https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf 048a3f34c9573bac6d730ebd4b52bf21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3146 Title A name given to the resource Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.95-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ Skłonność wszystkim potrzeb. do upiększania najbliższego wnętrza mieszkalnego Indywidualne otoczenia, jest w y r a z o m odczucie piękna, bardzo przede, Boże Narodzenie różnych h a r m o n i i , łączy Najpowszochniej się w Polsce występującymi i najbardziej z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i ­ z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h festowania wiejskich zamożności, wzbudzania w s i , w czasie g d y dominowały pojawiały się w o k r e s a c h kreśleniu u r o c z y s t e g o wspomniane Obyozaj czystości — wyżej świątecznych. Służyły domu wówczas wnętrz ziarno. pod­ zarazem w okresie świąt i ważnych byl punktem d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h . t o „okres niezwykły, Uroczysty i j a k i we dworach były snopy zboża, , , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m krywano słoma, siano dopiero przy­ 3 stół obrusem i zastawiano potrawy; stawiano w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o religijnych, rodzinnych — zwyczajności". dawnej potrzeby. zdobienia 2 itp. Na c h a r a k t e r u święta, zaspakajając d l a późniejszej, trwałej Święta podziwu k u m o chałupy, dekoracje wyjścia świąt wymagał — wedle powszechnego przekonania — czas na pamiątkę w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e 1 który odmienia i dzieli charakter uro­ żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a oprawy Encyklopedia w t y m mają połogiem". 4 podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u - cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której Jest do t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił nadprzyrodzo­ n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający magicznym. wnętrza Toteż miały przedmioty przede zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e ne. stanowiące wszystkim bogatą działaniom świąteczny treść wystrój symboliczną, można traktować jako zjawisko wtór­ uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e w pierwszej żyta po Dobrzyckiej w Pęsach następują­ zasiadają u l u d u było niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym. wojewodziny na to żłobu, p o i z b a c h siać s ł o m ę , zamieszcza informację staropolska też U zwyczajem pani pod- Mazowszu, jeszcze połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów rogach komnaty stołowej ustawianych. L u d wiejski, p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e powrósła 95 I �I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2. święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w . i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w k o n a n i u , że będą l e p i e j rodziły." prze­ S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały snop żyta stawiano Ważnym i bardzo Bożego Narodzenia 5 w kącie i z b y , a l b o we wszystkich kątach zielenią charakterystycznym Godnie atrybutem b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc o k r y t a , gałązka. Źródła interpretują życia, radości, zapowiedź o d n o w y ją jako i лл-zrostu r o ś l i n . świąt trwałą symbol Gałązkami 7 u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e ­ tymi n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i , o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór. , kładziono z okolic ławy p o d stołem, ОгуЬолуа na których i albo wieszano Krynicy, siedzieli przed podczas p o d powałą. wigilią W niektórych podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem mało obrusem wiązki układano słomy i woreczek cienką warstwę wigilij- z i a r n a , zaś n a s t o l e siana. N a obrusie pod rozsypy- луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e ­ niom t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i zabiegi magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a 1 j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y powałę i zaczepiona o drzazgi „tragarza" miała pod spowodoлл-a ó b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k podaje (radomskie, sądeokie), z a t y k a n o je za Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim, Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o ­ ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs­ k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i ­ d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono jedliną a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h jodloлл•ymi gałązkami. Wszystkie to przedmioty ozdabiano jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro­ (sądeckie, g o r l i c k i e ) . Ze z w y c z a j a m i W słomą w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j nym izby Łemkowie wyściełali wieczerzy. dekorowano c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j w y m p a p i e r e m i bibułką. W umieszczano rannie miała a duży kulisty przygoto\4 ana T zapewnić dzieлл'Cz^tom środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y „świat" i pięknie domownikom powodzenie w z opłatka. przybrana pomyślność, miłości Ta bardzo świąteczna dostatek i szybkie sta­ ozdoba i zgodę, zamążpójście. owoców Z i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o czaje. o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność, aby sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a bydło dobrze się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y . Zdrowie 6 i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się poŚ44'ięconj'm Wszystkie agrarnego w 96 w kościele, w dniu Św. S z c z e p a n a to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o , charakteru nadchodzącym roku zimowych obrzędów, u r o d z a j , płodność, owsem, (20 g r u d n i a ) . pogańskiego, гарелл'шо dostatek i miały zdrowie. „ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane Zawieszanym na nich były liczne wierzenia i jabłkom i orzechom zwy­ рггур!зулл апо г калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował zerwać z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y na podłaźniczce oraz resztki wieczerzy wigilijnej wiszące pozostawione ��U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057 n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony łych, w n o c wigilijną odwiedzających domy. d l a dusz pojawiły szeroko i powszechnie się o n e d o p i e r o niemieckiego przyjęte Prusaków w X I X pochodzenia następnie spotykane były przez przede jest zwyczaj stosowane polskie w i upominkiem dla „nowe gąski, k u r k i , i żyjących czyli kręgi, zwierząt n a swobodzie, na obwodzie np. których k r ó w k i z c i a s t a , a w środku postać t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j . od „Nowe dzieci l a t k a " wieszano domowego, cukierkami, one Łukasz pomyślny rozwój 9 u pułapu, z w y k l e w miejscu poczesnym jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830 Gołębiowski. latka", Trzech figurki ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e ­ inteligencję, w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi, oraz umieszczano mieszczan miastach. „Przyjęty Warszawie, jeleni Polsce ewangelickiego, mieszczaństwo wszystkim w wyznania z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec zielenią choinki. W w . i t o głównie u i ludności W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta Króli, lepiono Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą są b a r d z o zmar­ 3 element świątecznej w pobliżu ołtarzyka i o t a c z a n y m czcią. Stanowiły dekoracji hodowli. wnętrza i miały zapewnić 1 1 N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ n y m , a upowszechniły ich ozdoby: jabłka, o z d o b y fabryczne W w ostatnim trzydziestoleciu. specjalnie n a t e n cel pieczone z opłatka, kolorowego wyroby z dmuchanego świątecznym Bożego Narodzenia p a p i e r u i słomy szkła i zdobnictwie nych opłatków. Wykonywano wspólnoty, zastąpiły uwagę zasługują okresem je z opłatków, z życzeniami które na d o chrześcijańskiej tradycji znak świątecznymi dzielenia Zwyczaj i rozda­ w a n i a chlebów o f i a r n y c h . postać krążków lub gwiazd, układanych z śliną. W y k o n y w a n o formy „światy" przestrzenne, geometrycznych, tzw. ćwiartek koła, z nich budowane rzadziej z małych wąskich również elementów występującym kiem, „pisania" pomalowanej atrybut świąt. woskiem, wyskrobywania skorupce, oklejania ozdób rdzeniem „rysowankami", lub „kraszankami", na sitowia, na­ „malo­ „owijankami". Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o ­ n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w ­ n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w . 1 2 W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści­ wości występowanie i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a wzorów uprzednio się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " , bryły. Podobnie gwiazdy jako nieodzowny tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u — zywa l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e kościelnych też Wielkanoc­ W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i ­ prostokątów, j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h świąt tych Polsce wankami", pasków opłatka, łączonych przypisywano z okresem powszecłmio O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały najczęściej związanym w z białych i b a r w ­ wraz funkcjo obrzędowe i magiczne akcesoriom n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej oryginalne, p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści. ten nawiązywał Rozliczne niektórym wnętrz związanym z n a szczególną Wielkanoc orzechy, cynfolii. s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y chrześcijańskiej Tradycyjne ciastka, i przeciwdziałania złym jaj, zwykle praktykach magicznych. mocom. Tłumaczyć malowanych, Stosowano w t y m n a t ży wielu jo więc w obrzędach obrzędach k u b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać pojednanie, bezpieczeństwo wspólnotę, braterstwo i miłość, d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo Ważne funkoje świąteczne. W 98 obrzędowe spełniały też miały Boże. zapewniać stanowiły 1 0 niektóre wypieki Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu, spożywano pewnić pasterzom i dowód życzliwości podczas zdrowie, trzodzie. obrzędowej pomyślność Dawane w i s y m p a t i i . Dzielone uczty i podarunku i wielkanocnej płodność. chronić Skorupki uroczyście miały za­ pisanek, �I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y k . N o w e g o Sącza, 1941 �И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną. �I �102 �т �rzucane do sadu i n a podwórze, p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e miały zbiory odstraszać szkodniki, owoców. Wierzono też, druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają trwałe że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność, że r z u c o n e w płomienie ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e się w jajko wodzie wodą w Poniedziałek powały, Najbardziej parapetów o k i e n , później rozpowszechnioną ozdobą wnętrza ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i . się t e ż stołu. (o zasięgu Niektóre ich 1 5 zapewni f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p . wyku­ kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e Dyngu­ f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł ­ z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m ozdoby s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel­ n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j ich przychylność i pomoc. tychczas rubieże przez ludność Polski. Są też Zwyczaj prawosławną były mieszkalnych zamieszkującą wschodnie 1 3 do np. ozdoby w przykładom „maików", łowickiem gdzie sztuki do zdobniczej. dekoracji oklejano i to j a k i Wielkanocy — na parapetach o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h . B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e obecnej kolorowe jako element jaja nocnych dekoracji pająków. są p o w s z e c h n ą stołów świątecznych w okresio Typową w Polsce b a r a n k i ozdobione czerwonymi chorągiewkami z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m , w r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i prawdziwego zwyczajnie „święcą B a r a n k a Chrystusowego baranki przypominające i jogo t r i u m f dlatego toż chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole, sucho pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " . Podstawowym znaczeniem jest i c h funkcja, aspekt w y m i e n i o n y c h wyżej estetyczny 2 poł. X I X w . p r z y n o s i 1 4 akcesoriów schodzi n a d r u g i plan. duże z m i a n y . S t o p n i o w e z nawleczonymi na Formy po­ w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i malowanek, 104 naklejanych papierowych ozdób, obrazów i końcu można w zo w z g l ę d u n a z a s a d y następujących ich grupach: budowy krystaliczne, t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n powstających wych przez rozmaite Najpopularniejsze z zestawianie i łączenie podstawo­ elementów k o n s t r u k c y j n y c h . cewek słomianych, i łączonych w z n i c h , pająki k r y s t a l i c z n e , składają się l u b kawałków sitowia na nawlekanych konstrukcje przestrzenne ostrosłupy, często z e s t a w i o n e przypominające podstawami, dekorowane papiero­ w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki tarczowe konstruuje się z kwadratów plecionych ze słomy l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo. Zdobione są bombkami z resztek włóczki, papierowymi lub b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe powstają przez połączenie obręczy z d r u t u słomy, owiniętych bibułką lub płótnem łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u , l u b odpowiednio strzępionymi paskami płótna. Pewną o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o ­ we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w ­ wprowa­ potom młodsze, które sklasyfikować skie „kierce" lub gospodarzy, kuliste, z piórek, l u b c i e n k i c h słomek początkowo najbogatszych pająki budowane girlandy domach dekoracji. rzadkie lub „światami" d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m , w „jeżami", już „pierzakami" nitki wielka­ też i c h t y p , niezwykło p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta. Do ozdobą Wielkanocy. i dotyczczas powszechną dekoracją stołów są t e ż zwane wnętrz papierowymi w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt — zarówno Bożego Narodzenia chwili Najstarszy były pisanki ciekawym Stosowano t o n p r a k t y k o w a n y jest do­ — oleo­ oraz złożone z łowickio ozdoby rozchodzących skręconych s p i r a l n i e pasów Osobliwością z ciekawszych polskiej form pułapu, przypominające promieniście bibuły. sztuki świątecznej się łańcuchów 1 6 ludowej, a przy dekoracji wnętrza tym jedną była wyci- �папка p a p i e r o w a , powstała w 1 poł. X I X narda Strojnowskiego. wieku była — to W n a t e n okres ozdoba 2 pol. XlX-go przypada bardzo nach Polski. Obecnie sprzedawany o jej rozwój znana w jedynie jako wielu później z — t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e gicznych motywach zdobniczych spotykanych w czonych ludowy na pisankach. Odrębną rzadziej Opoczna, Sporządzano je z b a r w i o n y c h wach glansowanyoh, i formą ściernie. zdobnictwa niektórych Łowicza, K r a k o w a , Kaszubach zręby chałup oraz z umiesz­ 1 9 ludowego W analo­ malaturaoh ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h malatury kupowanych, gotowych, motywy roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w regio­ wyrób W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą, domu, a XX-go „Cepelii". także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m . w Leo­ zasięgu t e r y t o r i a l n y m pająków, występuje w sklepach i n a początku najbujniejszy powszechna, n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y w . a o d k r y t a około 1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a Dąbrowy okazji są wspomniane regionach, świąt np. w już okolicach Tarnowskiej, na Kuja­ wielkanocnyoh malowano i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie „ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e w k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła określonym zwyczajowo porządku, odmiennie w różnych r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h stropowych. T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie. W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą jedno i wielobarwne, symetryczne być (cięte z podwójnie, l u b k i l k a ­ k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ; ażurowe b ą d ź płasz­ czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o ­ w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze, podwójne, l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne „kwadraty", „kółka", cztero i ośmiopromienno S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " — poziomo bukiety — kwiatowe. W oraz „tasiemki" — (ażurowe „gwiazdy"). Omówione świąt, Najczęściej były trwałą odnawiane ale w zmieniającą wykonywane Dąbrowy okrosach się własnoręcznie ważnych dekorację przez izby. gospodynie, p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h , umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y świadczy o i n w e n c j i i pomysłowości w surowców, stosowanych Istotne rozbudowane pasowe ozdoby stanowiąc bogato znaczenie technik, miało zakresie kompozycji dopasowanie i estetyczne, wykorzystania i kolorystyki. sharmonizowanie t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza kompozycje i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p . 1 7 okresie międzywojennym w zdobnictwie ludowym Świąteczna poja­ dekoracja była i jest dotychczas źródłem r a ­ w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d ­ dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n ­ k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a ­ ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o ­ ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a rzyw c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e . sztucznych. K w i a t y przypominająoe t e układano w piramidki, wianki b u k i e t y płaskie, l u b i tzw. „półwianki", Służyły i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e wszyst­ To właśnio t y m i Zwolińska potrzebami powodowana, 84-letnia z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d Anna ważniejszymi k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia świętami m a l u j e się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b dekoracyjne, bogactwo „placki" (niegdyś wydaniu, w lub stylizacja form o d m i a n i barw, ciekawe spotykanych w naturze. naśladownictwo 1 8 W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z odpowiednio w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h stosowane do dekoracji ikon i obrazów. W okrefie oraz Zielonych powszechnej własnoręcznie znak, że d o d a t k u biegłe wszystkie dom w budynki zamieszkują gospodarcze dziewczęta wykonywaniu tej na świątecznej, n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t taki p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę i jest z daleka j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e W Polsce centralnej wysypywano piaskiem geometryczne w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o zdobnictwa ozdobiona Ta w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d czano ptaszki. dzieciństwa. We czasu n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e jej widoczny. Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz­ sama co przed kilkudziesięciu laty o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o ­ wnętrz i obejść. W okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h dą, Świąt, p o k r y w a n o nimi e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y sypano wzory n i e wyobraża sobie bowiem świąt bez choinki. Nowymi I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k , T o k a r n i a , 1981 r. 105 1 �Pająki 106 к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a Jaroszki, woj. radomskie Czachor. w. �Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ; i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie �I I . 31. Pająk wycięte z tygodników i laurka wykonana z okazji D n i a Kobiet. Wszystko kulisty, w y k . Kozelia przez dzieci t o jest w y r a z e m szkolne pieczołowitej Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie Jako obecnoj relikty dawnej obyczajowości niektóre e l e m e n t y dawnego przetrwały świątecznego do t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a i z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a " d u m y , opierającej się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y uważają za d z i w a c t w o i objaw jej starania świąteczne, przetrwały zdziecinnienia. P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e ­ grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych we w s i hafciarek i specja­ zwyczaj Świąt); plecie Ciała i u m i e s z c z a t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b . zwykle świątecznego Pod wpływem zdobnictwa pielęgnują upowszechniających m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j żenia wnętrza d o rzadkości, dzisiaj i tradycyjne stare dekoracji. Elementy ozdoby zanikają, przedmioty. wielkanocne, tataraku w się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę pobliżu świętych trwałe i powszechne kobiety. także w mieście. Bożegb j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach, tradycje obrazów. Zwraca uwagę fakt, że są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się Niektóre z nich, j a k ubierane drzewka czy kultury z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i , wyposa­ tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o się n a w s i w z o r ó w standardowe, produkowano masowo 108 jedynie snopy drzewka n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m t a k i e należą już wypieki, pisanki z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o - Przykłady niektóro chwili zdobnictwa. wyparte przez rozścielane p o d o b r u s e m — nego, potrzeby zachowania znaczenie, są w y r a z e m ciągłości inne — przywiązania tradycji. j a k siano do daw­ �II. 32. Pająk krystaliczny, w y k . Franciszek P К i Wanda 1 2 Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska Wy— o świętowaniu w Polsce, W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6 I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 3 4 s. J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów sens w dawnej kolędowania, Polsce, Т. I I , 40 5 szawa C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia 1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7 staropolska, War­ P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków 1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k Zwyczaje doroczne Podgórzem, s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a , Rok obrzędowy na Pomcnzu, T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą , 6 skierniewickie Z Y P I S Y P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, XVI—XVIII w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu rozrzucano po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże, Etno­ grafia Pclslca, P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4 rzeczysko Brzozowskie, Sromów, w o j . i z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach 1976—1979. P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje doroczne a tradycja grecko-rzymska, K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko wigilijne, jego począ­ tek... Boże Narodzenie, s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę zielonej gałęzi. 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob­ n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w . C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, s. 2 0 — 2 7 , rozdz. Światy P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół­ n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1, s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i Por t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie ozdobne pieczywo ludowe cz. I, „ P o l Szt L u d . " , R X X X I I , 1978 n r 1 8 9 1 0 1 1 109 I �U. 33. Pająk z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m w Warszawie P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia Staropolska, hasło „ p i s a n k i " 20—27 P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polska, r o z c l z . Obrzędy doroczne, s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne polskie zwyczaje ludowe, K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna, i Pisanki, s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i , m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h , k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki w Galicji Lwów 1 SI8; zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s ­ twa Ludoznawczego, formy i t e c h n i k i zdobnicze, zwyczaje z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n ­ k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e , związana z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z , Wielkanoc na Białorusi, o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu­ jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści­ wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho­ wania zdrowia. 1 2 s. 1 3 110 Etnograficznym C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej s. 59 I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u ­ łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i ­ c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 . P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki, s. 2 9 — 7 3 . W rozdziale Pająki przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a pająków, g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo wnętrza Lasowiaków, „ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9 Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m , Wycinanka ludowa, W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X , 1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka, Z badań nad wycinanką kurpiowską, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy wy­ cinanek ludowych w Sieradzu, „ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1, 1 4 Polsce, 1 5 1 6 1 7 �Ill �I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie 9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki ludowe z pow. gar woliń­ skiego, otwockiego, mińsko-mazowieekiego, katalog wystawy Por. A. Kunczyńska-Iracka, Ludowe kwiaty sztuczna ( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2 P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej dekoracji wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a ­ nocy, w Polsce Centralnej 1 B 1 9 Fot.; 112 J . G r a b o w s k i , Polska sztuka, ludowa; formy i regiony, W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki, Kraków 1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z , O sztuce ludowej w Polsce, W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I Malarstwo, część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie k/Tarnowa „ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 2 0 J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37 �