicm. jak i wc wszystkich innych tckslach. nic tylko ważnc inllll'lllacje. ale i S/.creg postulató\\ hadawczych. Na zakol1czenic należy wspomnieć o dwóch szczególnych tekstach wspolllnieniach uczestników tzw. asyst. tj. grup mlod/.ieżowych spelniajqcych \\azne funkejc podczas pielgrzymek i uroczystości religijnych związanY"l z maryjnym kultem . .I. Ihanny pisz<: o dziejach I z\l:ezajach Asysly Cicszyilskiej dzialającej podczas nabożeIistw i OdpUSll')\\ \\ dniu Wniehll\\zl<;cia Najświ<;IS7.ej Maryi Panny w Kalwarii i'.ebrzydO\vski~~i. a K. Kolstrun~-(irajny o ;\syście Krako\lskiej i jej udziale w pielgrzymkach i uroezystośei,lCh \\ tc.j/c samej miejsc()\\Ości. TeksI: tc odznaczaj'l si<; wielkimi walorami poznawczymi oraz nader osobistym i Ulmulącylll \\T<;CZLOnell1 W kapitalny sposób uzupelniajil tom. który bez \vątpienia zaslu~uje n,1 u/.llanie ze \\zgl..;du zarówno na rang<; poruszanych w nim tematów. jak i na poziom zamicS/L/.onych tebll')\\', pr::ejawelll S::llIka IlIdulI'<l l\u.I'::lIbóll'. Pomorskie Towarzystwo ban\llych RO. Pr::I!.I'::lo.l:i: Kulturalne. i tenólli'j.l'::o.l'c' Bydgoszcz 1995. red. W. Szh:ulnHl\I·ska. Kuja\\skoss. 260. ilustracji c/arno-hlai"cll 107. Rzadko si<; zdarza. by wystawom sztuki ludo\vej towarzyszyly ohszerniejszc puhlikacje. a S:l one zawsze bardzo poŻi\danc w takich okolic/.llościach. lotel z zadol\oleniem należy prz:jąl' ukaz.anie siy S::llIki IIIdOlrej A:u.I'::II/)ri\r zW'iązane z L/\\arq pokollkursO\\'I \\ysta\I,\ \lspólczesneJ sztuki ludowej Kaszuhów w 1995 roku IV Bydgoszczy. Jest lo tylll hardziej ccnne. że \\ dll\ychczasowych opracowaniach sZluki ludowej w Polsce re~ion) Polski PMnocnej hyly raczej slabo uIVzgl<;dniane. Od opracowania Bożcny StcllllachO\I'skiej S::tllka ludo\l'o A:os::llh upiyn<;llljul wiele lat. Od tego momcntu hadania na Kaszubach mstaly po~i<;hione. :1 tab.e czas prl: nlósl wiele zmian. \\!. S7kulmowska. rc:daktor opracowania. wc \\st<;pie uzasadnia \I\'llanie te.j po/.:cji potrzeb'l Illilośnik()\\' s7.tuki ludowej z.nalezienia podstawowych wiadomości o szlUce tego re)lionu. Lważa ona. że pnlca nic pretenduje do okrcślenia si.; jako monogralia \\)czerpuj'lca z.agadnienie Je,l 1ll �281 15 artykulów napis,lIlych kami muzeów t\\(')rczości Jn ludowe; lacilolVania Jzil:jl: i mają hliskie Kaszuh kontakty b.,:dących jednoczcśnie Ludzie z lwórcami kaszuhskiej. ludowymi Kaszub. jej zarys ro/.działem kultury po czasy W. autorstwa ludowej tego zejściem współczesne. plecionkarstwo. plastyka pisze autorka ~\\Iata zdohnictwo ohrz.,:dowa. stroju. malatury (właściwie streszc;:ającym ograniczający sztuk.,: ludową \\. kj Iliaśnic ws;:ystkim gospodarki n'l\vnil:ż tWl')relOści widzi autorka rogarstwo. i kowalstwo z izolacją chlnpskiej. w twórcl.ości wyrób artystyczne. warstwy jak od szerszego jej jednak dla muzeów tradycyjnych ludowych Ludowość, chłopskiej Nie zamykają współczesnej. wst!;pu wypieranie się do szata ilustracyjna .. sztuka ludowa" przede wszystkim sztukę wyobrażerękodzieła ludowego, jak tkactwo. bursztyniarstwo, na meblach wst,,:pu. wią/<I aUlOrzy przede i z sanlllwystan:zalności,! [)ostrl<:gaj,! siłami na drogę Opracowania Błaszkowskiego regionu obejmu;,! autorl.)' cal'l artystyczną stron.,: kultury materialnej, n itl\\ 'I. lo jt:Sl rzei.b.,: i malarstwo. jednak taki.e dziedziny instrumentów. w ratowanie Dążą wszelkimi przed omó" ienia domu i lagrody oraz l.wyCl.ajów dorocznych i rodzinnych). l30gata przybliża C/.ytelnik()\~i omawiane zagadnienia. Niejednoznacznym terminem garncarSl\\o. pracowni- ci są zaangażowani do uchronienia w uj,,:ciu historycznym popl'l:edzone i daj'lcym sztuki i l3ytowie. pamiątkarstwa. om(l\viono zostaly i historyków Slupsku sztuki c/.y taniego zagadnienie szczególowe Toruniu. autcnl'cl.ncj ~lI11atorSlc/Y/ny Każdl: pr/.CI. dnogmfów IV (iJ'lI·lSku. do tego etapu. i kolekcjonerów. treści przez nowe wzory. co nic jest chyba do klllica sluszne. gdyż jak sama stwierdza, instytucje takie jak Cepelia, muzea l'!) dzialaczl: l·cgionaliścl. podejmują wiele starali. by ratować od zagłady sztuk<,; tradycyjną \\'alka o zachowanie .\lcksamler 0\\ tradycji l. Majkowski ania uy odnawiania nych organilOwano toczy ud początku zbiory. już s/.luki i rękod;:iela zamarkj konkursy. o lradycj.,:. o tratlyl:yjne si,,: już Nic tylko gromadzono którc mialy naszego wieku tradycyjncgo na cl:lu (Izydor alc też nakłaniano tworzenie . do konlynu- . .fUl. w latach rzec;:y Gulguwski twórców międzywojen- nowych, ale w oparciu wzorce. Autorem trzech artykułów ('\-talars/wo na .ckle i dr=ewory/ludowy, Rze:=ba w drewnie i Malan-kie dekoracje l11ehli)jest Aleksander l3lachowski. Szczegółnic ccnny i odkrywczy jest artykuł o kas7Ubskidl drzeworytach i obrazach na szkle. Autor omawia dzi.:dzin sztuki na tereni.: Kaszuh. zarówno literatur,,:. jak cksponaty st~ c/.ną kaszubskich obrad)w ~\Ii,,:tego byla zaz"yuaj z Ili,,:kszego dr/.eworylU). skicg.o drzeworytnictwa c)m na szkl.: było łąuenie z drzeworytem. Postać wykonana technikq dr/.cworytniezą (często prawdopodobnic zaś ornament roślinny malowany na szkle. Autor tropi źródła wycięta kaszub- i sugeruj.:. na tym terenie /e pierwotnie malarskiej realizO\valo od XVII wieku. pocz<lwszy tcchniki liczne źródła dotyczące tych muzealne. Cechą charaktcry- Mówią się ono w kołtryniarstwie o tym protokoły istnieją- wizytacji biskupich z XVII i XVIII wieku drewnianych kościolów na Pomorzu inłormująec, że "ściany zakrystii. prezbiteriów i naw bywaly przyonlabiane obiciem papierowym". Namacalnym świadectwem tego jest wn,,:lrze kośl:iola ze Swornychgaei XVIII wieku, z polowy gdzie odkryto sporo kołtryn. 131achowski akceptuje telę S. Błaszezyka, autora pracy Ludowa plastyka w Wielkopolsce, który tlI ierdzi. że środki techniC/ne wykonawców obrazów na szkle były dostosowane do zamożności nabywców. Spotykane dziela rzemieślników II n,,:trza zamożnych zdaie. na Kaszubach obrazy na szkle wykonane cechowych. pochodziły prawdopodobnie gospodarzy. wyobrażenia drukowane w mieśl:ie. cz,,:sto dlatego. poprzestaje majqcymi w postaci l:ieszyly że pochodzily na ro/.wa/aniach tllórezości Biedniejsi świ,,:tych w zakresie historycznych. M ()\vi o dwóch lo kurs maluwania na szkle. Tllórczości kaszubskicgu Pierwszy. Ludowej w Cjdalisku. malowania na szkle. etapach na którym Uczono i były wyżej również Kaszubów. I. tradycj<\. przed tworzeniem t(mll pseudokaszubskicII. później nieraz rozwoju na szkle uczestnicy ich tylko moc". Przestrzega przed współczesnego zorganizowany nic dowiedzieli figur Jak się reprodukcje przez odbiorców, B1achowski o współczesnym przez przybyszów budowania artystów. przez cenione mialy więc .,większą informuje na szkic przez domorosłych zastąpione popytem odpustowych, stIla się pracami drzeworytów. si,,: wi,,:kszym z miejsc malowania nic wspólncg.o ladowalali z dużą maestrią, przypuszczalnie z Dolnego Śląska i zdobiły stanie nie ludowej innowacjami nie z innych terenów kaszubskiego malar- w J 958 roku się nic;:cgo przcz Dom o tradycjach geometrycznych, powie- �282 dziano nieco o technicc malowania i zasugerowano tematyk.,: świecką irudno WI":Cbyło mó\\ić o odrodzcniu malarstwa kaszubskiego w nowej wersji. jak nicktórz: uW;liali. Powstal;lce \1(1\1czas obraz.ki byly to sccnki z. iycia wsi oZ.dobiolll: kaligralicznie \Iykonanym ornamentem bl·ialOwym zaczerpni.,:tym z wzorów haftów kaszubskieh. Drugi elap rozpoCl.,!1 SI": \1' 1')X9 roku. kiedy 10 Wojew(ldzki Ośrodek Kultury w GdHl1sku. Kaszubski Park I-:tllogralicmy we Wdzydzaeh i Muzeum Etnograłiczne w Toruniu 7.Organizowaly warsztaty na lemat ka~;zubskiego nwlarst\1 a na szkle. 8yly one połączonc z poznawaniem zabytków lcgo malarsl\l·a i sposob()\\ transformacji dawnych wzorów. przystosowania ich do współczesnej ikonogralii sakralncj i pobudzaniu do samodzielnego tworzenia prz.y uLywaniu elementów dawnycJl Autor !"Oz.dzialu sam b\ I t\1 óre,! programu warsztatów i pr(l\\ adzi 1 zaj.,:cia. Rezultalem kj dzi;i1alności by I !"O;:\\('ljindY\1 idualności t\l·órczych. Można tu wymienić nazwiska JÓZel;1 ChdnHl\\·skiego. Ilalim Krajnik. !\nn: Ilasman. Osoby te. ehoć oryginalnie ro;:wijają kompoz}eje sW:'ch obrazl·l\\. maj'! za\ISZC za punkt Ollnicsienia dawne malarstwo kaszubskie. W rozdziale poświ.,:conym rzc/.bie ludowej autor rozwaz.a prohkm. jakimlest dermicia terl11lnu "twórca Judowy". którym to terminem. jak twierdz.i. sz.afuje si.,: dziś bez. ograniczell. O l: tul ten ubiegają si.,: twórcy. przysparza un bowiem liClnych korzyści. Wedlug IllaclH>\I'skicgu .. ludO\vych" rzcźbiarzy \ICi;li przybywa. odwrotnie proporCJonalnie do ;:alliku resztek ł(lrIn tradycyjnej kultury ludowej. Anali;:a dokumentacji j(ltograliClnej Z.;lcIHl\\anych obiekt,')\\ !llu;:ealnych sklania autora do wydzielenia trzech kategorii w dziedzinie rZe/by ludO\\e.i I'iel"\\sza to wyroby rzemieślników ceehO\I·ych. które cz.,:sto splltykamy w prz.ydroinych kapliczkach. !\utor uważa. ie te \\ymby dość prz.ypadkowo zaliClono do ludow:ch. W drugiej kategorii ul11ieszCl;: prace powstale pod wplywem wzorów kościelnych. a wi.,:c takie t\\('lrcmśc i cechowcj .- Jednak z powodu ogranicz.onej sprawności wars;:lntowej st;HlO\\i;,cc ;lIn;lIorsk;\ Illlerpretacj.,: modeli. kt(lrym che,! dorównać. Za najeiekawsz'l i nal\\ainle.ls;:q. uw;ua jednak k;llcgol·le trzecią \\ kIl·'!",' rzcźby poz.ba\\lone S'l zupelnie ccch naślado\vcz.)ch. I'lCly Je z \\mrc;tnll lvlko Ireśc symholiL"/n~, semantyka znaków plastyun)'ch. W tych r;:eźbach przejawia si.,: ind: \\idualność t\lorC~. Jest III oryginalny prymitywizm. Tylko takich "amhitnych. utalcntO\\·anych. S<lIllllllz.ielnie hor: kając:ch sit; z I(mn,\ rzcźhiarzy samouków moina - wnllu)!. autora .. uznać za kontynuatol"l')\\ rzóh\ ludowcj". T.,: wypowiedź ilustruje Blachowski pr;:ykJadami pi<;ciu \Isp,'llczcsnych r/cźbiar/: kaszubskich. S,) to: Apolinary Pastwa. Antoni lianon. I;:ajas/ R/epa. WladysLI\\ Lica i J(I/c:1 Chclmowski. Trzeci mzdzial napisany przez Blacllll\\Skiego POŚ\\i":COIlY jest nlal;lrskim dekoracjom mcbli. IN e1uicj micrz.c aulor opal'I si.,: tu na materialach z. \I·ysta\\·)' mrganizO\l;lllcj \1 1975 roku w Torlu1skim Muzeum l-:tnogralicznym, pl. ..f);I\\"Ile meble ludll\\e p('llnocllej Polski". na kt('lrl'; zgromadzono mcble / I'óinych muzców. Na podstawie t) ch kolckcj i ustalono hlpolet\CZnle osrodkl kaszubskic produkującc malowanc meble IW wsi. ;\utor /;lstrzeg" pr/y 1\111. ze przcl "ośrodek" rozumie nic jeden warsz.tal stolarski. ale klika pracllwni produkuJ;le:.ch meble: o podobnym typie dekoracji. zlokaliz.owanych \\. jedncl miCISCOI\osci. Dodaje tcz.. zc .Iest tli 1\ !kl' próba okrcślenia paru lokalizacji. Jedcn z lych ośrlldkO\\' lImie.lscawi;1 \1 Chmielnie lub KanllI.ach. drugi w Kościerzynie. trzcci w Brusach. Omawiając literatur.,: tcmatu autor k1'Y·tycznic ocenia LIC/cnie \\j;lk;lś \\spl·llnot.,: ctnograliuna róin)'ch regionów kulturowych tylko dlatcgo. ie wchod;:;) one w sklad jednostki adlllinistracy.jncJ. tak jak to czynią aulorzy nicktórych opraeow,"1 dotyu'lcvch meblarstwa. Prostuje tu nl\ Ina inliJrmacj.,: o skr/Ylli z ma J;.llur,\ Matki Boskiej Sw·arz.ewskicj /najeluj;lccj si.,: w ivluz.eulll TIlrtlllskim. ie jest to wi;:erunck Matki Boiej ze Swarzcw';1 Skrzynia pochodzi z il1\lenlar/a Niemc,'''1 zakarpackich przesiedlonych na Pomorze w uasie II wojny ś\\iatowej. Jeśli idzie o !(II"I11\ zdobnicze. autor dzicli malatury na mcblaeh na tr/y /asadnicze grupy: I) malatury !\\Orz'ilc bukiety kwiatów wyrastai'lce z wamnów. 2) motywy kwialO\I·e bCl naez.yni;l u !)(lds!a\I\. 3) "amatorskic" malatury na skrzyniach indywidualnc i niepowtarzalne. Omawia nast<;pnic poszczególnc motywy. Opierając si.,: na artykule T Sc\\cryna inf(mlluje. ie obok skrzYll z.dobio· nyeh bywały też sprzcda\\ane skrzynie "gole" bez zdobieJi. klóre wlaściciel pll nabyciu mógl salll �283 lIlkkorrl\\ać, pk chcial i potraii!. "! star'lIli.:m o pk naibo!!atsl:': \\" nllll/iak poslI'i,,:conym graliCIn.: do W.:dlug Blachowski.:go t.: skrzynic rO/,lli'llani.: d.:koracji, strojom ludowym Wojci.:ch kostiumologii kasl:ubskiej dotyczącc "amatorski.:" B1aszkowski glównie omawia Kaszubów pasia,t.:.i iasni.: I tbcllla I zapasc.: n<lI'amienn.:j. Otóż autor t.:go okrc'u. I)aki prl:cdstawia POl\TÓ\ do ,Iarych li ija ,i,,: lU na/wisko d/.:nia dal\nych lrad)cji. COli), a nasl,,:pni.: i T.:odory Autor omawia i pl'acy Ilo/.:ny SI.:lmacllllll·ski':J \\. oddzi.:lnym ro/d/i'lk Wanda ck,.: od dallncgo haliu hallu II i.:lobarwncgo, pr/.ćdsl<mia S) PodobnI' zlli.vanego uklad któr/,y strój dawny, omawia Teodory kaszubski świetliźródeł wycho- autorka do omówienia Nast;;pnie szczegółowo całych Kwaśniewskiej strój dawnych I tu równi.:i., przechodzi Gulgowskiej. prze- si,,: do odro- jako na podstawie po 1945 roku na terenie Anny rozdzialach przyczynili hali kaszubski, na czepcach, z dzialalnością autorstwa w pra.:y niemieckiego jest slużąea gdal1ska IV wc wS/.ystkich tych. zrekonstruowany wY!;lcznic dzialal'lcych ma rozdl:ial Tak jak jako str(lj autmtyczny, Sl:kulmowska wyst,,:puj'lccgo iwelki hal'clarck wwrów, Gulgowskich przedstawia sZCl.:gtiloll'o ikono- Ciekawym I:nalazl na strychu IV okolicy Pucka fragment zapaski autor wplylV regionalizmu na odrodzenie rodzimego .lUI, zarzu.:onych Izydora materialy gdal1skich, akcentem j.:st pOl\l'i.:rd/ ..:nl': prl:eka/.Ll ikonograficzncgo zamicszQonego kostiumologa Iloll.:nrolha I POC/'ltku XX wieku, na którym przedstawiona \I nacechowane Kaszub, omawiający ceramikę ludową la ''Ima autorka pi'l.e lei. o bursl:tyniarstwic ludowym. Omawia sposoby pozyskiwania i odmiany bU191) nu. jcgo obr()hk,,:. kU'lra do dziś nicwi.:k się zmienila, a tak/c same wyroby kaszubskich bUlvlyniar/y l,naiduj'I':': się II nllll.:ach pomorskich, W latach 1987-1990 \I) \I iady tcr.:now.: I. /yj,\cymi j.:szcz.: wówczas bursztyniarzami ludowymi. \\" rozdziak ll1a,kach poślI'ięconym i przebraniach reklli/,ytom kol,,:dniuych obrzędowym i zapustnych, Krystyna omawia Szalaśna leż szopki. autorka mówi prowadzila o maszkarach, koli,:dnicze gwiazdy oraz VIi':lle.: do/) nkow.: i wi'llanki i.niwne II' kontekście I',wycząjów dorocznych i agrarnych, Ciekawy jest artykul Krystyny Tubaji poświ;;cony ludowym instrumcntom muzycznym, ,\utorka wyuerpuj'lcO 'izu.:g(·,lniL' '[<!\Ilon.: omawi'a rói.ne illl':ITSUFICO prz.:dslawia /o,taly nall':l rodzaj.: wyst;;pująeych o instrumentach IV XIX wi.:ku. pr/.yuyny krzy jcgo Kuniewski rozkwitu. Omawia na sygnałowych, nic b,,:dąc.: sir/cle instrumentami prz.:dlllioty "rz.:cilolkowc, kkkolki. dzwonki, \\" rozdziak poświ.,:conylll kowalstwu kll\valstlla instrumentów się lu ro/,dzial Kaszubach, gdzie muzy.cznymi, przed- jak np, kije okres rozwOJU przedstawia skrótowo też warunki lowarzyszące rozwojowi klma"llla artystyuncgo na lisi. gdzi<.: kowak tylko marginesowo mogli się zajmować zdobnic11l':1ll, II' odn');inieniu od tWlm:ów z dui.ych miast. System podalkowy po II wojnie światowej i.:szcze bardziej tę \w("rcmść ograniczy!. Autor omawia sylwetkę kowala A. Laskowskiego I 13orkoll'a techniki speciuiil:ui'lc.:go i Ivytwory II) ch. Inn.: dziedziny stilO, tkactwo dzialach, mies/.cz., pr/elllyslu ob.:cnie oraz w kowalstwie zdobnictwo arlystyczn.:go. ,i,,: na ogól l: tym i.e Illni.:.i miejsca sa to prz.:mysly '/tuk, się arlyslyCl.n.: jak w schematach poświ,,:eono gin<tc,: (jak rogarstwo) narzędzi bądź artystycznym, pracy wyroby opisu z rogu. twórcom, wiQkszej następnie przedmiotów zabawkarstwo. przedstawionych lu wspólczesnym nic wykazujące Przedstawia i innych L1tytkoplecionkar- w poprzednich jako roz- że w większości aktywności w dz.iedzinie ludow.:.1 (Jak np. Ikactwo), Teresa Karwieka �284 Jirina ('eske lidove kro/e. Pr{lCl.:. Praha L a n g h a m m I.:r o va. nlb .. mapa. 1994. ss. 150. 7 J il. kol.. r), tlum. ang .. franc .. niem. Z okazji setnl.:j rocznicy ..Narodopisnć vystavy cl.:skoslovl.:nskl.:'", jaka odbyla si.;: w 1895 roku w Pradzl.:. uka7.alo się albumowI.: wydanil.: poświęconc strojom ludowym. Równil.:ż z tl.:j okazJi w 1995 roku w Muzl.:um Narodowym otwarto wę sztuki ludowcj. którl.:j Jirina przy Vaclavskim Langhammerova byla Namcsti w Pradze wsp()laUlork'l. Swq wil.:lką wysta- karier.,: naukoII,! i muzealną rozpoczynała pod kierunkiem znanej Cleskil.:j badaClki stroju ludowcgo. Sotkovl.:j. która opublikowala wiele opracowati z tego zakrl.:su. Jirina I.anghammerova po niej kiaownielwo w szyciu Jako strojów. oddziału ULlJV Tym zagadnieniom doświadczony już (USlrl.:di Iidovć i sztuce pracownik a umcleckć ludowej i znawea jako przesl.la Blai.en) przej;;1a v)'I"oby) spl.:cjalizuj'leego dnogral" poświ;;eila w J'.i68 roku do Muzeum gdzil.: kieruje dziakm tekstyliów i strojów. Tutaj z kolei nawi,vaia do prac Stranskiej. znanej badaczki i autorki licznych publikacji na temal ludowych si;; wil.:k lat prac) Narodowl.:go. szkoly stro;(')\\ Drahomir) w Clceho- I slowacji. O czeskich równo i slowackich. książek. larno-naukowych. osoby. które do niedawna jak różnych artykulów P07.a wymienionymi się podobną tematyką czechoslowackieh. publikowanych już autorkami. zajmowaly. strojach na lamach można Nalei.c1i napisano czasopism jeszcz.e bardl.O duio naukowych przykladoll"ll do nich Zibrl. Sochaii. za- i popu- wspomnieć Cholek. Koula. Vaclavik. Kovaćevićova. Nosaiova. Vaehova. Svobodova. Vydra. Praiak. Stehlikova . .Iohnolil. Markova i wielu. wielu innych. Jedni publikowali syllla) na tem~il ludol\ych .''lro.lów knlju. regionu. jakicjś miqscowości. inni podejmowali Sil': opraww(lIl wybranych zagadnie,'], np. O/(klb. tkanin. haftów, koronek itp .. Iqcz'lcych si.,: bezpośrednio Ie strojami . .IeS/cz.; mn) ch zajrnoll ał) pojedyncze części odzieży. Cly technika ich Ilykonania lub strona historyczna i zmian). ukgaly ludowe stroje C7.echoslowacji. Zywy ruch 1()lklorystyezny. a także rcstiwale pieśni ludowych nictwa zcspolów popularne. sporządzić regionalnych albumowe. oraz jak sprawily. prezentują różnych wydawnictw. wy t worów . się one przcźroczy. .lako odpowied/. iż wzroslo prczentującc obecnie lilmów. na spoleczne wspólezesne nie tylko w terenie. kartek I.apotrzebowanie /.apolrzehowanie lahylkowe /(lrm). Tym pocztowych uka/ulu na 1"yd,lII- ale i wska/ówki sposobem si;; w 1983 .. jak Je ukazuje i nmnailyeh jakim i Wile;, si.,: sporo pamiątk()\\) roku publikacja ch Vier) osalovcj Slovensk,i' tudovy odev (Martin - Osveta). a w 1994 roku podobna w swym charakter/e omawiana praca 1. Langhammerovej. Sklada si;: ona z kilku rozdziulów napisanych prost) m. przyst.;pnym językiem. który. po obrazowo przedstawionym prologu. sklaniu do po/n.mia definicji ujawniać przyj<;:tych w dalszej w polowic reprezentacyjne XVIII drui.yny wówczas Reimund Grliner. pierwsze studia jes7.eze malarzy. którego Ludzi picmsze strojami utrzymującym sil,: po dziell ludowymi. a także dzisiejszy. wplyn;;ly pomimo zmian. lat. Oprócz rozmaitych Clynników wplywaj'lcych jest srodowisko naturalne wyrażające si.,: poprzez wsi II' strojach kolekejc motywów ne jcst nawet wa. zdobniczych wc wsiach maCl.nie Ślilska Cieszyóskiego Wplywy 1\ Pl'adze. czy I.acząl malollać leka ora/.zaCl itp. Wiążą na lilkI. że stal)' jakim ulegaly pod tyluicm ..,:ly pojawiać si;; one i.)'wym l1a przestrzcni na ich kszlaitowanie.jednym rodzaj i gatunek surowców. si.,: one z kolei I. charakterem obyczajami i wierzeniami ludu. Z biegiem lat te pierwotne uwarunkml'ania innych czynników zewnętrznych. zwłaszcza środowisk miejskich. klórych stroje wyst;;pollai\ II w 17') I roku si;; w 1805 roku jako uka/.aly też powstawaly Jakie l.acz;;l)' SIt;: i.e II slropch sit;: i opracowania. nadto malowidla o tematyce wiejskicj wykonane prlCl iIH11ch Autorka wymienia clOlowe postacie ludli. klórzy pr/.yClynili si;; do ro/,budzćnia zainteresowali niektórych i Leopoil!a V. króla czeskiego. litografie Wówczas stro.l'lI11i ludm\vmi. I. tego Clasu dowodzI. np. na koronaej Ferdynanda Volkstrachten"'. zainteresowml Ikonogralia chlopskie. w 1836 roku na koronacji .. Bomische cz;;ści i rozwoju wieku. obcyeh i górali środowisk od nich oddalonych. beskidowych zaznaczają Pr/.ykladem o wiele silniejSle się przede wSlystkim organem dziesiątkl)\1 I lIajważniejszl ch kolorystyk.,:. Illl"lllt;: wykonYllanej prac). zacz;;l)' ulegać preSJi oddzialywanie II idoCl- nlOg,{ być wplywy praskic aniżeli Jablonko- pohliskiego w strojaćh najbogalsz)'eh na �285 "idniaków. bardziej formy Zll lJ. sedlak('}\v przodowali poszczególnych łaszcza ez.,:ści. na WSI utrzymują slIIlerdzeniami opisy upodabniaj'lcych w doborze autorki regIOnalnych poszczególnych odmian cz.,:ści towarów. Różnice uwidaczniały niektóre można siC; swym kupnych stare, si.,: zgodzić. strojl)\\' strojów archaiczne niemniej różnych oraz ubiorem pk ich dodatków się w strojach też elementy. jednak prowincji liczne do mieszczan, tkanin. kolorowe oraz które nie ze wszystkimi w uzupełnieniu Moraw i Śląska, plansze. ci ostatni kroju obrzędowych. Wprawdzie zamieszczone Czech. chociaż i modnego jak zwięzle też rysunki z przerywnikami wzorów hallów. daj,! jasny obm/. tradycyjnych strojów ludowych wymienionych krain. Ukazano je II' naturalny sposllb. glllll'nie na bczpośrednich użytkownikach i wlaścicielach, którzy przecłlO"ują Je .jako kulturowe dla podniesienia dziedzictwo rangi swojego i prestiżu stości. a także w clasic narodu. obchodzonych Stroje osobistych, te noszą jeszcze dorocznych po dziel1 dzisiejszy i pai1stwowyeh uroczy- imprCl. folklorystycznych, Barhara Bazielich Slreekdrachlell ill oll=e geweslen _. Alllwerpen -- Hrabam Umbllrg J '/uum/erell. red. Ilcnri Vannoppcn. Gent 1994. ss. 334. ił. czarno-białe Oosl-V/aanderen II·e.\"/- Nakładem Flamandzkiego Instytutu Kultury Ludowej ukazala si.,: ksi'l/ka - I.biorowc opracowanie rcjOl]{')\\' Bclgii. Kraj tcn nic możc się poszczycić sląd tcż do Polski \\Spó!aulorzy dociera nicwicIe omawianego i Frielhl Sorber ogólllonarodo\\ej upóżlii'~niem l pr/cS/.Iosci i pr~\\"alnc kultury z tego ich w sumie znacz'lcego IXIlhIJ1 i penetracji. jak podaj,\ autorzy ujawniaj(lcej kultury zakresu s/.eściu. dorobku. jest ograniczona. pOla Dlatego Henri Nawet Vannoppcnem wydana nic tak dawno zasluguje na tym większą uwagę . .Jest to - o lokalnej modzie. prezentujące fragment si.,: w stosunku lub muzealnc stroj\lII Ibiory. harwach. I(martc l kt()rych jakie wynika. pr/etrwaly do mody w miastach \\. ksi'lżce dotyczą że dawniejsze do nas/ych z pi.,:ćdziesi.,:cioletnim do legendarnych wspomnieli. Cal ość opracowania sklada si.,: z dwu części. \'yroh(')\I' ..h'lai" ... scrgc" podzia!: wymienia i inne: 1750-llWO. tkaniny baweliwlI1e. okresu prly kolorowe. 1750 a 1950 ro- poza wstępem Frieda Sorber omówila odzieży: zróżnicowała zwlas/.cza jak pomi.,:dzy Clym pierwsza. I SOO-IS50. Ikanll1Y wclniane. były bardziej wieku. Kiedy laś brakjakichkolwiek udokunic poniechali sposohności odwolania si.,: II. Vannoppena. ohejmuje Ulery rO/d/ialy. Najpierw m •.Jlena!y i surowce wykorzystywane pr/.y sporządzaniu "LOsująC chronologiCl.ny stroje Clasów. dwustuletniego ki,'m. a pr/y okazji n'lwi.vuj'l także do XVI i XVII mentowanych "iadomości na ich temat. autorry !I1anych ministerstwa PodstallO\\YIll prry tym źródłem byly tutaj obrazy. rysunki. urzędowe dokumenty ora; dane publikowane w .Jkstuurlijk Memorial", nadto regionalnc kroniki anil.cli lc. w cicmnych Opisy i wiedza a jest nic maj'l pod tym w/gI.,:dem ['raca .. jako wynik długoletnich pierwsze z\\i":/k opracowanie poparciu poświęcone ludowym strojom poszczególnych zbyt licznymi opracowaniami na podobny lemat. publikacji opracowania. przy nlb. i kolorowe, ..katoen". I S50-1900. Spośród najbardziej tzw .. .Iaken" ... baracan" stosowany od XVIII autorstwa podstawo\l'c je IV czasic ... karsaai'·, wieku. dalej indyjski \'dor/ysty ..sianlOise": tkaniny lniane wyrabiane zwlaszeza w Kortrijk: tkaniny z mieszancj prz.,:dzy. np. h;me!niano-Inianej e/.y hawclniano-jedwabncj, jak ,.homba/.ijn". Niektóre I tych \\ \ rohów pochod/ily I /\ l,liaS/u.a kartony. koronki vignon i I. Rouen. s[oso\lane Wymienia IV stroju też tkaniny ludowym. jedwabne, i U/\"\\ane zwlas/ua na Clepki i do ohs/)'cia chust kobiecych. \\' pieJ'\'s/.cj polowie XIX stulecia rozpowszeehnily si.,: tiule bordiurowane ;linn~ mi. IU)wniei uraz różnego \1' rodzaju XIX wieku zacz.,:ly si.,: upowszechniać chusty ..sjaals .. ·. popularnie zwane tkaniny a rozpowszechnionc gotowe drukowane. w XVIII ornamentami ezc;ści konlCkcji, kaszmirowymi. wieku ro- pasmanteric Znanymi centrami produkcji chust \Ieinianych. Jedwahnyeh. bawclnianych były w Europie: Paryż. \1(: j:rancji. Paisley w Szkocji. a IV IX50 roku powstala także labryka drukowanych Lyon. chust nian~ch o charaktery- \1' (jen!. W drugiej polowic XIX wieku mnoią si.,: też róine formy czepków Nlmes bawcl- �286 stycznych motywach tiuli i koronek wyrahianych w poszczcgólnych prowincjach. np. II /\l1lwćrpii, Kempcn. Rijselse. Do wielości (iHm przyczyni/a sil( maszynowa produkcla koronck. w której w ostatniej ćwierci XIX stulecia specjalizowała się firma Ch. Caron w Calais. Wyrabiano tam także czarne koronkowe pcleryny, bluzki. spódnicc modne w środowiskach micJskich. Czarnc i kremowe koronki pochodziły również z Ilagcland (Limburgia). Opn')cz tcgo pewnc znaczcnic w strojach ludowych mialy dzianiny wykorzystywanc pr/.y wykonywaniu pOliczoch. skarpel. czapck. Tc ostatnie produkowano przcdc wszystkim w Doornik. D/ianiny importOlI'ano leż I /\nglii i północnej oraz centralncj Europy. Większość tkanin i akcesori(')\\ wykorzystyll'anych w ludowcj odzieży nabywano jako gotowe wyroby. gdyż nicwiele bylo lokalnych spccialistóll. którzy I.ajmowali sit; ich produkcją i zdohnictwcm. Wszyscy oni. tj. krawcy. s/.ll'auli. kapcIusznicy. tblc/.e, koronkarki pol.Ostawali jednak pod przcmożnym wplywem miasta. Pomi;;d/.: 1750 a 1900 rokicm nastąpi I szybki rozwój ckonomiczny i przcmysiOlly. co równici hczpośredniu oddzialywalo na sposób ubierania si.,: mieszkariców WSI. ISlniala w lasadzlc niewiclka rÓl.nlcl pomit;dzy ich ubiorcm a ubiorem miejskiego plebsu. Dlatcgo już w wieku X IX brak II'yrazistych opisów strojów ludowych. a wicjskie ich pochodzenie wskazYII'ały Jcdynic odmicnne okrvcla glowy. urozmaicone zwlaszcza u kobiet. Drugi. trzeci i czwarty rozdzial opracowany przcz II. Vannoppcna i 1-'. (iccnsa poślli;;conc są częściom odzieży męskiej. kobiecej i dziecięccj. Na tę picrllv.ą skladaj'l si.; nakrycia gloll:. tj. kaptury. czapki welnianc. c/.apki dziane. czapki z nausznikami i wysokie I. das/.kicm ..faas". trójrożnc kapelusze. kapelusze cylindryczne. meloniki. kapelusze slomiane: odzicż spodnia .. ia!.; koszule, podkoszulki oraz kamizelki: wierzchnic okrycia. czyli kitle robocze "hazcloen" i odświ.;tne niebieskie. stanowiącc u Walonów wraz I. czerwoną czapką. chust"'! kolo sZYi i drewniakami. czt;śei stroju narodowego: dalej surduty. paltoty. kasaki. kallany. marynarki. spodnie. nadto obuwie w postaci drewniaków "klompen", skórzanych pantofli i trcpów oraz pOliC/ochy i skarpety. W odzieży kobiecej wyróżniono: cz.;ści spodnie. czyli bielii.niane. Ij. koszule i majtki: nakrycia glowy. jak chustki. kaptury, male czapeczki. czepce spodnie - czarne i I. wzorzystego kretonu. czcpee trzycz<,:ściowe. talerzowate. kornety. kapelusze i wiele innych zrói.nieolvanych co do wielkości. f<Jrmy. surowca. ozdób, sposobu noszenia itp.: dalej _. kallany i spódnice oraz suknie. zapaski i przepaski: wierzchnie okrycia. jak "huik". peleryna. peleryna I bpturem "kapmantel" i wizytka ..visite"; chusty i szale odzicwacze: obuwic \I' postaci dzianych pOliczoch i plytkieh bucików .skórkowych z klamrą. Dodatkowymi elementami są: bii.uteria \1 postaci klamcrck. hroszck i wisiorków oraz rt;cznie noszone. podrt;cznc kos/yczki i parasolki. Najmniej uwagi poświt;eono odzieży dzieci. które ubierano w zminiaturyzowane limny ubioru doroslych. W drugiej cZt;ści książki omówione zoslaly stroje i odzicż pos/.czegl·)lnych prowincji. tj. i\nlwerpii (I-' Geens), Brabanlu (II. Vannoppen). Limburgii (L. lndesteegc). wschodniej Flandrii (H. Vannoppen) oraz zachodniej Flandrii (H. Yannoppen. C,. Steenkiste-Pil, I,:. Yankeirsbilck). Z publikowanych reprodukcji wynika. że malarzami i grafikami. kt(JrI.)' przedstawiali sceny z życia ludu hyli: Wenzel Hollar (1607-1677). Jaeob Jordaens (159J-16 71;). /\drian I3rouwcr (1609-1638). David Teniers (1610-1656) . .Ian Geremijn (1712- 1799). Joseph Pauwels (I R I R1876) i inni. Pomimo. że przcdstawiane przez nich postacie pochodzi Iy I. n')inych okol ic lISpOmnianych prowincji. nie widać w strojach tak męskich. jak kobiecych Ibyt wyrai.nych rozbicżności. Niemniej jednak, w porównaniu ze strojami ludności zamicszkującej s'lsiednie kraje. na tutejszą specyfikę składa się wielość form czepków i innych nakryć glowy. ich zdobnicll\'O widoczne również IV chustkach i chustach noszonych po kilka równocześnie. Osobliwością byl: takie długie peleryny z kapturem spotykane jeszcze w okolicach /\ntwerpii i Kempen w pierwszej polowic XX wieku. Równicż w strojach męskich jako charakterystycl.lle elcmenty należy wymienić zróżnicowane formy kitli wkładanych przez głowO; i czapek z daszkiem typu "lass". Wpral\dzie mówi sit;. że w przeszlości stroje te byly bardziej kolorowc. ale w zasadniczej micrzc. jak I. przytoczonych w publikacji materiałów wynika. odznaCl.aly si.; ciemną kolorystyk". a koiorolIc akcenty stanowiły tylko wspomniane dodatki. Harhara Ha::ielich �287 ..\a!:'o[ N o s s, "'rolll' og shallt houg, Oslo Il)')(,. ss. 25'). il.. mapy. jell/e-. bmre- og konehoVlldblltlader i !forda land. Asch.:- i\il!:,Ot Noss. umdlOna w 1')24 roku była wieloletnim kustoszem działu odzieży i tekstyliów II '\Jol'sk Folk.:musculll I\' Oslo. la swoje wyniki badawcze i prace w szerzeniu wiedzy o tradyL·~jnc.i kultur/c lIor\\.:skicj o[r/.ymala wysokie odznaczenia pmis[ll·owe. tj. Norweskiej !\kademii '\,luk (I ')X6) or'l/. kr(llel\'ski medal I.a osiągni<;eia w dzi.:dz.inie kultury (1994). Jest autork'l ,icdmill ohSlerl1\Th opracO\I'al'] zwartych i liczny.:h artykulów na lemal slrojów ludowych. hlzutcri i i inn~ ch llllklh. a lak/c autork.! dokumentalnych lilmów z tego zakresu. Ostatnio wydana t 1')9(,) ksi.vka "'roI/e {)g shallt ./el/le-. hmre- og kOl7ehovudbwwder i /lordaland wi,jże się z 1'1 samą lematyką co wydane wcz.:śnicj l.ad og krOI/e (199 I) i Naerbilete av eln draktskikk (1992). i/n. dol~ czy lradycyjll\ch dz.i':l\'cz<;cyeh i kobiecych nakryć glowy i uczesania. Jak wcześniej .i.:szcze opublikO\\allc ksią/ki (1')70: 1973: 1977 i 19XI) i artykuly jesl wynikiem realizacji pmgramu hada\lczq.'o i studil\w nad strojami ludowymi Norwegii, jaki w 1955 roku podj<;lo '\orsk FolkcmusclIllL .leg') gkl\\Ilvm z.alo/enicm bylo rozpoznanie przede wszystkim tych "hSlan·lII. )!d/ie /Y\la tradycja ciągle jeszczc funkcjonuje. Stał si.; on bliski aUlorce również uczuciO\l"(l Ie 111gl.;du na jcj I;lrmcrskie pochodzenie i tak zafaseynowal, że od ł956 roku podi<,:la prace pOSlukillawczc i bad,lwcze w terenie. Wzbogaeala przy tym zasoby muzealne zbiorami. riJzvcr/'l.jąc swc poszuki\\'ll1ia r(lIInic/ na innc instytucje. w których pozyskiwala dodatkowc matcrialy iródlO\lc. I'r/cdmilltelll lIlllall i'll1cj pracy są nakrycia glowy dziewcząL panny mlodej. Ill.;/alel onu kohiet niC/aIll<;/.J]~ch i l\lklll. nadto ich IIc/csanie. t\utorce chodzi lo I.arówno o same komponcnty. iak Ich kombinacie i c.iI" proccdul''; posl<,:powania przy pr/.ystroju głowy. a poza Iym o wska7.anie kOlllU I kiedy okrl'ślone limny nakryć przyslugują Chodzi lo jej także o historię i ewentualne Illllal1l ro/n~ ch \\\st<,:plliąc~ ch form. jak również o porównanie ich z w)'st<,:pującymi w poszcze;;l)lll~ch okolicach IlordalantL dz.ieloncgo na obszar pólnocny. środkowy i południowy. i poza t) 111ro/.Icgllm rcgiouelll. kdna I u'l.iIli.,:kvych kolekcj i slroj('l\1 regionu 1I0rdaland slworzyla w latach 1930-1940 (iu11101' Ingstad Tr'll'lll'herg. Ich u/upclnienie stanowi,\ osiemnastowieunc akwarelc ludowych l~P,')\\ przcdsta\\'lanyeh pr/el r(,żnych autorów oraz poslaeie osób w śn:dniowiecznych strojach Illmalo\\anc II winiecie mapy I 1717 rokLL Ze źródcl pisanych najwi<;ksze znaczcnie dla badali l1liall naislar:;;.e kroniki i In'lnuskryply pochodząec z pierwszej połowy XVIII wieku. Cech'l clHlraktcrystyczn'i d/.icwu.;cych nakl')'ć głowy są sznurki. taśmy. krajki i' wSl<\żki II czenlOll\ m i czarll\m kolor/c. wplatane w warkocze lub obwiązywane wokół dlugich WIOSll\\', 1'1'/\ czynl Ilarkocze. lalcznic od okolicy. modelll\l'ano II' różny sposób. co praktykowano tak/e Pl)/.1 Ilordal'lIld. np. II S/wecji i Finlandii. Sposoby Le mają swoje regionalne nazwy i praktykollane ''I od POCZ.lIku X V III II ieku. Starve materialy potWierdzają występowanie okręcania 'ollosolI Ile Ilczcsnym średniO\licczu. Na s;:czególnc okazjc. z.wlaszcz.a uroc;:ystości kościelne. ,[,hOII'ano S/.crokic taśmy zll·i.\Zywanc na szczyci.: glowy (Voss. Ilardanger). Dla pann~ mlOlkj charaklerystycznc są rozplecionc - rozpuszczone wlosy nakryte koroną " ]"()/nlailej limllie . .lest ni.! alho plaski usztyllniony picróg. tzw. "valk". bogato wierzehcm hanOII all~ i lIhll ies/ll11l Illet.iloll·ymi ozdobami. albo hallolIan)' toczck. albo melalowa b'ldź hal'[()\I.lIla kor.iliKami korona o olllarl\ m lub ;:amkni<;tym obwodzie z pękiem wSl<\żck ~ taśm ,)padai'lc~ eh IW J1lec~ Wdl}\l'y oraz dzicwcz.;ta z utracollym wiankicm. wychodząc za maj. nakładaly Ill'lllial1l. hez O/.lklh, gruhy 10C/.ek. Przetrwalo to do XVIII wieku. Natomiast korony InćlalOlle i z kllralikl')\\ uŻyll'anc są nadal (1Iardallger. Fana. Oster~ly). Wykonuje si<,:je albo II ealości z mdalu (srehra) i po/laca. albo z mctalowych ozdobnych płytek naszytych na usztywilion~ toc!.ek. "iakrycielll glO\, y Ill';/;llek jest IZ.II'."skaut" składający się z dwu ez.;ści. górnej i dolnej. oraz / podk ladk i __"ilk -- n'lZIlcj sZ.erokości i dlugości. co charakteryzuje poszCl:ególne regiony. "Skaut" lO przclla/nic k'llI<ilek pi<'lciennej kwadralowej tkaniny lrójk'ltnie ;dożonej. która może być h.lIltmana (Voss), I;lldowana (1Iardanger. S~jrl.iord) lub gladka, złożona II' rogi (.Iondalcn. �288 Hardanger, nakryć Sunnhordland, głowy kobiet Fana, obserwuje Os) rych okolicach stosuje siy też siy je nosi w Setesdal. Telemark. wzmiankują stare do znanych norweskie z Holandii. lub składana lormy zrekonstruowane Nakrycia glowy typu dokumenry. Szwecji w inny jeszcze (1995) w rejonic siy obecnie (Ill1ckel. Voss. sposób. Tradycyjne Ilardanger. Fana. .. bunad". Poza Ilordaland "skauC maj'l odlegle tradycje. Swym wyglądem krusbrade, klut). i sposobem Finlandii chytni<: o czym noszenia (huntu). formy W niektó- nawiązują Inna forma. czyli tzw .. .Iinhue'· lub "kvitbue" występuje w pn. Hordland. Jest ona sporz<ldzona z płóciennego prostokilta zebranego wzdłuż jednego z dluższych boków w ozdobny wyzel. który jak worek opada na plecy. Przeciwległym natomiast bokiem obwi'lzuje glowy. także z podkładkami. znanc są z Al. Hol. Hallingdal. za równic stare. Chustki, czepków uważanc jako łub czapcczek, czętom. si.,: glow.;. Warianty tego nakrycia Vang i Slidn; w Valdrcs i uchodzą mężatkom prototyp w wiełu i pannic innych okolicach młodej. nakryć glowy. wyst.;pui'l Różnicujc zwlaszcza równolegle je lorma. ozdoby. płóciennych, w postaci z nimi i sluicl zarówno sposób noszenia dziew- i ewcnlllalnie zestawienie ze sobą, jeż.eli nakrycic glowy składa siy z kilku CZyści. Specjalne podkładki .. "alk" stosuje się tak przy chustkach. jak i czcpkaeh. Jedynie w R()łdal i Masl.iordcn w nakryciach glowy nie ma ani podkładek. ani chustek. za to \vystępują rMnc czepki i czapki ..Iuvc". Można wyróżnić kilka ich typów. np. z okr'lgłą główką i półokr'lglym lub prostokątnym otokiem, z okr'lgłą glówką i wydłużonym otokiem zachodzącym na uszy. z prostokątną lub podkowiast'l glówką i prostym albo zachodzącym na uszy otokiem, z dwoma bokami połączonymi środkiem prostokątnym pascm lub wreszcie typ składający si.; z dwu jednakowych bok<'l\v zeszytych pośrodku. Większość z wymienionych przykładów jcst czarna. uszyta z tkaniny welnianej lub aksamitu. Biale plócienne czapeczki stanowią nakrycie glowy dziewcząt. które im przysluguje po odhyciu koniirmacji i noszone nakrycie są aż do chwili głowy uchodzi okresów żałoby. Parmy i sposoby na konkretnych zamążpójścia. chustka noszenia starych Natomiast "plagg" różnych kobiecych nakryć i nowych przykładach. dla wdów rozmiarów, głowy znanych i kobiet w żalobie zakladana oraz sposoby za odpowiednie stosownie uczcsania z poszczególnych do kolejnych autorka regionów omawia i micjscO\\'o- ści rozleglcgo l-lordaland, tj. z Voss. Hardanger. Sunnhordland. Midhordłand. Nordhordland. Książka jest bogato ilustrowana współczesnymi f()(ograliami, reprodukcjami starych szkiców. rysunkami i mapami. w poszczególnych ludowych na których rejonach. jej wal10ść zaznaczono Należy podnosi podkreślić, fakt. iż porusza formy nakryć głowy ż.e II' europejskiej malo poznany i l.asiygi literaturzc ich wyst<,:p(lII'ania dotycząccj strojów temat. lJarhara l3a::/elicli Zapysky Naukowo/lO Towarystwa /meni S::ewc::enka. t. 230, .. Praci Sckciji Lwiw 1995. ss. 591 Etnohraliji ta rol- klorystyky", Z początkiem 1997 roku wyszedł z druku. z datą 19951' .. 230 tom licz<\cej już 105 lat serii wydawnicz.ej prac Towarzystwa Naukowcgo im. T. Szewczenki wc Lwowie. zawieraj<ley prace sekcji ctnogratii i folklorystyki również prace tej sekcji. ukazał 1994, s. 332-334). Obecnie czyna wstępny wielkiej, skich tomów ponad środowisk Z artykul wydany drugiego stuletniej tego Towarzystwa. Wcześniejszy tom ZNTS, który zawieral się jako tom 223 w 1993 roku (por.: omówienie w .. Ludzie" 1. 77. tom, pod redakcją z nich pt. no tomów już serii wydawniczej, naukowych; TS. gdyż nic mogly w latach R. Kyrcziwa w kontekście 1948-1992 wydały się onc wówczas i O. Kupezynśkicgo. Zapysek NT:~'. Przcdstawia ukazywać dzialalności te środowiska wc Lwowie. rozpo- on znaczenic niezależnych za granicą lej ukrai!;ponad 60 �289 C,IyŚC ':lnogralio.na dOi) uy pmbkmal: traktomlIlajako S lllnawiiln.:go ki lradycyjn.:j istotna. intcgrillna Taranus/.C/ ..:nko. ni] ll1al.:rialacb kultury czo;ść kuitury Jlies::kallie I.cbrany.:h jcszo.: ł 2 różnej tomu ohejmuje ukrailiskiej któril artykułów, wyraźniej w tym aż I) niż u nas jest narodowej. IW Ukrainie w latach wielkości ludowej, SloboiaJlskiej 20. przez - to obszerny pracowników MU/.eum ilrtykuL Sztuki Opilrty Ukraińskiej II CbarKll\\ i.:. pr/.:dstall iajilcy budownictwo wi.:jskie i miasteczkowe guberni charkowskicj (II \\ m pr/.:dmi.:ść ('barkowa) w.:dlug, stanu sprzcd okolo 70 lal. W tekśeie znajdujemy informacit;. I.': .. po 1<)17 roku m: wSi'ystkieh ośrodkach oblastnyeh i pOllialll\\ych) l Jkr,liny rozpOUt;to zakladać muzea. I'owstaly pr,lyrode ma/. kulturt; mi.:js.:owej » .:tnogralion.:" (s. 3' l)zialala l.ab\lkóII. komisia ukraińskiego dl.iai:lI·l II lIoin) go II I ')76 ślliatoll.:j. roku II IN!'S /.ostal II lalach bog"to /.aopatrzony 20. , i.:kt(n.: maloll·an.: R. Rado\\': \\ auiora. ludności. S/.ezególnie wówczas w Charkowie, hudownictwil ludowego. Omawiany artykul kU'ny hył zostal historykiem w blisko nilpisany Lllolla l.:n n')/llI zostaly badania wcześniej i planów typy domów przez Wydrukowany wykonanyeh przysłupowych zmarJeobeenie jeszcze oraz wn<,:trza lI'e II zmy ludowe. c/. /iw/n'j'/I/e IllIes::kallie sit; od Polio la innym. ialeSl.:nl.:m znacznie i etnografem. rysunków eiekawe wiejskie na Opoili .Jako I'egion .:tnogr,liiczny zachodniej lJkriliny po lIschodni.: pobr/.:/a /.Iolej I.ipy i południowe 11 zintensyfikowane przy republikańskim komitecie ochrony Muzea doznaly dużych strat w wyniku sztuki 50 lotogralii. z ni.:h przedstawiają i rejonowych (tj. wojewódzkich kro;gi krajoznawców badających choć Do scharaktery/Owanlil również w dl'llgiej poluwie bogatym tradycyjnego XIX i na pocąlku Opole sięga w przybliżcniu od okolic górnego Dniestru. Geograficznie region ur/.dbieniem budownictwa terenu oraz mil:szkalncgo znacznym w tym regionic poslu/yly aLlillrO\\l gIÓ\\Ili.: makri,lly ter.:nowe zebrane wokoło 150 miejscowościach oraz dane I IIC/eśniejszych publikacji. ArtykuL zaopatrzony w licZIle rysunki i plany domów. zwięźle prl..:dstallia r.:gipnie \1 swoisil: cechy wiejskich domów w 21 powiatach mieszblnych regionu oraz w całym opolskim. IIIuvko. /'O<!SI(/\I'O\!'C lI/iV IIr::ą<!zell tral/sportll kole.\:nego Po/es"uków w XVI-VIII W. ,\utOI'. pasjonujący SIt; zagadnieniami pierwotnych !<1rI11transportu w środkowo-wschodniej c'zt;ści I.uropy. sit;gnql III po dane /.awarte w odnoszących się do Ukrainy publikacjach źródlolI\ch z XVI-XVIII / lustracji dóbr II .. a takie stwi.:rdza do własnych dominujilce materialów a nilwct loblnic terenowych. W oparciu wylącznc używanie m.in. !1~1I'oksiu poludnim\o-/.achodnim wolów do /.aprz,,:gu. zarówno do orki (sochą) jak portu llallet na hill'li,lo lilugich trasach. np. ze wsi nad górną Prypecią aż do Tenczyna granic\ ,I (j(lIn) m SiilSki':lll (15(,3). Dowodzi gania koni . .iak i \\l)it')II'. od bardzo jednokonny I.apr/t;g II hołohle. także. dawnych iż holobli używano na Polesiu CZilSÓW, i że tam niewątpliwie o dane w XVI-XVII \\'. i do transw pobliżu tak do zaprz<,:- pojawił się kiedyś S. l3olikowśka. l'r::l'L'::l'nck do gCIIC::y jorm kr::yiy na kopułach cerkwi ukraińskich w XVI-· lI'. i\ulmka rwważa tl:ll1atyko; raczej z zakresu historii sztuki cerkiewnej, opierając się /w!. .\'/ 'II na rozlegh'ch .:edl\ kr/yż: inlimnacjach clTki':lIn: It labaszla. I'rzcdmiokm na ni.:liC/n)ch y\. /110/" poe/i\Wszy kr::l'io :: efioki od X I do X V II w. i wskazuje jilk i nil wschodzie IIllIstierskiej I!lIclIlskie i f)()kllckie ce::bione I drz.ewa. bogato zazwyczaj (:: zagadniel) I'unkcj.: Silkralno-obm;dowe \L1illr podejlllllie spril\\t; ,1bionill' tych /d.:cydllllanie zarówno anali::y hodl'Cljlle liillykarsl\!'o i \\sp(',ic/.\:snego stanu świecniki:: świeczniki w obrzędowości genezy. systell1atyzaeji. oryginalnych wytworów II ponad XO I<llogralii pr/.edswwiającyeh II kl(lr: ch je odnotowilno. O Nykmak. r)U1K.i ellolucji polrójne rzcibionc rozmaitość lIkraillskie. szezcgólnego na swoiste Ukrainy. treściowej artykulu .i.:st /agadnicnie symbolicznego znilezeniil znaków krzyża. przedmiotach z epoki kultury Illustierskiej młodszcgo paleolitu. O. Romani\\'. l", Wykonane "/C/.:g()ln.: iródlowych ch wk na zachod/ie świeczników XIX pierwszej połowy nazwane trojcami, mają domowej, !'Ozpowszcchnienia sZluki huculskiej. i formalnej). występujących jak i cerkiewnej. oraz powstałych dotąd Artykuł zaopatrzony jest oraz mapkę miejscowości. Autor postawi I sobie za cel ukilzanic histoprzcmysłu domowego, jakim jcst wy twa- �290 rzanie tzw. regionach łiżnyków Ukrainy pochod/.enie i estetyczną, (łiżnyky) - wełnianych (u nas określanych L. f-lerus. Jaworowskie Zabawki nakryć kilimy na !{·lŻka. /nanyeh na ló/ka). od X V I w. Spclnialy jest poświadczane źródłowo lec/ czasem także magiczną. wytwarzania. glównie CI.asem jako w n\(.nyeh Ich niewątpliWie !"unkej;: nie tylko zabawki ludowe: historia ich rozwoju oraz l!".lpólce.\·lIe drewniane z Jaworowa mialy sit; pojawić już w XVII skich. Wyróżniające i w Niemczech. dotrwało tylko dwóch /awod()\\ ą i r/eźbiar- stylem zabawki b. Galicji. Byly kontynuowano wytwórców. także Artykuł jawOfowskie ro/ehod/i1y pokazywane w II polowic jest zaor<ltrzony sit;. w dość bogatym na wystawach nas/ego nawel wieku. w Czechach leu środków ukraińskiego. transportu wskazując (czólna. na zachowane nad dolną Prypecią zanikly one czarnobylskicj. Na wspomnianych czólna dłubane. T. Czehowieć. wodnego jeS/cze lod/ie. promy) ich eg/emplar/e nad kamieniarstwem /agadnie- na glównych rzekach U/ i Teh:rell: na r/.ekach w wyniku wysiedlenia ludności I. t'1I11lejS/ych dwóch r/ckach nadal mo/na spotkać archaiC/.ne 7.e spostrzeżeń do l<lt 90. w kilka ilustracji. Relikty transportu wodnego Poleszuków ukroiliskich. Autor ro/ratruje tradycyjnych Polesia calej Ich wyrób M. łlluszko. nic się wlasnym po terenie prohle/ln w .. a lIykonyllanie ich wzrosło znacznie w ciągu XIX w. W 1896 roku uruchomiono w tym mieście szkołę zabawkarską. w której uczono chłopców umicjt;tnośei stolarskich. tokarskich asortymencie. thlll'ne praktyczną lisi po all arii II sll'ej !"onnie /JOcl/tku XX ludowym krJl/ClIXIX II" Autorka przypomina. że od przełomu XVIII i XIX w. rozwin;:ly sit; w licznych wsiach ukrainskich ośrodki kamieniarskie. Liczba ich sięgnt;ła kilkuset (w tym 124 na Podolu. z POC/<ltkic'll1 XX w.). a w roszczególnyeh wsiach zajmowało się wytwarzaniem ró/nych wyrobów kamieniar- skich od kilku do kilkud/iesięciu osób. Artykul zawiera inltll"lnacjc o rodzaju \\ytllar/an~ ch przedmiotów (od kamieni żarnowych do elementów dekoracyjnych). ich nabywcach oraz o zarobkach wytwórców. M. Mozdyr. Jeden z dawnych rodząjów rybolówstwa· .. na .\-wiallo ". .lest lO /wlęzla initll"lna- cja o rzadko rraktykowanym, także w rrzesz!ości. rodzaju ro!owu ryb na wi;:ks/yeh ablcnach. który nie ulegl zmianom od stuleci. Lowienie ryb na światlo sporadYClnic pojawia sit; jeszclc i dziś najeziorach Polesia. gdzie w ciche wiosenne i jesienne wieClory rybacy w)'plywaj'l grtlpOwo na połów. Ostatni I.aopatrzeni z artykułów w plonące lego dzialu łuczywa. dotyczy latarnie i ościenie. Czukotki. leżącej na p<'lłnocnym wschodzie Azji. R. Kiś. 7. etnografii czukockiej hodowli renów. Autor. który pr/.cd I lJXO rokiem pr/.ayl bliSKO 3 lata wśród tubylców dalekiej północy i pól nocnego wschodu Azji. przedstawia liczne. /aobserwowane terenie przez tundry określania siebie oraz konkretnych sytuacjc dotyczące w przemieszczaniu sytuacji. orientowania sit; stad. W ro/wazaniach sit; pasler/y przy tac/a swych tabe Czukolki II' monolonn~ boga l<: slollnictl\ll odnOSI si;: taKie m dotyc/'1ec do KOnCepCji elnolln- gwistycznych. W dziale folklorystyki zamieszczono czlcry artykuly. a to: S. Mys/.anyCl. Milologia II' /lUl/"cm:ci T. Szewczenki: A. Kaustow. Przyczynki do poznania CarlJll'lIlÓ\l'lI lIa (ikrllil7le, liS/lekI hislOlyczno-prawny i kulturowy: A. Daudys, Od etyczllych do elllicm"Cilj('(llIostek II' sll"llkllll"ltfnym badaniu bajek (z roslowiem O. I3rycynej): O. Smolak. '/"l,/){)Iogiclle /,orelllcje \I' chrollolo;;il I:vtualów weselnych zachodniopodolskiego iVaddlliestrzu. Warte odnotowania artyku!y znajdują sit; tab.e w d/i ale .. Materialy··. Sil to: !-:u(('ndur::(lii/OH) z Owruckiego według spisu Michala Piotrowskiego:: lut 50. XIX \1'. (M. WO/.niak): !3ulto:or Haequet, jego podróże i spostrzeżenia nad żjleielll i klllturą zachodniej (ikmillY (M. Walo): JedlIiI :. wczesnych prac folklOl:vstycnych dotycąeyeh Halycl'l/Y' (R. Kyn:/ill'): 1'('\1'11(' sloho \lTkor::.lstane ::ródło dotyczące materialnej i duchowej kulIlIr\' ludu ukruillskiego .\"1 '-XI III II (O. AntonO\vycz): Wymiana korespondencji r. ;":olessy z Jl. IIrus::('\I".\-killl(K. Kok~sa): Jedellll, UKrailisKie oKreślenie Ilalyezyna (zlatynizowane (;alicla) jest ró\\"no\\a/.ne polsKiemu (;alieja. ale \I teKstach UKralliSKieh może oznaczać tylKo wlaściwą Ilalyezyne uKraills"', (od 111. IlaliCla) tj. da\\lq Ru.' IlalicKą lub Ruś Czerwoną jaK w powyższym pr/ypadKu. �291 er. .it'iL' lis/riu' .Iorl!s!<nra I'aslerl/aka do H'olodymvra IInatiuka Romaniuk); Au/obiograflc=ne /Iwlaioh' Sle/<lIIlI Jilnlllu.ccellko (M. Kriaczek): A'llI:':eapod otwartym niebem i problem ich ą/uocji IlU Ukraillie (A. Danyluk l. D/ial reCćlvji ohejmuje 12 pozycji. w tym dwa omówienia polskich publikacji: M. Jakubiee- Sel1lkOlva. Slml'iwlsAa {lIe.vll ludowa w polskich pr::ek/adach doby romantyzmu, Wrocław oral .I. Kasjan. Xa p,.::ell(Cl· .vu·ial(Ilt'. 150 ukraińskich bas'ni, gadek, humoresek i podań 1991. ludo- \ITcll. TonIIi IlIlI4. Edward Pietraszek (ir/egorz lJkazanic religijnych sil,: na nas/)m rynku IIzbudza moje l.all'S/e Ija\lisku egl.OlyCl.llemu J:glOt~ ka dotyCl\' Ta pOl.ycji cceha z pellnośeią Kiuc/olve pOJl,:cie ksiąiki jako wiara odleglośei synkretycznych Książka malo w Polsce zawartości znanemu. książki '-:a \1 Ksi'lika dolyCly o ktClI'ylll pis!.e /.atem - jest dość pOJemne. wszystkie grupy religijne. synkretycznych KaczYliski. Ś\l i';lych postaci przcz Jest definiowane sekty, kościoły, afrykallsko-chrześcijańskich polega na pr/.yklad II' jednym I \lai.nych afrochrześcijaóskich okolicy miejsce. gLi/ie jest Betlejem i azaret. Bc)skie.i i innych komentarza. przedstawianych wśród i.ywych afrykanizacji Przywodzi autora taki dogmat społecznego niż to mogłoby religijnych. treści ruchów - anLOnianizmie ustalano też personifikacje ludzi I. okolicy. przez ruchów różnych autora są bliskie polskiego. które v S) nkrely/lll. społecznic. pewnego u/nają rc~prl'zelllują jakieś fllrmy chrystianizmu. Dla etnografa. czy antropologa hadaCl.a polskiego kalolicYlIllU. egzotyka tych zjawisk okazuje si może mniejsza sil,: lIydallać. KaCl.yll- ważnemu wymaga geogralicznej ruchów Grzegorza synkretyzmu II' opisywanych ruchach społecznych pewne podohielistwa do ludowego katolicyzmu .- ali'ochrystlanizm \I' Jczusa, problematykę i zadowolenie. interesuj'jcemu. ostatnia !lo\liem podejmującej zainteresowanie lja\l isk: pe\lne c1emellly religijnego polskiemu c:lIHlgralillvi. Idradzają ogólnie Ze slUdiów nad ruchami a(rochr::es'cljmiski- I ()<)4. skiego jest pośllil,:cona a taki.e ('::Orl/V chrvstiani::m K a c I. y li s ki. /lU. !'WN. Warszalla biblijnych. - wskazywano Jezusa. Matki to na myśl ludową religIjność łudu polskiego. gdzie Matka Boska jest traktowana jako Polka, przedstawiana II ludOlI ych r/.cibaeh i lllalolVidlach jako wiejska kobieta (np. Matka Boska Skępskal, RecenlOwana ksi'!i.ka stano\li kontynuacjI,: dawnych zainteresowatl autora religiami synkre\~ Clllymi. al'rochr/.cścijmiskimi. !'racuj"c przeJ. lata w Zakładzie Krajów Pozaeuropejskich v II różnych okresach swej IwukO\I'ej biografii hada! nowe religie Afryki, Narzuca si więc nieuchronnie pon'lWnanie zawartości pracy /Junt i religia w Aji'yce Czarnej. Z badCli?nad ruchami relig/jlll'JJ1I li' /oil'::e opublikowanej IV 1979 roku oraz ohecnie recenzowanej pracy z roku 1994. a II il,:e o J 5 lat pl)/.nie.iszej. \\' obu ksi'li.kach \1 i,!eej pr/edmiolicgo (ir/.egor/. KaczYllski zainteresowania. wykazuje Dotyczy doskonal" to zarówno oricntacjl,: w problematyce specjalistycznej literatury stanoafrykani- ,l~ Clnej .. socjologic/lle.i. antropologiel.llej. religiozllawczej i historycznej - jak również obszcrnej liler,llUry leoretYCI.nej. l.Illier/.ającej do szerokich. ogólnych ujęć. zglębiającej problematykę ruch,i\l s)'nkretyc!.n) ch. powstających w różnych Clęściach świata na zderzcniu chrześcijaństwa miejscO\\\mi, I. obu ksii\i.ek polski czytelnik moi.e się wiele dowiedzieć o problemach 7. religiami I)cia religijncgo. obejmuje swoim i postkolonialnego a także spolecznego w ogólności wc wspólczesnej 1.'lsil,:gielll w zasadzie ruchy spolecll1o-religijne Druga ksiąika. klóra mnie teraz interesuje przede Afryce. Pierwsza książka tylko Zairu kolonialnego wszystkim, poszerza krąg laintereslmall na cab\ Ali'ykę i wszelkie ruchy afroehrześcijallskie. Odwołuje siv tylko okazjonalnie do matcrialu IICleśniej analilOwanego II' /Juncie i religii, powołując si na odnośne rozdziały v tei książki. doś\liadczeli zalvsze robi to niejako I. nowego empirycl.llych i leoretycl.llyeh. punktu widzenia - optyki dojrzalszej o 15 lat �292 Dwie porównywane książki różni" się znacznie perspektywa tcoretyC/.n'l. a ściślej rodzajcm wyjaśnieli. do których aulor się odwołujc. O ilc w l3ullcie i religii kolonializm Ilraz z jego efektami strukturalnymi. psychologicznymi i kulturowymi jest punktcm lIyjścia lIyjaśnicn ruchów zairskich. o tyk w C::arnym chr)'sliani::lllie stajc si.; nim 1I)'/.I\Olellc/)" i integnlcyjn: (na poziomic narodowym) ich charakter. Cirzcgorz Kaczyt'1ski wychodzi I 1,i1oJ.enia. ie sytuacj'} kolonialna JUŻ należy do przeszłości. natomiast synkretYC/Jle ruchy religijne uparciL' trllają a nawd rozwijają sic,;. znajdując ciągle licznych zwo!l:nników w róJ.nych niepodleglych kr;rjacl1 atl'ykar'lskich. Prawidłowo rozwijając tę myśl. autor konkluduje. J.e kontekst kolonialny nic nHl/C być już użyteczny dla wyjaśnicnia ruchów afi·oehrze.ścij;lIiskich 1\ Ali·yu: postkolonialncl Podejmując w tej sprawie dyskusję z autorcm n:cenl.Owanej kSląJ.ki. pragn.; podkrcślić. i.e nieslusznie rezygnuje on - w moim przekonaniu - z wielu elementów II :jaśnienia. którym posługIWal sic,; 15 lat wcześniej. Otó:i' wiele e!l:mcntów skladowych sytuacji kolonialncj· ckolwmieznyeh. psychologicznych i społecznych. wbrcw pOlOrom. nic znikło II raI l. liJl"lllalną likIIidacją statusu kolonialnego krajów al"rykaóskich. Nalei.y do nich mi.;d/.y innymi poC/ucic niislOści zbiorowej. rzec można - rasowej. Arrykanów wobec FuropejC/yk<'l\\. Moje twierd/enle nic m,l charakteru spekulatywnego: opiera sic,; na wiedzy pochodz;lcej z mOich II Jasnych badajl nad doświadczcniami studentów z krajów Tr7.eciego Świata uC/ących si.; IV I'olsce'. I. wielu wnikliwych rozmów niclormalnych i sl"ormalizowanych wywiadów. Sądl';. ie pellne bardziej dald,psiężne skutki zarówno systemu kolonialnego. jak i przeobrai.cli cywili/.acljnych. kl<'lryeh h\! przyczyną. ciągle odgrywają poważną rolc,; w zrozumieniu ZJaWisk religijn:ch. h.;dąc:ch przelimiotem zaintercsowania Grzegorza KaczYllskiego. Podsumowując ten Iragment n:cenzji. chcc,; podkreślić. ic z Ivvjaśnieó strukturalnych. laprezentowanych w Buncie i religii nie zrczygnowałabym tak ł;lll~(l. An;r1izy oll\arcie marksistolIskic. lub częściej marksizujqce. książki opuhlikowanej w 197') roku lraliaj,\ mi h'lrL!/ic.J do przekonania. niż znacznie mniej rzeczowe rellcksje zawarlc II· ('~ill"llI"111c/Ii'l'sltillll::llll<'. nic podparte realną analizą przeobrażeli strukturalnych. kl<irym pod IIphllem kolonializmu ulcgly spoieczeJistwa afrykmiskic. Pragnęlabym si,' takic dopuścić pCII·nej rcllcksji natury ogólncj: otó:i' sqdzę. że mamy w ostatnich latach do c/.ynienia I rodza.ll'm antymarksis1lJ\\skici bigoterii. Nie trudno stwicrdzić. że marksizm nic hyl mi nigd: szc/.ególnle hliski. ale unikaniC odniesicó do marksizujqcych wyjaśnieó w j.;zykl.l koncepcji konllikto\\·ej. lIiyllaj;\ccj hiegunollc.i wi/ji społeczeJistwa. tam. gd/.ie konllikiowość mozc stanowić doskonal: lOk myślenia. lIII aiam za taki sam przesqd. jak przcsądem bywalo upane tr/.ymal1le SI'; tylko tego rod/aju IIYj,lśnidl (jrzcgorz Kaczyilski przyjmuje ,.integracyjne l.naClenie·· Cly __funkej\' integracyjn;I·· hadan~ch przcz siebie ruchów religijnych za najwaJ.niejszy kontekst wyjaśniaj'lcy. Autor doklddnie Śled/l w swojej ksiąJ.cc dzicje afrochrystianizmu. szukaj'lc przede wS/yslkimjego funkcji polil:czn:ch. Dociekanic politycznych korzeni i politycznych funkcji tych rucilllll religijn:ch .jest zrcszl<i I.godne z tendencją dominuj,!cą w litcraturze pr/.edmiotu. W dalS/ych paniach reccn/OIl '1I1C.l ksiqJ.ki autor wydajc si~ odchodzić od wyjaśnienia politYClnego ClY. Sler/.CJ. funkcjondinego. twierdząc w koilczącej rozprawc,; nocie metodologicznej. je jednolitc w:jaśnicnie hadan\ch ruchów nie jest możliwe. Kaezyilski formuluje twierdzcnie. n()\\e II stosunku do II CleśnicjSlc.1 ksiq7,ki. że rola ruchów al"hlchrześeiJat'lskich "w kontekście 1I·'p<'llczesnych. niepodkgi: eh spolcczelistw atrykailskich jest bardzo kompleksowa. i ie jest ona nicredukowalna do ,kr: pozareligijlH:j i funkcji kontestacyjnej·' (s. 253-254). Podejmuje zal·a/cm Idecydollana kr: t,kL' wyjaśnieil I"unkcjonalistycznych podkreślając. iż ..:\frochrystianillll jest Ij,}1I iskiem społcCln: m. kulturowym. politycznym. ale przede \\·szystkim zjawiskiem religijnym i 1lJ 1',Ulno b\ć uIII"j)ukl,', ne w kaJ.dej pracy. nawel o proliluzdecydowanic lilllkcjonalislYClll\m·· (s. 255). Wyjaśnianie synkretycznych ruchów i ideologii ;i1i·ochl·l.cścijaliskich lI/gl.;d;lIlli politYClnymi zawiera jednak pcwne pułapki: chcialabym na nic wskazać rormului'lc nasllllajqee si.; 1I,\lrlilll)' ści. Mam wrażenie. Żl: odl\"Olywanie sic,;autora recelllowanej ksi;Vki do n;lrodowego CI.y narodowotwórczego charakteru nowych ruchów rcligijnych, II' dalekiej Cly bliskiej pr/es/./(\ści. jest n:l , Por.: C(),VĆ H' dOili. red. E. Nowicka. S. I.odzillski_ WarS/<Jwa 11)<).\. �293 gruncic a fI': ~aóskim pcwnym nadużycicm. l\utor używa slowa .,narodowy" i ..narodowe" " odniesieniu do vvsp(llC/esnvch. ja~ i do dawnych historYC7nych zJawisk spoleeznych i polityczn\t:h. ro/,gryvv'aJ'lc:ch si.,: vv /Hryce spr,led stuleci. na przy~lad w wie~u XVII i XX, Chara~ter narod()\\y przypisuje na prz.y~lad anlonianizmo\\'i. ruchowi n:ligijnemu z XVII wieku, nazywając go ..ruchem narodll\vo-/jednoueniowym", W tym samym duchu autor używa określenia: ..Ali·v ~,lóskie pm.:hudzenie patriotYCl.ne". ~tóre równicż uznałahym za anachronizm, \Iocną stron'l prac: jcst nalomiast jej ~onkrdność. dohre osadzenie w realiach, W książce ,1naidujem: liune S/uegóIO\v'c opisy. gh;hoko dr'lżące matcrial historyczny. nawet archiwalny. RO/.pra" a ,1iIVV iera la~że je!,o skrupulatną 'lIlaliz.,:. Ksi'li.b ma .jcdnakic chara~tcr \V vvi.,:ks/.ym stopniu socjograficzny czy etnograficzny. niż socjologiCl.n: Cl.y antropologiczny. Skupia si.,: na opisie i Porz.<ldkowaniu. nicwiele w nicj osadzcnia vv teorii. To ostatnie vvydaje si.,: zresz!<l niepokoić samego autora: na zakol1czenie pracy umieS/cza howie'nl IlOt.,:metodologiuml. w której niejako si.; tlumaczy I. tego l~lklU, KauYlis~ i. o ile moi,na si" I,orientować z treści książki. sam nie prowadzi! wlasnych had<ul el1lpir\un)'ch. ,s\.;upi'l SI": na pnrz,qd~ll\vaniu zastanego materialu. Wspomina czasami wprawdzie o vvlasnycil ohsel'\\ acjach .• i1e trudno wychwycić, gdzie są one zużytkowane. Zaletą ksiąi.ki jest to. Ie ,iej aut()l' ogill'llia i p()l'li\dkuje ogromną literatur" i posługuje si" imponującym zakresem informacji. Ildost.,:pniaj'lc je polskicmu uytelnikowi. Che" le'i zVIJ'('lcić uv\ag" na pcwnc d/iwaczności j.,:zykowe. Czasem w książce pojawiaj'l si" osoblivve l\:nl1iny. k((\r:ch br/mienic lub treść wzbudza wi\tpliwości. Jest to nI" "inkulturacja". tennin uiyvvan: pr/Cl. KauYliskiego chyba na określenie wprowadzenia do zycia spo!ceznego. Jest to VII,'C pOI,,:cle po~r\ vvajqcc SI": trcścią l, .. socjalizacl'( (s. 141), Slowo "t'ctys/.yści" bl'zmi I1IC1n;Clnic': OCl)' "iście nic ma wątplivvości. je autol'()\\i chodzi o czcicieli fetyszów. I~\vaNowicka .Iul i<:tt<: 1 i n c c' s . /.e ( '()1'lI1I ('/ tes Jelllllles. Hache!le, Paris 1996. ss. 183. Kman. śvv·i.;ta ksi.,:ga mU/liłman()\v. kodeks spo1cC/ny. n:ligijny. prawny i moralny określa m,in. pr~l\\a i ohmv iiI/ki kobiely. Kvvcstie te zavvarlc w różnych surach, wyjaśnianc są przez znavvC(')VVpravva Illu/ulmaliskiego. Izw. doktorów islamu. których objaśnienia niekiedy różni,! si.,:. Slqd l<:i od vvielu d/icsi.,:cioIcCl obraz. "obiel) w islamie stal si" tematem liel.11ych opracowali I ro/pravv. I'r/\'kladclll h o 1c1llC.l Inkrprclacji jest recenzowana książka fi'ancuskiei hadacz\.;i. KSląilil sklada Sly I. przrtlnlOvv:. vv'provv'ad/enla i czterech I'()zdl.1alów: "Le Coran et Ics atltres tnles tillldateurs de I'islam (I)": "L'l\rahie avant Mahomet (II)"; ,,1.es femmes d'Arabic du vivant dc Mahomct (III )": "Mahomct. Ie ('or3n ci Ics fcmmcs (IV)" oral. zakollC/enia i aneksu. \\ pr/,cdmmv ie /\utor~a pr/cdstavvia I'()zmaite podejścia do islamizmu radykalncgo prczentovvane prl.c/ bildaC/y VI J'(')jnych regionach świata mUl.ulmaliskiego . .lui. na wst~pie zastanawia si" CI: VI istocic rllll/na móvv ić. I.v\lasl.Cl.a w prl..ypadku kobiet. o brutalllośei, nietolerancji i totalitarV/mie islamu IV kontckścic c/\nóvv i dcklaracji islamistów bądź przyjmować wypowiedzi VVIt;ks/ości nHll.ulm'lnl·l\\. dLI kt()r\'ch islam jest religi'l po\.;oju i tolerancji. przejawiającej zdolno,c adaptaei i do VISpl')iClCSIICgOświata. (ienemlnie odpowiedź jawi si" w sensie pOl..ytywnym. alc nalci)' odnolovlać nictolerancj" grup ekstr<:mistyel.11yeh. l'ostt;PU.l'lcy krytys ckonomlczny dotknijl wszystkie kraje muzulmaliskie. co wywolaio spr/CClne w S\vcJ istocie opcje: jcdną propagujilq nowoczesność. przejawiająq sit;: VV'prl..cjmowaniu vvmrów europcjskich i dni!,'" reprCl,enlOwan'l przC/ fundamentalistów, lansującą l'Caktyvvovvanie zasad koraniC/n)'ch i kreovv'anie vv'sp{llnoty wierzących. Islamizln rildyh.alnv d'li\ do kontroli calcj spo!cczności. jej 1i,lIlkcjonO\vania we wszelkich dzicdzinilch. I'rzc~onanie o siuSIności swojej walki i programu uzasadnia odwolaniem si.; �294 do ślviętych stą. tekstów W tej zlożonej islamu. sytuacji postulaly i żądania odwoluje sio;: do Koranu w Koranie Autorka wob.:.: są jasne ma powodu Równocześnie stawia kobiel. Każdy i Iladisów. i precyzyjne. czynić Koran wdowie i rozwiedzionej żonom. pytanie Należy wst'lpić przecil\nika o znajomość Koranu. że ustalenia liczni maiżeliski. gel: padają .. kod.:ksu dla kobiel" dotycz'lce kobiel dlatcgo atomiasl II Korani.: ani a II· Pakistani.: Mahomet JUż innych lahronil niecz:- lwlaslcza sytuacjo;: kohiety. nic l.l1ajdui'l potwierlll:enia sio;: ohrzC7.,mia dziewczynek. nic obejmuje osohę w tym i kobiety. badacze. za aktualn" IV związek pko wspólcz.:snego podkrcślić. odpowiedzialnym a to polecenie na każdego z propagatorów na co wskazują i tradycja narzucają praktyki. które np. w Egipeic czy Sudanie dokonuje tylko swoim wskazuje Z,lII arte też nic ohyuaje lIliadisach. zabrania si, koi<:.jnego lIlalŻelistlla kobiel. Wprowadzenie jest rysem historycznym sytuacji kohiety II regionach muzulmanskich. Od wieków. w zalezności od kralu. status kobietyokreślalo. bardziej luh mniej rygorystycznie. prawo islamskie. Również nigdzie w XIX Ale nigdy nic podejmowano dyskusji nad lależności'l kohiety od męi.czYln: nic kwestionowano zasady jcdnostronnego odepchnięcia i poligamii. Dopiero w. pojawily wplywem kohiety sio;: pytania przenikającej dOlycząee myśli curopejskiej w spoleczelistwie. pozycji kobiety intelektualiści olVoczcsność powinna w rodzinie egipscy pójść i spoleczclistllie. wysllllali w kierunku tuę rewizji lmiany Pod kond:cji koncepcji II·yzna- czającej dotychczasowe relacje mio;:dzy mężczyzn'l a kohietą ich rolami. prall·ami i ohowiązkami . .lcdnym z picrwszyeh rc!ormatorów byl Kassilll Amin (I R6.'-1 <JOX). który IV I X<J9 roku oglosil esej pl. La UheJ'{{liol1 de /a femme. Książka la odegrala waiJJ;t rolę w kSl:tailol\aniu orientacji kobiel. II·ywodz'lcyeh się z klas burzuazyjnych. Obeen ie. w sto lal od pierwszych tekstow myśl iciel i egipskich. pOIHJII ni': wyplywa J1!"Ohlelll nowoczesności Stawia sio;: pytani.: cz.y nowoczcsność moilil\a Jest bu okcydcntalizacji struklllr i ohYC7.ajów') W jakiej formie powinna objawiać się nO\\'oczesność hąd/ czy można ją lIylloh· wać bel. znieksztaieeli tradycji. przynalcżności i wiary') /,aehowania kobiet poniek'ld odpowiadai'l w postaci sprzeciwu poruszania wobec kultury Zachodu: ale dzięki się w przestrzeni Jluhlieznej. a także wania własnego zasilmy. stanowiska. rozumianej na te prohlemy. nar7.lleony Nic jako rozwią/uje reislamizaeyjnyeh kwestionuj'l religijna. z nich akcepIUi~! SlrlJj a równocześnir: II) 1'<11 .Jasianianiu" z.yskuj'l onc praIlo swobodnego moiiillość uczcslniCiIl;1 II· deh,ltach i prezentoto Jednak problemu m.,:zczy/nie w rodzinic. a lak że pozbawienie jej możlill·ośei Konfrontacja między modernistami a konserwatystami ruchów Niekt(·Jre identylikacja potrzcbę podporz'ldkowani,[ kobiet: dzialani,1 II nicklórych d/jedzinaeh. trwa do dzisiaj. WspólCl..eśnic grupy aktywno~ci publicznej kobiety. ich zdaniem kształcenie kobiet powinno polegać na przygotowaniu do obowi'Vku maIki i zony Inaczej mówi,je, opowiadają si.,: za tradycyjnym schematem. który postrzega kobiet.,: jedynic w roli matki i żony. Ten patriarchalny system próbuje się usprawiedliwić .I. M inces w rozdziale picrwszym analizuje okoliczności wstawal Koran. Zwraca rÓlmież Teksty tc. choć nie objawione. nowali je szyici. zwolennicy uwagę sunnici Alcgo. na znaczenie uznają uwat.ając. odwolanicm się do religii . spo!cczno-historyczne. II jakich Hadis(·)\\'. za równowaine i.e tylko ezyli relacji z Koranem. pvekaz.y o życiu Natomiast cz.lonków zakll estio- rodzin" Mahometa mogą być prawdziwe i bezsporne. Mężczyzna. który red,lglllval niekt(lre Iladisy pewne relacje z kobietami i zasi.,:gal ich opinii . .lcdnak liczba Iladis()w niekorzystnych jest znacqea. 1'0 śmierci Niektórzy Proroka muzulmaliskicj zastosowali kobiet. stosunku (s. 46). pojawi lo się pytanie za podstawo;: liczni do Autorka do uzoali teologowie interpretar:ji zauważa. kobiel. Koran i egzegeci islamu. że opierając spoleezerlstwa jako o typ spoleezellslwa. fundament nic arabscy co uwidoeznilo sio;: na tekstach. mU/.ulmaliskie islamu. jakie nalei.aloby W wyniku wlasne lIartości. się w restrykcjach a tym bardzicj z.acholluj'l si'f ksztaltollać. arahskoi zl\yczajc skicrowanych na tradycjach. częSlO dyskutollal dla kohlctl .:kspansji normy hardzo. po- Proroka. lIobec w sprali ie arr:haicznic �295 V\' ro/.d/jak drugim Autorka omawia sytua<:ję w Arabii przed Mahom<:tem. Wskazuj c na znaczenie wielkich targll\v. piclgr/.ymek odbywanych do różnych sanktuariów, spośród których Mekka posiadala jui wielki prestii. gdyi spotykały się w niej różnc populacje. ob<:e i lokalne. U\\agę zwraca lilkt. i.e klul:/. do świętego miejs<:a. jakim jest AI-Kaba, był powierzany kobiecie (s 50) Autorka chal'akteryzuj'lc sytuację w Arabii przedislamskicj (do początków VII wieku) Z\\raGl uwagę na praktyki I.awierania małż<:listw: monogamiczn<: i poligamiczne: dostrzcga ohecność z\\·i.v1t'm matrylinearnydl i matryloka<:ji. W niektórych plemionach małl.cIlstwa poliandr) l:/.nc stanmviły nOrllH; /.auwa/a. i.e w tej epoce" patriarchalność - w sensic genealogii nic miala takiego Inal:/.enia.jak II" czasach póiniejszych" (s. 51). Praktykowano "maiżelistwa C/.IStl\\ c 1\\ laSlela prICI. pol\rlli.ników. Teksty l\oty<:zące okresu przed islamskiego (oPO\\ iadania. anegd(lly. poematy ild.) pokazują rolmaik statusy kobiet. w zakżności od plemion. miast. grup spoicl:/.nydl. (ieneralnie moina przyjąć. iż kobiety. pomimo wielki<:h różnic pomi.,:d/\ pkmion'lmi. posiadały rzel:/.ywistą. dostrzegalną pewną władzę spolcl:Zną (s. 56) . ..Oh)l:/.aje heduiliskic. które nic znikly z dnia na dzień. dawały kobietom miejsce szczególnc \\ czasie prO\\ad/Onydl walk. gdyi ich obecność. śpiewy i krzyki zachęcaly do walki" (s. 54). Wiek I nich wyrM.nialo si.,: talentem poetyckim. muzycznym. oratorskim itp. Powoli. pod wphw cm krajów s;łsiednich. gdzie patriarchat był mocno osadzony. uznano 1.'1 godny naśladowania 1\ p malielist\\a agnatycznego. a takil~ zastosowanie kontroli nad kobietą i dzicwczyną. Ta kOl1trola ohjęla pr/ede wszystkim środowiska miejskie. Pr/.cd islamem w miastach woalowały si.,: larów no I.yd(·mki jak i ehrzcś<:ijanki. LO zlawisko jak wiadomo sięga czasów antycznych. Ogranlcl.enl;l. I.am) kanic \\' obr.,:bie domostwa moze być trakLOwane w lych epokachjako symbol prz\w ilcju. przyjąć moina r()\vnieżjako przyklad nieulilOści wobec kobiet (s. 55). \\' rozdZiale tr/ecim Autorka opisuje czasy Mahometa. w których pr/cz wiele lat obowią/Ywaly jes/c/c obYClaje plemienne. Sam Prorok uka/uje sit; jako obrońca praw kobiet. Mahomet. któr\ mial l) ion. I piel'\\ SI.;1Chadid/ą iył w I.wiązku monogamicznym. Chadidż.a przedstawiana jest prl.el badaczy }Iko kobieta wyemancypowana. energiczna o silnej osobowości. właściciclka kara\lan kupieckich. Po śmierci drugiego mali.onka w wieku 40 lat. zgodnic z oby<:zajem. LOona l'lpmp()nO\\aia mal/el'lstwo Mahometowi. ktl)rego wcześniej zatrudni la do kierowania karawanami .. ·\utorka Iwraca ll\lagl,: na I..aublllie i sza<:unek jakim małionkowie w7.ajemnic się obdarzali. !'ojci śmierci (6~() ruk) i'vlalwmet poślubil Aisz.,:. a następnie kolejne kobiely. najczęści<:j wdo\\y po wmilach. kl('lr/) l.gin.,:li \\ walce. Licl.Ile świadectwa dowodzą. i/ mal/onki Mahometa zył) \\edlug obO\\iillujących \\'(')\\czas ohYl:/.ajów. a zatem uczestnie/yly w debalach. podejmowały dec:\/Jc. ruzstl'/)galy ")iUaCje konJlikLOlVe (s. (0). Zony Mahometa po jego śmierci (632 rok) zamievkaly pr/.\ Illcczecie. w klór) m /Ostało zloione cialo Proroka. Zachowały swoje obyczaje. ZajlllO\\'il!y wa/nc miejsce w spo!ccznoś<:i miasla. udziclały się w różnych dziedzinach. a nawet \\ polityce. Status kohiety w epoce Mahometa i po jego śmierci plasowal się wysoko. "gdyż nic byly one \\) k jllcl.One l. iycia spoleClnego. pol it) cznego. a nawet rei igijnego" (s. (3). Za podstawę wyJączeni'l kobiet I i\cia publiCInego ul.llaje sit; wydarzenie określane jako "Bitwa wielbłądzia" (656 n)k). kll'H;I ro/egraJa si.,: mit;d/Y Alim. zit;ciem Mahomcta. mężem jego ukochancj córki Falimy. iI ;\is/;\ i lakol'lClyla się klt;sk'l Matki Wier/ąeych. co zostalo zapisane w Hadisach. Kalif ['mar (634-644) jako pierws/y col'nąl prawo udziału kobiet IV modlitwach piątkowych \\ 111eCI.ecie.;I w ostatnim ruku sW'ego panowania zabronil ionom Mahometa pielgrzymowania do ivlckki . .Jego nast,,:pcil anlllow;l! zakaz. ale \\'prowadził klau/.ulc; separacji płci. Czytając Koran mozn;l 1.;lU\\;l/Yć \\ w iehl miejscach obecność zachowal1 i nakazów wyplywaj'lcych z epoki puedislil111skic.j. ktore kontYllllO\\anO w pierwszych dzieSięcioleciach islamu (s. 73). Innowację Slallll\\i1o niewiltpli\\ ie pr/y/nanic kobiccie prawa do sukcesji. Tam. gdzie obyczaje rcgulowaly postępowanie spolcczdlSt\la. islam narl.ll<:ił reguły iycia i postępowania. które staly się obowiązuj'lce dla WSZ)stkich ulonk(')\\" nO\\ej wspólnoty. Religijnie oznacza to zerwanie z wcześniej upraw ianY111kulte111. \\ rozdziil!e Clw'lrtym ;\utol'kil ro/waia Iwi'Vki mit;dzy Koranem i pozycją kobiet. Przypomina. ie S\\ i,;la Ksi~'ga prClentuje punkt wid/cnia /nany w starożytnoś<:i na Bliskim Wchodzie �296 w Bizancjum czy kn;gu śr(ldzicmnomorskim, podporządkollujelCY kobiet.; m.;/czy/nic. W śll'ietlc przypisów zawnrtych II' Kornnie prmvo do spadku i sposób uniewa/nienia mal/elistlla mialy bcz w'ltpienia rewolucyjny charakter. Tradycyjny nakaz powrotu odsuni.;tc.j kobiety do rodzicll\\ straci! wspólczcśnie swoj,! moc, albowiem II' wyniku tntdności ckonomicmycb Iliele kobiet pol.Ostajc na ulicy bcz dachu nad glOlvą zawodu i jakichkolwiek środkll\v do i.ycia (s. XeJ) Autorka zwraca uwag.,: na znaczenic kontraktu mal/dlskicgo. ktllry zcz\lala kobiecie na wprowadzanie kor/ystnyeh dla nicj rozslrzygni.;ć. np. zapis o z\li'l/ku mOllogamiczllym. b,jdż kontynuaCji aktywności /awodowcj. ,..leszcze dzisiaj kontrakt zaeho\luje dla kobiety sposób zabapicczeniajcJ praw, którc obowiąZllj'l w mal/ci'Jstwic" (s. X7). Koran \lymaga ustncj akceptacji obojga przyszlych mal/onków. ale \I'Ctllug obyczaju mile/cnic dzic\lczyny u/najc si<; za /godC;. tlumncząe jej lachowanic mlodym wickicm i nieśmi,tiości,(. W czasach I'roroka \ldoll'~ i rozwicdzione samodzielnie decydlJ\valy o swoim lwiej/ku malieJlskim. nic polr/cbollal~ opiekuna matrymonialncgo. ani nikogo. kto by aran/owal Iwią/.ck. ('/.,'sto obyczaj staje si<; obowi'l7.uj'lcy. wbrew poleceniom prawa muzulmaliskiego. I.wlasz.(/a tych paragraii·l\\·. które wymagają szczególnej interpretacji. Liczne przckazy potwindzają /e Mahomet doradzal przys/lym mal/onkom spotkania pried ślubem. podobnie jak mialo to miejsce u Bcduinólv i \I spolccznościach o strukturzc endogamiczncj. lJrbani/acja wyra/nie ograniczyła t.; lllo/liwoŚć. gdy; miastel zamles/killali tCI obcy. co postrzcgano .Iako I.agro/.cnie. Stąd pojawily siC;zW;'\Iki aranlOW,lIle pr/.N rod/.inc bcz llbecności narz.cczDnych. którzy CZ';SIO spotykali si.; dopiero II noc poślubną /dar/a SI'; .Icszcz.e CI 't SIO. /e kobiety po ślubie zostają ograniczone do obs/ant domostwa z pragnienicm \lydania na ŚII iat jak najwi<;kszcj liczby synów, gwarantów ich statusu spolecznego. Rola matki do dzisiaj Jest s\I'oistym upr/ywiłc.jowanicm: ..Dla wielu mo;i.uyzn z obSl.al'll bascnu śn·lliziemIHlIllorskicgo. a zwlasz.c/a kr.;gu muzulma(lskicgo, zgodnie z tradycją jedynq kobictel życia. kochaną bugraniunic. jeslmatka. którą darzą najwi<;:kszym zaulillliem"(s. <jO). Koran Iwraca uwag.; na relacje uczuciowc. szacunek. a n,l\\ct ll1iloSl' ll1io;dzy malionkami. na satysJilkcjo; scksualną w mal/clislwie. a nic tylko n,1 relacjc oparlc na reprodukcji (II. I X3). Ponadto Koran zalcea. aby w przypadku odsuni<;cia /ony mali.onck. jcz.cli ma takie moż.lillośl'i. lo/ylna nią i d/icci (II. 223: LXV. 7) Mal/eJistwo patriarchainc. patrylokalne i patrylincarne pr/Yic1c II' islall1il' dalo prl:ywikj linii ojcowskieJ. Matka. wprawdzie winna być szanowana .lak ojcicc, alc zgodnie I. Korancm nic Ina ladnego prawa do d7.ieci. Zgodnic z obyczajem kobicta /acho\\ uje opick.,: nad dzieli Clctami do ich \\yjscia I.a mą; .. natomiast synami zajmujc si.; do 7 luh X roku 1.1 cia. Vol kodeksie algierskim. gdy malka wychodzi powtórnic za mąz. la mciczyzn.; nicspokrewnionego I jej dzicćmi. Iraci wszelkie prawo do polomst\\a z popr/cdniego z\\i'llku . .Jedynie Tuuczja prz.yznała matce prawo opieki nad dzicćmi w pr/ypadku roz\\odu czy Wdll\\icllslwa. Przyj.;ta filiacja agnatyczna ma wzmocnić konlrol<; nad kobietami. \\' spoleuności \\ ic.iskle.j i plcmienncj ma ona charaktcr wzgl.,:dny, gdyi. wszyscy Ill.;i.uyi.ni pr/chy\\ajq \\ ohs/ar/c. II' którym 5<\ kohicty. chroniąc je już swoj,\ obecnością Nicco inauej rzec I lila sic \\ nbs/arze micJskim. Autorka wy'jasnia. iż. ani Koran. ani inne teksty nic mt'lIviq \\pmst o zakrywaniu syl\\etki przcz kobicty. Świo;ta Ksicga zawicra lilrll1Ld.; ..To byloby kpiej". co wyra/nic \\skazuje na pokcenie lilkultatywne. a nic ahsolutne (s. 113). ;alc/y przypomnieć. iż. II' epoce Mahometa. \\oalowal) sic kobiety wysoko urod/onc w przcciwicllsl.\\ie do niemuz.ulmanck i nie\\olnic. co \\ ią/alo sic z pr/ynależnośeią spoleczną i rcligijną. Vol miastach praktyka la .lako symbol kobiety muzulmailskiej rOIwijala sic powoli. a obowiązkową stala si.; za panowania I--:alit'a limanl. W z,lsad/ie caly prohlem skupia sic wokół iiliacji. a raczcj g\\arancji u~stości krll i potomhm, u~li inaCle.1 mówiqc IVi'I/C siC;z relaeiami scksualnymi. Wspólczesna sytuacja spolcczno-ekonomiuna krajów rllll/ulmallskich wytwor/yla takic \\arunki. iż. m,;/czY/na nic jest w stanic utrzymać rodziny. jak to zaleca Koran i tradycja. St,]d. zczwalaJ'lc na aktywność l.awodO\vil żony Cly córki. traci na autorytecie IV ouach bliskich. !\b~ �297 zmicnić iSlnicj'lc)' slall. pos/.llkujc możliwości zmiany i znajdujc jc w programach wojującego Islamizmu. kt('n)' nic akceptuje obecności kobiet w życiu publicznym, J. :Y1inces II konkluzji slll·ierdza. iż Mahomet mial mówić. że w l.yciu codziennym najbardziej lubi perfum)' i kobicl)'. Komentatorzy Koranu prczcntują go jako człowieka, który kochał i sZallOwal kobicly. Faktem jcst. żc przepisy koranicznc były wprowadzonc po jego śmierci II n')żnych cpokach i II' rozmaitych micjscach, Ich sLOsowanic bywało cz.;sto bardziej rygory,t\ une niż to glosiła S\vi<;ta Ksi<;ga, Dlatego też można stwierdzić. iz przcmoc stosowana przez, ILlI1damcnwlislllll Islamskich nic ma żadncgo związku z Koranem. I'rczcnlollilna ksi'lżka nic rozwiązujc zlożonych zagadnicń tzw. kwcstii kobieccj, alc stawia py tania i odsiania nlepral\'idloIVOŚci wysu;pującc w wicłu krajach. uzasadniane Korancm. co nie majdujc p()\lvicrL!zenia IV Świ<;lcj KsiC;L!ze, Masakry ludności. dokonywane w wicIu regionach ŚII iala mu/ulmailskicgo, np, w A(ganislanie. Algierii. Je facio nicwiele mają wspólncgo z rcligią. są prz)'kladcm walki o wladzc;. Autorka porównujc nakaz)' koranicznc I. nicktórymi wspólczcsnymi. sprzccznymi z nimi. \\ ostalnich lalach II Algicrii czlonkowlc Islamskiej Grupy Zbrojnej uprowadzają dzicwczęta i mlodc kobit:ty. kllll't: zmus/ajil do zawarcia czasowcgo związku małż,eilskiego. zwanego ..dła przyj CIl1ll0ŚCi" I Kobiety. którc hronily si.; przed takim malżeństwem. tracily życic. a te. które pOIlTócily do domólI. z.mwly odrzucone przez rodziny. gdyż swoim zachowaniem splamiły honor. W tcj nić/wyklej sytuacji zdarzały si;; zabójSIwajak i samobójstwa (s. 29. 46). Książ.ka ukaz.ujc dylematy i rzcczywistość współczcsnyeh krajów muwlmańskieh. zwłaszcza I1lcby"ale trudn;\ i nic z,awszc zrozumiałą sytuacjc; kobicty. pomimo wyraźnych jej praw i przyII lic it) II Anna Barska I,cszck K o I a n kic w I C z. S"mb" KR. W~!I'S/.awa I l)!»). ss. 254. - 8ogami, Opowieść; anlrop%giczna. Wydawnictwo Od zawsz.c irYlowaly mnic notatki reccnzyjne umieszczane na okładkach książek, Pisanie ich jcst - jak sądzC; pozbawione w zasadzie sensu, Wiadomo przecież. że muszą być pozytywne. Ocz.: lI'iście rZ'l'lz" tym lwank prawa wolnego rynku. bo co by innego. Jednak mimo ciągłej irytacji. zaczynam czytanie książck od tych tonących w pozytywnej i intelektualnej ogólności notatck. Nic inaczcj bylo II przypadku nowej książki Lcszka Kolankiewicza Samba = Bogami, \a okładce z.amieszczono wypowicdzi dwóch osób - Janusza Deglcra i Zhigniewa Osińskiego, Irytacja zjawiła si;; hard/O szybko. ProSZt; spojrzeć. Degler: •.... to najciekawsza i bodaj najlepiej napisana książka. jak'1 ostatnio przeczy talem" i jeszcze Osii\ski: ,... ,uważam książkę ( ... ) za jedną z lIażnicjszych (jcśli nic naJważ.niCJszych) w polskicj humanistyce lat dziewięćdz.icsiątych", Po takim wstt;pie ma sit; racz,ej ch;;ć odloż.yć publikację na półkę i powrócić do niej po odpoII icdnim uspokoJenio. Bo co b;;Lizic jcżeli si.; nic spodoba') Jak polemizować z takim zachwytem') Od samcgo pou,\lku nstawia mnie to negatywnie i. podchodząc nieco przekornie. najchętniej szukałbym dziury w calym. /,naj'1c jednak poprzednią książkę Kolankiewicza 5'więly ArluaJ oraz po/Ostak jego dokonania. przdknąlem irytuj"eą pigulkt; i ruszyłem naprzód, I oto rozloczył siC; przedc n1l1'1świat niezwykly, Z góry powicm, że zamieszczone na okładce II ypo\l icdzi dwóch autorów nic s'1 przcsadzone. Wręcz przeciwnie, Komplementować bowiem książkC; Kolankicwiua Illożna bel. kOlka i na wiele sposobów, Rzadko rzeczywiście zdarza się tak pasjonująca opowieść, Opowieść Iv!aśnie - troch;; naukowa, bo porusza problemy rozrzucone pomic;dzy teatrologią elnologią. psychologią czy lileraturoznawslwem. Opowieść literacka I Gene/.a tel praktyki si,ga wczcsnego islamu. kiedy podróżnikom zezwalano na poślubienie kobiety na ,)kreślony czas w miejscu. gdzie prl.eoywali. �298 bo przenikają sit; w niej swobodnie reportaż. dziennik. esej. \\spolllnienia. a może też i ..czysla fikcja" literacka. Podtytul książki brzmi: OJ1Oll1ie.l:ć-Ol1lro/w/ogic::llo. To \daśnil: w tym [(;I'lllinie wspólczesnej humanistyki - bardzo na (;Zasie i bard/.() z.naul:niow o s/.(;I'okim spotykaj., si.; wszystkie strony zaintl:rl:sowall autora. Ale o l:zym jest Salllha :: /logami'! Nidatwo ją zdeliniow<lć. bo jl:st to przl:dl: wszystkim prz:goda. którą przeżył autor. NajprawdziwsZ<l przygoda antropologiuna. Zl: \\szystkimi .jl:J konSl:kwencj<lmi. gdzie z<ldziwienie miesza sit; ze stral:hl:m. zachwyt goni niehl:zpicC/.l:llstwo. przyjażli przeciska się tuż. obok odrazy. oryginalność - lakże trzl:ba to powicdzi •..ć - chowa si.; za kiuclll. Jest to przygoda. w której oczywiste staje si.; niedeliniO\\alnl:. to. co calkowici •..obcl: kulturowo i egzotyczne. dosit;ga korzeniami własnego bytu. wlasnej historii. Może przede wszystkim wlaśnie jest to historia spotkania i doświ<lduenia innych ludzi Ak też doświaduenia pr,l\\ ie mistycznego (religijnego')). którego doznal autor. Przed kilku laty gorąco dyskutowaną sensacją w świecie antropologii stal SI'; lekst Kirqen Hastrup o pólnocnoislandz.kiej kulturze rybackiej'. !\lIIorka dokonala rZ.eC/.y niecodzicnne.! Przedstawiła bowi.:m wlasną relacjr; z doświadczenia mistyuIH.:go. które stalo si.; jej udz.ialclll. RzeC/. bez precedensu IV antropologii. Ilastrup nie odważyla si.; na delinicj •..calkO\\·ile. po/.()stawiła furtkę otwartą .leszcz.e w latach 70. odsądzonoby j., prawdopodobnie od czci i wiar: wystarczy przypomni.:ć podohny casus Carlosa Castanedy. W latach <)0. lest juz zgola macze.! Tym tropem podąża wi.;c także Leszek Kolankie\VIcz. Bo jego bi'lżla jest o duchach. Przede wszystkim o duchilch w calldomhle - kultach opt;tania. O ich posz.ukiwaniu i pn')hie dotarcia do ich istoty. Jednakże nic tylko te niesamowite afi·obraz.ylijskie rytualy poj,1\\ iaj,! si.; na kankach ksi'lŻki. Bez wahania oraz bu troski o ewentualne metodologiczne I.armt)' Kolankie\licz pn·)buj •.. ..zbliż.yć do siebie. jak iskrt; do lontu. tradycjt; afrobrazylijską i \v!asn.," (s 1.12) Su,d doskonak opisy i analizy candomhle .. ujawniają j.:dność doświadczeni'l" z Mickie\1 icmwskimi I.budulI/I. zebraniami zielonoświąlkowców na BialoslOcczyżnie. życIem i poezlą Ldwarda Stachury oral. -co w przypadku Kolankicwicza wyd<lje siv oczywiste .- z poszukiwaniami (irotowskiego i /\rtaud. Kolankicwicz doświadcz<l bowicm. w pcln)'m tego slowa znaCleniu. kult(l\\ opylania popr/Cl swoje wlasne wyksztaleenie. wiedzv. kultur.;. I nic ukrywa lego. Wn,:CI prz.eciwnie. to Ida,ni, wi.:dz.ie go na szczyty dociekat'1. analitycznych poszukiWali. lill'llllilowania ni..:prawdopodobn:ch hipotez Doświadczcniem górującym nad \Vsz.ystkim sąjednak spotkania I. calc, lll'I.SiIprzerO/nycil rltualów i kultów afrohrazylijskich - cOlldolllhhi. IImhlllldu, li II im halldll i mac/llllh" które Kolankicwicz mógl obserwować w trakcic swojej brazyli.jskiej ..:skap'ldy. glll\\'Ilie tropem op.;tanegl\ duchami stanu Bahia i jego stolic)' Salvadoru. Xo/ahelle co pO\\iedzialby MaItIHl\I·ski. glh'b: dowiedzial si.;. że do napisania takiej książki wystarczy miesi'le pohylu 1\ ..lnellle", ho Iyk Imala podróz autora Samlw po Brazylii. Konstrukcja ksi'IŻki pozwala na budowt; ercktownego linalu. Napi.;cie stopnill\\'ane lest delikatnic. ale IV taki sposób. ;(.e dość s/.ybko wiemy. c/.ego si.; mamy spod/ie\lać. I c/.ekamy na to pełni ni.:pokoju. <l kot'1cu mamy wit;c i doś\\iadczenie mistycll1e autor;1. k[(·)r)'. pk po kklUrz •.. wyraźnie widać. s/.ukal go uparcie i z takim chyba nastawieniemjechal do Bralylii. O j.:dnej tylko rzeczy nic podejmujt; sit; napisać. Otóż na kO(lCU slloje.j ksi'IŻki (i to IWII,I po grupie jiltogralii. tak ze nic od razu moż.na to zauważyć) KolankiewiCI zamieścil d\\UStrolllcowy poemat (bo w poctyekiej lilrmie \\'yrażony) I.atylulowany Ot/II lIIlIl'iI/w/llgiclla . .lest 11\ z glt;bi duszy wyrzucone intymne. ale i podniosle w' charaktel'l.e. \vy/.nanie antropologicznej lIiarl i antropologicznych idei. Rzecz całkowicie nic nadaj'lca si.; do oceny. Samba:: nogami należy do typu książ.ek. które bard/.() dużo IlH'l\\i'l o samym autorze. W duh'j mierze jcst to wit;c książka o samym Leszku Kolankiewiczll. W j.;zyku etnologii stawia ciągk aktualne. i przcz to zasadnicze. pytania o Illożliwość i rod/.aj pOlnania innej i .jednocześni, I 7.00.: .I. Tokarska-8akir. f)u!s~e /osv syllu ..Polska Szwka Ludowa. Konteksty" nr I. 199:'. JIIamoll'mrJIego. !'ro/dl elllogro/il IIlepl'~e~roc:y.l.,ei . �299 IIbsnej kul lury. antropologii. o lo. ov subieklywne Ksi~li.ka Kolanklewioa bOli iem wiele 'lIlali/. aneks: S"leż u.j' dwa stać ,'aciekawić kil)\'(: moina lroeh~ zalvoa!owalll:. (jorubijskiego) może może si~ obiektywne nawet by umać a sposób metodologicmych za naukowe zestawienia w tabelach. genealogiu.na kultówafrobrazylijskich. uprawiania malkontcntów, (w tradycyjnym bardl.O ciekawe lablica oraz zawiera sensie), i bardzo interesujący klasycme i bardl.O ciekawe teksty etnologiczne. Pierwszy Rogera () calldoll/hJ da Hahi" (rylllaillC'g()) oraz Pierre'a Vergera Orixcls. BogowiejorlIbijscy I u\mlTII/ .~II.iC'('ie . .lest i bogata bibliogralia. '\all/ha :: Hogall/i nadaje Tak naprawd~ si~ raczej - podobnie do pr/ei.ycia. a nic do pr/.eoytania. I w takiej formie. jak i obolli.vuj.\cego kanonu lektur clnologjcznych/antropologieznych. jak tylko candamble nagó np. Panteon Jest może temat, Bastide'a w Afryce który porusza - mniemam, wejdzie do ścisłego Rac:i~ więc mieli i Degler. i Osiliski ... r'lcj~ miał KolankiewicL Hubert C::achowski LI\a N o w i c k a. I{obert ue u·.lpólc::e.\·I/('//Jwiwji. W yszy Wyd/jal /.a/llowie i sekretarze. li s ki. Filol.Olii i Socjologii Poziomy więzi spolecznej Uniwersytetu Warszawskiego. Warsza- II a 1996. ss. 172. Rozpad tak Ilieloelnionego ujall'l1il. rolmaile procesy :ile rl)\\niez naukolvcl)\\. ciolecia znajdollal palistlVa jakim był I,wiązek Radziecki uruchomił, a po części i konflikty etniCl.ne. Wzbudzaj" one zainteresowanie nie tylko mediów, Dzieje si~ tak mi.,:dzy innymi dlatego. że obszar ZSRR przez dziesi~- si~ za ..iclalllą kurtyml', nawet dla ..p::1I1stw sojuszniczych". W efekcie tereny i ludność Wspólnoty Nicpodlcglych 1',1Iislw cieszą się obecnie niegasnącym zainteresowanielll. Odpowied/.ią na pOlr/eo.,: in Illl'lllacj i są rozliczne puolikaeje. w tym rccenzowana praca. PrzedIlliotem /.ainlercsollania autorów jest toisamość etniczna i narodowa Buriatów. Główne pytanie oadallue dotyuy Odpml'iedi II pracy w;dnych samookreślenia sprowadza si~ 13uriatów. zwlaszcza si~ do rozwai.<lIi nad rodzajami w kontekście więzi społecznej. relacji Kategoria "my - oni". ta jest uznana I.a najważniejs/.ą i zostaia sprowadzona do siedmiu kołejno w stosunku do siebie nadpoziomlll\' I) IVi~zi I'lldowej. wielkorodowej: 2) więzi mikroregionalnej; 3) więzi makroregionalnej: ,l) I~i~zi narodowej: 5) wi~zi p::lIlmongolskiej: 6) rosyjskiej i radzieckiej więzi illlperialneJ i 7) więzi ;ujatyckicj. przy czym opis trzech ostatnich został wyłączony do oddzielnego opracowania. I'odzial Icn okazal si~ przydatny dla celów uporządkowania zebranego materialu i stal si.,: przejr/ystą poprzedzona ,posóo tel'enó\\' osi,! konstrukcyjn,\ ogólnymi inllll'lllacjami zyeia i organi/.aCJi oraz ich historii skOliczyIVszy). Wszystkie badacIa (luyll ,I zdar/eoiach pel\ności'l I'iotra I i jego się pl·zejawia. i I. 13uriatami. Ihakuje 1'0 inllll'lnacjach jako zatem denlów (lIyjątkiem jesl postaci i eposu (;('.1'<'1'). II i~zi spolccznyeh. historyczna opis sklada szczególnie Autorzy bohaterów inllJrlllacji Geseriady historycznych a zwlaszeza drobnych. .,żywych", lecz analiza festiwalu poszczególnych w czasie. ankietowe posłów w czym deklaracje poziomów W niektórych społeczność bliskich. nawiązującego widzenia ..pamięci" jednak i sobie nich 13uriatów. indywidualnych wiadomo, oceniających - eyklicl.llego z punktu Czingis-chana, nic przez Radzieckiego dla samych Każda ważnych postaci narodowych. przemian i ważne zostala typ gospodarki, Związku istotnych legendarnych. wymieniają nast~puje ich si~ z wielu obiekty\vnie kresu niezb~dnc najbardziej nawel poziomów tradycyjny etc.). zamieszkiwanych na czasach s'l oczywiście czasem poszczególnych (liczebność. językowa brak IV nich wyróżnienia i osobach, sanll:go Buriatów od etnogenezy. le wiadomości n ich Ibil)[' tych jesl ksi::!żki. Analiza przynależność (począwszy isle. że świadomość II ~różn ia spośród I. spolecznej. i czytelnik<!. jednak pelln~ch cakj na temat Podobnie do cara ta pamięć respon- do mitycznej wyróżnionych przypadkach podane �300 informacje są jednak patrylinearne zmienia czynniki zbyt wplotly się struktura zcwnc;trznc tccliego). Bardzo skąpe Bliżej kołchozl>w nic określono i jakic funkcjc np. w jaki obccnic pclnią sposl>b grup) albo cz) i jak rodu lub rodziny w momcncie awansowania dowolnego jej członka przez (np. awans II' pracy) lub własne starania (np. /.dohycic dyplomu unim:rsy- mało miejsca do wi.,:zi rodowych. lub niepelne. si.,: w struktury poświ\:cono Niedoceniona IVi.;ziom mikrorcgionalnym. zostala rola egzogamii, rcdukuj<IC je praktycznie wymuszająca nawi'll.ywanie kontaktć)\\ z innymi rodami. a zatcm kreująca stosunki wykraCl.ająee pOl.a wit;l.i wewn'ltr/.rodowc. sąsiedzkie zaś zostaly zmarginalizowane: bodaj ani ral.Ll w lej pracy nie zostaly nawet Stosunki wymienio- ne. Więzi makrorcgionalne opisane I.ostaly dokladniej. Wicie uwagi pOśll'it;cono odmi..:nnościol11 pomi.,:dzy regionami: Buriacja Wschodnia i Zachodnia: są onc dość /naC/nc i ulrl.ymują sit; nicmai ..od zawszc". Totcż samo nasuwa si.,: pytanie dlaczcgo. pomimo tylu n·li.nic pomi.,:dzy t) mi dwoma odlamami znaczne: fizyczne). Buriatl>w. odmienny Niestety. .lako ostatnie mają oni pOCl:ucie ponadregionalnej zostaly poddanc analizie wit;l.i narodowc. inteligencji buriackiej IV świadomym ksztaltowaniu nad tworl.enicm symboli narodowycil, programl>w nych, wspl'llnoty (a rllinice typ gospodarki, język. religia. ohYCl:ajc. kultura malerialna równiei. na to pytanie trudno IV pracy /naleźć otipowicdż . politycl.llych itp.). /ajt;li !\ulor/y tożsamości llaucl.ania sit; rl>wnież wit;zio!lll>rC/ą sl.C/cgl)lnie narodowej w sl.kolach, są dość a nawct ccch) uII'ypuklili rolc (1.11·la51.C/a \\ pracach dl.ialaniach kultural- rolą lamai/mu i sl.i1milnil.mu. a tab.c kwestią biologicznej czystości narodu, CZt;sto pomijan<lw badaniach elnologiClnych. Podkrcślono wagt; uczestnictwa II' kulturl.e i posiadania wspólnych wartości. Szkoda. ie wbrcw POCl'ltkollynl zalożeniom. zawartym IV glównym pytaniu badawczym, nic wykor/.ystano relacji ..sll·ój .- obC\ ". skupiając takiej sit; jedynie konfrontacji na .. Buriatów zastanawia portrccie tym wlasnym·'. Pominit;1O /.al..:m kalegori.,: i..: ostatni..: bardziej, zaląC/ony na kOlleu książki) odnoszą sit; do tych kwcstii. Wydaj.: się, i.c <:Inalil.a wymienionych powy/ej eZlerech tecznic tematu badaI1. Z t.:go punktu widzenia ważnc pytania obcości. bl..:stionarius/a rod/.a.lów wi":l.i nic ohcjmuje są wspomniane już Brak (który stosunki Jest dosta- s'lsiedzkić' i mit;dzyetniczne. a ponadto zró/nicowana struktura spolecma Iwi'll.ana 1 pozy cj,! ckonomiczJl'l jednostck i icb rodzin lub rodów onI/. posiadanie wlasJlcgo prawa i organl)w wlad/.)'. Co prali cia niektórzy naukowe)' wiciu kultur Pluscm dwie a co dopiero opracowania naukowców umies/.czania zauwa/a I.aliezają prostych, jest ostatnie staranna procesu do atrybutt"m elemenly kwerenda W tym micjscu potrzeba inlonnacji dOlyuącyeh si.,: przy omawianiu cechy Buriatów. biblioteczna oraz jcdnak wnieść zastrze/enie /.ródła lVykorl.ystywanych zatracania p,ulstwa. takie są niel.wy~1e jt;zyka ojczystego jcdnak II' pr/.ypad~lI istotne. II ykor/.)'slanie badali inn) ch i przypomnieć o pOII'inności dan)ch. T..:go rodzaju brak pr/":z Bunatll\1 (patrz tabelka. s. 42). Prawdopodobnie dane te pochodzą ze /.ródcl rosyjskich. gdyi. w tym/c jt;/yku Chantollie określani 5<\ jako XOI/mb/. a taki lud wymicniony zostal II' tahelce I"r/cha .Iednoc/.cśnie mić'e nadziejt;. iżjest Pozytywnie rów. Szkoda oczekiwać. czt;ści pracy. to Iwyki.: naleiy jedynie. niedopatrzenie. ocenić że teksl i.e syntetyczne równi.:ż a nic próba zróżnicowaną w pewnym zakoI1czenie wpnllladzenia przestr/ennie momcnei.: znajd/ie miejsce urywa nowego n'l/.ellnietlla. i spoleC/.nie grupt; informato- sit; hcz podsulllowania. w zapowied/.ianej przcz. autorów I'o/Ostaje drugiej �