https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0badab8db13de5743a8d1f5aa9e724a6.pdf d6e1964e6e3aaa81e6123f9635a07ae4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3547 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3324 Title A name given to the resource Kwitlechy z Leżajska. Prośba i dziękczynienie w kultach chasydzkich i katolickich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki KWITLECHY Z L E Ż A J S K A P R O Ś B A I DZIĘKCZYNIENIE W KULTACH CHASYDZKICH I KATOLICKICH M a t e i Lea c ó r k a Frydy (prosi) szybkiego w y z d r o w i e n i a , b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i szczęścia tych których wykarmiła piersią S a m u e l - C h a i m syn M a t l i Lei (prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce ś w i ę t e j Tory B o r u c h A b r a m syn M a t l i Lei (prosi) o z d r o w e c i a ł o i d u s z ę i z a p a ł w nauce świętej Tory Jak niesie wieść 1 gminna, ł a t w o jest rozpoznać dziecko ż y d o w s k i e i polskie j u ż w pieluszkach. Pierwsze kręci g ł o w ą , z d r a d z a j ą c p o w o ł a n i e d o z a j ę ć u m y s ł o w y c h , natomiast polskie wymachuje r ą c z k a m i , u j a w n i a j ą c — ł a g o d n i e — p r z y s z ł e talenty 2 motoryczne. K o r e s p o n d u j ą z t y m rozpoznaniem oceny z a c h o w a ń (emocji), pojawiające się w wielu p r z y s ł o w i a c h . Jak chłop zły, jak Źyd zły, to śpiewa; a pan to chodzi i gwiżdże. diabła w uchu, chłop bije; T u d z i e ż inne: Pan ma w sercu (w gardle), a Żyd 3 w stopach. I tu zbliżyliśmy się do istoty rzeczy, zlokalizowania cech w o l i t y w n y c h w poszczególnych częściach ciała ludzkiego. Badaczki f o l k o r y s t k i w r a ż e n i e , że nie interesują ich podobne d y r d y m a ł y . N a szczęście inne zasadniczo zdanie mieli na ten temat Eliade l u b van der Leeuw. Z a r ó w n o w n a j p o t ę ż n i e j s z y c h i tych najskromniejszych k u l t u r a c h ś w i a t a w y s t ę p u j e c z ę s t o niezwykle wyraziste z r ó ż n i c o w a n i e d o t y c z ą ­ ce uznawanych i nie uznawanych o r g a n ó w czy części ciała ludzkiego, j a k o siedliska w a ż n y c h cech osobowych. Wystarczy p o w i e d z i e ć , że w dawnej kulturze C h i n s ą d z o n o , że n a j w a ż n i e j s z y m o ś r o d k i e m cech osobowych c z ł o w i e k a jest w ą t r o b a , a ściślej m ó w i ą c sam woreczek żółciowy, czyli ó w organ, k t ó r y w Europie d o s y ć niefrasobliwie bywa usuwany przy lada s k a ż e n i u organizmu. D o dzisiaj język chiński przechowuje z w r o t „ d u ż a w ą t r o b a " , da dan, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a ś m i a ł e g o , o d w a ż n e g o , n i e z a l e ż n e g o . Natomiast „ m a ł a w ą t r o b a " , to nasz t c h ó r z w znaczeniu charakterologicznym, czyli człowiek bez serca (!), tak j a k notuje to j ę z y k francuski (sans c o e u r ) . Zapewne istnieją k r a i n y , w k t ó r y c h w ł a ś n i e c a ł k i e m uboczne organy, j a k ó w woreczek żółciowy, pięty, czy np. siedzenie, służyć m o g ą symbolizacji w duchu stereotypu cech osobowych. Wszak t y l k o w naszych s u b k u l t u r o w y c h zwrotach k r ó l u j ą epitety-etykiety, w r o ­ dzaju „ c z t e r y l i t e r y " , a t a k ż e h..., k..., p... i c i . . . . Wszelako chyba nie ma k u l t u r y na świecie, k t ó r a w charakterystyce cech osobowych wykluczałaby uczuciowość, tkliwość (serdeczność), poświęcenie itd., aby na koniec cech tych nie ł ą c z o n o w ł a ś n i e z sercem. Stereotypy o s ą d ó w w relacjach s w ó j - o b c y , j a k w kawale p r z y t o c z o n y m na p o c z ą t k u , p o z b a w i a j ą Ż y d ó w u c z u ć t k l i w y c h ( „ ż y d o w s k i e serce zawsze zimne") na rzecz — oczywiście — k a l k u l a t y w n o ś c i , przebieg­ łości i wyrachowania. 6 7 Danuta Tomczyk-Baszkiewicz, Zofia M i t o s e k oraz etnolog W ł a d y s ­ ław Bartoszewski o d k r y l i w r ę c z n i e p r a w d o p o d o b n ą liczbę paraem i ó w i m i n i f a b u ł (świadczą o t y m trzy i czterocyfrowe sygnatury N 1776, B 442) z w i ą z a n y c h ściśle z i n t e r e s u j ą c y m nas zagadnieniem. Chłopa grzeją piersi a Żyda pięty (B 162). Chłopu w piersi, Żydowi w pięty a panu w uszy nigdy nie zimno (B 163). Pan ma ogień w uszach, chłop w piersiach a Żyd w piętach zawsze zimne (B 169). (B 164). Psi nos i żydowskie serce 4 W kulturze chrześcijańskiej n a t u r ę u c z u ć w o l i t y w n y c h (wolicjonalnych) o k r e ś l a serce. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że t y l k o serce stanowi siedlisko cech osobowych. 5 Czy w kulturze judaistycznej jest tak samo? Czy m o ż e inaczej, tak aby r ó w n i e ż np. g ł o w a (rozum), brane były pod u w a g ę ? Moje konsultacje z naszymi c z o ł o w y m i hebraistami nie przyniosły w y s t a r c z a j ą c o obiecujących efektów. Odniosłem T r e ś ć kwitlechów ( p r ó ś b ) s t a n o w i ą c y c h przedmiot uwagi w ninie­ jszym zapisie obala c a ł k o w i c i e te k r z y w d z ą c e o s ą d y . O t o wybrane p r o ś b y s p o ś r ó d ok. 70 k w i t l e c h ó w , p o c h o d z ą c y c h z ohelu (hebr. ohel, namiot, t u grobowiec-kaplica) cadyka N o ' a m a Elimelecha w Leżajs­ k u . O t o Josef syn R i w k i A t i a , k t ó r y do L e ż a j s k a p r z y b y ł z A n t w e r ­ p i i , prosi o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o i zdrowie (wyleczenie) nie t y l k o dla siebie, lecz dla dziewięciu i n n y c h jeszcze o s ó b . O t o one: T o w a bat ( c ó r k a ) H i n d a M i l c h a , Joel Simcha, Icchak, R i w k a A t i l , Rea G i l a , M o s k ę Elieker, M i r i a m , J a k ó w E l i Jokel. Przybyli z U S A (z 23 �B r o o k l i n u ) D i n a c ó r k a Majanideli i Szmuel C h a i m Raw, syn A c h y , z ich m a r t w y c h c z ł o n k ó w (sic!), judaistycznych p r z e d m i o t ó w sakral­ p r o s z ą : ona o n a w r ó c e n i e na j u d a i z m , o n o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o dla nych, synagog, k i r k u t ó w oraz g r o b ó w w o g ó l e . całej jego r o d z i n y . W y m i e n i o n y c h jest pięć i m i o n (Jechazkel Szargon u z u p e ł n i a j ą bezcenne m a t e r i a ł y C h . Chajesa czy Iwana F r a n k o . 1 4 Poglądy autorów 1 5 M i m o jednak tych a u t o r y t a t y w n y c h stanowisk p o z o s t a n ę w A c h , A w r a h a m M i n c h a s M a n e h , Johosza czyli Jezus M i r d a c h i Elieazar, M i l c h a M a j n i d e l Chana i jej m ą ż C h a i m ) , przy trzech swych r o z w a ż a n i a c h w y ł ą c z n i e przy p r ó b i e rozumienia aspektu dopisek „ d l a całej jego r o d z i n y " , a przy d w ó c h ostatnich „ w s z y s t k i e ­ mirakularnego ohelu Elimelecha, grobie ż y d o w s k i m , z w i ą z a n y m go najlepszgo dla całej rodziny we wszystkim, zapomnienia o tros­ z o s o b ą n i e p r z e c i ę t n ą , u z n a w a n ą przez c h a s y d ó w za świętobliwą czy kach, powodzenia we wszystkich sprawach, p o m n o ż e n i a spokoju nawet świętą. P o n a d t o — c o jest dla nas szalenie istotne — zachowa­ i licznych d o b r y c h d n i i l a t " . Podobnie p r z y b y ł y z M a r s y l i i Israel ła się p a m i ę ć , że do c u d o t w ó r c z y c h z d o l n o ś c i Elimelecha o d w o ł y w a l i Mosze syn Chany Brich prosi o zdrowe ciało i powodzenie we się nawet n i e k t ó r z y katolicy, kiedy w ciężkich chwilach z a w i o d ł y ich wszystkich poczynaniach dla siebie i najbliższych, dla Pajgi c ó r k i wszelkie inne m o c e : 1 6 Frodeli, Chajma D o d a , syna Pajgi, i jej c ó r k i , Frodeli, a t a k ż e dla Meira Jechiela syna C h a n y Frodeli, „ Z a c h o r o w a ł c h ł o p a k w d o m u mieszczańskim, umierający, ciężko Sary Szefry, c ó r k i Pajgi, chory, g o r ą c z k a . N o przyszedł do tego cadyka (ktoś z rodziny i Benjamina, syna M e r i . B y w a j ą kwitlechy na k t ó r y c h (jak z r o d ó w chorego). —Panie rabin, c h ł o p a k chory, m o ż e by pan uzdrowił. Pyta A t i a , G a r i n a , Peszadil, Rachil oraz Jota i B i l ) wypisanych z o s t a ł o się (rabin) j a k jest, co jest, j a k dawno? Z d e c y d o w a ł się, u b r a ł się 8 p o n a d d w a d z i e ś c i a i m i o n ! I rzecz charakterystyczna, samych t y l k o i poszedł. Wszedł, r o z e b r a ł się. S t a n ą ł przy łożu boleści i patrzy — ten i m i o n , bez o k r e ś l e n i a intencji. c h ł o p a k otworzył oczy, (też) patrzy — o d w r ó c i ł się i wyszedł. N a drugi W kontakcie z t a k ą p r a k t y k ą religijną spotykamy się z n a j w y ż s z ą m i a r ą s o l i d a r n o ś c i , więzi serdecznej, j a k ą t y l k o chyba Ż y d z i zdolni dzień c h ł o p a k wstał. Z d r o w y . — Sugestia — zapytuje siebie pan Józef Depowski i odpowiada — no, jego rzecz, co mnie t a m . " 1 7 byli w y k s z t a ł c i ć w swej s p o ł e c z n o ś c i . Jest to ten n i e z w y k ł y rodzaj D r u g i z zapisanych przez M a r i a n n ę Ignatowicz c u d ó w Elimele­ s o l i d a r n o ś c i , o k t ó r y m m ó w i ć potrafi t y l k o pisarz: „ Ż y d z i z l u d u , cha wydaje się o d s ł a n i a ć w pełni m e t o d ę p o s t ę p o w a n i a znakomitego k t ó r z y , m i m o c a ł e g o k u l t u dla c a d y k ó w , żywią jednak n i e c h ę ć do mędrca: tych w y b r a ń c ó w w jedwabiach i aksamitach, w y c z u w a l i krzy­ „ P r z y c h o d z i do Elimelecha ż o n a w p i ą t e k ... (powiada) nic nie w d ę ( p o d k r . - J O ) w y r z ą d z o n ą j e d n e m u z ich grona (reb. K u n e m u m a m na j u t r o j e ś ć . N i e wiem co to będzie. — R o b i ł a m u wyrzuty, i jego nieszczęsnej c ó r c e — JO), to też c h ę t n i e zapraszali go wraz scenę m u r o b i ł a . O n m ó w i : nic takiego strasznego nie ma, tam 5 z c ó r k ą i p o d e j m o w a l i suto i szczodrze." O t o o d r u c h w s p ó ł c z u c i a (przecież) g ą s i o r chodzi za d o m e m . W y j d ź , on się nie będzie bronił, i litości p r z e m i e n i a j ą c y swobodnie p o s t a w ę niechęci w szczególną złapiesz go, zaniesiesz do rzezaka, będzie co jeść, będzie szabas. I tak życzliwość, r o z r z u t n ą g o ś c i n n o ś ć . I n n i , najwięksi z p i s z ą c y c h u j m ą tę z r o b i ł a . P o s z ł a , jest, g ę ś d u ż a . W s p a n i a ł a , t ł u s t a . Ł a p i e gęś — nic. k w e s t i ę tak o t o : „ - w i d z i pan, j a z Ż y d a m i jestem za pan brat — tak Niesie j ą — nic. N o i wszyscy (gęś) z j e d l i . " 18 mniej więcej w y g l ą d a ł a jego o d p o w i e d ź (Lechonia — JO) — i ze Niestety nie ma relacji o dokonaniach Elimelecha, p o c h o d z ą c y c h mnie spec o d ż y d o l o g i i , t a k i , że m ó g ł b y m t r a k t a t n a p i s a ć . C i co o d samych c h a s y d ó w . Zapewne w i n n y m z u p e ł n i e świetle ukazywa­ Ż y d ó w nie z n a j ą , m y ś l ą że o n i s ą chytrzy, p r z e w r o t n i , wyrafinowani, łyby one cadyka i jego cuda. Z drugiej jednak strony wczytując się z i m n i — a dopiero trzeba n a p r a w d ę z n i m i b e c z k ę śledzi zjeść, żeby w t c h n ą c e autentyzmem opisy chasydyzmu, takie jakie odnajdujemy wiedzieć, że o n i są n a i w n i . A l e c a ł a rzecz w t y m , że to jest n a i w n o ś ć w k s i ą ż k a c h Singersa, rodzi się natychmiastowe p o r ó w n a n i e święto­ doczepiona bardziej b l i w y c h c a d y k ó w z n i e k t ó r y m i postaciami b ł o g o s ł a w i o n y c h i świę­ romantyczni o d Szopena) doczepiony d o trzeźwości, o n i są u w a ż a tych w katolicyzmie. O t ó ż tych pierwszych wydaje się charakteryzo­ pan, n a i w n i e n i e n a i w n i ( p o d k r . — JO) i romantycznie trzeź­ wać, wi." do c h y t r o ś c i a t a k ż e r o m a n t y z m (bo są 1 0 Kim j a k o b y rzadko p o j a w i a j ą c a się u drugich, p r z y z i e m n o ś ć (historia z gęsią), ś w i a d o m a rezygnacja ze wzniosłości, wreszcie tak b y ł cadyk Elimelech, k t ó r e m u z a w d z i ę c z a m y fenomen W i a d o m e są d o k ł a d n i e daty jego narodzin i śmierci, 1717—1787. u d e r z a j ą c a prostota żelaznej argumentacji w udzielanych radach lub teatralizacja w d o b r y m znaczeniu w d o p e ł n i a n y c h w ę d r ó w k i d o jego g r o b u Ż y d ó w z najdalszych stron ś w i a t a ? 11 czynnościach (wszedł, r o z e b r a ł się, s t a n ą ł , patrzy). Nieraz naturalnie tworzone N i m p r z y b l i ż o n a zostanie C z y t e l n i k o w i oficjalna wiedza o d o k o n a ­ opozycje, skontrastowanie niach ś w i ę t o b l i w e g o m ę ż a , w s p ó ł t w ó r c y chasydyzmu, w a r t o o d w o ­ p r z e c z ą c y c h ) w udzielanych radach oraz podobne skontrastowanie ł a ć się d o przechowywanej o n i m p a m i ę c i w ś r ó d w samym p o s t ę p o w a n i u , m o ż n a łączyć z g ł ę b o k i m mieszkańców sądów orzekających (twierdzących i poczuciem L e ż a j s k a . Przed t y m jeszcze k r ó t k a informacja o t y m miasteczku, h u m o r u , a więc ś w i a d o m i e c e l e b r o w a n ą z a b a w n o ś c i ą . Rabinackim j a k i m b y ł o ono przed n i e s p e ł n a p ó ł wiekiem. Pod koniec okresu czy chasydzkim m i s t r z o m s ł o w a , zdaje się, nigdy nie t o w a r z y s z y ł o m i ę d z y w o j e n n e g o m i e s z k a ł o w n i m 4 tysiące P o l a k ó w i 4 tysiące to, co z w y k l i ś m y o g ó l n i e o k r e ś l a ć j a k o ponure namaszczenie i ciężką Ż y d ó w . Ponadto z a m i e s z k i w a ł a Leżajsk bliżej n i e o k r e ś l o n a liczba p o w a g ę , ó w stan c z ę s t o n a w i e d z a j ą c y p r z y w ó d c ó w , fatalnych dyda­ Ukraińców, Rusinów (unitów, greko-katolików, prawosławnych), k t y k ó w i w s p ó ł c z e s n y c h uzdrowicieli, e n e r g o t e r a p e u t ó w , mesmerys- O r m i a n , K a r a i m ó w , C y g a n ó w i chyba T a t a r ó w . Leżajsk tów i in. słynie zcudownego s a n k t u a r i u m Najświętszej M a r i i Panny w i m p o n u j ą c e j , Przedstawione uwagi, zaledwie z a r y s o w u j ą i to g r u b y m k o n t u ­ barokowej bazylice oo. B e r n a r d y n ó w — i z niezwykle skromnego rem niezwykłe, nieprawdopodobnie barwne postaci c a d y k ó w . Przy ohelu, nie m a j ą c e g o ż a d n y c h w a r t o ś c i stylowych. Ó w ohel o c a l a ł na b r a k u lepszych ź r ó d e ł nieocenione o k a z u j ą się t u opisy Singersa: miejscowym kirkucie, prawie d o s z c z ę t n i e zniszczonym. G r o b o w i e c „ W r e s z c i e p o c z ę t o z w r a c a ć się do reb Borucha, owego „ b a b s k i e ­ opromienia k u l t c a d y k a - c u d o t w ó r c y Elimelecha. Przed w o j n ą mias­ go cadyka". to p o s i a d a ł o zabytkowe synagogi, c e r k i e w k ę z 1831 r. i p r o ś w i t ę . specjane amulety m a j ą c e p r z e m ó c z a r a z ę . S p r z e d a w a ł też w worecz­ Ż a d n a z tych b u d o w l i nie o c a l a ł a . N a t o m i a s t ohel Elimelecha kach rozmaite suszone zioła. O d u r o k u m i a ł bursztyn, p o c h o d z ą c y Reb B o r u c h p r a c o w a ł c a ł y m i d n i a m i , wypisując p r z e t r w a ł w o j n ę i jego ocalenie łączy miejscowa l u d n o ś ć z wydarze­ od cadyka z Kozienic ( w przypisie: u w a ż a n e g o za c u d o t w ó r c ę niem c u d o w n y m : w X V I I I w . — JO), k a w a ł k i osmolonego c u k r u z c z a s ó w pradziada, „ W czasie wojny N i e m c y chcieli (ten g r ó b ) r o z k o p a ć , ale nic się nie u d a ł o ; ten co z a c z ą ł k o p a ć — j a t a m nie wierzę, ale — d o z n a ł przestrachu. Z a c z ą ł u c i e k a ć w lasy, w pola. Z w a r i o w a ł . " „W czasie w o j n y trzech e s e s m a n ó w grób p r o r o k a , bo m ó w i o n o , że b y ł o n w z ł o t y m c a ł u n i e pochowany. R o z k o p a l i g r ó b , ale dostali przestrachu, zlękli się czegoś, zaczęli uciekać, a potem z w a r i o w a l i . " opaski i c z a r o d z i e j s k ą oliwę z Safedu. Wszystkie jego c ó r k i (cztery, niewidome — JO) p o m a g a ł y m u przy p a k o w a n i u ziół, nalewaniu 1 2 z a c z ę ł o niszczyć sznury wilczych z ę b ó w , czarne „ d i a b e l s k i e paluszki", jedwabne 1 3 A l i n a C a ł a i W ł a d y s ł a w Bartoszewski niezwykle dociekliwie o l i w y i szyciu opasek. D o b ó ż n i c y w c i ą ż p r z y b i e g a ł y kobiety, o t w i e r a ł y drzwiczki świętych arek z r o d a ł a m i i o c h r y p ł y m i o d nieustannego p ł a c z u g ł o s a m i w o ł a ł y do świętych z w o j ó w pergaminu: — Litości dla mojego dziecka, z m i ł o w a n i a dla źrenicy mego oka! umieszczają przekonania o c u d o w n y m przetwaniu ohelu Elimelecha Z twarzami p r z e s ł o n i ę t y m i c h u s t k ą , u k r y w a j ą c się przed wzro­ w szerszych o wiele mniemaniach o nadprzyrodzonych, czy wprost k i e m m ę ż c z y z n , s n u ł y się po b ó ż n i c a c h , p o d c h o d z i ł y do m o d l ą c y c h diabelskich p r z y m i o t a c h samych Ż y d ó w , to z n ó w sił e m a n u j ą c y c h i płakały: 24 �— Módlcie się, Ż y d z i , za Ł a j ę c ó r k ę C h a n y - D w o j r y ! O d m ó w c i e psalmy z S y m c h ę Majera, syna F a j g i - H u d e l ! " Ż y d z i . W t y m też duchu w y j a ś n i a n a jest geneza k w i t l e c h ó w w oficjal­ nych opracowaniach j u d a i s t y c z n y c h . 19 21 N i e k t ó r z y cadycy, c h r o n i ą c się w ś r ó d swych w y z n a w c ó w przed I z n o w u nieodparcie nasuwa się potrzeba sięgnięcia do singerow- przytłaczającą ich p o p u l a r n o ś c i ą , g o t o w i byli — w e d ł u g Singersa skich o p i s ó w , aby p r z y w o ł a ć obraz religijnych p r a k t y k chasydzkich, — nawet p r z e k l ą ć zbyt n a t r ę t n y c h : w k t ó r y c h w a ż n ą , a nieraz z a s a d n i c z ą rolę o d g r y w a ł y niepozorne „ A gdy k t ó r a ś bardziej n a t r ę t n a (niewiasta) d o m a g a ł a się natychmiastowego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , cadyk nie cofał się nawet przed p r z e k l e ń s t w e m . — D o kroćset d i a b ł ó w ! — w y b u c h a ł . — C z e g ó ś c i e się mnie uczepiły. Nie możecie p o j e c h a ć gdzie indziej? Wszak nie b r a k c a d y k ó w na świecie." 20 karteluszki, c z ę s t o — z uwagi na p o t r z e b ę (ze strony wiernego) zwielokratniania p r o ś b y i uczynienia ich l e k k i m i , tak aby u n i o s ł y się w podrzucie d ł o n i ą do g ó r y , a n a s t ę p n i e ł a g o d n i e o p a d ł y — tak m a ł e , że t r u d n o b y ł o skrybie w y p i s a ć na nich o d p o w i e d n i tekst: „ D z i a ł o się to dwunastego dnia m i e s i ą c a T a m u z , na przypada rocznica śmierci starego cadyka nieszawskiego, który ojca obecnego cadyka reb M e ł e c h a . Z j e c h a ł o się wielu w i e r n y c h . N a Kwitlech znaczy d o s ł o w n i e karteczka. Wszystkie też przejrzane w ohelu Elimelecha kwitlechy o k a z a ł y się najskromniejszymi karteluszkami, część nawet ś w i s t k a m i papieru n i e d o k ł a d n i e przedartego cmentarzu, nad grobem cadyka, paliły się setki świec, a Ż y d z i rzucali tysiące karteczek (z p r o ś b y m i o wstawiennictwo na t a m t y m świecie — JO). Szamesi siedzieli przy stolikach, pisali k w i t k i i t a r g o w a l i się: czy wydartego z zeszytu. O d n o s i ł e m w r a ż e n i e , że przybysze z najod­ — M i e d z i a k ó w nie w e z m ę , mniej o d k o r o n y nie w e z m ę — m o w y nie leglejszych stron, j a k też chasydzi miejscowi, z n a j ą c y nasze realia, ma! w ostatniej c h w i l i zaopatrywali się w najbardziej d o s t ę p n y papier, K o b i e t y w chustkach n a s u n i ę t y c h a ż na oczy stały na uboczu, nie dzienniczek czy zeszyt w k r a t k ę . Nonszalancja albo nie p r z y w i ą z y ­ m a j ą c odwagi zbliżyć się do grobowca cadyka, gdzie b y ł o t y l u wanie uwagi do spraw d r u g o r z ę d n y c h ? Inaczej zasadniczo, aniżeli m ę ż c z y z n . I m s t a ć przystoi z daleka, j a k ż e b r a k o w i w znanych m i p r a k t y k a c h w o t y w n y c h , przy k t ó r y c h ogromnego o j a ł m u ż n ę w drzwiach. Biedni c h ł o p c y sprzedawali z k o s z y k ó w nieraz znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e d r u g o r z ę d n e cechy przekazu, świeczki, papier, a nawet placuszki i w ó d k ę . Ż y d z i b o w i e m p o p i j a j ą przyjmując p o s t a ć k u n s z t o w n ą , nierzadko w s p a n i a ł ą artystycznie. „ n a z d r o w i e " na c m e n t a r z u . " błagającemu 22 W przypadku wielu w o t ó w m o ż e m y na pewno m ó w i ć , że obcujemy P r z y p o m n i j m y co z n a c z ą s ł o w a , hebr. chasid „ p o b o ż n y , bogobo­ z dziełami sztuki. N a t o m i a s t nic takiego nie s p o s ó b w y p o w i e d z i e ć , j n y " , hebr. cadik „ s p r a w i e d l i w y " . Elimelech n a l e ż a ł do trzeciej j u ż oglądając najstaranniejsze generacji c h a s y d ó w . M a j ą c p o w o ł a n i e rabinackie m ó g ł w otoczeniu nawet p o d w z g l ę d e m pisma kwitlechy. W y s t ę p o w a ł b y t u j a k i ś p o g ł o s o s t r z e ż e ń i z a k a z ó w przed obrazowa­ przekupnych s z a m e s ó w , niem? Być m o ż e tak w ł a ś n i e . A l e nie n a l e ż y w y k l u c z y ć , że do tych Josie religijnych wyznań pisanych, p r z e n i k n ę ł y bezpośrednie wzorce z p o k w i t o w a ń , p r a k t y k kupiecko — h a n d l o w y c h z j a k i c h korzystali Kaleba, takich j a k i c h poznajemy na stronicach z n a j d o w a ć dostatecznie wiele z a c h ę t y , s z c z e g ó l n e g o rodzaju b o d ź c ó w do rozwijania i doskonalenia oryginalnej, własnej d o k t r y n y . Zaliczany jest do chasydzkich a s c e t ó w . N i m osiadł I I . 1. K w i t l e c h y w ohelu cadyka z Radomska. Fot. M o n i k a Krajewska, i l . 2. M o n i k a Piwowarska, z c y k l u „ T r a w y " , frottage z gwaszem 25 �w L e ż a j s k u , wraz z bratem Zusyamem z A n n o p o l a w ę d r o w a ł od wsi zdrowego ciała duszy d o wsi, zjednując sobie z w o l e n n i k ó w p o n a d k a h a ł a m i ( g m i n a m i b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia ż y d o w s k i m i ) , przypisanymi do r a b i n ó w , uczonych t a l m u d y s t ó w , c z ę s t o g a r d z ą c y c h swymi amoracami (hebr. am ha-arec „nieuk, p r o s t a k " ) . Była t o kontynuacja p r a k t y k t w ó r c y chasydyzmu Baal Szem T o w a . Pierwsze dwa s ł o w a t ł u m a c z o n e są j a k o c u d o t w ó r c a , co jest r ó w n o z n a c z n e z p o j ę c i e m s ł a w n e g o c z ł o w i e k a , a w k o n t e k ś c i e T o w , Pan (lub „ p o s i a d a c z " ) dobrego imienia. W e d ł u g Witolda 2 3 T y l o c h a , m o ż e to nawet z n a c z y ć „ d o b r y c u d o t w ó r c a " . I n i e w ą t p l i wie — ś w i a d c z ą o t y m dzieła cadyka — ideał ten przyświecał Pejaga Dejszel c ó r k a Brochy Rojzel zdrowego ciała duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a szczęścia Chanineja Joat c ó r k a Brochy zdrowego ciała i duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a powodzenia w poczynaniach wszystkich Rachil Brajandel c ó r k a H i n d y Elimelechowi w s t o p n i o w y m doskonaleniu g ł o s z o n y c h nauk. W ę d ­ zdrowego ciała duszy rując o d wsi do wsi, rozwijał właściwe rozumienie ascetyzmu. O t ó ż spokoju i p r z y j e m n o ś c i nie w y m a g a ł go o d innych! W y c h o d z i ł z z a ł o ż e n i a , że „ m u s i m y j e ś ć " . błogosławieństwa A więc nie m o ż n a w y k l u c z a ć tego istotnego faktu z egzegezy. Hebr. szczęścia 24 dewekut, „ p r z y l g n i ę c i e , zgłębienie się w B o g u " , w y n i k a j ą c e z dewek u t nakazy d o t y c z ą c e p o w i n n o ś c i doskonalenia życia duchowego, w e w n ę t r z n e g o , p o t r a f i ł g o d z i ć z w y m o g a m i materialnego bytowa­ nia. M ó w i ą c inaczej nie rozdzielał d w ó c h naczelnych kategorii Ten pacierz m o ż n a by p r z e d ł u ż y ć do k i l k u stron i zawsze będzie sią p o w t a r z a ł o — „ c i a ł o " przed „ d u s z ą " . K a ż d ą halachę ( k a ż d e s f o r m u ł o w a n i e prawne w misznie) nieod­ egzystencjalnch, b y ć i m i e ć . W i ą z a ł o się z t y m przekonanie, że parcie kojarzy się z K o r a n e m . W ó w c z a s kiedy czarni muzumanie p o w i n n o ś c i ą baal szema, cadyka, a więc m ę ż a sprawiedliwego jest uczyli mnie w j e d n y m z wielu swoich m e c z e t ó w nie t y l k o piecza nad d u c h o w o ś c i ą powierzonych m u w y z n a w c ó w , liturgicznego śpiewu, p o ł ą c z o n e g o z t a ń c e m , l i , l i , l i i i lach. Wydawa­ lecz r ó w n i e ż zjednoczenie z ich powszednimi troskami. T a k i m i ło m i się też, że p o z n a j ę prawa moralne, ostateczne. P o w s t a ł y one na w ł a ś n i e , j a k i e o d k r y w a m y w leżajskich kwitlechach: kontynencie s ą s i e d n i m . w Dakarze Pod koniec życia Elimelech wycofał się z p o w i e n n o ś c i wobec Barach N a t a n syn H i n d y zdrowego ciała gminy leżajskiej. Poświęcił się r o z m y ś l a n i o m i kontemplacji absolu­ duszy p o s t ę p ó w w nauce T o r y t u , s p o s o b i ą c się do śmierci nie w religijnej ekstazie, lecz w mistycz­ Periada Szefrinda c ó r k a H i n d y n y m d o ś w i a d c z e n i u (hebr. dewekut zdrowego ciała duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a w Bogu"). powodzenia we wszystkich sprawach „przylgnięcie, zgłębienie się N o ' a m Elimelech w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w Leżajska z a c h o w a ł A h e r e n C w i syn Jechebeli zdrowego ciała m i a n o d o d a t k o w e , syna Eleazara L i p m a n a . D ł u g o po jego śmierci, duszy b ł o g o s ł a w i e ń s t w a powodzenia w t y m ż e miasteczku k o n t y n u o w a ł n a u k i Elimelecha rebe Meilech w sprawach wszystkich Weisblum. Brocha Rojzel c ó r k a H i n d y Sam zaś Elimelech p o z o s t a w i ł dzieła takie, j a k Va-Yikara, zdrowego ciała duszy spokoju p r z y j e m n o ś c i n a s t ę p n i e Shelah oraz Va- Yera. D o c z e k a ł się u c z n i ó w , w y z n a w c ó w b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wszystkim poczynaniom na świecie, a t a k ż e paru o p r a c o w a ń , w ś r ó d k t ó r y c h zwraca u w a g ę , powodzenia A . H . S. B . Michelson, Ohel Elimelekh, Rachel D i n a c ó r k a Brachy Rojzel Elimelekh mi Lyzansk, 1914, czy B. Landau, R. 1963. PRZYPISY 1 T ł u m a c z y ł a z jidisz pani dr A l i n a C a ł a . 2 R w i e się d o ł o p a t y — tak to b r z m i d o s ł o w n i e . 3 W . Bartoszewski, Kategoria ludowej (na przykładzie żydowskiej miejscowej szkoły, Józefa Depowskiego, w 1975 r o k u pani M a r i a n ­ nie Ignatowicz. ,,swój — obcy" w polskiej mniejszości etnicznej), kulturze Warszawa 1 3 A . C a ł a , Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, 1987, s. 136 Etnografii 1 4 U n i w e r s y t e t u Warszawskiego pod k i e r u n k i e m Pana prof, d r W i t o l ­ 1 5 T a m ż e s. 143 da D y n o w s k i e g o . 1 6 W . Bartoszewiski, op. cit., s. 109. A l i n a C a ł a nie podziela tego 1980, 4 s. 81—82, 90; praca magisterska w Katedrze D . T o m c z y k Baszkiewicz, „Zewnętrzne komparatywne nad przysłowiem -macedońskich, (w:) Ludowość etnicznym 5 i stereotypy, badania 1 7 Zapis M a r i a n n y Ignatowicz. Fokłorystyczne. 1 8 Zapis M a r i a n n y Ignatowicz. W r o c ł a w 1974; op. cit. O. H u g o l i n L a n k a m m e r O F M , Słownik biblijny, Katowice 1984, K s i ę g a r n i a Ś W . Jacka, s. 138 6 Wiadomość zawdzięczam stwierdzenia. bułgarsko- z terenów dawniej i dziś. Studia W r o c ł a w 1973; Z . M i t o s e k , Literatura Bartoszewski, i wewnętrzne" T a m ż e , s. 135 1 9 Singers, op. cit., s. 166 2 0 T a m ż e , s. 232 2 1 W . T y l o c h , Judaizm, K A W , Warszawa 1987, s. 248; „ C a d y k a u t r z y m y w a l i jego zwolennicy, k t ó r z y odwiedzali go, aby o t r z y m a ć pani H u Pei Fang. Z chińską o d niego rady lub specjalne zachwalane ś r o d k i pomocy (hebr. k o n c e p c j ą uznawania w ą t r o b y j a k o siedliska u c z u ć w o l i t y w n y c h segullot), koresponduje znaczenie przyznawane n e r k o m w Starym Testamen­ powodzenie i t p . W zamian za to obdarzali go p i e n i ę d z m i (hebr. cie. N e r k i — siedlisko r a d o ś c i (Prz 23, 15), w o l i i sumienia (Ps 16, 7; pidjon 26,2), s m u t k u (Ps 73, 21), p o s p o ł u z sercem, duchowe w n ę t r z e z k r ę g u swych z w o l e n n i k ó w oraz na utrzymywanie swego d o m u . c z ł o w i e k a (Jr 11,20; 17, 10; 20, 12; A p 2, 23). P r o w a d z i ł o to nieraz do tego, że n i e k t ó r z y gromadzili 7 G . van der Leeuw, Fenomenologia 8 Tłumaczyła Alina Cała. 9 Izrael Josne Singers, Josie Kalb, P I W , Warszawa 1961, s. 256 religii, Warszawa 1978 " w y k u p " ) , k t ó r e p r z e z n a c z a ł na wspieranie p o t r z e b u j ą c y c h osobiste bogactwa i żyli niezwykle z a m o ż n i e . W i ę k s z o ś ć jednak c a d y k ó w żyła skromnie i w u b ó s t w i e z d o b y w a j ą c sobie uznanie w i e d z ą i świętobli- 1 0 W . Gombrowicz, Wspomnienia polskie, 1 1 Encyklopedia 1 2 W i a d o m o ś ć przekazana przez h i s t o r y k a L e ż a j s k a , d y r e k t o r a Judaica, o b e j m u j ą c e spisane na k a r t k a c h m a j ą c e z a p e w n i ć zdrowie, Warszawa 1987, s. 166 Jerusalem 1972, v o l . 6, s. 661 wością". 2 2 Singers, op. cit., s. 217 2 3 T y l o c h , op. cit, s. 245 2 4 Przekład: Alina Cała. �