https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98f82e0fcacbb0d7aad6030cbecf3812.pdf 342b3bf2379b9590998f92aa1e636aa6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:858 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.237-248 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I , z. 1 FRANCISZEK Wybór BUJAK, pism. Opracowanie, przedmowa, komentarze H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , P W N , t. 1-2, W a r s z a w a 1976 Franciszek Bujak b y l pionierem polskiej h i s t o r i i gospodarczej i polskiej so- cjografii, a także j e d n y m z p i e r w s z y c h promotorów badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h w z a ­ k r e s i e n a u k społecznych. W r o k u 1900 świeżo p r o m o w a n y 2 5 - l e t n i doktor, chłopski s y n , przystąpił z i n i c j a t y w y w y b i t n e g o wówczas przywódcy s o c j a l i s t y c z n e g o w G a ­ l i c j i I . Daszyńskiego do p r a c y n a d monografią dana w następnym r o k u w s e r i i r o z p r a w znacznym zainteresowaniem swych rodzinnych Maszkienic. A k a d e m i i Umiejętności Wy­ spotkała się ze i u z n a n i e m ze s t r o n y polityków i u c z o n y c h , e k o n o m i ­ stów i historyków. S a m autor wspominał po l a t a c h , że pisząc ją dojrzał j a k o u c z o ­ ny i jako obywatel. Już w 1901 r. wykonał B u j a k m i a s t e c z k a L i m a n o w a , a nieco później, po p o w r o c i e nową, zleconą m u monografię z podróży n a u k o w e j zagranicę, napisał i w y d a ł w 1903 r. monografię w s i Żmiąca. Opracowując rodziny te m o n o g r a f i e chłopskiej wykazał c z y c h i społecznych ówczesnej renie polskim publikacje oraz b l i s k o z n i m i związane z a g a d n i e n i e Bujak znakomitą orientację w budżetu gospodar­ G a l i c j i oraz pełną samodzielność badawczą. N a t e ­ n i e miał poprzedników, zagraniczne, problemach zwłaszcza n a których związane mógłby ze szkołą się wzorować. L a Playa, które Poznał posłużyły m u z a źródło i n s p i r a c j i . P i e r w s z y podniósł u n a s z a l e t y w y w i a d u t e r e n o w e g o , z w ł a ­ szcza zbiorowego, p i e r w s z y renowe do całościowego w t y m monografii wykorzystał też źródła h i s t o r y c z n e , s t a t y s t y c z n e i t e ­ opracowania. Zamiaru opracowania dalszych monografii, środowisk r o b o t n i c z y c h , n i e zrealizował pochłonięty i n n y m i p r a ­ c a m i b a d a w c z y m i . J e s z c z e r a z wrócił do badań m o n o g r a f i c z n y c h w 1911 r. (już j a k o profesor U J ) , przedstawiając o b r a z z m i a n d o k o n a n y c h w r o d z i n n y c h M a s z k i e n i c a c h między r o k i e m 1900 a 1911. Było to p i e r w s z e s t u d i u m z m i a n społeczno-gospodarczych polskiej wsi. Oparte na danych statystycznych i terenowych n i e miało wyraźnych założeń t e o r e t y c z n y c h , n i e zawierało uogólnień i porównań, podobnie j a k p o p r z e d n i e monografie, choć w przedmowie autor przekonująco uzasadnił reprezentatywność M a s z k i e n i c d l a określonego t y p u w s i r o l n i c z o - r o b o t n i c z y c h . C z y n i o n o później Buja­ k o w i z a r z u t y z tego p o w o d u , l e c z przecież m o n o g r a f i e jego zachowały i umocniły n a w e t z b i e g i e m c z a s u s w ą wartość dzięki r z e t e l n e j i bogatej d o k u m e n t a c j i , jasności wykładu oraz wydobyciu przez autora spraw i zagadnień istotnie ważnych. Stały się c e n n y m źródłem h i s t o r y c z n y m d l a p o z n a n i a życia w s i i m i a s t e c z e k południowej Małopolski w o k r e s i e w i e l k i c h p r z e m i a n n a początku X X w . W a r t o że B u j a k pierwszy użył nazwy o dużym z n a c z e n i u z a r o b k o w a n i a „wieś rolniczo-robotnicza" w przypomnieć, odniesieniu do w s i n i e r o l n i c z e g o , a więc do M a s z k i e n i c . N o w y c h , z a ­ m i e r z o n y c h p i e r w o t n i e badań n a d d a l s z y m i z m i a n a m i w M a s z k i e n i c a c h już n i e p r z e ­ prowadził. W 1905 r. F r a n c i s z e k B u j a k podstawie obszernej rozprawy habilitował się w U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim n a o o s a d n i c t w i e Małopolski i w t y m s a m y m r o k u w y - �238 RECENZJE głosił swój p i e r w s z y wykład, przedstawiając z n a c z e n i e i p r o g r a m czej, której miał się odtąd poświęcić w całej s w e j nej. B y ł p i e r w s z y m , który t e n p r z e d m i o t w historii gospodar­ pracy badawczej i organizacyj­ Polsce systematycznie wykładał i j e d ­ n y m z p i e r w s z y c h w E u r o p i e , który opracował z a k r e s zadań i p r o g r a m badawczy h i s t o r i i gospodarczej. P o 1918 r. przeniósł się do L w o w a , gdzie zorganizował n a j l e p ­ szy w o k r e s i e międzywojennym ośrodek badań h i s t o r i i gospodarczej Polski. W y d a j ą c o b e c n i e o b s z e r n y wybór p i s m F . B u j a k a prof. H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a przypomniała go j a k o h i s t o r y k a i twórcę określonego p r o g r a m u badań h i s t o ­ rycznych, zamieszczono a także publikacje oraz jako poświęcone zagadnieniom i organizatora programom metodom wszystkich monografii badań i zadaniom historii i gospodarczej d u j e się także o b s z e r n a rozprawa kształt historii. I społecznych gospodarczej, i historycznych wśród n i c h p r z e d m o w y do prac F . Bujaka. i s t u d i a B u j a k a dotyczące k o n k r e t n y c h z a g a d ­ nień h i s t o r i i społecznej — o nowy nauk tomie s o c j o g r a f i c z n y c h , a także pełna bibliografia T o m I I z a w i e r a niektóre r o z p r a w y jak naukowych. W P o l s k i od X do X X w . W tomie I znaj­ prof. Urbańskiej, zatytułowana: Franciszek Bu­ A u t o r k a przedstawiła t a m w 3 k o l e j n y c h rozdziałach poglądy i dorobek n a u k o w y F . B u j a k a w z a k r e s i e n a u k społecznych i h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r i i gospodarczej uczonego, oraz ogólnej metodologii historii. Ukazała szerokie horyzonty który z n a c i s k i e m podkreślał w i e l o s t r o n n e gospodarczych, widział ich nierozerwalny związek z n a c z e n i e dziejów z teraźniejszością działalności p r a k t y c z n e j , uważał działalność gospodarczą społeczno- i potrzebami za fundament życia p o l i ­ tycznego narodów. P r o p a g o w a ł u p r a w i a n i e h i s t o r i i w powiązaniu z i n n y m i n a u k a m i społecznymi i n a u k a m i o k u l t u r z e . Wyróżniał się t a l e n t e m o r g a n i z a c y j n y m t y c z n y m zmysłem w o b e c niedomagań s p e c j a l n y c h instytutów b a d a w c z y c h Rozprawa 0 ta, napisana całości d o r o b k u naszej n a u k i , głosił konieczność d l a p o t r z e b n a u k h i s t o r y c z n y c h i społecznych. subtelnie i w n i k l i w i e , jest p i e r w s z y m F . Bujaka jako i kry­ utworzenia historyka i organizatora głosem w dyskusji nauki. Daje obszerny przegląd problemów, którymi się on zajmował. L e k t u r a j e j n i e j e s t łatwa d l a c z y ­ t e l n i k a , który n i e z n a d o b r z e treści p r a c F . B u j a k a , a także p o d s t a w o w y c h prob­ lemów h i s t o r i i gospodarczej. Niewątpliwie rację m a prof. M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a mięta się r a c z e j mało o p o d s t a w o w y m stwierdzając, że dziś p a ­ d o r o b k u F . B u j a k a , o jego p o s t u l a t a c h w z a ­ k r e s i e t e o r i i i metod, dlatego p r z y p o m n i e n i e tego d o r o b k u j e s t sprawą n a d e r żyteczną i ważną. D o p o s t u l a t u pełnego w y d a n i a o b y d w u tomów Galicji diów nad osadnictwem Małopolski k l a s y c z n y c h dziś m o n o g r a f i i po­ Stu­ oraz można dodać p o s t u l a t w z n o w i e n i a również j e g o oraz p r z y p o m n i e n i a p r a c dotyczących k u l t u r y w s i p o l ­ s k i e j . W 50 l a t po w y d a n i u Zmiącej podjął b a d a n i a w tej w s i Z . T . W i e r z b i c k i i w k i l k a l a t później w y d a ł nową, obszerną j e j monografię. N i e m n i e j c e l o w e byłoby o p r a ­ cowanie podobnych monografii l a t po m o n o g r a f i a c h W bogatym współczesnych dorobku w trudno ludowa 1 jej na tle kultury dziś dostępnym przedrukowany zabytków. nów. Należał wydawnictwie artykuł z 1946 r. Kilka i powszechnej, ogłoszone w i niemal zapomniane. uwag Interesował się B u j a k zagadnienia do 75 związek z etnografią, w t y m duże s t u d i u m narodowej historią o zamiłowaniu W grona Słownika starożytności został ludowej i aktualnymi problemami z z a k r e s u h i s t o r i i e t n i c z n e j , zwłaszcza redaktorów 1930 r. tomie I do tradycji chłopskiej, l e c z z innego p u n k t u w i d z e n i a niż t e n , którzy p r z y j m o w a l i Podejmował w n a u k o w y m F . B u j a k a możemy odnaleźć p o n a d 20 a r t y k u ­ łów, przyczynków i r e c e n z j i mających pt. Kultura M a s z k i e n i c oraz L i m a n o w e j , Bujaka. kultury etnografowie. Prusów i słowiańskich. Litwi­ Około 1900 r. nosił się z z a m i a r e m n a p i s a n i a p r a c y o k u l t u r z e ludności góralskiej n a o b s z a ­ rze K a r p a t . Interesował się organizacją i p r o g r a m a m i muzeów i w y d a w n i c t w nalnych. regio­ �RECENZJE Omawiany wybór pism F. Bujaka niewątpliwie dobrze odpowiada intencjom w y d a w c y , pożyteczne j e d n a k mogło być uzupełnienie go k i l k o m a r e c e n z j a m i , w któ­ rych t e n u c z o n y dał w y r a z zagadnień. Przedrukowane swemu dość polemicznemu stanowisku wobec l i c z n e (21) p r z e d m o w y do książek omawianych dotyczą prac najbliższych B u j a k o w i , przedstawiają n i e r a z c i e k a w i e w a r u n k i i c h p o w s t a n i a , c h a ­ rakterystyczne cechy i znaczenie, rzadko jednak dotykają s p r a w spornych, d y s k u ­ syjnych. Edward FOLKLOR R O B O T N I C Z E J ŁODZI. Pokłosie konkursu Pietraszek („Literatura Ludowa", R. X I I - X V ) , P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , W r o c ł a w 1976, s. 246 W ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t obserwować możemy w P o l s c e rosnące z a i n ­ zagadnieniami rodzimej kultury r o b o t n i c z e j . Wśród do­ publikacji tego tematu zdecydowaną większość stanowią a r ­ tykuły (często pionierskie) o- charakterze p r z y c z y n k a r s k i m . Mają one bez­ sprzeczną wartość poznawczą, nie są j e d n a k w stanie ukazać całokształtu kultu­ teresowanie etnografów tychczasowych r y robotniczej, j e j c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , f u n k c j o n o w a n i a iż w c h w i l i obecnej monograficznym, należałoby wykorzystując podjąć badania zebrane i r o z w o j u . W y d a j e się, o charakterze syntetycznym czy materiały i przeprowadzając dalsze, głębione b a d a n i a . W y d a j e się także, iż etnografia ze względu n a s t o s o w a n i e po­ specy­ f i c z n y c h m e t o d i t e c h n i k b a d a w c z y c h j e s t szczególnie p r e d y s p o n o w a n a do podjęcia tej obok tematyki. K u l t u r a wytworów robotnicza jest kulturą złożoną, zawierającą o r y g i n a l n y c h także i inne, o d p o w i e d n i o p r z e t w o r z o n e a zaczerpnięte z k u l t u r y l u d o w e j , mieszczańskiej i wielu zaadaptowane, czy z tradycji narodowej. Całość k u l t u r y robotniczej p o w i n n a stać się p r z e d m i o t e m badań e t n o g r a f i c z n y c h , chociażby z uwagi n a s i l n e związki k u l t u r y r o b o t n i c z e j z kulturą ludową w w i e l u regionach P o l s k i . W y k a z a ł y to n a przykład p r a c e E . P i e t r a s z k a i b a d a n i a p r o w a d z o n e od w i e ­ l u l a t p r z e z Ośrodek Łódzki. W i e l e j e s t j e s z c z e do z r o b i e n i a w tej d z i e d z i n i e badań. Znacznych uzupełnień wymaga chociażby materiał opisowy, do d a l s z y c h badań, rozważań t e o r e t y c z n y c h , b u d o w a n i a teriał w r a z z próbą monograficznego d a n e j n i e d a w n o p r a c y pt. Folklor Praca ujęcia robotniczej konkursu został nazwany poświęcona wspomnień Konkursem była zebraniu zagadnienia znajdujemy średniego i s t a r s z e g o p o k o l e n i a torów k o n k u r s u n a z a g a d n i e n i a mentów k u l t u r y r o b o t n i c z e j Łodzi w opisowych wy­ l a t a c h 1972- Zasadnicza — część autentycznych robotników łódzkich. Łącznie zebrano organiza­ i szeroko r o z u m i a n e g o próby o p i s u n a j b a r d z i e j Łodzi w m.in. w relacji, u k i e r u n k o w a n y c h przez życia codziennego można już było dokonać p e w n e j w F o l k l o r u Robotniczego. materiałów 61 opisów oraz 317 pieśni. N a p o d s t a w i e podstawę Łodzi. t a j e s t pokłosiem k o n k u r s u p r z e p r o w a d z o n e g o 1973, który stanowiący s y n t e z itp. T e g o t y p u m a ­ folkloru charakterystycznych ele­ l a t a c h 1900-1930. W rezultacie otrzymujemy książkę z k i l k u w z g l ę d ó w wartościową i interesującą. O j e j wartości d e c y d u j e m . i n . s z e r o k i z a k r e s t e m a t y c z n y oraz sposób o p r a c o w a n i a i w y k o r z y s t a n i a a u t e n t y c z n y c h , u n i k a l n y c h materiałów — r e l a c j i osób od l a t związanych z Łodzią. Zakres tematyczny pracy życia robotników odpoczynku wych. W kowej, i od Folklor spędzenia czasu wolnego po zbiór r o z d z i a l e pt. Mieszkanie obok robotniczej obejmuje różne dziedziny świąt z i m o w y c h , f o r m różnorodnych pieśni okolicznościo­ Łodzi opisu mieszkań, zwyczajów w e s e l n y c h , materiałów łódzkich konkursowych robotników, wykorzystano a u t o r s t w a Elżbiety Włady- ponadto zebrane wywiady w r a m a c h p r a c b a d a w c z y c h Działu K u l t u r M i e j s k i c h p r z y M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Łodzi. A u t o r k a daje krótki r y s r o z w o j u Archeologiczno- budownictwa mieszka- �240 RECENZJE niowego w Łodzi w X I X w. i z a j m u j e się bliżej t r z e m a wyodrębnionymi mieszkań: robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h , w y k w a l i f i k o w a n y c h p y te zostały wyodrębnione n a p o d s t a w i e typami i majstrów. T y ­ wcześniejszych badań a u t o r k i . T y p m i e ­ szkań majstrów n i e znalazł j e d n a k o d p o w i e d n i e j r e p r e z e n t a c j i w materiałach k o n ­ k u r s o w y c h , co w pewnym stopniu rzutuje n a kompletność obrazu Pozostałe t y p y mieszkań są n a t o m i a s t dobrze r e p r e z e n t o w a n e , powiedzi rodzin konkursowych udało się r o b o t n i c z y c h , urządzenie domowego i mebli, zabiegi szczegółowo wy­ warunki mieszkaniowe wnętrz, t j . r o z m i e s z c z e n i e sprzętów gospodarstwa mające n a celu i czystości itp. W y p o w i e d z i te wskazują odtworzyć rzeczywistości. a n a podstawie utrzymanie mieszkania w porządku ponadto n a znaczną zależność ilości i j a ­ kości p o s i a d a n y c h sprzętów i m e b l i od dochodów rodziny. Cenną ilustracją typów mieszkań są z r e k o n s t r u o w a n e p l a n y wyposażenia wnętrz oraz fotografie np. m e b l i , z e g a r a , naczyń i przdmiotów k u c h e n n y c h itp. A u t o r k a z w r a c a u w a g ę n a podobień­ s t w o o p i s y w a n y c h wnętrz z przełomu X I X i X X w. (szczególnie mieszkań ników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h ) robot­ do t r a d y c y j n y c h wnętrz w i e j s k i c h o k o l i c Łodzi. P o ­ dobieństwo to świadczy niewątpliwie o k o n t y n u o w a n i u t r a d y c j i l u d o w y c h w środo­ wisku robotniczym mieszkań jeszcze w (majstrów) przypadku można początkach nie znalazł by zapewne naszego odbicia w s t u l e c i a . S z k o d a , że t r z e c i t y p materiałach zaobserwować konkursowych. wyraźniejsze odejście od W tym tradycji l u d o w y c h w stronę i n n y c h rozwiązań, n p . zbliżonych do s t y l u mieszczańskiego. S ą ­ dzę, że włączenie wyjątkowo rozdziału o wnętrzach do p r a c y t r a f n y m . T r u d n o b o w i e m badać f o l k l o r o folklorze w było oderwaniu posunięciem od m a t e r i a l n y c h realiów życia codziennego. B a r w n y m i chętnie o p i s y w a n y m p r z e z etnografów e l e m e n t e m f o l k l o r u są czaje i obrzędy rodzinne, wśród których szczególne miejsce przypada małżeństwa. Z w y c z a j a m i i obrzędami w e s e l n y m i łódzkich r o d z i n r o b o t n i c z y c h muje się J a n P. Dekowski (część II — Wesele). Podstawę zwy­ zawarciu omówienia zaj­ stanowi 21 opisów o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m i 9 opisów dotyczących k o n k r e t n y c h w e s e l . Dzięki t y m materiałom przygotowań Spotykamy dowym, do ślubu w mamy od możność momentu tych opisach wiele które z a p e w n e wywodzą prześledzić skojarzenia zwyczajów w s z y s t k i e najważniejsze małżeństwa c z y zachowań się z k u l t u r y l u d o w e j do uczty o c h a r a k t e r z e obrzę­ najbliższych okolic Łodzi (np. s w a t y , zmówiny, podział ról drużbów i d r u h e n , w i t a n i e młodych p o powrocie od ślubu c h l e b e m i solą, z b i e r a n i e n a c z e p e k itp.). Związki f o l k l o r y s t y c z n e j wy fazy weselnej. opra­ w e s e l r o b o t n i c z y c h z w e s e l a m i w i e j s k i m i możemy również zaobserwować (dla początków X X w.) analizując bogaty z e s t a w pieśni w e s e l n y c h . A u t o r z w r a c a także u w a g ę n a z m i a n y , j a k i m ulegała obrzędowość w e s e l n a i zwyczaje związane z z a ­ w a r c i e m małżeństwa (np. z a n i e c h a n i e z b i e r a n i a n a c z e p e k tuż po I I w o j n i e towej, a n a to m i e j s c e p o j a w i e n i e się z w y c z a j u p r a k t y c z n y c h ) . Dzięki w i e l o a s p e k t o w e m u dawania prezentów ujęciu t e m a t u o p r a c o w a n i e świa­ rzeczowych, J . P. D e k o w - skiego, m i m o że nie w y c z e r p u j e całości z a g a d n i e n i a , można zaliczyć do n a j l e p s z y c h w d o t y c h c z a s o w e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j tego t e m a t u . W części I I I (Święta) Irena Lechowa opisuje z a k r e s t e m a t y c z n y rozdziału został p o d y k t o w a n y rym wyraźnie odbijają przeważały się p r z e d e relacje dotyczące świąt wszystkim indywidualne przebieg świąt z i m o w y c h . tej p o r y roku. W materiałach przeżycia osób reprezentujących starszą generację łódzkich robotników. T e n b a r d z o osobisty, p r a w i e s u n e k s t a r s z y c h Łodzian do świąt, p o p a r t y Taki materiałem k o n k u r s o w y m , w któ­ naj­ intymny sto­ zresztą dostatecznie f a k t a m i dokumen­ tującymi s a m p r z e b i e g świątecznych wydarzeń, pozwolił a u t o r c e w sposób b a r w n y i s y m p a t y c z n y oddać k l i m a t i n i e p o w t a r z a l n y i zapustów w środowisku c h a r a k t e r świąt Bożego Narodzenia r o b o t n i c z y m Łodzi s p r z e d kilkudziesięciu laty. Nieczęsto zdarzają się w etnografii tego t y p u opisy. Z w y k l e mamy do c z y n i e n i a ze szczegó- �241 RECENZJE łową rejestracją dość szybko faktów mogą uzyskanych znużyć drogą bardzo c z y t e l n i k a . T u jest drobiazgowych inaczej. Zebrany badań, materiał które m a co p r a w d a niejednakową wartość naukową, a l e jego ogromną zaletą jest to, że p r z y ­ bliża nas e m o c j o n a l n i e do przygotowań przedświątecznych, do w i e c z e r z y wigilij­ nej, świętowania, występów Herodów czy z a b a w karnawałowych w z a p u s t y . zuje on, j a k b l i s k i e i s w o j s k i e konkurs n i e dostarczył są te święta, j a k i e budzą e m o c j e materiałów dla opracowania całego Wska­ itp. S z k o d a , c y k l u świąt że dorocz­ n y c h . Z konieczności pominięto więc W i e l k a n o c , Z i e l o n e Świątki, W s z y s t k i c h Ś w i ę ­ tych i wiele wynika i n n y c h . N i e m a też w to z treści p r a c y , c z y m zupełnie n o w y c h A klasy które zaczęto obchodzić w Królestwa P o l s k i e g o , należy poprzestać dokonanej kształtowania a przynajmniej się w środowisku nie robotni­ świąt, n i e związanych a n i z tradycją ludową, a n i religijną. w i a d o m o , że i s t o t n y m świętem 1 Maja, materiale konkursowym, potwierdzenia w Warszawie, li tylko robotniczej latach Żyrardowie na klasowej było i jest Święto P r a c y 1890-1892 w i właśnie interpretacji p r z e z historyków, ale próbować t r z e c h dużych w tego — ośrodkach Łodzi. Sądzę, iż n i e święta, już właściwie wzbogacić naszą wiedzę i zanalizować to święto w k a t e g o r i a c h k u l t u r o w y c h . W części poświęconej dzania c z a s u wolnego nalnymi wypowiedziami dłuższe i bardziej działach pracy) część książki odpoczynkowi przez rodziny uczestników są ma ciekawym materiałem charakter bardziej sposoby czasu wolnego, korzystania i K u c h a r s k a opisuje bogato konkursu. d r o b i a z g o w e od w y p o w i e d z i t e t y c z n y . W y p o w i e d z i podzielono wyznaczniki Jadwiga robotnicze, Cytowane faktograficznym. przyczyńkarski czynniki spędzania tego W pierwszej przez (nierzadko sumie roz­ jednak ta czy s y n ­ omówiono możliwości, rodziny spę­ orygi­ pozostałych niż m o n o g r a f i c z n y warunkujące czasu formy artykuł wypowiedzi zamieszczonych w n a d w i e części. W tj. ilustrując dokładnie zakres robotnicze, oraz warunki m a t e r i a l n e r o d z i n r o b o t n i c z y c h oraz p r z e s t r z e n n e r a m y w y p o c z y n k u (miejsce). S t o ­ sunkowo Szeroki małe z n a c z e n i e miał n a t o m i a s t poziom wykształcenia r o d z i n r o b o t n i c z y c h . zakres rozrywek świadczy i czynności p o d e j m o w a n y c h o sporych potrzebach w i o n o m.in. t a k i e f o r m y w r e k r e a c j i i czynnego czasie w o l n y m od p r a c y spędzania tego c z a s u . O m ó ­ r e k r e a c j i , j a k pogawędki sąsiedzkie, g r y t o w a r z y s k i e i z a ­ b a w y o c h a r a k t e r z e zręcznościowo-sprawnościowym (niektóre z n i c h występują dziś a w subkulturze młodzieżowej), gry sportowe, styczną d l a d a w n e j Łodzi i noszącą w s z e l k i e t z w . „fajka". menty Impreza t a odbywała jarmarczno-cyrkowe powiedzi się w z rozrywkami imprezę n a t e m a t początków r o b o t n i c z y m Łodzi p r z e d kilkudziesięciu l a t y cechował, m i m o wypoczynkowi, niepowtarzalny terowość od z a b a w i gier w gronie form r o z r y w k i masowej. rakter ele­ wy­ instytucjonalnie środowisku trudnych warunków koloryt i charakterystyczna wielo- rówieśników i w i z y t t o w a r z y s k i c h do różnych T o zróżnicowanie f o r m u c z e s t n i c t w a wskazują była d l a lunaparków. K i l k a o r g a n i z o w a n e g o s p o r t u i t u r y s t y k i . Sposób spędzania c z a s u wolnego w niesprzyjających jaką Świątki i łączyła w sobie typowymi do charaktery­ cechy r o z r y w k i masowej, Zielone konkursowych dostarcza informacji także wypoczynku oraz żywiołowy n a wagę, jaką n a d a w a n o r e k r e a c j i ciężko cha­ pracują­ c y c h robotników i i c h r o d z i n oraz n a umiejętność spędzania c z a s u wolnego. Wypoczynkowi, element folkloru, rozrywce, zwyczajom jakim rozdziale pt. Pieśni. wiono w Kabat krótko o m a w i a teriał. Joanna i obrzędom t o w a r z y s z y często t a k istotny są pieśni. R e p e r t u a r W pochodzenie Grzelakówna pieśniarski komentarzu całego z b i o r u analizuje robotniczej poprzedzającym oraz próbuje natomiast pieśni zbiór Łodzi omó­ pieśni E w a sklasyfikować m a ­ pod kątem pochodzenia m e l o d i i i od s t r o n y m u z y c z n e j . Z g r o m a d z o n e pieśni ( w p r a c y z a m i e s z c z o n o i c h 81) potwierdzają itp.) fakt do k u l t u r y przenikania robotniczej. Z 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 różnorodnych uwagi treści n a ową (ludowych, różnorodność ogólnonarodowych treści n i e udało się �242 RECENZJE też a u t o r c e sklasyfikować kryteriów kie pieśni wiska pieśni według kryteriów gatunkowych, a n a l i z y treści słownej. P o z a s t o s o w a n i u podzielono robotniczego kieliszku, przeżycia w a n y m podziale n a pięć w z a s a d n i c z y c h grup, historii, miłosne, Łódź, jej nie zastosowano jednak się, że np. pieśni związane z z a b a w a m i miłosnych mogłyby być obejmują: i z wiejskiej według udział obyczaje, środo­ zabawy przeszłości. względnie jednolitego wszyst­ W przy zapropono­ kryterium. Wydaje p r z y k i e l i s z k u oraz mówiące o przeżyciach z powodzeniem zaliczone mieszkańcach i o b y c z a j a c h i tamże dopiero także z a p i s y n u t o w e które mieszkańców wspomnienia a tylko k l a s y f i k a c j i treściowej pieśni i klasyfikację do działu pieśni wyodrębnione. W o Łodzi, jej zbiorze z a m i e s z c z o n o m e l o d i i pod względem i c h pochodzenia. Są wśród n i c h m e l o d i e p o c h o d z e n i a w i e j s k i e g o , m e l o d i e pieśni rewolucyjno-patrio- t y c z n y c h , p o c h o d z e n i a b a l l a d o w e g o , a u t o r s k i e oraz w i e l e m e l o d i i p o l s k i c h i o b c y c h szlagierów i utworów t a n e c z n y c h o c h a r a k t e r z e m i e j s k i m oraz z n a n y c h p o w s z e c h ­ nie kolęd. Materiał t e n w s k a z u j e t u r a robotnicza. U z m y s ł a w i a n a bogactwo i n s p i r a c j i , z j a k i c h korzystała kul­ on n a m jednocześnie, j a k t r u d n o j e s t badać tę kul­ turę właśnie z u w a g i n a jej złożoność. Omawiana praca, choć zawiera wiele i o b y c z a j a c h robotników, nie w y c z e r p u j e rzy zdają sobie problemami sprawę. kultury Ponieważ cennych autorzy m i e j s k i e j Łodzi danych o życiu codziennym całości z a g a d n i e n i a , z czego zresztą (w ci zajmują szczególności się n a co dzień auto­ różnymi k u l t u r y robotniczej) należy przypuszczać, że b a d a n i a zostaną rozwinięte i niedługo o t r z y m a m y następne p r a c e będące z jednej naukową strony kontynuacją uzupełnieniem badań omawianej etnograficznych książki, z drugiej w — t y m stosunkowo w pełni nowym kie­ runku. Folklor robotniczej materiałów minwała czeni do jednak w materiałem zbyt mało poświęcono c z y pogrzebom. W kontynuację uczucie niedosytu. W do w nienaruszonej spowodowało także s y g n a l i z o w a n e Bożego Narodzenia tego r o d z a j u świętach i zapustów. zwyczaje ludowe ków w Dniu pewnych zmian (wraz z podaniem fów, można aby Omawiana Ciekawe i formie. zapewna z nowym Ograniczenie już zawężenie Stwarza to tema­ poważne i m zachowaniach, dawne było być w uzyskać badaczy lokalizuje nowymi materiał w stopniu materiał, pełniej wytworami uzyskanie Organizowanie większym pełniejszy i i n n y c h ) . Prześledzenie także ocen konkursów sterowane reprezentujący charakteryzujący ściśle określonych tradycje wian­ kontynuacji jest chyba z a ­ poszczególnych podobnych przez zaszły b o w i e m także w o k r e s i e po I I w o j n i e do etnogra­ wszystkie z a ­ kulturę robotniczą. ramach czasowych. W d a l s z y c h b a d a n i a c h r a m y te zostaną z a p e w n e poszerzone. I s t o t n e z m i a n y w t u r z e robotniczej cie­ pierwszej odnaleźć się przecież także wiele byłoby motywacji). powinno intetresujące praca Zielnej i c h z m i a n i zastępowania łódzkiego gadnienia Boskiej interesującym. konkursu niemniej ( j a k choćby w obrzędach W i e l k a n o c n y c h c z y święceniu Matki wzorów, gadnieniem powodu właściwie zetknięciu i towarzyszących choć p r z e n i e s i o n y c h n a i n n y t e r e n , zachowały i przecież można ograni­ tego się dziecka, chrzcinom, zmienionych w zdeter- zostali tematyki. Z z a c h o w a n i a c h tego r o d z a j u ludowych, którzy ograniczając ogóle. A narodzinom społecznym l u b z a c h o w a n y c h dorocznych badaczy, omawianej w opracowania uczestnikom konkursu, rodzinnym, małżeństwa zwyczajów materiałem k o n k u r s o w y m świąt dano mocno obrzędom zawarcia wyraźną tyki zbyt i obrzędy towarzyszyły komunii środowiskiem jaką i z m u s z e n i do zawężenia i przebiegu zwyczaje może być w z o r e m pełnego i r z e c z o w e g o Dowolność, tym przypadku miejsca wesela kawe Łodzi konkursowych. światowej. one w s z y s t k i e s f e r y życia mieszkańców m i a s t i w s i . T e n okres p r z e m i a n kul­ Objęły powinien �243 RECENZJE być także, a może nawet przede wszystkim, uwzględniony w pracach o charakte­ rze syntetycznym. Omawiana praca może spełnić jeszcze jedną rolę pozytywną. Powinna ona mianowicie pobudzić etnografów i inne osoby zainteresowane kulturą poszczegól­ nych grup społeczeństwa do zajęcia się wszystkimi najważniejszymi zagadnie­ niami kultury miejskiej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury robotniczej w róż­ nych ośrodkach miejsko-przemysłowych. Nie można dopuścić do pogłębiania się zaniedbań na tym polu badań, chociażby z uwagi na ścisłe, a niedostatecznie zbadane związki kultury robotniczej z kulturą ludową (wiejską), stanowiącą od dawna przedmiot badań etnografów. Badania etnograficzne powinny iść, jak sądzę, w dwóch zasadniczych kierunkach: 1) analiza procesu rozwoju kultury robotniczej, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem jej związków z różnymi warstwami i klasami społecz­ nymi oraz 2) analiza wewnętrznego układu różnych elementów tej kultury (wy­ tworów, zachowań itp.), ich funkcji, znaczenia społecznego, wzajemnych powiązań i oddziaływań. Taka wszechstronna analiza kultury robotniczej powinna umożliwić jej zrozumienie i wyjaśnienie, a także wyeliminowanie ze świadomości społecznej różnych stereotypowych wyobrażeń. Sprecyzowania wymaga sprawa zastosowania odpowiednich metod badawczych. Można jednak sądzić, że metody wypracowane przez etnografię (jak np. metoda funkcjonalno-strukturalna, integralna itp.) oraz odpowiednie techniki badawcze mogą być bez przeszkód stosowane na tym polu badań. Istotna trudność polega natomiast na braku ośrodka, który zdecydowałby się pełnić rolę koordynatora i inicjatora badań ogólnopolskich. Zawsze można jednak mieć nadzieję, że etnografowie zainteresowani omawianą tematyką podejmą bardziej zorganizowany trud prowadzenia szeroko zakrojonych badań nad kulturą robotniczą w Polsce. Badania takie winny być poprzedzone odpowiednimi przy­ gotowaniami metodologicznymi, sprecyzowaniem problematyki, szczegółowych za­ gadnień itp. Sądzę, iż w badania tego typu powinny włączyć się niektóre pla­ cówki muzealne. Muzea bowiem, oprócz prac mających na celu weryfikację i uzu­ pełnianie wiedzy o gromadzonych zabytkach, mają często'spore możliwości prowa­ dzenia badań naukowych, wyjścia poza ramy opisu wytworów kultury materialnej, ukazania ich w szerszym kontekście społecznym (np. w obrzędach, zwyczajach, życiu codziennym). Pozytywnym przykładem łączenia działalności różnego typu może być Dział Kultur Miejskich Muzeum Archeologiczno-Etnograficznego w Ł o ­ dzi, prowadzony przez E . Władykową, autorkę jednego z rozdziałów zamieszczo­ nych w omawianej pracy. Praca ta wskazuje, jak cenny materiał etnograficzny może być zebrany w drodze konkursu. Takie konkursy powinny być organizowane w różnych ośrodkach miejsko-przemysłowych jako uzupełnienie etnograficznych badań terenowych. Kultura robotnicza ulega gwałtownym zmianom; dawne zwyczaje i obrzędy są zastępowane przez nowe zachowania. Rejestracja ginących zachowań powinna być obowiązkiem etnografa. Z uwagi na szybkie tempo zmian i zanikanie wielu oryginalnych wytworów, program ogólnopolskich badań etnograficznych nad k u l ­ turą robotniczą powinien być ustalony jak najszybciej. Sprecyzowanie kierunków badań, wybór problemów i zagadnień badawczych itp. i ich realizacja w różnych regionach kraju powinny umożliwić przejście od rejestracji faktów i opracowań o charakterze monograficznym (w tej chwili na ogół niepełnych) do badań synte­ tycznych, które pozwoliłyby określić m.in. miejsce kultury robotniczej w kulturze ogólnonarodowej, jej oryginalne wartości i cechy charakterystyczne. Andrzej Stawarz �244 RECENZJE W U C Z ' E N G - E N , Małpi bunt, Czytelnik, Warszawa 1976 Nie pierwszy to przypadek, że amatorska pasja zbieracka owocuje w postaci ważnego źródła do badań kultury danego społeczeństwa, a nawet szerzej — do badań porównawczych. Historyczny fakt wędrówki mnicha Hiian-tsanga do Indii w celu sprowadzenia do Chin ksiąg kanonu buddyjskiego stał się dla W u Cz'eng-ena inspiracją do napisania sturozdziałowej powieści pt. Wędrówka na Zachód. Tytuł Małpi bunt został jej nadany przez tłumacza (T. Żebrowski) dla uwypuklenia roli, jaką odgry­ wa w powieści Król Małp — jedna z najważniejszych postaci mitologii chińskiej. Dzięki ogromnemu talentowi pisarskiemu Wu Cz'eng-ena, którego twórczość przy­ pada na drugą połowę X V I w., jego autentycznej pasji zbierania legend i podań ludowych oraz dokładnej znajomości mitologii, filozofii i kosmologii buddyjskiej otrzymujemy dzieło naprawdę znakomite. Powieść Wu Cz'eng-ena dostarcza nam więcej informacji o kulturze chińskiej niż niejeden traktat naukowy. Mnich Hüan-tsang rozpoczął swą wędrówkę w roku 629. Wydarzenie to stało się przedmiotem wielu legend ludowych i rozmaitych opowieści. Mimo pewnych ubarwień, akcji lud zachował jednak realia historyczne, przekazując relację' o w ę ­ drówce Mnicha i towarzyszących mu osób z pokolenia na pokolenie. Wu Cz'eng-en korzystał też na pewno, jak sugeruje tłumacz, z autentycznego źródła historycznego, jakim jest dziennik Hiian-tsanga noszący tytuł Notatki z wędrówki na Zachód dokonanej za panowania wielkiej dynastii Tang. Już same te notatki mogą być doskonałym źródłem dla badaczy kultury Chin. Hüan-tsang umieścił w nich bo­ wiem opisy mijanych miast, wsi w różnych państwach oraz opisy ludzkich zacho­ wań, obrzędów, kultury materialnej itp. Ukazując dzieje Króla Małp, który w y ­ powiedział wojnę Niebu i różnym bóstwom rządzącym światem, Wu Cz'en-en przed­ stawił stosunki społeczne panujące w Chinach w okresie feudalizmu. Barwny opis przygód Króla Małp odsłania jednocześnie prawdziwe oblicze feudalnego świata z jego ścisłymi podziałami na poddanych i panujących, systemem zależności oso­ bistej i materialnej, obowiązujących świadczeń, praw i przywilejów. Stosunki p a ­ nujące w Niebie są dokładnym odbiciem tego, oo dzieje się na Ziemi. To spo­ łeczne, rzec by można, tło powieści blednie jednak w porównaniu z tłem stricto kulturowym. Małpi bunt jest prawdziwą skarbnicą ludowej mądrości, filozofii, ctj-.'á, wierzeń itp. Pełno w tej książce opisów rozmaitych wytworów kultury ma­ terialnej, obrzędów itp. Zbieracki talent Wu Cz'eng-ena, doskonała znajomość wierzeń i podań ludowych, ujawnia się co krok. Na każdej niemal karcie spoty­ kamy a to przypowieść (np. o stworzeniu świata i życia na Ziemi), a to przysłowie, barwny opis obrzędów i zwyczajów itp. Wu Cz'eng-en oprowadza nas po osiemna­ stu kręgach piekła, pokazuje Kołowrót Przeistoczeń — ów naczelny atrybut wiary w reinkarnację duszy, wyjaśnia prawa rządzące podziemiami, a jednocześnie ży­ ciem na Ziemi. Zawdzięczamy mu również dość dokładne informacje o odzieży noszonej w Chinach w okresie, jaki obejmuje powieść, o pożywieniu, używanych sprzętach, narzędziach pracy, wyposażeniu wnętrz, budownictwie, broni i ubio­ rach wojskowych, a także zabawach i grach (łącznie ze wspaniałym traktatem o zasadach gry w szachy) itp. Gdy śledzimy dzieje Króla Małp nasuwa się nieodparcie myśl o znacznym podobieństwie niektórych zachowań bohaterów podań ludowych, niezależnie od kultury, która tę postać stworzyła. Często w różnych przypowieściach występuje np. motyw wędrówki, w której samotnemu wędrowcowi pomagają postacie'spot­ kane po drodze (niby przypadkowo) w zamian za wyświadczenie jakiejś ważnej dla nich przysługi. Występuje też pewne podobieństwo magicznych sztuk czarno­ księżników, jak choćby zamiana w dowolne zwierzę podczas pojedynku z przeciw- �245 RECENZJE nikiem, zmiana wielkości własnej postaci, możliwość stania się niewidzialnym, p r z e n i e s i e n i a n a z n a c z n e odległości w m g n i e n i u o k a i t p . W i e l e zachowań o p i s a n y c h przez W u jeden Cz'eng-ena aspekt m a c h a r a k t e r s y m b o l i c z n y , co p o z w a l a ludowej mądrości i wierzeń n a m poznać (np. t a k i m z a c h o w a n i e m jeszcze jest z a c i s k a n i e się o b w o d u c z a p k i n a głowie Króla Małp, k i e d y M n i c h chce go zmusić do posłu­ szeństwa, wypowiadając jednocześnie Zaklęcie Zaciskającej się Obręczy, zwane także P r a w d z i w ą Formułą U s t a l e n i a Dążeń S e r c a ) . Obficie z a m i e s z c z o n e przysłowia wspaniałym źródłem p o z n a n i a nasuwa się n i e o d p a r c i e postępowania mule w przypomina „trafiła siłacz złudzenia n a kamień"; w o znacznym końcu nasze „Co w takim przypadku, e t y k i , moralności, mądrości itp. I t u znów podobieństwie k u l t u r a c h , które to n o r m y „Każdy np. do kosa stwierdzenie różnych przysłowia: są d l a nas, j a k z a w s z e ludowej natknie powiedzenie się mówi zawarte pewnych są w się n a silniejszego „nosił n a drodze, wilk słyszy norm zwięzłej razy od for­ siebie" kilka..." człowiek w czy trawie" o d p o w i a d a n a s z e m u — „Ściany mają u s z y " i t d . R z e c b y można, że Małpi tych, którzy kultury. I c h uznanie turowych, nych interesują czasem kulturą muszą nawet jest książką uniwersalną. Z a d o w o l i bunt się chińską wzbudzić bardzo rzetelne informacje, drobiazgowe, itp., które łatwo można wyodrębnić beletrystyki. Przypadkowy nieprofesjonalnie, zachowań od p i e r w i a s t k a ona z a p e w n e j a k i badaczy opisy codziennych i kul­ odświęt­ fantastycznego i czystej c z y t e l n i k może mieć p e w n e trudności ze z r o z u m i e n i e m niektórych zachowań bohaterów, zwłaszcza t a m , gdzie p r z e d m i o t dramatu spory i religijne. tej wytworów Usatysfakcjonuje go jednak zapewne zwarta stanowią bardzo ciekawa akcja. Tłumaczowi T a d e u s z o w i Z e b r o w s k i e m u należy się szczególne u z n a n i e za umożli­ w i e n i e n a m p o z n a n i a tej wspaniałej perły l i t e r a t u r y chińskiej, która jest n i e t y l k o beletrystyką, ale także, a może n a w e t Wielka przede w s z y s t k i m , źródłem etnograficznym. s z k o d a , że to, co otrzymaliśmy, s t a n o w i t y l k o jedną siódmą część powieści Wu Cz'eng-ena. A l e i t a k mnogość i n f o r m a c j i , jakie wielkiej otrzymujemy, jest imponująca. Wartość książki podnoszą także i l u s t r a c j e p r z e d r u k o w a n e z oryginalnego wy­ d a n i a chińskiego. Obok c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a m a l a r s t w a chińskiego widocz­ ne się n i e są t a m wyraźne wpływy indyjskie. Wpływ kultury indyjskiej wyraża t y l k o w m a l a r s t w i e C h i n , ale także w mitologii, religii, k o s m o l o g i i itp., co wyraźnie ukazuje omawiana praca. Iwona PHILIP O. Press, London Afryka NSUGBE, jest i terenie t y m kontynentem, terenowego. prowadzone były technik badawczych, w i s k a godne n a u k o w e j Warto bysze a Matrilineal lbo Oxfor People, University 1974, m a p 4, w y k r e s ó w 12, t a b e l 2, bibl., i n d e k s , ss. 136 pole d l a b a d a c z a jej Ohajjia, Kabzińska-Stawarz jednak z metropolii; który po M i m o że b a d a n i a od dłuższego to j e d n a k dzień dzisiejszy etnograficzne czasu, przy stanowi wdzięczne i antropologiczne zastosowaniu n a dzień d z i s i e j s z y etnograf n a jedną sprawę. B a d a n i a wielu znajdzie tam zwrócić w uwagę przypadku b r y t y j s k i c h posiadłości te p r o w a d z i l i przy­ kolonialnych wyniki ich ] już w okresie międzywojennym Zob.: К. J u d e n k o , [w:] s z a w a 1958, ss. X X I V - X X V . 1 zja­ analizy. służyć miały do p r a k t y c z n e g o — w r a m a c h „indirect r u l e " — z a s t o s o w a n i a . kolwiek na metod sami Afrykanie B. M a l i n o w s k i , Szkice podjęli z teorii pracę kultury, Jak­ naukową War­ �RECENZJE w zakresie etnografii, choćby Jomo Kenyatta , to jednak na szerszą skalę proces ten mógł rozwinąć się dopiero w latach sześćdziesiątych, w okresie kiedy Afryka zrzuciła z siebie jarzmo kolonialnej zależności. Przykładem prezentacji wyników badań terenowych, prowadzonych we włas­ nym kraju już w okresie niepodległości, jest praca Philipa Nsugbe dotycząca jednej z grup wschodnionigeryjskiego plemienia Ibo. Nigeria, jak słusznie zauwa­ żono w innym miejscu, jest „zlepkiem różnych plemion" . Postępuje w nim proces .szerokiej detrybalizacji , co powoduje załamywanie się dawnych struktur i szero­ kie przemiany. Dlatego też opublikowanie wyników badań przez autora należy uznać za rzecz cenną i słuszną. Ohaffia Ibo zaliczani są przez badaczy do jednej z grup tego ludu, a miano­ wicie tzw. Cross River Ibo, zamieszkujących w południowo-wschodnim obszarze republiki nigeryjskiej. U wszystkich Ibo dominuje system patrylinealny. System społeczny Ohaffia stawia ich natomiast w szczególnym kontraście z pozostałymi grupami Ibo, dominują w nim bowiem elementy matryiinealne. Grupa ta znana była w okresie przed penetracją europejską z tego, iż mężczyźni zatrudniali się jako najemni żołnierze. Odróżniało to ją od grup pozostałych, przede wszystkim od najbliższych sąsiadów z południa, Aro Ibo, odznaczających się niewojowniczą postawą. Materiał do pracy zbierany był przez autora bezpośrednio po uzyskaniu nie­ podległości przez Nigerię w latach 1960-1962. Do jego uzyskania zastosowano me­ todę obserwacji i wywiadu, a także wykorzystano statystyki administracyjne. W tym czasie autor pracował na obszarze zajmowanym przez Ohaffia jako etno­ graf rządowy, a wynikiem jego pracy jest sygnalizowana książka. Ta niezbyt obszerna publikacja — liczy ona 136 stron — składa się z 10 roz­ działów i zakończenia i ma charakter monografii. Rozdział I i I I stanowią część wstępną; przedstawiają one ogólny obraz warunków życia i podstaw gospodarki oraz omawiają tradycje pochodzenia tej grupy. Zasadnicze wyniki badań prezen­ towane są w rozdziałach od trzeciego do dziewiątego. W nich autor analizuje głów­ ne elementy systemu społecznego Ohaffia, jak system pokrewieństwa, instytucję małżeństwa i zasady dziedziczenia, a także i inne zjawiska społeczno-kulturowe, związane z wyżej wskazanymi. Główny nacisk kładzie autor na wydobycie tych cech, które — jego zdaniem — odróżniają badaną grupę od pozostałych grup Ibo. Rozdział ostatni ma charakter teoretyczny. Autor rozpatruje w nim fakty przedstawione w zasadniczych partiach pracy, starając się odnieść je do zasad dali teoretyczną wykładnię tego typu dziedziczenia, głównie do Aberlego. metrylinealnego dziedziczenia. W tym zakresie nawiązuje on do badaczy, którzy We wnioskach autor przedstawia niektóre zmiany, jakie zachodzą obecnie w społeczności Ohaffia. Odnotować należy, że praca zaopatrzona jest w wykresy, tabele i mapy pogłębiające obraz badanej grupy. Uzupełnia ją indeks i biblio­ grafia pozycji dotyczących plemienia Ibo. Książka nie dostarcza tez, które miałyby ogólniejszy charakter. Ukazując na­ tomiast główne różnice pomiędzy tzw. „generał Ibo", będących obok Hausa i Joruba jednym z największych plemion Nigerii, a społecznością Ohaffia — spełnia ona 2 3 4 Wspomina o tym Andrzej Waligórski w swoim posłowiu do książki B. M al i n o w s k i e g o , Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967, s. 619. Zob.: rec. J . M a c i e j e w s k i e j z pracy Fernanda van Laugenhove, Con­ 2 3 sciences et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960, „Etnografia Polska", t. 8-' 1964, s. 393. Rec. A. W o ź n i a k a pracy R. N. Ismagiłowej, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja cřiarakticristifca, Moskwa 1963, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, ss. 620-622. 4 �247 RECENZJE ważną funkcję. Rozszerza bowiem znajomość etnografii tegoż plemienia, a tym samym i całej Nigerii. Ukazała się ona w serii Oxford Monographs on Social Anthropology. Bogusław P I T A C R U I S E O ' B R I E N , Whie Society in Black Africa: The Zydok French of Senegal, L o n d o n 1972, ss. 320 Zainteresowanie F r a n c j i Afryką Zachodnią datuje się od X V I I w. Już w 1659 r. założono z i n i c j a t y w y zostaje oficjalnie Intensywny XX a Compagnie rozwój kolonii, w., k i e d y to D a k a r zarazem kolonii głównym port Saint Luis; w w z metropolii. a zwłaszcza jej stolicy, 1848 r. w handlu skład Proces morskiego Federacji. przypada t e n miał i przemysłu "Wtedy też na miejsce jeszcze w początek Zachodniej, lekkiego napływa Senegal Dakarze. stał się stolicą F e d e r a c j i F r a n c u s k i e j A f r y k i centrum wchodzących ludność du Senegal kolonią francuską, a jego stolicę z l o k a l i z o w a n o do dla niego latach ośmiu masowo pięćdziesiątych. Związane to było z napływem byłych mieszkańców I n d o c h i n , po i c h d e k o l o n i z a c j i w r o k u 1954. F r a n c u z i s e n e g a l s c y są po dzień d z i s i e j s z y jedną z większych społeczności pejskich w niepodległych utworzeniu gal — państwach A f r y k i . W roku 1968 •— a Więc w euro­ 10 l a t po Wspólnoty F r a n c u s k i e j , w skład której p r z e z d w a l a t a wchodził zamieszkiwało i c h 29 t y s . n a jego terenie, z czego Sene­ aż 27,5. t y s . w samej stolicy r e p u b l i k i . Podstawą School książki jest o b r a z e m zaś była of E c o n o m i c s . D a j e autorka francuskiej obroniona w 1969 r. się ona wyraźnie obecności w S e n e g a l u prezentując studium socjologiczne rozprawa doktorska podzielić n a d w i e w w London części. Pierwsza okresie k o l o n i a l n y m , w p o s t a w społecznych drugiej i politycznych m i e j s c o w y c h Francuzów z a j m u j e się c z a s a m i współczesnymi. Bazą źródłową wadzonych w d l a a n a l i z y s y t u a c j i obecnej okresie 1966/67 według wości f r a n c u s k i e j . R e s p o n d e n t a m i były materiały kwestionariusza ankiety z badań przepro­ z osobami narodo­ było 60 pracowników t e c h n i c z n y c h o r a z 175 osób z a t r u d n i o n y c h n a różnych s t a n o w i s k a c h w sektorze p r y w a t n y m w Dakarze i w 5 innych miastach Senegalu. J a k k o l w i e k p r a c a jest analizą p o s t a w ludności f r a n c u s k i e j , to j e d n a k wokół którego W ona o s c y l u j e , są r e l a c j e pomiędzy białymi a ludnością wątkiem, miejscową. t e n sposób a n a l i z a h i s t o r y c z n a łączy się z analizą stosunków w o k r e s i e współ­ czesnym. U podstaw lacyjna, francuskiej a jednym z jej doktryny kolonialnej w założeń było, iż ludność Afryce stała francuska k r z e w i c i e l i c y w i l i z a c j i w s t o s u n k u do n i e c y w i l i z o w a n y c h poliykta winna asymi- spełniać rolę Afrykańczyków. Miało to, w k o n s e k w e n c j i , doprowadzić do pełnego zrównania politycznego, społecznego i k u l ­ turalnego obu grup. T a k sformułowana w Paryżu d o k t r y n a była j e d n a k t y k i p o l i t y c z n e j . Większość ludności f r a n c u s k i e j powściągliwie, a n a w e t — j a k stwierdza odmienna a u t o r k a — z pogardą, co było rzeczywistością kolonialną i koniecznością z a p e w n i e n i a nistracji. Choćby n a w e t w sferze prak­ odnosiła się do powyższych założeń uwarunkowane funkcjonowania admi­ chciała ona postępować t a k , by założenia te były zreali­ zowane, to n i e uznawała j e d n a k tego z a możliwe. Otóż z j a s n o nikała ciągane jasno było sformułowanych zasada na dominacji indywidualne ról i s t r u k t u r w Europejczyków czy zbiorowe warunkach kolonialnych n a d Afrykańczykami. stosunki pomiędzy T o zaś jedną a wy­ roz­ drugą �248 RECENZJE grupą. Zrównanie w p r a w a c h obu g r u p było p o w i e r z c h o w n e , gdyż dotyczyło j e d y n i e n i e l i c z n y c h Senegalczyków. T y l k o ludność r o d z i m a zamieszkała w e n k l a w a c h s k i c h uzyskała do stosunków prawa polityczne panujących w obywateli całej kolonii francuskich. Natomiast autorka formułuje w miej­ odniesieniu myśl następującą: „Zgodne z o c z e k i w a n i e m Francuzów było rządzić, n a t o m i a s t Senegalczyków — być rządzonymi". D o p i e r o w okresie współczesnym można obserwować zaczątki z m i a n y s y t u a c j i . Okres niepodległości S e n e g a l u sunków wzajemnych sunków pomiędzy otworzył pomiędzy pozostałym obiema w możliwość kształtowania grupami. Senegalu Widoczne francuskim się n o w y c h to j e s t personelem sto­ n a bazie sto­ pomocniczym i t e c h n i c z n y m a afrykańskimi p r a c o w n i k a m i a d m i n i s t r a c j i rządowej c z y też w s p ó l ­ nej p r a c y w s e k t o r z e p r y w a t n y m . B y ł a b y to próba p r a k t y c z n e g o s p r a w d z e n i a kolonialnej logue, francuskiej k o n c e p c j i cooperation lansowanego z kolei przez S t o s u n e k a u t o r k i do formuły c z y też j e j o d p o w i e d n i k a rodzimą ekipę kierowniczą — post- le dia­ Senegalu. współpracy j e s t s c e p t y c z n y . Z badań s w y c h ciąga ona w n i o s e k , iż formuła t a jest nieco w y i d e a l i z o w a n a . S t o s u n k i pełnej wy­ rów­ ności występują a k t u a l n i e j e d y n i e w m i e j s c a c h p r a c y , i c h więc podstawą n i e m u s i być chęć, a r a c z e j obowiązek. N a g r u n c i e p r y w a t n y m n a t o m i a s t F r a n c u z i stanowią w g r u n c i e r z e c z y zamkniętą grupę. C o więcej, j a k w y n i k a z badań, n i e akceptują trwałych stosunków międzyrasowych. K o b i e t y czyków n i e mają W sumie płynące mogą żadnych prywatnych więc pracę należy być uznać z a ciekawą skonfrontowane z w y n i k a m i badań r e l a c j i o d w r o t n e j , jach europejskich W f r a n c u s k i e mające kontaktów t e n sposób z wynikami mężów ze społecznością Afrykań­ białą. i pożyteczną. W n i o s k i badań t z n . p o s t a w ludności c z a r n e j żyjącej wzbogacą z niej n a i n n y c h obszarach czy one wiedzę w zakresie w kra­ aktualnych stosunków społecznych n a t l e stosunków r a s o w y c h w s k a l i ogólnej. Bogusław Zydok W a r t o nadmienić, iż p r a c e w t y m z a k r e s i e p r o w a d z o n e są m.in. w W i e l k i e j B r y t a n i i . W t y m s a m y m c z a s i e co i r e c e n z o w a n a p r a c a ukazało się n o w e w y d a n i e K e n e t h L i t t l e , Negroes in Britain, I n t e r n a t i o n a l L i b r a r y of Sociology a n d S o c i a l R e c o n s t r u c t i o n , L o n d o n 1972. A u t o r książki j e s t p r o f e s o r e m u n i w e r s y t e t u w E d y n ­ b u r g u . J e g o p r a c a ukazała się po. r a z p i e r w s z y w 1947 r. i w y w o ł a ł a ożywioną dyskusję. J e j i s t o t n y m w k ł a d e m w rozwój w i e d z y o społeczeństwie było to, iż podjęła o n a p r o b l e m w a r u n k ó w życia w dużym ośrodku m i e j s k i m napływowej społeczności, odrębnej r a s o w o i k u l t u r o w o . W n o w y m w y d a n i u a u t o r uwzględnił sugestie prof. R a y m o n d a F i r t h a . Książka składa się z dwóch części. P i e r w s z a (Trie coloured people of Cardiff) j e s t antropologiczną analizą społeczności powstałej pod k o n i e c I w o j n y światowej, osiadłej w sąsiedztwie doków C a r d i f f u i t a m też z a t r u d n i o n e j . W j e j skład w c h o d z i l i p r z e d e w s z y s t k i m M u r z y n i afrykańscy i z A f r y ­ k i Z a c h o d n i e j , A r a b o w i e i S o m a l i s i . Materiału do a n a l i z y b a d a w c z e j dostarczyły b a d a n i a t e r e n o w e p r z e p r o w a d z o n e w 1940 r. W drugiej części a u t o r o m a w i a h i s t o ­ r y c z n y i k u l t u r o w y k o n t e k s t stosunków r a s o w y c h w W i e l k i e j B r y t a n i i . P r z e d m o w ę do drugiego w y d a n i a napisał L e o n a r d B l o o m , który przeprowadził b a d a n i a również w C a r d i f f i e n a t e n s a m t e m a t w 30 l a t później. S w o j e w n i o s k i , j a k i wcześniejsze w n i o s k i Y. L i t t l e , r o z p a t r u j e on n a t l e a k t u a l n y c h stosunków r a s o w y c h w społe­ czeństwie b r y t y j s k i m . 1 �