https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d1f0ab2fe6e574fc192cb1632463afb.pdf 9850e9996edb9fcf93e526265a55aa89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4223 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3938 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.35-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BADANIA TERENOWE 8 W REJONIE i: KICLCC O o KIELECKO•з SRtlDOHIEIlZ . SANDOMIERSKIM ®*> 9, 10, *^ * *. t/7 BUSKO o ? o I • Ш ЛГ o ROMAN REINFUSS Zgodnie wych w roku 1951 i Sztuki kim, z zaplanowaną badania tury kolejnością organizowane przez Z a k ł a d Zdobnictwa obejmując — rozległy Sandomierz dotychczas kielecki, Podobnie jak przedziły systematyczne w buski, roku w podziału map położony względem opatowski ubiegłym, w bliższego czerwca gleb, siedziby się mało 1. Suków 32. 2. Morawica 33. Steczkom Stopnica sandomierski. 3. Wola 34. Stobiec po­ 4. Chałupki 35. polegające na 5. Górki Iwaniska Józefów literatury i sporzą­ 6. Pierzchnica 36. 37. 7. 8. Suchowola Przededworze 38. 39. przysz­ 9. Holendry 40. hopatno Moszyny przeprowadzono 10. Sędziejowice 41. Konary 11. Chmielnik Bodzentyn 42. Bogoria 43. 44. Mostki Sztombergi 45. Dobra 46. Staszów Rytwiany Ożarów Bidziny Przybysławice dawnego z terenem wywiad na miejscu, 12. Ekipa obozowa w lowszczyzny. lessowych lot. R. miejscowości terenową obozu, czterodniowy Spis osi I V — lusie p r z e b a d a n e , V — siedziba o b o z u . etnograficznym osadnictwa, zapoznania I — miasla poujiatome, I I — miasteczka, I I I — miasteczka, ш k t ó r y c h p r z e p r o m a d z o n o шциласгу, kielec­ wzdłuż itp.). prac i w y b r a n i a ciągu i akcję przygotowania mapy parafialnego Celem łych (jak Instytutu województwie gromadzeniu w y c i ą g ó w z istniejącej dzaniu Architek­ 1). B a d a n i a o g a r n ę ł y pod powiaty: tereno­ obozowym Państwowego obszar (ryc. opracowane prac systemem Badania Plastyki, Ludowego przeprowadzone b y ł y Kielce У wąwozach Reinfuss. Opa- Morawicha 13. Jeziorko 14. 15. Słupia Wola 16. Bieliny 17. 18. Daleszyce 47. 48. Makoszyn 49. 19. Cisów 50. 51. 20. Łagów 21. Gęsice 22. 23. Nowa Jachowa Gojców Włostów Sobótka Korzenna 52. 53. Klimontów Janowice Raków Rudki 54. Świątniki 55. Złota Ossówha 56. Szewce 26. Gnojno Koprzywnica 27. 28. 57. 58. Grabki 29. Szydłów 59. 60. 30. Grzymała Tuczępy 61. 62. 24. 25. 31. Shadla Małe RYC. 1. MAPA SIE TRWANIA Sulisławice Wnorów Osiek Pliskowoła Lipnik MIEJSCOWOŚCI ZBADANYCH OBOZU NAUKOWEGO W DUŻYM W 1951 r. Opracowała Zofia Reinfussowa W CZA­ ŚLADKOW1E �w czasie którego orientacyjne. Chmielnik, mierz, wykonane Trasa Staszów, Opatów, zostały objazdu Klimontów, Bogorię, wstępne wiodła z terenu objętego Raków, nowicie: planowanymi obozu wybrano Sladków Duży Nową Sando­ Słupią, Sw. rozległość badaniami, dwie koło przez Koprzywnicą, K r z y ż i z p o w r o t e m do K i e l c . Ze w z g l ą d u na przyszłego badania Kielc jako miejscowości, Chmielnika i bazy a mia­ Jacentów k o ł o O p a t o w a , gdzie w o b s z e r n y c h b u d y n k a c h podwor­ skich mieściły się szkoły w y p o s a ż o n e w p e ł n e urządze­ nia internatowe. Według planu 20 d n i t r w a n i a o b o z u w y j a z d y w czasie pierwszych w teren m i a ł y odbywać s i ę z b a z y w S l a d k o w i e D u ż y m . Po z a k o ń c z e n i u dekady skąd obóz miał łatwiej byłoby opatowskim w prowadzić połączonych grupy kielecko — ny przerzucony do osób, w w s t o s u n k u do z przerzucaniem zespół pracujący Inaczej zespołu na w roku wiadowców z badań zwężenia do zmusiło w zagadnienia W jednym rzony zakresie badania samej tylko w plastyki do roku wyodrębniono jako blem kultury materialnej, niach na łącznie terenie względu na zwracania i wideł kultury wpływ na który Wisły oraz ludowych z obrzędami. został a rozsze­ mianowicie poprzednio i Sanu okazało obozu był za­ niezbędne niż do ze dotychczas jego twórczości przybyli pro­ bada­ traktowany się gospodarcze, ludowej w Wydzielenie silniejszego tło rozwój Uczestnicy ubiegłego, materialnej uwagi wy­ zrezygno­ ludowej związanej socjograficznymi. konieczność na został osobne z a g a d n i e n i e b a d a w c z e z badaniami gadnień do obrzędów w y p a d k u zakres b a d a ń stosunku 1950 zespołu obozu i roku ujęty literatury zwyczajów obozie i Sanu. ubiegłym kierownictwo ko­ teren zmniejszo­ zatrudnionego w obszarze w i d e ł W i s ł y nieco niż w na p r z e d m i o t prac b a d a w c z y c h . Z m n i e j s z e n i e wania powiecie trudności sandomierskim został o 7 osób czasie b a d a ń drugiej Jacentowa, badania i sandomierskim. Z powodu munikacyjnych, większej zostać przemiany artystycznej. Sladkowa Dużego w d n i u 31 l i p c a , z a ś 1 s i e r p n i a z o r g a n i z o w a n o p i e r w s z e prace z terenowe, których udała twie poprowadzone jedna wyjechała się pieszo na bazy. O d odbywały się w badanie wsi tego czasu regularnie dwóch do co dnia 18 drugi .3. Dom drewniany, Tuczępy pou>. Ftt. St. Depluszewski Busko w lipca dzień, z 5 osób. uczestnicy nicy, W czasie badań, przerw zarówno opracowywali swe wyjazdy fotograf wywiadowcy na wyjazdami jak i rysow­ czysto, oddając j e s u k c e s y w n i e do o b o z o w e g o a r c h i w u m . D ł u ż s z y dniowy) okres opracowywania że oraz składająca między materiały zaś sąsiedz­ z tym zmianę jedna z d w ó c h grup r y s o w n i k ó w się ryc. druga leżących brali w nich udział wszyscy wywiadowcy, na grupach, samochodem, materiałów (trzy­ przyjęty d l a r y s o w n i k ó w u z a s a d n i o n y b y ł t y m , ż e w czasie j e d ­ n e g o d n i a w o l n e g o od tego materiału wyjazdów ilustracyjnego przerysowanie byłoby zupełną boga­ niemoż­ liwością. Rytm trwania w wyjazdów Opatowskie dwudniowych ryc. 4. Nowy dom pow. budowany w r. 19i7. Wola Kielce, Fot. R. Reinfuss Morawicha i podwojeniu czasu bazie. się w ostatniej związku Sandomierskie badań materiału w W zmienił obozu, k i e d y w terenowych z długimi zastosowano przy przeznaczonego czasie t r w a n i a obozu dekadzie wyjazdami na system równoczesnym opracowywanie zbadano ogółem 46 wsi i przeprowadzono w y w i a d y w 9 miasteczkach. Zebrane materiały jakościowym pod przekraczają względem rezultaty osiągnięte w i latach ilościowym ubiegłych. �ryc. 5. Dawne Teren, na k t ó r y m był z a r ó w n o turalnym powiecie ją żyzne bokimi w lessowe, sfalowany, wąwozami. powiecie często Pas piaszczyste stanowi części W i między na wschodniej na znaleziska stronach z granicznego osadnictwem towania gólnie lice się gęsto się od Bodzentyna. się bardzo przeważna na północy Sandomierza Z tych niowe przedproże. nia (16 25 osób w na m i ę d z y Sandomierzem 2 wyżej terena­ się między licz­ obszaru, obejmujące Nidy, tereny biegiem nad Koprzywianki południową górną były część Czarną przeważnie 1 l u d n e . W czasie o d X I V do X X w . o s a d n i c t w o nęło się bardzo znacznie zwłaszcza na kształ­ szcze­ południu trzebieniem obszarach odwiecznej E l e m e n t y obce e t n i c z n i e w procesie k'clccko-sandomierskiego Przykładem dry osadnictwa (na p o ł u d n i e od łączyło puszczy. kolonizacji odgrywały obcego m o ż e rolę regionu znikomą. być wieś Chmielnika) założona w przez N i e m c ó w . D o d z i ś w ś r ó d s p o l o n i z o w a n y c h kańców tej w s i w y s t ę p u j ą bez­ rozwi­ nazwiska takie jak Holen­ r. 1750 miesz­ Gotfryd, oko­ lessowe, cią­ Nowej musiała z postępującym do­ i środ­ obu okresie kierunku Słupi rekrutować z Łysogóry i ich połud­ X I V , jak wykazały bada­ gęstość wykazują Ladenbergera 2 czynienia bie­ zaludnienia obszary lessowe a B o d z e n t y n e m oraz o k o l i c e n a d (6 — 8 o s ó b 2 na k m ) c i ą g n ą ł się szerokim ł u k i e m od Opatowa Osiek, P o ł a n i e c , S t o p n i c ę w w terenami d o l n ą N i d ą . Pas s ł a b s z e g o j u ż o s a d n i c t w a półwyspem a po do tereny największą km ) la­ obszaru- kolonizujących obejmującą W wieku resztki tego wskazują na zaś osadników Ladenbergera, — były też t e r e n ó w część g i e m czasu p u s z c z ę W obliczeń zaledwie 3 — 5 o s ó b na k m , z a ś centrum rzecza C z a r n e j kowym według Reinfuss się tu polskiego badanego Łagowa R. prawie występujące mamy i Fot. całym ciągnące starym. państwa zaludnionymi Wiślicy, gnące i archeologiczne pasa Kielc wykazywały Busko. p o ł o ż o n y c h po p o ł u d n i o w e j s t r o n i e Ł y s o g ó r , co pasmo Ł y s o g ó r , lasy pow. gorsze, znaczniejsze rzekami C z a r n ą i K o p r z y w n i a n k ą . Jak ne głę­ ka, Gnojno, są gleby zalesieniu lesiste rozległe bezleśny, południowo-zachodniej wspomnianymi zachodzie 1951 przeważa­ prawie marglowate, dawnym r. poprzerywany buskim porozrzucane o w „Piekło" północno-wschodniej jest części tzw. jak i k u l ­ opatowskim ówdzie i lub świadczące graniczny mi i kieleckim obszarze w i d a ć sów, części teren tu badania geograficznym sandomierskim gleby łagodnie dworskie prowadzono pod w z g l ę d e m niejednolity. W w czworaki i Kije, z kierunku Szydłowca. przez charakterystycznym Okolice Chmielni­ ryc. 6. Wycinany Kielce. Fot. nadokiennik, Stefan Jeziorko Deptuszewski. pow. �Kalbe, Hanuschke i t p . K o ń c o w e fazy twa na przypadające wiek rozwoju osadnic­ X I X wchodziły w zakres b a d a ń s o c j o g r a f i c z n y c h , p r o w a d z o n y c h n a obozie Jadwigę Berezowską. uchwycenie zachodzących feudalnego na po Czasy Pamiętają w s i w okresie dzień od gruntu, jak kmieci wsi i podział połowników, chałupników się z łączą chłopa się oraz stosowany strony świadomości dużą wyrazistością. od ilości posiadających zagrodniczych, się posiada­ wiejskiej liczne Z okresem opowiadania barbarzyński przez połowę wreszcie na normal­ bezrolnych pańszczyźnia­ ilustrujące system ucisk wymierzania d w o r y za n a j m n i e j s z e kar uchybienie ze poddanych. przez nich ziemia została to t z w . do w najbliższym W dziś (r. 1864) p o s i a d a n a i m oddana grunta ,,ukazowe", sąsiedztwie „starej na własność, koncentrujące dostosować gospodarowania gruntów, na jak głównie konfiskatę Przemysław cząwszy rozdawana wiano powstawały mogący wyjeżdżali do parcelację „kolonie". Są założone rozparcelo­ na pod wsie uprawę Na i za­ carski plebańskich była docho­ Prus wysłużonym 3 morgi. ziemię nie chło­ N i e k i e d y na d o b r a c h zaś emigracja podu­ się głównie do na roboty rozpoczęła się, zarobkowa. koszta Średnio­ przejazdu Ameryki, sezonowe Powracający którym z po bów). (ok. lub do Za­ rolnych na kopienia pobycie poza oszczędności, emigracji roślin narzędzi po rolniczych i budowanie chłopskiego posiadania przemianom. Ilość w i ę k s z y c h gospodarstwa ziemi 15 ha) jest i otrzymanych po na parcelacji oświaty na poważ­ gospodarstw małorolne, się wydatnie zakupów uległ dziś niewielka, średniorolne Zagadnienie wąskie sprzętu zbóż na wołami rolny ziemię upra­ pomocy radła (Huta koło (nie w y ł ą c z a j ą c zę­ (4 n a j w y ż e j używano uprawnych Pod koniec wsiach sierpów, niektóre poważną 6 zboże 1 wojny zboża młynki zaczęto skutek w badanym r. chłop­ przeważają ilość bezrol­ przydziałów 1945. terenie cza­ brony wykonane żyźniejszych roślin były zjawiskiem wsiach zachowała niesłychanie powszechnym. się p a m i ę ć jak tajnego rzadko, W nie­ naucza­ z s i ę na pługi zboża, wsiach z żelazną w okresie k i e r a t o w e , do całkowicie przemysłowych Wśród rozwojem kosy, na nawozy z rozpowszechniła zielone żelaza, się sprzętu ziemiach na uprawa (buraki cukrowe, (łubin). się pługi gruntach niektórych miejscami ty­ t o ń ) . W o s t a t n i c h z a ś czasach w z w i ą z k u z p o w s t a n i e m rolnych i spółdzielni produkcyjnych nastąpiła mechanizacja stosowaniem żniwiarek pędem i rolnictwa z za­ młockarni z na­ m o t o r o w y m itp. Badania dzone tych traktorów, w przez zakresie mgr materiałów Zofię architektury ludowej Reinfussową pozwalających prowa­ dostarczyły na ustalenie obfi­ rozwoju b u d o w n i c t w a l u d o w e g o na p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h 150 l a t , uchwycenie chodzi jego o cały zróżnicowania obszar objęty terytorialnego, badaniami, w zależności od stanu m a j ą t k o w e g o Najbardziej p r y m i t y w n y stanowiła półziemianka zanotowana w 1935 r. opatowskiego Na ścianę właścicieli. w less koło Klimontowa, terenie powiatu frontową, zaopatrzone były do (ryc. w pionowych jedynie w I I wojny drewnianą światowej pospolitym schronieniem najuboższej ludności W czasie zawaliska. badań w Ziemianek ich mieszkańcy do c h a ł u p szeregu ludności samych też na w pozostałych żydowskiej terenach wsi zaludnionych już nie wyjechali ich poprzenosili się okupan­ na Z i e m i e p i ę k n e gospodarstwa. (opatowski, sandomierski) tradycje istnienia lepianek, na spotkano, p o w y n i s z c z o n e j przez lub dość wiejskiej. natrafiono czasie w o j n y 7), a zbudowa­ sandomierskiego ziemniaki wykopywane ś c i a n a c h lessowych, jeśli społecznego, przykład chałupy wiejskiej wkopywana w Józefowie c h o d n i e , gdzie o t r z y m a l i w i e j s k i e rozrzucone również kołach. okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę ł y p o j a w i a ć gdyż w czasem związku używać zastosowano pod- pamięć rzepa. czyszczenia młockarnie się odgrywała narzędzia, powszechnie piaszczystych a na rozpowszechniają do światowej: w jarzma typu rolę w (przeważ­ posługiwano zachowała okuć X I X wieku, udoskonalone odkładnicą, na p o l u osiami, t j . bez Szkoły był wieku popańszczyźnia- zagony zaprzęganymi wielu ta analfabetyzm po­ szybkich stary u k ł a d przy kaszę. W pracy sach z a b o r c z y c h p r z e d s t a w i a ł o s i ę b a r d z o n i e k o r z y s t n i e . których XIX leśnych), z drzewa w p r z e m y s ł u fabrycznego na nych zmniejszyła do się głównie i (powyżej orano nie n o ż n y c h ) zużytkowy- dokupienie gruntu, pokrycie spłat rodzinnych, doskonalszych skich się że drogę mielono w ż a r n a c h lub przerabiano w s t ę p a c h n o w y c h d o m ó w obszerniejszych i często p i ę k n i e zdobio­ nym lat krzywogrządzielowego całkowicie Ziemię skibowe), ubożsi robót kilkuletnim się zebrać poważniejsze d a w n y stan zajmował wykazały, na prymitywnymi lub wykonanych nych. N a skutek p o d z i a ł u ziemi, p ó ź n i e j s z y c h itp. weszło d u ż y c h p a ń s t w o w y c h gospodarstw X I X w. powrocie p i e n i ą d z e zarobione zakup ich do w s i r o d z i n n y c h p e w n e n o w o ś c i z z a k r e s u krajem udało w a l i na żołnie­ Część g o s p o d a r k i (np. s p r z ę t z b o ż a k o s ą , i n n e f o r m y ci naukowych, Bielin), w z g l ę d n i e p ł u g a z d r e w n i a n ą o d k ł a d n i c ą i bron to bądź wysokie Dąbrowskiego. zbóż), sposobami ramowatego drewnianymi nowe kolonie. ponieść kierowali przynosili jego łanów „bosych" istniejących, ćwierćwieczu 200 r u b l i ) , głębia układ z roli wysprzedawała jako zjawisko masowe, rolni, materialnej dziesiątków włościańskie wozach gruntów część gospodarowała. ostatnim ostatnich wozach ziemię wynoszącymi p r a c o w a ć na W od ( n i w o w y , rzadziej i chownych kultury nego w w i e l u w y p a d k a c h z a c h o w a ł a fiskowana pom, zakładów i gruntownych przemian. Wieś okresu d z ą c y c h n i e j e d n o k r o t n i e do 200 m o r g ó w obszaru. S k o n ­ umiejąc średnich Burchard. Badania gospodarstwo W ziemia za­ zawodowych. 0 tzw. Moszyny zakupywali chłopi działkami pisania. ś w i a t o w e j , z a ś po I I w o j n i e p o w s t a ł w s i szereg o k ł a d a l i n o w e k o l o n i e . Pod koniec X I X w . r z ą d rzom terenie wiele o d b y w a s i ę na d u ż ą s k a l ę s p r z e d a ż i w y r ą b l a s ó w . przeprowadził na s i ę do n o w y c h w a r u n ­ stopniową dawniej się w a n y c h g r u n t a c h w r. 1900. R ó w n o c z e ś n i e z p a r c e l a c j ą porębach kończeniu I wojny W powstają wsi zupełnie nowe, i młodzież z d o m ó w m o ż n i e j s z y c h . S i a t k a s z k ó ł z a g ę ś c i ł a s i ę d o p i e r o po za­ garlicowego. zaczyna których przysiółki są wsi". k r ó t k i m czasie po z n i e s i e n i u p a ń s z c z y z n y d w o r ó w nie m o g ą c ków n a u k i czytania k o p i o n o w 15 s n o p o w e k o p y u k ł a d a n e na k r z y ż , z i a r n o W czasie u w ł a s z c z e n i a w ł o ś c i a n bądź w społeczności i komorników. się do Zagadnieniem rysują wymiar pańszczyzny, wahający gospodarstw nym ustroju (20 — 30 m o r g ó w z i e m i ) , z a g r o d n i k ó w (10 — 12 morgów), nych było kulturalnych likwidacji 3 — 6 dni w tygodniu zależnie nego badań i ograniczającego dzisiejszy. niektórych zarówno tych ekonomicznych pańszczyźniane mieszkańców od Przedmiotem przemian przez nia Udział w nim brała przeważnie Na Za­ tych natrafiono tj. budynków na- �ziemnych Na 0 o całym ścianach wykonanych terytorium budowane konstrukcji węgłowej (dawniej „ n a r y b i o g o n " ) , j e d y n i e na formę młodszą stępującą podawano zresztą dość badanego obszaru szym budownictwie z domy „na z obłap", konstrukcję obecnie na „słup", W się (np. domy w o Sladków wy­ zachodniej (okolice Chmielnika) spotyka kamienia gliny. drewniane obszarach lessowych, j a k o sporadycznie. części murowanych całkowicie są now­ ścianach Duży, Sucho­ wola). Na całym kofrontowego (Bieliny) łupy w obszarze w y s t ę p u j ą chałupy (ryc. u podnóża starszym zdarzają 3), budownictwie wąskofrontowe łup bez wąskofrontowych reliktowy. (Jedna nach nosi d a t ę zionych jedynie się cha­ podcienia. Zagęszczenie cha­ w Bielinach z chałup pojedynczo posiada charakter wąskofrontowych na badanym w s k a z u j e na tego t y p u Spośród szeroŁysogór w Bieli­ r,vc. 7. Półziemianha wkopana iv Sandomierz. Pot. R. rozprze­ nikach wycinankami większe. z 1789.) Szereg p o d o b n y c h d o m ó w rawica, Jeziorko) strzenienie typu musiało chałup terenie to, (Suków, iż d a w n i e j być o znale­ wiele szerokofrontowych Mo­ najstarszym obiektem datowanym była chałupa modrzewiowa z kowa, w zbudowana r. 1774. czyłby według Znajdujący za t y m , ż e nie włościański. Drugi zanotowano jednym bardzo c z ę s t o na dały w chałupy domu miał nierówne sień łaciński to typ to typowa wiodącym rozkładu z W (pow. części mieszkalną, miały z w i na W zwartego bramę 1 z wyjątkiem wojny dachem budynki (ryc. W 4), o wych jedynie zwanych Na z tu zagrody słup. dwuspadowym jak gontowym krokwiowej, Łysogór, gdzie stosuje zaczęły słomą, obecnie „belkami" też zdobnictwo lub chat w i postaci na się ozdobnie sporządzone grody kułackiej często stajnię od pod się domu jednym mieszkańców wielobudynkowy średniaka, dachem typ za­ posiadającego z mieszkaniem, cyrklo­ się (Bieliny). prymitywne zbudowanych wiać zróżnicowaniem ostro o d c i n a tragarzach zaczęły coraz społecznym deskami. domach 50 a Sandomierz. Od częściej lat domów w s i . Bardzo szczyt dachu. Lipnik pow. Fot. Stefan Deptuszewski. dachy w ostatnich Ozdobny dachówką „strzegarzami" trafiają 8. architektoniczne rzeźbionych zewnętrznych się szalowanych we w n ę t r z u lub słomia­ się gont. przyjmować bocznych ryc. ozdobnie malatury wykonane wapnem. W ciągu formami masywnymi dachami o konstrukcji rytych ścianach budownictwa między czę­ gospodarcze kryte rozet zakresu związek częścią i budownictwie występuje z gospodarcze przez w y s o k ą , mieszkalne ścianach starym jaskrawy izby, się z niektóre czworoboku nakrytą światowej dwuspadowe sposób się do d a w n i e j c z t e r o s p a d o w y m i ( r y c . 3), o p o s z y c i u nym, listwami. zgromadzone dwie znajdowała Bielinach wiódł zarówno kryte są wyłącznie w są zdo­ plan na daszkiem. Budynki ilustrują kryte się gdzie spotykało jednym zamożniejszych podwórze wykonaną ażurowymi Materiały domy szczytowych posia­ o g r o d z e n i a m i w y k o n a n y m i z belek w i ą z a n y c h na Wjazd ganeczki. O b y d w a doniczek posiadają drugim rozkład Opatów), większej pod się osobno. kształt bionych postaci sieni. zbudowaną znajdowały wykonane w wejściowych za- powtarzał k w a d r a t u przedzielonego gospodarstwach ś r e d n i a c k i c h stajnię drzewa XVIII chałupa izby wnętrza obszarze. I n n y Bidzinach kształt 1 komora z wejściem W dom wieku z drzwiach dachami dwuspadowymi o ścianach świad­ zwykły z i izba, w m n i e j s z e j a l k i e r z , p r z y l e g a j ą c y sto Su- tragarzu napis pierwotnie Była całym części. na pięknie przy pow. się z sieni, izby mieszkalnej i ko­ wejściem Ten obok pochodzący w Rudkach. z podwórza. wyrytej był dom, grodnicza s k ł a d a j ą c a mory, z się daty kwiatami; less. Józefów Reinfuss. drzwi, poja­ nadokienniki ( r y c . 6), b o g a t o d e k o r o w a n e g a n e c z k i ( r y c . 2) i s z c z y t o ­ w e ś c i a n y d a c h ó w ( r y c . 8). O z d o b y te w y k o n a n e p r z e z wiejskich ciekawy wiają cieśli w y k a z u j ą przykład dwa o ścianach domy duże nowszego w zróżnicowanie. budownictwa Moszynach szalowanych deskami, koło Bardzo przedsta­ Klimontowa o z d o b i o n e na naroż- ryc 9. Dom borzec '/-rodzinny dla pow. Sandomierz. pracowników Fol. R. PGR. Reinfuss. Sam­ �ryc. i 10. biedniaka nie składającej wiają się ryc. myślane izby 5), od których Z że jeszcze pod przedstawiało Tuczępach i ub. (pow. Sando­ prowadzonych wynika, urządzenie W Skadli, spotkano pośrodku chałupy izby-. posiadające jakichkolwiek W szeregu wsi w p r a w d z i e piece, urządzeń woła ale w bieżącym dym, stuleciu ruchoma ława. ławie, zmontowanych pniaczkach kich dziś Jadano przy której lub ze na słupkach wspólnej uczestnicy czworonożnych się używa podłodze czyń (Plisko- misy posiłku używano Pot. St. do Deptuszewski. s k o n s t r u o w a n y c h (np. deska czterech nóg osadzonych na stałe w proste półki ziemię stawiane na ławie lub na­ na słupach. Ubrania szącej u krów. codzienne powały, Skrzynie lub w kółka bez lub były na terenie zaledwie z innych w zaopatrzone lub malowane rzadziej znaleziono dostały (ubożsi). podnóżkach czasem prawdopodobnie się brązowy. na s ą to w „mazerowanie" Nowsze skrzynie zdobione wyrabiano w całym importy Sandomierskie, oraz d o K i e l e c c z y z n y j a k o s k r z y n i e w i a n n e w z małżeństwami. związku przez Bodzentynie dzi zwyczaj bielenia ( r y c . 10), w możniejszych ruchome się (czasem meble, z o p a r c i a m i , czasem gospodarzy takie jak „ławy za­ łóżka, wysuwane" krzesła się nie­ z a k u p y w a n e na t a r g a c h . M e b l e te r o b i o n e b y ł y począt­ na Stołów było kowo rych przez kredensy wcho­ wyłączeniem a w końcu postawionej czyli z do zasiadali „szafy" zaczy­ „dymnic" izbach z w ł a s z c z a pojawiają ławy spania, wnętrza tzw. i Kielcach. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u w n ę t r z e izby na s i ę z m i e n i a ć . W r a z ze z n i k n i ę c i e m wi­ skrzyniach „szmacie" zielony, kwiaty które w niemalowane kolor kilka, okolic, w pojedynczych, malowanych „grzędzie" profilowanych przeważnie ornamentu Skrzyń na na trzymano zawinięte drewniane dwudzielnych zawieszano odświętne wbitych stołeczkach, takich ja­ przy dojeniu Kielce. l u b do k r z y ż a k a ) . Do p r z e c h o w y w a n i a służyły wbitych do­ spora­ niebielone, jedynie w ziemię, przy ścianie pod oknem z n a j d o w a ł a na w powały były czasu do czasu m y t o j e w o d ą . D o spania prycz tj. 1910). izbach k u r n y c h ś c i a n y niskich klepi­ pozbawione odprowadzających jeszcze 1905, Szewce W od istniały ubo­ „dymnice", t r w a ł y do o s t a t n i c h l a t u b i e g ł e g o w i e k u , a n a w e t dycznie ludzi z c z a s ó w swej m ł o d o ś c i w domach g i c h zamiast p i e c ó w o t w a r t e o g n i s k a p ł o n ą c e na sku izby kielecko-sandomier- Busko) przymocowana (zamożniejsi) wnętrza stulecia regionu pow m a ł o i bardzo p r y m i t y w n i e ostatnich Chmielnika- się dość prymitywnie. Grzymale pamiętających w koło Gierowskiej, terenie po­ Suhów, pracowników jakie i zdobnictwa koniec na „pie­ nowocześnie Samborcu koło chałupy przedsta­ nazwę mieszkania w Różyc, folwarcznej tzw. Gnojnie rolnych, Marii meblarstwa włościańskiej skiego jasne, zostały wywiadów zakresie służby w ( r y c . 9) i Szczecnie w Janinę prócz ubogiej odbijają gospodarstw zbudowane mierza nic noszące przestronne, w 1950 przez i sieni. N a j n ę d z n i e j mieszkania (słusznie państwowych latach wykonany mającego się z dawne „czworaki" kła" Pająk małomiasteczkowych przeważający odsetek centrami w y r o b ó w mebli 16), S t a s z ó w , K i e l c e , stolarzy, stanowili wśród Żydzi. któ­ Głównymi dla wsi b y ł C h m i e l n i k (ryc. Bodzentyn, mniejszą rolę odgry- �z oparciami przed oraz 40 l a t y gospodarzy do (ryc. kufry, a 16), wyłącznie zamożniejszych. przechowywania żelazem i kredensy występowały które w Zamiast dawnych odzieży rozpowszechniły okresie międzywojennym w Zdobnictwo, po które rozwinęło zlikwidowaniu się we chałup Najstarsze bardzo są p a j ą k i z nich, cji na krystalicznej, złożonych miały wnętrzu się wykonana w Shadli J. Skórczyńskiego. hol. pow. St. Busko. Ze Depluszewski. bułki O s t r o w i e c i S a n d o m i e r z . Po I w o j n i e lą zniknięcia kordonu meble w Tarnobrzegu sławicach). Meble wych (wiadomość stolarzy p o s i a d a ł y gólnie dużą rozmaitość .I**** С granicznego, wykonywane Sf^ ryc. 12. Papierowa Jędrycho. Bidziny Opatów, światowej, z chwi­ zakupywano zanotowana w też Suli- przez małomiasteczko­ zwykle formy o z d o b n e . Szcze­ wykazują ławy (ryc. * f „ I •(Х У|У 15) która na girland. klatek r. takie 1907 przez robotników badanym wykonanych bibułkowych są konstruk­ Bielin pająki około czasie 11 w o j n y łańcuchów oraz rol­ terenie światowej, ze się z słomy Odmianą są jed­ i bi­ specyficz­ nie k i e l e c k ą s ą p a j ą k i p r o m i e n i s t e r o b i o n e z ł a ń c u c h ó w słomianych z przewlekanymi chlarzykami wały Łagów, Raków, Klimontów, Koprzywnica, z dziś podstawie promieniste, złożone z r o z c h o d z ą c y c h nego p u n k t u ks. o słomianych sezonowych formą, się wypierane o wspólnej informacji dopiero w lat pająka ze ostrosłupów z Niemiec Najnowszą pająki terenie typ powały. spotyka 30 rozpowszechnione powracających przyjęła przeszło izby było rozpowszech­ do z d o b i e n i a kuliste, zbudowanego Według zostać nych. od tym z dwóch kwadratowej. służące pająki rzadko, g d y ż przez n o w s z y Wycinanka kute również dymnych stosunkowo skromne. J e d n ą z najbardziej nionych ozdób zbiorów skrzyń się szafy. chłopskiej ryc. jeszcze mieszkaniach w chy z harmonijkę. z Gęsto obok wachlarzykami n y c h k ó ł b a r w n y c h (ryc. terenie małych powiatu odstępach bibułki siebie tworzą n powierzchni powstałej Na w różnokolorowej umieszczone jakby wa- sprasowanej łańcu­ jednolitą bryłę z k i l k u koncentrycznie ułożo­ 10). kieleckiego w okolicy Suko- wa, Bielin, Jeziorka od c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h I nę koloro- światową wykonywane były wycinanki z woj­ /1^ firanka wykonana przez Natalię pow. Opatów. Fot. St. Depluszewski. ryc. 13. Fragment wnętrza izby malowanej przez dysławę Wionczek (lal 12) w Pliskowoli pow. mierz. Fot. St Depluszewski. Wła­ Sando­ �14. Zdobione łóżko wyk. przez wego papieru, tradycję w 1920 r. przez Michała którymi zanotowano Kozera zdobiono również komornika Sladków ś c i a n y izb. w kilku i buskiego. kie r e p r e z e n t u j ą formę dosyć p r y m i t y w n ą . to t z w . „ c y r k i " , wycinanki grubo tj. małe cięte, krótkie ażurowane oraz szarfy zaczęło koło zajmować kwadratów motywy w (ryc. 11) posiadają geometryczne lub postaci nieregularnej bywa najpierw czynić opracowywała na obozie Barbara Bazie- kwadratowe Z badań objętym jej wynika, zasięgiem prac że nie tkactwo przedstawia na terenie się zbyt odwróco­ p ł ó t n a , a poza t y m d o s y ć r o z p o w s z e c h n i o n y jest w kolistą „derek" czyli Skadla starannie wycinane często z tłem jak to zwykł Lubelszczyzny, Ignacy skrawki wątek wyrób stanowią we dużych paski których cięte wsi wąskie w f a b r y c z n y c h . B a r w n e p a s i a k i w y r a b i a n e s ą do d z i ś j e d y ­ formie na szmaciaków, kolorowych tkanin n i e w c z ę ś c i z a c h o d n i e j , m n i e j w i ę c e j po l i n i ę wiodącą z P i e r z c h n i c y przez Ł a g ó w do N o w e j S ł u p i . N a w s c h o ­ dzie, w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j (po l i n i ę I w a n i s k a — O s i e k ) wyrób stał samodziałowych już od zapasek kilkudziesięciu w niektórych lniano-wełnianych lat zarzucony, w s i a c h tego o b s z a r u noszone s ą zapaski l i c a c h O p a t o w a i S a n d o m i e r z a n a ś l a d zapasek Młodsze od wycinanek kolorowych bibuły lub papieru używane są wycinanki jako firanki o k i e n . Pod k o n i e c o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o wojny firanki takie o a ż u r o w y c h do i w czasie wzorach wybijanych nych nie zapaski natrafiono. tkane Występowały o z wątku czysto też w sporządzanie papierowych regionu Do wają i gniętej bardziej tego dekoracji ścian z ( r y c . 12) rodzaju ręczne jest we bardzo utalentowane dekorację na roz­ wyci- użytek znajomych. gałązki jedliny, zszywane firanek Niektóre wykonują sąsiadów n a u c z y c i e l k i . Dziś kielecko-sandomierskiego powszechnione. nankarki szkołach prócz wycinanek sztuczne kwadratowych różnokolorowymi używane by­ kwiaty, a także makatki kawałków tektury obcią­ szmatkami (Świątniki, Lipnik). podobne do robienia girland na pająków, ścianach rozwieszane lub wzdłuż są w środkowego z wąskimi nika po Stare były bądź wsiach jako zjawisko zupełnie nowe notowano w y s t ę p o w a n i e na ś c i a n a c h malarstwa nego lub patronowego, tronów własnej szych b y ł y Wionczek wykonanego ( r y c . 13) Henryki Borzyckiej z W o l i spotkano wyjątkowo ubitej z gliny Serafin z Pliskowoli, Antoniny kratę podłodze. odręcz­ przy pomocy koniec i pa­ układane parę i Osiek okresu noszono dawnych wymalowaną W ludowy w kilkoma nalnych lub dów przeprowadzanych Władysławy jc nawet wapnem na w Ze w z g l ę d u przeważnie swej Chmiel­ „siwe", tj. wyrabiane i później ze pow. na materiału ograniczyć jeszcze starymi stroje się dwie W osoby: świetle Barbara od kieleckim, brak z ubioru w Bazielich z e b r a n e g o przez nie i za­ wywia­ ludźmi, którzy ludowe terenie orygi­ tego do sami nosili. Rozmiar zagadnienia że badaniem s i ę co odróżnieniu widzieli i spowo­ zajmowały Krystyna materiału lub trudności z w i ą z a n e z tego rodzaju zbieraniem m a t e r i a ł ó w dowały, są różnokolorowe, kielecko-sandomierskim, gromadzenie musiało Łyso­ „krakowskimi". regionie kresu wątku czerwone od zapaski w wsiami położonymi zabytków młodości Pliskowoli bądź te o z m i e n i a j ą c y m nazywają „łowickimi" Ubiór poza barw przegra­ o okolicach międzywojennego w i ą z k a m i . Zapaski lat doborze w z patronowych zaś Jachowej. czarne, o wiele barwniejsze, tka s i ę je w pasy pierw­ roboty. Najciekawszymi z tych malatury za­ w czarnymi prążkami. Na wschód Staszów tańszym tylko i droższym wełniaki na lnianej gatunkach, wełny n a l e ż y już do przeszłości. W kilku dwóch niebieskie lub granatowe. W e ł n i a k i młodsze formie tragarza. wełnianym. wełnia­ używane r y p s o w y m na l n u z rzadka nitkami i pod Kielcami pod W W o l i J a c h o w e j ł a ń c u c h y ze s ł o m y i b i b u ł k i , jak gór w farbowanego ich samodziały splotem osnowie. dzanego p a r o m a uczyły Barwne były stemplem kupowano w sklepach miejskich, a w y c i n a n i a wsiach zo­ natomiast k u p o w a n e na t a r g a c h w K i e l c a c h l u b Ł a g o w i e . W o k o ­ Dobrzyński. z białej bo­ białe wycinkarstwem podobnie z wykonana w formie roślinne, wycinankarz Ława kielec­ s i a t k i . Przed w y c i n a n i e m w z ó r narysowany, znany 15. gato. N a c a ł y m obszarze w y r a b i a n e s ą (lub b y ł y ) światowej ich Tkactwo rye. Depluszewski lich. Najczęściej w miejscu złączenia Wycinanki Sandomierz, Stefan tj. dwie się kilka dziewcząt Chmielnika. pow. Fot. młode" „panny „ c y r k ą " . W czasie I I w o j n y Świątniki Busko. Podobną wycinanki koliste lub sklejone nej l i t e r y , , V " z n a k l e j o n ą pow. wsiach powiatu sandomierskiego były Dawne Koronę, Duży się Szczypa. region kie- �l e c k o - s a n d o m i e r s k i p r z e d s t a w i a s i ę j a k o obszar p r z e j ­ ś c i o w y , n a k t ó r y m w y s t ę p u j ą o b o k siebie elementy małopolskie i mazowieckie, przesiąkające z północy. Mężczyźni, jako nakrycia głowy, szechnie k a p e l u s z ó w słomianych (rzadziej) okrągłych filcowych, używali własnej z pow­ roboty szerokimi lub krezami, p ó ź n i e j p r z y j ę ł y s i ę k r ó t s z e , do p o ł o w y ł y d e k , w y p r a ­ wiane żółto. N a j c z ę ś c i e j wspominane są k o ż u c h y ro­ bione w Ć m i e l o w i e , rzadziej w Bogorii lub k u p o w a n e w Staszowie. M i e s z k a ń c y B i d z i n , w s i l e ż ą c e j w p ó ł n o c ­ nej c z ę ś c i p o w i a t u o p a t o w s k i e g o , p a m i ę t a j ą kożuchy p r z y w o ż o n e przez k u ś n i e r z y s ą d e c k i c h . wyrabianych w Koniecpolu, względnie o główkach wy­ sokich, ku Ubiorem górze powszechnym cztery ś w i a t y " ) lorowym W na czerwone rogatywki środku, Sulisławce) a młodsi czerwone. białe magiery granatowego z ko­ czarnym przewa­ Koło Sandomierza- rogatywki Ubiorem starych na d r u t a c h , Występowały obszarze za w y j ą t k i e m „na obwiedzione „siwe" dziane (czapki południowo-zachodniej rogatywki. Szewce, kowskiego. były części Ubiór się, jak K r a k o w s k i m . p r z e w a ż n i e z sukna chwastem barankiem. żały zwężających z Łysogór ubiorów łe, parte przeciętym pionowo niebieskim). 0 kolistym szyte z i płaskim sukna rzadka na pod­ obszarze Mężczyźni nosili wypuszczone codzień koszule lub po nią stroju wkładano stulecia rozpowszech­ i zimą płótna. farbowane w buty z cholewami. kamizelkę szyte bez stępują czarnego. zwana fabrycznego sób (granatowe, czarne zdobienia oraz skich „potrzeb") skiego 17), pomocy m a z o w i e c k i c h . Po chy" Prócz tańsze sukman od używano n i c h , szyte występowały pasy gwoździkami lub skórzane blaszkami, Chmielnika b y ł y podobne torowie pasy obszaru. dawniej kobiety o d z i e n i e w i e r z c h n i e p ł a s z c z e szyte z m a t e r i a ł u nego. Nazwy tołubek, tych angiera, płaszczy żupan, c i ó ł k a ) , co w s k a z u j e jednakowoż sprowadzić długa zwykłą z kroju i ozdób typów, z których fabrycznego podbity sięgające (szuba, sukmana, sukna, kożuchem baranim tym występowały „spancery", żakiety, futro, przyja­ Pomijając da jeden się z je stanowi watowana podszewką, drugi zaś płaszcz m a n k i e t a m i . Poza bioder liczne na d u ż e z r ó ż n i c o w a n i e . odmiany do d w ó c h sukmana sukienny, i drobne są malesanka, jako fabrycz­ lub również kołnierzem też krótkie, kaftany do itp. na tj. ich, jak spo­ szmuklerstronie były brązo­ czerwonego suto i z „burogorszego pas. N a c a ł y m wybijane a w do k r a k o w s k i c h Szewce, wełniane niebieskiego, Świątniki) „szale" kupowane mosiężnymi Kielc, (zanotowano pod pamiętali koloru lub terenie okolicach trzosy j a k i pasy z b r z ę k a d ł a m i ) . Jedynie zielonego, Łysogór Na krój powszechnie mniej „ b u r y m " . N a sukmany zapinano (Złota, nosiły rejonie zbadanego bądź sukna, w kolorze p o p i e l a t y m , niebieskim, c z a r n y m mierzem w wy­ sukna północnej ( J e z i o r k o , r y c . 18, Ś w i ę t o m a r z a ) we z niebieskim w y ł o g i e m i obszyciami z sznurka. występowały na- tkactwa, siebie z (podobnie przy opisu raczej do s u k m a n z n a n y c h z O p o c z y ń ­ i terenów Łysogór zapięcia bądź (ryc. od k r a k o w s k i e g o , n a w i ą z u j e k o l o r o w e zapaski wiemy z południowo-zachodniej terytorium którą Elemen­ ubodzy s i ę od nosili sukmany brązowe), płachta, wykonany który różniły s k r o m n y m i ozdobami. Zamożniejsi różny całym Strojem wierzch­ czyli wełniane su­ tasiem­ wierzch­ „kamizielą" B y ł to u b i ó r , szare, względnie części gorsety i w i ą z a n o na p i e r s i a c h . 19), j a k wy­ kupnego Odzież tu na (ryc. bia­ zapaski, rękawów z materiału i latem. „ K a m i z i e l e " (białe, płótna, odświętnego były płótnianka samodziałowe ze przepasywane p ł a s z c z d ł u g i , co n a j m n i e j do p o ł o w y ł y d e k , nosili białym płócienne, krótką z samodziałowego „jałówki" „łoktusa" ty p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e : ramienne podszyta spodni niebieskiego, stanowiła lub kolorze również z rękawami, granatowego, w (np. okrągłe z samodziałowego Spodnie wpuszczone „spancer" suknem czapki ( r y c . 18). wierzchu do otoku, niebieskie m a c i e j ó w k i koszule paskiem. białe, były ciągu bieżącego daszkami skórzanym pokrytej noszone dnie zw. „ j a ł o w i c e " całym skórzanymi zawściekłych", lniana z a r z u c a n o na r a m i o n a Kra­ całym biała innych tam naszywanymi, okrągłe była i fabryczne, zdobione też barankowym samodziaławego W s i ę na niebiesko, główce materiały aksamitne, k a m i , p o t e m c e k i n a m i czy k o r a l i k a m i . i ich p ó ł n o c n e g o wysokim Poza t y m 1 brązowym. niły o spódnice nim Na „współrozłupanych" płócienne przez do Dawniej występowały starzy były „czapek czy Sandomierza zbliżony (Złota, szeniu czyli później w okolicach charakter małopolskich. kienne oraz „wścieklic" posiadał samodziałowe, n ó ż a . Zanotowano też w k i l k u wsiach w i a d o m o ś c i o no­ tzw. kobiecy zwłaszcza Opatowa nosili sprowadzane z one i Sando­ informa- czerwonego, niegdyś w Klimon­ towie. W Śladkowie dy", były to i Tuczępach szerokie płaszcze nosili m ę ż c z y ź n i podróżne, z t y ł u w k a p t u r ( t z w . „ d u d e k " ) do z a r z u c a n i a Kożuchy nosili tylko najzamożniejsi. W „bun­ zaopatrzone na g ł o w ę . II połowie X I X w i e k u b y ł y one d ł u g i e , sute, w y p r a w i a n e na b i a ł o , ryc. 16. Kredens wykonany przez żydowskiego stolarza z Chmielnika ok. r. 1905 znaleziony w Gnojno pow. Busko. Fot. Stefan Deptuszewski. �ubiór noszony d a w n i e j na teryzujący niem się w samodziałowych „suknie" północ stroju (spódnice z niebieskimi wonego kobiece zdobiono i tam fartuchy brązowymi z było stosunkowo d o s y ć białym kolorowym, z koralikowym, zaś okrycia męskie czer­ Jak skromne. płócienne (płaskim kolorowych jak lub oraz gorsety naszywkami i fartuchy dziurkowanym) przystrajano tasiemek, dawniej później haftem wierzchnie (sukmany) zarów­ i kobiece obszywano b a r w n y m i tasiem­ sznureczkami. wynika z szeregu proces zanikania zgodnie ubiorów brzmiących ludowych infor­ zaczął na b a d a n y m t e r e n i e m n i e j w i ę c e j z w y b u c h e m I ś w i a t o w e j , nasilenie jego nie w s z ę d z i e b y ł o najszybciej i na terenach Opatowskiego żyznych W nie najgruntowniej przeciwieństwie na podstawie zdobnictwa dostarczyły Na niesłychanie posiadało Jak 17. Mężczyzna pow. Opatów. w czarnej sukmanie. Przybysławice Fot. Stefan Depluszewski. bogato w wynika z żelaznej i zakłady zapewne z w XIX wieku Zasięgi poszczególnych części ubiorów, z a r ó w n o kobiecych jak i m ę s k i c h , tak się w terenie wzajemnie p r z e n i k a j ą , że w ł a ś c i w i e t r u d n o jest w y r ó ż n i ć tu j a k i e ś r e g i o n a l n e t y p y , k t ó r e m o ż n a b y p r z e d s t a w i ć na m a p i e . Bardziej zdecydowanie o d b i e g a od reszty jedynie szeregu oszczędnie, przez używany czego starsze do przez Eleonorę to że kopalnie przeróbki, wsi surowiec ceny, jeszcze zachowana pamięć o na rudy stosunkowo jest nie tradycji. pomimo się wysokiej b y ł na pokolenie za­ wymie­ odległych jej swej dowodem tu Zdobnictwo wywiadów, służące materiału można znajdowały powodu głów­ ludowego kielecko-sandomierskim rozwinięte. Kielecczyzny ten cennego kulturze ludowej zbyt terenie ludowe badano dziedziny miejscu terenie jednakowe, i Sandomierskiego. opracowywane na się wojny stroje który inne sporo żelazne będące zaginęły ubioru, pierwszym zdobnictwo Janikowską, ryc. do tradycji, bytkowego. nić na sukma­ i szamerunkami spódnice haftem wyjątkowo macji, używanych stanikiem), męskim wyłogami Zdobnictwo stroju kami ze charak­ zastosowa­ sznureczka. Koszule no Łysogór, dużym wełniaków, zeszywane i zapaski naramienne, a w nami od kobiecym bardzo do „bosych dziś wozach", czy ł o p a t a c h w y k o n a n y c h c a ł k o w i c i e z d r z e w a , w z g l ę d ­ nie okutych żelazem drewnianych pługach. siejszego s p o t y k a na się drewnianych wami jedynie W domy XIX w związku go i p o j a w i e n i e m s i ę na drogiego roby surowca żelazne o k u c i a do tym chcąc zapewnić starali się swoim dzi­ umocowanymi drewnianymi zasu­ Dopiero pod się po jak to żelazne, czy wyroby koniec ciężkie­ wówczas towarom nabywców wsiach dziś czy to dla i narzędzia, jak zawiasy, wsi prawie wiejscy, wy­ którzy największy bogatym wy­ możemy takie jak małomiasteczkowi zachęcić oraz dnia r y n k u ł a t w o d o s t ę p n e g o i nie­ Przedmioty wozów, kowale z do z rozwojem przemysłu stopniu, zamki itp., w y k o n y w a l i łącznie i zamków. rozpowszechniły w zaobserwować. czy krawędziach, z drzwiami kołowrotach zamiast ż e l a z n y c h wieku na budownictwie zbyt zdobieniem. Z d o b n i c t w o to o b e j m u j e p r a w i e c a ł y w a c h l a r z wyrobów k o w a l s k i c h , nie w y ł ą c z a j ą c n a r z ę d z i takich j a k siekiery, s i e r p y czy i c h c z ę ś c i ( p i e r ś c i e n i e do k o s ) . bione są w y r o b y B o g a t o zdo­ żelazne związane z budownictwem, jak z a w i a s y , k r a t y do o k i e n s p o t y k a n e w k o m o r a c h i staj­ n i a c h oraz w y k ł a d k i ż e l a z n e do d r z w i . N a j c z ę ś c i e j stępują zawiasy o kształcie n a w i ą z u j ą c y m nesansowych z rozdwojonymi giętymi, niekiedy i zawiasy proste ramionami zakończonymi „pasowe" do esowato ptasimi zdobione na form do główkami o k i e n w y r a b i a n e ze o b r ę c z y do k ó ł w o z o w y c h p o s i a d a j ą ryc. lti. Ubiór męski hot. St. z Jeziorka pow. Depluszewski. Kielce re­ wy­ powierzchni ornamentem zwykle geometrycznym, w y t ł a c z a n y m pomocy stempli. Kraty wy­ najczęściej przy starych kształt p i o n o w o o s a d z o n y c h p ł a s k i c h sztab z o d g i ę t y m i na bo- �ki półksiężycowatymi zdarzają zadziorami n y c h sztab p r z e c i n a j ą c y c h kładki ne (ryc. 20). Rzadziej s i ę k r a t y u ł o ż o n e z d w u l u b czterech do z a m k ó w drewniane żelaznych, zasuwy kolistym które i zamki z uchwytu łukowatego wyrugowały kłodowe, się o przekroju w d w i e tarcze, słu­ ż ą c e do p r z y m o c o w y w a n i a w y k ł a d k i do d r z w i . W gór­ nej tarczce, znajduje na k o ń c a c h daw­ składają lub p r o s t o k ą t n e g o rozklepanego podob­ się pod k ą t e m prostym. W y - wykonanej zwykle w formie s i ę r u c h o m a d ź w i g n i a s i u ż ą c a do zapadki umieszczonej Szczególnie na drugiej stronie bogate zdobnictwo ozdobnej, podnoszenia drzwi. w żelazie wystę­ p u j e na o k u c i a c h w o z ó w , i to z a r ó w n o w w o z a c h star­ s z y c h , z d y s z l a m i o s a d z o n y m i na s t a ł e , j a k i n o w s z y c h , z dyszlami mocy „wsuwanymi", żelaznych spinek. przymocowanymi przy Ozdobne poszczególnych okuć, blach i zakończeń bocznych czepiania uprzęży nie pokryte są okuć są również zwłaszcza pierścieni przybiera na d y s z l a , gdzie kształt ornamentem śnicach, hak pieska. do przy pomocy czerpniętych pewien od wpływ stempli. przeważnie kowala na Według z Janowic rozwój geome­ rzy koło ozdób większy tek wozy zdobnictwie gotowymi sprowadzane „zza rozwój zdobnictwa w o z ó w okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . odbiorcy wolą wozami, któ­ do rdza przypada Niektórzy je Naj­ na Od I I wojny okucia pozbawione ozdób szybciej wyko­ Wisły". począ­ światowej tłumacząc t y m , że okucia zdobione są m n i e j odporne gdyż za­ Klimontowa k o w a l o m dostarczali niekiedy jako w z ó r nania wyko­ informacji ornamentyki w wozów mieli kupcy handlujący za­ Powierzch­ trycznym, o układzie pasowym lub o ś r o d k o w y m nanym po­ kształty na to wilgoć, przeżera. kowale wiejscy wykonywali ryc. 19. Kobiety w zapaskach rej zapaski, po prawej nowszy. po lewej stronie typ sta­ Suków pow. Kielce. Fot. Stefan Devtuszewski kute z że­ laza k r z y ż e o f o r m a c h n i e k i e d y bardzo b o g a t y c h . K r z y ­ ż e te, p o c h o d z ą c e z p o c z ą t k u o b e c n e g o s t u l e c i a i o k r e s u Najprawdopodobniej międzywojennego, lub c i ą po w s p o m n i a n e j Eleonorę Ja­ istniał obszarze o b j ę t y m ba­ c h n i c y jeszcze p r z e d I w o j n ą na cmentarzach Drugim nikowską daniami spotyka się dziś przy drogach wiejskich. działem było istniał Ośrodkami opracowanym przez garncarstwo. Na jeden większy tylko ośrodek garncar­ ski, a mianowicie C h a ł u p k i . Tradycja miejscowa że rzemiosło bardzo garncarskie dawna. tamtejsi W datuje się w czasach p a ń s z c z y ź n i a n y c h zobowiązani byli do głosi, Chałupkach od garncarze oddawania określonej nawet „stare piecysko" wyżej dziś już z a m a r ł y m i cech garncarzy, wała ulicę osobną lewą których żółtą ilości w y r o b ó w w f o r m i e d a n i n y na rzecz d w o r u . W e ­ d a w n y c h p i e c ó w znajduje Geograficznego istniała ne pracuje garncarzu w Chałupkach tam „fabryka 20 g a r n c a r z y w X I X wieku garncarska". Obecnie (w t y m jedna kobieta), z k t ó r y c h zorganizowanych jest w spółdzielni. Wyrabiają u ż y t k o w e n a c z y n i a p o z b a w i o n e o z d ó b oraz f l a k o n y , zoniki. jak Dawniej wyrabiali skarbonki, również kropielniczki między wojennym jeden z galanterię oraz świątki. garncarzy glinianą, okresie wyrabiał talerze g l i n i a n y c h w y k o n a n y c h przez s z t u k a t o r a z K i e l c . wyrobem artystycznej się w C h a ł u p k a c h pozbawione Na terenie w y k o p na dług ceramiki Głuszek, inspiracji Chałupek ludności wyniku o pięknych miał uzyskano miasta. obrazu, ligurę barana, stii miejscowego na kościoła Stare istniał tradycje cech około 50 dwóch członków. garncarzy, liczący Obecnie Garncarz na­ przez z których kim. skorup wdowy kilka jak W po naczyń przed­ ramkę do drzwiach zakry­ p r z y b i t a jest garncarskie garncarski p i e c y s k a " , gdzie w e ­ ilość po­ koło bogato zdobio­ pierzchnickiego garn­ carza. się tu niedawno znaczną skarbonkę. kropielnica wykonana niósł garn­ U galanterii glinianej, przestał pracować, drugi n i e g d y ś piec roślinnym. A r m a ń s k i m znaleziono sondażowy stać śmietniskach w y k o n a n y c h przez j e j m ę ż a , a o p r ó c z tego p a r ę z zakresu Wy­ piękną diujący przez ten Łagów, w Łagowie z a ś , Z y g m u n t U s t i a n i u k , prze­ wędrujący miesiące w w po woj. białostoc­ świecie, poznańskiej Sztuk Plastycznych, nie m o ż e b y ć u w a ż a n y pełni się choroby ludowego, a tym mniej za za stu­ Szkole garnca­ zdobio­ rza ornamentem geome­ miejscowego r z e m i o s ł a ł a g o w s k i e g o . W y r a b i a on, p r ó c z p o z b a w i o n y m cech l u d o w y c h . ceramiki u ż y t k o w e j w y k o n y w a n e j na potrzeby wsi, k i o - oraz w gdzie znajduje jeden z p o w o d u z Siemiatycz dużo cztery posiada pod koniec X I X w i e k u ułamki kafli polewach lub roślinnym, z zajmuje Jakubie okre­ się niekiedy skorupy zdobio­ ornamentem miotów form Obec­ prace nie są przeprowadzono n y c h na p o w i e r z c h n i w y t ł a c z a n y m trycznym ludowej którego płynącej obszarze t z w . „ s t a r e g o informacji carski. W czyń śladów Józef wa­ W ozdobione w z o r a m i plastycznymi w y g n i a t a n y m i z nie 15 proste malowanym kil­ zamieszki­ całkowicie. polewaną W Pierz­ Pod k o n i e c zamarł lub b r ą z o w ą . (gdzie W pracowało większość użytkową, dług Słownika światową ośrodek tam ceramikę zieloną, pozostałoś­ s ą Daleszyce zwaną „Kleparz". międzywojennego rabiano jest garncarskiej". garncarski) i Pierzchnica. kudziesięciu su „fabryce reprezentanta �Rzeźby w terenie spotyka się w kapliczkach lub na k r z y ż a c h . S ą to w i ę c r z e ź b y t r e ś c i r e l i g i j n e j (Św. Jan, C h r y s t u s n a k r z y ż u , C h r y s t u s z w i ą z a n y , j e d e n raz Pie­ ta) p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z p r o w i n c j o n a l n y c h p r a c o w ­ ni rzeźbiarskich lów wykazujące silne historycznych, zwłaszcza wiejskich no (zmarłych odszukać, i żyjących), wykonywało nawiązania baroku. K i l k u których głównie do sty­ rzeźbiarzy prace zdoła­ krucyfiksy, naśla­ d u j ą c e te, k t ó r e w i d u j e s i ę w k o ś c i o ł a c h . W dziedzinie malarstwa sprawa przedstawia się od­ miennie. Na chorągwiach kaplicach znaleziono charakterze. gijnej matyce ryc. 20. Krata w okienku Kielce. Fot. B. od komory, Suków Bazielichóuma. kwiaty zdobione o motywach roślinnych lerze z d o b i o n e stawie truje lub z w i e r z ę c y c h nalepiankami dostarczanych się w naczynia z Kielc. Ludność g l i n i a n e na miejscowych targach, przyjeżdżają też pod­ zaopa­ gdzie prócz garncarze z Tuczęp, dzo Zagadnienie z ludową zowską zarysowało miętali rózgi oryginalnych okazów z dawna uległy udało z się przedmioty już zmianom chodzenia z piórek, Bere- odszukać, te są względnie w kolor, części jajka jedynie wschodniej v/ proste wzory scenę przez z Gro- rodzajową, Stanisławę został przez te­ wykonany drugi Jakubczyk autorkę „Mani­ materiałów w terenie i opracowywanie i czasu, nie wyczerpywało bar­ cało­ zania W kontaktu wygłoszony sztuce miejscowym odczyt ludowej, społeczeństwem wystawę świetlaniem uczestnicy i zadaniach sierpnia zebranych przeźroczy oraz publiczności już Chmiel­ informujący pracy urządzono materiałów obozu w k r ó t k i c h zebranej w z przeźroczami celu ostatnich z a ś dniach niku nie z pierwszych dniach t r w a n i a obozu z o s t a ł obozowej. w Chmiel­ połączoną odczytem, słowach na z wy­ którym z r e f e r o w a l i licz­ najważniejsze wyniki swej pracy. gdyż związane, zaniechano Bardzo s z c z u p ł e m a t e r i a ł y zebrano z zakresu jeden (olejny), reli­ o od ich szopką). karstwa. Przeważnie na pa­ szopki badane przez J a d w i g ę nie którymi Bere­ blado. Informatorzy wykonywane obrzędowością zwyczaje, (np. się dosyć weselne związanej badane przez J a d w i g ę treści obrazy kształtu działalności obozowego zespołu. W celu n a w i ą ­ o sztuki zdobniczej i p l a s t y k i obrzędowością z ludową badaniami spotyka się czę­ lubelską. akwarelą wiele wysiłku niku ceramikę wiejską zatytułowany Zbieranie niej połaci terenu o b j ę t e g o domach jeden dwa i c h w czasie p o b y t u w bazie, m i m o ż e p o c h ł a n i a ł o w w obrazów t e ż na i w ludowym festacja". m i e j s c o w o ś c i s ą s i e d n i c h (np. z C h a ł u p e k ) . W e w s c h o d ­ sto przedstawia malowany (np. w ę ż e ) , ta­ r y t y m i m o t y w a m i w y k o n y w a n e na wzorów garncarzy plastycznymi wspomnianych napotkano świeckiej, z których chocic, z na wiejskich o zdecydowanie przez n i e ż y j ą c e g o j u ż M i e c z y s ł a w a Szczepaniaka pow. zaś, sze Prócz w domach w kościołach obrazy pisan- wielkanocne barwione w kilku wspominają (np. k r o p k i ) wsiach o były rozsianych malowaniu wykonane jajek przy pomocy malarstwa, rzeźby, techniki woskowej. Materiały a także man dotyczące kapliczek Reinfuss. ludowego i krzyży Wśród przydrożnych kapliczek wyróżnić zbierał Ro­ dadzą się t r z y t y p y . P i e r w s z y s t a n o w i ą k a p l i c z k i d r e w n i a n e w po­ staci domków n a k r y t y c h dachem ostrosłupa (częste wspartego na między w okolicy czterech słupami słupach, wypełnia g i t y p , to m a ł e k a p l i c z k i na k t ó r e j niski o podstawie rzeźbionymi na n a r o ż n i k a c h , typ wysokie, występuje sztachetowy, trycznymi, męki. roślinnymi kolum­ ozdobnie wyko­ nakryta krzyżowym krótkich ramionach bywają dasz­ szczycie ( r y c . 10). Krzyże pokryte Ten przydrożne, na z baroko­ całej po­ m o t y w a m i zdob­ (doniczka z k w i a t a m i ) lub obok k t ó r y c h drze­ kwadratowej z kolumienkami w i e r z c h n i r y t y m i , rzadziej w y p u k ł y m i niczymi: dru­ p r z y b i j a n e na najczęściej. o stosunkowo zakończeniami daszka s ł u p o w e w postaci z d r e w n i a n ą „ l a t a r n i ą " na ostatni wymi płot niskiego lub czym przestrzeń umieszczona jest bardzo n a n a szafka kiem przy szafkowe w a c h , t r z e c i z a ś to k a p l i c z k i ny, o kształcie św. Krzyża) spotyka się również geome­ symbole ryc. 21. Kapliczka słupowa, Fot. St. Sładków Duży Deptuszewshi. pow. Busko. �P i s z ą c o obozie t r u d n o nie p o d k r e ś l i ć b o d a j w iv słowach dużej życzliwości okazanej w stosunku o b o z u z a r ó w n o przez W ł a d z e W o j e w ó d z k i e a zwłaszcza Dyrekcję dała Wydział Okręgową bezpłatnie do Kultury i Sztuki w użytku obozu budynek do Kielcach, W.R.N. Szkolenia Zawodowego, pa- która cami podworski a którzy Kończąc nie z wdzięcznością pełnej święcenia postawy Handlowe), Władze jących bardzo jak w też przez wszystkie Chmielniku. lokalne Zwłaszcza zasługuje na p o d k r e ś l e n i e p e ł n e zrozumienia i życzliwości ustosunko­ wanie w się Dyrekcji Chmielniku, która Związku pewnić obozowi terminowe dobrze układały się r ó w n i e ż danych miejscowości, Samopomocy wkładała a w Chłopskiej wiele wysiiku, dostawy stosunki aby żywności. Bardzo z ludnością szczególności z za­ ba­ mieszkań­ ' Tadeusz L a d e n b e r g e r : Z a l u d n i e n i e P o l s k i na po­ czątku panowania Kazimierza Wielkiego, L w ó w 1930. 2 W i a d o m o ś c i o w y s t ę p o w a n i u pod koniec X I X w i e k u izb z o t w a r t y m o g n i s k i e m p ł o n ą c y m na ś r o d k u ubitej z gliny podłogi n o t o w a ł e m z wypowiedzi starych ludzi r ó w n i e ż w K r a k o w s k i e m (okolice Bochni, D ą b r o ­ w y T a r n o w s k i e j ) , co c z y n i p o w y ż s z e r e l a c j e z K i e l e c ­ k i e g o z n a c z n i e p r a w d o p o d o b n i e j s z y m i . Z a p e w n e cho­ dzi t u o s p o r a d y c z n e w y p a d k i z w i ą z a n e z w y j ą t k o ­ w jak i w w życie wy z obozu bazie oraz katurami a Ci dawali w obozowe w regio­ podkreślić obowiązku warunkach: ostatni i godny pracu­ Stefana Deptu- w naśladowania wolnych mnóstwo humoru przepełnioną od po­ zaś zarówno chwilach redagując gazetkę nie i M a r i a n a Lecha ( k i e r o w c y ) 4 obo­ organizowane odbytego trudno zrozumienia ciężkich rysowników . pracowitości, ogniskach na uczestników, zwłaszcza s z e w s k i e g o (fotografa) grupy w sportowe. kielecko-sandomierskim Liceum Instytucje udział przychodziła sprawozdanie w Ś l a d o w i e D u ż y m (gdzie m i e ś c i ł o s i ę o s t a t n i o i brali młodzież w obozie z a b a w y i g r y oraz od­ Sladkowa, zowych, przykład zajęć organizując znakomitymi oraz terenie wnosili zaba­ kary­ ścienną. wym ubóstwem mieszkańców domu. M o ż e przyszłe b a d a n i a w y j a ś n i ą k i e d y ś , czy z j a w i s k o to p o s i a d a j a ­ k i e ś odleglejsze n a w i ą z a n i a . N a obozie w 1951 r. z a t r u d n i e n i b y l i w c h a r a k ­ terze r y s o w n i k ó w n a s t ę p u j ą c y s t u d e n c i A.S.P. w K r a ­ k o w i e : C z a r n e c k a M a r i a , L e l i c i ń s k a K r y s t y n a , Pisar­ c z y k B a r b a r a , Smaga Tadeusz, S z y m c z y k A n n a , W e n h r y n o w i c z T y r s , W i g l u s z Z y g m u n t oraz Z i o m e k M a r i a , a t a k ż e absolwenci Liceum Plastycznego w K r a k o w i e : Bartecka A l i n a i Data Maria. :l �PIERWSZE PRACE WYKOPALISKOWE PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU ( B A D A N I A NA STARYCH SZTUKI CMENTARZACH W DĘBNIE I SZAFLARACH, POW. N . TARG). ANDRZEJ P. I . S. podjął Rezultaty tu prace eksperymentalne ich omawiane w niniejszym w zakresie artykule ściślejsze badań systemem wykopaliskowym. opracowanie i wykorzystanie stosowanej w dawnych garncar­ metody. Uwagi Jest n i e w ą t p l i w i e wstępne. zasługą postulat zastosowania daniach etnograficznych zacji. W krótkim metody 1 dowego, Państw. Sztuki, że wykopaliskowej doczekał artykule Inst. się w wreszcie ba­ sprawozdawczym 1951 w y p r a w y w y k o p a l i s k o w e j na trudno W długim rozwiązania miejsce szeregu na prof. Wł. domagających wykopaliskowej, w „zamó­ archeologa studium o metalo­ w y c h spinkach góralskich-. Nie w c h o d z ą c tu w k r ą g sadniczych owe problemów wspomnianego „zamówienie" przytoczyć studium, in się niepoślednie przez z n a n e g o A n t o n i e w i c z a za­ godzi extenso. „ W p o s z u k i w a n i a c h za p r o t o t y p a m i m e t a l o w y c h spinek jeżeli góralskich natrafiamy na znaczne t r u d n o ś c i , c h o d z i o czasy h i s t o r y c z n e . Nie mamy mia­ nowicie ż a d n y c h danych faktycznych, aby m ó c nie­ chybnie wśród W stwierdzić użytek opisanych zachodnio-karpackich górali form spinek przed X I X w. związku z t y m brakiem w y s u w a się d u ż a trzeba na zbadania Podhalu, starych bowiem, że po­ cmentarzy co r ó w n i e ż d l a a n t r o p o l o g i i dostar­ czy w i e l e c e n n e g o m a t e r i a ł u do dziś dnia naukowego. grzebią Wiadomo zmarłych górali w p e ł n y m i c h s t r o j u i z n i e o d ł ą c z n ą f a j k ą , a czasem i c i u p a g ą . T a k b y ł o — w o l n o m n i e m a ć — od dawnych c z a s ó w i dzięki temu m o ż n a dzieję o d s ł o n i ę c i a z a b y t k ó w spinek. dania w m e t a l o w y c h , N i m jednak naukowe na uda a bardzo mieć starych na­ grobach z w ł a s z c.z-a się p r z e p r o w a d z i ć dawnych cmentarzach ba­ góral­ skich — przed czym p i ę t r z ą się n i e z w y k ł e do po­ konania jeszcze b ę d z i e m y po­ trudności zbawieni okazów — długo spinek, analogicznych np. do miejscach zaopatrzonych kładną metrykę przez pracowni przekazy piśmienne w do­ chronologiczną. W y b ó r p a d ł j e d n a k na o b i e k t t r u d n i e j s z y — cmen­ tarze — n i e t y l k o ze w z g l ę d u na m o ż l i w o ś ć w i e l o s t r o n ­ n e g o w y p r ó b o w a n i a p r z y d a t n o ś c i j e d n e j z m e t o d arche­ o l o g i c z n y c h , ale t e ż z u w a g i na w a ż k o ś ć naukowej. od p r z e s z ł o 20 lat w y r a ź n e wienie badawcze" w y s u n i ę t e jed­ elementy. zagadnień, drodze zajmowało w r. Podhale, w a r t o nak n a s z k i c o w a ć ich n a j w a ż n i e j s z e skich, reali­ p r z e d s t a w i a ć w pełni preliminaria zorganizowanej się etnograficznych pozwoląna ZAKI Tu bowiem „eksponatowym", zytwnymi kację w rezultaty sensie ciekawych cza nawet problematyki negatywne, w wykopalisk mogły ściśle naukowym: przypuszczeń Wł. przez mijam już korzyści Wykopaliska na umożliwiały logicznego mej Antoniewi­ dla rozwiązań natury dawnych wreszcie zagadnienia cmentarzach podhalańskich materiału zbadania sztucznie (po­ techniczno-szkoleniowej). pozyskanie rzetelnego nordyckości ców i tworzonego antropo­ kontroli przez rzeko­ hitlerow­ „Goralenvolku". Jako stary, nie, obiekt pierwszych nieużywany nad próbnych cmentarz Dunajcem badań przykościelny (pow. N o w y parafii ogólnym partii (dziś parafia Targ), w s i zorientowaniu się w Nowotarszczyzny, czynnikami Maniowy, kościelnymi, ł o w i e l i p c a 1951 r. do D ę b n a A. Żaki — archeolog — pomocnicza pracownicy fizyczni siła w historii sprawy krót­ w po­ ekipa badawcza w skła­ (kierownik naukowa ilości tej badań i wyjechała dr P. S i k o r a — a n t r o p o l o g , B. K o ł ł ą t a j Kraus fun­ 1216). Po konserwatorskimi technicznych, d z i e : dr starą problemach kich przygotowaniach Dęb­ pochodzą­ erekcja uzgodnieniu obrano w cej z w c z e s n e g o ś r e d n i o w i e c z a , p o s i a d a j ą c e j dację na po- weryfi­ i możliwość wytyczenia, przynajmniej w pewnym stopniu, k i e r u n k u dalszych z sensie być 2 — 5 i ekspedycji), — kreślarz, A. administracyjna, angażowani byli miejscu. góral­ skich z c z a s ó w n o w o ż y t n y c h , p o c h o d z ą c y c h z okre­ su p r z e d w . X I X i z c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a . " (Str. 62. P o d k r e ś l . A . Ż.). Podczas racji na rozważań realizacyjnych cmentarzach podhalańskich archeologiczne wach: należało nie r y s o w a ł o bowiem nienaruszonych się z grobów z problematyczne b y ł o też natrafienie żenie zmarłych, z grobowe wcale niedrugorzędną ków. , O wiele łatwiej taty eksplo­ rokowanie sprawą na faktem bar­ częstego i związanego z tym doby średniowiecza; na b o g a t e co z n o w u osiągalne r o k o w a ł y eksploracje tzw. się w zbyt r ó ż o w y c h liczyć w t ó r n e g o przekopywania cmentarzy braku projektu łączy datowania wyposa­ się i efektowniejsze stanowiskach ściśle pochów­ typu rezul­ osa­ ryc I. Sprzączka od paska Fot. R. do spodni, Reinfuss. Dębno, grób nr 7. �Prace Już pierwszy wyjaśnił dzień wiele kwestii kopaliskowych) podstawie w D ę b n i e pobytu i pracy w D ę b n i e naukowych i technicznych (wy­ przeważnie w sensie n e g a t y w n y m . przeprowadzonych wywiadów z Na ludnością z d o ł a n o ustalić, że cmentarz p r z y k o ś c i e l n y b y ł w u ż y c i u jeszcze w p i e r w s z e j sze nagrobki na połowie nowym ubiegłego X I X wieku). nie, na ż e ze w z g l ę d u w obserwacji terenu obok spadku badań drewnianego potoczek o na okazało ogrodzenia brzegach pas, syna. z się l u d n o ś c i nie zmarłych; z ojca (najstar­ pochodzą Okazało ubóstwo bogatego w y p o s a ż a n i a przechodzą wieku cmentarzu dziewięćdziesiątych czaju n i ż e j 80). N a g ł ę b o k o ś c i 130 c m u k a z a ł s i ę calec w p o ­ s t a c i p i a s k u b a r w y ż ó ł t o p o p i e l a t e j , n a 150,5 c m z a ś woda stała. ma się wreszcie, cmentarnego w y n i e s i o n y c h nad że tuż przepływa poziom dań i W niczone przy wody w wykopach trumny dzo wznosi się relacji kościelnego Wedle grobowych pojawia „kąpią trudności kościelnego) górę. się woda, się". Zachodziła eksploracyjnych niewielkimi zatem rozmiarami w której obawa spotęgowanych cmentarza, n i e m na n i m p a r u n a g r o b k ó w mniej- tudzież bar­ istnie­ kamiennych z niewiado­ mego czasu, k t ó r y c h nie m o ż n a b y ł o usuwać. w tym były warunkami sprawdzenia ności dyktowała rozpoczęciem wielkiego grafii relacji S, na lud­ p o t r z e b ę w y k o p a n i a na w s t ę p i e , większych sondażu stanowiska prac celem przed w y k o p a l i s k o w y c h , nie­ zorientowania i możliwościach się w eksploracji straty­ archeolo­ gicznej. W partia w ą z i u t k i e g o u zanikał już w Nie gi na szy próbny najmniej wykop zadrzewionej sondażowy o dotykający ściany jego dobudówki. ciach p o m i a r o w y c h i zdjęciu cej prawie badania jów cały cmentarz, nawarstwień poziomych póżnjej wanie) metodą góry zmian darni ukazał ścian się piasek zawierający i na liczne otoczaki, przyrodniczy warstwy głębszych najmniejszych śladów granic (styku z calcem, c z y l i z i e m i ą wieka). Przy pogłębianiu po raz d r o b n e , luźne skrawka 11 cm), wkopu uwagę wykopu fragmenty pojawiały kości z jednej fazy wany. o d l e g ł o ś ć jednego ca Liczne odległości utrudniającą grubsze kilku preparowanie cie na g ł ę b o k o ś c i wierzchni i cieńsze metrów ogół kiepski, cyjne nie cmentarza natrafiono w zniszczony wprawdzie w układzie pierwotnym szkielet 40-letniego (grób 1). Z m a r ł y chodowi. Żadnego W nieco, lecz przeszkodziły bów w (grób drobnych tzw. 127 c m , B a d a n i e Wresz­ po­ wykopu jednym 4). Z szkieletów wykazało ich krótkogłowość i po­ ostat­ prawidło­ tylko resztek znalezione b y ł na gdzieniegdzie (grób zmarłych, nawet wy­ gro­ na paciorki stwierdzono: w zapewne różańca grobie obręczy z drutu będące materiału brak 8 zbadanych pozostałością w e ł n i a n e g o (ze spodni) drobne z odciskiem s k r ę t u drucika m o s i ę ż n e g o w z g l ę d n i e miedzianego lona patyna), znalezione zielono wraz z k a w a ł e c z k i e m ułamkiem okolicy miednicy. Na gwoździ naczynia (średniowieczne?), (zie­ przy p r a w y m podudziu ł e g o , oraz s p r z ą c z k ę p o s p o l i t ą t y p u o k i e n n e g o , waną skóry wtórnym z innego spatyno­ złożu, poza jednym zielonkawą nie zmar­ ( r y c . 1) zna­ o d t r u m i e n oraz gliniastego niczego 4 żelaznego czółka w z g l ę d n i e tzw. h o m y ł k i , w grobie 7 zaś skrawki 7), odzienia. Uderza natrafiono odzieży przy głowie, się czarnych P r a c e w polewą znaleziono. S z a f l a r a c h . ani Ułożony przed p o d j ę c i e m dodatkowych eksploracji ku niewyczerpania wań w około terenowe za­ badań przewidywał Szaflary śladów plan paliskowych Dębnie wspomnianej ją w nad obrębie Białym E wyko­ XIII dwie i Ludzimierz w wieku cmentarza Dunajcem, i parafialne: na kościół w założony został w miejscu dawnego i (wskaźnik po­ owalnym latach niezbyt w y n i o s ł y m projektu Szaflarach najpóźniej drewniany istniejący kościół obu Trudności Przeprowadzono pochodzącej głę­ w realizację przykościelnego posiadającej wypad­ miejscowości 2) na rozbudowywany w zaintereso­ eksploracji. wsi wyko­ Jako obiekty pow. nowotarskim. pozwalały dodatkowej prac przeprowadzenia archeologicznych kredytów. grę wchodziły w możliwość czaszek antropologiczne momenty. szkieletów Spośród (dorosła kobieta) fragmenty leżący wyprosto­ w partii (grób drugiego grobowego osobistego. z d r u g i m szkielecie nienaruszonym od skrawków w X I V w . (1340). O b e c n i e bokości uwa­ nale­ oczywiście zachowaniu t r u m n y n i e d o s t r z e ż o n o . R e s z t k i t r u m n y u k a z a ł y s i ę na­ pu z artykułu, Świadczy o t y m jednakowa 10), w ł o s ó w tomiast przy o d s ł o n i ę t y m częściowo grobów raz sieć E, g ł o w ą k u grobowego poziomych ściany. j e d n a k ż e pozornie złe w a r u n k i konserwa­ wyposażenia posażenia wska­ mężczyzny leżał w pozycji wyposażenia zupełny czło­ gęstą partii w a n e j , na w z n a k , z o r i e n t o w a n y W — ( m a k s i m u m sze­ charakter pochówkowej, trumien (grób czy nawet rosnących tworzyły i czytelność warstw. pierwszy, na uwidoczniła rzutach E, z g ł o w ą k u W . Stan z a c h o w a n i a fragmentami 120 — 130 c m p o n i ż e j dzisiejszej na jak przekopy­ korzenie drzew tam w o ś ć u k ł a d u . O r i e n t a c j a , j a k w w y k o p i e I , na o s i W — w ;;ię w 25 c m o d szkieletu lezioną ludzkich, ogra­ jedynie j e d y n i e na n a j w a ż n i e j s z e paroma przez wyznaczo­ Przede w s z y s t k i m s t w i e r d z o n o , ż e o d s ł o n i ę t e g r o b y wyko­ grobowego nienaruszoną calca który odległości dostrze­ poziomach z u j ą c e , ż e t e r e n b y ł co n a j m n i e j p a r o k r o t n i e w wyko­ rzeczny pu. N a przekrojach p o z i o m y c h i p i o n o w y c h nie żono 20, plantowanie i preparo­ g r a n i t o w e : ten s k ł a d wykazał przekro­ I 45 c m w p i o n i e , w d a j ą c s i ę w s z c z e g ó ł o w y opis ży z w r ó c i ć starannego najpierw i pionowych (odczytywanie profili szarobrunatnej, czynnoś­ porastają­ zagęszczonych mechaniczne, 10, i p a r o c e n t y m e t r o w e , przeważnie nie Po warstwy darni p r z y s t ą p i o n o do (warstwy pu). T u ż p o d w a r s t w ą barwy p o w i e r z c h n i 4 X 1,20 (E — W ) k o ś c i o ł a i pra­ m, r ó w n o l e g ł y do o s i p o d ł u ż n e j wie wytyczono pierw­ wykopu nieczytelne; ogólnosprawozdawczy śladów partii kryterium r o z m i a r y ( 3 X 4 m) zupełnie przestrzeni rokości chodzą miejscowej ba­ obrazu terenowymi. Odsłonięto niej w dziejach cmentarza. Konieczność pełniejszego względzie sąsiedztwie wykop I I , którego poprzednich, dużych jeszcze tylko 8 dalszych g r o b ó w , k t ó r y c h w k o p y były, podobnie się samo w (i n i e poszerzenie p r z e s t r z e n n e uzyskania ważnego bezpośrednim no zatem cmentarza (dziedzińca Dębna na mierze ilościowego. ścianie tyleż i w znacznej badawcze k o n i e c z n e dla szczególnie wykop dał odpowiedź zagadnień perspektywy było z a l e d w i e o k i l k a d z i e s i ą t c e n t y m e t r ó w , a p o z i o m samego więcej próbny wysuniętych odsłonił itp. pobieżnych zasadzie, t e n Dębna). Niemniej jednak zwy­ spinki Z lat następ­ W większość już murowany z końcem XVIII w. 1908 — 1916. S t o i wzniesieniu, po on na krawędzi �Z zabytków żenia towarzyszących, osobistego chowało. osoby I tak zmarłych w dorosłej) grobie mi ściślej 6 (część znaleziono (spodni) z m a l u t k i m i a z niewiele się w odsłoniętego resztki kolistymi wyposa­ grobach tkaniny haftkami za­ grobu wełnianej spatynowany­ z i e l o n o , w g r o b i e 26 z a ś (dziecko) d r o b n i u t k i e pa­ ciorki w białe dwóch koronki i czerwone; skupiskach, (ryc. 2 nich znalazły Na efekt czaszek bach moneta więc tkwiła austriacka ustalić partii wyniki badań przy (sk. 1) miedzia­ z końca XVIII t e r m i n u s post quem cmentarza. badań archeologicznych antropologicznych: główny złoża p o w r o t e m do krótkogłowość dół) tak jak i w gro­ materiale (starszym). badań wykopów terenowi drobne o d 81 w (najmłodszych) zakończeniu wracając gdyż b y ł y podobne j a k w D ę b n i e . Podobny też nienaruszonych Po czepca, zwierzęcej, w której (wskaźnik z wtórnego z złożu, strzępy ludzkie b a r w y ciemnej badanej ogół w Szaflarach gląd, drobne (sk. 3), p o z w a l a j ą c a przekopywania z wtórnym na i 3), z a p e w n e oraz k a w a ł s k ó r y był na się włosy na, s i l n i e zniszczona wieku luźnie, natrafiono materiał obydwu znaleziska kostny i przysypano cmentarzy (moneta, i przy­ pierwotny wy­ ceramika, z a b r a n o do M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w W y n i k i złożono ziemią, koronka) Krakowie. w n i o s k i . U j m u j ą c s u m a r y c z n i e r e z u l t a t y p r z e d s t a w i o n y c h prac ryc. 2. Fragment wykopaliskowych koronki znalezionej m czasie badań na cmentarzu w Szaflarach. Fot. R. Rein fuss. wykopaliskowych rycznych biegnie ustalić od k i e d y cmentarzu znajdują mur cmentarny. zaprzestano przykościelnym. Trudno grzebania W z m a r ł e g o nie ludowej, dzony przy retrogresywnym ustalaniu rodów szaflarskich, pełnie dowodzić, łożono przed przy cmentarz zdaje s i ę j e d n a k że n o w y cmentarz genealogii końcu XVIII w. paru wskazywać w za­ potwier­ Przedtem w a za­ więc użyciu był przykościelny. zdjęciu paru warstw że sytuacja nie niekorzystna jak niewidoczne, mechanicznych ziemi okazało s t r a t y g r a f i c z n a jest t u p o d o b n a w Dębnie; a bezładnie ślady rozsypane w i rów­ wkopów były brunatnej, gli­ (stosunkowo w i e l e czaszek), g w o ź d z i od nych świadczyły o p r z e k o p y w a n i u cmentarza. szone p o c h ó w k i p o j a w i ł y głębokości 17—21, jący był N — S ; to zgrupowanie dzisiejszej ostatnie przypuszczenie, że m o ż e lub odchylenia wręcz dużej Nienaru­ powierzchni. częściowo 26 po­ pierwotnym układzie). pewne orientacji W — E , a 23—25) osi od całości w glinia­ s i ę s t o s u n k o w o p ł y t k o , bo na cm w (szkieletów wykazywał sadniczej dzież —< 90 odsłonięto chówków zwłok 70 co i najmniej histo­ co starych cmentarzy w parokrotnie najstarsze późnego ne. groby, nastę­ średniowiecza, Dębnie używane przekopywane. W pochodzące wczesnego zostały stratygraficznego z całkowicie A r c h e o l o g i c z n y m o d b i c i e m tego starszego u k ł a d u jest konse­ zniszczo­ zatarcie cmentarzy, 2. Odsłonięte groby z nienaruszonymi (w i l o ś c i 10 w D ę b n i e , 25 w Szaflarach) nią, najmłodszą na, głównie fazę p o c h ó w k o w ą , na podstawie naj­ przemie­ szanie w a r s t w , b r a k z n a l e z i s k ś r e d n i o w i e c z n y c h i n situ. szkieletami s t a n o w i ą ostat­ którą datować materiałów moż­ faktycznych 3. w o d zdaje pewnej przeciwny, odchylenie ilości partii tj. od szkieletów to b y ć ś l a d s ó w j a k i e j ś e p i d e m i i p a n u j ą c e j w tej c z ę ś c i wszystkich mioty jek lub przy 4. wani na ściach, wzlędem Podhala. szkieletów W—E, głową piersiach antropologicznym zmarli, reprezentują w typ wymienionych krótkogłowy pocho­ miejscowo­ o wskaźniku g ł ó w n y m p o n i ż e j 80 d l a D ę b n a i p o n i ż e j 81 d l a Szaflar. Odkryte w niektórych grobach w ł o s y posiadają barwę ciemną. Jak z powyższego jemy z cza­ Orientacja cmentarzach (groby tu­ uderza boku. Pod niu głównych nasuwają grobach k u W , p o z y c j a w y p r o s t o w a n a , r ę c e na ł o n i e , Układ normy zbadanych m e t a l o w e ; b r a k z u p e ł n y z d o b i o n y c h s p i n e k i fa­ góralskich. s i ę za­ odpowiada­ pochówku We u b ó s t w o w w y p o s a ż e n i u z m a r ł y c h s z c z e g ó l n i e w przed­ trumien i parę niecharakterystycznych u ł a m k ó w naczyń Ogółem i stronie niastej ziemi z otoczakami liczne fragmenty k o ś c i ludz­ kich danych stwierdzamy, (moneta, s t r ó j ) na s c h y ł e k w i e k u X V I I I i p o c z ą t e k X I X . w północnej w w y k o p i e o p o w i e r z c h n i 15 m . J u ż się, Pola p o c h ó w k o w e kwencji 2 cmentarza, uwzględnieniu i Szaflarach b y ł y do X I X s t u l e c i u i n t e n s y w n i e i zu­ Szaflarach w z n i e s i e n i e m obecnego k o ś c i o ł a , Prace w y k o p a l i s k o w e p o d j ę t o po na parafialnym s i ę w p r a w d z i e „ L i b r i m o r t u o r u m " o d r. 1676, w i e r a j ą . B e z p o ś r e d n i przekaz t r a d y c j i tegoż odrazu zmarłych archiwum lecz a d n o t a c j i o m i e j s c u p o g r z e b a n i a gdzieś było przy antropologicznych puje: 1. którego i o d p o w i e d z i na pracy prof. W ł . góralskich. widać, wyników już w samym problemy poruszane w A n t o n i e w i c z a Niektóre zestawie­ prac w y k o p a l i s k o w y c h znajdu­ kwestie w y m a g a j ą j e d n a k dalsze­ go r o z w a ż e n i a . T r u d n o j e s t d z i ś r o z s t r z y g a ć nie, czy r z e c z y w i ś c i e zupełny brak ciekawej o spinkach spinek definityw­ w grobach s p o w o d o w a n y j e s t t y m , ż e i c h do w . X V I I I w tej o k o l i - �ć y w c a l e l u b p r a w i e w c a l e n i e u ż y w a n o , czy t e ź n a l e ­ ży tłumaczyć ubóstwem to w z g l ę d a m i natury l u d n o ś c i , dla k t ó r e j ekonomicznej, spinki były zbyt o z d o b ą stroju, by ją p o ś w i ę c a ć ziemi. W k a ż d y m ów stwierdzony bach D ę b n a i Szaflar się w z g l ę d n i e by i archeologicznie każe brak tezę wczesnego rozpowszechnienia przyjmować z dużą w i e l e do m y ś l e n i a spinek dozą dający razie w gro­ pojawienia na Podhalu rezerwy. tzn cenną tej ozdo­ Godny uwagi jest p r z y t y m t a k ż e znalezisk spinek nawet na w t ó r n y m złożu we brak wkopach grobowych. W ś r ó d dalszych w a ż n y c h kwestii na c z o ł o s i ę przede w s z y s t k i m p y t a n i e , c z y z j a w i s k a wane w rych, średniowiecznych Dębnie typowe i i Szaflarach, dla c a ł e g o Polski. W y d a j e odpowiedź regionu było małe, a zakaz najwcześniej wyjątku) bowiem objął rzecz przy w przerwanie zniszczeniu z cmentarzem wypadek dzieć, tarza których pól powszechne, stosunkowo przy kościołach okazuje kościoła możliwości już w i nie bez właś­ pola natrafienia jedynie w tych średniowieczu na­ cmentarnego (np. przeniesieniu jest go w tej chwili m a t e r i a ł y historyczne nie dają nam informacji. doprowadziłby w Jeżeli do jakiś wraz taki stanowiska w nego materiałów, które zazwyczaj i w przenośni za „pogrzebane". w dwu drogą są w y n i k i uzyskane stwierdzają Fragment koronki ok. Szaflary. Fot. R. 6-krotnie Reinfuss. powiększony. cmen­ właśnie rowców, ale o zbyt dobrze o wypełnienie ściach o ocenionej luki składzie w wartości dotychczasowych rasowym dawnych naukowej, wiadomo­ mieszkańców Podhala. kwestią pologiczne dosłownie 3. tej uwagę. tych ryc. powie­ szczęśliwy odkrycia takiego k i e r u n k u tego Ostatnią godną wzmianki elementów odsłonięcia badanych brak e l e m e n t ó w d ł u g o g ł o w y c h ności błędu na nowe miejsce). Czy na Podhalu należałoby zwrócić chyba były istnieją używalności żadnych przypadek może austriackiego, a w i ę c biorąc, zachodzi,trudno gdyż sprawie za a dawna zresztą średniowieczne miejscowościach, stąpiło się sta­ Podhale. Teoretycznie pochówki od zmarłych b. zaboru nie m. i n . t a k ż e na (jak brak uważać Przekopywanie przykościelne grzebania tereny większego twierdząco. w s z ę d z i e też cmentarze można podhalańskiego, s i ę , ż e bez wypadnie cmentarnych a szczególnie pochówków, wysuwa zaobserwo­ wsiach antro­ raczej ogólnie znaczenie pierwszych prac wykopaliskowych w Dębnie uważane są dzić należy, te wstępie Badania podhalańskich ( n o r d y c k i c h ) , p r z y obec­ krótkogłowych, Oceniając archeologicz­ dynarskich. Nie chodzi tu o zbijanie rasistowskich koncepcji hitle- że spełniły artykułu, dały one próbnych i Szaflarach zadanie odpowiedź na stwier­ określone problemy szone przez p r o f . W ł . A n t o n i e w i c z a i p r z y n i o s ł y wskazania i przeciwskazania archeologiczne s z y c h prac, p r o w a d z o n y c h n o w ą w dziedzinie b a d a ń nad polską metodą sztuką do na poru­ pewne dal­ heurystyczną, ludową. PRZYPISY 1. 2 а к i A., Metoda w y k o p a l i s k o w a w badaniach nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . P o l . Szt. L u d . V I , 1951, str. 163 2. A n t o n i e w i c z góralskie. Kraków 1928. Wł., Metalowe spinki �S z t u k ą l u d o w ą Sieradzkiego niewiele się dotychczas Z WYSTAWY zajmowano, nych pod gdyż Opoczyńskie WYCINANEK LUDOWYCH ludność siedlona, domy Ażeby W SIERADZU Sieradzu CIESLA-REWFUSSOWA sztuki zorganizowany pola w udało odszukać umiejących je Pomimo wykonywać udział zaledwie r,yc. / . ryc. 2. Wycinanka Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała wykonała Marianna Majewska z Monie om. Bogumiłów. Józef a^Chaładej z Monie tjm. Bogumiłów, ryc. 3. Wycinanka sieradzka, wykonała Józefa ryc. 4. Wycinanka sieradzka, ivykonaia Józefa Dominiak KolasazZapusty z Bogumiłowa. Małej i Fot. gm.Charłupia tym terenie. i ożywić, jeszcze rozdano i pomocy, 7 artystek po­ St. Depta Fot. Sl. naj­ badań 13 kobiet potrzebny papieru glansowa- konkursie przysyłając Mała. na im w Vol. St. lot. St. zo­ i P.R.N. wstępnych różnokolorowego zachęty po­ proces 1951 r. k o n k u r s czasie wy­ na i W.R.N. w Łodzi terenowych nego. na czy czasie częściowo zamienione ludowej W m a t e r i a ł w postaci badaczy. W podtrzymać wycinanki. się atrakcyj­ Łowickie przyspieszyły artystyczną Kultury tak jak została a wojenne zanikania twórczość piękniejsze ZOFIA Sieradzkiego s t a ł przez W y d z i a ł w uwagę zniszczone, Zniszczenia stępującego regionów etnograficznym koncentrowało okupacji ligon. sąsiedztwo względem na wzięło konkurs Depluszewski. Depluszewski. szewski. Depluszewski. 227 �wycinanek, z zakwalifikował l,p Imię których na sąd konkursowy konkursową około i'nazuiisko Udział i jego 1. Józefa Kolasa Józefa Józefa Dominiak Chaładej Monice, gm. Józefa Balcerzak Monice, Ilość Muła w następujące nagroda kuiota I 250 zł 72 II 200 „ Bogumiłóuj 18 III 180 „ gm. Bogumiłów 18 gm. Bogumiłom III IV IV 180 150 ,, ., 150 „ pocieszrnia 100 ,, 1.210 ., M a r i a n n a Majeujska Monice, (>. Marianna ' • Mariana D z i g o r z e u i , gm. C l i a r l u p i a Mcnice, gm. B o g u m i ł o m ia Mała 31 1<) 227 Otwarcie wystawy nastąpiło w dniu 7 października ub. r. w muzeum w Sieradzu, k t ó r e na ten ryc. 5. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 6. Wycinanka sieradzka wykonała, Józefa ryc. 7. Wycinanha-naklejanka ryc. #. Wycinanka sieradzka, sieradzka, wykonała, konkursie zestawienie: 51 5. Slipek wycinankarek przedstawia nadesłanych iliyciuanek Z a p u s t a M a ł a , gra. C h a i ł u p i a B o g u m i ł o m , gni. B o g u m i ł o m Witczak poszczególnych wynik iuieś i gmina 2. 3. 4. 150 wystawę. cel jedną ze nanek, k t ó r e Dominiak z Bogurniłowa. Kolasa tzw „Mazury", Józefa piio odstą- z Zapusty wyh. Chaładej Józefa z Monie Małej swych znalazły Fol. gm. Dominiak gm. sal wystawowych. s i ę na Sl. Charłupia się wyciwy- Deptuszewski. Mała z Bogurniłowa. Bogumiłów, Wśród wystawie, dadzą Fot. Fol. Fot. St. Z. St. Reinfussowa. Deptuszewski Deptuszewski. �I ¥ tttłtt r y c . 9. Wycinanka różnić dwa drugi 9) zwane są w ośrodkowym. Wśród motyw, (ryc. występowały męskich przez lub lud formie wykonała o szeregi lub form jak postaci „chłopoki", górą typu jednej ośrodkowego z wycinankarek klejanek łek to wykonanych nalepionych mniejszego. wycinanki na Z tzw. z być siebie „kwiatki" od dla według kolorowych tego za­ informacji postaci na- papierowych w kó­ największego rozwinąć się ko­ wycina­ do miały coraz najstarsze koliste jednobarwne, k t ó r e p o c z ą t k o w o grubo cięte, skromnie a ż u r o w a n e , o prostej opartej na go złożeniu zróżnicowanie były kompozycji elementach geometrycznych. W y c i n a n k i rodzaju wojennym zostały opublikowane przez J . w Kamińskiego okresie (pt. te­ między­ „Wycinanki sie­ Wśród materiałów nadesłanych starszych w y c i n a n e k przez (gm. nawiązują W i dalszym Sieradzkiem n i e k t ó r e prace w y k o n a ­ Józefę swym „cackami" „udrobniać się" były „księżycowe tzw. ozdobione na Wycinanki Chaładej dwa rozwoju lub wycinanek można by nazwać gęsto czyli, jak tego r o d z a j u obok Prócz w nich w sposób elementy r o z c h o d z ą się tu nanki (ryc. występuje wyraźnie gdyż jeden poszczególne ś r o d k a do zaś, bardziej brzegu wyci­ rozbudowanym, wyodrębniona są części narożnikowe Osobną zwane tu część środkowa różnego koncentrycznie na nadesłała technikę, wycinanki-naklejanki, robione w koloru i siebie jedna z Bogumiłowa. 1). stanowią „mazury", wycinanek kurs (ryc. grupę ten ( r y c . 7). tylko „mazurów" na sposób, wielkości autorka, nie kilka się na Józefa znające konkurs że nakleja „Mazury" Inne wycinankarki, kon­ Dominiak również dały wśród na kolistej, umieszczo­ „księżycami". konkurs ( r y c . 2). W wycinanki typu roślinne Józefa okresie np. Wycinanki z innych stwa do stosowane są razie „mlecze" wyko­ gdyż życowe" (ryc. metryczne sieradzka traca elementy geometryczne na z wowym motywów często bardziej rzecz k o m p o z y c j i roślinnych. występowały coraz W materiale wycinanki z zaznaczonymi ż y ł k o w a n i a m i z (ryc. s ó w , drzew iglastych, n i e k i e d y w ten s p o s ó b rogach chołkami ku wycinanki środkowi, drzewka o wiącego centrum podstawie i motywy 3, 4), wychodzącej nimi z kło­ ułożonych, są wierz­ znajdują kwadratu się stano­ wycinanki. Obok motywów się obecnie między zło­ wysta­ motywami drzewka zwrócone zaś za­ w geometrycznych i roślinnych wycinankach z w i e r z ę c e , j a k np. sieradzkich l i s k i czy p i e s k i spo­ również biegnące Polski 2), o żeby zestawione z odpowiedniki my formy podobień­ jak „ko­ koliste „cacuszka księ­ kwadratowe zaznaczonym takie kompozycje środku tu wycinanek i "zyńskich tylko pozycyjnych nowiły ryc. (silnie tradycyjną się coraz r z a d z i e j , wystawa wyklejane dekorację być przyczynią ozdoby tego może, się że do są ze sobą o motywach for­ opo- założeniach ś c i a n a c h i tragarzach Obecnie opo­ do f o r m zaakcentowany środek podobnie jak dawniej powały. sieradzka 4) n a w i ą z u j e w najogólniejszych Naklejano je na deski 3 lub znajdują widoczne porównujemy starsze. N o w s z a w y c i n a n k a geo­ narożach regionu podobieństwa wtedy, gdy (np. i wśród Wskazane roślinnych że wycinankami najwięcej ( r y c . 1), czy w r e s z c i e w i e l o k o l o r o w e „ m a z u r y " ścisłe „źgało" i z tego p o w o d u , wykazują czy silnie ich czerwonej, jest bardzo d u ż o roboty. z o k i " o u k ł a d z i e p a s o w y m czy Wycinanki wycinanka mocnych, opoczyńskich. Zarówno jednak głównie kwadrato­ tak zanikają sieradzkie stron i przyrodzie. Dzisiejsza ale „mazury" czyńskiego. t r a k t o w a n e na abstrakcyjny, oczy. Dziś ośrodkowego koliste geometrycznych motywy bardziej siebie wycinanek siebie motywów również zaczynają formie mówią, wykonała niebieskiej, zwane w obok tu zdaniem utrzymane w barwach ostrych, np. zielonej, tę twierdząc, ż e dzisiejsze p a p i e r y s i ę do tego c e l u n i e n a d a j ą , wycinanki nabierające tyka występują i brzeżna, a w k w a d r a t o w y c h specjalnie zaakcentowane przy ich w y k o n y w a n i u f o r m b a r d z i e j z b l i ż o n y c h do s p o t y k a n y c h w na ośrodkowego od 5), w d r u g i m Bogu­ n a n e przez J ó z e f ę C h a ł a d e j ( r y c . 8), p ó ź n i e j że typu promienistym, z „cacuszkami" z M o n i e (gm. B o g u m i ł ó w ) występują listków Depluszewski. zasadnicze u k ł a d y k o m p o z y c y j n e , z k t ó r y c h w Dominiak cacuszka" obwodzie międzywojennym żonych St. po o b w o d z i e w y c i n a n k i , czy p t a s z k i , czego p r z y k ł a ­ d e m j e s t i n t e r e s u j ą c a w y c i n a n k a w y k o n a n a przez l a u ­ reatkę konkursu Józefę K o l a s ę . Ta sama a r t y s t k a wplata chętnie w swe wycinankowe kompozycje p o s t a c i e l u d z k i e w f o r m i e b a w i ą c y c h s i ę d z i e c i ( r y c . 6). Monie ( s u b t e l n i e ć ) . Przez p e w i e n czas m o d n e nymi kółeczkami, we. n a k o n k u r s , do t y c h M a r i a n n ę Slipek i J ó z e f ę Balcerzak z Bogumiłów) miłowa. w Fot. m a j ą za m a ł o „ r a ź n e " k o l o r y . „ M a z u r y " m u s z ą b y ć radzkie"). ne z Bogumiłowa. Wśród powstają­ Spotyka się tu formy miały Dominiak w o k ó ł izbę. liste i k w a d r a t o w e . Punktem w y j ś c i o w y m nek takie, naklejone szesnastokrotnym daleko w i ę k s z e i tematów. jako ludzkich ośrodkowych, cych przy ośmio- względnie papieru, w y k a z u j ą układzie Wycinanki obiegających motywach o Józefa pierwszych, kobiecych. „kozoki" fryzów Wycinanki równo „kozoki", typy: jeden s t a n o w i ą w y c i n a n k i pasowym, jedyny sieradzka kom­ i rogi). „mazury" izby sta­ sieradzkiej. podtrzymujących rodzaju spotyka urządzony konkurs utrzymania dawnego zwyczaju. U c z e s t n i c z k o m k o n k u r s u z o s t a ł r o z d a n y szereg gród z funduszów Charakter raczej Wydziału symboliczny Kultury na­ Łodzi. nagroda ustalona w wysokości 100 zł przez Z a r z ą d W o j e w ó d z k i Związku Samopomocy Chłopskiej nagrodę w miała W.R.N. w Łodzi, k t ó r ą to p r z y z n a n o J ó z e f i e C h a ł a d e j za j e j w y b i t n ą p o m o c p r z y organizowaniu konkursu. �Z W Y S T A W Y POKONKURSOWEJ W ŁUKOWIE ROMAN Dnia kowie 14 p a ź d z i e r n i k a pokonkursowa Wydział Kultury wyroby ludowego kowskiego, W W.R.N. w zorganizowana Lublinie. Wystawa rzemiosła artystycznego głównie tkaniny i (naramienne stroju kobiecego, rypsowym i wykonane na białej lnianej osnowie. W ś r ó d wyraźnie dwa typy: charakteryzowały z objęła się noszone były jako młodszy. (ryc. doskonały wykonany pod łóżka. Wśród względem około Adamczykową r. z kilimów używa­ wyróżniał kolorystycznym 1880 przez Wojcieszkowa. stary nieżyjącą już Zeszyty on tzw. czarno bardzo Typ 1) na splo­ na zapasek w y r ó ż n i a ł y s i ę wąskie okaz nakrycia część tkanego farbowanej i jako tkaczkę pasiaka lub starszy paski ne ceramikę. fartuszki) z d w ó c h p ł a t k ó w p a s i a k a l u b rzadziej k r a c i a k a przez p o w i a t u łu­ dziale t k a n i n obficie reprezentowane zapaski tom 1951 r. o t w a r t a z o s t a ł a w Ł u ­ wystawa REINFUSS starszy w barwach raczej s p o k o j n y c h c i e m n y c h (czarny, c z e r w o n y , c i e m n o ­ zielony, szymi intensywny akcentami prążków. z niebieski) w Kolejność postaci następujących drobnymi odmianami trudne nych do uchwycenia jako przerywanych pasków fartuchy czy po sobie zachowana, raporty. kilkanaście biegnie poziomo w y r ó ż n i a j ą c a barw tworząc sem środek w stosunku wiązki jest długie, W zapaskach używa­ cm od kraju dolnego s i ę k o l o r y s t y c z n i e szero- kci na 10 — 15 c m w i ą z k a b a r w n y c h p a s k ó w symetrycznie jaśniej­ wąziutkich do paska ułożonych środkowego. zaakcentowany jest Cza­ jasnym prąż­ k i e m p o w s t a ł y m przez p r z e w l e c z e n i e i g l i c ą g r u b e j nitki ( r y c . 2). T a k i e same p r ą ż k i p r z e w l e k a n e s ą t e ż w k i l k u ­ centymetrowych części Odmienny ramienne tła odstępach o wyraz plastyczny szerokich rozdzielonego nych między paskami pozostałej pasiaka. wiązkami asymetrycznie. zapaska niec): mniej wykonana posiadają więcej pasków Przykładem przez tło jej s t a n o w i ą Adelę zapaski 6 cm barwnych ułożo­ takiej tkaniny Jabłońską (wieś pasy p o m a r a ń c z o w e na­ pasach jest Jele- szerokości o k o ł o 6 c m , w i ą z k i z a ś s z e r o k i e na m n i e j w i ę c e j 12 c m złożone były z powtarzających go, czerwonego, się kolorów: amarantowego, zielonego, przy czym widoczna b y ł a powania barw różowy ciemny Najnowsze zapaski, pasy prawie jednakowe, mane w żywych pewnej Od jasny żółtego, tendencja o d c i e n i a m i (np. c z e r w o n y , i różowy niebieskie­ różowego, obok do siebie). tzw. „krakowskie", szerokości barwach, co około nadaje posiadają 4 cm, utrzy­ zapasce cechy jaskrawości. zapasek rypsowych odbiegał techniką wyrobu f a r t u c h w y k o n a n y o k o ł o r. 1900 przez M a r i a n n ę z gru­ amarantowy, Wojcieszkowa. Tkany on b y ł splotem Świder płótna przy i z a s t o s o w a n i u l n u i w e ł n y z a r ó w n o w w ą t k u j a k i osno­ wie. Kolory przeważały ciemne: czarny, czerwony, z i e l o n y , p o p r z e g r a d z a n e o d czasu do czasu s u b t e l n y m i prążkami W barwy białej lub żółtej. d z i a l e t k a c t w a p r ó c z zapasek w y s t a w i o n e tzw, „ k i l i m y " , t j . d u ż e p r o s t o k ą t n e płachty były zeszywane ryc. ] . Jeleniec Fragment pasiaka pow. Łuków. ryc. 2. Fragment Adelę Jabłońską, pasiaka Jeleniec wykonany wełnianego pow. Łuków. przez Adelę Fol. R. Jabłońską, Reinfuss. wykonanego Fol. R. przez Reinfuss �ryc. był z 3. Schemat dwóch wym w około 3 płatów pasy cm, w prążkami gładzonych na pasiaka tkanego mniej więcej kolorach: towym, niebieskim mi zdobień splotem jednakowej żółtym, i zielonym koloru siwakach wykonanych przez rys. Anna Szymczyk. fioletowym, rozdzielonych żółtego i rządko­ szerokości grana­ wąziutki­ czerwonego. Nowsze dem może należał kilim cieszkowa wykonany utrzymany ciemno zielonym, szej produkcji posiadają też w stosunku wiązki do przez w Pelagię powtarzających Kulpę się z szerokich pasów składające układanych paska się w biegnącego Woj- najnow­ jednobarwnych z wąskich sposób grupy kolorach bordo i granatowym. K i l i m y obok różnobarwnych, 10 — 12 c m . D o tej pasów wego Przykła- tła być tkanina rozdzielone wiązkami z wykonana barwnymi Łukowa. przez Kazimierę 15 cm pasy b r ą z o ­ symetrycznie komponowanymi dochodzącymi do 20 cm szero­ kości. W kilimach, podobnie jak i w n i e k t ó r y c h nowszych z a p a s k a c h , w i d o c z n e j e s t d ą ż e n i e do barwnych w tworzyły ten łagodne o d c i e n i te^,o sposób, by w przejścia samego układania niektórych powstające koloru wiązek partiach z różnych (np. j a s n y r ó ż o w y , ciem­ ny r ó ż o w y , czerwony, bordo). symetryczny pośrodku. tu Jaroszewicza S i e r o c i ń s k ą , p o s i a d a j ą c a s z e r o k i e na k i l i m y b y ł y raczej m n i e j b a r w n e , t k a n e w pasy znacz­ nie szersze, w a h a j ą c e s i ę od Kazimierza Mniej licznie na wystawie ny w r. 1949 tło białymi Z tkanin wetę pasiastych reprezentowane kraciaste. Jeden w ś r ó d przez posiadał żółte żonych od kilimy Stefanię w kratę Popek z z tka­ Wojcieszkowa, czarnych pasów obrze­ prążkami. p r z e t y k a n y c h pokazano na lnianą były nich, w żółty deseń w y s t a w i e ser­ wykonaną przez Adelę Jabłońską. Niektóre v/ tkaniny związku z Jeleńca (tzw. Na samodziałowe kobiecym składał z roślinnym, szarfami z kolorowych Spódnica koszuli, elipsowatymi p r z o d z i e g o r s e t u po z Strój obu była z czepeczka białym czarnego rzadkimi gor­ kaletkami. stronach z a p i ę c i a wyszyte szklanych zrobiona były pochodzący zahaftowanymi płóciennej aksamitnego były wystawione ubiorem. się z tiulowego w ą s k i e g o półczepka) haftem setu z koralików wełniaka dwa motyle. w pionowe pasy, a fartuch w poprzeczne. U b i ó r k o b i e c y z W o j c i e s z k o w a składał w lonej w ny się drobną z ornamentem Jaroszewicza Reinfuss. z gładzo­ Łuko­ czarną i tkaną osnowie wątkiem z lnu nakrywał rypsu drobne w w drobne natowego tle na spódnicy z pionowe czerwonym, tkanej cienkiej na W spódnica koloru tkana zie­ samodziałowej, baweł­ czarno. pasiastego paski. uwagę głowę tle, w e ł n i a n e j z czerwonej poprzeczne paseczki chustki białym farbowanego fartuch zwracała na na kraciastej spódnicy kobiecym ryc. 4. Naczynie gliniane siwe nym wykonane przez Kazimierza wa. Fot. R. samodziałowej bluzki kratkę na z kratkę Przód wełnianego innym ubiorze samodziałowa zielonego splotem i gra­ rypso- �ryc. 5. Schemat wym o zdobień wątku wełnianej z fabrycznej Koła Młodzieżowego dług starego w z o r u z r. poprzednio polewanych cienkiej osnowie. S p ó d n i c a spół niana na naczyniach wełenki w w 1875, Woli Drugim stawie w stanęło jak i wspom­ czerwona spódnica z samodziały Kurpianek. r e p r e z e n t o w a n y m d z i a ł e m na było Glinnego Wyroby garncarstwo. garncarzy, a Matysiak gm. Kazimierza Do częściowo naczynia czerwony. W ś r ó d naczyń zdobione z naczyń były dzielą gliny wzorem powierzchnię pokrywają się (ryc. na o czerwony motywach Wśród cza, p o s i a d a j ą c e o rytą jako szeroki linią też 8). geome­ Niektóre z pasek pobiałki zyzgzakowatą. Gatunek rodzaj szkliwa nieco lepszy Jaroszewicza. na przez niemal bądź po­ z gliny wypa­ wzorami białej sposób małych dla dzieci. roślinnych 6 i 7), pokry­ paska w pobliżu naczyń znajdo­ wyginanych naczyniek Wyroby brze­ ryc. 6. Garnuszek polewany przez Kazin ierza Jaroszewicza i. glazurowany z Łukowa. Fot R. wykonany Hcinfuss. przezna­ Jaroszewi­ dekorację świadczącą o uzdolnieniach autora, raczej m i e r n e . ten o faliście ilość zabawki plastycznych wąskiego w doniczki i znaczna na są (ptaszki) (ryc. zdobionych garnki, gach, m i s y czonych ozdobę (ryc. zdecydowanie geometrycznych, ( r y c . 5) l u b z w i e r z ę c y c h w a ł y się nim gliny, pobiałką Powierzch­ Rzadziej n a wykonane zdobione wane glazurą, z w y j ą t k i e m dna. b i e g n ą c ą na używanej jako mniejsze znajdowały Całą się o r n a m e n t Jaroszewicza kolor polewy z posiadały brzuśca, 3). Naczynia lanej wykonanym część również ornamentem oraz kompozycje w układzie poziomym, bądź pionowym. loślinny trycznym nich górną Stęp­ powstałym ( r y c . 3) i r y t e m . wierzchni s i w a k ó w widuje zdobione były Szymczyk wypalanej siwych miejscowe w y g ł a d z e n i e naczynia równolegle naczyńka rys. Anna Kazimierz i Jan się dzbanki, g a r n k i z uchem, misy, doniczki. nie gających z Łukowa, Wojcieszków). Jaroszewicza glazurowane kolor Jaroszewicza wy­ d w i e g r u p y : n i e p o l e w a n e n a c z y n i a s i w e ( r y c . 4) na Kazimierza konkursu mianowicie: oraz Jan (Glinne, przez niż w w y r o b a c h bogaciej Jaroszewicz z Ł u k o w a niak we­ Łukowie trzech ba­ Osowińskiej podobnie bawełniana stroju na ta, s k o p i o w a n a p r z e z ze­ w czarną kratkę, przypomina żywo niektóre używane wykonanych pod względem Wykonane szorstkiej, n i e r ó w n e j s ą one powierzchni, cienką o słabym, matowym technicznym z gliny są piaszczystej glazurę posiadają połysku. N a c z y n i a Jana M a t u s i a k a ( r y c . 8) r o b i o n e s ą z g l i ­ ny wypalanej (jasnej które w lub z na kolor ciemnej) naczyń nierówną plamy o zacierających Wśród należy brzuśca, niskie bez Г naczyń mienić zazwyczaj naczynia pękate o garnki Nie­ polewą się kontu­ i górną ze­ uchem. przez pięknie oraz m a ł e zieloną wnętrze z wykonanych dzbany ucha, doniczki wraz brązowej bladozielonej. są żółto-brązowe część o polewie pokryte rach. Glazura p o k r y w a wnętrzną czerwony względnie z Matusiaka zarysowanej uchami dzbanuszki i wy­ linii smuklejsze i naczyńka w y r a b i a n e j a k o z a b a w k i dla d z i e c i . N a c z y n i a swe zdobi on g ł ó w n i e obie­ rytem w postaci k i l k u linii prostych ryc. 7. Miska polewana i glazurowana. Jaroszewicz, Łuków. Fol. R. Wyk. Kazimierz Reinfuss. �ryc. в. Schemat Rys. Anna Szymczyk zdobień stosowanych na naczyniach gm. W y r o b y trzeciego z w y m i e n i o n y c h na w s t ę p i e carzy, Jana S t ę p n i a k a r ó w n o pod względem do Matusiaka. naczyń na k o l o r c z e r w o n y oraz wewnątrz ( r y c . 9), z b l i ż o n e formy wypala i pokrywa w górnej polewą w kolorze garn­ s ą bardzo j a k i sposobu Stępniak polewanych przez Jana Matusiaha z Glinnego, Wojcieszków. za­ wykonania Na konkurs sze smuklejsze z uchami swe wyroby lub części brzuśca ła jasnobrązowym lub j a s n o z i e l o n y m . G l a z u r a jest c i e n k a , o m a t o w y m p o ł y s k u . wykonał i bez. przysłał misy oraz Trzeci dział wie swe pobiałką zdobi pisanki Stępniak rytymi dooko­ niepolewane dzbankowate Prócz bez zgromadzonych czarnym lub czerwonym siwe, ucha. na techniką wysta­ woskową przez S e w e r y n ę Ś w i d e r . P i s a n k i te o z d o b i o n e brązowym, naczyń naczynia naczynia wykonane (wyż­ garnki biegnącymi nasady szyjki. też eksponatów stanowiły dzbanków brzuścach), paskami nieco p o n i ż e j czerwonych garnki, o szerokich Naczynia malowanymi brzuśca, o n d w a rodzaje i niższe s ą na wzorem tle białym 0 m o t y w a c h g e o m e t r y c z n y c h , r z a d z i e j r o ś l i n n y c h ( r y c . 10). Kompozycja tego w z o r u opiera się najczęściej na po­ dziale p o ł u d n i k o w y m , p r z e d z i e l o n y m c z ę s t o p o z i o m ą l i ­ nią biegnącą w miejscu D a l e k o rzadszy jest największej podział bryły szerokości na n i ą p r z e c h o d z ą c ą przez b i e g u n y i w y p e ł n i e n i e łówek oddzielnymi motywami Wystawę w Łukowie, eksponatów i zawężenia wie miejscowości, mimo niewielkiej względem organizacji ka praca akcji należy dzi za takiin terenie się tam i urządzić wych od strony Wszel­ trudna konkurs reprezentujących rzemiosła i nosi wysiłkom wystawę zawierającą eksponatów ludowego opracowany artystycznego. jest zorganizować zaled­ przedsięwzięcie nieujęty p i o n i e r s k i e j . Fakt, że d z i ę k i udało wej etnograficznym, ludowego rękodzieła na po­ ilości do p a r u udane. Podlasie s t a n o w i t e r e n b a r d z o s ł a b o pod tych roślinnymi. terytorialnego uważać jajka. dwie polowy l i ­ sztuki sporo jest ludo­ wartościo­ tamtejsze artystycznego, cechy grupy lu­ tradycje dużą za­ s ł u g ą z a r ó w n o c z y n n i k ó w , k t ó r e o r g a n i z o w a ł y to przed­ sięwzięcie z ramienia Ministerstwa 1 W.R.N. w Lublinie, jak zek zrealizowania i osób akcji na Kultury które bezpośrednio w i spadł Sztuki obowią­ terenie. W z w i ą z k u z k o n k u r s e m r o z d z i e l o n o m i ę d z y uczest­ rvc 9. Dzban Jana Stępniaka 58 rys. częściowo glazurowany, wykonany z Glinnego gm. Wojcieszków. R. Reinfuss. 10. Pisanki wykonane przez Sewerynę przez Fol. ników oraz Świder szereg nagród pieniężnych udzielonych przez Dep. P o l i t y k i K u l t u r a l n e j M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i Sztuki Powiatową Radę z Wojcieszkowa pow. Narodową Łuków. Anna w Łukowie. Szewczyk �WYSTAWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA LUDOWEGO HELENA W y s t a w a Sztuki i Rękodzieła Ludowego, w krakowskim Pałacu staraniem W y d z i a ł u nić miała ściśle kreślenie jej dawnego we zadanie, sztuki dorobku wystawy z nej wypożyczone (Muzeum objazdowej ry zorganizowanej przez uzupełnionej licznymi i Sztuki, cymi z konkursów W.R.N. w czyzny. Jednym sztuki Krakowie, z oraz okazami Kultu­ pochodzą­ wystawy było również dzisiejszego życia czy to i Żywiec­ ludowej przez w czy też projektowaniu rowie wystawy hafciarstwa, galanterii wzorów na sztuki Wystawa do przemysłu. ludowej obejmowała krakowskiego, ludowe, zakresu: znajdują zastosowanie artystycznym. zasadniczo którym W ramach hafty, wyroby szkle i r z e ź b a Rewelację malowanki eksponaty z kolei te z w wystawy z skoncentrowano Powiśla mieszkalnych tkaniny ceramika, obrazy stanowiła sala Dąbrowskiego. zawierająca W przez kobiety okolicy wiejskie. o tematyce g ł ó w n i e roślinnej, p i ę k n e racyjności i baczniejszą i Ży­ się drzewie. wystawy z znalazły drzewa, bogactwie w kolorystycznym uwagę. Dostarczyć one swej mogą, jako upodobaniom, przemysłu tekstylnego. Pierwsze p r ó b y rodzaju podjął już Instytut Wzornictwa w Warszawie. Na wystawie malowane ręcznie wiśla drukowane lub ponowanych. przez Wypadły znalazły kobiety według one na p o k a z a n o w r. 1948 na bliskie dla się nader w zakresie tylko rzeźba pełna, wykonana pow. Żywiec. Fot. St. jedwabie Po­ kom­ pomyślnie. rękodzieła przez aktualnych przez Jó­ Deptuszewski. stać swe założeń, wzorem artystycznego elementy ale zbliżona dekoracyjne, może doskonałości się jest zdobnicze nie do niejednokrotnie wykonania i opracowania materiału. tego Przemysłowego Dąbrowskiego ogół na deko­ wzorów w z o r ó w przez n i e Sztuka ludowa polska, k t ó r e j plastyczną z ryc. 1. „Żniwiarka", zefa Hulke z Łękawicy wnętrza zasługują wiele tej Malowanki naszym estetycznym zwłaszcza ca­ województwa z a c h o w a ł s i ę po d z i ś d z i e ń z w y c z a j m a l o w a n i a izb tzw. elementy t e r e n y Podhala, P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o wiecczyzny. na w z wreszcie ł e j P o l s k i ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m u w a g ę na Organizato­ pokazali, w j a k i s p o s ó b przemyśle rodzaje ludowych przykładach czy po­ przestawie­ artystów skórzanych drewnianej, współczesnym udział szeregu wyrobów tradycyjnej we przez pod­ z nie t r a d y c y j n e g o r ę k o d z i e ł a l u d o w e g o na n o w e produkcji, przez celów trzebami za­ produkcja mu­ urządzanych sztuki nasze wystawy Ministerstwo Podhala związania nowe ludowa najnowszej, skład terenach możliwości na że Przemysłu na kreślenie obecnie bowiem, daw­ Działu ludowej się swoich i w odpowiada Okazuje Organi­ dla krakowskich Narodowego) pytanie. pod­ z postaci e k s p o n a t ó w w c h o d z ą c y c h krakowskiej, speł­ się eksponaty Etnograficznego Artystycznego Muzeum w dzisiejszą. złożyły r. zestawienie odpowiedni który zeów 1951 było przez produkcją zebrali ludowej którym ludowej z a ł o ż e ń m a t e r i a ł , na sztuki urządzona wrześniu Kultury W.R.N. w Krakowie, określone żywotności zatorowie Sztuki BLUMÓWNA Jeśli dawnych jednak produkcji, nie istotnych różnorodnej wspaniałą twórczość wym pamiętnej wystawie też w dodatni określenie stosunku jako zalecać jakichś wzorów praw gdyż doprowadziłoby cech swoim nakazie p a m i ę t a l i jej o ludowych, można nych i jednolitvch, zumienia chodzi wytworów wynik. wytwórczości charakterze. O niezmien­ to do niezro­ ludowej tym do nowej tak podstawo­ organizatorowie wystawy, stąd �VI P O W O J E N N Y KONKURS SZOPEK K R A K O W S K I C H ZOFIA ryc I. Szopka wykonana Morysa. Dnia czajem, Fol. 22 g r u d n i a Miasta szopek W b. r o k u nany. Wśród z rokiem 34). Dyrekcję szósty Fot. wykonana zwy­ Muzeum Hi­ powojenny ubiegłym kon­ wystawionego ujęciem. w więk­ do k o n k u r s u szopek (w ub. Jedynie dwie innym notujemy P o z i o m p r a c j e s t na szopek p r z e w a ż a ł y , pięciowieżowe. reszty przez Krakowa, porównaniu 26, w ud Dudzika. 3. Szopka krakowskich. szą ilość z g ł o s z o n y c h i Zdzisława ryc. 1951 r. o d b y ł s i ę d o r o c z n y m zorganizowany storycznego kurs prziz R. Reinfuss. roku jak ogół roku wyrów­ corocznie, trój- szopki w y r ó ż n i a ł y Jedna s t a n o w i ł a zeszłym „modelu" ryc. Antoniego nowiąca szopki F. jedno pięć wież, z p o m a l o w a n e j na sklepieniu części z Barbakanu. tektury pod Połączenie Krakowa częścią środkową względem lakteru szopki w ciepłym c z e r w o n o , z a ś na środkowej trzy elementów z w rezultacie krakowskiej. Druga niższą mi znajdowały kopuł nakrytą wspartych na umieszczoną zostały schodki. i wyklejona kopułą. czterech w Podstawę w filarach. części zaś w wieża­ w Przed stożkowatymi lub wśród Pozostałe szopki kle, szopki ś r e d n i e j duża nie roku. odbiegały w Najliczniejsze wielkości, wykonanych p i ę c i o w i e ż o w a , ze szopkarzy, Morysa, jak Antoniego Zdzisława Wojciechow­ Władysława Turskiego, innych. dwie nagrody otrzymali: Morys (ryc. Zdzisław 2). D u d z i k konkursie szopkę zeszłoroczną, którą j e j d u ż o b a r w n o ś c i , poza t y m wadził do fragmenty kowa stapiając szopki je znalazły sposób, zaś się Ściany że w jego wieżami z wykusze szopki i mur podparte są w szopce autora, k t ó r y w wypełnienie są ciosów, „kamiennymi" 1949 roku w u tyl­ menty (np. wykusze i przypory) przedstawień ku­ z a p o ż y c z a ć i i n n i szopkarze. ten dołu sumiennych stworzył nową for­ ją i udosko­ nala, p r z y c z y m n i e k t ó r e z a s t o s o w a n e przez n i e g o i jedna wa­ przyporami. bardzo m ę i o d tego czasu k o n s e k w e n t n i e r o z w i j a mo­ naro­ z murów oklejone dużych Kra­ całość a środkową przeniesione no­ wpro­ krakowskich. Na wieże z na starego jest Du­ przed­ harmonijną bocznymi Sukiennic naśladują narożniki architektury umiejętnie pomysłowe przestrzeni m i ę d z y welskich. kon­ spotkaliśmy studiów małych Tarnowskim, konkursu zwy­ kilka daszkami nie b r a l i u d z i a ł u w Ludwika, i wziętym lub barokową są i Franciszkiem tych, poza t y m do są od przez m ł o d z i e ż ) sceną kryte nakryte były, jak typie trzy przeważnie wo o k l e i ł n a d a j ą c Bardzo sta­ 1948 wielkości po posiadają środkowe Mitką Zygmunta s t a w i ! na żach żółtym mają a ( r y c . 1) i W a c ł a w szeroką kolorze średniej boczne a roku Szopki uczestników Rutę w dwupiętrowe wybitniejszych Pierwsze dzik Reinfuss. konkursu Szopka D u d z i k a j e s t w y n i k i e m o g l ą d a m y co (przeważnie skiego, tywem „posadz­ z trójwieżowe Wacława Tadeusza Wacława R. ostrosłupowymi. Stefanem kursie, przez Fot. którzy już i w zeszłym roku postaci zbudowane pokrywała szachownicę część Przed środkowej szopki dwie brązowym. które ko utrzymana zakończeniach, płaską cha- posiadała się dwie niskie p r z y b u d ó w k i wnękę ka" jednolitą, szopka kolorycie, wieże narożne o iglicowatych środkową, całość pozbawioną których szopki archi­ zaprojektowaną architektonicznym żóltobrązowym wzięte zabytkowej nowocześnie dały łukowatym wieżyczki lub kopułą. Małe Dudzika, z dykty znanej zakończenia gotyckie, wszystkich wykonane wykonana Solowskiego. 1 — 4) Poza KURKOWA d o s t a r c z o n a przez R y s z a r d a K i j a k a , (ryc. s c e n o g r a f i c z n e g o , z t y m ż e a u t o r d o d a ł po b o k a c h d w i e zakończeniach Szopka przeróbkę wieże mariackie o gotyckich 2. Wojciechowskiego. kiełkowych, się przeróbkę piętrowego R. Reinfuss. przez BARBARA zaczynają od ele­ niego �at D r u g ą z d w ó c h p i e r w s z y c h n a g r ó d o t r z y m a ł laure-. skonalenia s w y c h prac, zeszłorocznego przyszłość. konkursu, W a c ł a w Morys. Szopka jego { r y c . 2) ś r e d n i e j w i e l k o ś c i , posiada trzy w y s m u k ł e wieże (boczne kończona w charakterze gotyckim, barokową kopułą), środkowa przestrzeń między jest nieco pusta, mimo ż e autor stara s i ę j ą dwoma czworobocznymi siada galeryjkę Pewną z szeregiem nowością wprowadzenie wieżyczkami. (przyjętą Na tychczasowej zapełnić Dudzika) „ezenekierowskiego", w jest szopkarstwie sów wykuszy. mające dycji D r u g a nagroda z o s t a ł a p r z y z n a n a A n t o n i e m u Woj­ wieżach. ciem Mimo wprowadzenia nie robi w r a ż e n i a posiada silnie poziomy, ne i dość elementów przeładowanej. zaznaczony nad drugą nadają całość daszkami wnęki całości udało podział na wyróżnienie zasługuje gotyckie, zamierających wypowiedzenia się tra­ niewątpli­ plastycznym i twórczość wiązać z ży­ Szopkarstwo krakowskie stanę­ się znaleść zastosowanie Byłoby to odpowiadające możliwe przy d a l s z y m nowym zeświec­ c z e n i u szopki, k t ó r a przerobiona na k u k i e ł k o w y teatrzyk szopka wy ośmiopromienna wypełnia gotycka gwiazda. któ­ i przedszkolach się rozpowszechnić dając wiele w radości świetli­ dzieciom, a autorom z a p e w n i a j ą c zbyt dla i c h prac. umiesz­ Miejsce ściana szczytowa typ szopki m ó g ł b y cach zaś środ­ k o w a barokowe. N a s z c z y c i e ś r o d k o w e j w i e ż y jest O r g a n i z o w a n i e konkur­ dostosowany do w y s t a w i a n i a b a j e k dla dzieci spotka­ T u r s k i e g o (ryc. 6) z trzema w i e ż a m i , r y c h boczne p o s i a d a j ą z a k o ń c z e n i a wieżami tzw. powstania ł a b y s i ę n i e w ą t p l i w i e z ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m . T a k i no­ innych Władysława czona do typu możliwość podtrzymanie aktualizować. do­ lekkość smukłość. Wśród form n o w y c h . zarazem t ę t r a d y c j ę potrzebom. umieszczo­ pewną i stano­ od nagradzaniu nawiązujących krępuje możności od na ł o b y na gruncie o wiele mocniejszym, gdyby dla szopki A r c h i t e k t u r a szopki wąskimi z a ś trzy, coraz to w ę ż s z e jedna różnorodnych dekoracyjnych na w i e i s t n i e j ą c y m w ś r ó d szopkarzy talentom powinno skomplikowanych jest j e d n a k ż e k t ó r e musi o d s t ą p i ć polegającej co na celu i danie c i e c h o w s k i e m u (ryc. 3) z a s z o p k ę d w u p i ę t r o w ą o trzech i polityki przede w s z y s t k i m szopek po­ kolumienek. szopek ta u z a l e ż n i o n a w i s k a j u r y konkursowego, nimi piętrze drobnych z Przyszłość za­ co stanowi d o b r ą p r o g n o z ę Podobno p e w n a a k c j a między z kierowania cztero­ szopkarstwem w c e l u takiego w ł a ś n i e została przez po­ orga­ ma oknami, p o d c i ą g n i ę t a do w y s o k o ś c i kopuły. W na­ nizatorów rożach D u d z i k a przy­ domieni w ostatniej c h w i l i o n o w y c h w y t y c z n y c h kon­ była kursu nie zmian w gotowych Turski wprowadza pory. S z o p k a Turskiego za z wzorem roku 1951 znacznie lepsza od tej, k t ó r ą p r z e d s t a w i ł w r o k u poprzednim. Należało by jeszcze w s p o m n i e ć o pojawieniu przy się piętrowej, kowych sława p ł a s k i e j , z trzema n i s k i m i w i e ż a m i kopułach wykonanej przez Tegoroczny technice w ce, dwu­ koncepcji które Szopka lipanowicza. wykonana przez do Zygmunta Fot . R. Reinfuss. ryc. mało wykazał wytworzenie właśnie modelem nowego teatrzyku k u k i e ł k o ­ byłaby szopka ż ó ł t o b r ą z o w a moim zdaniem (ryc. 4). D z i ę ­ rzutowi poziomemu posiada świad­ ż y s e r o w i d u ż e m o ż l i w o ś c i w operowaniu lalkami, drob­ ciągłego Ludwika, 6. żadnych konkursowy ona bardzo dobre w a r u n k i „ k o m u n i k a c y j n e " d a j ą c e re­ wież) zmierzający sąd ani ne i wysiłek zadatki n a k i swemu rozbudowanemu żad­ wować }c- 4. posiadają wego. T a k i m c z ą one, ż e u p e w n e j grupy szopkarzy daje s i ę zaobser­ rozwój a zbyt Mieczy­ szopek, w y k o n a n i a c z y zdobienia, niemniej również typu szopki w postaci ś w i e c k i e g o d a ł nam w p r a w d z i e ogólnej wprowadzenia już szopkach, rozdawaniu n a g r ó d wspomniana w y ż e j k o n k u r s nie ani możliwości o baro­ Lipanowicza. nych rewelacji w (ryc. 5) mieli j e d n a k szopkarze z a w i a ­ starania, by w y ł o w i ć z dostarczonego m a t e r i a ł u te pra­ na k o n k u r s i e szopki bardzo typowej dla o k r e s u przed­ wojennego i p i e r w s z y c h k o n k u s ó w p o w o j e n n y c h , k o n k u r s u . Niestety podjęta Szopka do­ bot. R. zaś Reinjuss. wykonana przeróbki nadałyby przez ryc. architektoniczne całości 5. Władysława (np. c h a r a k t e r bardziej Szopka wykonana Turskiego. przez zakończenia świecki. Mieczysława Fot. R. Reinfuss. 61 �X X V I W A L N E ZGROMADZENIE POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O W ŁODZI rozmaitych schematu. W dniach 24—25 listopada 1951 r. o d b y ł o s i ę w auli uniwersytetu łódzkiego XXVI Polskiego T o w a r z y s t w a ło udział o k o ł o 80 Walne Ludoznawczego, w k t ó r y m w z i ę ­ etnografów z c a ł e j Polski. obrad, obok dorocznych s p r a w o z d a ń , kół zagadnienia Zgromadzenie etnografii Tematy skupiały się historycznej i wo­ badań tere­ przez prof. nowych. W p i e r w s z y m dniu z o s t a ł wygłoszony Bogdana B a r a n o w s k i e g o odczyt i n a u g u r a c y j n y dokumentów ficznych", i historycznych w w którym dokumentów teczności dla „O prelegent dał przegląd źródeł h i s t o r y c z n y c h z punktu w i d z e n i a etnografii. W Jażdżewski wygłosił drugim dniu prof. p r e l e k c j ę pt. uży­ Konrad „Wykopaliska gdań­ skie j a k o ź r ó d ł o poznania kultury materialnej — czynek do roli p o s z u k i w a n i a c h etnogra­ badań etnograficznych nad typów i przyjęcia jakiegoś wspólnego W części sprawozdawczej został zanalizowany i poddany k r y t y c e dorobek Polskiego T o w a r z y s t w a L u ­ doznawczego* za rok 1950/1951 b ę d ą c y c z ę ś c i ą 6-letniego planu naukowego. O b e j m u j e on p o d j ę c i e prac biblio­ graficznych i i n d e k s o w y c h , k t ó r e s t a n ą s i ę p o d s t a w ą p r z y s z ł e j E n c y k l o p e d i i Etnografii i Polskiego A t l a s u Etnograficznego, k o n t y n u o w a n i e w y d a w n i c t w T o w a r z y ­ stwa: „Ludu", „Prac Etnograficznych", „ A t l a s u Pol­ s k i c h S t r o j ó w L u d o w y c h " ( k t ó r y c h w y s z ł y już 4 zeszy­ ty), „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" i Archiwum etnoaraficzneao" prowadzenie b a d a ń t e r e n o w v c h i a k o okres w s t e n n v do o n r a c o w a n i a monoarafii r e a i o n a l n v c h w ramach r e e d v c i i d z i e ł K o l b e r a a N a osobna u w a o e Przy­ •>a ł„«ri łv s n r a v L d a n i a Sekrii MetodoloeiezLi i P o ™drnrtw S e V H r ń e r w . ™ miała d w role n o a ł e L n i e 4 monografiami wa a a a regionalnymi". Poza tym prelegent z a z n a j o m i ł uczestni­ n?5u»rb nych. przSowanir Podczas zwiedzania specjalnej wystawy zaape­ l o w a ł do z e b r a n y c h o pomoc w oznaczaniu olbrzymich m a t e r i a ł ó w , co z p o w o d u i c h z n i s z c z e n i a i f r a g m e n t a ­ ryczności nastręcza prof. J a ż d ż e w s k i z etnografią, wielkie podkreślił ponieważ trudności. ścisły W prelekcji związek przedmiot archeologii ich badań jest wspólny. Postawione przez obu prelegentów zagadnienie rozszerzenia b a d a ń etnograficznych w oparciu o doku­ menty historyczne w y w o ł a ł y w y p o w i a d a l i się żywą dyskusję, w Adamska, której profesorowie: G a j e k , Reinfuss, ka, Seweryn, Antoniewicz, Czekanowski, Burszta, Baranowski, Szczot­ Frankowska, Jażdżewski i Szcze­ pański. Zagadnieniu etnograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h po­ ś w i ę c o n y b y ł referat prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m skiej pt. „ B a d a n i a terenowe do monografii regional­ n y c h w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e ń o ś r o d k a ł ó d z k i e g o " oraz p r e l e k c j a dr J a n i n y Krajewskiej poprzedzająca wy­ ś w i e t l e n i e filmu etnograficznego p o ś w i ę c o n e g o o b r ó b c e garncarskiej w Medyni G ł o g o w s k i e j . Cennym uzupeł­ nieniem obu prelekcji b y ł a w y s t a w a prac, kwestiona­ riuszy, r y s u n k ó w i p o m o c n i c z y c h s z k i c ó w u c z e s t n i k ó w badań oraz świeżo wydany tom VIII i IX „Prac i m a t e r i a ł ó w etnograficznych" z a w i e r a j ą c y prace o ś r o d k a ł ó d z k i e g o . W d y s k u s j i nad badaniami terenow v m i poruszone zostaiv n a i w a ż n i e i s z e momentv ł ą c z a ce Sie z tvm nroblemem m anowirie- cel i o m a n i z a c i a b a d a ń technika n r a c v kwestionariusze o k o l e n i e kadr i u c z e s t n i k ó w b a d a ń w v n a „ * i P i'tn Wv^ninnn badania i n w e n t a r v ^ v i n e JLrtJ n | 1 п Т ь , Г nhLwvrh nheirnuiare JL™ „h. I T Г m m Л ~ Y h a r i ^LL" : ń J J ,JLb ni a r „ 7 . ° b s z a r ' V ? , ! Г Z T I Z ! 3 T h u t o ™ 3 h 62 ZTJ k ó w zjazdu z w y n i k a m i g d a ń s k i c h b a d a ń archeologicz­ o b o l c z a s a d m ' opracowaniu у 1 W Y ™ a g a j ą c y c h , r o w ; mez p o s z u k i w a ń n i s t o r y c z n y c n . Ze w z g l ę d u na w a ż n o r . a k t u a l n o ś ć problemu kwestionariuszy do badan tere­ n o w y c h postanowiono z w o a c w c i ą g u stycznia 952 r. p s o b n ą k o n f e r e n c j ę s p e c j a l i s t ó w w celu ujednolicenia «vl«! ZnnrL L i w r«J ^wM^^v^Tdob^^^^ov^. Sprawa kwestionariuszy roboczych w y w o ł a ł a ż y w ą d y s k u s j ę , w k t ó r e j stwierdzono, ż e p o s z c z e g ó l n e o ś r o d ­ ki p o s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i kwestionariuszami, co utrud­ nia ujednolicenie a k c j i b a d a w c z e j . W c z ę ś c i sprawozdawczo-informacyjnej delegaci P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki przedstawili działalność Instytutu w z a k r e s i e b a d a ń sztuki ludowej, a miano­ w i c i e dyr. T a d e u s z Z y g l e r z r e f e r o w a ł dorobek S e k c j i Badania F o l k l o r u M u z y c z n e g o i M u z y k i L u d o w e j — dr Roman Reinfuss p r z e d s t a w i ł prace Z a k ł a d u Badania Plastyki i Z d o b n i c t w a Ludowego. Prelegent s t w i e r d z i ł , ż e s z ł a ona w trzech k i e r u n k a c h : o b e j m o w a ł a prace te­ renowe, opracowanie n a g r o m a d z o n y c h m a t e r i a ł ó w oraz a k c i e w v d a w n i c z a w oparciu o czasopismo Polska Sztuka Ludowa". Ponadto przygotowano do""cTruku p r a c ę monoaraficzna o sztuce ludowei O D o c z v n s k i e a o oma¬ w i a j ą c ą w y n i k i b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r 1949 W dy¬ s k u s j i nad obu sprawozdaniami p o d k r e ś l o n o w a ż n o ś ć P a ń « t w n w p n n Tn4tvtutu Sztuki oraz omówiona ! | ^ п . Г З « п r l a v r t w , L u d o z n a w c z e a o do р а Т Г 1 0 п 1 l ^ J l ^ Z i J i n r ™ rzvm o o d k r e ś l o n o n W drugim dniu obrad dyr. Zofia S z y d ł o w s k a zazna­ j o m i ł a o b e c n y c h z pracami C e n t r a l i P r z e m y s ł u Ludo­ wego i A r t y s t y c z n e g o . W d ł u ż s z y m p r z e m ó w i e n i u prele­ gentka s t w i e r d z i ł a , ż e c e l e m C . P . L . i A . jest popieranie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego, organizowanie pro­ d u k c j i i w p r o w a d z e n i e j e j do miasta,; n a koniec z a a p e l o w a ł a " ~ o w i ę k s z e zainteresowanie i w s p ó ł p r a c ę e t n o g r a f ó w z tą i n s t y t u c j ą . W odpowiedzi Z a r z ą d Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego p o s t a n o w i ł odbyć o s o b n ą k o n f e r e n c j ę z k i e r o w n i c t w e m C . P . L . i A . co do o m ó w i e n i a form w s p ó ł p r a c y . Do w a ż n y c h p o s t a n o w i e ń X X V I W a l n e g o Zgroma­ dzenia n a l e ż y u c h w a ł a o przeniesieniu siedziby Pol­ skiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego z L u b l i n a do Poz­ nania. O. G . �