https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c999db44f42285c94a3d585055de02.pdf 40793e84f0d481f794cc5cd7eabf3441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:852 Title A name given to the resource Zmiany postaw ludności wiejskiej do ziemi / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.159-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I MIROSŁAWA z. 1 DROZD-PIASECKA ZMIANY Założenia POSTAW i wyniki LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO ZIEMI badań wsi południowo-wschodniego Mazowsza P r o b l e m a t y k a współczesnych p r z e m i a n t r a d y c y j n e j w s i i j e j jest podejmowana etnograficz­ n y c h k r a j u . J e d n y m z zagadnień szczegółowych, n a d którymi prowadzono wie, badawcze w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N w był proces z m i a n p o s t a w Celem badań było: lat w kultury r ó ż n y c h ośrodkach ostatnio prace od k i l k u n a s t u ludności w i e j s k i e j 1) o d t w o r z e n i e procesu w Warsza­ stosunku do ziemi. zmian postaw ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u do z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y w 'wsiach pd.-wsch. Mazowsza w okresie ostatniego 1 0 0 - l e c i a ; 2) kilku odtworze­ n i e k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń , k t ó r e są e f e k t e m t y c h p o s t a w w r a z z c z y n n i ­ k a m i j e determinującymi; i stereotypach nach i będących 3) z w e r y f i k o w a n i e p o d bezpośrednim u r b a n i z a c j i , które powodują w literaturze wpływem procesów industrializacji głównie z m i a n y s t o s u n k u do ziemi ł wartości popularnego myślenia poglądu, że z i e m i a t r a c i swą wartość n a t e r e ­ ekonomiczno-zabezpieczającej, społecznej jako i prestiżowej . 2 Z a p u n k t w y j ś c i a p r z y j ę t o , ż e z i e m i a w chłopskim s y s t e m i e wartości p o u w ł a s z c z e n i u (1864 r.) należała d o w a r t o ś c i o r a n d z e n a d r z ę d n e j , c e ­ n i o n y c h najwyżej. Była ogniskową turowego. T e n agrocentryczny systemu ekonomiczno-społeczno-kul- układ o d n i e s i e n i a d e t e r m i n o w a ł ż y c i e j e d ­ n o s t k i i całej z b i o r o w o ś c i w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h . Ilustrują g o przy­ toczone poniżej f r a g m e n t y niektórych prac. J a k zauważa W . G r a b s k i : 1 jej W funkcje s i o w a, na rejonie funkcja „uprzemysławianym ujemna [...] z i e m i związane Zawód przykładzie rolnika wybranych [...] powstają a jednocześnie, m i m o z jej w wartością świadomości .społeczności degradacje ziemi i pojawia że n i e l i c z n i e , w y d a j ą profesjonalną". społecznej lokalnych Por. E . dwóch Jagiełło-Ły- pokoleń i pamiętników, się się s i l n i e j s z e wsi. Studium W a r s z a w a 1969, s. 91. 2 Por. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , powinny wpływać na tworzenie Zawód..., s. 7. Oczywiście w tej s y t u a c j i z m i a n y się n o w y c h wzorów kariery i awansu. �160 MIROSŁAWA „Obserwacja sunku życia w i e j s k i e g o do w a r s z t a t u s w e j DROZD-PIASECKA w s k a z u j e , że r o l n i k m a i n n e n a s t a w i e n i e w s t o ­ p r a c y niż rzemieślnik l u b f a b r y k a n t , że z i e m i a n i e j e s t t r a k t o w a n a wyłączcznie j a k o w a r s z t a t p r a c y , bo j e s t jednocześnie i siedzibą r o d z i n ludzkich, chodu, czyli, lecz że z i e m i a jest p o t r z e b n a dla prowadzenia człowiekowi pewnego t r y b u życia nie tylko jako i zapewnienia pokoleniom. D l a wieśniaka g o s p o d a r s t w o rolne to cała a t m o s f e r a źródło d o ­ go przyszłym jego życia, która m a d l a niego wartość n i e t y l k o j a k o sposób do życia, a l e j a k o sposób życia" . 3 O w swoistym systemie agrocentrycznym u s t r o j u f e u d a l n y m t a k pisze K . ukształtowanym „ N a przełomie X I X i X X w i e k u w południowej źródła zabezpieczającego jeszcze Dobrowolski: egzystencję chłopa była Małopolsce o c e n a z i e m i j a k o bardzo wysoka. Wynikało to m.in. z rentowności z i e m i w o w y m c z a s i e i istniejącego wówczas p o w s z e c h n i e z n a ­ czenia posiadanie ziemi jako społeczny wartości, której ziemiaństwu w wyznaczało s t r a t y f i k a c j i społecznej [...] [...] dużą najwyższy rolę w szczebel tych ocenach odgrywały długotrwałe p r z y z w y c z a j e n i a p r z e n o s z o n e z p o k o l e n i a n a pokolenie, pione w t r a d y c y j n y s t y l życia i myślenia w i e j s k i e j społeczności, słabo wto­ powiązanej z s z e r s z y m światem" . 4 Jak zauważa ważnym autor, źródłem posiadanie ziemi zabezpieczającym było d l a środowiska egzystencję chłopską. S. wiejskiego Czarnowski n a t o m i a s t s t w i e r d z a wręcz, ż e była t o k u l t u r o w a wartość nadrzędna, w y ­ znaczająca m i e j s c e w h i e r a r c h i i s p o ł e c z n e j . 5 „Matka z i e m i a — j a k z a z n a c z a w i n n y m m i e j s c u K . D o b r o w o l s k i żywą istotę [...] życie i życie ją [...] była świętą. W y m a g a ł a do niej wracało [...] też o d p o w i e d n i e j czci. Z Matka Trzeba z i e m i a jest wdzięczna, g d y się j e j n i e z a n i e d b u j e , g d y ją się s t a r a n n i e u p r a w i a , zgodnie z p r a w e m się d o b r y m i wyrastało O d m a t k i z i e m i zależy życie r o d z i n y . mieć w szczególnym p o s z a n o w a n i u . czas o d w z a j e m n i a — stanowiła niej Bożym. W ó w ­ p l o n a m i , a l e znieważona p r z e z n i e d b a l s t w o gospo­ d a r z y może się mścić" . 6 Ziemia w odczuciu chłopskim była z a t e m również i wartością ną , a o b o w i ą z e k pracy ważalną wartością społeczno-moralną. 7 3 P o r . W. na niej System Grabski, i szacunek socjologii do t e j pracy były wsi, „Roczniki S o c j o l o g i i sakral­ niepod­ w s i " , t. 1: 1936, s . 98. 4 5 Trzy K. D o b r o w o l s k i , życiem społecznym studia z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 112. Por. S. C z a r n o w s k i , Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, W a r ­ s z a w a 1956, s. 173, 175, 184. 6 K. Dobrowolski, przełomie XIX i XX Tradycyjna rodzina w., [w:] Studia chłopska nad życiem w południowej społecznym Polsce i kulturą, na Wrocław 1966, s. 224-225. 7 ziemi Wg badacza kultury ludowej z a matkę i świętą Słowian, K a z i m i e r z a Moszyńskiego, jest p o w s z e c h n e n i e t y l k o wśród uznawanie ludności p o l s k i e j , a l e i większej r z e s z y słowiańskiej, co z n a k o m i c i e i l u s t r u j e poniższe s t w i e r d z e n i e : „Bodaj, że p o w s z e c h n i e j niż matką b y w a z i e m i a u Słowian n a z y w a n a świętą. Zwłaszcza n a zachodzie Słowiańszczyzny szyński, Kultura ludowa słyszymy Słowian, o świętej Warszawa z i e m i n a każdym k r o k u " . К . M o1967, t. I I , cz. 1, s. 511. �ZMIANY POSTAW T e n s y s t e m wartości — LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 161 ZIEMI z centralnym miejscem ziemi — utrzymywał się p r z e d e w s z y s t k i m n a s k u t e k n i s k i e g o p o z i o m u sił w y t w ó r c z y c h w nictwie, trwałości osadniczej, rol­ partriarchalnemu ustrojowi rodziny oraz p r a w n e m u i ekonomicznemu u c i s k o w i . Pewne widoczne s y m p t o m y zmian 8 zaczynamy w n i m obserwować dopiero w okresie międzywojennym, ulegają z m i a n i e w a r u n k i ż y c i a i b y t u ludności w i e j s k i e j karłowacenia odsetka gospodarstw, ludności przeludnienia bezrolnej, wsi, powstawania cyklicznych kryzysów znacznego rolno-przemysłowych etc.) u l e g a załamaniu p r z e k o n a n i e , ż e z i e m i a j e s t p o d s t a w o w y m egzystencji 9 gdy (np. n a skutek źródłem . Agrocentryczny, pomocniczy model nominalny (inaczej pojęciowy, i d e a l n y c z y też k o n c e p t u a l n y ) , s k o n s t r u o w a n o w i ę c n a p o d s t a w i e prac 1 0 polskich badaczy m.in. k u l t u r y chłopskiej z p i e r w s z e j S. C z a r n o w s k i e g o , J . Chałasińskiego 11 W. Grabskiego, połowy naszego stulecia, F. B u j a k a , K. , a także pamiętników J . S ł o m k i Dobrowolskiego, oraz 1 2 pamiętników zainicjowanych i opracowanych przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społeczne­ go Modelowi agrocentrycznemu wistości w s i t r a d y c y j n e j element — odpowiadającemu w końca X I X w . — strukturotwórczy w chłopskiego s y s t e m u i kulturowego, przeciwstawiono zasadzie r z e c z y ­ którym ziemia stanowiła społeczno-ekonomicznego m o d e l p r o c e s u p r z e m i a n nadrzędnej do­ tąd w a r t o ś c i a k s j o l o g i c z n e j — z i e m i . D o j e g o s k o n s t r u o w a n i a w y k o r z y s t a ­ n o współczesne o p r a c o w a n i a poświęcone przeobrażeniom t r a d y c y j n e j tury wiejskiej, m.in. K. Dobrowolskiego, B . Gałęskiego, J. kul­ Turskiego, J . T u r o w s k i e g o , B . Jagiełło-Łysiowej, B . T r y f a n , B . Kopczyński e j - J a w o r - Trzy studia..., 8 Dobrowolski, s Por. K . D o b r o w o l s k i , z posiedzeń 10 Komisji PAN s. 80-81. Studia nad w Krakowie, Uwagi Por. K . M a ł k o w s k a , teorią zawodów, 1963 г., K r a k ó w o modelu, Sprawozdania [w:] 1964, s. 206-207. „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 15-16. и Wykorzystano limanowskiego, Dzieła, m. i n . t a k i e Kraków t. 2, W a r s z a w a tenże, Reforma wolski, rolna Studia 1956; W. i materiały, jak: F . B u j a k , Grabski, a moralno-religijny nad życiem ściańskie rozporządzenie żenia prace, 1903; S . C z a r n o w s k i , ostatniej woli II wojnie światowej, J. Chałasiński, społecznej na Podhalu [w:] Młode ludności Przemiany pokolenie Zmiąca, ruchu w spratuie Wrocław w XVII w powiatu [w:] włościańskiej; 1937; K . Dobro­ Wło­ 1966; t e n ż e , i XVIII nad teorią zawodów, chłopskiej wieś chłopskiego, wsi, W a r s z a w a i kulturą, K r a k ó w 1933; t e n ż e , Studia świadomości Materiały stan społecznym Podłoże w., [w:] tenże, południowej Ludowej, Studia Przeobra­ Małopolsce społeczne w Polsce chłopów, t. 1, W a r s z a w a 1938. po W a r s z a w a 1965; 1 2 J . S ł o m k a , Pamiętniki 1 8 Niektóre z t y c h zbiorów zostały w z n o w i o n e , a n a w e t uzupełnione w o s t a t n i c h latach. W s e r i i Młode P o k o l e n i e t. 1, W a r s z a w a i. 3, W a r s z a w a i rodzina, włościanina, K r a k ó w 1912. Wsi Polski Ludowej 1964; T u j e s t mój dom, t. 2, W a r s z a w a 1967; Od t. 5, W a r s z a w a chłopa do rolnika, 1970; Pamiętniki 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t . X X I I , z. 1 wydano: t. 4, W a r s z a w a emigrantów, Awans pokolenia, 1965; W poszukiwaniu 1967; drogi, Gospodarstwo W a r s z a w a 1973. �162 MIROSŁAWA skiej w i innych stosunku 1 4 . Autorzy do ziemi i DROZD-PIASECKA i c h podkreślają gospodarstwa zgodnie, że r a d y k a l n e rolnego zaszły dopiero zmiany na skutek p r z e m i a n ekonomiczno-społecznych, j a k i e nastąpiły p o zakończeniu I I w o j ­ ny światowej, postępujących powstały n o w e możliwości procesów industrializacji i urbanizacji, wykształcenia, zatrudnienia, kariery gdy życiowej etc. „Znaczniejsze z m i a n y w s y s t e m i e wartości i w poglądach n a ziemię i pracę — j a k pisze E . Jagiełło-Łysiowa — mogły nastąpić j e d n a k t y l k o w w a r u n k a c h z a s a d ­ n i c z y c h z m i a n ekonomiczno-społecznych, przełamywania b a r i e r k l a s o w y c h i s p o ­ łecznej i z o l a c j i w s i , w w a r u n k a c h k o n f r o n t a c j i d a w n e j p r e z a w o d o w e j k u l t u r y chłop­ s k i e j z zawodową kulturą miejsko-przemysłową, w w a r u n k a c h u r b a n i z a c j i i i n d u ­ s t r i a l i z a c j i k r a j u . T a k a całościowa k o n f r o n t a c j a wartości zaczęła występować d o ­ piero w epoce z m i a n społeczno-ekonomicznych w P o l s c e L u d o w e j " . 15 W warunkach współczesnej w s i , n a której krystalizują się n o w e sy­ s t e m y wartości „ziemia — j a k pisze B . Gałęski — przestała odgrywać dominującą rolę w s y ­ stemie wartości ludności w i e j s k i e j , chociaż n i e przestała w n i m występować. P o ­ jawiły się n a t o m i a s t wartości n o w e : u z n a w a n i e k w a l i f i k a c j i i z a w o d u , wykształ­ cenia, w y b o r u dróg życiowych i osobistego szczęścia [...] pojawiło się s i l n e p o c z u c i e e g a l i t a r y z m u obok s i l n e g o k o m p l e k s u chłopskości, poczucie p r a w a do równego udziału w wartościach społecznych, w dochodach, prestiżu, w wartościach k u l t u ­ ralnych" . 1G Obecnie cem żenie J. obserwujemy do wzmożonej do coraz częściej, działalności uzyskania że d l a właściciela gospodarczej wysokiego dochodu jest ziemi bodź­ przede wszystkim pieniężnego. Ale, jak dą­ zaznacza Turowski: „Od s t a n u , w którym z i e m i a i j e j płody były wspólnym źródłem u t r z y m a n i a przy życiu d l a w s z y s t k i c h mieszkańców g r o m a d y , a g o s p o d a r s t w o chłopskie stawą b y t u rodziny, od u j m o w a n i a daleka droga, w której uwłaszczenie, ogólny do społeczności państwowej i n a r o d o w e j proces postęp t e c h n i c z n y , wejście 1 4 t e n stwarzał i pogłębiał, stanowił jego podłoże, było oddziaływanie P o r . chociażby: „Wieś Współczesna", w Polsce Na chłopów [...] grały dużą rolę [...] c z y n n i k i e m , który j a k o r y n k u z b y t u i zakupów oraz wyższego środowiska giełło-Łysiowa, Ludowej, podstawie Problemy ludzi cji, Warszawa wsi kujawskiej Studia Dobrowolski, Praca jako wartość 17 nad życiem w starych w okresie od roku na wsi. Studium Przemiany do ziemi. Przemiany kulturowej 1 5 J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Praca..., 16 Gałęski, 1 7 T u r o w s k i , Zmiany..., Przemiany..., s. 21. s. 295-296. s. 98. społeczne społeczne sytuacji w Polsce W s i " , t. 3: 1964; Stosunek pod r e d . B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, Łódź 1974. E. J a ­ chłopsko-rolniczym, wsi a wsi miasto. 1800-1946, L u b l i n 1949; B . T r y f a n , porównawcze 1971; „Roczniki S o c j o l o g i i społecznym...; środowisku n r 6: (136) 1968; B . G a ł ę s k i , miasta społeczno-kulturalnego" . W a r s z a w a 1965; J . T u r o w s k i , Zmiany wsi Nasutów pod­ g o s p o d a r s t w a j a k o źródła dochodów prowadziła hierarchii wartości. i we Fran­ mieszkańców Praca zbiór, �ZMIANY Obserwacje POSTAW LUDNOŚCI prowadzone WIEJSKIEJ współcześnie w DO 163 ZIEMI różnych krajach zgodnie s t w i e r d z a j ą d a l e k o idące z m i a n y s t o s u n k u m i e s z k a ń c ó w w s i d o z i e m i j a k o podstawy zabezpieczenia egzystencji, a także degradację jej nad­ r z ę d n e g o d o n i e d a w n a m i e j s c a w s y s t e m i e w a r t o ś c i ludności w i e j s k i e j Badacze k u l t u r y wiejskiej podkreślają, że wartość 1S . pozaekonomiczna z i e m i z n a c z n i e zmalała o d c h w i l i , g d y d o b r o b y t i p o z y c j a r o l n i k a zostały o p a r t e w w i ę k s z e j m i e r z e n a p r o d u k c j i i d o c h o d a c h , niż n a f a k c i e s a m e g o posiadania z i e m i 1 9 . Z i e m i a n i e j e s t j u ż u w a ż a n a za w y k ł a d n i k p o z y c j i społecznej i b e z ­ pieczeństwa, l e c z s p r o w a d z o n a wiązanie została d o r o l i t o w a r u . N a p r z y k ł a d do ziemi, jakie żywili emigranci europejscy A m e r y k i P ó ł n o c n e j , zostało zastąpione p o s t a w ą z d e c y d o w a n i e ną . L i c z b a rolników uważających 2 0 rośnie r ó w n i e ż w przy­ przybywający do ekonomicz­ z i e m i ę g ł ó w n i e z a środek p r o d u k c j i i n n y c h k r a j a c h . Proces t e n można generalnie określić j a k o t r a n s f o r m a c j ę polegającą n a r a c j o n a l i z a c j i p o s t a w w o b e c z i e m i . Z i e m i a j a k o o b i e k t w a r t o ś c i m a c h a r a k t e r w i e l o w y m i a r o w y , pełni w i e ­ le funkcji. Przedmiotem 2 podstawowe prowadzonych badań były przede wszystkim i j e d n o c z e ś n i e ściśle ze sobą p o w i ą z a n e c e c h y t e j wartości, a mianowicie: ekonomiczna (w rozumieniu warsztatu pracy) i stępująca z nią f u n k c j a e k o n o m i c z n o - z a b e z p i e c z a j ą c a współwy- (czyli p r o d u k c y j n a w p r o c e s i e w y t w ó r c z y m ) o r a z s p o ł e c z n o - k u l t u r o w a w r a z z funkcją s p o ł e c z no-prestiżową, wynikającą od którego w przeważającej z samego f a k t u mierze posiadania uzależniona (czyli własności), była p o z y c j a jednostki w r a m a c h społeczności w i o s k o w e j . P o s t a w y ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y i własności ulegają zmianie społeczno-ekonomicznych przede struktury wszystkim pod wpływem badanej społeczności, przemian oddziaływania szeroko pojętych procesów i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i (np. przez w z r o s t wykształcenia, u z y s k a n i e pozarolniczego wolnej z a w o d u , możliwości w y b o r u d o ­ d r o g i życiowej i k a r i e r y , oddziaływania m i a s t a j a k o r y n k u pracy i z b y t u itd.). Wpływają n a n i e również a k t y n o r m a t y w n e w postaci prze­ pisów i zarządzeń a d m i n i s t r a c j i państwowej. W postępowaniu badawczym dążono d o o d t w o r z e n i a procesu zmian p o s t a w ludności w i e j s k i e j w s t o s u n k u d o z i e m i j a k o w a r s z t a t u p r a c y o r a z własności n a p r z e s t r z e n i o k o ł o 100 l a t w k i l k u w s i a c h p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i e g o M a z o w s z a o r a z d o w y k r y c i a i s t o t n y c h odrębności b a d a n e j 1 8 N a z j a w i s k o to w E u r o p i e z a c h o d n i e j i P o l s c e zwracał u w a g ę już w międzywojennym 19 społecz- C z a r n o w s k i okresie w Podłoże..., s. 174-185. Niektóre z t y c h poglądów zostały z a w a r t e w t. 3: 1964 „Roczników S o c j o l o g i i W s i " oraz materiałach p o w i e l o n y c h z I Światowego K o n g r e s u S o c j o l o g i i W s i w D i ­ j o n ( F r a n c j a ) , sierpień 1964 r. 2 0 E . A . W i 1 к e n i n g, Wpływ n i k i S o c j o l o g i i W s i " , t. 3: 1964. przemian w rolnictwie na cele i wartości, „Rocz­ �164 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ności w s t o s u n k u d o i n n y c h . Odrębności t e m o g ł y zaistnieć p r z e d e w s z y ­ s t k i m n a s k u t e k o d m i e n n y c h w a r u n k ó w podłoża h i s t o r y c z n e g o j ą c y c h m . i n . n a u k s z t a ł t o w a n i e się s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j (wpływa­ badanej czności — i n n e j , n i ż n p . n a t e r e n i e M a ł o p o l s k i c z y Śląska) o r a z nych warunków zewnętrznych, wynikających w s i w bezpośrednim sąsiedztwie s t o l i c y k r a j u 2 1 społe­ odmien­ z usytuowania badanych . W y c h o d z ą c o d i s t n i e j ą c e g o s t a n u w i e d z y z a ł o ż o n o n a w s t ę p i e , że p o s t ę ­ pująca i n d u s t r a l i z a c j a i u r b a n i z a c j a , będące g ł ó w n y m m o t o r e m z m i a n n a w s i , p o w i n n y w p ł y w a ć n a t w o r z e n i e się n o w y c h w z o r ó w k a r i e r y i a w a n ­ su. D l a t y c h , którzy zdecydowali się n a e m i g r a c j ę , z i e m i a p o w i n n a m i e ć w a r t o ś ć malejącą, o d w r o t n i e zaś, d l a j e d n o s t e k z d e c y d o w a n y c h n a pozo­ stanie n a w s i i nastawionych n a rolnictwo — z elementu k u l t u r y skiej przekształcała się w kultury profesjonalnej. chłop­ Przed przy­ stąpieniem d o badań t e r e n o w y c h założono p o n a d t o , że n a w ł a ś c i w y obraz s t o s u n k u mieszkańców w s i do z i e m i w różnych okresach c z a s o w y c h rzutu­ ją w sposób z a s a d n i c z y element t a k i e c z y n n i k i egzo- i endogenne, j a k historyczne i współczesne uzależnienia wynikające z s y s t e m u k u l t u r o w e g o oraz wiązującego ustawodawstwa na plan pierwszy centrycznego państwowego. C z y n n i k i t e były zarówno w w y k o r z y s t a n y c h m o d e l o w y c h obo­ wysuwane ujęciach stosunku do ziemi, j a k i procesu jego zmian. Zgodnie agroz tym założeniem uważano, ż e : 1) n a s t o s u n e k d o z i e m i i g o s p o d a r s t w a w sposób z a s a d n i c z y chodowości jako warsztatu pracy wpływa (obok stopnia jego mechanizacji, u t o w a r o w i e n i a , d o ­ itd.) istnienie (lub brak) lokalnego i pozalokalnego rynku p r a c y o r a z j e g o chłonność ( c z y l i r o z m i a r y ) ; 2) n a s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności wiązujące u s t a w o d a w s t w o t y w n y c h zależy b o w i e m decydujący wpływ m a państwowe. O d poszczególnych aktów m . i n . o b r ó t ziemią, spłaty r o d z i n n e obo­ norma­ czy zasady dziedziczenia; 3) s t o s u n e k d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y najpełniej o d ­ z w i e r c i e d l a j ą s p r a w y k o n f l i k t o w e ,,o z i e m i ę " . D l a t e g o t e ż i s t o t n y m ź r ó d ­ ł e m d o badań t e g o z a g a d n i e n i a są p r o c e s y sądowe o ziemię oraz antago­ n i z m y zaistniałe n a s k u t e k k o m a s a c j i . Konsekwencją powyższego s t a n o w i s k a b y ł o wyodrębnienie, a następ­ nie zanalizowanie mocne i przy endogennych. struktura k i l k u n a s t u wskaźników przyjętych charakteryzowaniu Najważniejsze wyżej wymienionych za n a j b a r d z i e j czynników z n i c h t o : s t o s u n k i r o d z i n n e i sąsiedzkie; gospodarczo-społeczna gospodarstw; charakter gospodarki r o l - n o - h o d o w l a n e j , stopień m e c h a n i z a c j i i u t o w a r o w i e n i a g o s p o d a r s t w skich, plany inwestycyjne związane z r o z w o j e m chłop­ rolnictwa i hodowli, m o - A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska przemian współczesnych. Studium wsi Mników powiatu krakowskiego, 1968, s. 8. 21 po­ egzo- w procesie Warszawa �ZMIANY POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 165 ZIEMI ż l i w o ś c i p r a c y i u t r z y m a n i a ludności p o z a w ł a s n y m g o s p o d a r s t w e m , s o b y przejęcia z i e m i ( t u zasady dziedziczenia, spo­ spłat i o b r o t u z i e m i ą ) , s t o ­ sunek d o komasacji i t d . W k o n s e k w e n c j i p r z y j ę t y c h założeń i w y s u n i ę t y c h h i p o t e z p y t a n i a s t a ­ w i a n e w czasie p r a c y t e r e n o w e j dotyczyły p r z e d e w s z y s t k i m : 1) z m i a n z a c h o d z ą c y c h w s t o s u n k u c h ł o p ó w d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y , i c h bezpośrednich p r z y c z y n , c z y l i c z y n n i k ó w determi­ n u j ą c y c h określone p o s t a w y , p r z e j a w ó w k o n k r e t n y c h z a c h o w a ń b ę d ą c y c h efektem t y c h postaw; 2) r o l i p o d ł o ż a h i s t o r y c z n e g o , wencyjnych administracji aktów n o r m a t y w n y c h , czynników i n t e r ­ państwowej, wyspecjalizowanych organów p r a w n y c h o r a z r y n k u p r a c y w k s z t a ł t o w a n i u się p o s t a w ludności w sto­ s u n k u d o z i e m i j a k o własności i w a r s z t a t u p r a c y . C h o d z i ł o t u o o k r e ś l e n i e c h a r a k t e r u zachodzących z m i a n oraz u s t a l e n i e niektórych k o r e l a c j i m i ę ­ d z y n i m i a p r z e o b r a ż e n i a m i s t r u k t u r y gospodarczo-społecznej w s i i s t o p ­ n i a i c h p o w i ą z a n i a ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m ; 3) okoliczności, w j a k i c h w a r t o ś ć z i e m i w z r a s t a i m a l e j e . W o s t a t n i m p r z y p a d k u chodziło m . i n . o s p r a w d z e n i e prawdziwości h i p o t e z y o maleją­ cej w a r t o ś c i z i e m i w zależności o d z a w o d u i m i e j s c a m i g r a c j i ; 4) w a r t o ś c i p r z y p i s y w a n e j ziemi w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h , szcze­ g ó l n i e w t o k u p r o c e s ó w s ą d o w y c h o r a z w s p o r a c h zaistniałych w przeprowadzonej trakcie komasacji. W s i e południowo-wschodniego Mazowsza, w których przeprowadzono b a d a n i a , cechują się z a c h o w a w c z o ś c i ą k u l t u r o w ą , u t r z y m y w a n i e m się s z e ­ r e g u treści t r a d y c y j n y c h w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h kultury budownictwo', f o l k l o r ) . Szczegółowe badania etnograficzne no w e wszystkich gospodarstwach 3 w s i byłego pow. otwockiego nie w o j . siedleckie): W o l i D u c k i e j , W o l i Karczewskiej, Wszystkie wanymi. ( n p . strój, przeprowadzo­ Woli (obec­ Sufczyńskiej. o n e są b y ł y m i w s i a m i p a ń s z c z y ź n i a n y m i , n i g d y n i e c z y n s z o Uwłaszczone u k a z e m (folwarcznych). Badane wsie z 1864 r . należały charakteryzują d o dóbr prywatnych się m a ł y m i l i c z e b n i e rodzi­ n a m i , niską jakością g l e b y i niedostateczną ilością ł ą k i p a s t w i s k , m a ł y m i r o z m i a r a m i gospodarstw, n i e w i e l k i m i działkami g r u n t u (gdzie s t w a 3 - h a , mają p o 2 0 - 4 0 k a w a ł k ó w z i e m i ) , gospodar­ szachownicą gruntów, m i t y w n y m i narzędziami p r a c y i z a b u d o w a n i a m i gospodarczymi, znaczną stałą e m i g r a c j ą d o W a r s z a w y ( d o o k . 1954 г.), w y s o k i m o d s e t k i e m ności 1945 r . k o e g z y s t o w a ł y chłopo-robotniczej. Do na tych pry­ lud­ terenach z gospodarką chłopską d r o b n e f o l w a r k i s z l a c h e c k i e . W 1970 r . n a w n i o s e k mieszkańców w e w s i a c h t y c h podjęto pierwsze masacji gruntów. Była t o równocześnie akcja przeprowadzona w i c h h i s t o r i i próby k o ­ pierwsza po wojnie n a terenie byłego pow. otwockiego tego typu i jedna z nie­ l i c z n y c h w całym b y ł y m w o j . w a r s z a w s k i m . Podstawową bazę źródłową, wykorzystaną w pracy badawczej, sta- �166 MIROSŁAWA nowiły ze materiały ku; w terenowe zbierane w spisu powszechnego materiały akta referatu nież 1970 г.; latach materiały Wydziału z l a t 1925-1970; Cywilnego w ustalenia i dane źródłowe i Sądu GUS Gliniance; Geodezji i Karnego „o materiały Kołbieli o b s e r w a c j a uczestnicząca w toczących się p r o c e s a c h sądowych niektóre 1963-1973; GRN scaleniowego Powiatowego B i u r a archiwalne Otwocku alnie DROZD-PIASECKA w Otwoc­ Powiatowego kilkunastu aktu­ ziemię". W y k o r z y s t a n o zawarte w literaturze rów­ dotyczą­ cej t y c h t e r e n ó w . Najważniejsze ustalenia wynikające z analizy zebranych materiałów 2 2 są n a s t ę p a j ą c e : 1. Przeprowadzone podejmujących Polski (m.in. badania studia podobną problematykę K. Dobrowolskiego posiadanie t z w . lepszych pańszczyźnianą 2 2 oraz ludność praw z w odniesieniu Małopolski do ziemi chłopską jest Całość w y k o n a n y c h p r a c b a d a w c z y c h od s t r o n y f o r m a l n e j zagadnienia po współczesność do innych terenów równoznaczne wykazały, na czynsz z że przez 2 3 efektywniejszą (szczegółowe p y t a n i a , odpowiedzi, n a 3 części i n t e g r a l n i e oraz z tych autorów Podhala) w formie maszynopisu zało­ podzielonego ze sobą powiązane. W części I o m ó ­ związane z ziemią j a k o p o d s t a w o w y m ogólnych u w a r u n k o w a ń wynikający i prac l u b przejście żenia m e t o d y c z n e itd.) i i c h w y n i k i o p r a c o w a n o wiono porównawcze w a r s z t a t e m p r a c y n a tle h i s t o r y c z n o - e k o n o m i c z n y c h i k u l t u r o w y c h od uwłaszczenia s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o uwarunkowań. Zgodnie z założeniami warsztatu przyjętymi pracy n a wstępie p r a c a n a l i z i e p o d d a n o t u : strukturę gospodarczo-społeczną b a d a n y c h w s i ; g o s p o d a r ­ kę rolno-hodowlaną wych odmian ze szczególnym roślinnych, uwzględnieniem modernizacji procesu i mechanizacji; wprowadzania powiązania no­ gospodarcze z l o k a l n y m i p o z a l o k a l n y m r y n k i e m p r a c y oraz f a k t y i opinie odnośnie do s t o s u n k u mieszkańców w s i do p o d s t a w o w e g o w a r s z t a t u szono p r o b l e m y nawiązując pracy — ziemi. W części I I p o r u ­ związane z ziemią j a k o własnością ( w r a z z genezą tej własności), do obowiązujących aktów normatywnych i przepisów szczegółowych, którym chłop j a k o właściciel z i e m i musiał się podporządkować, a które rzutowały n a jego s t o s u n e k do z i e m i . P o d d a n o t u a n a l i z i e i omówiono z a g a d n i e n i a i w nieformalnego stosunku mieszkańców obrotu ziemią, zasady do z i e m i wynikające w s i do d z i e d z i c z e n i a , spłat ze sposobu obowiązującego objęcia gospodarstwa ustawodawstwa formalnego i alimentów, postawy oraz spadkowego. stosunek Rozważania z a w a r t e w części I I obejmują również o k r e s od uwłaszczenia p o l a t a 70-te b. s t u ­ l e c i a . W części I I I omówiono s t o s u n e k mieszkańców w s i do z i e m i j a k o pracy i własności w s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h . sądowe „o ziemię" oraz sytuację Analizie antagonistyczną, dzonej k o m a s a c j i . C h r o n o l o g i c z n i e część t a o b e j m u j e s z y n a c i s k położono w niej 2 3 Począwszy na wydarzenia jaka poddano w zaistniała po od X V w . chłop w e w s i a c h chłopa musiał o d niego ostatnie 70-lecie, a l e n a j w i ę k ­ lokowanych na prawie darki niemieckim zakupnym. samowolę p a n a , który chcąc usunąć z z i e m i p r a w o wykupić p r z e d t e m towarowo-pieniężnej zamożniejsi procesy przeprowa­ współczesne. mógł otrzymać z a pieniądze t z w . lepsze p r a w o do z i e m i , i n a c z e j z w a n e Ograniczało ono b a r d z o warsztatu niej „lepsze p r a w o " . chłopi mieli W warunkach niejednokrotnie takiego gospo­ możliwość u w o l n i e n i a się od s t o s u n k u poddańczego, n a d r o d z e w y k u p i e n i a pełnych p r a w w ł a ­ sności ziemi. Posiadanie dzieciom, a n a w e t n a własność z i e m i pozwalało i m n a przekazywanie n a p r z e d o s t a n i e się do s t a n u s z l a c h e c k i e g o . jej �ZMIANY i bardziej POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 167 ZIEMI ś w i a d o m ą działalnością gospodarczą ludności t y c h w s i niż we w s i a c h , których mieszkańcy p r a w t a k i c h n i e m i e l i czy n i e b y l i oczynszow a n i . Chłopi p a ń s z c z y ź n i a n i b a d a n y c h w s i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e g o M a ­ zowsza nie posiadali lepszych p r a w do ziemi, a gospodarstwa i c h n i e były oczynszowane. powstałego Wyposażenie małżeństwa) w ziemię leżało w (szczególnie gestii dworu. w przypadku Dopiero nowo mocą ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 2 I I I 1864 r . chłopi b a d a n y c h w s i n a b y l i p r a w o w ł a s ­ ności d o u p r a w i a n e j z i e m i . O d t e j p o r y m o g l i nią d o w o l n i e przekazywać jami dzieciom, Kodeksu zamieniać, Napoleona. szczyźnianą l e p s z y c h Nieposiadanie sztatu pracy) w jako źródła dochodu, ale i Struktura darstw z wszystkim, warsztatów pań­ gospodarstw ziemi (czyli równocześnie hamuje war­ rozwój gospodarczej jeszcze opóźnia w y k s z t a ł c e n i e się badanych z jaką pracy) i kategorią tra­ w s i po uwłaszczeniu, ludności oraz gospo­ i c h samodzielności ekonomicznej 1 8 6 4 г., w y k a z u j e istnienie obok m a m y do c z y n i e n i a w w y n i k u r e f o r m y n i e z b y t dużych majątków oceny przywile­ ludność ziemi. gospodarczo-społeczna przede (inaczej tutejszą inicjatywy kilkadziesiąt l a t p o uwłaszczeniu o r a z 2. przez umiejętności samodzielności d y c j i posiadania i dziedziczenia informująca dysponować: i t d . , zgodnie p r a w do ziemi oraz nieoczynszowanie w p ł y w a nie t y l k o n a ograniczenie przedsiębiorczości, sprzedawać f o l w a r c z n y c h znacznej ilości d r o b n y c h g o s p o ­ d a r s t w chłopskich (3-5 h a ) , w ś r ó d k t ó r y c h posiadające ł ą c z n i e p o 10 h a z i e m i u c h o d z i ł y za b a r d z o b o g a t e . S t a t y s t y c z n e d a n e p o r ó w n a w c z e z k i l ­ ku przekrojów nowych, czasowych, świadczą gospodarstw o uzupełnione i n f o r m a c j a m i z w y w i a d ó w szybko chłopskich w pogłębiającym wzrost ludności procesie odczuwanych w zbędnej produkcyjnie. tere­ rozdrobnienia l a t a c h następnych, pociągających obok skutków e k o n o m i c z n y c h towny się za sobą każdym z n i c h — Bezpośrednią — gwał­ przyczyną t e g o s t a n u r z e c z y są działy r o d z i n n e i n i e f o r m a l n y obrót ziemią. P o s t ę ­ pujący proces r o z d r a b n i a n i a gruntów, c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a z m i a n s t r u k ­ tury gospodarczo-społecznej całego Mazowsza, nacisk n a posiadanie ziemi i gospodarstwa w pozwala wnioskować, że n a terenie badanych w s i był c i ą g u o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a t duży, a l e z m i e n n y . D y n a m i k a r o z ­ drabniania gruntów w y k a z u j e , obok okresów nasilenia, l a t a wyraźnego z a h a m o w a n i a tego procesu. N a przykład w y r a ź n y spadek działów gospo­ d a r s t w następuje t a m w l a t a c h 1 9 4 4 - 1 9 5 4 , n a t o m i a s t i c h g w a ł t o w n e n a ­ s i l e n i e (przede w s z y s t k i m przez działy n i e f o r m a l n e ) w l a t a c h 1954-1970. 3. N i s k a jakość g l e b y (IV—VI k l a s y ) , b r a k łąk i p a s t w i s k , rozdrobnienie gruntów (gospodarstwa znaczne 3 h a składają się z p o n a d 20 k a ­ w a ł k ó w ) , a c o się z t y m w i ą ż e p r y m i t y w n e t e c h n i k i i narzędzia pracy o r a z n i e w i e l k a w y d a j n o ś ć z h a ( w y n o s z ą c a d l a 4 zbóż 17-21,5 q , a z i e m ­ n i a k ó w 1 6 0 - 1 9 0 q) z t r u d e m t y l k o p o k r y w a j ą c a p o t r z e b y we r o d z i n chłopskich, w p ł y w a j ą na omawianym terenie samożywienio- n a f a k t , że p r o d u k c j a r o l n o - h o d o w l a n a o d uwłaszczenia po l a t a 70-te naszego stulecia �168 ma charakter pracy — w MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszystkim ekstensywny. przede gospodarstwo Podstawowy r o l n e , wykazując znaczne porównaniu z i n n y m i d z i e l n i c a m i k r a j u , warsztat opóźnienie gospodarcze nie przejawia nawet symp­ t o m ó w p r o f e s j o n a l i z a c j i . N a przykład do l a t 7 0 - t y c h w 3 b a d a n y c h w s i a c h nie było ani jednego rolnika specjalizującego się w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . O żadnym z t u t e j s z y c h mieszkań­ ców (właścicieli gospodarczej ziemi) n i e można powiedzieć, zmierzał d o profesjonalizacji kiem pozytywnego w swej stosunku do ziemi i gospodarstwa, staw skierowanych „ku gospodarstwu", wyposażenie w narzędzia i m a s z y n y skich, inwestycje że działalności w zawodzie rolnika. jest Wskaźni­ a t y m samym po­ m.in. tempo mechanizacji, rolnicze, stan budynków i n w e n t a r ­ i realne plany inwestycyjne w zakresie r o l n i c t w a czy h o d o w l i , m o d e r n i z a c j a u p r a w etc. Ś w i a d c z ą o n e r ó w n o c z e ś n i e o wysokiej w a r t o ś c i z i e m i . W p r z y p a d k u b a d a n y c h w s i w ciągu o m a w i a n e g o postęp w z a k r e s i e modernizacji gospodarstw w o l n y . L u d n o ś ć ograniczała d o m i n i m u m s w o j e duszy n a j a k i e k o l w i e k poważniejsze raźniejszy postęp w t y m zakresie okresu był n i e w i e l k i i bardzo p o ­ p o t r z e b y n i e mając przedsięwzięcia fun­ inwestycyjne. z a z n a c z y ł się p o I I w o j n i e Wy­ światowej w l a t a c h 5 0 - t y c h , g d y m i e s z k a ń c y t u t e j s z y c h w s i zaczęli u z y s k i w a ć w i ę k ­ sze w p ł y w y p i e n i ę ż n e z p r a c y p o z a r o l n i c z e j . W l a t a c h 7 0 - t y c h n a s k u t e k z n i e s i e n i a o b o w i ą z k o w y c h d o s t a w n a r z e c z państwa, n o w e j (w zakresie p o l i t y k i cen zasad s k u p u ż y w c a ) o r a z w e j ś c i a w ż y c i e u s t a w y o u r e g u l o ­ w a n i u własności g o s p o d a r s t w , interwencyjnych, c z y l i w w y n i k u oddziaływania czynników wzrosło wśród mieszkańców b a d a n y c h w s i zaintereso­ w a n i e przedmiotową ( c z y l i instrumentalną) wartością z i e m i . Z m i a n a s p o ­ sobu gospodarowania według o p i n i i zainteresowanych jest możliwa jed­ n a k dopiero po przeprowadzeniu komasacji. 4. L o k a l n y r y n e k p r a c y n a p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m tach 1864-1945 czenie p r a w i e cechują stosunkowo w y ł ą c z n i e d o zajęć niewielkie sezonowych, Mazowszu rozmiary oraz wykonywanych w la­ ograni­ na fol­ w a r k u , a w y n a g r a d z a n y c h w n a t u r z e i pieniądzach. T y l k o d l a n i e l i c z n e j g r u p y r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h j e s t o n w z g l ę d n i e stały. O j e g o powszech­ ności i t r w a ł o ś c i z a d e c y d o w a ł o p r z e d e w s z y s t k i m słabe u p r z e m y s ł o w i e n i e całej okolicy, a t y m samym b r a k możliwości uzyskania innych d o d a t k o w y c h , n i e p o c i ą g a j ą c y c h konieczności o p u s z c z e n i a zajęć rodzinnej wsi. R o z w i j a j ą c y się b o w i e m n i e o p o d a l w i e l k o m i e j s k i p r z e m y s ł w a r s z a w s k i — z b r a k u t r a s i środków d o j a z d o w y c h — w y m a g a ł m i g r a c j i ze w s i (stałej l u b sezonowej). Decyzje o opuszczeniu w s i p o d e j m o w a l i ludzie nie obarczeni jeszcze rodziną o r a z c i wszyscy, z reguły którzy tylko ziemi nie p o s i a d a l i w c a l e . Chociaż i t a o s t a t n i a g r u p a m i e s z k a ń c ó w w s i w s y t u a c j i , g d y m i a ł a j u ż założone w ł a s n e r o d z i n y , starała się r a c z e j o p r a c ę w rakterze stałych robotników folwarcznych, a nie o pracę miejskich. Istnienie lokalnego r y n k u pracy, j a k i m były okoliczne aż do 1945 г., jest istotnym czynnikiem hamującym cha­ robotników dwory podejmowanie �ZMIANY decyzji o dzimych POSTAW opuszczeniu LUDNOŚCI w s i przez gospodarstwach, ale WIEJSKIEJ ludność obarczoną szereg p o t e n c j a l n y c h wychodźców DO 16» ZIEMI produkcyjnie własną zbędną rodziną, w dzięki ro­ czemu pozostawało n a d a l związanych z mią j a k o w a r s z t a t e m p r a c y . P o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j zie­ lokalny r y n e k p r a c y przestał t u istnieć. 5. Bliskość i dostępność p o z a l o k a l n e g o szawy) były (czyli bezpośrednią bezpowrotne r y n k u p r a c y (szczególnie p r z y c z y n ą t e g o , ż e stała m i g r a c j a opuszczenie ziemi jako War­ zarobkowa warsztatu pracy, a nawet własności), o b s e r w o w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o m a s o w a w i n n y c h d z i e l n i c a c h k r a j u , rozpoczęła się t u n a w i ę k s z ą skalę j u ż n a p r z e ł o m i e X I X i stulecia. Jej nasilenie o b s e r w u j e m y w i e k u . Została o n a z a h a m o w a n a nistracyjne ograniczenia nej. dopiero w latach 50-tych poprzez meldunkowe w Warszawie O d o k . 1954 r . f o r m ą p o w s z e c h n ą codzienne dojazdy czenia i strefie egzystencji z a w o d o w e g o r u c h u ludności n i e były więc j e d y n y m i możliwościami d l a mieszkańców tutejszych są we wsi. zabezpie­ w s i , ponieważ zawsze a l t e r n a t y w a m i g r a c j i do m i a s t a , z której — nia — w ogromnej admi­ podstołecz- d o p r a c y p o ł ą c z o n e ze s t a ł y m z a m i e s z k a n i e m Ziemia i gospodarstwo XX w l a t a c h 2 0 - t y c h i 3 0 - t y c h naszego istniała j a k wykazały bada­ większości k o r z y s t a n o . Dostęp d o p o z a r o l n i c z y c h źró­ deł u t r z y m a n i a z a d e c y d o w a ł o t y m , ż e s t o s u n k o w o s z y b k o p o u w ł a s z c z e ­ n i u ilość p o s i a d a n e j z i e m i przestała d e c y d o w a ć o p o w o d z e n i u n y m . Dewaluację znaczenia ziemi jako podstawowego ekonomicz­ źródła egzystencji p o w o d o w a ł t u w i ę c o d kilkudziesięciu l a t stały w z r o s t atrakcyjności d u ­ żego c e n t r u m miejskiego. S y t u a c j a p r z y m u s o w a , j a k a zaistniała n a t e r y ­ t o r i u m b a d a n y c h w s i , polegająca n a a d m i n i s t r a c y j n y m z a t r z y m a n i u w i c h granicach potencjalnych wychodźców, ności o d w a r t o ś c i zabezpieczającej powoduje dalszy ciąg i c h zależ­ z i e m i oraz w a r u n k ó w życia w środo­ w i s k u w i e j s k i m ( w z n a c z e n i u środowiska społeczno-bytowego i p r z y r o d ­ niczego). D l a obecnych mieszkańców ziemia n i e jest j e d y n y m i nym środkiem zabezpieczenia egzystencji, ale jest m i e j s c e m wyłącz­ zamieszka­ n i a i p r z e b y w a n i a n i e o m a l p r z e z całe ż y c i e . W ł a ś n i e t e n j e j w a l o r p o ­ woduje i szereg daleko ekonomicznych, idących a w 6. C h a r a k t e r konsekwencji k u l t u r o w y c h , społecznych t y m m . i n . j e j znaczenie tutejszej rodziny i całej j a k o źródła społeczności, konfliktów. będącej w s z y s t k i m społecznością otwartą, p o w o d o w a ł b r a k w e w n ę t r z n e j dacji (a z a t e m społeczną) sprzyjała oraz również i wewnętrznej silniejszej więzi f o r m o w a n i u się identyfikacji jednostki z t e r y t o r i a l n e j . Istniejąca pozytywnych przede konsoli­ opinii o grupą sytuacja wsi jako nie środowisku społecznym. 7. Z i e m i a j a k o własność p o s i a d a k i l k a c e c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , m . i n . jest przedmiotem zakupu, dziedziczenia, podziału, sprzedaży, prestiżu i b o g a c t w a . Z c h w i l ą w i ę c , g d y c h ł o p s t a j e się j e j p r a w n y m w ł a ś c i c i e l e m , może w własność pełni korzystać posiada. W ze w s z y s t k i c h w ł a ś c i w o ś c i , całkowicie dowolnej w które t y m zakresie ziemia jako działalności �170 MIROSŁAWA jest o n jednak w znacznym normatywne obowiązujące oraz DROZD-PIASECKA stopniu ograniczony prawo p r z e z istniejące zwyczajowe. Stosunek akty do ziemi j a k o własności b y ł w i ę c w a r u n k o w a n y ( i j e s t n a d a l ) o b o w i ą z u j ą c y m p r a ­ w e m zwyczajowym jej i a k t a m i n o r m a t y w n y m i w zakresie posiadania ziemi, z a k u p u , dziedziczenia, Równocześnie w wania czy możliwości zagospodarowania, zabudowy itd. zależności o d p e r s p e k t y w y d z i e d z i c z e n i a niekierowania gospodarką, różnicują się l u b też k i e r o ­ postawy ludności wiejskiej w stosunku do ziemi jako warsztatu pracy. 8. W e d ł u g a r c h i w a l n y c h a k t sądowych oraz i n d y w i d u a l n y c h w y w i a ­ d ó w t e r e n o w y c h w b a d a n y c h w s i a c h południowo-wschodniego o d uwłaszczenia d o l a t 5 0 - t y c h X X w . s p r a w y sporadyczne. zatargi pod Mazowsza s p o r n e o g r u n t o r n y są I c h ilość g w a ł t o w n i e w z r a s t a p o 1954 г., g d y nasilają o siedliska i odszkodowania zabudowę miejską Otwocka za z i e m i ę czy Mińska przejętą się przez państwo Mazowieckiego. Procesy s ą d o w e o z i e m i ę , k t ó r e są w s k a ź n i k i e m s t o s u n k u d o z i e m i j a k o własności i warsztatu pracy o swoistej są równocześnie obyczajowości interesującym i zachowaniach ludności źródłem informacji wiejskiej. Wskazują o n e n a i s t n i e n i e ściśle o k r e ś l o n y c h n o r m p o s t ę p o w a n i a w r o d z a j u s p e c y ­ ficznego kodeksu honorowego. Nieprzestrzeganie jego zasad p r o w a d z i d o zadrażnienia s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j , a w d a l s z y c h k o n s e k w e n c j a c h nawet d o s p r a w s ą d o w y c h c y w i l n y c h , a często i k a r n y c h . 9. W stwa sytuacjach konfliktowych postawy wykazują zasadniczą różnicę między względem ziemi i zachowaniem i gospodar­ działaniami a d e k l a r a c j a m i w e r b a l n y m i . P r z y t y m i c h f o r m o w a n i e się n i e z a l e ż y o d t a k i c h c z y n n i k ó w , j a k w i e k , płeć, w y k s z t a ł c e n i e , w y s o k o ś ć d o c h o d u c z y wielkość posiadanego emocjonalnych rządzania, gospodarstwa, oraz posunięć a tylko w pozarolniczego. ale przede w s z y s t k i m o d czynników administracji niewielkim stopniu państwowej i kazała następujące zależności: a) p o s t a w y w k o m a s a c j i n i e są uzależnione komasacji w y ­ stosunku do przeprowadzo­ o d płci, w i e k u , w y k s z t a ł c e n i a , kawałków g r u n t u , wielkości gospodarstwa, k a t e g o r i i użytków, uzyskiwanego za­ zatrudnienia N a przykład analiza 4 p o d s t a w o w y c h g r u p p o s t a w w s y ­ t u a c j i k o n f l i k t o w e j zaistniałej w w y n i k u p r z e p r o w a d z o n e j nej organów od posiadanego dochodu i płaconych podatków przed i po ilości wysokości scaleniu; b ) i s t n i e j e p e w n a n i e w i e l k a zależność m i ę d z y p o s i a d a n y m z a t r u d n i e n i e m pozarolniczym w a neutralną postawą stosunku do przeprowadzonego wieństwem a zajmowaną same postawy (a n a w e t brakiem postawą p r z e j a w i a się w charakteryzują zainteresowania) s c a l e n i a ; c) zależność m i ę d z y linii j e d y n i e małą d w u - , m a k s i m u m t r z y p o k o - l e n i o w ą r o d z i n ę , pracującą w j e d n y m g o s p o d a r s t w i e , a n i e są o n e i d e n ­ tyczne z postawami dalszych k r e w n y c h , nawet stryjecznego d) i s t o t n e znaczenie pokre­ p r o s t e j , t z n . te rodzeństwa, d l a zajęcia j e d n e j z o k r e ś l o n y c h p o s t a w w s t o s u n k u d o k o m a s a c j i o d e g r a ł y n a t o m i a s t c z y n n i k i e m o c j o n a l n e , działalność i n t e r - �ZMIANY wencyjna POSTAW LUDNOŚCI WIEJSKIEJ DO 171 ZIEMI organów a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz k l a s y f i k a c j a g r u n t u z l a t 60- t y c h naszego stulecia. 10. W rejonie, wpływem o którym miasta, pojawiła mówimy, pozostającym się s t o s u n k o w o 2 0 - t y c h b. stulecia) degradacja pod bezpośrednim (bo już w latach z i e m i oraz j e j f u n k c j a u j e m n a . U t y c h , którzy n a z i e m i pozostawali w b r e w do ziemi i gospodarstwa wcześnie części w ł a s n e j w o l i i chęci, s t o s u n e k wynikał z b r a k u i n n y c h możliwości życiowych. B y ł t o i c h s w o i s t y l o s , chociaż b y l i o n i ś w i a d o m i w y b o r u i n n e j k a r i e r y , k t ó r y m k i e r o w a ł o się i c h r o d z e ń s t w o . J e d n o c z e ś n i e o s o b o w o ś ć i m e n t a l ­ ność t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y p o z o s t a w a l i p r z y p r a c y n a z i e m i , kształto­ wała się n a p o d s t a w i e poczucia własności z i e m i , stanowiącego do dziś i s t o t n y składnik c h ł o p s k i e g o s y s t e m u w a r t o ś c i . O g ó l n e s t w i e r d z e n i a , j a k i e się nasuwają, są n a s t ę p u j ą c e : 1. Z i e m i a n i e t r a c i w a r t o ś c i a u t o t e l i c z n e j , a t y m b a r d z i e j wej (instrumentalnej) w układach g o s p o d a r c z y c h , n y m w a r s z t a t e m zaspokajającym tomiast stencji jące traci czy ziemi, Zjawisko darstw, tę w a r t o ś ć odmienne zachodzi niezależnie są kariery. Funkcje coraz równocześnie częściej we od i c h struktury przedmioto­ których jest możliwości innej przez zawody wszystkich pozarolnicze. kategoriach ekonomiczno-społecznej. gospo­ Wartość u j e m n a z i e m i jest w i d o c z n a w p o s t a w a c h t y c h w s z y s t k i c h , którzy zostali z a t r z y m a n i poprzez egzy­ ekonomiczno-zabezpiecza- własnym aspiracjom życiowym i przekonaniom rierze jedy­ podstawą u t r z y m a n i a . N a ­ w ó w c z a s , g d y istnieją wzory przejmowane to potrzeby — w wbrew o innej „miejskiej" k a ­ zarządzenie a d m i n i s t r a c y j n e ( l u b i n n e w y p a d k i losowe) w rodzinnej w s i . Ziemia n i e stanowi d l a n i c h wartości o d c z u w a n e j , chociaż często się z d a r z a , ż e j e s t o n a za w a r t o ś ć p r z e z n i c h u z n a w a n a (ale w y ł ą c z n i e j a k o w a r t o ś ć i n s t r u m e n t a l n a ) . N a t o m i a s t w ż a d ­ nej s y t u a c j i gospodarczej, społecznej i k u l t u r o w e j z i e m i a n i e t r a c i tutaj s w e j w a r t o ś c i p r e s t i ż o w e j w z n a c z e n i u własności. 2. D o t y c h c z a s o w e „samą w sobie" ujęcia kładą zbyt duży oraz i r r a c j o n a l n e (emocjonalne) nacisk n a wartość ziemi p r z y w i ą z a n i e chłopa d o z i e m i . T e n o s t a t n i p o g l ą d w p r z y p a d k u o m a w i a n y c h w s i został znacznie podważony m . i n . przez wyłącznie racjonalne a r g u m e n t y , j a k i e w y s u w a l i m i e s z k a ń c y z a r ó w n o w p r z y p a d k u w a l k i o s e r w i t u t y , podział czy też o b e c n i e postawach domość gospodarstw o u z y s k a n i e siedliska p o d zabudowę. O i c h r a c j o n a l n y c h świadczy również powszechna realizacji 2 odmiennych modeli już p o d k o n i e c X I X w. kariery życiowej: świa­ prowadzenie r e n t o w n e g o g o s p o d a r s t w a n i e o b c i ą ż o n e g o spłatami i p o d a t k a m i ( n a w z ó r dobrze prosperującego niewielkiego f o l w a r k u dworskiego) l u b migracja stała d o m i a s t a . 3. W s y t u a c j a c h k o n f l i k t o w y c h z i e m i a m a g ł ó w n i e z n a c z e n i e wartości nadrzędnej (autotelicznej), p r z y c z y m najwyraźniej u w i d o c z n i a się w ó w ­ czas wartości prestiżowa obok własności. instrumentalnej jej wartość w sensie �172 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 4. W o k r e ś l o n y c h s y t u a c j a c h s p o ł e c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y c h ( n p . p r z y z a ­ ostrzonych przepisach m e l d u n k o w y c h w dużych miastach), w z r a s t a t o w n i e wartość z i e m i j a k o m i e j s c a zamieszkania, gwał­ środowiska społecznego, r e k r e a c j i ( n p . t a k a s y t u a c j a powstała n a t e r e n i e b a d a n y c h w s i n a s k u t e k zamknięcia a d m i n i s t r a c y j n y c h g r a n i c W a r s z a w y o r a z w w y n i k u miasta sytuacji i n a dotychczasowe wpływ urbanizacji) miasta tereny ( i związanych jest n e g a t y w n y Dlatego też każdej d o wartości z i e m i i pociąga jednocześnie obserwować można g w a ł ­ j e j wartości i n s t r u m e n t a l n e j , doskonale w i d o c z n y cesach sądowych „ o ziemię". ekspansji nie w z n i m procesów i n d u s t r i a l i z a c j i n a stosunek j e j degradację. W r ę c z p r z e c i w n i e , towny wzrost wiejskie). w pro­ �