https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ace08abcf15de70284424cf58b7840d2.pdf d2607b8db42060c6fdb4932810d0ceef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:518 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:473 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.407-460 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E SOWIETSKAJA C E ETNOGRAFIJA, N Z J E 1960 P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a kolejnego rocznika czasopisma „Sowietskaja Etnografija", za rok i960, trzeba s t w i e r d z i ć od razu, że n a l e ż y on do najciekawszych powojennych roczników. Nie t y l k o z powodu dużego — j a k zwykle — bogactwa a r t y k u ł ó w , m a t e r i a ł ó w i s p r a w o z d a ń w n i m zawartych, ale przede wszystkim ze w z g l ę d u na znaczną ilość rozpraw teoretycznych lub m a j ą c y c h w y r a ź n i e j zaznaczo­ ny aspekt teoretyczny oraz metodologiczny. W ś r ó d tych a r t y k u ł ó w na pierwsze miejsce w y b i j a się referat S. P. T o ł s t o w a o podstawowych problemach teoretycznych współczesnej etnografii radzieckiej , w y ­ głoszony na V I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie E t n o g r a f ó w i A n t r o p o l o g ó w w P a r y ż u (lato 1960). Ze w z g l ę d u na szczególną doniosłość poruszonych w n i m z a g a d n i e ń za­ sługuje on na bardziej obszerne o m ó w i e n i e . Autor zaczyna r o z w a ż a n i a od sprecyzo­ wania zakresu etnografii i stwierdza, że w nauce radzieckiej, podobnie jak w przed­ rewolucyjnej nauce rosyjskiej, termin „etnografia" m i a ł inne, szersze znaczenie niż w nauce zachodniej. Na Zachodzie etnografia jest tylko w ą s k o pojętą, o p i s o w ą dyscypliną w ramach etnologii lub antropologii społecznej w z g l ę d n i e kulturowej, natomiast w Z w i ą z k u Radzieckim termin „etnografia" oznacza „cały zespół nauk bada­ j ą c y c h specyficzne właściwości k u l t u r y i życia n a r o d ó w tak europejskich, jak i nie­ europejskich" (s. 10). Autor podkreśla, żc etnografii radzieckiej, j a k i przedrewolu­ cyjnej etnografii rosyjskiej obcy jest podział n a r o d ó w na „ k u l t u r a l n e " i „ n a t u ­ ralne", na „historyczne" i „niehistoryczne". Dalej autor w y r a ż a zdanie, iż na Zacho­ dzie terminy „etnografia" i „etnologia", podobnie jak termin „antropologia społeczna", u ż y w a n e są t y l k o w odniesieniu do l u d ó w nieeuropejskich, o n i s k i m rozwoju k u l ­ tury, w odniesieniu zaś do l u d ó w europejskich u ż y w a n e są inne, odpowiednie ter­ miny, j a k w krajach anglosaskich „folk-lore", niemieckich „ V o l k s k u n d e " , r o m a ń s k i c h „les traditions populaires" i t p . j Wypada t u zaznaczyć, że w y s u w a j ą c takie twierdzenie autor nie bierze pod u w a g ę rozwijających się od dość dawna b a d a ń antropologicznych nad s p o ł e c z e ń s t w a ­ m i cywilizowanymi, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, a t a k ż e w Europie (np. przedmiotem b a d a ń paryskiego Institut de l'Ethnologie Sociale jest współczesne społeczeństwo francuskie, i to wielkomiejskie, m . i n . Paryż), choć na i n n y m miejscu wspomina o nich. Podobnie przedwojenna etnografia polska, pozostająca pod w p ł y ­ wem etnografii zachodniej, odnosiła n a j w y r a ź n i e j zakres tej nauki do tzw. k u l t u r ludowych n a r o d ó w europejskich. W ogóle u ż y w a n i e o k r e ś l o n y c h t e r m i n ó w w od­ niesieniu do zakresu z a g a d n i e ń obejmowanych przez etnografię jest niejednolite, za­ leżne od r ó ż n y c h p r z e s ł a n e k i wykazuje w i d o c z n ą z m i e n n o ś ć w swej h i s t o r i i . Z a s t a n a w i a j ą c się z kolei nad przyczynami wspomnianych różnic terminologicz­ nych między Z w i ą z k i e m Radzieckim a Zachodem, autor stwierdza, że źródło ich leży w t y m , iż uczeni rosyjscy nigdy nie t r a k t o w a l i l u d ó w zamieszkujących teren 1 S. T o ł s t o w , Osnownyje tieorieticzeskije etnografii, SE, nr 6: 1960, s. 10—21. problemy sowriemionnoj sowietskoj �416 RECENZJE p a ń s t w a rosyjskiego jako ludy kolonialne i że związek m i ę d z y badaniem opisowym i teoretycznym był w etnografii rosyjskiej, a zwłaszcza obecnie w etnografii radziec­ kiej, silniejszy niż na Zachodzie. Sam podział nauk na teoretyczne i opisowe, poza pewnymi w y j ą t k a m i (nauki filozoficzne, fizyka teoretyczna, matematyka), nie jest do przyjęcia dla nauki radzieckiej. Ten punkt widzenia rzutuje r ó w n i e ż na ujmowanie etnografii, k t ó r a jest w nauce radzieckiej traktowana jako „ d y s c y p l i n a b a d a j ą c a wszechstronnie kulturowo-bytowe cechy r ó ż n y c h n a r o d ó w lub grup etnograficznych w e w n ą t r z takiego czy innego naro­ du i r o z p a t r u j ą c a k a ż d e zjawisko w jego rozwoju historycznym" (s. 12). S. P. Tołstow stwierdza dalej, że uczeni radzieccy u j m u j ą etnografię jako n a u k ę p o g r a n i c z n ą , stojącą m i ę d z y zespołem dyscyplin historycznych a zespołem dyscyplin geograficz­ nych. Tak jak geografia gospodarcza stanowi pomost m i ę d z y geografią a e k o n o m i ą , tak etnografia stanowi pomost między geografią a historią. G ł ó w n ą m e t o d ę etnografii stanowi „ o b s e r w a c j a bezpośrednia''. Częścią s k ł a d o w ą etnografii jest etnografia histo­ ryczna, k t ó r a w y r ó ż n i a sic t y l k o tym, że opiera się na ź r ó d ł a c h w ł a ś c i w y c h historii. A u t o r p o d k r e ś l a szczególnie w a ż n e znaczenie k r z y ż o w a n i a b a d a ń terenowych z w y ­ korzystywaniem źródeł archiwalnych. Gałęzią etnografii jest też paleoetnografia, k t ó r a łączy się ściśle z archeologią i przez wykorzystanie źródeł archeologicznych dąży do rekonstrukcji etnograficznych. Geografia etniczna jest częścią etnografii stojącą bardzo blisko geografii. P o g r a n i c z n ą gałąź między etnografią a literaturo­ znawstwem stanowi folklorystyka, rozumiana bardziej w ą s k o niż na Zachodzie, jako nauka o ustnej twórczości ludowej. Wreszcie pograniczne stanowisko między etno­ grafią a biologią zajmuje antropologia, k t ó r a dzieli się jeszcze na szereg dyscyplin specjalnych (antropologie etniczna, paleoantropologia itd.). N a s t ę p n i e autor przedstawia obraz działalności etnografii radzieckiej i stwier­ dza, że współczesne badania radzieckich e t n o g r a f ó w k o n c e n t r u j ą się na 3 podstawo­ wych problemach: „1. badanie przebiegających w p r z y ś p i e s z o n y m tempie p r o c e s ó w w życiu i kulturze licznych n a r o d ó w ZSRR, k t ó r e jeszcze niedawno stały na zupeł­ nie r ó ż n y c h stopniach rozwoju społeczno-gospodarczego i kulturalnego; 2. badanie treści narodowych i narodowych cech k u l t u r y i życia ludności globu ziemskiego; 3. badanie p r o c e s ó w rozwoju historycznego n a r o d ó w , k t ó r e w niedawnej przeszłości nie m i a ł y swego p i ś m i e n n i c t w a i z a c h o w a ł y liczne p r z e ż y t k i dawnych e t a p ó w rozwo­ j u l u d z k o ś c i " (s. 14). Z kolei daje autor bliższą c h a r a k t e r y s t y k ę prac e t n o g r a f ó w ra­ dzieckich w zakresie trzech wymienionych p r o b l e m ó w badawczych. W jej ramach szczególnie i n t e r e s u j ą c e są r o z w a ż a n i a autora o konieczności dążenia do m o ż l i w i e najbardziej d o k ł a d n e g o ustalania chronologii badanych w y d a r z e ń i zjawisk, zwłasz­ cza chronologii b e z w z g l ę d n e j . A u t o r przedstawia dalej w a ż k i e dowody ważności śledzenia p r z e o b r a ż e ń poszczególnych l u d ó w na tle zmian w a r u n k ó w ich bytu, p o d d a j ą c ostrej krytyce koncepcję u w a r u n k o w a ń rasowych oraz t r w a ł y c h w z o r ó w k u l t u r y . Rzecz ciekawa, że badania nad współczesną k u l t u r ą i życiem radzieckiego c h ł o p s t w a kołchozowego i klasy robotniczej zostały w referacie Tołstowa u s u n i ę t e na plan dalszy, gdy tymczasem jeszcze tak niedawno były one wymieniane jako jedne z czołowych p r o b l e m ó w badawczych radzieckiej etnografii . W zakończeniu powyższych uwag należy jeszcze raz podkreślić, że a r t y k u ł S. P. T o ł s t o w a należy do najciekawszych, najbardziej w a ż k i c h teoretycznie i programowo rozpraw, jakie się u k a z a ł y ostatnio w literaturze etnograficznej. Do z a g a d n i e ń programowych oraz teoretycznych etnografii radzieckiej n a w i ą z u j e t a k ż e T. A . Ż d a n k o w artykule o aktualnych problemach p o l i t y k i narodowej w związ2 2 P o r ó w n a j rec. E. P i e t r a s z e k . „Sowietskaja grafia Polska", t. 4: 1960, s. 410—419. Etnografija" 1946—1959, „ E t n o ­ �RECENZJE 417 ku z u c h w a ł a m i X X I Zjazdu K P Z R Autor podkreśla, że problem narodowy jest w ZSRR przedmiotem b a d a ń r ó ż n y c h nauk, w ś r ó d nich etnografii, k t ó r ej zaintereso­ wania k o n c e n t r u j ą się na zagadnieniach konsolidacji n a r o d ó w socjalistycznych oraz na drogach rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i i grup etnograficznych w okresie budowa­ nia komunizmu. Autor p o d k r e ś l a w a ż n o ś ć b a d a ń nad p r z e o b r a ż e n i a m i z a r ó w n o do­ k o n u j ą c y m i się w dziedzinie gospodarki i p o l i t y k i , jak też w dziedzinie k u l t u r y du­ chowej oraz „ u k ł a d u psychicznego" poszczególnych n a r o d o w o ś c i (s. 20). Problem rozwoju m a ł y c h n a r o d o w o ś c i w Z w i ą z k u Radzieckim jest przedmiotem paru innych a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorzy d ą ż ą też do teoretycznego podbudowania swych w y ­ wodów. Doniosłe zagadnienia metodologiczne p o r u s z a j ą autorzy k i l k u a r t y k u ł ó w dotyczą­ cych folkloru. Najważniejszy z nich to W. K . Sokołowej Folklor jako źródło hisforyczno-etnograficzne'. A u t o r k a stwierdza istnienie niekorzystnej sytuacji w y r a ż a j ą ­ cej się rozdziałem w nauce radzieckiej b a d a ń folklorystycznych od etnograficznych, chociaż folklor jest jednym z ważniejszych d z i a ł ó w k u l t u r y ludowej i ź r ó d ł e m dla b a d a ń historyczno-etnograficznych. Autorka omawia cechy folkloru na różnych etapach rozwoju historycznego oraz jego walory poznawcze dla rekonstrukcji minio­ nych zjawisk. Stwierdza również, że ostatnio sytuacja na omawianym odcinku poprawia się, czego dowodem s ą nowe prace w y k o r z y s t u j ą c e folklor do b a d a ń histo­ ryczno-etnograficznych. Niejako k o n t y n u a c j ą a r t y k u ł u Sokołowej jest rozprawa B . I . P u t i ł o w a o obecnych zadaniach w zakresie b a d a ń nad folklorem rosyjskim '. Autor p o d k r e ś l a w n i m podstawowe znaczenie b a d a ń nad folklorem dla poznania p o c z ą t k ó w i źródeł sztuki, j a k też znaczenie h i s t o r y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h b a d a ń nad folklorem i jego formami. W t y m samym numerze opublikowanych jest jeszcze k i l k a a r t y k u ł ó w dotyczących konkretnych b a d a ń nad folklorem, k t ó r y c h autorzy o p i e r a j ą się na przedstawionych w y ż e j z a ł o ż e n i a c h metodologicznych. Na szczególną u w a g ę w ś r ó d nich zasługuje rozprawa W. P. A n i k i n a o badaniach nad e p o k ą po­ wstania p r z y s ł ó w , p r z y p c w i e ś c i i zagadek oraz N . Poliszczuka o p i e ś n i a c h g ó r n i ­ czych jako materiale s ł u ż ą c y m do poznania w a r u n k ó w życia robotniczego '. r (; Z innych prac w y m i e n i ć n a l e ż a ł o b y interesujący, o szerszych aspektach teoretycz­ nych a r t y k u ł A . S. O r ł o w e j . p o ś w i ę c o n y miejscu i r o l i tradycyjnych a u t o r y t e t ó w w społeczeństwie a f r y k a ń s k i m . Został on ogłoszony jako a r t y k u ł dyskusyjny. A u t o r k a analizuje zagadnienie na tle klasowego z r ó ż n i c o w a n i a s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń ­ skich i w p ł y w ó w europejskich. Z a g a d n i e ń etnografii polskiej dotyczy k r ó t k i a r t y k u ł W. A . J ó z w i e n k o o w s p ó ł p r a c y polskich i u k r a i ń s k i c h folklorystów pod koniec X I X w . A u t o r omawia zwłaszcza w s p ó ł p r a c ę I . F r a n k i z Towarzystwem L u d o ­ znawczym we L w o w i e . 8 0 :l T. A. Ż d a n k o, Leninskaja nacjonalnaja politika na nowom istoriczeskom etapie, SE, nr 2: 1960, s. 7—20. ''' W. K. S o k o ł o w a . Folklor kak istoriko-etnograficzeskij istocznik, SE, nr 4: 1960. s. 11—16. B. I . P u t i ł o w, Ob oczeriednych zadaczach izuczenija istorii russkogo fol­ kloru, SE, nr 4: 1960, s. 17—28. ' ' W . P. A n i k i n, Ob istoriczeskom priuroczenii posłowie, pogoworok i zagadek, SE, n r 4: 1960, s. 53—63. N. P o l i s z c z u k , Priiskowyje i szachtiorskije bytowyje pieśni kak matierial dla izuczenija polożenija i by ta roboczych, SE, nr 6: 1960, s. 92—105. A . S. O r ł o w a, O miestie i roli tradicjonnych włastiej afrikanskogo obszczestwa w prov>łom i nastojaszezrm, SE. nr 6: 1960, s. 92—105. W. A . J ó z w i e n k o , Iz istorii ukraińsko-polskich folkloristiczeskich swiaziej końca XIX wieka, SE. nr 4: 1960, s. 156—158. 5 7 8 9 Etnografia Polska, t. V I 27 �418 RECENZJE Na koniec k i l k a ogólniejszych informacji i uwag o omawianym roczniku „Sowietskiej Etnografiji". P o d k r e ś l i ć należy z uznaniem wprowadzenie w szerszym n i ż d o t ą d zakresie grupowania w j e d n y m numerze a r t y k u ł ó w dotyczących pokrewnych t e m a t ó w lub z tej samej dziedziny etnografii. I tak nr 3 jest p o ś w i ę c o n y w większej części etnografii k r a j ó w n a d b a ł t y c k i c h , nr 4 zagadnieniom folkloru, a nr 6 proble­ mom k r a j ó w a f r y k a ń s k i c h . Wydaje się też, że poziom prac zamieszczonych w oma­ w i a n y m roczniku „Sowietskiej Etnografiji" jest wyższy niż w latach poprzednich. Ś w i a d c z y to, że wysiłki redakcji, zmierzające do nadania temu czasopismu należycie wysokiej rangi, są realizowane z powodzeniem. Z drobniejszych spraw w y t k n ą ć niestety trzeba przepuszczanie dość licznych b ł ę d ó w w obcojęzycznych cytatach (m. i n . nr 4, s. 156—158; nr 6, s. 15). Czasopismo z a c h o w a ł o swój tradycyjny u k ł a d z a g a d n i e ń . M i m o konsekwentnego wymieniania w t y t u ł a c h działów antropologii w omawianym roczniku nie u k a z a ł a się ż a d n a rozprawa z jej zakresu. W ż a d n y m z a r t y k u ł ó w nie została też poruszona współczesna problematyka c h ł o p s t w a kołchozowego lub klasy robotniczej. W po­ szczególnych działach ogłoszono n a s t ę p u j ą c ą ilość pozycji: a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 7, z z a g a d n i e ń etnografii ogólnej i antropologii — 4, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii 1 antropologii ZSRR — 17, m a t e r i a ł ó w i s t u d i ó w do etnografii k r a j ó w obcych — 14, z z a g a d n i e ń etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej — 7, z historii etnografii — 1, a r t y k u ł ó w dyskusyjnych — 1, w dziale „ N a r o d y ś w i a t a " — 6, sprawo­ z d a ń —• 23 (w t y m 5 dotyczących k r a j ó w obcych), w kronice — 25, personalia — 1, recenzji i a r t y k u ł ó w recenzyjnych — 38 (w t y m 21 pozycji odnoszących się do ZSRR, 2 do Czechosłowacji, 1 do Węgier, 8 do A z j i poza ZSRR, 1 do A f r y k i , 2 do A m e r y k i , 3 do A u s t r a l i i i Oceanii); obcych prac o m ó w i o n o 10 (polskich pozycji w ś r ó d nich nie ma). W ś r ó d a u t o r ó w p r z e w a ż a j ą nadal zdecydowanie etnografowie z Moskwy, k t ó r z y opracowali 66 spośród 137 wszystkich zamieszczonych w sześciu numerach pozycji. N a s t ę p n i e idą autorzy z Leningradu — 34 pozycje, z innych o ś r o d k ó w — 31 oraz autorzy zagraniczni — 6 pozycji (Bułgaria 2, Anglia, Ghana, Korea, Vietnam). Wszystkie podstawowe a r t y k u ł y zaopatrzone są w k r ó t k i e streszczenia angielskie, spis treści zaś p o w t ó r z o n y jest po francusku. S k ł a d redakcji uległ w 1960 r. p e w n y m zmianom. Ustąpili z jej s k ł a d u G. G. Stratanowicz i S. A . Tokariew, weszli zaś nowi członkowie: Ł. F. Monogarowa i A . I . Perszic jako zastępcy redaktora naczelnego oraz Ł. N . Terentiewa i N . N . Czeboksarow. N a k ł a d czasopisma u t r z y m a ł się bez zmian w wysokości 1900 egzem­ plarzy, a objętość poszczególnych n u m e r ó w w granicach 168—216 stron. Edward CESKOSLOVENSKA ETHNOGRAFIE, R. 8: Pietraszek 1960 x Omawiany rocznik „ C e s k o s l o v e n s k a Ethnografie" , w y d a w a n y w Pradze przy nie zmienionym składzie Rady Redakcyjnej , zbiegł się z p i ę t n a s t ą rocznicą istnienia demokratycznego p a ń s t w a czechosłowackiego. Rocznica ta stała się o k a z j ą do pod­ sumowania dotychczasowej działalności etnograficznej w Czechosłowacji, j a k też wytyczenia dalszych p l a n ó w naukowych. Trzy a r t y k u ł y umieszczone w kolejnych 2 1 Por. recenzję: Z. S z r o m b a , Ceskoslouenskd Ethnografie, R. 1—7: 1953—1959, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 4: 1961, s. 360—366. Należy zwrócić u w a g ę , że od 1958 r. uległa zmianie w Czechosłowacji pisownia słowa etnografia. S z r o m b a . op. cit., s. 361. 2 �419 RECENZJE numerach „ C E " miały służyć temu celowi. Pierwszy z nich, O. Nahodila i A . Robka, Patndct let ćeskoslovenske etnografie , d a ł ogólny przegląd teoretycznych z a g a d n i e ń stojących przed obecną e t n o g r a f i ą czechosłowacką, z a k ł a d a j ą c , że do szeregu teorii dających się zastosować przy opracowaniu m a t e r i a ł u czeskiego i słowackiego dochodzi się przez w n i k l i w e studia z zakresu historii społeczeństw pierwotnych oraz innych plemion i n a r o d o w o ś c i pozaeuropejskich. Badania etnograficzne w dziedzinie historii społeczeństw pierwotnych, k t ó r y m poświęca się obecnie wiele uwagi, mogą b y ć pomocne przy opracowywaniu m a t e r i a ł u z w ł a s n e g o kraju. Teoretyczne założenia w dziedzinie etnografii Czechów i S ł o w a k ó w przede wszystkim dotyczą prac nad syntezą historii k u l t u r y ludu czechosłowackiego. W ś r ó d zadań stojących przed w s p ó ł ­ czesną etnografią w y ł a n i a się problematyka etnografii s ł o w i a ń s k i e j , badanie w s i spółdzielczych, k u l t u r y klasy robotniczej, j a k też ludności polskiej i u k r a i ń s k i e j mieszkającej na terenie Czechosłowacji oraz r e p a t r i a n t ó w z Wołynia i R u m u n i i . Te szerokie założenia czechosłowackiej etnografii są obecnie m o ż l i w e do zrealizowa­ nia dzięki istnieniu odpowiednich p l a c ó w e k naukowych, a zwłaszcza TJstavu Pro Etnografie a Folkloristiku CSAV w Pradze, z o d d z i a ł e m w Brnie i Slezskem Ustave w Opawie, Narodopisneho Ustavu SAV w B r a t y s ł a w i e , z o d d z i a ł e m w Koszycach, jak też dzięki katedrom uniwersyteckim w Pradze, Brnie i B r a t y s ł a w i e . W o m a w i a n y m p i ę t n a s t o l e c i u w z r o s ł a znacznie opieka nad muzealnictwem etnograficznym, k t ó r e może poszczycić się p o w a ż n y m i osiągnięciami. Temu w ł a ś n i e zagadnieniu poświęcony był w omawianym roczniku „CE" a r t y k u ł L . Kunza , dający przegląd etnograficznej działalności m u z e ó w czechosłowackich. Trzy centralne muzea w Pradze, Brnie i M a r t i n i e liczą obecnie ponad cztery m i l i o n y e k s p o n a t ó w , w 250 powiatowych i w o j e w ó d z k i c h muzeach krajoznawczych Czech i M o r a w zbiory sięgają 400 000 p r z e d m i o t ó w , a wraz ze zbiorami s ł o w a c k i m i dochodzą do liczby 800 000 e k s p o n a t ó w . Częste są r ó w n i e ż na terenie Czechosłowacji muzea powiatowe, gdzie obok z b i o r ó w historycznych i przyrodniczych eksponaty etnograficzne w a h a j ą się w granicach 5000 do 20 000 p r z e d m i o t ó w . N i e k t ó r e z nich, jak np. w Pilznie, D o m a ż l i cach, V y ś k o w i e , U h e r s k i m H r a d i ś t i , są w ł a ś c i w i e o d r ę b n y m i muzeami etnograficz­ n y m i . W muzealnictwie duży nacisk położony jest na akcję p o p u l a r y z a t o r s k ą , w k t ó r e j ramach wydawane są bogato ilustrowane prace z zakresu sztuki ludowej, jednotematyczne publikacje, czasopisma muzealne. Trzeci z wyżej wspomnianych a r t y k u ł ó w dotyczył folklorystyki . H i s t o r i ę zainte­ r e s o w a ń folklorystycznych w Czechosłowacji m o ż n a by ująć w trzy etapy: 1. okres tzw. czeskiego odrodzenia z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X w . i z w i ą z a n y z n i m początek z a i n t e r e s o w a ń f o l k l o r y s t y k ą ; 2. dziewięćdziesiąte lata X I X w. i przypada­ jąca na nie Wystawa Etnograficzna w Pradze; 3. czasy obecne zyskujące sobie miano „trzeciego renesansu folkloru", k t ó r y odnosi się do okresu po 1953 r., kiedy została z w o ł a n a I O g ó l n o p a ń s t w o w a Konferencja Folklorystyczna i folklorystyka w y o d r ę b n i ł a się jako samodzielna nauka. Reorganizacja w y d z i a ł u filozoficznego uniwersytetu w Pradze w 1958 r. s p o w o d o w a ł a utworzenie o d d z i a ł u etnografii i folklorystyki, przyczyniając się po raz pierwszy w historii tej nauki do wychowania m ł o d y c h kadr specjalistów. W r a c a j ą c do o m ó w i e n i a ostatniego rocznika i jego w e w n ę t r z n e g o podziału, należy podkreślić, że u k ł a d zagadnień został ograniczony t y l k o do k i l k u działów. P r z y j m u j ą c 3 4 5 „CE", R. 8: 1960 nr 2. s. 111—118. ' ' L . K u n z , Patndct let narodopisneho nr 3, s. 227—230. •' J. J e c h . Folkloristika v socialistickem s. 339—345. musejnictvi v CSSR, Ceskoslovensku, „CE" R 8' 1960 „CE", R 8- 1960 nr 4 �420 RECENZJE jednak, że objętość całego rocznika liczy 434 strony, nie m o ż n a w y m a g a ć , by r ó w n o ­ miernie zostały potraktowane wszystkie zagadnienia n u r t u j ą c e etnografię czecho­ słowacką. Liczba a r t y k u ł ó w ogłoszonych w poszczególnych działach omawia­ nego rocznika ,,CE' przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : a r t y k u ł ó w w s t ę p n y c h — 4, z z a g a d n i e ń teoretycznych — 1, czechosłowackiej etnografii — 6, obcej etnografii — 3, historii nauki — 1, m a t e r i a ł ó w — 4, p r z e g l ą d u etnograficznych prac zagranicz­ nych — 1, dyskusji — 7, k r o n i k i — 2, k r y t y k i bibliografii — 10 oraz drobnych wiadomości — 3t>. Zagadnieniom teoretycznym poświęcony jest obszerny a r t y k u ł O. Nahodila. Matefsk-j kulty'', którego d r u k ciągnął się od pierwszego numeru z 1959 r. do ostatniego z omawianego rocznika. A r t y k u ł ten, oparty na bogatej literaturze, uka­ zuje odbicie matriarchatu w kultach religijnych, j a k t e ż zależność religii od rozwoju społecznego. Siedząc k u l t y z w i ą z a n e z e p o k ą matriarchatu m o ż n a w y k a z a ć , j a k bardzo ż y w o t n e są jeszcze we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie pierwotne w y o b r a ż e n i a religijne. Za podstawowe zadania etnografii — wielokrotnie p o d k r e ś l a n e na ł a m a c h ,CE'" — zostało uznane badanie k u l t u r y ludu czechosłowackiego. Temu też należy przypisać, że większość miejsca w omawianyrn roczniku została poświęcona w ł a ś n i e wspomnianemu zagadnieniu, o b e j m u j ą c e m u ponadto tylko k u l t u r ę m a t e r i a l n ą , a tery­ torialnie niemal wyłącznie W y ż y n ę C z e s k o - M o r a w s k ą i Morawy. Z tzw. Vyskovska (część Moraw) m a m y bardzo i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł V. Buriana 0 ludowych osiedlach i budynkach . A r t y k u ł oparty jest na materiale terenowym, literaturze, ź r ó d ł a c h ikonograficznych i archiwalnych, a zwłaszcza mapach katastral­ nych z lat 1826—1833 i 1.843—1845. Na podstawie rozwoju u k ł a d u w n ę t r z a domu, zdobnictwa i m a t e r i a ł u * budowlanego przebadanych 11 633 o b i e k t ó w autor w y k a z a ł związek tutejszego budownictwa z terenem sąsiedniej Hany, czego g ł ó w n y m dowodem jest w y s t ę p o w a n i e na terenie Vy*kovska tzw. zudru, czyli rodzaju ganku. A r t y k u ł zamyka 14 tablic, p o d a j ą c y c h m. i n . wykaz wszystkich b u d y n k ó w w y s t ę p u j ą c y c h na o m a w i a n y m terenie w latach 1826- 1833, spis d o m ó w z źudrami, ich rozmiary 1 usytuowanie w latach 1826—1833 oraz 1945—1958, podział chlewów, stodół i szop w e d ł u g m a t e r i a ł u budowlanego itp. Drugi a r t y k u ł z budownictwa dotyczył r ó w n i e ż terenu Moraw, a ściślej pograni­ cza M o r a w i S ł o w a c j i . Jest to dopiero pierwsza część szerzej zakrojonego a r t y k u ł u , opartego na materiale terenowym, k t ó r a po k r ó t k i m w s t ę p i e geograficzno-ekonomiczn y m omawia społeczne rozwarstwienie budownictwa i rozwój poszczególnych części domu mieszkalnego. Do nowatorskich prac w dziedzinie czechosłowackiego rzemiosła ludowego n a l e ż y a r t y k u ł V. P r a ż a k a o technologii w y r o b ó w garncarskich . W ś r ó d a r t y k u ł ó w z a j m u j ą ­ cych się r z e m i o s ł e m l u d o w y m daje się wciąż z a u w a ż y ć brak prac, k t ó r e u j m o w a ł y b y to zagadnienie od strony techniki, a nie tylko ornamentu i kształtu w y r o b ó w . Omawiany a r t y k u ł ma w ł a ś n i e na celu w pewnym stopniu zapełnienie tej l u k i przez ukazanie wszechstronnego rozwoju w poszczególnych okresach historycznych, z u w z g l ę d n i e n i e m organizacji pracy, c e c h ó w i t p . jednego ośrodka garncarskiego w K u n ś t a c i e , w najbardziej wschodniej części W y ż y n y Czesko-Moraw skiej. Do; 7 ,s 9 r u „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 3—20; nr 2, s. 119—138; nr 3, s. 231—252; nr 4, s. 346—370. V . B u r i a n , Vesnickd sidła a lidovś stavby na Vyśkovsku. .,CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 21—68. " S. S v e c o v a, LSudoue staviteVstvo v obci Kostice, R. 8: 1960 nr 3, s. 273—294. V. P r a ż a k. Technologie hrnćirske vyroby v Kunśtdte, „CE", R. 8: 1960 n r 4, s. 371—383. 7 ;t �421 RECENZJE tychczas u k a z a ł się tylko w s t ę p do tej obszernej pracy, jak też o m ó w i o n e zostały geologiczne podstawy k u n ś t a c k i e g o garncarstwa. Słabo r ó w n i e ż opracowane jest w etnografii czechosłowackiej zagadnienie za­ p r z ę g u b y d ł a , k t ó r y m zajmuje się w o m a w i a n y m roczniku „CE" J. K r a m a f i k . O p i e r a j ą c się na systematyce jarzm, podanej przez niemieckiego uczonego W. Jaco­ beita, jednego z najlepszych specjalistów w tej dziedzinie, autor a r t y k u ł u odnosi do terenu Czechosłowacji w y o d r ę b n i o n e przez Jacobeita dwa podstawowe typy jarzm, bliżej z a j m u j ą c się obszarem Posumavi, zamieszkiwanym do 1945 r. przez o s a d n i k ó w niemieckich. W y s t ę p u j ą c e na t y m obszarze tzw. jarzmo szyjowe, charakte­ rystyczne dla k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , przeszło na teren Posumavi prawdopodobnie w średniowieczu, r o z p r z e s t r z e n i a j ą c się z biegiem lat. Autor podkreśla, że Czechy były zawsze terenem przejściowym między k u l t u r ą s ł o w i a ń s k ą a g e r m a ń s k ą , na k t ó r y p r z e n i k a ł y różne p r ą d y kulturowe, t y m samym t a k ż e w dziedzinie zaprzęgu bydła. 1 0 Dowodem utrzymani:; się we współczesności tradycyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y i sposobów życia ludu pod w p ł y w e m o k r e ś l o n y c h w a r u n k ó w ekonomicznych i k u l t u ­ ralnych jest a r t y k u ł J. Stankovej o tkaninach ludowych terenu Z d ' a r s k o " , położo­ nego na Wyżynie Czcsko-Morawskiej, gdzie tradycyjne tkaniny ludowe, wykonywane prostymi sposobami domowymi, s t a n o w i ą p r z e w a ż a j ą c ą część m a t e r i a ł ó w z u ż y t k o w y w a n y c h we w n ę t r z u domów, jak też w ubiorze. Dla e t n o g r a f ó w zajmujących się zagadnieniem osadnictwa i rolnictwa duże zna­ czenie posiada a r t y k u ł historyka L . U l ć a k a o u k ł a d a c h gruntowych, rodzajach gleb i z w i ą z a n y c h z n i m i typach osiedli aż do X V I w. Wszystkie w yżej o m ó w i o n e a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej nie tylko p r z e w a ż a j ą ilościowo w recenzowanym roczniku, ale także c h a r a k t e r y z u j ą się na ogół dojrzałą formą, p o w a ż n ą objętością i szerokim zakresem omawianych tematów. Pobieżniej zostały potraktowane pozostałe działy „CE". Godny p o d k r e ś l e n i a jest c y k l a r t y k u ł ó w z etnografii egzotycznej, o m a w i a j ą c y c h zbiory muzeum Naprstkova w Pradze. Z terenu Nowej Gwinei zamieszczono a r t y k u ł o tarczach oraz maskach tanecznych, u ż y w a n y c h w n i e k t ó r y c h o b r z ę d a c h inicjacji . Trzeci a r t y k u ł poświęcony został jorubskim okpö-Ifa, czyli schowkom na szesnaście ziaren palmy, służących do celów w r ó ż b i a r s k i c h W dziale „Historii n a u k i " u k a z a ł się natomiast odczyt C. L o u k o t k i wygłoszony w Instytucie ,,Bandeirantes" na uniwersytecie w K u r y t y b i e na temat udziału Czechów w poznawaniu Brazylii . 12 r 1 3 Vi ,5 ,7 ](1 J. K r a m a f i k , Zdpfah skotu v Posumavi, „CE", R. 8: 1960 nr 3, s. 253—272. J. S t a n k o v ä . Lidovi tkaniny v tradicnim odevu a interieru, „CE", R. 8: i960 nr 4, s. 384—413. U U l ć a k , K vyvoji pluilny do końce 16. stoleti, „CE", R. 0: 1960 nr 2, s. 139—167. R ó w n i e ż w dziale „ M a t e r i a ł y " drukowane są a r t y k u ł y z zakresu etnografii czechosłowackiej, jak np. J. K r a m a f i k , Nekolik poznämek k ćldnku prof. K. Chotka „Stare spüsoby präce v ceskoslovenskem zemedslstvi. Zatva srpem", „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 87—91; S. S v e c o v ä , Abergläubische Vorstellungen und Praktiken im Volksbauwesen in der Slowakei, „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 197—207. M . S t u c h l i k , Stlty z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea vseobecneho ndrodopisu v Praze, „ĆE", R. 8: 1960 nr 3, s. 295—311. M . S t u c h l i k , Tanecni masky z Nove Guineje ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 69—81. L . H o l y , Jorubsk? okpö-Ifa ve sbirkdch Naprstkova musea, „CE", R 8" 1960 nr 2, s. 168—183. C. L o u k o t k a , Cim pfispeli Cesi k poznani Brazilie, „CE", R. 8: 1960 nr 1, s. 82—86. n Vi Vi 14 1 5 lłl u �422 RECENZJE W „ Ć E " dobrze reprezentowany jest dział recenzji, w k t ó r y m o m ó w i o n o r ó w n i e ż dwie prace polskie: książkę H . Noconia o p a ń s t w i e I n k ó w oraz Zeszyt próbny Polskiego atlasu etnograficznego . Druga recenzja podaje k r ó t k ą h i s t o r i ę prac atlasowych w Polsce oraz d o k ł a d n ą t r e ś ć Zeszytu próbnego. W omawianym roczniku „ C E " mamy t a k ż e dwie m a ł e wzmianki o pracy J. K r z y ż a n o w s k i e g o Mądrej głowie dość dwie słowie (nr 2) oraz Z. Poniatowskiego Wstęp do religioznawstwa (nr 2). Jeżeli j e s t e ś m y już przy tematyce polskiej poruszonej w ó s m y m roczniku „CE", w a r t o w s p o m n i e ć o artykule I . Tłoczka, Przegląd badań nad architekturą ludową w Polsce w latach 1945—1959 , umieszczonym w osobnym dziale „ P r z e g l ą d etno­ graficznych prac zagranicznych", k t ó r y zmierza do zapoznania czytelnika „ C E " z pra­ cami zagranicznych uczonych. Należy podkreślić, że na 7 a r t y k u ł ó w , k t ó r e dotychczas u k a z a ł y się w t y m dziale w c a ł y m czasopiśmie, w y c h o d z ą c y m od 1953 r., trzy z nich pochodzą od uczonych polskich. 1 8 19 2n Omawiany rocznik ,,CE" poza „ K r o n i k ą " i „ D y s k u s j a m i " , w k t ó r y c h w y w i ą z a ł a się ciągnąca się przez trzy numery polemika między A. Robkiem a V. K a r b u s i c k i m na temat pracy Kladensko, posiada jeszcze jeden dział, z a m y k a j ą c y k a ż d y numer czasopisma, „ Z p r a v y " , czyli drobne notatki. Można je podzielić na dotyczące b a d a ń terenowych (5), konferencji (3), m u z e ó w i towarzystw (1), publikacji (21), poszczegól­ nych uczonych czechosłowackich (5) oraz „ r ó ż n e " (1), gdzie J. V. Horak komunikuje o znaczeniu, jakie mogą m i e ć dla etnografii n i e k t ó r e mapy administracyjne i histo­ ryczne w y c h o d z ą c e obecnie w Czechosłowacji (nr 1). Cały rocznik „ C E " jest bogato ilustrowany, nie brak też w i e l u kolorowych ilustracji podnoszących w a r t o ś ć czasopisma. Streszczenia w j ę z y k u niemieckim po­ s i a d a j ą tylko n i e k t ó r e a r t y k u ł y z działu etnografii czechosłowackiej, natomiast spis treści drukowany jest w j ę z y k u angielskim i rosyjskim. Zofio S L O V E N S K Y NARODOPIS, Szromba R. 8: 1960 Slovensky Narodopis, organ Słowackiej Akademii Nauk, wyszedł w 1960 r. jako k w a r t a l n i k . Cztery zeszyty tego pisma, z a w i e r a j ą c e w sumie 670 stron, przygotowy­ wane są przez r a d ę r e d a k c y j n ą , w k t ó r e j skład w c h o d z ą n a s t ę p u j ą c y etnografowie: Rudolf Bednarik, Sona Burlasova, Emilia Horvatnova, Sona K o v a ć e v i ć o v a , M i c h a ł Markus, A n d r e j M e l i c h e r ć i k , Jan M j a r t a n , Jan Podolak. Redaktorem naczelnym jest B o ż e n a Filova. Oceniając charakter tego periodyku, w y c h o d z ą c e g o na Słowacji już od roku 1953, trudno nie z a u w a ż y ć d u ż y c h zmian, jakie n a s t ą p i ł y w 1960 r. Przede wszystkim ude­ r z a j ą c a jest nowa, cenna tendencja nadawania k a ż d e m u zeszytowi określonego profilu, w y r a ż a j ą c e g o się przede wszystkim w jednolitej tematyce. Zeszyt pierwszy poświęcony jest głównie tematom z w i ą z a n y m z r ó ż n y m i typami gospodarki, jak uprawa winorośli i rolnictwo. Natomiast w zeszycie drugim znajdujemy sporo m a t e r i a ł u i n f o r m u j ą c e g o o zmianach, jakie n a s t ą p i ł y w p i ę t n a s t o l e c i u powojennym w zakresie k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej w różnych regionach Słowacji. Numer ten zawiera poza t y m a r t y k u ł y z zakresu pasterstwa, k t ó r e poza ciekawymi 18 1 9 C. L o u k o t k a , Polska, kniha o fisi Inku, „CE", R. 8: 1960 n r 1, s. 99—100. D. K r a n d ż a l o v , Polski atlas etnograficzny, „CE", R. 8: 1960 n r 3, s. 324— 328. 2U „CE", R. 8: 1960 nr 2, s. 184—196. �423 RECENZJE uwagami o charakterze syntetycznym dają skrupulatnie zinwentaryzowany m a t e r i a ł opisowy. Zeszyt trzeci p o ś w i ę c o n y jest wyłącznie budownictwu, k t ó r e g o ciekawe formy z r ó ż n y c h części Słowacji omawia czterech a u t o r ó w . W ostatnim zeszycie znajdujemy prace dotyczące r ó ż n y c h t e m a t ó w z zakresu k u l t u r y duchowej. Są t u o m ó w i e n i a jarmarcznych pieśni, uwagi krytyczne nad motywami zawartymi w znanej pieśni ludowej „ W y d a ł a matka" oraz np. szczegó­ łowe o m ó w i e n i a p r z e k a z ó w tradycji ustnej dotyczącej legendarnej postaci M i c h a ł a Vdovca. W omawianym roczniku obserwuje się t e n d e n c j ę do zamieszczania d u ż y c h arty­ k u ł ó w , w k t ó r y c h autorzy m a j ą możność podania z a r ó w n o uwag uogólniających, jak i m a t e r i a ł u opisowego. Wszystkie większe i mniejsze rozprawki u p o r z ą d k o w a n e są w e d ł u g stałego, nie­ zmiennego u k ł a d u w e w n ę t r z n e g o , przyjętego w c a ł y m roczniku 1960. K a ż d y zeszyt o t w i e r a j ą „ A r t y k u ł y " , po nich n a s t ę p u j e dział „ M a t e r i a ł y i archiwa" lub „Rozhlady" . Zeszyt jest z a m k n i ę t y „ R e c e n z j a m i " , k t ó r y c h wciąż jeszcze jest w „ S N " dość m a ł o . Uderza szczególnie niewielka stosunkowo liczba recenzowanych prac p o z a s ł o w a c k i c h i czeskich. Tak j a k w latach poprzednich, „SN" w 1960 r. zamieszcza głównie a r t y k u ł y o m a w i a j ą c e poszczególne, konkretne tematy z zakresu k u l t u r y ludowej, nieliczne są natomiast rozprawy z zakresu metodologii. S t ą d też z zainteresowaniem czyta się p r a c ę B. Filovej p o ś w i ę c o n ą zagadnieniom metodycznym e t n o g r a f i i . W tej stosun­ kowo niewielkiej pracy autorka częściowo porusza k i l k a w ę z ł o w y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e są przedmiotem dyskusji w ś r o d o w i s k u n a u k o w y m nie tylko s ł o w a c k i m . Interesuje ją przede wszystkim sprawa przedmiotu b a d a ń etnografii oraz w i ą ż ą c a się z t y m potrzeba wypracowania nowych metod pracy przy badaniach nad ś r o d o w i s k i e m robotniczym. A u t o r k a zwraca r ó w n i e ż u w a g ę na zmiany, jakie na­ stąpiły —• zwłaszcza w piętnastoleciu powojennym — w t r a k t o w a n i u pojęcia ^ u d " , k t ó r e tradycyjnie łączono ze ś r o d o w i s k i e m chłopskim, s t a n o w i ą c y m g ł ó w n y przed­ miot b a d a ń etnografii. i 2 R o z p r a w ę swoją kończy B. Filova stwierdzeniem, że zainteresowania etnografa idą obecnie w k i e r u n k u badania i o b j a ś n i e n i a tradycyjnych treści we współczesnej kulturze oraz śledzenia nowo p o w s t a ł y c h form. W ś r ó d a r t y k u ł ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h m a t e r i a ł odnoszący się do gospodarki sło­ wackiej znajduje się praca E. Kahounovej, m ó w i ą c a o uprawie winorośli na terenie M a ł y c h K a r p a t . A u t o r k a zajmuje się przede wszystkim kilkoma miejscowościami z tego terenu: B r a t y s ł a w a , Raca, Sw. Jerzy, Myślenice, Pezinok, H l i n i k , Modra, po­ r ó w n u j ą c z m a t e r i a ł e m z terenu Hor, O r e ś a n y , okolic Grobu, Seredi, Trnavy. Oma­ wiana praca porusza dwa zasadnicze zagadnienia: organizację gospodarczo-społeczną uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli w r ó ż n y c h okresach historycznych oraz proces technologiczny i n a r z ę d z i a pracy z w i ą z a n e z tą gałęzią gospodarki. 3 1 W „ R o z h l a d a c h " zamieszczone są a r t y k u ł y o r ó ż n o r a k i e j tematyce, jak np. poruszające zagadnienia skansenu w Norwegii, i n f o r m u j ą c e o postępie prac grupy n a u k o w c ó w z a j m u j ą c y c h się problemami ateizmu, czy wreszcie referujące w s p ó ł ­ p r a c ę p o m i ę d z y etnografami polskimi i s ł o w a c k i m i na tle b a d a ń nad k u l t u r ą paster­ s k ą w Karpatach. Zamieszcza się tam r ó w n i e ż wspomnienia p o ś w i ę c o n e z m a r ł y m badaczom k u l t u r y ludowej. B. F i 1 o v a, K niektórym aktualnym metodologickym otdzkom ndrodopisnej vedy, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 177—188. E. K a h o u n o v a . V i n o ł i r a d m c t t ; o Maluch Karpat, „SN", R. 8: 1960 n r 1, s. 3—72. J 3 �424 RECENZJE Uprawa winnej latorośli znana w Małych Karpatach od dawna jest dla tej części Słowacji c h a r a k t e r y s t y c z n ą f o r m ą gospodarki. E. Kahouno</a przedstawia i analizuje wszelkie przekazy źródłowe, na k t ó r y c h podstawie m o ż n a o d t w o r z y ć przebieg rozwoju w i n n i c t w a od czasów najdawniejszych poprzez feudalizm, kapita­ lizm do współczesności. W obszernej części pracy odnoszącej się do okresu feudalizmu znajdujemy sporo m a t e r i a ł u orientującego w organizacji uprawy i p r z e r ó b k i winnej latorośli, k t ó r a wieloma cechami przypomina organizację cechową, orientuje też w organizacji zbytu oraz w stosunkach p a n u j ą c y c h między w i e l k ą własnością ziem­ ską a c h ł o p a m i . Niestety o wiele pobieżniej potraktowany został okres kapitalizmu. Z dość lakonicznego opisu dowiadujemy się o znacznych zmianach, j a k i m uległ w t y m okresie teren M a ł y c h Karpat: praca w w i e l k i c h winnicach coraz częściej opiera się teraz na najemnej sile roboczej, co zasadniczo zmienia stosunki pomiędzy poszczególnymi grupami społecznymi. N a s t ę p u j e zmiana daniny na podatek. K a p i ­ talizm przynosi ze sobą w z m o ż o n ą dążność do spieniężania otrzymanych plonów,, a więc poszukiwanie nowych r y n k ó w zbytu. Niestety bardzo pobieżnie omówiono w i ą ż ą c e się z tym, a tak w a ż n e dla tego okresu prawo konkurencji, k t ó r e — jak się wydaje — p o w a ż n i e zaciążyło na organizacji zbytu w Małych Karpatach. Okres powojenny r ó w n i e ż potraktowany został dość pobieżnie. Dużo uwagi po­ święcono zmianom w n a r z ę d z i a c h , natomiast niewiele m a t e r i a ł u znajdujemy o d n o ś n i e do .różnych sposobów organizacji pracy, szczególnie w gospodarstwach i n d y w i d u a l ­ nych. Zagadnieniom z w i ą z a n y m z rolnictwem poświęcone są w „SN" 3 a r t y k u ł y . Praca V. Urbancovej jest przyczynkiem i n t e r e s u j ą c y m dla n a u k o w c ó w szeregu dys­ cyplin, z a j m u j ą c y c h się historią narzędzi rolniczych, i ma n i e w ą t p l i w i e znaczenie nie t y l k o dla nauki słowackiej '\ Na podstawie m a t e r i a ł ó w muzealnych przedstawia autorka n a r z ę d z i a orne u ż y w a n e na terenie Słowacji do w i e k u X I X i X X . W y r ó ż n i a 5 t y p ó w narzędzi do o b r ó b k i ziemi, a mianowicie r a d ł a bezpłozowe i płozowe, pługi c z w ó r d z i e l n e i trójdzielne z k r z y w y m i lub prostymi grządzielami oraz pługi z że­ lazną o d k ł a d n i c ą pochodzenia kowalskiego lub fabrycznego. U ż y w a n e one były obok siebie przez całe stulecie. V. Urbancova u w a ż a , że najstarsze typologicznie jest r a d ł o bezpłozowe, k t ó r e p r z e t r w a ł o do naszych czasów jako n a r z ę d z i e służące do obradlania z i e m n i a k ó w . N a s t ę p n i e analizuje, na jakiej drodze n a s t ę p o w a ł y zmiany konstrukcji w r a d ł a c h i w pługach, oraz porusza istotne zagadnienie zapożyczeń nowych form narzędzi rolniczych. Na marginesie tych r o z w a ż a ń wysuwa postulat, aby badania nad ewentualnymi zapożyczeniami w n a r z ę d z i a c h ornych poprzedzić szczegółowymi badaniami nad formami rodzimymi. R o z w a ż a n i a swoje k o ń c z y autorka słuszną uwaga., ze m a t e r i a ł etnograficzny dotyczący n a r z ę d z i rolniczych nie może b y ć t r a k t o w a n y jako w y s t a r c z a j ą c y i w y ­ maga pomocniczych b a d a ń archeologicznych i historycznych. Etnografia może b y ć t y l k o j e d n ą z dyscyplin, k t ó r a dołączy swoje w y n i k i do r o z w i ą z a n i a zagadnienia pochodzenia i rozwoju n a r z ę d z i rolniczych. S p r a w ę przetrwania pewnych archaicznych form uprawy ziemi w n i e k t ó r y c h regionach Słowacji porusza ta sama autorka w drugim numerze „ S N " . W k i l k u miejscowościach, jak Myjava, Krajna, Brezowa, p r z e t r w a ł do naszych czasów t r ó j polowy system uprawy ziemi. Co ciekawsze, system ten wykazuje t r w a ł o ś ć raczej 5 V. U r b a n c o v a, K vyvoju slovenskeho orneho ndradia na zdklade z muzealnych zbierok, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 73—120. V. U r b a n c o v a , Prićiny pretrvania archaickych pol'nohospoddrskych v niektórych oblastiach Slovenska, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 255—267. s materiału foriem �42.1 RECENZJE w dużych gospodarstwach rolnych, a zanika w m a ł y c h , gdzie posiadanie niewielkiej ilości ziemi uprawnej nie pozwala na jej ugorowanie. Na Liptowie w miejscowości Huta p r z e t r w a ł a do czasów współczesnych ręczna uprawa ziemi. Ciekawe to zjawisko w y w o ł a n e zostało specyficzną s y t u a c j ą ekonomiczno-historyczną. W Hucie prowadzenie gospodarstw rolnych należało do kobiet, natomiast mężczyźni zarobkowali jako robotnicy w pobliskich hutach szkła. Zwyczaj uprawy ziemi motykami zaczął z a n i k a ć około 1930 r., gdy wysokie zarobki robotni­ k ó w H u t y pozwoliły na najem oraczy z terenu Orawy. Podane przez U r t a n c o v ą wypadki przetrwania archaicznych f o r m uprawy w rolnictwie są p r z y k ł a d e m dużego w p ł y w u lokalnych s t o s u n k ó w ekonomicznych i historycznych na k s z t a ł t o w a n i e się gospodarki wsi. Czysto m a t e r i a ł o w ą p r a c ą jest a r t y k u ł J. N i ż n a n s k i e g o m ó w i ą c y o sposobach ugorowej i p ó ł u g o r o w e j uprawy ziemi w Bresto/anach . Praca szczegółowo i syste­ matycznie przedstawia rośliny uprawiane i sposoby uprawy z w i ą z a n e z t y m syste­ mem gospodarki w badanej wsi. „Sloyensky Narodopis" zamieszcza w 1960 r. dwa a r t y k u ł y poświęcone n i e k t ó ­ r y m zagadnieniom gospodarki hodowlano-pasterskiej, tak charakterystycznej dla Słowacji. W jednym z nich J. Stika m ó w i o pochodzeniu i sposobach szałaśniczego wypasu na terenach zachodniej i północno-zachodniej Słowacji '. D o k ł a d n i e omawia organizację s z a ł a ś n i c t w a , budownictwo z w i ą z a n e z t y m typem hodowli, g o s p o d a r k ę mleczną, zwyczaje p a n u j ą c e na hali oraz nieszałaśnicze formy chowania dobytku zwierzęcego w górach. Przedstawione w tej pracy w y n i k i b a d a ń p o z w a l a j ą na stwierdzenie wielu analogii z terenami M o r a w i Śląska, zwłaszcza Cieszyńskiego. T ł u m a c z y ć to m o ż n a podobnymi na obu terenach stosunkami historycznymi, eko­ nomicznymi oraz wzajemnym o d d z i a ł y w a n i e m politycznym i gospodarczym. Na terenie Horehronia, jednej z p r o w i n c j i s ł o w a c k i e j , spotyka się w paster­ stwie 3 różne sposoby zimowania owiec: zimowanie w pomieszczeniach, k t ó r e są częścią z a b u d o w a ń gospodarczych w o b r ę b i e wsi, zimowanie owiec w otwartych ogrodzeniach (tzw. mraznicach) w g ó r a c h oraz zimowanie w polnych, z a m k n i ę t y c h pomieszczeniach. Zimowanie w ..mraznicach" jest sposobem najstarszym, prawdopo­ dobnie znanym dawniej w całych Karpatach. Temat ten rozpracowuje w „SN' J. P o d o l a k w a r t y k u l e Tradićn? sposoby zimovania dobytka na Horehroni". Zeszyt trzeci „SN" poświęcony został budownictwu. J. Mjartan w słowie w s t ę p ­ nym, p o p r z e d z a j ą c y m cykl a r t y k u ł ó w z w i ą z a n y c h z t y m tematem, daje k i l k a istot­ nych uwag, k t ó r e w p e w n y m sensie mogą być potraktowane jako podsumowanie w n i o s k ó w tego cyklu. Zmiany zachodzące w okresie socjalizacji wsi, n a s t ę p u j ą w szczególnie szybkim tempie w kulturze materialnej: budownictwie, odzieży, u r z ą d z e n i u w n ę t r z a . Ruch budowlany przyczynia się do szybkiego zaniku cennych z a b y t k ó w tradycyjnej architektury. Stąd konieczność jak najszybszego opracowa­ nia budownictwa ludowego. Konieczność ta w y p ł y w a nie t y l k o z potrzeby zinwen­ taryzowania ginących obiektów, ale t a k ż e wypracowania w z o r c ó w dla nowego bu­ downictwa wiejskiego, k t ó r e s p e ł n i a j ą c w a r u n k i stawiane przez n o w o c z e s n ą archi­ t e k t u r ę b a z o w a ł o b y na tradycjach regionalnych. Potrzeba wypracowania takich w z o r ó w jest o tyle pilna, że nowo p o w s t a j ą c e budownictwo wiejskie sięga po po­ mysły do architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , na skutek czego p o w s t a j ą zabudowa,; '' J. R. N i ż n a n s k y , Priprava a osev uhoroveho a pouhoroveho pol'a v Brestoimnoch, „SN", R. 8: 1960 nr 1, s. 121—152. ' J . S t i k a , Salasnictvi v porażske a kysucke oblosti, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 323—370. J. P o d o l a k , Tradióne sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „SN", R. 8~ 1960 nr 2, s. 268—322. 8 �426 RECENZJE nia u d e r z a j ą c e b r z y d o t ą i niejednokrotnie nie spełniające t a k ż e w a r u n k ó w posta­ wionych przez inwestora. Na marginesie tych podstawowych p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z n o w ą s y t u a c j ą e k o n o m i c z n ą wsi powstaje pytanie, co należałoby zrobić z opuszczonymi budynkami tradycyjnymi. Przeniesienie ich do s k a n s e n ó w jest n i e m o ż l i w e chociażby ze w z g l ę d u na t r u d n o ś c i organizacyjne i finansowe. Pozostaje wykonanie d o k ł a d n e j inwentary­ zacji. Sprawy te porusza w swoim artykule V. P r a ż a k . Po tych pracach, o m a w i a j ą ­ cych aktualne zagadnienia z w i ą z a n e z budownictwem wiejskim, n a s t ę p u j e k i l k a a r t y k u ł ó w poświęconych b u d o w n i c t w u różnych r e g i o n ó w Słowacji. Są to prace o charakterze opisowym, p o d k r e ś l a j ą c e cechy regionalne . Bogaty i r ó ż n o r o d n y folklor s ł o w a c k i budzi zrozumiałe zainteresowanie w i e l u e t n o g r a f ó w . W „SN" jeden z n u m e r ó w poświęcony jest w y n i k o m b a d a ń nad pieśnią, l i t e r a t u r ą , t a ń c e m r ó ż n y c h grup etnicznych Słowacji. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a zwraca u w a g ę na rzadko poruszany w literaturze te­ mat znaczenia i treści pieśni jarmarcznych, k t ó r e przez długi okres były j e d n ą z tych form literackich, k t ó r e silnie z a w a ż y ł y na charakterze twórczości ludowej . A u t o r k a słusznie stwierdza, że przy badaniach twórczości ludowej w y r a ż a j ą c e j się w pieśniach zbójnickich, weselnych itp. nie m o ż n a p o m i j a ć pieśni jarmarcznej, czy też pieśni p o w s t a j ą c e j w ś r o d o w i s k u robotniczym. Ich poznanie jest nieodzowne do zrozumienia całokształtu twórczości artystycznej ludu słowackiego. J e d n ą z najstarszych pieśni, z n a n ą z różnych t e r e n ó w Słowacji, do k t ó r e j analogii m o ż n a s z u k a ć w zachodniej Europie, jest pieśń „ V y d a l a mati, vydala ceru..." Z. Horalkova z a n o t o w a ł a ją we wsi Jawornik na H o r n a c k u . Pieśń ta od dawna i n t e r e s o w a ł a takich badaczy, j a k J. Horak, F. Kolessa, A . Melichercik. W y ­ suwano nawet hipotezę, ze była ona znana już w czasach przedfeudalnych. Dzięki zastosowanej metodzie notowania wersji tej p i e ś n i u r o z m ó w c ó w w r ó ż ­ n y m w i e k u zdołała autorka z a n o t o w a ć zmiany zachodzące w czasie, r z u c a j ą c ś w i a t ł o na proces deformacji w twórczości ludowej. L u d gemerski posiada w swoich legendach postać bohatera Michała Vdovca, k t ó r y podobnie j a k Janosik w y s t ę p o w a ł w obronie u c i ś n n i o n y c h . V. Ga3parikova omawia szczegółowo tę legendę, k t ó r ą u w a ż a za jeden z w y r a z ó w protestu ludu na ucisk feudalny Zagadnieniem t a ń c a na terenie Słowacji z a j m u j ą się dwie a u t o r k i : Z. Jelinkova i Z. Rokesova , k t ó r a p o ś w i ę c a swój a r t y k u ł k i l k u zespołom t a ń c a Sło­ wacji, t j . ludowemu zespołowi Lućnica, wojskowemu zespołowi artystycznemu, 9 10 11 l2 r 1 4 !l ,5 V. P r a ż a k , Nejnalehavejśi ukoi dneska-celostdtni pruzkum nasi Udovś archi­ tektury, .,SN", R. 8: 1960 n r 3, s. 389—399. J. M j a r t a n, Novśie prispevky k vyskumu juhoslovenskeho domu, „SN" R. 8: 1960 nr 3, s. 400—431; S. M r u ś k o v i ć, Prispevok k studiu Vudovych pol'nohospoddrskych stavieb na Zdhori, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 431^167; S. S v e c o v a , Stavby s pristennymi stipmi na zdpadnom Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 468— 493: J. V. S c h e y b a l , K nekterym. oldzkdm pastroveho stavitelstvi na Slovansku, „SN", R. 8: 1960 nr 3, s. 494—501. L . D r o p p o v a - M a r k o v i ć o v a , Jarmaćnd pieseń v nasej ndrodnej kul­ turę, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 529—553. Z. H o r a 1 k o v a, Prispevky k motivickemu a strofickemu rozboru pisni vydala mati, vydala ceru, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 591—627. V. G a ś p a r i k o v a , Obraz zbójnika Michała Vdovca vo folklórnej tvorbe gemerskeho l'udu, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 554—590. Z. J e l i n k o v a , Zprdva o pruzkumu chorovodu na Slovensku, „SN", R 8: 1960 m* 4, s. 641—651. Z. B o k e s o v a, K otdzkam vyvoja profesiondlnych suborov Vudovych pieśni a tancov na Slovensku, „SN", R. 8: 1960 nr 2, s. 227—239 10 11 1 2 1J Vi 10 �427 RECENZJE u k r a i ń s k i e m u zespołowi pieśni i t a ń c a przy teatrze w Preszowie oraz młodzieżo­ wemu zespołowi w B r a t y s ł a w i e . Instytut folklorystyczny w Bukareszcie o r g a n i z o w a ł badania nad folklorem d w u wsi w R u m u n i i : Nova H u t a i B o d a n o ś . W ramach tych b a d a ń S. B u r l a s o v á b a d a j ą c a S ł o w a k ó w tam m i e s z k a j ą c y c h stwierdziła, że mimo oderwania od rodzimego ś r o d o ­ wiska folklor s ł o w a c k i jest w R u m u n i i żywy . Ciekawe by byjo szczegółowe przeba­ danie podłoża tego zjawiska i dziedzin, w k t ó r y c h słowaccy emigranci w Rumunii w y k a z u j ą w i ę k s z ą zdolność a d a p t a c y j n ą w n o w y m środowisku. E. H o r v á t h o v á w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m n i e k t ó r y m historyczno-etnograficznym problemom z w i ą z a n y m z g r u p ą C y g a n ó w daje wiele ciekawych u w a g . Przede wszystkim omawia istniejące w ś r ó d C y g a n ó w grupy o r ó ż n y m pochodzeniu, a n a s t ę p ­ nie wielorakie ugrupowania zawodowe r z e m i e ś l n i k ó w , r o b o t n i k ó w , m u z y k ó w wiejs­ kich, handlarzy. R ó ż n o r o d n o ś ć zajęć w p ł y w a na powstawanie pewnych o d r ę b n o ś c i k u l t u r o w y c h i obyczajowych. A u t o r k ę interesuje przede wszystkim sprawa przysto­ sowania się C y g a n ó w do społeczeństwa. CSRS po roku 1945, kiedy w ł a ś c i w y stosunek do mniejszości narodowych stał się t r o s k ą o g ó l n o p a ń s t w o w ą . W ramach tej p o l i t y k i rozpoczęto w ś r ó d C y g a n ó w akcję l i k w i d o w a n i a analfabetyzmu i u d o s t ę p n i a n i a ogól­ nonarodowych zdobyczy kulturalnych. „Slovensky N á r o d o p i s " cechuje starannie opra-cowana szata graficzna. Fotografie i rysunki objaśniają tekst, k t ó r y staje się przez to w a r t o ś c i o w y m m a t e r i a ł e m dla c z y t e l n i k ó w spoza Słowacji. W 1960 r. po raz pierwszy wprowadzono kolorową, estetyczną o k ł a d k ę pisma, na k t ó r e j zamieszcza się reprodukcje w y t w o r ó w k u l t u r y ludowej. Anna Zambrzycka-Kunachowicz 16 1 1 A C T A A R C H A E O L O G I C A C A R P A T H I C A , T. 1: 1960 z. 2 1 Recenzując pierwszy zeszyt „Acta Archaeologica C a r p a t h i c a " zreferowałam między i n n y m i program, z j a k i m na w s t ę p i e w y s t ą p i ł a Redakcja czasopisma. Zanim przystąpię do o m ó w i e n i a zeszytu drugiego tego czasopisma, p r a g n ę podkreślić, że realizuje on w pełni w y s u n i ę t e poprzednio postulaty. Pismo coraz w y r a ź n i e j przy­ biera charakter organu o g ó l n o k a r p a c k i e g o , z a r ó w n o jeśli chodzi o t e m a t y k ę a r t y ­ kułów, jak i w s p ó ł p r a c ę uczonych r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . W dziale „ A r t y k u ł ó w " spotykamy obok autora z Polski także Rumuna i W ę g r a ; „Rejestr nowych stanowisk" przynosi zestawienie o d k r y ć dokonanych w 1957 r. na terenie Czechosłowacji, Węgier i Polski (te ostatnie są tylko u z u p e ł n i e n i e m rejestru umieszczonego w zeszycie poprzednim); wreszcie w dziale „Recenzji" omawiane są prace r u m u ń s k i e , s ł o w a c k a i polska. Dla problematyki Karpat jako całości n i e w ą t p l i w i e najciekawsze są a r t y k u ł y p o r u s z a j ą c e zagadnienia o g ó l n o k a r p a c k i e . Do takich n a l e ż ą a r t y k u ł y J. K o z ł o w ­ s k i e g o i T. L e w i c k i e g o . Pierwszy z nich, W sprawie tzw. kultury łowców nie­ dźwiedzia jaskiniowego (s. 243—260), z n i e z r o z u m i a ł y c h w z g l ę d ó w (to, że inspirowany był przez a r t y k u ł Malinowskiej w „ W i e r c h a c h " , nie odbiera m u w a r t o ś c i a r t y k u ł u ) umieszczony został w dziale „Dyskusji i polemik"; daje bowiem niezwykle ciekawe, 1,1 S. B u r 1 a s o v a, K otdzkam hudobneho folkloru Slovdkov v Rumuńsku, „SN", R. 8: 1960 nr 4, s. 628—640. E. H o r v a t h c v a, Niektóre historicko-etnograficke problemy pri rieśeni ciganskej otdzky po r. 1945, „SN", R. 8: 1960 n r 2, s. 240—254. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Acta Archaeologica Carpathica, t. 1, z. 1, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 5: 1961, s. 395—398. 1 1 1 �•428 RECEN'ZJE oparte na polskim materiale wykopaliskowym i wyczerpująco zestawionej literaturze ś w i a t o w e j o m ó w i e n i e „ k u l t u r y łowców n i e d ź w i e d z i a jaskiniowego". Jednym z najbar­ dziej znanych w Polsce stanowisk tej „ k u l t u r y miała być grota Magury w Tatrach, gdzie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przeprowadzono badania archeologiczne. Tzw. k u l t u r a łowców niedźwiedzia jaskiniowego rozwijała się rzekomo w paleo­ licie; cechowały ją prymitywne n a r z ę d z i a kamienne, bardzo liczne n a r z ę d z i a kościa­ ne o k s z t a ł t a c h obłych i niejasnym przeznaczeniu (na ogół u w a ż a n o je za gładziki), wreszcie w y j ą t k o w a rola, j a k ą w tej „ k u l t u r z e " o d g r y w a ł n i e d ź w i e d ź jaskiniowy. Roli tej dopatrywano się w olbrzymich ilościach kości n i e d ź w i e d z i a zalegających namulisko grot górskich, k t ó r e rzekomo zamieszkiwali ludzie tej kultury, oraz w o d k r y w a n y m tam celowym p o c h ó w k u czaszek niedźwiedzia, co miało świadczyć o kulcie, j a k i m otaczano to zwierzę. Przytoczone przez Kozłowskiego liczne dowody, zaczerpnięte z całej Europy, gdzie obok Karpat miała w y s t ę p o w a ć „ k u l t u r a niedźwiedzia jaskiniowego", ś w i a d ­ czą, że ..kultura" taka nigdy nie istniała. Wiele grot, rzekomych jej stanowisk (między i n n y m i grota Magury), okazało się nigdy przez człowieka nie zamieszkany­ m i (brak śladu ognisk i pewnych w y r o b ó w ręki ludzkiej); wyroby kamienne tej „ k u l t u r y " zakwalifikowano do różnych o k r e s ó w i k u l t u r paleolitycznych; „ w y r o b y " kościane — jak stwierdzono — p o w s t a ł y na drodze erozji, a p r z y k ł a d } ' „ p o c h ó w k u " czaszek niedźwiedzia były albo naturalnym zapchaniem przez erozja kości tych z w i e r z ą t we w n ę k i b r z e g ó w jaskini, albo są co najmniej niepewne, gdyż ich doku­ mentacja okazała się tendencyjna; wreszcie udowodniono, że niedźwiedź nie grał istotnej roli w gospodarce l u d ó w paleolitu, a wielkie ilości jego kości w grotach górskich, nawet tych n i e w ą t p l i w i e zamieszkanych przez człowieka, ś w i a d c z ą t y l k o , że przez tysiące lat n i e d ź w i e d z i e chroniły się do jaskiń, by tu zakończyć życie. Sprawa „ k u l t u r y ł o w c ó w niedźwiedzia jaskiniowego" ma bardzo istotne znacze­ nie dla zagadnienia K a r p a t i dlatego wszelkie dyskusje na ten temat m u s z ą żywo i n t e r e s o w a ć każdego, kto zajmuje się historią osadnictwa gór. Co prawda Karpaty nie były zamieszkane przez „łowców niedźwiedzia", a w wysokich jaskiniach ta­ t r z a ń s k i c h nie chronił się człowiek paleolitu, j e d n a k ż e j u ż w tych odległych czasach nie s t a n o w i ł y one bariery nie do przebycia. Dowodzi tego a r t y k u ł L . V e r t e s a . Surowiec krzemienny pochodzenia polskiego w węgierskim paleolicie i mezolicie (s. 167—169). Okazuje s:ę, że n a r z ę d z i a z polskiego krzemienia ś w i o c i e c h o w s k i e g o zna­ leziono na terenie Węgier, o 400 k m od miejsca jego wydobywania. Ludzie, którzy przenieśli go na t a k ą odległość, musieli p r z e w ę d r o w a ć przez Karpaty. Do czasów z pogranicza prehistorii i historii odnosi się a r t y k u ł T. L e w i c ­ k i e g o Karpaty w opisach geografów arabskich i perskich IX—Xl w, (s. 191—201). Dowiadujemy się, że w t y m czasie istniał w i e l k i szlak handlowy u ż y w a n y przez k u p c ó w arabskich, a wiodący z północnej A f r y k i przez H i s z p a n i ę i Italię, n a s t ę p n i e przez całą E u r o p ę ś r o d k o w ą i w s c h o d n i ą do Chazarii, na północny Kaukaz, do ujścia Wołgi i nad Morze Kaspijskie. Warianty tego gigantycznego szlaku przecinały K a r ­ paty na trasach: Praga — K r a k ó w — K i j ó w oraz p ó ł n o c n e W ę g r y — Słowacja — K a r p a t y — Kijów. Zainteresowanie, j a k i m Arabowie darzyli w n ę t r z e Europy, w i ą ż e się ponadto z ich ś m i a ł y m i planami połączenia d r o g ą l ą d o w ą Syrii z posiadłościami arabskimi w Hiszpanii (z o m i n i ę c i e m m ó r z penetrowanych przez Bizancjum). S t ą d mnogość relacji k u p c ó w i specjalnych w y s ł a n n i k ó w o krajach, m i ę d z y i n n y m i t a k ż e karpackich, jak dzisiejsza Polska, Czechosłowacja i Ukraina. W relacjach tych w y s t ę p u j ą Karpaty b ą d ź j a k o nie nazwane góry, dające się z p e w n o ś c i ą zidentyfi­ k o w a ć z Karpatami, bądź zwane „ G ó r a m i K r a k o w s k i m i " , wreszcie pod s w ą dzisiej­ szą n a z w ą Karpat (oczywiście zniekształconą przez t r a n s k r y p c j ę i błędy kopistów). 1 �RECENZJE 420 Karpaty w y s t ę p u j ą również na ówczesnych mapach arabskich, zresztą jako zupełnie fantastyczne g ó r o t w o r y ; np. w dziele geografa Ibn Hawqala łączą się w jeden ł a ń ­ cuch górski z jednej strony z Kaukazem, z drugiej z A l p a m i i Pirenejami. Najstarsze wzmianki o Karpatach w źródłach wschodnich pochodzą z I X w., spotykamy je n a s t ę p n i e aż do k o ń c a X I I w . : natomiast późniejsze przekazy nie wspo­ m i n a j ą j u ż o Karpatach. Autor zwraca u w a g ę na ciekawy fakt, że w stosunku do arabskich źródeł pisanych i źródeł archeologicznych w postaci znalezisk monet arabskich ilość p r z e k a z ó w dotyczących Karpat jest bardzo nieliczna i raczej są to tylko lakoniczne wzmianki. .,Być może — pisze autor — nie i n t e r e s o w a ł a ich [ A r a b ó w ] zbytnio geografia fizyczna Europy, gdyż uwaga ich skierowana była g ł ó w n i e na zwyczaje i k u l t u r ę l u d ó w zamieszkujących te obszary oraz na handel z n i r n i " (s. 201). Dla nas n i e w ą t p l i w i e ciekawy jest f a k t . żc j u ż pod koniec pierwsze­ go tysiąclecia n.e. istniały stałe szlaki w i o d ą c e poprzez Karpaty. D o d a t k o w ą d o k u m e n t a c j ę w y w o d ó w T. Lewickiego przynosi a r t y k u ł M . C z a pk i e w i c z o w e j umieszczony w dziale „ K o m u n i k a t ó w " , Moneta arabska znaleziona iv Gorlicach (s. 213—216). Chodzi t u o znalezisko felsa, monety zdawkowej ze stopu żelaza i miedzi o bardzo niskiej wartości, pochodzącej z lat 822—828/829. P o n i e w a ż felsy nie były w y w o ż o n e z k r a j ó w arabskich ani jako kruszec, ani jako pieniądz, autorka dochodzi do wniosku, że „nasz fels dostał się do Polski zupełnie przypadko­ w o " (s. 216). Chodzi t y l k o o to, na czym polegał ten ..przypadek'-. M o i m zdaniem autorka mogła z u p e ł n i e śmiało pokusić się o stwierdzenie, że jeśli fels nie był przedmiotem w y m i a n y , musiał p r z y w ę d r o w a ć do Gorlic, a przynajmniej do Polski, nie jako przedmiot w y m i a n y podawany z r ą k do r ą k , ale wraz z kupcem z k r a j ó w arabskich, k t ó r y zapewne przez zapomnienie zostawił go w swym mieszku, a n a s t ę p ­ nie zgubił, w y r z u c i ł lub p o d a r o w a ł — bo nie w y m i e n i ł , skoro fels nie m i a ł w a r t o ś c i w handlu zagranicznym. Fels gorlicki może więc być dowodem obecności m i e s z k a ń c a kalifatu na północnej stronie Karpat. W ś r ó d k o m u n i k a t ó w dotyczących archeologii polskiego Podkarpacia specjalnie i n t e r e s u j ą c y ze względu na p o r u s z o n ą w n i m t e m a t y k ę osadniczą jest a r t y k u ł A. Ż a k i e g o, dotyczący p r o b l e m ó w osadniczych ziemi sądeckiej, Naszacowice — Podegrodzie — Stary Sącz (s. 219—224). Autor, z e s t a w i a j ą c w y n i k i dotychczasowych b a d a ń terenowych, stwierdza, że w Starym Sączu nie znaleziono d o t ą d miejsca, gdzie mógłby się mieścić w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y gród k a s z t e l a ń s k i ; równocześnie badania s o n d a ż o w e prowadzone tutaj nie w y k a z a ł y m a t e r i a ł u starszego niż z X I I I w. O t y m ostatnim czytamy w artykule M . T r z e p a c z - C a b a l s k i e j , Badania sondażowe w Starym Sączu, pow. Nowy Sącz (s. 227—231), k t ó r a p r z e p r o w a d z i ł a t u 14 p r ó b n y c h w y k o p ó w , przy czym s t w i e r d z i ł a lokalizację dawnego miasta tam, gdzie i dziś znaj­ duje się jego centrum, oraz określiła, że najstarszy znaleziony m a t e r i a ł ceramiczny pochodzi z X I I I w. Fakty w s k a z u j ą więc na to, że Stary Sącz p o w s t a ł w czasie, z k t ó r e g o pochodzi jego akt lokacyjny, czyli w X I I I w. W poszukiwaniu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e j kasztelanii A . Ż a k i dochodzi do grodziska Grobla we wsi Podegro­ dzie, k t ó r e g o położenie i rozmiary świadczą, że było w a ż n y m centrum osadniczym, a m a t e r i a ł ceramiczny datuje je na X I — X I I I w . Upadek Podegrodzia w X I I I w. w i ą ż e się zapewne z założeniem Starego Sącza. Naszacowice, gdzie znajduje się gro­ dzisko starsze od Grobli w Podegrodziu, wedle przypuszczeń autora s t a n o w i ł y jesz­ cze starsze centrum osadnicze. Centralny gród ziemi sądeckiej trzykrotnie z m i e n i a ł ­ by więc swoje miejsce, przenosząc się z Naszacowic do Podegrodzia, stąd 'ło Starego Sącza, a wreszcie do Nowego Sącza. Tego rodzaju niestałość centrum administracyj­ nego jakiegoś o k r ę g u jest zjawiskiem raczej rzadkim w historii osadnictwa połu­ dniowej Polski. �430 RECENZJE O „Rejestrze nowych stanowisk i znalezisk" oraz dziale „Recenzji" p i s a l i ś m y j u ż w y ż e j ; należy jeszcze w s p o m n i e ć o dziale d o t y c z ą c y m archeologii innych t e r e n ó w górskich, k t ó r y w t y m zeszycie w y p a d ł z u p e ł n i e zadowalająco, w n o s z ą c ciekawe w i a d o m o ś c i z zakresu ogólnej problematyki osadnictwa górskiego. W sumie zeszyt drugi „Acta Archaeologica Carpathica" przedstawia poziom znacznie bardziej w y r ó w n a n y niż zeszyt pierwszy i stanowi bardzo cenny w k ł a d do poznania roli Karpat w przedhistorycznej i historycznej przeszłości. Anna Kowalska-Lewicka R O C Z N I K S Ą D E C K I , Nowy Sącz, t. I : 1939, I I : 1949, I I I : 1957, I V : 1960 Dwa pierwsze tomy „Rocznika", wydane przez Miejską Bibliotekę i m . J. Szujskie­ go w N o w y m Sączu, redagowane były przez dr T. Mączyńskiego. Po dłuższej prze­ rwie w 1957 r. reaktywowano w y d a w n i c t w o staraniem O d d z i a ł u Polskiego Towa­ rzystwa Historycznego w N o w y m Sączu, pod r e d a k c j ą K . Golachowskiego. Przed­ mowa nowego zespołu redakcyjnego do t. I I I zapowiada druk „ p r a c i a r t y k u ł ó w o tematyce sądeckiej z historii ogólnej i nauk pokrewnych, jak archeologia, etno­ grafia, etnologia, historia literatury, historia sztuki". J e d n a k ż e profil w y d a w n i c t w a jest zdecydowanie historyczny w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Etnografa m o g ą tu z a i n t e r e s o w a ć n a s t ę p u j ą c e pozycje: w t. I — J. F l i s , Sądeczyzna i jej granice, s. 1—20 (ustalenie granic regionu sądeckiego na podstawie danych osadniczych i historycznych granic administracyjnych — kasztelanii, a potem powiatu); E. P a w ł o w s k i , Z geografii wyrazów polskich: podelga i podyma, s. 264—269; t. I I I — W. B a z i e 1 i c h, Zeznania niektórych uczestników powstania chochołowskiego, s. 347—375 ( m a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e — protokoły pierwszych p r z e s ł u ­ c h a ń ) ; K . G o l a c h o w s k i , Bibliografia Sądeczyzny, s. 393—418 (zestawia pozycje wszystkich dyscyplin, a t a k ż e i beletrystyczne, dotyczące S ą d e c z y z n y ; u w z g l ę d n i a w szerokim zakresie m a t e r i a ł y zamieszczane w prasie); t. I V — A . Ż a k i , O po­ łożeniu wczesnośredniowiecznego Sącza, s. 1—50 (interesująca, choć może nieco zbyt ś m i a ł a p r ó b a rekonstrukcji pierwotnego zespołu osadniczego); H . B a r y c z , Relacja o roku 1846 w Sądeczyźnie (tekst Nikodema Gojskiego), s. 187—210; t e n ż e , Stani­ sław Łempicki. Z pamiętnika sądeckiego, s. 211—237 (szczególnie i n t e r e s u j ą c y frag­ ment o dziadach n o w o s ą d e c k i c h ) ; w Kronice notatka „ W y s t a w a pokonkursowa sztuki ludowej Sądeczyzny", s. 301—302. Helena Bur char downa PASTERSTWO T A T R POLSKJCII I P O D H A L A pod red. W. Antoniewicza: t. I . Fizjografia i geografia pasterstwa Tatr Polskich i Podhala, W r o c ł a w 1959, ss. 224; t. I I . Pastwiska podgórskie i górskie Tatr Polskich i Podhala. Teraźniejszość i przy­ szłość, W r o c ł a w 1960, ss. 209; t. I I I . Hodowla owiec i bydła w Tatrach Polskich i na Podhalu. Teraźniejszość i przyszłość, W r o c ł a w 1961, ss. 191; w y d . Ossolineum W latach 1959—1961 u k a z a ł y się trzy pierwsze tomy zakrojonego na bardzo s z e r o k ą skalę wydawnictwa, k t ó r e g o celem jest wszechstronne, monograficzne przed­ stawienie zagadnienia owczarstwa na terenie Tatr i Podhala — tła, na j a k i m się ono r o z w i n ę ł o i rozwija nadal, jego przeszłości, teraźniejszości oraz perspektyw rozwojo- �RECENZJE 431 wych na przyszłość. Nie mamy d o t ą d w literaturze p e ł n e j syntezy pasterstwa jed­ nego regionu, inicjatorowi więc i redaktorowi w y d a w n i c t w a , a t y m samym i nauce polskiej przypada w udziale zasługa p i e r w s z e ń s t w a w skali ś w i a t o w e j . Prace przygotowawcze do tego wielkiego dzieła rozpoczęły się j u ż w pierwszych latach powojennych przez zbieranie m a t e r i a ł ó w do architektury pasterskiej, po czym przyszły pertraktacje z licznymi autorami, k t ó r y c h prace złożą się na całość w i e l k i e j monografii, a k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą wszystkie działy nauki z w i ą z a n e z zagadnieniami pasterskimi. Wydawnictwo zaplanowane jest na 10 t o m ó w , z czego trzy pierwsze, wymienio­ ne w tytule naszej recenzji, już się ukazały. N a s t ę p n e dotyczyć b ę d ą historii i organi­ zacji pasterstwa t a t r z a ń s k i e g o (t. I V ) , s t u d i ó w nad pasterstwem Tatr i Pod­ hala (t. V), s ł o w n i c t w a i nazewnictwa pasterskiego w Tatrach Polskich i na Pod­ halu (t. V I ) , budownictwa pasterskiego w Tatrach Polskich (t. V I I ) , pasterzy t a t r z a ń ­ skich i ich sztuki (t. V I I I ) , folkloru pasterskiego Tatr Polskich i Podhala (t. I X ) , ikonografii i bibliografii pasterstwa w Tatrach Polskich i na Podhalu (t. X ) . Wydanie całości przewidziane jest do roku 1964. Najciekawsze dla historyka k u l t u r y ludowej zagadnienia znajdą się dopiero w tomach przygotowywanych do druku. O m a w i a j ą c więc wydane j u ż trzy pierwsze tomy, o g r a n i c z ę się do sprawozdawczego i c h o m ó w i e n i a i p o d k r e ś l e n i a p r o b l e m ó w szczególnie ciekawych z p u n k t u widzenia z a i n t e r e s o w a ń etnografii. N a j w i ę c e j uwagi poświęcono w omawianych trzech pierwszych tomach racjonal­ nej gospodarce hodowlano-pasterskiej. Wprowadzeniem do tych z a g a d n i e ń jest Zarys fizjografii Tatr i Podhala (t. I , s. 27—75), opracowany przez Z. R a d w a ń s k ą - P a r y s k ą , dalsi autorzy z a j m u j ą się przede wszystkim aktualnym zagadnieniem stworzenia dla pasterstwa odpowiedniej bazy paszowej, przy czym o m a w i a j ą stan współczesny, dokonywane przez specjalistów eksperymenty i najbardziej racjonalne nowoczesne metody gospodarowania. Zagadnieniu bazy paszowej p o ś r e d n i o i bez­ p o ś r e d n i o p o ś w i ę c o n e są a r t y k u ł y tomu I I ; zagadnieniom czysto hodowlanym, i to nie t y l k o hodowli owiec, ale t a k ż e b y d ł a rogatego, poświęcono tom I I I . Obszernie potraktowano r ó w n i e ż stosunek pasterstwa do ochrony przyrody. Mówi o t y m głów­ nie a r t y k u ł Z. R a d w a ń s k i e j - P a r y s k i e j (t. I , s. 175—192); ponadto z a j m u j ą się n i m — choć j u ż ubocznie — inne a r t y k u ł y , zwłaszcza w tomie I I . Z etnograficznego p u n k t u widzenia jest k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h arty­ k u ł ó w rozsianych we wszystkich trzech tomach, k t ó r e t u osobno o m ó w i ę : Tom pierwszy po k r ó t k i e j przedmowie S. Leszczyckiego otwiera a r t y k u ł W. A n t o n i e w i c z a , inicjatora i redaktora w y d a w n i c t w a , poświęcony Dziejom badań pasterstwa górskiego w Polsce (s. 9—26). Omawia je autor wedle ,,linii rozwojowych b a d a ń nad pasterstwem", przy czym p o d k r e ś l a duży w k ł a d do tych b a d a ń geogra­ fów, h i s t o r y k ó w , j ę z y k o z n a w c ó w , a stosunkowo mniejszy etnografów, co jest słusz­ n y m stwierdzeniem o d n o ś n i e do czasów dawniejszych. Ostatnio sytuacja ta uległa zmianie dzięki pracom przede wszystkim B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j oraz innych etnografów, o czym świadczyć będzie w y m o w n i e tom I V Pasterstwa. Wprowadzeniem w o g ó l n o e u r o p e j s k ą s y t u a c j ę w pasterstwie jest a r t y k u ł S. B e ­ r e z o w s k i e g o , Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego (t. I , s. 77—146). Po klasyfikacji wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h na terenie Europy t y p ó w w ę d r ó w e k paster­ skich przechodzi autor do opisu g ł ó w n y c h t e r e n ó w pasterstwa w ę d r o w n e g o w Europie i charakterystycznych dla każdego z tych t e r e n ó w t y p u w ę d r ó w e k , t r a k t o w a n y c h już nie w oderwaniu, ale na tle specyficznych w a r u n k ó w miejscowych. Dzięki szerokiemu spojrzeniu autora i bogatemu m a t e r i a ł o w i p o r ó w n a w c z e m u , j a k i przy­ tacza, szczególnie plastycznie w y s t ę p u j e nasza rodzima forma pasterstwa. �432 RECENZJE A r t y k u ł W. H . P a r y s k i e g o poświęcony jest Szlakom pasterskim w Tatrach i na Podtatrzu (t. I , s. 147—174). Szczegółowo opracowuje autor najpierw ogólne szlaki komunikacyjne na Podtatrzu na podstawie d o k u m e n t ó w historycznych, n a s t ę p n i e szlaki w i o d ą c e z Podhala w Tatry, wreszcie najdawniejsze drogi przez Tatry, k t ó r e w swych p o c z ą t k a c h były drogami pasterskimi (najdogodniejsze) i m y ­ ś l i w s k i m i (mniej dostępne). Nowością w literaturze jest opis szlaków dziennego wypasu, w i o d ą c y c h z szałasu na pastwiska, k t ó r e to zagadnienie było dotąd pomijane przez badaczy. Jak we wszystkich innych pracach W. H . Paryskiego, i tu t a k ż e uderza ścisłość i precyzyjna znajomość terenu oraz s k r u p u l a t n o ś ć w wykorzysta­ niu źródeł. Ostatnim wreszcie ze specjalnie dla etnografa i n t e r e s u j ą c y c h a r t y k u ł ó w jest Owczarstwo podhalańskie i jego rozwój A. D r o z d o w s k i e g o (t. I I I , s. 41—99). Jest to studium współczesnego owczarstwa p o d h a l a ń s k i e g o , podbudowane d o s k o n a ł ą znajomością tradycji, najzupełniej poprawne z p u n k t u widzenia metody etnograficz­ nej, a wzbogacone o uwagi krytyczne i w a r t o ś c i u j ą c e , p ł y n ą c e z faktu, że autor nie t y l k o wie. jak jest, ale i jak b y ć powinno. O m ó w i w s z y pasterstwo przedwojenne i współczesne t a t r z a ń s k i e , daje on szczegółowe dzieje (z przytoczeniem pełnej dokumentacji) wyruszenia owiec z Podhala na wschód, najpierw na J a w o r k i , a póź­ niej w Beskid Niski i Bieszczady. G ł ę b o k ą znajomość współczesnej góralskiej rzeczywistości w i d a ć r ó w n i e ż w projektach zmian podawanych przez autora. W prze­ c i w i e ń s t w i e do akademickiego stanowiska innych a u t o r ó w Drozdowski w i d z i perspektywy zmian w granicach realnych m o ż l i w o ś c i ; u w z g l ę d n i a nie t y l k o postulaty nauki, ale i przez wiele w i e k ó w n a r a s t a j ą c e tradycje gospodarcze, społeczne i oby­ czajowe górali. Daje on, ogólnie biorąc, m o n o g r a f i ę tradycyjnego i współczesnego owczarstwa t a t r z a ń s k i e g o . U z u p e ł n i e n i e m jego historii rozwoju pasterstwa jest k r ó t k a , raczej literacka relacja J. K o l o w c y , Wielki redyk (t. I I I , s. 115—130), i mapa współczesnego prze­ pędu owiec i bydła rogatego z Podhala na nowe tereny wypasu wraz z o b j a ś n i e n i a m i (t. I I I , s. 131—135), k t ó r e m a j ą w a r t o ś ć dokumentu przy studiowaniu najnowszych form wypasu. W a r t o ś ć dzieła W. Antoniewicza, j a k to j u ż wspomniano na wstępie, jest ogromna. Dzięki kompleksowemu ujęciu daje on, po raz pierwszy w dziejach nauki, pełny obraz owczarstwa. Z a r ó w n o dla e t n o g r a f ó w , j a k i przedstawicieli i n n y c h nauk z a j m u j ą c y c h się t ą p r o b l e m a t y k ą jest to rodzaj encyklopedii, gdzie b ę d ą mogli znaleźć p e ł n e opracowanie wszystkich kwestii z w i ą z a n y c h z pasterstwem. Etnograf znajdzie t u w y t ł u m a c z e n i e szeregu f a k t ó w znanych z k u l t u r y tradycyjnej, znajdzie podstawowe, potrzebne m u w i a d o m o ś c i z zakresu ł ą k a r s t w a , zootechniki i t d . , na­ tomiast zootechnik l u b ł ą k a r z dowie się, j a k n a p r a w d ę w y g l ą d a tradycyjne paster­ stwo, z k t ó r y m się spotyka. O m a w i a j ą c Pasterstwo jako całość w s p o m n i e ć należy o starannym, przejrzystym i celowym u k ł a d z i e t o m ó w , jak r ó w n i e ż o wzorowo opracowanych przez W. H . Pa­ ryskiego indeksach. Osobna wzmianka n a l e ż y się wreszcie doskonałej szacie graficznej i ilustracyjnej (można m i e ć pewne zastrzeżenia tylko co do jakości papieru) i wysokiemu poziomowi artystycznemu fotografii. Anna Kowalska-Lewicka �433 RECENZJE H A N N A P I E Ń K O W S K A , Podtatrzańskie obrazy na szkle, barwnych i l . 16; Polskie W y d a w n i c t w o Muzyczne. K r a k ó w 1961, ss. 33 + 1, Z radością należy p o w i t a ć wznowienie akcji wydawniczej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e i m . Tytusa C h a ł u b i ń s k i e g o w Zakopanem — mam t u na myśli świeżo w y d a n ą b r o s z u r ę H . P i e ń k o w s k i e j o Podtatrzańskich obrazach na szkle. A u t o r k a zajmuje się g r u p ą o b r a z ó w z Orawy, Spiszu i Podhala, t r a k t u j ą c je łącznie, jako pochodzące z polskiego Podtatrza. Ś w i a d o m i e odrzuca ona etnograficzne aspekty zagadnienia, stara się natomiast „oceniać je [obrazy na szkle] od strony artystycznej, jak dotąd jedynie marginesowo u w z g l ę d n i a n e j przez badaczy" (s. 5). Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m przeprowadza w n i k l i w ą analizę w a l o r ó w artystycz­ nych o b r a z ó w na szkle, na podstawie k t ó r e j dochodzi do wniosku, że mimo ruchliwo­ ści tego rodzaju o b i e k t ó w sztuki dadzą się w y o d r ę b n i ć pewne specyficzne cechy o b r a z ó w spotykanych na polskim Podtatrzu i że „ p o r ó w n a n i e naszych o b r a z ó w na szkle z obrazami t e r e n ó w sąsiednich pozwala w y o d r ę b n i ć twórczość charaktery­ styczną w pierwszym rzędzie dla naszej ziemi. Na czoło w y s t ę p u j e t u w y r a ź n i e grupa o b r a z ó w syntetycznych, k t ó r y c h w tej ilości i o t y m walorze artystycznym — j a k m o ż n a sądzić z dotychczasowych publikacji — nie znajdujemy w zbiorach czeskich i słowackich. Są one r ó w n i e ż obce ziemi ż y w i e c k i e j " (s. 20,21). Stwierdzenie to jest t y m ciekawsze, że nieliczne zresztą dane, j a k i e posiadamy, p r z e m a w i a j ą raczej prze­ c i w temu, jakoby obrazy te wykonywane były przez a r t y s t ó w pochodzących z p o l ­ skiego Podtatrza. W y o d r ę b n i w s z y polskie p o d t a t r z a ń s k i e malarstwo na szkle próbuje autorka ustalić jego chronologię na podstawie p o r ó w n a ń z ustalonymi w czasie k i e r u n k a m i sztuki ogólnoeuropejskiej — co wobec ludowości tego malarstwa zupełnie zawodzi. Stara się n a s t ę p n i e z w i ą z a ć je z h u t a m i szkła, c z y n n y m i przede wszystkim w X V I I w. na terenie Polskich Karpat i Podkarpacia, i z o ś r o d k a m i masowych pielgrzymek odpustowych, j a k np. K a l w a r i a Zebrzydowska — i t u r ó w n i e ż rezultaty są nega­ tywne. Malarstwo na szkle pozostaje w dalszym ciągu zawieszone w próżni chrono­ logicznej i nie z w i ą z a n e z polskimi miejscami kultu. Wobec pełnej a n o n i m o w o ś c i tego malarstwa powraca autorka do jego w a l o r ó w w y ł ą c z n i e artystycznych i podkreśla ich t r w a ł e znaczenie, jakie zawdzięczają „ w y ­ sokim w a r t o ś c i o m plastycznym", oraz ich bliskość ze współczesną sztuką. Stwierdza, że „obrazy na szkle posiadają w a r t o ś c i zgodne z pojęciami leżącymi u podstaw plastyki współczesnej"' (s. 29) — stąd ich o d d z i a ł y w a n i e na odbiorcę wychowanego na zasadach współczesnej estetyki. Praca P i e ń k o w s k i e j , dzięki nowemu spojrzeniu na malarstwo na szkle, stanowi c e n n ą pozycję w literaturze dotyczącej sztuki ludowej Karpat. W a r t o ś ć jej podnosi jeszcze doskonalą oprawa graficzna i dobre, wierne kolorystycznie ilustracje przed­ s t a w i a j ą c e obrazy na szkle najbardziej typowe dla w y r ó ż n i o n y c h k i e r u n k ó w artys­ tycznych. Anna Kowalska-Lewieka P A U L C H O M B A R T DE L A U W E [red.], Famille et habitation, Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale, Centre National de la Recherche Scientifique, I . Sciences humaines et conceptions de Vhabitation, Paris 1959, ss. 214, I I . Un essai d'obser­ vation expérimentale, Paris 1960, ss. 364. Do zjawisk najbardziej charakterystycznych dla współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j należy rozwój wielkich zbiorowisk miejskich, s k u p i a j ą c y c h setki tysięcy lub miliony m i e s z k a ń c ó w . Powstawanie tych olbrzymich aglomeracji pociąga za sobą zasadnicze p r z e o b r a ż e n i a w warunkach życia ludności, w jej d ą ż e n i a c h , aspiracjach, Etnografia Polska, t. V I 28 �434 RECENZJE zachowaniu się, w stosunkach społecznych, w funkcjonowaniu r ó ż n o r o d n y c h insty­ tucji. Obok p r z e j a w ó w postępu społecznego i kulturalnego zaznacza się niejedno­ krotnie dezorganizacja społeczna, izolacja poszczególnych grup lub jednostek, w y ­ stępują liczne sprzeczności i konflikty, k t ó r e m o g ą nieść zgubne skutki na przy­ szłość. W dążeniu do zapobiegania t y m n i e p o ż ą d a n y m zjawiskom, do ś w i a d o m e g o k s z t a ł t o w a n i a życia społecznego od dawna j u ż rozpoczęto studia nad w i e l k i m i ośrod­ kami miejskimi. W c h w i l i obecnej rozwijają się one g ł ó w n i e w krajach, w k t ó r y c h procesy urbanizacyjne w y s t ą p i ł y najwcześniej i najintensywniej, t j . w A n g l i i , Francji, Niemczech i w Stanach Zjednoczonych. Spośród zespołów badawczych z a j m u j ą c y c h się ś r o d o w i s k i e m wielkomiejskim do najciekawszych należy tzw. Groupe d'Ethnologie Sociale w P a r y ż u pod k i e r u n ­ kiem prof. P. H . Chombarta de Lauwe. Zespół ten, istniejący od 1950 r., łączy punkt widzenia socjologiczny, etnograficzny i psychologiczny. Prof. Chombart de Lauwe d u ż ą w a g ę przywiązuje do b a d a ń etnograficznych nad miastem. „Jeżeli w y s t ę p o w a ł a we Francji tendencja — pisze w jednej ze swoich prac — do ograniczania przed­ miotu etnografii do społeczeństw archaicznych, był to naszym zdaniem błąd. Istnie­ je etnografia w i e l k i c h miast p r z e m y s ł o w y c h , tak jak istnieje socjologia l u d ó w pry­ m i t y w n y c h . Zaniedbywanie etnografii wielkich miast oznacza brak obiektywizmu w spoglądaniu na w ł a s n ą cywilizację" . Grupa Etnologii Społecznej o p u b l i k o w a ł a dotąd szereg prac dotyczących środo­ wiska wielkomiejskiego. W znanych studiach o P a r y ż u , Paris et Vagglomération pa­ risienne, poruszono zasadnicze zagadnienia ekologiczne z w i ą z a n e z rozwojem w i e l ­ kiego miasta. Życiu rodzinnemu p o ś w i ę c o n a jest monografia C h o m b a r t a de L a u w e La vie quotidienne des familles ouvrières' ï k i l k a mniejszych rozpraw' . S p e c j a l n ą uwagę zwrócono na problem dzieci i młodzieży w o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o ­ wych*. Badania z tego zakresu są w toku. A w końcu w a ż n e miejsce w pracach Grupy zajmuje problematyka mieszkaniowa . 1 2 1 5 t P . H . C h o m b a r t de L a u w e [red.], Paris et l'agglomération parisienne, Paris 1952, t. I , s. 25. -P. C h o m b a r t de L a u w e , La vie quotidienne des familles ouvrières (Recherches sur les comportements sociaux de consommation), Centre National de la Recherche Scientifique Paris, 1956 (Travaux du Centre d'Etudes Sociologiques). Zob. np. P. H . i M . J. C h o m b a r t d e L a u w e. Facteurs du milieu et perturbations du groupe familial. Séminaire International de Recherches sur la Famille. VNESCO-Cologne, [ w : ] Recherches sur la Famille, t. I I , T û b i n g e n 1956; P. ÏÏ.Chomb a r t de L a u w e . La naissance des aspirations à des formes nouvelles de la famille. Séminaire.,., [w:] Recherches sur la Famille, t. I , Tubingen 1956; t e n ż e , Les rapports entre le milieu social et la famille en relation avec V'organisation de l'espace, Actes du T r o i s i è m e C o n g r è s M o n d i a l de Sociologie, t. 4, Amsterdam 1956, s. 35—40; P. H . i M . J. C h o m b a r t de L a u w e , L'évolution des besoins et la conception dynamique de la famille, „ R e v u e F r a n ç a i s e de Sociologie", t. 1: 1960, s. -¿03—125. Zob. np.: M . J. C h o m b a r t de L a u w e , Psychopatologie sociale de l'enfant inadapté, Centre National de la Recherche Scientifique, Paris 1959 (Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociale); J. J e n n y , Les bandes spontanées d'adolescents. Hypothèses de recherches d'après une enquête, „Revue Trimestrielle de la Section UFO V A L de la Ligue de l'Enseignement". N° 10: 1959, s. 5—14. Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération parisienne. Enquête-pilote du Centre des Groupes Sociaux (1955—56). „Cahiers du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 30: 1957, s. 40; J. J e n n y , L . C o u v r e u r , P. C h o m b a r t de L a u w e , Logement et comportement des ménages dans trois cités nouvelles de l'agglomération bordelaise, „ C a h i e r s du Centre Scientifique et Technique du B â t i m e n t " , N° 34: 1958, s. 9—56; P. H . C h o m b a r t de L a u w e , L . C o u v r e u r , Ménages et cathégories sociales dans les habitations nouvelles, ..Informations Sociale»", N° 5: 1958, s. 138. :; r :j �RECENZJE 435 Dwutomowa praca zespołowa Familie et habitation porusza nadzwyczaj ciekawy problem stosunku pomiędzy m a t e r i a l n y m i przejawami cywilizacji a s t r u k t u r a m i społecznymi i sposobami m y ś l e n i a . Podstawowe założenia teoretyczne pracy for­ m u ł u j e Chombart de Lauwe we w s t ę p i e do I tomu. Życie społeczne rozgrywa się w pewnych ramach materialnych, na określonej przestrzeni, z k t ó r ą jest ściśle zespo­ lone. Wszelkie zmiany społeczne odbijają się na warunkach mieszkaniowych czło­ wieka i na o d w r ó t — p r z e o b r a ż e n i a w tych warunkach znajdują o d d ź w i ę k w życiu zbiorowym. Odnosi się to r ó w n i e ż do rodziny, k t ó r e j związek z jej baza p r z e s t r z e n n ą , mieszkaniem, nie ulega w ą t p l i w o ś c i . Niniejsze studia u w z g l ę d n i a j ą dwa aspekty kwestii mieszkaniowej. Z jednej strony analizują rolę mieszkania w życiu człowieka i z w i ą z a n e z t y m zagadnienia techniczne, ekonomiczne, społeczne i kulturalne. Z drugiej strony o m a w i a j ą przebieg życia społecznego w ramach mieszkania i osiedla. Kwestia mieszkaniowa odgrywa specjalną rolę we współczesnej cywilizacji prze­ m y s ł o w e j . Od dziesiątków lat narasta kryzys mieszkaniowy, zaostrzony jeszcze przez zniszczenia ostatniej wojny. Zdaniem Chombarta przyczyny tego kryzysu leżą nie t y l k o w momentach ekonomicznych, technicznych l u b demograficznych. Olbrzymie znaczenie posiada r ó w n i e ż pojawianie się nowych potrzeb, k t ó r y c h społeczeństwo nie może zadowolić, narastanie nowych aspiracji z w i ą z a n y c h z p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u ­ ry społecznej, zwłaszcza rodzinnej. Rozwój społeczny bowiem jest nie tylko w y n i ­ kiem zmian technicznych lub ekonomicznych, ale r ó w n i e ż pojawiania się nowych s y s t e m ó w w a r t o ś c i , k t ó r y c h wyrazem są w ł a ś n i e nowe potrzeby. Potrzeby dotyczące mieszkania m a j ą charakter fizjologiczny, psychologiczny l u b kulturalny. P o s i a d a j ą one różny stopień n a t ę ż e n i a , są zmienne w czasie i przestrzeni. Do n a j w a ż n i e j s z y c h potrzeb mieszkaniowych we w s p ó ł c z e s n y m ś r o d o w i s k u miejskim n a l e ż y , potrzeba przestrzeni, jej zagospodarowania i urządzenia, potrzeba nieza­ leżności i rozdziału funkcji poszczególnych grup i osób w e w n ą t r z mieszkania, po­ trzeba odpoczynku i r o z r y w k i , intymności grupy rodzinnej, uznania ze strony otoczenia, s t o s u n k ó w społecznych na z e w n ą t r z itp. Potrzebom t y m o d p o w i a d a j ą poszczególne elementy mieszkania i osiedla, k t ó r e w ten sposób spełniają o k r e ś l o n e funkcje. Pojęcie funkcji ma w t y m wypadku dwojaki aspekt: techniczny i psychosccjologiczny. Wysuwa się pytanie, w j a k i sposób funkcje przewidziane przez architekta (aspekt techniczny) spotykają się z f a k t y c z n ą rolą mieszkania w życiu jego u ż y t k o w n i k ó w (aspekt psychosocjologiczny), o ile o d p o w i a d a j ą na konkretne potrzeby m i e s z k a ń c ó w . Zagadnienie to jest centralnym problemem całej pracy. Tom I , Nauki humanistyczne, a koncepcja mieszkania, stanowi j a k gdyby w s t ę p do dalszych b a d a ń nad k w e s t i ą m i e s z k a n i o w ą . Cztery kolejne rozdziały pierwszej jego części p r z e d s t a w i a j ą udział etnologii, socjologii, ekonomii i psychologii w oma­ wianych problemach. Po scharakteryzowaniu rodziny i mieszkania w różnych c y w i l i ­ zacjach przedkapitalistycznych omówiono badania nad mieszkaniem we współczes­ nym społeczeństwie p r z e m y s ł o w y m , dalej p o w i ą z a n i a pomiędzy b u d ż e t e m r o d z i n n y m i mieszkaniem, a w k o ń c u n a s t ę p s t w a degradacji mieszkania dla zdrowia fizyczne­ go i psychicznego jego u ż y t k o w n i k ó w . Część druga tomu przedstawia współczesne koncepcje architektoniczne z w i ą z a n e z b u d o w ą m i e s z k a ń . Rozpoczyna j ą opis roz­ w o j u architektury funkcjonalnej od jej p o c z ą t k ó w w X V I I w. aż do c h w i l i obecnej. Po n i m zaś przytoczono fragmenty w y w i a d ó w z najwybitniejszymi współczesnymi architektami francuskimi, np. z Le Corbusierem. Wywiady te dotyczyły m . i n . na­ stępujących z a g a d n i e ń : budownictwo indywidualne a zespołowe, p o w i ą z a n i e planu osiedla i bloku z planem mieszkania, u w z g l ę d n i a n i e potrzeb i życzeń przyszłych m i e s z k a ń c ó w przy planowaniu osiedli, powierzchnia poszczególnych e l e m e n t ó w miesz- �436 RECENZJE kania, problem kuehni-jadalni, zabezpieczenie i n t e r e s ó w dzieci w nowych mieszka­ niach i osiedlach itp. W zakończeniu tomu pro i'. Chombart de Lauwe w y c i ą g a pewne wnioski prak­ tyczne z. tej konfrontacji osiągnięć nauk humanistycznych z p o g l ą d a m i i d ą ż e n i a m i a r c h i t e k t ó w . Współczesna architektura funkcjonalna p o d p o r z ą d k o w a n a jest potrze­ bom ludzkim, stawia sobie cele utylitarne, a f o r m ę chce dostosować do funkcji. Zmierza ona do zharmonizowania r ó ż n o r o d n y c h funkcji mieszkania i osiedla, do harmonijnego p o w i ą z a n i a w a r u n k ó w mieszkaniowych z życiem społecznym. Jest to możliwe tylko w t y m wypadku, gdy architekci b ę d ą dobrze z n a ć potrzeby i aspi­ racje przyszłych u ż y t k o w n i k ó w osiedli, gdy dokładniej zostanie sprecyzowany typ s t o s u n k ó w społecznych, j a k i ma w tych osiedlach p a n o w a ć . W tej c h w i l i szereg pro­ b l e m ó w jest jeszcze nie rozstrzygniętych i wymaga gruntownego przebadania. Nie ulega przy t y m w ą t p l i w o ś c i , że urbaniści i architekci p o w i n n i w y b i e g a ć m y ś l ą naprzód, że powinni liczyć się z potrzebami przyszłych pokoleń. W z w i ą z k u z t y m mieszkanie musi spełniać pewne zadania wychowawcze, musi s t a w i a ć przed jed­ n o s t k ą nowe wymagania. Z a s a d n i c z ą funcją nowego typu m i e s z k a ń jest — zdaniem Chombarta — uwolnienie człowieka od licznych obciążeń życia codziennego, od przymusu w a r u n k ó w materialnych i ś r o d o w i s k a społecznego. Mieszkanie powinno u ł a t w i a ć p e ł n y i harmonijny rozwój osobowości ludzkiej. Tom I I , Próba, obserwacji eksperymentalnej, omawia w y n i k i b a d a ń terenowych przeprowadzonych w trzech niedawno p o w s t a ł y c h osiedlach mieszkaniowych: w Bordeaux, na peryferiach P a r y ż a i na peryferiach Nantes. Dwa pierwsze osiedla (z k t ó r y c h k a ż d e liczy ok. 600 m i e s z k a ń ) s k ł a d a j ą się z szeregu b l o k ó w o r ó ż n e j wielkości, ostatnie natomiast, zaprojektowane przez Le Corbusiera, tworzy w ł a ś c i w i e jeden olbrzymi blok o prawie 300 mieszkaniach i c a ł y m potrzebnym w y p o s a ż e n i u (jak szkoły, przedszkola, sklepy itp.). Wszystkie te osiedla zamieszkane są przez trzy kategorie zawodowe: u r z ę d n i k ó w , r o b o t n i k ó w 1 tzw. k a t e g o r i ę p o ś r e d n i ą (kupcy, rzemieślnicy, zawody wolne itp.). Przedmiotem b a d a ń był problem poruszony w poprzednim tomie: o ile nowe osiedla mieszkaniowe zaspokajają potrzeb . ich mieszkańców. Starano się przy t y m zwrócić u w a g ę na różnice w potrzebach i w stylu życia trzech wyżej wymienionych kategorii zawodowych. Z a k ł a d a n o bowiem, że inaczej przebiega proces przystosowa­ nia się k a ż d e j z nich do nowych w a r u n k ó w życia i że daje on inne rezultaty. Na podstawie metody reprezentacyjnej wybrano dla każdego osiedla , . p r ó b k ę " złożoną z 45 rodzin, z czego po 15 rodzin p r z y p a d a ł o na k a ż d ą k a t e g o r i ę z a w o d o w ą . Po w y ­ zyskaniu istniejących d o k u m e n t ó w u r z ę d o w y c h , statystycznych itp. przeprowadzono w wybranych rodzinach szereg w y w i a d ó w , k t ó r y c h p o d s t a w ę s t a n o w i ł obszerny k w e ­ stionariusz. Badania m i a ł y w p e w n y m sensie charakter eksperymentalny, p o r ó w n y ­ wano np. rozmaite grupy żyjące w tych samych warunkach albo identyczne grupy żyjące w r ó ż n y c h warunkach, zestawiano styl życia n i e k t ó r y c h rodzin w ich dawnych mieszkaniach z stylem życia obecnym itp. 1 7 Całość tomu I I s k ł a d a się z czterech części. W pierwszej przedstawiono cele i metody b a d a ń oraz scharakteryzowano wspomniane w y ż e j osiedla i ich ludność. Część druga oprócz d o k ł a d n e g o opisu m i e s z k a ń omawia oceny i postawy l o k a t o r ó w , ich życzenia na przyszłość, zmiany w życiu rodzinnym w nowych w a i - n k a c h miesz­ kaniowych, rolę w y d a t k ó w na mieszkanie w b u d ż e c i e rodzinnym. W części trzeciej zanalizowano stanowisko w rodzinie ojca, m a t k i i dzieci oraz sposób u ż y t k o w a n i a przez nich przestrzeni mieszkalnej. A w końcu część czwarta poświęcona jest współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w nowego osiedla z sobą. Specjalną u w a g ę z w r ó ­ cono tutaj na zagadnienie młodzieży i sąsiedztwa. �437 RECENZJE W zakończeniu prof. Chombart de Lauwe reasumuje n a j w a ż n i e j s z e w y n i k i b a d a ń . Omawia m. i n . rolę nowych m i e s z k a ń w życiu ich l o k a t o r ó w : mężczyzn i kobiet, młodzieży i dzieci. Zwraca u w a g ę na różne niedociągnięcia z w i ą z a n e z planowaniem lub w y p o s a ż e n i e m m i e s z k a ń , k t ó r e ujemnie odbijają się na stosunkach rodzinnych. P o d k r e ś l a różnice w przystosowaniu się do nowych w a r u n k ó w mieszkaniowych r o b o t n i k ó w , u r z ę d n i k ó w i przedstawicieli innych z a w o d ó w . Do najciekawszych na­ leżą uwagi o współżyciu wszystkich m i e s z k a ń c ó w osiedla, a zwłaszcza o stosunkach sąsiedzkich. Na stosunki te znaczny w p ł y w w y w i e r a j ą : rozplanowanie, rozmiary, w y p o s a ż e n i e osiedla. Dla u n i k n i ę c i a konfliktów n i e z b ę d n a jest izolacja przestrzenna poszczególnych rodzin, zabezpieczenie ich przed h a ł a s e m , w y p o s a ż e n i e osiedla w u r z ą d z e n i a usługowe. Bardzo istotny jest problem p o w i ą z a ń komunikacyjnych osiedla z resztą miasta. Gdy p o w i ą z a n i a te są słabe, a osiedle jest odosobnione, sto­ sunki sąsiedzkie o d g r y w a j ą w n i m dużą rolę, s ą s i e d z t w o w y w i e r a z n a c z n ą presję na jednostkę. W wypadku przeciwnym m i e s z k a ń c y osiedla m a j ą w i ę k s z ą s w o b o d ę w doborze k o n t a k t ó w towarzyskich niekoniecznie w ramach sąsiedztwa. Charakte­ rystyczny jest fakt. że w badanych osiedlach utrzymuje się segregacja zawodowa, a nawet stopniowo wzrasta. Przedstawiciele tych samych kategorii zawodowych z biegiem czasu s k u p i a j ą się przy tych samych ulicach, w tych samych blokach. Niekiedy ci, k t ó r z y są w mniejszości, u s u w a j ą się w ogóle, p r z e p r o w a d z a j ą c się do innych dzielnic miasta. Niemniej jednak w ramach osiedli kształtuje się stopniowo życic zespołowe, t w o r z ą się z a w i ą z k i nowych struktur, czego wyrazem jest m.in. łączenie się m i e s z k a ń c ó w we w s p ó l n e organizacje. Proces ten jest t y m szybszy, i m większą s w o b o d ę pozostawia się ludności w decydowaniu o w s p ó l n y c h sprawach. Życia społecznego osiedla nie można r o z w a ż a ć w izolacji od szerszego s p o ł e c z e ń s t w a ; jest ono uwarunkowane przez ogólną k o n i u n k t u r ę gospodarczą, przez s t r u k t u r ą spo­ łeczną całego miasta, regionu i kraju, przez sytuację polityczną, n a r o d o w ą i m i ę d z y ­ narodową. K o ń c o w e uwagi poświęca Chombart de Lauwe zagadnieniu przejścia od obser­ wacji eksperymentalnej do interwencji eksperymentalnej. Przez z m i a n ę poszczegól­ nych e l e m e n t ó w mieszkania i osiedla w p o w i ą z a n i u z odpowiednim s k ł a d e m ludności m o ż n a by osiągnąć pełne przystosowanie się m i e s z k a ń c ó w do i c h m i e s z k a ń . Omawiana tutaj praca Famille et habitation stanowi pierwszy etap b a d a ń Grupy Etnologii Społecznej nad zagadnieniami mieszkaniowymi w środowisku w i e l k o m i e j ­ skim. Stojąc na pograniczu różnych nauk o ś w i e t l a ona wszechstronnie problem i'odz r.y i mieszkania w społeczeństwie kapitalistycznym. To k r z y ż o w a n i e p u n k t u widzenia socjologii, psychologii, etnografii, ekonomii itp. — rzadkie w badaniach te­ go typu — przynosi szereg w a r t o ś c i o w y c h r e z u l t a t ó w . Studia prof. Chombarta de Lauwe i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w cechuje podejście historyczne. Współczesna sytu­ acja mieszkaniowa w ś r o d o w i s k u wielkomiejskim traktowana jest jako jedno ogniwo rozwojowe w ogólnym procesie przemian społecznych. Sam przebieg tego procesu należy do g ł ó w n y c h z a i n t e r e s o w a ń Grupy. Do zalet pracy należy r ó w n i e ż p o w i ą z a n i e podstawowej k o m ó r k i badawczej, rodziny i mieszkania, z szerszym t ł e m terytorial­ nym i społecznym, bez czego wiele z a g a d n i e ń byłoby n i e z r o z u m i a ł y c h . Na spe­ c j a l n ą u w a g ę zasługują podstawowe założenia teoretyczne pracy, k t ó r e w i ą ż ą się z ogólną teorią życia społecznego w y p r a c o w a n ą przez Chombarta de Lauwe. Za­ sadniczą koncepcją jest pojęcie potrzeby d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e we wcześniejszej mo­ nografii, La vie quotidienne des familles ouvrières °. Potrzeby, u w a r u n k o w a n e szeregiem czynników, w p ł y w a j ą na aspiracje, dążenia, zachowanie się ludzi, co za ; ''Chombart de L a u w e. La vie quotidienne..., s. 147 n. �438 RECENZJE sobą pociąga ogólniejsze p r z e o b r a ż e n i a strukturalne i powstawanie nowych potrzeb. Wspomniane p r z e o b r a ż e n i a w y n i k a j ą naturalnie i z innych przyczyn, jak zmiany techniczne i ekonomiczne. O m a w i a n ą p r a c ę cechuje duża precyzja pojęciowa, dążność do maksymalnej ścisłości metodycznej. Z n a c z n ą w a r t o ś ć posiada wypracowana w* I I tomie metoda obserwacji eksperymentalnej, k t ó r a pozw ala na k o n t r o l ę w y n i k ó w b a d a ń przy po­ mocy r ó ż n y c h technik. Pomimo że omawiane studia nie m a j ą celów b e z p o ś r e d n i o usługowych, ich w a r t o ś ć praktyczna jest duża. Autorzy nie u n i k a j ą zresztą zajmo­ wania określonego stanowiska i ich wnioski z a m y k a j ą c e poszczególne części pracy lub rozdziały m a j ą zazwyczaj charakter w a r t o ś c i u j ą c y i normatywny. r Danuta A. I . E R O I - G O U R H A N I J. POIRIER, Ethnologie Paris 1953 de l'Union Do Française, browolska t. I , Afrique, r Nowa sytuacja polityczna po I I wojnie ś w i a t o w e j w y w a r ł a duży wpływ na roz­ wój w i e l u nauk we Francji. Zmiany, jakie zaszły w stosunkach między m e t r o p o l i ą a jej dawniejszymi koloniami, musiały znaleźć odbicie w wiedzy o tych terenach. W ś r ó d n a j w a ż n i e j s z y c h w i a d o m o ś c i o krajach i ludach znajdują się też te, k t ó r e w c h o d z ą w zakres etnologii. J u ż od pierwszych dni niepodległości Nowej Francji powstaje problem stworzenia nowych o p r a c o w a ń etnologii k r a j ó w w c h o d z ą c y c h w s k ł a d U n i i Francuskiej. J e d n ą z ważniejszych tego typu pozycji jest praca A. Ueroi-Gourhan i J. Poirier Etnologia Unii Francuskiej, wydana n a k ł a d e m Prasy Uniwersyteckiej w P a r y ż u w 1953 r. Jej autorzy są profesorami etnologii na u n i ­ wersytetach francuskich, pierwszy w P a r y ż u , drugi w Lyonie. O ile A. Leroi-Gourhan jest jednocześnie specjalistą w dziedzinie archeologii pierwotnej, o tyle drugi autor zajmuje się kwestiami prawa zwyczajowego oraz prawa kolonialnego. Poza t y m w ostatnich latach u w a g ę J. Poiriera z a a b s o r b o w a ł y zagadnienia historii etnologii i jej ogólnych koncepcji teoretycznych. Wyrazem tych z a i n t e r e s o w a ń jest k i l k a ostatnio opublikowanych prac o m a w i a j ą c y c h metody i techniki prac etnologicznych. Dzięki tak szerokiej rozpiętości z a i n t e r e s o w a ń i wiedzy reprezentowanej przez obu uczonych książka, o której mowa, należy do najbardziej kompetentnych o p r a c o w a ń w tej dziedzinie. 7 Historia b a d a ń nad etnologią A f r y k i ma we Francji bogate tradycje, sięgające p o c z ą t k ó w X I X w. M i m o to do lat trzydziestych naszego wieku badania nad A f r y k ą leżącą w granicach posiadłości francuskich nie były obiektem pracy większego zespołu. Sytuacja ta uległa zmianie w związku z powstaniem Instytutu A f r y k i Czar­ nej i Towarzystwa A f r y k a n i s t ó w z siedzibą w P a r y ż u . W w^yniku działania tych instytucji zorganizowano wiele ekspedycji naukowych, m a j ą c y c h na celu poznanie ludności t e r y t o r i ó w A f r y k i Zachodniej i Wschodniej. Do najsłynniejszych z nich zaliczyć trzeba e k s p e d y c j ę Dakar-Djibuti- k i e r o w a n ą przez profesora M. Griaule'a. Prace tego uczonego udowodniły, że n i e k t ó r e ludy m u r z y ń s k i e m a j ą systemy filo­ zoficzne niczym nie u s t ę p u j ą c e c h i ń s k i m i europejskim. Profesor Griaule z m a r ł w roku 1956, ale pozostawił zastępy w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i uczniów, k t ó r z y k o n t y n u u j ą jego dzieło i badania nad d o g ł ę b n y m poznaniem k u l t u r m u r z y ń s k i c h . W ł a ś n i e z tych tradycji w y c h o d z ą autorzy tomu a f r y k a ń s k i e g o , posługując się w w ielu wypadkach m a t e r i a ł a m i zebranymi przez tego uczonego. r We w s t ę p i e do Etnologii Unii Francuskiej Ch. A n d r é Julien pisze, że podstawo­ w y m zadaniem serii tego rodzaju publikacji jest d o p o m o ż e n i e historykom tubylczych �RECENZJE 439 l u d ó w A f r y k i do stworzenia historii swych k r a j ó w . W ł a ś n i e w t y m celu praca za­ w i e r a wiele w n i o s k ó w historycznych opartych na m a t e r i a ł a c h etnologicznych. B ł ę ­ dem byłoby jednak t w i e r d z i ć , że z pracy tej nie b ę d ą korzystali i uczeni francuscy, w b r e w bowiem pozorom niewiele jest we Francji dzieł, k t ó r e by n a k r e ś l a ł y ogólne ramy etnologii francuskich t e r y t o r i ó w w Afryce, tak że książka Leroi-Gourhana i Poiriera w y p e ł n i a p e w n ą lukę w zakresie syntezy etnologii tych terenów. O ogólniejszym i bardziej syntetycznym podejściu do z a g a d n i e ń świadczy partia w s t ę p n a tej pracy, poświęcona o m ó w i e n i u etnologii jako nauki, jej zadań, metod, osiągnięć i użyteczności społecznej. W k i l k u p o d r o z d z i a ł a c h tej części znajdujemy szereg tez dotyczących genezy i rozwoju etnologii oraz jej technik. Nauka ta — zdaniem a u t o r ó w — ma granice p ł y n n e , gdyż jest syntezą całej myśli i działalności ludzkiej. Różni się t y m od innych nauk o człowieku, że traktuje go integralnie, nie k r ę p u j ą c się ani ramami czasowymi, ani przestrzennymi. Jej obecnym zadaniem jest danie ludom efektywnej znajomości i c h sąsiadów, bliskich i dalekich. Aby osiągnąć ten cel, etnologowie m u s z ą zdobyć m a k s y m a l n ą wiedzę o konkretnych ludach i gru­ pach etnicznych. Najlepszą d r o g ą uzyskania wiadomości etnologicznych jest ankieta, której najstarsza forma, w y w i a d , została udoskonalona dzięki kwestionariuszowi. Istnieje jednak obawa, by pytania ankiety, a potem i odpowiedzi na nie udzielone nie nosiły p i ę t n a zbytniego subiektywizmu. Dlatego też najlepszym wyjściem byłoby zdaniem a u t o r ó w — prowadzenie w y w i a d u tak, aby pytany o d p o w i a d a ł sam, a ba­ dacz z a p i s y w a ł t y l k o te elementy, k t ó r e go interesują. Po o m ó w i e n i u techniki an­ kietowej autorzy przytaczają k r ó t k ą h i s t o r i ę utrwalenia wiadomości. Droga wiodła, od opisu typu „ p o d r ó ż n i c z e g o " poprzez bezosobowe przedstawienie m a t e r i a ł ó w (eli­ minacja e l e m e n t ó w subiektywistycznych, przyjęcie s c h e m a t ó w opisu, kwestionariusze, testy itd.), aż do przyjęcia pewnych technik z zakresu nauk ścisłych (chodzi t u praw­ dopodobnie o zastosowanie m ó z g ó w elektronowych i metody statystycznej). Przedstawienie technik etnologii, a szczególnie zagadnienie ich modernizacji w y ­ w o ł a ł o u a u t o r ó w pewne refleksje na temat zmieniającego się zakresu tej nauki. O ile bowiem p o c z ą t k o w o zadanie etnologii było jasne: s t u d i o w a ć p r y m i t y w n e lub o p ó ź n i o n e formy działalności ludzkiej, o tyle z biegiem czasu nauka ta zaczęła się z a j m o w a ć s p o ł e c z e ń s t w a m i bardziej r o z w i n i ę t y m i . W konsekwencji n a s t ą p i ł okres, w k t ó r y m w y r a ż a n o wiele obaw, czy przejście takie nie będzie dla n a u k i niebez­ pieczne. Ale — zdaniem a u t o r ó w — zjawisko to należy do korzystnych dla nauki, p o n i e w a ż rozpatrywanie k u l t u r „ p r y m i t y w n y c h " obok b a d a ń nad cywilizacjami po­ zwala u c h w y c i ć zmiany i ewolucję instytucji niegdyś pierwotnych. Dzięki takiemu u k ł a d o w i rzeczy m o ż n a odróżnić elementy t r w a ł e od zmiennych i od tych, które t w o r z ą więź. Dalej obaj uczeni podkreślają, że w ł a ś n i e etnologia m o ż e w y k a z a ć , jak wiele jest e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h między l u d a m i różnych ras i kultur. Współczesne badania rozszerzyły się r ó w n i e ż na społeczeństwa, z k t ó r y c h wyrośli sami. badacze. J u ż pierwsze w y n i k i w y k a z a ł y , że m i m o ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i w ł a s n e j kultury nie zawsze ją dobrze rozumiemy. N a s t ę p n y m etapem ewolucji etnologii będzie, zdaniem Poiriera i Leroi-Gourhana, okres w s p ó ł p r a c y etnologów różnych ras, k r a j ó w i kultur, co pozwoli na symbiozę w zakresie poznania k u l t u r y ogólno­ światowej. Dalej znajdujemy r o z w a ż a n i a na temat z a g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h etnologię z i n n y m i p o k r e w n y m i naukami. Na pierwsze miejsce wysunęli autorzy zagadnienia antropo­ logiczne. Na szczególną u w a g ę zasługuje tu fakt, że „ n a ł o ż e n i e się etnograficznego p u n k t u widzenia (kultury opóźnione i zaawansowane) na antropologiczny (rasy jednopochodne wyizolowane i wielopochodne, czyli s k ł a d a j ą c e się z w i e l u e l e m e n t ó w rasowych) d o p r o w a d z i ł o do powstania koncepcji „rasowo czystych p r y m i t y w ó w " �440 RECENZJE i „ h e t e r o g e n i c z n y c h e l e m e n t ó w cywilizowanych". Takie pojęcia pobudziły antropo­ logię do poszukiwania „czystych" t y p ó w antropologicznych, a potem do w a r t o ś c i o w a ­ nia ras. Z tego błędu antropologia wyszła dzięki pomocy biologii ogólnej, p r z y j m u j ą c od niej pojęcia dynamicznego rozwoju i zmienności cech. W dalszej partii w y w o d ó w z pogranicza antropologii autorzy p o d s u w a j ą w a ż n y z etnologicznego punktu widze­ nia wniosek, że antropolog w w i e l u momentach musi się p o w o ł y w a ć na etnologię, gdyż obecna sytuacja człowieka nie jest wyłącznie w y n i k i e m c z y n n i k ó w fizjolo­ gicznych, lecz r ó w n i e ż technicznych, społecznych i politycznych. W n a s t ę p n y c h podpunktach rozdziału autorzy przechodzą do p r o b l e m ó w w s p ó ł nych etnologii, lingwistyce i filologii. W s p ó ł p r a c a tych nauk zaznacza się szczególnie silnie przy rozpatrywaniu z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z religią i systemami pokre­ w i e ń s t w , w w y n i k u czego p o w s t a ł a dyscyplina zwana socjologią filologiczną. Wiele w s p ó l n e g o z etnologią ma r ó w n i e ż i prehistoria", k t ó r a nabiera dużego znaczenia tam, gdzie brak jest danych historycznych (np. przy odtwarzaniu historii l u d ó w kolo­ nialnych). Cechą specyficzną „ p r e h i s t o r i i " jest to, że ś w i a d e c t w a archeologiczne m ó ­ wią w zasadzie t y l k o o technicznej działalności człowieka. Mimo to prehistoryk musi b r a ć d o d a n ą przez siebie część jako całość, tak więc nie m o ż e p o m i j a ć z w i ą z a n y c h z t y m problemem z a g a d n i e ń społecznych (odtworzenie s t o s u n k ó w społecznych). W związku z t y m tam, gdzie ma on przed sobą „ k u l t u r ę " w .archeologicznym słowa znaczeniu (zespół o d k r y t y c h przez archeologa z a b y t k ó w ) , musi d o p a t r y w a ć się „ k u l ­ t u r y " w humanistycznym sensie, tzn. o d t w o r z y ć pozostałe elementy życia ludzkiego. Zadanie to jest wykonalne, o czym świadczy przytoczony przez Leroi-Gourhana p r z y k ł a d . S t ą d w y p ł y w a wniosek, że „ p r e h i s t o r i a " może zdobyć się na syntezę ewo­ lucji pieiwszych form technicznych ludzkości. Niestety, nauka ta ma pewne t r u d ­ ności, z k t ó r y c h n a j p o w a ż n i e j s z y m i są: n i e p e w n o ś ć , czy ewolucja narzędzi p o k r y w a się z e w o l u c j ą grup ludzkich oraz pewne pomieszanie pojęć z zakresu historii k u l ­ tury materialne,] i etnografii d o p r o w a d z a j ą c e do tego, że zbyt często łączy się ewo­ lucję poszczególnych narzędzi z ich „ e t n i c z n ą " i n t e r p r e t a c j ą . Ostatni i n a j d o k ł a d n i e j opracowany podpunkt rozdziału dotyczy z a g a d n i e ń tech­ nicznych. Zdaniem a u t o r ó w technologia pretenduje do zrozumienia człowieka w trak­ cie wykonywania przez niego podstawowych czynności życiowych, takich jak zaspo­ kajanie głodu, potrzeby pracy i snu. Nauka ta wraz z „ p r e h i s t o r i ą " ma za zadanie usytuowanie d o k u m e n t ó w materialnych i uwypuklenie ewolucji i n w e n c j i technicznej, podstawowej cechy ewolucji społeczeństw. Pierwsze z tych z a d a ń ustala p o w i ą z a n i a czasowe i przestrzenne poszczególnych p r z e d m i o t ó w b ę d ą c y c h w y t w o r e m techniki. Zajmuje się t y m tzw. technologia opisowa. Bezpośrednio z n i ą z w i ą z a n a jest techno­ logia p o r ó w n a w c z a , k t ó r a odtwarza g ł ó w n e linie rozwoju organizacji produkcji. P o d s u m o w u j ą c ogólne spostrzeżenia na temat znaczenia technologii autorzy stwier­ dzają, że jej zasadniczym zadaniem jest ustalenie znaczenia technicznego (signifi­ cation technique) każdego z zaobserwowanych f a k t ó w . Właśnie dlatego technologia może dać obraz łączności między poszczególnymi technikami oraz w p ł y w ó w , jakie one m a j ą na rozwój społeczeństwa. Po tak szeroko zakrojonej ekspozycji p o g l ą d ó w na tematy z a d a ń etnologii oraz ś r o d k ó w , j a k i m i ona rozporządza, autorzy podsumowali swe tezy z w r a c a j ą c u w a g ę na to, że etnologia opisuje ludzi oraz w a r u n k i ich bytu i ,,przedstawia to, co zbyt często staje się obiektem statystyk administracyjnych". To w ł a ś n i e etnologowie mogą powiedzieć, co to jest życie i myśl ludzka. Możemy sobie t y l k o zdać s p r a w ę z tego, co było i co jest obecnie, oraz ustalić g r a n i c ę między t y m , co jest nieuniknionym w y n i k i e m ewolucji, a t y m , co jest dla nas niedostatecznie z r o z u m i a ł e . A b y nie po­ zostawiać pewnych niejasności, Leroi-Gourhan i Poirier d o d a j ą n a s t ę p n i e , że etnologia �RECENZJE 441 nie jest w stanie rozwiązać p r o b l e m ó w ekonomicznych i rasowych oraz zapobiec uprze­ dzeniom s p o ł e c z n y m napotykanym u społeczeństw współczesnych, szczególnie w sto­ sunkach między ludnością k r a j ó w kolonialnych a metropolią. Podobne stwierdzenie wymaga jednak r e p l i k i . Jest to bowiem typowa postawa zachodnich uczonych, którzy poświęcając się pracy naukowej, s t a r a j ą się o m i n ą ć wszystkie problemy o znaczeniu politycznym kolidujące z interesami klas p a n u j ą c y c h . Jasne jest prze­ cież, że etnologia może w p o w a ż n y m stopniu w y k a z a ć fałsz tez, na k t ó r y c h opierają się zwolennicy dyskryminacji ras i kultur. Najdobitniej o t y m świadczy wydany przez UNESCO tom La question raciale devant la science moderne (Paryż 1953—1955). Ostatni rozdział w s t ę p n e j p a r t i i książki nosi tytuł ,,Od etnologii do rzeczywistości społeczeństw ludzkich" i zajmuje się problemami współżycia różnych k u l t u r i c y w i l i ­ zacji. Znajdujemy t u dosyć d o k ł a d n i e opracowany problem ekspansji jednych c y w i l i ­ zacji na tereny innych, k t ó r e albo b r o n i ą się i giną pod przemocą, albo zostają w c h ł o n i ę t e przez zaborców, a n a s t ę p n i e eksploatowane do ostatecznych granic. W ten sposób p o w s t a ł o szereg mocarstw kolonialnych, k t ó r e głosząc cywilizacyjna m i s j ę " niszczyły od dawna istniejące k u l t u r y tubylcze. Druga partia omawianej książki poświęcona jest k o n k r e t n y m problemom afrykanistycznym, zajmuje około 400 stron i rozbita jest na k i l k a części. Pierwsza z nich rozpatruje zagadnienia zaludnienia A f r y k i , druga zajmuje się etnologią A f r y k i Białej, a trzecia A f r y k i Czarnej. W układzie poszczególnych rozdziałów zachowano pewien schemat polegający na umieszczeniu na p o c z ą t k u podstawowych wiadomości z zakresu archeologii danych t e r y t o r i ó w , n a s t ę p n i e różnych danych dotyczących historii tubylczej (rekonstruowanej często na podstawie legend i m i t ó w lub f r a g m e n t ó w źródeł arabskich). Zaraz po tych informacjach autorzy podają c h a r a k t e r y s t y k ę poszczególnych l u d ó w i ich k u l t u r y materialnej, potem o m a w i a j ą zagadnienia językowe, aby przejść z kolei do opisu życia społecznego, ze szczególnym p o d k r e ś l e n i e m kwestii z w i ą z a n y c h z organizacją rodzinną i jej obyczajową s t r o n ą . Wiele miejsca zajmują r ó w n i e ż problemy poli­ tyczne, gdzie znajdujemy opisy s t o s u n k ó w politycznych w ramach plemion oraz więzi łączącej te jednostki plemienne z m e t r o p o l i ą . Obraz tych s t o s u n k ó w d o p e ł n i a n y jest podstawowymi danymi o ustroju p r a w n y m tych plemion oraz o organizacji s ą d ó w na ich terenach. Dalej znajdujemy paragrafy r o z t r z ą s a j ą c e zagadnienia religijne. Z a m k n i ę c i e m k a ż d e g o z rozdziałów, p o ś w i ę c o n y c h w i ę k s z y m jednostkom terytorialnym, jest podsumowanie twórczości artystycznej poszczególnych l u d ó w oraz icii folklorowi, w k t ó r y m poczesne miejsce zajmuje literatura ustna. Elementem k o ń c o w y m są dane bibliograficzne o r i e n t u j ą c e czytelnika w literaturze dotyczącej omawianych t e r e n ó w i ludów. Jak więc w i d a ć w całości tekstu, starano się p o d a ć wszystkie n a j n i e z b ę d n i e j s z e dane z zakresu wiedzy o ludach badanego terytorium. Naturalnie tego rodzaju opracowanie nie może o p i e r a ć się na dorobku naukowym t y l k o d w ó c h uczonych, toteż zupełnie oczywisty jest fakt, że w książce tej p o w o ł u j ą się oni na setki prac i monografii, k t ó r y c h autorami są przede wszystkim Francuzi, choć nie brak i nazwisk angielskich oraz niemieckich. Do najważniejszych autoryte­ tów, na k t ó r y c h opierają się autorzy, n a l e ż ą : w dziedzinie antropologii fizycznej — H . Valláis, l i n g w i s t y k i — H . Hombourger. a etnologii — wiele s ł a w n y c h nazwisk z profesorem Griaulcm na czele. M i m o to w omawianej książce nie brak uogólnień, b ę d ą c y c h oryginalnym przy­ czynkiem obu uczonych do wiedzy o etnologii francuskich t e r e n ó w A f r y k i . W ł a ś n i e rozdziałem, k t ó r y najwięcej zawiera tego rodzaju uogólnień, jest rozdział z a t y t u ł o ­ wany „ Z a l u d n i e n i e A f r y k i " . Znajdujemy w nim. prócz o m ó w i e n i a ś r o d o w i s k a geo­ graficznego szkic archeologii A f r y k i i p r e z e n t a c j ę n a j w a ż n i e j s z y c h znalezisk paleonto- �442 RECENZJE logicznych, m o g ą c y c h rzucić światło na historię zaludnienia tego kontynentu. Wszystkie te dane pozwoliły autorom na p r ó b n e sklasyfikowanie ruchów ras osiedla­ j ą c y c h się w Afryce, k t ó r y c h liczbę ustalają na 5. Najstarsze są fale pigmejsko- b u s z m e ń s k i e , potem m i a ł a n a s t ą p i ć inwazja p a l e o m u r z y ń s k a , po k t ó r e j na a r e n ę weszła grupa l u d ó w s u d a ń s k i c h i Bantu. Czwarta z kolei była ekspansja l u d ó w białych, do k t ó r y c h należeli Chamici i Kuszyci. Okres historyczny charakteryzuje się przybyciem S e m i t ó w , s t a n o w i ą c y c h p i ą t ą i o s t a t n i ą (nie licząc Europejczyków) falę n a p ł y w o w ą w Afryce. Do niezwykle ciekawych p a r a g r a f ó w zaliczyć trzeba ten, w k t ó r y m Leroi-Gourhan i Poirier s t a r a j ą się podać p r z e g l ą d cyklów kulturowych w y r ó ż n i o n y c h przez najlepszych a f r y k a n i s t ó w . M a m y t u w i ę c obok p o g l ą d ó w Frobeniusa cykle ustalone przez Baumanna i Montandona. Autorzy, precyzując poglądy na temat słuszności w y o d r ę b n i e n i a c y k l ó w kulturowych, podkreślają, żc należy o nich m ó w i ć z d u ż ą ostrożnością, gdyż nie p o k r y w a j ą się one z pojęciem rasy, k t ó r a łączy się zawsze w j a k i ś sposób z podłożem terytorialnym, w p r z e c i w i e ń s t w i e do k r ę g ó w kulturo­ wych, k t ó r e nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h z w i ą z k ó w z granicami przestrzennymi i czaso­ w y m i . S k ą d i n ą d nie sposób nie spostrzec faktu, że — jak t w i e r d z ą autorzy — u pod­ staw k o n t a k t ó w kulturowych istnieją kontakty rasowe. Należałoby w z w i ą z k u z t y m w y r ó ż n i ć , ich zdaniem, pewne pojęcie p o ś r e d n i e m i ę d z y rasą a cyklem k u l t u r o w y m , na k t ó r e p r o p o n u j ą pojęcie „etnos". W w y j a ś n i e n i u tej propozycji znajdujemy rozumowanie, że skoro u podstaw pojęcia rasy leżą elementy antropologiczne, a cyklu kulturowego — elementy technologiczne i socjologiczne, to w etnosie podstawowymi elementami b ę d ą czynniki polityczne i ekonomiczne. ,.Etnos" b y ł b y w i ę c u k ł a d e m lub zgrupowaniem cech w i e l u ludów, k t ó r e m o g ą się różnić rasą i k u l t u r ą , lecz które ta sama w ł a d z a polityczna zmusiła do współżycia w j a k i m ś jednym organizmie. Dlatego w ślad za t y m idzie najczęściej w s p ó l n o t a j ę z y k o w a . Po przedstawieniu swych p o g l ą d ó w na ten temat autorzy podkreślają, że obecnym zadaniem afryka­ n i s t ó w powinno b y ć określenie t y p ó w kulturowych tego kontynentu. Jak dotychczas, najlepiej. uchwytne są t y p y : pigmejski, b u s z m e ń s k i i paleonigryjski. W zakończeniu tego rozdziału ogólnych w i a d o m o ś c i o zaludnieniu znajdujemy dwa k r ó t k i e paragrafy o Afryce w starożytności (analiza źródeł antycznych) oraz o tzw. historii tubylczej A f r y k i , opartej niemal w y ł ą c z n i e na danych antropologicznych i na zapiskach arabskich. Część trzecia p o ś w i ę c o n a jest w y ł ą c z n i e ludom A f r y k i B i a ł e j . N a z w ą t ą po­ tocznie o k r e ś l a się Afrykę P ó ł n o c n ą , z a m i e s z k a n ą przez ludy białe. Jej specyfika polega na t y m , że jest to teren typowo ś r ó d z i e m n o m o r s k i . Specyficzne w arunki geograficzne i historyczne w p ł y n ę ł y na to, że ludność tej części osiedliła się g ł ó w n i e na terenach górzystych. Przy omawianiu l u d ó w A f r y k i Białej na czołowe miejsce w y s u n ę ł o się zagadnienie różnych form koczownictwa, jakie tam istnieją. Nomadyzm tamtejszy miewa r ó ż n e podłoża, m. i n . pasterskie, hodowlane, handlowe i feudalne. Naturalnie nie brak tam r ó w n i e ż form semi-nomadyzmu i osadnictwa stałego, żyjącego w dość ścisłej symbiozie z formami n o m a d y z u j ą c y m i . Z j a w i s k o - t o przed­ stawione jest na p r z y k ł a d z i e ekonomicznej r ó w n o w a g i pewnych plemion stosujących oba sposoby gospodarki. Znamienny jest fakt, że od tych uwag, typowo etnologicznych, autorzy przechodzą do konkretnych w n i o s k ó w s u g e r u j ą c y c h racjonalne roz­ w i ą z a n i e p r o b l e m ó w proletaryzacji olbrzymiego procentu tamtejszej ludności. Osobny punkt podrozdziału poświęcono miastom i ich ewolucji w w y n i k u i m p a k t u kapitaliz­ m u na tamte tereny. W dalszej partii znajdujemy o m ó w i e n i a rzemiosł i handlu oraz podstawowych zasobów materialnych wraz z d o k ł a d n ą a n a l i z ą ś r o d k ó w w y ż y w i e n i a . Ostatnim zagadnieniem z zakresu k u l t u r y materialnej jest problem ubioru i miesz7 r �RECENZJE 443 kania; w t y m zakresie k s i ą ż k a daje opisy technik tkackich i konstrukcji d o m ó w różnego typu. Poruszane zagadnienia oddzielone są od problematyki społecznej paragrafem 0 j ę z y k a c h A f r y k i Białej. Autorom chodziło g ł ó w n i e o przekazanie podstawowych wiadomości o zasięgach geograficznych poszczególnych grup j ę z y k o w y c h oraz o ich historii. Poza t y m w książce znalazły miejsce opisy n a j w a ż n i e j s z y c h cech grama­ tycznych tych j ę z y k ó w . Dział k u l t u r y społecznej rozpoczęto od przejrzenia zwyczajów z w i ą z a n y c h z cy­ k l e m życia, u w z g l ę d n i a j ą c n a j w a ż n i e j s z e z nich, tzn. z w i ą z a n e z narodzinami, obrze­ zaniem, m a ł ż e ń s t w e m i śmiercią. Jak w y n i k a z tych o b r z ę d ó w , s p o ł e c z e ń s t w o A f r y k i Białej jest oparte na patriarchalnym wzorcu rodziny, co się ściśle łączy u B e r b e r ó w z p o d r z ę d n ą pozycją kobiety, przez całe życie obcej plemieniu swego m ę ż a . Przy syntetycznym omawianiu tych z a g a d n i e ń p o d k r e ś l o n o różnice dzielące B e r b e r ó w od A r a b ó w . Poza t y m wiele miejsca poświęcono o m ó w i e n i u organizacji politycznej tych t e r e n ó w . W zasadzie l u d n o ś ć A f r y k i P ó ł n o c n e j nie posiada, zdaniem a u t o r ó w , silnie rozwiniętego poczucia n a r o d o w o ś c i , gdyż poszczególne wioski żyją w dużej izolacji. W ł a d z a polityczna ma tam podłoże religijne. Na n a s t ę p n y c h stronicach książki śledzimy tok przemian, jakie zachodziły w tej strukturze w w y n i k u ekspansji fran­ cuskiej. Identyczny schemat zastosowano przy omawianiu organizacji prawnej tych t e r e n ó w , tzn. po w y ł o ż e n i u podstawowych zasad prawa tradycyjnego uwypuklono zmiany, jakie zaszły pod w p ł y w e m zreorganizowania go przez s ą d o w n i c t w o fran­ cuskie. Podpunkt ten został rozbudowany do granic, k t ó r e n a r u s z y ł y w pewnym stopniu proporcje rozdziału, ale w y t ł u m a c z e n i e tego stanu rzeczy znaleźć m o ż n a w prawniczych zainteresowaniach J. Poiriera. Specjalnego n a k ł a d u pracy w y m a g a ł o u m i e j ę t n e przedstawienie p r o b l e m ó w religijnych. Po k r ó t k i e j charakterystyce mahometanizmu i przedstawieniu jego historii znajdujemy g ł ó w n ą tezę a u t o r ó w , polegającą na stwierdzeniu, że islam nie jest religią, lecz raczej sposobem życia. Po tych uogólnieniach n a s t ę p u j ą opisy p r a k t y k religijnych i świąt, z k t ó r y m i są z w i ą z a n e charakterystyczne ceremonie. Na ostatnim miejscu o m ó w i o n o l i t e r a t u r ę i sztukę, k t ó r y m nie poświęcono zbyt wiele uwagi, za to zaraz po t y m paragrafie n a s t ę p u j ą teksty kilkunastu o p o w i a d a ń berberyjskich 1 arabskich, p o z w a l a j ą c y c h czytelnikom z a p o z n a ć się ze specyfiką ustnej i pisanej l i t e r a t u r y l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h te tereny A f r y k i . Całość rozdziału o etnologii A f r y k i P ó ł n o c n e j zakończona jest bibliografią z g r u p o w a n ą w e d ł u g tematyki po­ szczególnych p o d r o z d z i a ł ó w . Znajdujemy tam kilkaset pozycji, z k t ó r y c h p r z y t ł a c z a ­ j ą c a większość wyszła spod pióra etnologów francuskich. Rozdział drugi części dotyczącej A f r y k i Białej poświęcony jest Saharze. J u ż jedno z pierwszych jego zdań ś w i e t n i e ujmuje problemy k u l t u r o w e tego terenu: ,Judzie przystosowali się do Sahary świetnie, jeśli chodzi o psychikę, gorzej zaś, jeśli chodzi o k u l t u r ę m a t e r i a l n ą " . Z r e s z t ą w epokach „ p r e h i s t o r y c z n y c h " Sahara nie była tak pustynna j a k obecnie, o czym ś w i a d c z ą liczne znaleziska archeologiczne oraz s ł y n n a sztuka skalna. Po o m ó w i e n i u tych danych autorzy p r z e c h o d z ą do stresz­ czenia historii cesarstwa Ghana. Na zakończenie podano k i l k a najważniejszych w i a d o m o ś c i o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h S a h a r ę , do k t ó r y c h zaliczyć trzeba M a u r ó w . T u a r e g ó w , Teda i innych. Część czwarta tomu a f r y k a ń s k i e g o nosi tytuł „Afryką Czarna" i zawiera 5 roz­ d z i a ł ó w . Pierwszy z nich poświęcony jest ludom A f r y k i Zachodniej wraz z Togo, drugi — Afryce R ó w n i k o w e j i K a m e r u n o w i , trzeci o m ó w i e n i u społeczeństw m u r z y ń ­ skich tych części A f r y k i , czwarty Pigmejom A f r y k i R ó w n i k o w e j , a ostatni francuskiej �444 RECENZJE kolonii Somali. W tej partii książki w w y n i k u wielkiej liczby ludów, jakie n a l e ż a ł o omówić, zastosowano nieco inny schemat niż na początku. Tak więc postanowiono najpierw opisać poszczególne grupy etniczne z antropologicznego p u n k t u widzenia, aby potem dać rys ich historii i przejść do n a s t ę p n e g o rozdziału, będącego ogólnym o m ó w i e n i e m wszystkich wymienionych społeczeństw z u w z g l ę d n i e n i e m specyfiki ich k u l t u r y materialnej, duchowej i społecznej. Dzięki temu systemowi autorzy uzyskują lepsze uwypuklenie e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla szeregu plemion i l u d ó w i dają nam całokształt s t o s u n k ó w etnicznych p a n u j ą c y c h na tych terenach. Z drugiej strony takt! ekspozycja m a t e r i a ł ó w przysparza pewne trudności, gdy zależy nam bowiem na szybkim odnalezieniu wiadomości dotyczących jakiegoś konkretnego ludu, w ó w c z a s musimy ich szukać w wielu rozdziałach. Trudno byłoby w ramach tej krótkiej recenzji streszczać wszystkie zawarte w tomie a f r y k a ń s k i m wiadomości, toteż staram się je o m ó w i ć jedynie pod k ą t e m ogólnej koncepcji, jaka p r z y ś w i e c a ł a autorom w czasie pisania niniejszej książki. Chodziło i m , tak jak to p o d k r e ś l i ł e m na wstępie, o u p o r z ą d k o w a n i e zebranych przez a f r y k a n i s t ó w m a t e r i a ł ó w dotyczących t e r e n ó w leżących w granicach byłego I m p e r i u m Francuskiego i nadanie i m takiego u k ł a d u , k t ó r y by sam przez się mógł s u g e r o w a ć konkretne wnioski i uogólnienia. W z w i ą z k u z t y m na pierwsze miejsce w y s u n ę ł y się problemy środowiska geograficznego i zróżnicowań antropologicznych, k t ó r e w po­ w a ż n y m stopniu w p ł y w a j ą na pewne zjawiska kulturowe. Z kolei z zakresu elemen­ t ó w k u l t u r y o m ó w i o n o na w s t ę p i e zagadnienia k u l t u r y materialnej, k t ó r e kształtują bazę s t o s u n k ó w społecznych i r z u t u j ą na p r o b l e m a t y k ę k u l t u r y duchowej. Jak w i ę c widzimy, niniejszy u k ł a d m a t e r i a ł u pokrywa się z tym. j a k i stosuje się we w s p ó ł ­ czesnych pracach tego typu wydawanych w Z w i ą z k u Radzieckim lub w Polsce. Analizując jednak d o k ł a d n i e treść poszczególnych części i rozdziałów Etnologii Unii Francuskiej dochodzimy do wniosku, że układ ten jest zachwiany nieproporcjonal­ nym r o z w i n i ę c i e m partii dotyczących z a g a d n i e ń społecznych. Nietrudno więc w y ­ ciągnąć wniosek, że w sytuacji, w jakiej znalazła się obecnie Francja, najwięcej zainteresowania w z b u d z a j ą m a t e r i a ł y dotyczące tych w ł a ś n i e z a g a d n i e ń . Wynika to z konkretnej potrzeby poznania specyfiki ustroju społecznego poszczególnych ludów, k t ó r e niegdyś zależne od Francji, dziś w c h o d z ą w orbitę p o l i t y k i ś w i a t o w e j jako p e ł n o p r a w n i gospodarze w ł a s n y c h k r a j ó w wyzwolonych spod jarzma kolonialnego. Krzysztof Makulski P A U L B O H A N N A N , Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957, ss. X111 + 221, 4 tabl.; University Press — International African Institute. Paul Bohannan znany jest zwłaszcza z publikowanych, najczęściej razem z L a u r ą Bohannan, prac analizujących system społeczny i gospodarczy grupy T i v . Powyższa praca jest p i e r w s z ą z jego książek dotyczących dziedziny prawa. Jego zainteresowania prawem w y r a ż a ponadto książka o charakterze bardziej ogólnym, napisana łącznie z g r u p ą znanych a f r y k a n i s t ó w , wydana w 1960 r., African Homicide and Suicide . Obie te pozycje wzbogacają dość p o k a ź n y już zespół prac z dziedziny tzw. pry1 2 1 L . i P. B o h a n n a n , The Tiv of Central Nigeria, International African Insti­ tute, 1953; L . B o h a n n a n , A Genealogical Charter, Africa, t. 22: 1952; P. B o ­ h a n n a n , The Migration and Expansion of the Tiv. Africa, t. 24: 1954; t e n z e , Tiv Farm, and Settlement, H . M . S. O. 1954. ' P. B o h a n n a n (ed.), African Homicide and Suicide, Princeton Univ. Press, 1960. A �RECENZJE 3 mitywnego prawa w Afryce, wydanych przez wybitnych a n t r o p o l o g ó w z k r ę g u nauki anglosaskiej. Wszystkie te książki, pisane przez a n t r o p o l o g ó w społecznych, p r z e d s t a w i a j ą sposób patrzenia na prawo jako na system działań społecznych i — jak stwierdza to Bohannan w odniesieniu do swej pracy — nie mogą o d p o w i a d a ć wymaganiom, jakie p o s t a w i ł b y sobie p r a w n i k p o d e j m u j ą c podobny temat. Tak się zresztą składa, że system}' prawne l u d ó w A f r y k i nie były przedmiotem zaintereso­ wania ze strony p r a w n i k ó w i m a t e r i a ł a f r y k a ń s k i , poza p o s i ł k o w a n i e m się nim. jako m a t e r i a ł e m ilustracyjnym do prac z dziedziny prawa p o r ó w n a w c z e g o , nie stał się przedmiotem ż a d n e j w n i k l i w e j , prawniczej analizy. Antropologowie i etnologowie b y l i do niedawna jedynymi autorytetami w dziedzi­ nie gospodarki, prawa, religii i k u l t u r y tzw. społeczeństw pierwotnych. Dopiero r o s n ą ­ ce w ostatnich latach zainteresowanie s p o ł e c z e ń s t w a m i słabo r o z w i n i ę t y m i pod wzglę­ dem gospodarczym s p r a w i ł o , że prawnicy, ekonomiści, rolnicy, i n ż y n i e r o w i e róźnycń specjalności d o k o n u j ą analizy m a t e r i a ł u a f r y k a ń s k i e g o r ó w n i e ż i z. p u n k t u widzenia swoich specjalności. W s p ó ł p r a c a między n i m i a antropologami dotyczyć może oczyw i ś r i e tych tyJkr grup, k t ó r e p r z e d s t a w i a j ą sobą j a k i ś problem do r o z w i ą z a n i a dla administracji p a ń s t w o w e j . T i v nie s t a n o w i ą specjalnie w a ż n e g o pod w z g l ę d e m gospodarczym lub politycznym problemu dla administracji nigeryjskiej''. S t ą d też nie należy się dziwić, że autorami jedynych m a t e r i a ł ó w dotyczących T i v byli u r z ę d ­ nicy administracji kolonialnej, kapitanowie Downes i A b r a h a m i inż. leśnik Briggs. Najciekawszym ź r ó d ł e m do historii T i v jest dziennik tivianczyka, A k i g i , spisany przez misjonarza. G ł ó w n y m jednak kronikarzem T i v stał się antropolog brytyjski Paul Bohannan i jego żona, Laura (oboje obecnie w USA), k t ó r z y badaniami s w y m i objęli wiele dziedzin życia T i v i wysunęli szereg hipotez t ł u m a c z ą c y c h ich system społeczny. Badania B o h a n n a n ó w t r w a ł y 26 miesięcy, od 1949 do 1953 r., i s t a n o w i ą dość typowy p r z y k ł a d metod stosowanych przez współczesną a n t r o p o l o g i ę b r y t y j s k ą . Badacze spędzili cały czas bezpośrednio w osadach Tiv, z m i e n i a j ą c s w ą bazę za k a ż d y m powrotem (było ich trzy) do Tivlandu. Za k a ż d y m razem zatrudniali oni sekretarza, k t ó r y m był ktoś z miejscowej młodzieży, u m i e j ą c y pisać. Pod koniec swego pierwszego, rocznego pobytu znali dobrze język T i v i nie tylko porozumiewali się z łatwością bez pomocy t ł u m a c z a , ale mogli śledzić i w pełni r o z u m i e ć przebieg dyskusji między m i e s z k a ń c a m i , co m i a ł o duże znaczenie ze względu na m o ż n o ś ć p r z y s ł u c h i w a n i a się ,.sesjom s ą d o w y m " . T i v sa plemieniem semi-bantu, z a m i e s z k u j ą c y m w regionie p ó ł n o c n y m Nigerii po obu '.stronach rzeki Benue, około 150 m i l od jej połączenia się z Nigrem. W roku 1952 p l s m i ę to liczyło prawdopodobnie 800 tys. osób. Nic n a l e ż ą do autochtonicznej ludności Nigerii, a prawdopodobnie p r z y w ę d r o w a l i na swe obecne siedziby w X I X w., i w dużo mniejszej liczbie z Kamerunu. Liczba ta zwiększyła się znacznie w X I X w. osiągając w X X w. maksimum, co przypisuje się z l i k w i d o w a n i u w e w n ę t r z n y c h wojen i z l i k w i d o w a n i u prawa zemsty. T i v są rolnikami, jak sami o sobie m ó w i ą , "Aajlepszymi na świecie. Ich gospodarka jest w zasadzie zbliżona do modelu gospo­ darki samowystarczalnej, k t ó r y okazał się nieprzydatny, gdy T i v zaczęli p r o d u k o w a ć :i M . G 1 u c k m a n, The Judical Process among the Barotse, 1955; I . S c h a p e r a , Tsawana Law and Custom, 1957; P. P. H o w e l l , A Manuel of Nuer Law, 1954; A. A d a m s o n , H o e b e l , The Law of Primitive Man, Cambridge, H a r v a r d ; B M a ­ l i n o w s k i , Crime and Custom in Savage Society, London 1926. W czerwcu 1961 r. w czasie publicznej dyskusji w I S M u s ł y s z a ł e m , że T i v b u r z ą się przeciw w ł a d z y kolonialnej, że się zorganizowali; słowem, żc stają się „problemem". 1 �RECENZJE pewne rośliny na rynek z e w n ę t r z n y . I c h gospodarka ekstensywna s p o w o d o w a ł a d e t e r i o r a c j ę ziemi. Przeludnienie i głód ziemi u t r u d n i a j ą stosowanie tradycyjnych metod i T i v stoją w przededniu poważniejszych zmian i c h systemu gospodarczego i społecznego. Organizacja społeczna T i v opiera się na istnieniu l i n i i rodowych, z k t ó r y c h k a ż d a z w i ą z a n a jest z o k r e ś l o n y m terytorium. Pochodzenie wszystkich T i v wyprowadza się od legendarnego przodka, T i v , żyjącego osiemnaście czy s i e d e m n a ś c i e p o k o l e ń wstecz. T i v z a m i e s z k u j ą m a ł e osiedla (compound) zbudowane na planie koła i liczące od 7 do 170 osób blisko spokrewnionych ze sobą. Na czele osiedla stał najbardziej szanowany (stary, lecz nie zawsze najstarszy) jego mieszkaniec, który k i e r o w a ł całą gospodarczą i społeczną, a t a k ż e religijną działalnością miesz­ k a ń c ó w . Jego w ł a d z a b y ł a j e d y n ą w ł a d z ą „ c e n t r a l n ą " w Tivlandzie, gdyż m i m o istnienia w i ę k s z y c h jednostek organizacyjnych w systemie l i n i i rodowych ż a d n a z tych jednostek nie p o s i a d a ł a ..głowy", czyli przywódcy, i wszystkie sprawy roz­ s ą d z a n o i z a ł a t w i a n o na szczeblu osiedla. Celem pracy Bohannana było, jak sam pisze o t y m , zebranie m a t e r i a ł u etno­ graficznego dotyczącego systemu kontroli prawnej, tak jak system ten widziany b y ł przez samych T i v , oraz s f o r m u ł o w a n i e w pojęciach bardziej ogólnych i w y t ł u m a c z e ­ nie tego systemu, by m o ż n a było p o r ó w n a ć go z systemami p r a w n y m i innych społeczeństw. A b y o s i ą g n ą ć ten cel, m u s i a ł Bohannan p o r ó w n a ć system T i v i prze­ c i w s t a w i ć go p r i . w u w rozumieniu p r a w n i k ó w jego w ł a s n e g o k r a j u , Wielkiej B r y t a n i i . Błędem, którego Bohannan najbardziej się wystrzegał, i zresztą u n i k n ą ł , był b ł ą d t ł u m a c z e n i a zespołu n o r m prawnych T i v w e d ł u g pojęć systemu brytyjskiego. Był to b ł ą d ł a t w y do popełnienia, gdyż k a ż d y p r o w a d z ą c y badania badacz myśli w ka­ tegoriach systemu, w j a k i m się w y c h o w a ł , i „ p r z e s t a w i e n i e się" na inny system pojęć jest niezwykle trudne. W Tivlandzie istnieją dwa systemy prawne: brytyjski i lokalny. Podstawowym pojęciem p r a w n y m T i v jest jir. Słowo to oznacza jednocześnie sąd, s p r a w ę , r a d ę (court, case, moot). Można je odnieść do każdego sporu, k t ó r y przedstawiany jest przed S ą d e m Native A u t h o r i t y , głową osiedla, zespołem ludzi na j a r m a r k u lub g r u p ą r ó w i e ś n i k ó w . Zebrany m a t e r i a ł Bohannan p o r z ą d k u j e w e d ł u g tego, przed j a k i m zespołem ludzi sprawa jest rozpatrywana, tzn. czy przed f o r m a l n y m s ą d e m uznanym przez a d m i n i s t r a c j ę k o l o n i a l n ą , czy przed zespołem ludzi uznanych przez samych spierających się za odpowiedni autorytet. Osobnego o m ó w i e n i a dostąpiły sprawy z w i ą z a n e z instytucją m a ł ż e ń s t w a , z a d ł u ż e n i e m i samowymierzaniem s p r a w i e d l i w o ś ­ ci. W ten sposób podzielony m a t e r i a ł znalazł się w 10 rozdziałach; 1. Ludzie i pro­ blem, 2. Sądy stopnia D, 3. Dzień w sądzie, 4. S t r u k t u r a s ą d u , 5. Sprawy z w i ą z a n e z i n s t y t u c j ą m a ł ż e ń s t w a , 6. Rozprawy za długi, 7. Sprawy kryminalne i problem w y ­ mierzania s p r a w i e d l i w o ś c i przez samego siebie. Opis systemu prawnego T i v dokonany przez Bohannana dotyczy lat 1949—1953, to jest okresu, w k t ó r y m były prowadzone badania. W t y m okresie istniały na terenie T i v l a n d u dwa zasadnicze systemy prawne. Pierwszy z nich b y ł systemem b r y t y j s k i m i o b e j m o w a ł sądy stopnia A , B, C (różniące się zakresem kompetencji) oraz sądy stopnia D, w k t ó r y c h zasiadali wyznaczeni przez a d m i n i s t r a c j ę krajowcy i k t ó r e nazywano r ó w n i e ż native courts. S ą d y te były ograniczone do spraw cywilnych, nie w y k r a c z a j ą c y c h poza g r a n i c ę 25 f u n t ó w , i spraw k r y m i n a l n y c h z w i ą z a n y c h z k a r ą 3 miesięcy więzienia lub 10 f u n t ó w grzywny. Wprowadzenie tych nie znanych przedtem u T i v sądów, nazywanych przez nich „ r z ą d o w y m i " , n a s t ą p i ł o ok. 1914 r. jest przedmiotem opisu Bohannana. S ą d y te m i a ł y o p i e r a ć się na strukturze lokalnej i administracja s t a r a ł a się uczynić autorytety miejscowe odpowiedzialnymi za ich po opanowaniu terenu przez B r y t y j c z y k ó w . Ok. 1920 r. p r z y b r a ł y one postać, k t ó r a �RECENZJE 447 działalność. Było więc to wyrazem wprowadzenia w życie metody p o ś r e d n i e g o r z ą d z e n i a , w y p r ó b o w y w a n e j od ok. 1903 r. na terenie w ł a ś n i e Nigerii przez Lorda Lugarda. W rzeczywistości sądy te nie o d p o w i a d a ł y strukturze społecznej -Tiv, którzy nie posiadali scentralizowanej w ł a d z y politycznej i r o d ó w •' z naczelnikami na czele i w ł a d z a u nich nie m i a ł a charakteru hierarchicznego. W ł a d z a ta w rzeczywistości nie w y k r a c z a ł a poza granice jednego osiedla. S t ą d też zorganizowanie s ą d ó w , k t ó r y m podlegało wiele osiedli, i nawet postawienie na ich czele najstarszych przedstawicieli najstarszej l i n i i rodowej danego terenu nie było oparciem się na miejscowych auto­ rytetach, lecz w r ę c z odwrotnie: było udzieleniem a u t o r y t e t u r z ą d u n i e k t ó r y m , w y ­ branym przez niego jednostkom. Jednostki te mogły posiadać wysoki autorytet w swoich w ł a s n y c h osiedlach, autorytet ten jednak nie w y k r a c z a ł poza ich granice. Bohannan pisze, że nieporozumienie było kompletne. W y n i k ł o ono z tego, że a d m i n i ­ stratorzy oparli się w swych pracach na strukturze społecznej sąsiadującego z T i v plemienia Jukun, k t ó r e p o s i a d a ł o całkowicie o d m i e n n ą s t r u k t u r ę społeczną. Bohannan opisuje na k i l k u n a s t u stronach drogę, j a k ą przeszła administracja kolonialna organi­ zując sądy stopnia D, u k a z u j ą c jednocześnie sposób, w j a k i administracja w p ł y w a ł a na dość zasadnicze zmiany w strukturze, w hierarchii a u t o r y t e t ó w T i v . Opis działalności s ą d ó w stopnia D w książce Bohannana dotyczy okresu, w k t ó ­ r y m zostały one przez ludność uznane za sądy r z ą d o w e , niemniej jednak w pełni zaakceptowane. O tej pełnej akceptacji m o ż n a wnosić na podstawie rodzaju i ilości., spraw. B r a k i e m jednak książki jest to, że nie wiemy, jak o d b y w a ł się proces akcep­ tacji tych s ą d ó w przez m i e j s c o w ą ludność, jakie mechanizmy s p r a w i ł y , że p r z e n i k n ę ł y one ostatecznie do jej struktury. Nie wiemy nawet, j a k długi- b y ł okres s t a r a ń administracji o wprowadzenie tych sądów. Jeżeli zaś założymy, że sądy te zostały w pełni zaakceptowane przez T i v , to co s p o w o d o w a ł o , że sprawy, k t ó r e dawniej r o z p a t r y w a ł a rada w osiedlu, przedstawiane są s ą d o w i . Sposób, w j a k i Bohannan ukazuje działanie s ą d ó w stopnia D, jest o tyle intere­ sujący, że nie precyzuje on norm i praw, ale opisuje konkretne akcje społeczne, jakie zdarzyły się, jakie są możliwe do przeprowadzenia w ramach danej instytucji (np. instytucji m a ł ż e ń s t w a ) . Analizując poszczególne w y p a d k i Bohannan jest w stanie w y p r o w a d z i ć na ich podstawie pewne normy; np. jeżeli oskarżony l u b ś w i a d e k znaj­ duje się poza t e r y t o r i u m jurysdykcji danego sądu, to mbatarev mogą posłać kogoś z c z ł o n k ó w jir na terytorium, gdzie dana osoba przebywa, i z a ż ą d a ć jej przybycia lub przekazania. Jak sam jednak autor w y j a ś n i a , w y ł a w i a n i e tego rodzaju norm z pojedynczych w y p a d k ó w byłoby niewłaściwe, gdyż celem pracy jest opisanie systemu prawnego i sposobu p o s t ę p o w a n i a prawnego T i v , a i m w ł a ś n i e obce jest m y ś l e n i e poprzez normy. Nie p a t r z ą oni na swój system prawny jako na system, jako na zbiór u p o r z ą d k o w a n y c h norm, k t ó r y c h nie wolno p r z e k r a c z a ć , nie p a t r z ą na to jako na prawo. K a ż d y z w y p a d k ó w analizowany jest i n d y w i d u a l n i e (nie ma pojęcia precedensu) pod k ą t e m widzenia, czy o s k a r ż o n y postąpił w sposób h a m u j ą c y , czy w r ę c z niweczący działanie jakiejś instytucji, np. instytucji m a ł ż e ń s t w a l u b społeczności osiedla. Tradycyjny sposób s ą d z e n i a polega na wnoszeniu sprawy przed p u b l i c z n ą d y s k u s j ę p r o w a d z o n ą przez głowę osiedla, w k t ó r y m p o p e ł n i o n e zostało p r z e s t ę p s t w o lub w y r z ą d z o n e jakiekolwiek zło albo z ł a m a n i e normy m o g ą c e w y w o ł a ć spór. Jir z w o ł y w a n y w osiedlu różni się od tych j i r , k t ó r e administracja nazywa s ą d e m . W w y p a d k u sporu sądzonego w osiedlu p r z e w o d n i c z ą c y m rady jest głowa osiedla. Mogą b r a ć w n i m udział wszyscy starsi o k r e ś l a n i jako mbatsav. Ponadto starsi danej b O ile przyjmiemy definicję London, w y d . popr. 1956. rodu d a n ą przez R. F i r t h a w Humań Types, �448 RECENZJE r l i n i i rodowej m o g ą przyjść jako goście nawet w tedy, gdy zamieszkują w innyn? osiedlu. Tak w i ę c sąsiedzi i k r e w n i rozstrzygają spór. W zależności od grup> w k a ż d y m osiedlu rozstrzygano t y m sposobem 2—3 sprawy na tydzień. Z a k ł a d a się, że jeżeli w danej grupie z n a j d u j ą się starcy znani ze swego d o ś w i a d c z e n i a , to przed­ stawia się i m więcej spraw, nie czekając na ingerencję sądu stopnia D. Po analizie tych sposobów p o s t ę p o w a n i a prawnego Bohannan dochodzi do wniosku, że wszczęcie p o s t ę p o w a n i a s ą d o w e g o u T i v m o ż n a określić jako k o n t r a k c j ę n a s t ę p u j ą c ą po z ł a m a n i u normy współżycia społecznego. P o s t ę p o w a n i e s ą d o w e kończy działanie m a j ą c e na celu poprawienie stanu rzeczy, j a k i w y n i k ł ze z ł a m a n i a normy. Do poprawy tej w w y p a d k u s ą d ó w r o z s ą d z a n y c h w osiedlu dochodzi się poprzez rytuał, w s ą d a c h D ma ona charakter świecki (naprawienie krzywdy, zapłacenie grzywny). Należy podkreślić, że rady, k t ó r e o d b y w a ł y sądy w osiedlach, z b i e r a ł y sie nie t y l k o w w y p a d k u spraw s ą d o w y c h . One to radziły r ó w n i e ż nad sprawami projektowanych m a ł ż e ń s t w , przedsięwzięciami gospodarczymi i t d . Jednym z ciekawszych s t w i e r d z e ń Bohannana jest, aby badanym instytucjom nie p r z y p i s y w a ć więcej znaczenia społecznego i bardziej rozbudowanych funkcji, niż one w rzeczywistości p o s i a d a j ą (tę dewizę m o ż n a stosować r ó w n i e ż i do innych dziedzin, nie t y l k o prawa). Uzasadnia on swoje zdanie na p r z y k ł a d z i e instytucji jir. Pisze; „ A m o n g the T i v , the j i r settles disputes. The judges or m b a j i r i v do so i n terms of their knowledge of T i v institutions; they do not so i n terms of rules of those institutions w h i c h have been resystemized specifically for the purpose of j u r a i action. The 'rules i n T i v l a n d are the norms of institutions. The organization of the rules is the institution itself" . Tezę t ę Bohannan omawia w rozdziale d o t y c z ą c y m prawa m a ł ż e ń s k i e g o , a zwłaszcza w podrozdziale „ J i r w m a ł ż e ń s t w i e " i Instytucja małżeństwa w j i r " . 1 (i Punktem w y j ś c i o w y m i punktem dojścia książki Bohannana jest twierdzenie, że k a ż d y badacz musi liczyć się z istnieniem d w ó c h r o d z a j ó w s y s t e m ó w . Jeden rodzaj systemu, k t ó r y określa mianem „folk system", jest to sposób, w j a k i ludzie u k ł a d a j ą i i n t e r p r e t u j ą fakty i zdarzenia społeczne, w k t ó r y c h biorą udział. D r u g i system to system stwarzany k a ż d o r a z o w o przez badacza. Badacz tworzy go przy pomocy metod naukowych celem w y t ł u m a c z e n i a stwierdzonych przez siebie, a istniejących w rzeczywistości f a k t ó w i p o r ó w n a n i a ich z szerszym m a t e r i a ł e m . Jest to tzw. system analityczny. Nie jest to bynajmniej nowy punkt widzenia. Jego szerokie przyjęcie i stosowanie przez b r y t y j s k ą a n t r o p o l o g i ę społeczną stanowi tę jej cechę, dla k t ó r e j dyskusja nad k s i ą ż k a m i jej przedstawicieli staje się m o ż l i w a z a r ó w n o dla historyka, jak i dla socjologa. 7 I tak po przeczytaniu książki Bohannana m o ż n a stwierdzić, że przy wszystkich teoretycznych zastrzeżeniach, k t ó r e t u zresztą nie były poruszane, motto — jakie przyjął autor — jest w pełni adekwatne do jej treści: „The mistake of judging the men of other periods by the morality of our o w n day has its parallel i n the mistake of supposing that every wheel and bolt in the modern social machine had its counterparts in more rudimentary societies". (Sir Henry Maine) Zofw a 7 B o h a n n a n , Justice and Judgment..., s. 96—97. E. E. E v a n s - P r i t c h a r d , The Nuer Oxford 1940. y Szyfelbejn �449 RECENZJE PRZEGLĄD PRAC O RZEMIOSŁACH Z A J M U J Ą C Y C H SIĘ OBRÓBKĄ M E T A L I NA TERENIE RADZIECKICH REPUBLIK ŚRODKOWOAZJATYCKICH W ostatnich latach opublikowano w radzieckich czasopismach naukowych k i l k a i n t e r e s u j ą c y c h prac etnograficznych z a w i e r a j ą c y c h m a t e r i a ł y z b a d a ń nad rzemio­ s ł a m i z a j m u j ą c y m i się o b r ó b k ą metali na terenie ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. Znaleźć je m o ż n a z a r ó w n o w publikacjach Instytutu Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a Akademii Nauk ZSRR, jak i w periodykach wydawanych przez Akademie Nauk poszczególnych z w i ą z k o w y c h republik ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h . Ogłoszono w i ę c oddzielne a r t y k u ł y poświęcone odlewnictwu ż e l i w n e m u na obszarach C h o r e z m u i jubilerstwu u K a z a c h ó w . Dane dotyczące rzemiosł metalowych roz­ siane są r ó w n i e ż po innych pracach. Zawiera je m. i n . a r t y k u ł poświęcony r ę k o ­ dziełom z w i ą z a n y m z o b r ó b k ą drewna na terenie Kazachstanu, z cennym dla nas w s t ę p e m o m a w i a j ą c y m sytuację rzemiosła w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w . Po­ nadto w y m i e n i ć należy p r a c ę i n f o r m u j ą c ą o organizacji cechowej rzemiosła w A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e n i e k t ó r e z o p r a c o w a ń monograficznych dotyczące z a m i e s z k u j ą ­ cych t a m g r u p etnicznych . Wykaz ten zapewne nie obejmuje listy wszystkich a r t y k u ł ó w o podanej wyżej tematyce, opublikowanych w ostatnich k i l k u latach. Dlatego też celem komunikatu nie jest scharakteryzowanie całości dorobku nauki radzieckiej w zakresie etnograficz­ nych b a d a ń nad rzemiosłami u ż y t k u j ą c y m i metale jako- surowce. Przedstawione o m ó w i e n i e może d a ć jedynie w s t ę p n ą orientację w rozległej problematyce zagadnie­ nia na z r ó ż n i c o w a n y m i bogatym w tradycje o b r ó b k i metalu terenie A z j i Ś r o d k o w e j . W ś r ó d ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h rzemiosł metalowych, b ę d ą c y c h przedmiotem zainte­ r e s o w a ń e t n o g r a f ó w radzieckich, na czoło w y s u w a j ą się kowalstwo, odlewanie z żeliwa i jubilerstwo. K a ż d e z nich posługuje się specyficznymi surowcami i t e c h n i k ą p r o d u k c y j n ą i posiada określony zakres działalności w y t w ó r c z e j , k t ó r y z kolei w p ł y w a na znaczenie rzemiosła dla ludności. Odmiennie r ó w n i e ż k s z t a ł t o w a ł y się u wymienionych rzemiosł organizacja pracy i zbytu, a t a k ż e ich losy w w y n i k u p r z e o b r a ż e ń rewolucyjnych i z w i ą z a n y c h z n i m i zmian gospodarczych. Dlatego w y m a g a j ą one oddzielnego zreferowania. Kowalstwo w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego znamy g ł ó w n i e z prac Zacharowej, Pieszczeriewej i Masanowa. Ż a d e n z wymienionych a r t y k u ł ó w nie jest poświęcony kowalstwu w całości. W p ł y w a to oczywiście na charakter informacji; m a t e r i a ł y są dość fragmentaryczne i p o z w a l a j ą p r z e d s t a w i ć tylko n i e k t ó r e zagadnienia z w i ą z a n e z tym r z e m i o s ł e m . W y n i k a z nich j e d n a k ż e jasno, że produkcja k o w a l i ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h b y ł a różna, w zależności od ś r o d o ­ wiska, dla którego pracowali. Inny był zakres produkcyjnej działalności i w y p o s a ż e n i e techniczne kowala w ś r ó d ludności pasterskiej, p r o w a d z ą c e j koczowniczy t r y b życia, 1 2 3 4 5 1 I . M . D ż a b b a r o w, K woprosu o íiecívrokie czugunolitiejnogo proizwodstwa Choriezma, [ w : ] Istorija matierialnoj kultury Uzbiekistana, t. 1, Taszkient 1959 s. 208—215. W. W. W o s t r o w, Niekotoryje izdielija kazachskich, mastierow-ziergierow, „ T r u d y I n s t i t u í a I s t o r i i i Etnografii Akadiemii Nauk Kazachskoj SSR", t. 6. A ł m a - A t a 1959, s. 127—143. E. M a s a n o w, Iz istorii riemiesla Kazachów (wtoraja polowina XIX — naczalo XX w.), „Sowietskaja Etnografija", nr 5: 1958, s. 31—49. E. P i e s z c z e r i e w a , O riemie siennych organizacijach Sriedniej Azii w końce XIX — naczale XX w., „ K r a t k i j e Soobszczenija I n s t i t u í a Etnografii", t. 33: 1960, s. 39—46. I . W. Z a c h a r ó w a, Matierialnaja kultura ujgurow Sowietskogo Sojuza, Sriednieaziatskij etnograficzeskij sbornik II, „ T r u d y Instiiufa Etnografii i m . N N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 47: 1960, s. 215—298. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. V I 29 �RECENZJE 450 inny u ludności u p r a w i a j ą c e j ziemię, a jeszcze inny w rzemiośle miejskim. Pod­ k r e ś l a się, że przechodzenie n i e k t ó r y c h grup ludności u K a z a c h ó w do zajęć rolniczych i wzrost k u l t u r y rolnej, a t a k ż e doskonalenie się pasterstwa zwiększyło zapotrzebo­ wanie na w y r o b y i usługi kowalskie już na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Omawiane prace nie dostarczają w i a d o m o ś c i o surowcach u ż y t k o w a n y c h w ko­ walstwie. Natomiast w pracy o Ujgrach, zasiedlających K o t l i n ę F e r g a ń s k ą , stosun­ kowo d o k ł a d n i e o m ó w i o n e zostały kowalskie n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a produkcyjne. I . W. Zacharowa o p i s u j ą c w y p o s a ż e n i e k o w a l a Ujgra p r a c u j ą c e g o w kołchozie stwierdza, że obok n a r z ę d z i pochodzenia fabrycznego trafiają się tam r ó w n i e ż n a r z ę d z i a miejscowe: ujgryjskie i uzbeckie. Dawne n a r z ę d z i a i u r z ą d z e n i a spotyka się oczywiście przede wszystkim w warsztatach przekazywanych z ojca na syna. Do tradycyjnych n a r z ę d z i kowalskich autorka zalicza k o w a d ł o o kwadratowej po­ wierzchni p r a c u j ą c e j , zamocowane na p i e ń k u obok paleniska. K o w a d ł o to pozbawione jest rogu i posiada t a k ż e k w a d r a t o w ą p o d s t a w ę . Powierzchnia k o w a d ł a zaopatrzona jest w o t w ó r do zamocowania podcinek, a zapewne i r o ż k ó w n i e z b ę d n y c h w pracach kowalskich. I n n y m i n a w i ą z u j ą c y m i do miejscowych tradycji n a r z ę d z i a m i u wiejskich kowali U j g r ó w są m ł o t k i , kleszcze do w y c i ą g a n i a żelaza z ognia, obcęgi służące przy p o d k u w a n i u koni, a t a k ż e skrobacze do oczyszczania kopyt końskich o nie znanej na terenach polskich formie motyczek, nacinaki do w y k o n y w a n i a r o w k ó w na pod­ kowach, gwoździownice, siekacze i p i l n i k i . Większość wymienionych s p r z ę t ó w jedynie w szczegółach różni się od narzędzi u ż y w a n y c h w w i e j s k i m kowalstwie w Europie. R ó w n i e ż ognisko kowalskie i t o w a r z y s z ą c y m u miech stosowane przez U j g r ó w są niemal identyczne z podobnymi u r z ą d z e n i a m i na terenach europejskich. Ognisko usytuowane jest w kominie. Miech o kształcie gruszkowatym s p o r z ą d z a się ze skór baranich. Przy palenisku stoi koryto z w o d ą p o t r z e b n ą k o w a l o w i do skrapla­ nia węgla, hartowania żelaza i chłodzenia n a r z ę d z i . Przytoczony wyżej opis narzędzi i u r z ą d z e ń kowalskich m ó w i o ich znacznym ujednoliceniu na olbrzymich obszarach Europy i A z j i , stwierdzanym zresztą j u ż w m a t e r i a ł a c h archeologicznych. Ponadto od X I X w. n i e w ą t p l i w e są r ó w n i e ż silne w p ł y w y rzemiosła rosyjskiego na terenie A z j i Ś r o d k o w e j °. I n f o r m u j ą c o n a r z ę d z i a c h i u r z ą d z e n i a c h kowalskich Zacharowa p o m i n ę ł a w swej pracy opis k u ź n i . Wiemy tylko, że j u ż w 2 poł. X I X w . w i e l u z kowali wiejskich posiadało przy domu mieszkalnym oddzielne pomieszczenie na warsztat. Oddzielnymi warsztatami r z e m i e ś l n i c z y m i d y s p o n o w a ł a r ó w n i e ż większość kowali miejskich. Część r z e m i e ś l n i k ó w s p o t k a ć było m o ż n a na bazarach, gdzie mistrz p r a c o w a ł na publicznym w i d o k u i ł a t w i e j zdobyć mógł k l i e n t ó w . Danych o pracowniach kowalskich dostar­ czają r ó w n i e ż badania E. Masanowa nad r z e m i o s ł e m u K a z a c h ó w w 2 poł. X I X i p o c z ą t k a c h X X w. A u t o r stwierdza, że kowale b y l i w ó w c z a s jedynymi r z e m i e ś l n i ­ kami p o s i a d a j ą c y m i wydzielone miejsce na warsztat, zresztą w pomieszczeniu miesz­ k a l n y m . T a k i stan rzeczy spowodowany był koczowniczym t r y b e m życia. Rze­ mieślnicy, przenoszący się w poszukiwaniu pracy za z m i e n i a j ą c y m i miejsce pobytu a u ł a m i , nie budowali — rzecz jasna — oddzielnych, s t a ł y c h b u d y n k ó w k u ź n i i do m i n i m u m ograniczali swe u r z ą d z e n i a i n a r z ę d z i a . 6 7 8 l0 1 1 6 M a s a n o w, op. cit., s. 31. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 243. Z a c h a r o w a , l. c. E. M a s a n o w r e f e r u j ą c w y n i k i b a d a ń na północy Kazachskiej SRR stwierdza, że j u ż w 2 poł. X I X w. znane były t a m w y p a d k i osiedlania się kowali Rosjan w ś r ó d ludności tubylczej (op. cit., s. 34). Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. M a s n a n o w, op. cit., s. 32. 7 8 y 1 0 1 1 �451 KECENZJE W rozpatrywanej literaturze, zajmującej się przecież jedynie ubocznie k o w a l ­ stwem, brak m a t e r i a ł ó w dotyczących zabiegów i czynności stosowanych w produkcji przez k o w a l i środkow oazjatyckich. Wystarczyć tutaj musi ogólne stwierdzenie Zacharowej o mniejszym stopniu specjalizacji c e c h u j ą c y m rzemiosło wiejskie . Natomiast stosowano w kowalstwie podział pracy, możliwy przy zatrudnianiu u c z n i ó w i po­ m o c n i k ó w tak w warsztatach miejskich, j a k i wiejskich . I n t e r e s u j ą c e jest zjawisko powstawania skupisk r z e m i e ś l n i k ó w jednej lub pokrewnych specjalności. W miastach i osadach kowale niekiedy zamieszkiwali oddzielne ulice, k t ó r e b r a ł y od nich swoją n a z w ę - W badaniach na terenie Kazachstanu zarejestrowano grupowanie się k o w a l i r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h wsiach. W jednym z aułów p r a c o w a ł o pod koniec X I X w . p i ę t n a s t u k o w a l i . Tworzenie się o ś r o d k ó w g r o m a d z ą c y c h r z e m i e ś l n i k ó w o podobnej l u b takiej samej specjalności, obserwowane r ó w n i e ż na terenie Europy, jest w dzie­ jach rzemiosła zjawiskiem p o s t ę p o w y m . U ł a t w i a ł y one w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń produk­ cyjnych i wprowadzenie p o d z i a ł u pracy m i ę d z y warsztatami. Skupiska takie z w i ą z a n e są najczęściej z p r o d u k c j ą gotowych w y r o b ó w , przy czym jest to zwykle wytwarzanie na rynek. T 12 33 u r 1 5 P o d s t a w o w ą f o r m ą zbytu w y r o b ó w jest j e d n a k ż e w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m "praca na z a m ó w i e n i e . Produkcja na rynek istniała jedynie w sporadycznych w y ­ padkach. U p r a w i a l i j ą , j a k wiadomo z m a t e r i a ł ó w z 2 poł. X I X i p o c z ą t k ó w X X w., przede wszystkim kowale miejscy, w czasie w olnym od t e r m i n o w y c h z a m ó w i e ń , a t a k ż e rzemieślnicy p r a c u j ą c y w o ś r o d k a c h wiejskich położonych w pobliżu miast lub j a r m a r k ó w . Nabywca rozliczał się z r z e m i e ś l n i k i e m g ł ó w n i e poprzez z a p ł a t ę w naturze; u pasterzy były to barany, konie, sierść i w e ł n a . W p r z e c i w i e ń s t w i e do K a z a c h ó w , u k t ó r y c h k a ż d y z a m a w i a j ą c y oddzielnie opłacał r z e m i e ś l n i k a , K a r a k a ł pacy u t r z y m y w a l i ich w s p ó l n i e . U t r z y m y w a n i e kowala przez ogół k o r z y s t a j ą c y c h z jego usług stosowane było r ó w n i e ż do niedawna na terenie ziem polskich w postaci instytucji tzw. kowala „ g r o m a d z k i e g o " l u b „ g m i n n e g o " . Ograniczenie produkcji k o w a l i przez w y t w ó r c z o ś ć p r z e m y s ł o w ą i pozostawienie i m przede wszystkim napraw, dostrzegalne w Kazachstanie j u ż na p r z e ł o m i e X I X i X X w . , powoduje utrzymanie się pracy na z a m ó w i e n i e jako g ł ó w n e j formy zbytu r ó w n i e ż w X X w . T 1 0 1 7 1S 1 9 Bardzo cenne do poznania historii rzemiosła ś r o d k o w o a z j a t y c k i e g o są badania nad jego o r g a n i z a c j ą cechową. Zagadnienie to, śledzone stosunkowo szczegółowo na terenie p o ł u d n i o w e j części Uzbeckiej SSR. wprowadza etnografa w ś r o d o w i s k o m i e j ­ skie, chociaż r ó w n i e ż w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h wiejskich w p ł y w y cechowe b y w a ł y niekiedy dość silne. C e c h o w ą organizacją m e t a l o w c ó w (kowali, j u b i l e r ó w , o b r a b i a j ą ­ cych miedź, i o d l e w n i k ó w ) w Karszy k i e r o w a ł w p o c z ą t k a c h X X w . starszy cechu, zwany „bobo". Funkcjonariuszem cechowym p o d l e g ł y m „ b o b o " był „ a k s a k a ł " za­ r z ą d z a j ą c y bazarem i finansami cechu. Metalowcy z pobliskich miasteczek i osad posiadali co prawda w ł a s n y c h „ a k s a k a ł ó w " , ale we wszystkich w a ż n i e j s z y c h spra­ wach cechowych z o b o w i ą z a n i b y l i z w r a c a ć się do „ b o b o " w Karszy. „ B o b o " dyspono­ w a l i znaczną w ł a d z ą s ą d o w n i c z ą i w y k o n a w c z ą ; rozsądzali sporne kwestie między c z ł o n k a m i cechu, a t a k ż e sprawy m i ę d z y cechami, i w i n n y c h skazyu ali na kary, m . i n . na areszt i chłostę. K a r ę aresztu skazany o d s i a d y w a ł w specjalnej k o m ó r c e 7 1 2 r j 14 11 m 17 1 8 1 9 Z a c h a r o w a , op. cit., s. 230. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 231. Z a c h a r o w a , op. cit, s. 233. M a s a n o w, op. cit., s. 35. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 230. M a s a n o w , op. cit., s. 33. M a s a n o w , op. cit., s. 32. M a s a n o w, op. cit. s. 35. t �452 RECENZJE znajdującej się przy domostwie „bobo". Zwierzchnikiem „ b o b o " i głową cechu na obszarze całego emiratu bucharskiego był „ b o w o " u r z ę d u j ą c y w Bucharze i zatwier­ dzany przez emira. Jak w s k a z u j ą przytoczone przez a u t o r k ę dokumenty z X V I w., ustanawianie z w i e r z c h n i k ó w nad r z e m i e ś l n i k a m i d u ż y c h o b s z a r ó w ma w A z j i Ś r o d ­ kowej odległe t r a d y c j e . Badania E. M . Pieszczeriewej, prowadzone nad o r g a n i z a c j ą rzemieślniczą na terenie dawnego emiratu bucharskiego, przyniosły cały szereg innych jeszcze danych z zakresu s t r u k t u r y organizacyjnej c e c h ó w i form ich działalności. A u t o r k a stwierdza m . i n . brak czeladnika-podmajstrzego w rzemiośle ś r o d k o w o a z j a t y c k i m . Niezwykle i n t e r e s u j ą c e są zebrane przez P i e s z c z e r i e w ą m a t e r i a ł y m ó w i ą c e o organizowanych przez cechy m e t a l o w c ó w w Karszy i Szachrisjabzie okresowych w s p ó l n y c h naprawach k o w a d e ł , połączonych z uroczystościami na cześć patrona rzemiosła, proroka Dawida, i duchów opiekuńczych rzemieślników. Naprawy k o w a d e ł w Karszy i Szachrisjabzie dokonywano co 2—3 lata i zbierali się na nie obok r z e m i e ś l n i k ó w miejskich t a k ż e rękodzielnicy z a m i e s z k u j ą c y pobliskie miejscowości. W oznaczonym dniu zjeżdżali się wszyscy zgłoszeni p r z y w o ż ą c do naprawy k o w a d ł a , węgiel, a t a k ż e barany, kozy i inne produkty ż y w n o ś c i o w e , po­ trzebne do przygotowania w s p ó l n e j uczty m a j ą c e j charakter o b r z ę d u ofiarnego. Przybyli w i t a l i się z siedzącyrni na honorowych miejscach imamem, „bobo", „ a k s a k a ł e m " i starszymi mistrzami, po czym p r z y s t ę p o w a n o do czytania K o r a n u i w s k a z a ń cechowych, a t a k ż e oddawano cześć duchom z m a r ł y c h r z e m i e ś l n i k ó w — opiekunom rzemiosła. N a s t ę p n i e r o z p o c z y n a ł a się naprawa k o w a d e ł , k t ó r a t r w a ł a przez k i l k a dni. Naprawy przeprowadzali najlepsi mistrzowie, a pozostali p r z y g l ą d a l i się bez­ czynnie. Mistrzom w y p a d a ł o p r a c o w a ć b e z p ł a t n i e . W czasie d n i napraw w w i e l k i c h k o t ł a c h gotowano p o ż y w i e n i e z dostarczonych p r o d u k t ó w . W posiłkach, jako w stra­ wie ofiarnej, uczestniczyli nie t y l k o rzemieślnicy, ale r ó w n i e ż ludzie obcy. P r a c ę kończono m o d l i t w ą W opisanym przez P i e s z c z e r i e w ą zwyczaju w s p ó l n e j naprawy k o w a d e ł charakte­ rystyczne jest zabezpieczenie tej n i e z b ę d n e j dla ogółu r z e m i e ś l n i k ó w , a niewykonalnej w mniejszych warsztatach czynności poprzez narzucenie jej form uroczystości r e l i ­ gijnej. W s p ó l n a naprawa k o w a d e ł nie jest znana z cechowego rzemiosła europej­ skiego. W Europie od dawna j u ż k o w a d ł a wytwarzano w k u ź n i c a c h , a n a s t ę p n i e w hutach i odlewniach i rzemieślnicy korzystali z usług tych p r z e d s i ę b i o r s t w . Popierane przez w ł a d z e feudalne scentralizowane organizacje cechowe nie wszędzie na terenie A z j i Ś r o d k o w e j u t r z y m a ł y się tak długo, j a k w emiracie bucharskim. I . W. Zacharowa stwierdza, że w miastach K o t l i n y F e r g a ń s k i e j cechy u t r a c i ł y swe znaczenie j u ż w X I X w . Położenie materialne i pozycja społeczna kowali ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h nie znalazły w y s t a r c z a j ą c e g o n a ś w i e t l e n i a w przytoczonych pracach. Zagadnienia te w y m a g a j ą oczywiście specjalnych b a d a ń . Wiemy, że na terenie Kazachstanu w 2 poł. X I X w . w szeregi rzemiosła przeszła d u ż a ilość pasterzy pozbawionych b y d ł a w w y n i k u rozwarstwienia społecznego, potęgującego się w m i a r ę przenikania i umacniania s t o s u n k ó w kapitalistycznych. Rzemiosło tutaj d o s t a r c z a ł o jedynie ś r o d k ó w n i e z b ę d ­ nych do życia, nie s t w a r z a ł o możliwości akumulacji. E. Masanow przytacza popularne w ś r ó d K a z a c h ó w powiedzenie, że „...rzemieślnik nie bywa ani głodny, ani bogaty". P o d o b n ą opinię zawiera cytat z opisu kupca rosyjskiego B i e ł o w a żyjącego w ś r ó d K a z a c h ó w w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia, k t ó r y pisał, że kowalstwo 20 2 2 P i e s z c z e r i e w ą , op. ext., s. 41. P i e s z c z e r i e w ą , op. cit., s. 43. Z a c h a r o w a , op. ext., s. 230. �RECENZJE 453 u K i r g i z ó w zysków nie przynosi, r z e m i e ś l n i k o w i pozostaje po odliczeniu k o s z t ó w niewielkie wynagrodzenie" . Organizacja rzemiosła, a r ó w n i e ż położenie społeczne i materialne r z e m i e ś l n i k ó w podlegały daleko i d ą c y m p r z e o b r a ż e n i o m po zwycięstwie Rewolucji. Większość rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich zrzeszyła się w artelach, a r z e m i e ś l n i c y wiejscy przystąpili do kołchozów, lub t a k ż e zorganizowali artele . Procesy adaptacji tradycyjnych rzemiosł ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h czekają na szczegółowe opracowanie w monograficznych opraco­ waniach rzemiosł. O d l e w n i c t w o z żeliwa w postaci rzemiosła z a c h o w a ł o się w niewielu j u ż rejonach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j , oddalonych od c e n t r ó w p r z e m y s ł o w y c h i k u l t u ­ ralnych. T a k i m rejonem o k a z a ł się Chorezm, gdzie I . M . D ż a b b a r o w , b a d a j ą c o s t a t n i ą na t y m terenie p r a c o w n i ę w Chiwie, zebrał m a t e r i a ł y do a r t y k u ł u wykorzystanego w komunikacie. Działalność produkcyjna o d l e w n i k ó w chorezmijskich nastawiona b y ł a przede wszystkim na zaspokajanie potrzeb rolniczej ludności wiejskiej. W y r a b i a l i w i ę c naczynia i moździerze do tabaki, tuleje do kół arb, a g ł ó w n i e żeliwne r a d l i c e . Masowa produkcja r a d l i ć n a d a ł a i m nawet n a z w ę . Chorezmijskich o d l e w n i k ó w nazywa się „pazaczi", co oznacza ludzi p r z y g o t o w u j ą c y c h radlice. O k r e ś l e n i a tego u ż y w a n o r ó w n i e ż w Bucharze, natomiast na innych terenach Uzbekistanu stosowano dla o d l e w n i k ó w n a z w ę „degriz", k o t l a r z . Opisana przez D ż a b b a r o w a pracownia, zbudowana i w y p o s a ż o n a w e d ł u g opinii jej właściciela jak za czasów jego d z i a d ó w , to oddzielne pomieszczenie pod dachem, p r z y l e g a j ą c e do b u d y n k u mieszkalnego wraz z n i e w i e l k i m p o d w ó r z e m . Na p o d w ó r z u ustawiony jest piec do podsuszania zimą form odlewniczych, a w e w n ą t r z krytego pomieszczenia mieści się piec do topienia żeliwa. Jest on zbudowany z wypalonej cegły na planie kwadratu, a jego część g ó r n a ma kształt ściętego ostrosłupa. We­ w n ą t r z pieca znajduje się kotlina wylepiona o g n i o t r w a ł ą gliną, w k t ó r e j przetapia się żeliwo. K o t l i n a połączona jest g l i n i a n ą dyszą z miechami, w y k o n y w a n y m i z nie oczyszczonych z sierści skór koźlich i p r z y p o m i n a j ą c y c h k s z t a ł t e m lampiony o k r ą g ł e w przekroju poziomym. Specjalnych umiejętności w y m a g a ł o przygotowanie form odlewniczych. Formy r a d l i ć i tulei do arb przygotowywano z wilgotnego piasku z dodatkiem pszennej m ą k i i kleju szewskiego w specjalnych obudowaniach. Gotowe formy ustawiano przed ich n a p e ł n i e n i e m r z ę d a m i niedaleko pieca. Proces topienia surowca — złomu żeliwnego ze zniszczonych w y r o b ó w fa­ brycznych nie był skomplikowany. K o t l i n ę pieca w y p e ł n i a n o r o z ż a r z o n y m w ę g ł e m i czyniono w n i m za p o m o c ą specjalnego m ł o t k a na długiej rączce zagłębienie, k t ó r e w y p e ł n i a n o w ę g l e m d r z e w n y m przygotowanym z s a k s a u ł u . Na wierzchu k ł a d z i o n o złom żeliwny i dęto miechami. Temperatura dochodziła do 1100°, żeliwo topiło się i z b i e l a ł o na dnie w g ł ę b i e n i a . O z n a k ą z a k o ń c z e n i a procesu topienia była b i a ł a barwa ognia widoczna przez o t w ó r dyszy. Wówczas wstrzymywano dęcie, czerpakiem zdej­ mowano szlakę, k t ó r a osadziła się na powierzchni metalu, i t y m samym czerpakiem obmazanym gliną rozlewano żeliwo w formy. 2 i M 25 20 M a s a n o w, op. cit., s. 32. Z a c h a r o w a, op. cit., s. 240. Ż e l i w n e radlice powszechnie u ż y w a n e na terenie Chorezmu (por. U . S z a1 e k i e n o w, Byt karakałpakskogo kriestjanstwa czimbajskogo rajona, „Trudy choriezmskoj archieołogo-etnograficzeskoj ekspiedicii", t. 3, Moskwa 1958, s. 283) stosowane były r ó w n i e ż w innych częściach A z j i Ś r o d k o w e j obok r a d l i ć kutych (por.: Z a c h a r o w a, op. cit., s. 228). - D ż a b b a r o w , op. cit., s. 208. 2 5 G �454 RECENZJE W pracowni odlewniczej rzemieślnik nie mógł p r a c o w a ć indywidualnie. D ł u g o ­ t r w a ł a , bo t r w a j ą c a ponad 3 godziny, praca przy miechach w y m a g a ł a w y s i ł k u 2—3 ludzi. W t y m samym czasie należało d o k ł a d a ć w ę g l a do paleniska i r e g u l o w a ć n a t ę ż e n i e ognia. Dlatego w warsztatach zatrudnianych b y w a ł o zwykle 4—5 u c z n i ó w i r o b o t n i k ó w najemnych. Właściciel pracowni k i e r o w a ł p r a c ą i w y k o n y w a ł najbar­ dziej istotne c z y n n o ś c i . W z w i ą z k u z doprowadzeniem do Chorczmu kolei i zaopatrywaniem rolnictwa w nowe n a r z ę d z i a i maszyny, zapotrzebowanie na w y r o b y odlewane jest coraz mniejsze. Tradycyjne odlewnictwo, j a k stwierdza autor w zakończeniu pracy, to w Chorezmie już przeszłość. J u b i l e r s t w o ś r o d k o w o a z j a t y c k i e znane jest z wysokiego poziomu artystycz­ nego i dużej rozmaitości stosowanych w n i m technik i m o t y w ó w zdobniczych. Prze­ konuje nas o t y m a r t y k u ł W. W. Wostrowa, z a w i e r a j ą c y i n t e r e s u j ą c e m a t e r i a ł y z ba­ d a ń w obwodach Karagandzkim i S e m i p a ł a t y ń s k i m Kazachskiej SSR. Jubilerstwo na tych terenach jest j u ż w X I X w. uprawiane jako r z e m i o s ł o . Z Uzbekistanu mamy j e d n a k ż e informacje o zajmowaniu się jubilerstwem po wsiach przez kobiety t a k ż e w ramach p r z e m y s ł u domowego . Podstawowymi surowcami u ż y w a n y m i przez j u b i l e r ó w kazachskich było srebro, najczęściej uzyskiwane z przerobu monet carskich, i żelazo. Złoto i inne metale sto­ sowano jedynie w y j ą t k o w o . Służące do wyrobu ozdób surowce z reguły były w ł a s ­ nością z a m a w i a j ą c e g o . Jubilerzy z terenu Kazachstanu nie posiadali oddzielnych pracowni i najczęściej pracowali w domu klienta. Koczowniczy t r y b życia ograniczał do m i n i m u m ilość u ż y w a n y c h przez nich narzędzi. Z b a d a ń W. W. Wostrowa wynika, że w y p o s a ż e n i e kazachskiego jubilera s t a n o w i ł o k o w a d e ł k o , k i l k a m ł o t k ó w , gw oździownica, formy odlewnicze, p ł y t k a z o t w o r k a m i do w y c i ą g a n i a drutu, przebijaki, rylce i stemple zdobnicze . Wymienione n a r z ę d z i a u m o ż l i w i a ł y stosowanie k i l k u technik produk­ cyjnych. W celu nadania przedmiotowi o k r e ś l o n e g o kształtu k u t o go na zimno, je­ żeli to b y ł o srebro; na gorąco w wypadku żelaza, k t ó r e też odlewano. Najpopu­ larniejszym zabiegiem zdobniczym była inkrustacja srebrem w y r o b ó w z żelaza. Wklęsły ornament wykonany rylcem lub stemplami na wyrobie ż e l a z n y m w y p e ł n i a n o srebrem. Przy pomocy tej techniki mistrzowie kazachscy potrafili p o k r y ć srebrem całą p o w i e r z c h n i ę zdobionego przedmiotu. A b y tego dokonać, pokrywano przedmiot r z ę d a m i r ó w n o l e g ł y c h r o w k ó w n a c i ę t y c h ostrym przecinakiem, a n a s t ę p n i e w k ł a d a n o w nie cienkie druciki srebrne, k t ó r e rozklepywano. Stosowano r ó w n i e ż i n k r u s l a c j ę stopem ołowiu i miedzi, d a j ą c y m czarny rysunek. Bardziej skomplikowanym zabie­ giem zdobniczym był filigran, d o s t ę p n y jedynie części r z e m i e ś l n i k ó w odznaczających się mistrzowskim opanowaniem zawodu. Technika filigranu polega na przygotowa­ niu srebrnych d r u c i k ó w , przy użyciu wspomnianej już płytki z o t w o r k a m i , wygięcia z nich k o n t u r ó w i w y p e ł n i a n i a ich wzorami u k s z t a ł t o w a n y m i z tegoż d r u t u . D r u c i k i w miejscach s t y k ó w spajano. Ornament filigranowy mógł b y ć a ż u r o w y lub też na­ k ł a d a n o go na płaszczyznę, k t ó r a s t a n o w i ł a jego t ł o . 27 28 2 9 r 30 3 1 Za pomocą wzmiankowanych w y ż e j narzędzi i technik jubilerzy kazachscy pro­ dukowali cały szereg ozdób. Były to przede wszystkim ozdoby kobiece: branso­ lety, kolczyki, pierścienie i guzy do odzieży, m ę s k i e ozdoby stroju: metalowe z a k o ń 2 7 D ż a b b a r o w , op. c i t , s. 212. ~ W o s t r o w, op. c i t , s. 128. P i e s z c z e r i e w a , Op. cit, s. 41. W o s t r o w, op. dt., s. 129 n. W o s t r o w , op. cit., s. 135 n. 8 2 9 3 0 3 1 �455 RECENZJE czenia pasów, k l a m e r k i kamizelek i b e s z m e t ó w , a t a k ż e grzebienie i w y k a ł a c z k i . U m i e j ę t n o ś c i kazachskich m i s t r z ó w zostały r ó w n i e ż wykorzystane przy u p i ę k s z a n i u siodeł i uprzęży k o ń s k i e j . Szczególnie bogato zdobiono czołową część przedniego ł ę k u siodła. W ornamentyce j u b i l e r ó w kazachskich zdecydowanie p r z e w a ż a j ą m o t y w y geome­ tryczne. Obok nich stosowano t a k ż e prosty ornament roślinny i zwierzęcy. Intere­ sujących w y n i k ó w dostarczyło autorowi zestawienie m o t y w ó w zdobniczych, znanych z w y r o b ó w zarejestrowanych w badaniach etnograficznych, ze zdobinami na ma­ t e r i a ł a c h archeologicznych. Zestawienie to, w y k a z u j ą c e bardzo d u ż e p o d o b i e ń s t w a w ornamentyce czasów ostatnich i sprzed w i e k ó w , stanowi p o d s t a w ę do stwierdzenia autochtonicznego charakteru sztuki kazachskiej i jej dużej samodzielności. D u ż y m osiągnięciem autora jest r ó w n i e ż odnotowanie odrębności cechujących wytwory m i s t r z ó w pochodzących z. dawnych poszczególnych u g r u p o w a ń p l e m i e n n y c h . Jubilerzy-Kazachowie, podobnie j a k i i n n i rzemieślnicy t r u d n i ą c y się o b r ó b k ą metali, produkowali przede wszystkim na z a m ó w i e n i e . Znane s ą jednak r ó w n i e ż w y ­ padki skupywania już w 2 poł. X I X w . w y r o b ó w jubilerskich dla dalszego n i m i h a n d l u . Z a p ł a t y dokonywano powszechnie w naturze. Obok utrzymania w czasie pracy w domu klienta rzemieślnik o t r z y m y w a ł zwyczajowo o k r e ś l o n e wynagrodze­ nie. W k o ń c u X I X w. u p r z ą ż k o ń s k ą zdobioną srebrem o p ł a c a n o rocznym ź r e b a ­ kiem, a pas r ó w n i e ż upiększony srebrem w a r t b y ł 4—8 b a r a n ó w . Rzemieślnicy kazachscy, p r o w a d z ą c y koczowniczy tryb życia, nie b y l i oczywiście objęci organizacją cechową. Należeli do niej natomiast jubilerzy miejscy, t w o r z ą c najczęściej cechy zbiorcze z i n n y m i r z e m i e ś l n i k a m i p r a c u j ą c y m i w m e t a l u \ Warto jeszcze n a d m i e n i ć , że w Azji Ś r o d k o w e j jubilerstwem, a t a k ż e kowalstwem zaj­ mowali się r ó w n i e ż Cyganie. Rzemiosła metalowe nie o d g r y w a ł y jednak decydu­ jącej roli w życiu ż a d n e j z grup ś r o d k o w o a z j a t y c k i c h C y g a n ó w . Wykorzystane w komunikacie a r t y k u ł y ś w i a d c z ą o ż y w y c h zainteresowaniach uczonych radzieckich obszerną p r o b l e m a t y k ą rzemiosł zajmujących się o b r ó b k ą metali na terenie A z j i Ś r o d k o w e j . I n f o r m u j ą one o w y n i k a c h b a d a ń etnograficznych z ostatnich lat, przy czym badania te prowadzone były z a r ó w n o na wsi, jak i w m i e ś ­ cie. We wszystkich a r t y k u ł a c h znajdujemy silne p o d k r e ś l e n i e o\i m a t e r i a ł ó w z b a d a ń etnogrDficznych j a k o cennych źródeł historycznych. Szczególnie w y r a ź n e jest ono w pracach E. M . Pieszczeriewej i E. Masanowa, w k t ó r y c h autorzy na podstawie danych z b a d a ń terenowych r e k o n s t r u u j ą obraz rzemiosła na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Należy zaznaczyć r ó w n i e ż dążność do wykorzystania d o k u m e n t ó w pisanych i źródeł archeologicznych, u m o ż l i w i a j ą c y c h niekiedy o k r e ś l e n i e genezy n i e k t ó r y c h ze zjawisk spotykanych w badaniach etnograficznych, a t a k ż e p r ó b y przeanalizowania dotych­ czasowej literatury* . Ostatecznym rezultatem podjętych b a d a ń nad rzemiosłami b ę ­ dzie zapewne opracowanie historyczno-etnograficznych monografii poszczególnych rzemiosł i ich grup u n a r o d ó w ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j części Z w i ą z k u Radzieckiego. 32 33 3 4 3 36 r 57 Zbigniew : n Jasiewicz W o s t r o w, op. cii., s. 140 n. M a s a n o w, op. cit, s. 34. W o s t r o w , op. cit., s. 128. P i e s z c z e r i e w a. op. cit., s. 40. T. P. S n i e s a r i e w , Sriednięaziatskije cyganie, ,.Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t a Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t. 34: 1960, s. 25. I . D ż a b b a r o w, Iz istorii izuczenija riemiesła w doriewolucionnom Uzbiekistanie, „ K r a t k i j e Soobszczenija Instituta Etnografii i m . N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a " , t, 32: 1959, s. 74—84. 3 J 3 i 3 0 3 7 �456 RECENZJE THEODOR HORNBERGER, Die kulturgeographische Bedeutung der W ander Schäferei in Süddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959, Selbstverlag der Bundesanstalt für Landeskunde, ss. 173, map 40, fot. 7, diagr. 3. (Forschungen zur deutschen Landeskunde, t 109). Rozprawa ta jest pożytecznym u z u p e ł n i e n i e m wcześniejszej publikacji tego autora, Der Schäfer, Landesund volkskundliche Bedeutung eines Berufsstandes in Süddeutschland (1955) \ m a j ą c e j raczej charakter popularnonaukowy. Obie prace s t a n o w i ć m a j ą p r ó b ę p o w i ą z a n i a ś r o d o w i s k a geograficznego ze zjawiskami k u l t u r y ludowej ; s y n t e z ę człowieka z p r z y r o d ą . Dla recenzenta jest to fakt bardzo radosny, że jego w ł a s n e koncepcje dotyczące p o ł u d n i o w c n i e m i e c k i e g o pasterstwa w ę d r o w n e g o jako zjawiska paralelnego do śród­ ziemnomorskiej transhumancji, k t ó r e swego czasu jako pierwszy z e t n o g r a f ó w w y r a ź ­ nie s f o r m u ł o w a ł , znajdują w rozprawie Hornbergera potwierdzenie . J u ż sam pod­ tytuł Południowoniemieckie transhumancje świadczy o t y m dobitnie. R o z w a ż a n i a nad n a z w ą i pojęciem, cechami, h i s t o r i ą i formami transhumancji są też przedmiotem pierwszego rozdziału z a t y t u ł o w a n e g o Problem wędrownego pasterstwa. Jasno i pre­ cyzyjne ustala tu autor pojęcie transhumancji w y p r o w a d z a j ą c je z hiszpańskiego sło­ wa „ t r a n s h u m a r " i włoskiego „ t r a n s h u m a n a r " . T y m ostatnim terminem posłużył się już Dante w Boskiej komedii na oznaczenie „ w ę d r o w a n i a i unoszenia się, przechodze­ nia przez trzy p a ń s t w a niebieskie k u Bogu". Jako o k r e ś l e n i e w ę d r o w n e g o pasterstwa po raz pierwszy (jak się wydaje w świetle dotychczasowych b a d a ń ) użył tej nazwy Francuz Edmond de Limairac (1839—1853). J. F. Blade w p r o w a d z i ł j ą n a s t ę p n i e w 1892 r. jako termin techniczny do literatury naukowej \ Hornberger słusznie stwierdza, że nazwa ,,transhumance" jest trudna do p r z e t ł u m a c z e n i a na język nie­ miecki. Podobnie j a k recenzent odrzuca Hornberger takie p r ó b y t ł u m a c z e n i a , jak Herdenwanderungen, Wechselweidewirlschaft, Ziehbauern etc., i wysuwa na ich miejsce termin W a n d e r s c h ä f e r t u m , o d p o w i a d a j ą c y proponowanej przez recenzenta nazwie Wanderschafhaltung. Co się tyczy cech transhumancji (s. 25), to definicja Hornbergera nie jest nowa. Skoro autor z r e z y g n o w a ł tu z cytowania, to należało bo­ daj w y m i e n i ć t y t u ł y tych prac, do k t ó r y c h w y r a ź n i e n a w i ą z u j e on w swych w y w o ­ dach. W rozdziale Powstanie i rozwój transhumancji usiłuje Hornberger d a ć p r z e g l ą d całokształtu zjawiska transhumancji w krajach basenu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , co wielokrotnie postulowali z a r ó w n o geografowie, jak i etnografowie. J e d n a k ż e po­ bieżny, stłoczony na dwu i pół stronicy opis w najmniejszym stopniu nie oddaje w i e l o a s p e k t o w o ś c i tego zjawiska nawet w j e d n y m z klasycznych k r a j ó w transhumancji. P o m i n i ę t o t u całkowicie niezwykle i n t e r e s u j ą c y teren B a ł k a n u i Karpat, a nieliczne w z m i a n k i o Hiszpanii dotyczą jedynie mesty, b ł ę d n i e zinterpretowanej przez autora jako pasterstwo, k t ó r e w czasach tzw. rekonkwisty d y s p o n o w a ł o „ w ł a d z ą polityczną i u s t a w o d a w c z ą oraz przywilejami w stosunku do pastwisk". W rzeczywistości mesta od p o c z ą t k u była przede wszystkim z w i ą z k i e m feudałów — właścicieli stad, którzy pod o c h r o n ą korony hiszpańskiej prowadzili r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę wyniszczając 2 3 r 5 1 Por. m o j ą r e c e n z j ę w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", R. 3: 1957, s. 275. ^ W. J a c o b e i t , Transhumanz und W ander Schäferei, [w:} Völkerforschung, Berlin 1954, s. 70 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 5). Wydaje się jednak, że Hornbergerowi z a r ó w n o ta, jak i inne prace recenzenta d o t y c z ą c e tego zagadnienia nie są znane, bowiem nie wymienia ich ani w spisie l i t e r a t u r y przedmiotu, ani we w p r o w a d z a j ą c y m zarysie historii b a d a ń . J. F. B l a d é , Essai sur l'histoire de la transhumance dans les Pyrénées fran­ çaises, „Bull, de Géogr. hist. et desor.", R. 3: 1892. W . J a c o b e i t , Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, B e r l i n 1961 (Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 25). y 4 5 �, RECENZJE 457 c h ł o p ó w . „La mesta partout où elle apparut, a fait le d é s e r t " — pisał w 1850 r. jeden z badaczy francuskich. Zasługą autora jest zestawienie poszczególnych form transhumancji, b ę d ą c y c h „ o d m i a n a m i i postaciami mieszanymi typu czystego". Prawie nie znana b y ł a dotychczas transhumancja tropikalna, k t ó r ą Hornberger dość d o k ł a d n i e omawia. Byłoby nader wskazane, by geografowie i etnografowie w n i k l i w i e j zbadali ten rodzaj gospodarki nomadycznej i ustalili, czy istotnie m o ż n a w t y m w y p a d k u m ó w i ć o tropikalnej transhumancji. Co do transhumance commerciale, to recenzent sądzi, że jest to rodzaj sezonowej hodowli owiec, p o n i e w a ż w jesieni i w zimie stada pędzi się do rzeźni l u b sprzedaje w inny sposób. Zimowanie na o t w a r t y m pastwisku — jedna z cech podstawowych nomadycznej gospodarki pasterskiej — w t y m w v p a d k u nie w y s t ę p u j e . Transhumance commerciale, czyli sezonową hodowlę owiec, n a l e ż a ł o b y w i ę c u z n a ć za s c h y ł k o w ą fazę transhumancyjnego pasterstwa. Z radością należy p o w i t a ć fakt, iż autor zestawia i p o r ó w n u j e trzy formy w ę d r o w ­ nego pasterstwa: nomadyzm, g o s p o d a r k ę alpejską, t r a n s h u m a n c j ę , w y k a z u j ą c w ten sposób, że zjawiska transhumancji nie m o ż n a r o z p a t r y w a ć w oderwaniu od i n n y c h t y p ó w pasterstwa. Mylne jest natomiast takie stwierdzenie: „Podczas gdy z a r ó w n o w gospodarce nomadycznej, jak i alpejskiej hodowla b y d ł a i gospodarka p a ń s t w o w a istnieć m o ż e bez rolnictwa i kopieniactwa, to transhumancja jest typem gospodarki rolno-pastwiskowej". A b s t r a h u j ą c od tego, że t a k ż e nomadzi w celu uzyskania poży­ wienia roślinnego częstokroć u p r a w i a j ą rośliny w formie gospodarki u z u p e ł n i a j ą c e j , to gospodarka alpejska ze s w ą stałą bazą w postaci osiedla w nizinie w sposób konieczny z a k ł a d a dobrze z o r g a n i z o w a n ą g o s p o d a r k ę rolną. Rozdział drugi, Rozioój i rozprzestrzenianie się hodowli owiec w Niemczech południowych, daje s k r ó t o w y , ale bardzo i n s t r u k t y w n y zarys dziejów owczarstwa. Hornberger przytacza o b s z e r n ą l i t e r a t u r ę z zakresu historii gospodarczej i historii prawa, porusza k w e s t i ę stosunku p o m i ę d z y c h ł o p s k ą a d w o r s k ą g o s p o d a r k ą hodowla­ n ą i wskazuje — podobnie j a k recenzent w w y ż e j cytowanej pracy — na samowy­ starczalność jako cechę c h a r a k t e r y s t y c z n ą chłopskiej hodowli owiec. Bardzo słusznie podkreślił autor decydujący w p ł y w klasztornych i miejskich w a r s z t a t ó w tkackich na rozwój hodowli owiec. Po raz pierwszy spotykamy t u historię charakterystycznej dla Wirtembergii formy organizacyjnej w ę d r o w n e g o pasterstwa zwanej L a n d g e f ä h r t . A u t o r przedstawia j ą bardzo w y c z e r p u j ą c o (z r e k o n s t r u k c j ą s z l a k ó w w ę d r ó w e k stad owczych p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, z zestawieniem podstawowych baz itp.). Jakkolwiek dokumenty sprzed X V w . nie dostarczają wzmianek o poiudniowoniemieckiej transhumancji, to jednak w ą t p i ć należy, aby na skutek utworzenia książęco-wirtemberskiego Landgefährt można było uważać „południowoniemiecką w ę d r o w n ą h o d o w l ę owiec [...] za t w ó r X V w i e k u " . W ę d r ó w k i stad owczych, b ę d ą ­ cych w ł a s n o ś c i ą p a n ó w feudalnych, o d b y w a ł y się g ł ó w n i e p o m i ę d z y poszczególnymi szałasami, a co n a j w a ż n i e j s z e w czasie zimy z n a j d o w a ł y w nich z w i e r z ę t a s t a ł ą bazę. To, co reprezentuje L a n d g e f ä h r t , jest więc raczej f o r m ą gospodarki alpejskiej . Wobec korzystnych w a r u n k ó w geograficzno-florystycznych Wirtembergii przypuszczać należy, że w ł a ś c i w a transhumancja j u ż dawniej istniała na t y m terenie i że książęta usiłowali jedynie ulepszyć formę o r g a n i z a c y j n ą w ę d r o w n e g o pasterstwa. Jest rzeczą i n t e r e s u j ą c ą , że r ó w n i e ż na innych terenach objętych w ę d r ó w k a m i stad owczych wielokrotnie obserwowano — zwłaszcza na terenach b a ł k a ń s k o - k a r p a c k i c h — że wraz ze wzrostem i n t e n s y w n o ś c i gospodarki rolnej i pastwiskowej transhumancja prze­ chodzi w f o r m ę gospodarki alpejskiej. W z w i ą z k u z t y m godny p o d k r e ś l e n i a wydaje się fakt, że po r o z w i ą z a n i u L a n d g e f ä h r t z jego p o d s t a w o w y m i bazami p o ł u d n i o w o e l! W i n n y m miejscu (s. 160) proponuje Hornberger, by nie m ó w i ć o transhumancji w tych wypadkach, kiedy zasadnicza część stada zimuje w stajniach. �458 RECENZJE f niemieckie w ę d r o w n e pasterstwo owiec z a c h o w a ł o się nadal w postaci czystej transhumancji. I tak p r z e t r w a ł o do dnia dzisiejszego. Musimy z r e z y g n o w a ć z bliższego o m ó w i e n i a rozdziału trzeciego, Formy osiadłej i ruchomej hodowli owiec, oraz rozdziału czwartego, Elementy gospodarki pasterskiej w krajobrazie południowoniemieckim, gdzie przede wszystkim dochodzi do głosu Hornberger-geograf gospodarczy i statystyk. W poszukiwaniu analogii wychodzi autor, zwłaszcza w rozdziale czwartym, poza teren p o ł u d n i o w y c h Niemiec i przytacza ma­ t e r i a ł y ze Szlezwiku-Holsztyna, ze wschodniej Francji, dolnej Alzacji, Lotaryngii, a t a k ż e Szwajcarii, w s k a z u j ą c p o w i ą z a n i a owczarstwa tych t e r e n ó w z transhumancjami poiudniowoniemieckimi. Przedstawiona w rozdziale p i ą t y m Organizacja społeczna i kultura duchowa południowoniemieckich pasterzy wędroiunych jest w e d ł u g zapowiedzi samego autora „ k r ó t k i m streszczeniem" jego pracy z 1955 r., Der Sćhafer. W rozdziale t y m na z a k o ń ­ czenie zwięzłego opisu wspólnot owczarskich zamieszczono n a s t ę p u j ą c e zdanie: „do tak pełnego zjednoczenia, jakie charakteryzuje h i s z p a ń s k ą mestę, k t ó r a pełniła do­ niosłą rolę polityczną i z a j m o w a ł a k l u c z o w ą pozycję gospodarczą, na terenie Niemiec nigdy prawdopodobnie nie doszło". Nikomu, kto z a j m o w a ł się kiedykolwiek bliżej ruchem z w i ą z k o w y m owczarzy ś r o d k o w e j Europy nie przyszłoby na m y ś l p o r ó w n a ­ nie go z m e s t ą (patrz wyżej). Jak to recenzent u s i ł o w a ł w y k a z a ć w swej wyżej cyto­ wanej pracy, cele c e c h ó w i z w i ą z k ó w owczarskich polegały przede wszystkim na walce z „ p o n i ż a j ą c y m " traktowaniem zawodu owczarza, jego n i s k ą r a n g ą społeczną. Fakt, iż w i e l u p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i c h m a g n a t ó w p o p i e r a ł o ten ruch, aby dla swych w ł a s n y c h - i n t e r e s ó w stworzyć sobie ustabilizowany i silny stan pasterzy, to j u ż inna sprawa. Z kolei Hornberger twierdzi jakoby w Europie ś r o d k o w e j obszar ho­ d o w l i owiec b y ł bardzo ograniczony terenami rolniczymi. Jego zdaniem „ p a s t e r z , owczarz, w ę d r o w n y owczarz na skutek swej o d r ę b n o ś c i nigdy nie znajdował uzna­ nia w systemie wartości chłopa czy mieszczanina". Taka interpretacja jest nie do przyjęcia! Istota tej deprecjacji, z k t ó r ą przez 200 lat daremnie walczył cesarz i p a ń ­ stwo, leży jedynie w w y r o s ł e j z w a l k i konkurencyjnej ekskluzywności c e c h ó w rze­ mieślniczych. Recenzent nie zna żadnego przypadku, gdzie by z a w ó d owczarza w ś r o d o w i s k u czysto w i e j s k i m traktowany b y ł jako „poniżający". T u z a j m o w a ł on, częstokroć na skutek obawy przed jego n a d n a t u r a l n ą mocą, p o w a ż n ą pozycję. Fakt, iż z d a r z a ł y się k o n f l i k t y z ludnością rolniczą, nie ma nic wspólnego z o w ą deprecja­ cją w ścisłym sensie. M i m o w y p o w i e d z i Hornbergera (s. 51), jakoby „ w w i e l u t u r y ń skich miejscowościach" istniały związki owczarskie, nie znajdujemy na t y m terenie ś l a d ó w tego rodzaju wspólnot. Na p r o ś b ę recenzenta kompetentne archiwa p a ń s t w o ­ we w T u r y n g i i p o i n f o r m o w a ł y go, że w ich zbiorach nie ma ż a d n y c h p r z e k a z ó w ź r ó d ł o w y c h co do z w i ą z k ó w owczarskich tego rodzaju na terenie p o ł u d n i o w y c h Niemiec. W s y n t e t y z u j ą c y m rozdziale szóstym, Całościowy zarys południowoniemieckiego pasterstwa wędrownego, s ł u s z n i e określa Hornberger p o ł u d n i o w o n i e m i e c k i e w ę d r o w ­ ne pasterstwo jako j e d n ą z „ f o r m prawdziwej transhumancji", jaka w y s t ę p u j e w k r a ­ jach basenu Morza Ś r ó d z i e m n e g o . U w a ż a m y jednak za zbyt ryzykowne traktowanie „ ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j w ę d r o w n e j hodowli owiec na obszarze między A l p a m i i D o l ­ n y m Renem, p o m i ę d z y A l b ą i Côtes Lorraines, jako ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e g o typu transhumancji". N a l e ż a ł o b y m ó w i ć raczej o j a k i e j ś ś r o d k o w o e u r o p e j s k i e j odmianie, ale na pewmo nie o typie (nie jest to t a k ż e m o ż l i w e w odniesieniu do Włoch, Francji i B a ł k a n u ) . Jeżeli jednak, j a k to proponuje recenzent, m ó w i ć b ę d z i e m y o „ p o ł u d n i o woniemieckiej w ę d r o w n e j hodowli owiec", co zresztą znajduje uzasadnienie w za- �459 RECENZJE łączonych bardzo i n s t r u k t y w n y c h mapach Hornbergcra dotyczących w ę d r o w n e j hodowli owiec w Republice Federalnej, to unikniemy schematyzmu. M i m o pewnych zastrzeżeń, jakie etnograf i historyk k u l t u r y musi zgłosić pod adresem pracy Hornbergera, jest to w a r t o ś c i o w a syntetyczna monografia i należałoby sobie życzyć, by p o w s t a ł y podobne prace dotyczące innych regionów. Wolfgang Jacobeit T ł u m . z niem. D. Markowska ERNST B U R G S T A L L E R , Felsbilder und -inschriften im Toten Gebirge in Oberöster­ reich, L i n z 1961, ss. 46, tabl. 8, fot. 32, s z k i c ó w 15; w y d . I n s t i t u t für Landeskunde von O b e r ö s t e r r e i c h . Na terenie G ó r n e j Austrii, a zwłaszcza w okolicach Salzburga i sąsiadującej z n i m i dolnej części tego kraju, od dawna znane są liczne żleby skalne. Obecnie dochodzi do nich nowe i n t e r e s u j ą c e znalezisko, zapewne n a j w i ę k s z e tego rodzaju w A u s t r i i . Odkryte ono zostało już przed kilkoma laty w d z i k i m i romantycznym u r w i s k u s k a l n y m G ó r Ś m i e r c i (Totes Gebirge). Burgstaller nazywa je krajobrazem ,,heroicznym", k t ó r y nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę l o k a l n ą „ P i e k ł o " (Holle). Przez ten teren w i j e się teraz ścieżka g ó r s k a z obu stron osłonięta s k a ł a m i , k t ó r y c h ściany pokryte są r y t a m i l u b w y ż ł o b i e n i a m i różnego rodzaju. O g ó ł e m znaleziono dotychczas 15 s k a ł z obrazami, k t ó r e autor wraz ze swoimi w s p ó ł p r a c o w n i k a m i p o d d a ł bada­ niom, d o k ł a d n y m pomiarom i przerysom. Prace te b ę d ą jeszcze kontynuowane i należy o c z e k i w a ć odkrycia dalszych, nowych n a p i s ó w skalnych na terenie „Piekła". Zadaniem recenzowanej publikacji jest inwentaryzacja opracowanych dotychczas o b r a z ó w i r y s u n k ó w . S ą one podobne do innych znanych j u ż tego rodzaju r y t ó w : postacie ludzkie, figury jeźdźców, jelenie, b y d ł o długorogie, w jednym w y p a d k u trzy, jedna nad d r u g ą , wyrysowane czaszki niedźwiedzi (?), m o t y w drzewa życia, s z e ś c i o r a m i e n n e gwiazdy i romby, znaki literopodobne, znaki m n o ż e n i a , obrazy podobne do szachownicy ; m ł y n ó w , różne r y s u n k i geometryczne, j a k gdyby symbole chrześcijańskie, sporo inicjałów i obok nich daty roczne, k t ó r e sięgają wstecz do X V I I w., i inne. Jak j u ż wspomniano, dokonano na w s t ę p i e t y l k o inwentaryzacji, po k t ó r e j w późniejszej pracy n a s t ą p i dopiero naukowa ocena i opracowanie m a t e r i a ł ó w . Autor nie poprzestał j e d n a k ż e na opisie poszczególnych r y s u n k ó w , lecz stara się na razie w formie l u ź n y c h uwag rzucić to zagadnienie na szersze tło i p o r ó w n a ć z obrazami skalnymi na i n n y c h terenach. Dotyczy to nie tylko innych, podobnych znalezisk na terenie G ó r n e j A u s t r i i , w ś r ó d k t ó r y c h jedno nosi c h a r a k t e r y s t y c z n ą n a z w ę ..ściany czarownic" (Hexenwand), ale m . i n . t a k ż e obrazów v: V a l Camonica i w paleolitycznych jaskiniach p o ł u d n i o w e j Francji. Szukanie paraleli archeologicz­ nych wydaje nam się jednak przedwczesne, ze w z g l ę d u na to, że dokładniejsze datowania r y s u n k ó w ,.Piekła" nie jest na razie jeszcze możliwe. Wprawdzie o sto­ sunkowo wczesnym w y k o n a n i u tych r y s u n k ó w świadczy fakt, że wiele r y t ó w znaj­ duje się prawie b e z p o ś r e d n i o nad dzisiejszym poziomem ziemi, a wydaje się rzeczą w y k l u c z o n ą , aby a r t y ś c i " swe obrazy i r y s u n k i w s k a ł a c h żłobili i r y l i w pozycji leżącej. R o z w i ą z a n i e m o g ł o b y może p r z y n i e ś ć dokonanie w y k o p ó w poniżej poziomu skał. Na i n n y m miejscu w ł a ś n i e pod p o k r y t y m i rysunkami s k a ł a m i w y k r y t o zna­ leziska ceramiki. Recenzentowi nasuwa się uwaga, że dla o k r e ś l e n i a czasu wykonania r y s u n k ó w należałoby przede wszystkim o g r a n i c z y ć się do ich zestawienia z obrazami skalnymi, w y s t ę p u j ą c y m i w innych austriackich znaleziskach, j a k rów nież z uderzar �460 RECENZJE j ą c y m p o d o b i e ń s t w e m stylu analogicznymi rytami w y s t ę p u j ą c y m i na stodołach i klepiskach (na co wskazuje zresztą też autor). Wydaje się r ó w n i e ż , że obrazy b y d ł a p r z y p o m i n a j ą raczej figury w o t y w n e niż obrazy Bos-primigenius z paleolitycznego^ malarstwa jaskiniowego. Charakterystyczne cechy w i e l u r y s u n k ó w „ P i e k ł a " p o z w a l a j ą wprawdzie przypuszczać, że chodzi t u o ich apotropeiczne (magiczne) znaczenie, nie należy j e d n a k ż e przed przeprowadzeniem dalszych s t u d i ó w wysnuw ać w n i o s k ó w o istnieniu w G ó r a c h Śmierci miejsca kultowego. Sam fakt, że do wspomnianej ścieżki górskiej m o ż n a dostać się t y l k o z jednej strony drogą wspinaczki górskiej, jak r ó w n i e ż dziki i romantyczny charakter krajobrazu nie są zdaniem recenzenta w y s t a r c z a j ą c y m argumentem dla w y s u n i ę c i a wspomnianej wyżej tezy. Z zaciekawieniem b ę d z i e m y oczekiwać dalszych publikacji autora na temat o b r a z ó w „ P i e k ł a " i ich historii. Przeprowadzona obecnie staranna i d o k ł a d n a i n w e n ­ taryzacja pozwala wmioskować, że autor podejmie r o z w i ą z a n i a r y t ó w skalnych z całą ostrożnością i g r u n t o w n o ś c i ą wysuwanych s ą d ó w . r Wolfgang T ł u m . z niem. D. Markowska Jacobeit �