https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d604bf462b3395835138fdba1f3bd02.pdf 1e0e232fc6b847b0cdc4ef9076546c92 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:928 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:853 Title A name given to the resource Taniec jako forma przekazu treści kulturowych. Uwagi wstępne / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JOLANTA z. 1 KOWALSKA TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU UWAGI Celem niniejszego TREŚCI KULTUROWYCH. WSTĘPNE artykułu j e s t z a s y g n a l i z o w a n i e b l e m ó w , n a k t ó r e n a t k n ę ł a m się j u ż w p i e r w s z e j podstawowych pro­ fazie poszukiwań, d o t y ­ czącej d e f i n i c j i , t y p o l o g i i i t p . , a p r z e z t o z o r i e n t o w a n i e c z y t e l n i k a w z ł o ­ żoności z j a w i s k a , k t ó r e m a b y ć p r z e d m i o t e m m o i c h d a l s z y c h rozważań. Zawarte jako pytania badawcze, postępowaniu, niż j a k o na t u propozycje które odpowiedzi należy traktować raczej będę szukała w dalszym p r ó b ę o s t a t e c z n y c h ustaleń. K t o k o l w i e k zadał s o b i e trud nieco r e f l e k s j i n a d tańcem, p r z y z n a , że t o niełatwy, w y m y k a j ą c y zacji, a zarazem niesłychanie fascynujący głębszej się w e r b a l i ­ temat. T r u d n y t y m bardziej, ż e j e g o o c z y w i s t o ś ć i zrozumiałość są p o z o r n e . Wprowadza nas w j e g o powszechność, t y m c z a s e m k a ż d y k r o k p o z a m e c h a n i c z n ą błąd rejestrację i k a ż d a p r ó b a n i e c o b a r d z i e j s y n t e t y c z n e g o ujęcia u ś w i a d a m i a j ą n a m j e g o wielowarstwowość. szukamy wyodrębnić wiłby Pierwsza odpowiedzi taki namw trudność pojawia się już w chwili, gdy n a p y t a n i e : c o t o j e s t t a n i e c ? i g d y s t a r a m y się zespół dalszych przysługujących rozważaniach m u atrybutów, znalezienie tego, który umożli­ c o różni taniec o d w s z e l k i c h i n n y c h z a c h o w a ń r u c h o w y c h . D e f i n i c j e tańca n i g d y n i e są o s t r e i w y c z e r p u j ą c e . N i e i s t n i e j e t a k a , n a którą z g o d z i l i b y się w s z y s c y j e g o b a d a c z e , n a t y m t e ż e t a p i e p o p e ł n i a się p i e r w s z e b ł ę d y , najczęściej z fascynacji jednym z aspektów tańca, przy wynikające jednoczesnym p o m i n i ę c i u l u b n i e d o c e n i e n i u w a g i pozostałych. G d y p r z e g l ą d a się p r ó b y określenia i n t e r e s u j ą c e g o n a s z j a w i s k a , nym zaskoczeniem podejście n a u k o w e jest f a k t , że o i l e p r o p o z y c j e pozostawiają zawsze pewną autorów pew­ deklarujących lukę, o t y l e uwagi na t e m a t tańca z a w a r t e w p o e z j i , w dziełach f i l o z o f ó w , w l i t e r a t u r z e p i ę k ­ nej, j a k również p e w n e i muzyce zawierają definicyjnym . 1 1 Porównaj: „ s y n t e z y " tańca, j a k i e o d n a j d u j e m y w w sobie prawdę, która J a k i e są t e g o p r z y c z y n y ? a) L u k i a n z Samosate, W s e m i o l o g i i poezja, Dialog „[...] P r z e d e w s z y s t k i m n i e w i e s z p r a w d o p o d o b n i e , plastyce u m y k a suchym ustaleniom o tańcu, malar- W a r s z a w a 1951. że t a n i e c n i e j e s t czymś n o w y m , lecz j e s t spuścizną przekazaną n a m p r z e z ojców i praojców. C i , którzy znają jego �174 JOLANTA KOWALSKA s i w o , m u z y k a i t a n i e c w ł ą c z a n e są d o k a t e g o r i i p o e t y k , j ę z y k zaś n a u k i , określany j a k o k o d l o g i c z n y , p r z e c i w s t a w i a n y j e s t w s z y s t k i m w y ż e j m i e n i o n y m . Łatwość „mówienia" zyki m a swoje uzasadnienie w o tańcu w języku m a l a r s t w a czy m u ­ podobieństwie procesu k o m u n i k o w a n i a , j a k i m posługują się p o e t y k i s k i e r o w a n e n a t w o r z e n i e wywoływanie doznań, r a c z e j wy­ pewnych obrazów, n a c z u c i e niż r o z u m i e n i e . J ę z y k n a u k i n i e dopuszczający d o w o l n o ś c i skojarzeń, służący r o z u m i e n i u , o k a z u j e się z b y t mało elastyczny różnym d l a u c h w y c e n i a z j a w i s k posługujących sposobem komunikowania . Nie n a rozważania o p i e r w o t n e j je nawet mianem w chorei 0 bez 2 powodu się d i a m e t r a l n i e trafia j e d n o ś c i tańca, m u z y k i i p o e z j i muzycznej prasztuki, a znajdujące się wszak określające egzemplifikację g r e c k i e j c z y w f o r m a c h t a n e c z n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h , 3 tańcu j a k o przedjęzykowym sposobie k o m u n i k o w a n i a , z którego do­ p i e r o w w y n i k u e w o l u c j i r o z w i n ą ł się j ę z y k . i Dla tych trzech nownik, jakim dziedzin wypowiedzi jest rola akcentu w rytmika. znacznej próby w y w i e d z e n i a Faktem istnieje dającym pewien wiele wspólny mia­ do myślenia jest liczbie języków. T y m właśnie a r g u m e n t u j e języka artykułowanego nego. T r u d n o powiedzieć, w jakim z d r a m a t u i tańca stopniu podobne się mimicz­ rozważania są z a ­ sadne, n i e m n i e j j e d n a k n i e z w y k l e i s t o t n e j e s t zwrócenie u w a g i n a r y t m 1 n a o p a r t e n a n i m powiązania między muzyką, poezją i tańcem. K a n o n i k Jan Tabourot, muzyki a u t o r dzieła i bez r y t m u wyższego twierdzenia powstanie z tą bieg nasuwają że t a n i e c zależy od C o do p i e r w s z e g o członu p o ­ 5 się p e w n e wątpliwości; stanie się o n o w której powstał r u c h y gwiazd, wszechświat, i że źródłem tańca stanowisko planet wobec gwiazd jest odwieczna stałych, p r a w i d ł o ­ ciał n i e b i e s k i c h i ład, h a r m o n i a , c z y to w s z y s t k o n i e j e s t o d b i c i e m k o ­ smicznego pratańca?"; b) M. w y d a n i a książki L'emtre chant kroju" bezmyślny . od p i e r w s z y c h początków, pouczą n a s , że t a n i e c zjawił się równocześnie chwilą, miłość E r o s . A wy mówi, Orchesographie, byłby Bejart, fragment wywiadu udzielonego z okazji de la danse. P r z e d r u k w y w i a d u z a m i e s z c z o n y w „ P r z e ­ n r 1562 z d n i a 6 m a r c a 1975: „[...] D l a m n i e t a n i e c to f o l k l o r [...] Taniec to ważny c z y n n i k społeczny. T a n i e c j e s t wszędzie t a m , gdzie p o t w i e r d z a się jedność grupy ludzkiej". 2 A. P. Warszawa Dzieje Wstęp jako Z [...] gdzie próbami struktur sens 1974, s. 14-16, 18, 20 n. Z o b a c z Przekazy i sygnały, Warszawa także: semiotyczny, 1970; M . Wallis, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1968; W a r s z a w a 1976. obserwowane do owej 1960; U . E c o , Pejzaż Warszawa semantycznych, filozofii, istotnie powrotu Warszawa do semantyki, 1972; L . J . P r i e t o , sztuki S . L a n g e r , Nowy 3 Semiología, G i r a u d, Schaff, jest pierwotnej połączenie jedności muzyki, spotykamy się ruchu i słowa. niejednokrotnie w e współczesnym balecie. 4 P o r ó w n a j i n f o r m a c j e z a w a r t e w omówieniu d w u p r a c poświęconych l i t e r a t u ­ rze, z a w a r t e w „Ludzie". J . W i o r t, Etnografia i najnowsze studia nad literaturą, „ L u d " , t. 3: 1897, z. 3, s. 213-224. 5 J . Tabourot 1589. I n f o r m a c j a (zwany inaczej za: E . K u r y ł ł o , w a pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a Thoinot-Arbeau), Taniec dworski, 1930, s. 106. [w:] Orchesographie, Langes Taniec, zbioro­ monogr. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 175 KULTUROWYCH j e d n a k zrozumiałe, jeżeli pamiętać będziemy, że p r a c a t a w y d a n a w 1589 p o w s t a ł a w e F r a n c j i i d o t y c z y ł a określonej kultury c z y w i ś c i e ściśle w i ą ż ą c e j t a n i e c z m u z y k ą , co w p l a n i e b a r d z i e j a b s o l u t n i e n i e jest obowiązującą bez r y t m u w byłby r y t m i k a . Jest t o p i e r w s z y formy i nieomal tańca, narzuca­ j ą c y się j e g o a t r y b u t , n i e s t a n o w i ą c y j e d n a k o w y r ó ż n i e n i u g o wszelkich wspólna zachowań r u c h o w y c h . Jest aktywności ruchowej rze­ ogólnym regułą. I s t o t n y j e s t d r u g i c z ł o n : t a n i e c b e z m y ś l n y . F a k t e m j e s t , ż e n i e istnieją których n i e występuje roku tanecznej, jako t o raczej, takiej w spośród j a k się w y d a j e , cecha n a j różnorodniej szych jej o d m i a n a c h , dążącej s a m o r z u t n i e d o u r y t m i z o w a n i a , c z y t o z g o d n i e z t y m , co twierdzi Avenarius, g i i , czy też w w wyniku 6 celu j a k najmniejszego zdeterminowania wydatkowania ener­ o r g a n i z m u p r z e z sieć b i o r y t ­ m ó w , a z a t e m konieczność d o s t r o j e n i a się d o p e w n e g o o g ó l n e g o układu. Nasuwa się p y t a n i e : c o różni r y t m t a n e c z n y inne zachowania ruchowe? od rytmów C o s p r a w i a , że w i e m y , porządkujących że t o właśnie w a n i e j e s t t a ń c e m ? O d w o ł u j ą c się d o p r z y k ł a d u z n a s z e j w trakcie zabawy do tanecznej tańca, o n a w y r a ż a mężczyzna zgodę i podchodzi zaczynają zacho­ rzeczywistości: do k o b i e t y , p r o s i tańczyć. W którym ją mo­ m e n c i e następuje przejście o d k r o k u z w y k ł e g o d o k r o k u t a n e c z n e g o , j e ­ żeli n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m i e l i trudności ze w s k a z a n i e m przynaj­ m n i e j j e d n e j r ó ż n i c y . M ó w i się, że r u c h t a n e c z n y j e s t p o s z e r z o n y , z i n t e n ­ s y f i k o w a n y w s t o s u n k u d o r u c h u zwykłego, a mówiąc inaczej — przesad­ n y . M ó w i się r ó w n i e ż , ż e j e s t t o r u c h w y r a z i s t y . C ó ż t o z n a c z y ? Pomocą znaczenia w naszych rytmu w rozważaniach będą, rozróżnieniu pomiędzy z tonem semantycznym, j a k sądzę, uwagi m o w ą i pieśnią w jakie znajdujemy w n e g o p r z e z e ń materiału, a w i ę c g r u p y j ę z y k ó w przez chwilę. W e r y f i k o w a n a semantycznym Stopy . 7 zaprezentowa­ buszmeńsko-hotentockich, a n a l o g i a , n a d którą w a r t o z a s t a n o w i ć t u h i p o t e z a b r z m i następująco: w z tonem w t r a k c i e zaś r o z w a ż a ń s t w i e r d z a się, ż e : 1) m o w a istnieje związek pomiędzy mową wartościach jest wspólne pieśni i pieśnią, ludów p i e r w o t n y c h j a k o pieśni. T w o r z y w o d ź w i ę k o w e o znaczeniowych się językach i j e s t s a m a w s o b i e c z y m ś w r o d z a j u ś p i e w u , 2) obecność r y t m u o uznaniu wypowiedzi temat językach artykule Romana A u t o r zastrzega w p r a w d z i e , że w n i o s k i dotyczą wyłącznie n a s u w a się t u j e d n a k p e w n a na mowie. stanowi określonych Gdy jednak w m o w i e podlega ono kształtowaniu s u b i e k t y w n e m u , a w m e l o d i i w y p o ­ w i e d z i nałożonej n a stały s c h e m a t t o n a l n y p o s z c z e g ó l n y c h w y r a z ó w , o d ­ zwierciedla rytm się stosunek zdeterminowany wiedzi wypowiadającego jest do wypowiedzi, p r z e z treść, t o w pieśni dołącza się c z y n n i k kształtujący, r y t m , m a j ą c y z a : J . R e y , Taniec, 6 Informacja 7 R . S t o p a, Hotentoci, jego rozwój i formy, „ L u d " , t. 38: 1948, s. 50-146. przy czym do melodii wypo­ tendencję do s y - Warszawa 1958, s. 47. �176 JOLANTA KOWALSKA m e t r u , w odróżnieniu o d r y t m u m o w y p o z b a w i o n e g o dencji. A zatem (jak mówi różnica p o m i ę d z y na rytmie, przy wspomniano — w zasadzie t e j t e n ­ się w e wnioskach końcowych) m o w ą i pieśnią w omawianej grupie języków czym nie chodzi oba rodzaje tu o zasadnicza jego występowanie, wypowiedzi polega b o •— j a k u p o r z ą d k o w a n e są r y t m i c z n i e , a o jakość r y t m u . W ś w i e t l e t e g o , c o zostało t u p o w i e d z i a n e , zujące t a n i e c jako ruch poszerzony czy stwierdzenie zintensyfikowany charaktery­ nabiera kla­ rowności. Taniec, p o d o b n i e j a k w i e l e i n n y c h zachowań r u c h o w y c h , u p o ­ rządkowany jest r y t m i c z n i e , j e d n a k charakteryzująca go r y t m i k a będzie posiadać, w e d l e w s z e l k i e g o p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , cechę i n d y w i d u a l n ą i j a k się w y d a j e polegającą na wzmocnieniu (zwiększeniu ekspresji) rytmiki czynności n i e b ę d ą c y c h tańcem, a p r z e z t o „ n o b i l i t o w a n i e " i c h d o r a n g i zachowań tanecznych. Będzie t o bodajże pierwszy z atrybutów tańca, n a który, o i l e m i w i a d o m o , n i e zwrócono u w a g i . C z y i w j a k i m s t o p n i u okaże s i ę on p r a w d z i w y i czy o w a różnica pomiędzy rytmem tanecz­ n y m a w s z e l k i m i i n n y m i r y t m a m i n i e okaże się o p a r t a n a i n n e j z a s a d z i e , p o w i n n y wykazać dalsze rozważania. T a n i e c , p o d o b n i e j a k pieśń, m o w a , m i m i k a , t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n a , j e s t uzewnętrznieniem stanów przecież w i a d o m o , że z a r ó w n o o b r a z , j a k pieśń, m i m i k a i t a n i e c , owe psychicznych. Czy tylko? Powszechnie jest mogą s t a n y w y w o ł y w a ć . T a n i e c d l a w p r o w a d z e n i a się w t r a n s , pieśń p a ­ triotyczna wywołująca mogący wyzwolić p e w n e jący gestem określony zespół reakcji emocjonalnych, skojarzenia, taniec udramatyzowany, obraz przekazu­ całe z e s p o ł y w i e r z e ń , t a n i e c b ę d ą c y u z e w n ę t r z n i e n i e m s t a n u emocjonalnego i wywołujący ten sam l u b podobny stan u widza. Ope­ rując t y m i t y l k o p r z y k ł a d a m i w i d z i m y , że w y ł a n i a się k o l e j n y p r o b l e m . Otóż w y w o ł a n i e p e w n e g o s t a n u psychicznego może być w y n i k i e m dzia­ łania j e d n o s t k i n a samą s i e b i e , j a k r ó w n i e ż c z y n n i k ó w , k t ó r e są w sto­ s u n k u d o n i e j z e w n ę t r z n e , p r z y c z y m o w o działanie m o ż e b y ć ś w i a d o m e , celowe, j a k również nieświadome. Przedmiotem m o j e g o z a i n t e r e s o w a n i a jest t a n i e c r o z u m i a n y j a k o śro­ d e k t r a n s m i s j i p e w n y c h treści i t u k o n i e c z n e nie taniec coś p r z e k a z u j e , a wreszcie — jakimi środkami jest ustalenie, k i e d y istot­ posługuje się w t y m celu, j a k i e g o r o d z a j u treści m o ż e p r z e k a z y w a ć . W t y m p u n k c i e n i e z w y k l e p o m o c n a o k a z u j e się t e o r i a z n a k u sytuująca t a n i e c zasadniczo w rzędzie p o e t y k , n i e wykluczająca j e d n a k możliwości, b y niektóre z f o r m tańca p o s ł u g i w a ł y się k o d e m z b l i ż o n y m d o l o g i c z n e g o . Z w r a c a j ą c szczególną u w a g ę n a z a s y g n a l i z o w a n e my t u p r o b l e m y , przejdź­ d o p r ó b y u s t a l e n i a d e f i n i c j i , a n a s t ę p n i e z n a l e z i e n i a t y p o l o g i i słusz­ nej i operatywnej d l a interesującego m n i e ujęcia zagadnienia, co w p o ­ łączeniu z k r ó t k i m o m ó w i e n i e m l i t e r a t u r y t e m a t u s t a n o w i ć b ę d z i e p u n k t wyjścia d l a dalszych rozważań. �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 177 KULTUROWYCH USTALENIA DEFINICYJNE Zgodnie z t y m , co p o w i e d z i a n o w e wstępie, p i e r w s z y m nasuwającym się s p o s t r z e ż e n i e m będzie t o , że t a n i e c j e s t r u c h e m . N i e będą t o j e d n a k ruchy dowolne, a jedynie t e , które są w szczególny sposób uporządko­ w a n e , zasadą zaś o w e g o u p o r z ą d k o w a n i a j e s t r y t m . P o w y ż s z e nie jest nicji podstawowym, (porównaj starcza uwzględnianym zestawienie jednak, by z przez definicji zawarte zadowalającą ostrością większość w aneksie określić stwierdze­ znanych defi­ n r 1), n i e w y ­ interesujący nas p r z e d m i o t . P r z y j m u j ą c b o w i e m t e d w a w s k a ź n i k i m u s i e l i b y ś m y za t a n i e c uznać t a k i e r u c h y r y t m i c z n e , j a k chód, s i a n i e zboża, p r z ę d z e n i e , s k o k i czy gimnastykę. Podobną ewentualność instynktownie odrzucamy, by p o z a s t a n o w i e n i u stwierdzić, ż e a n i g i m n a s t y k a , a n i chód j a k o t a k i e n i e będą tańcem, m o g ą n i m j e d n a k b y ć w p e w n y c h s y t u a c j a c h . Jeżeli n p . 8 n i e przędziemy, a j e d y n i e w y k o n u j e m y takie zachowanie r u c h y i m i t u j ą c e tę pracę, j e ż e l i j e s t c e l o w e , w ł ą c z o n e w p e w i e n zespół z a c h o w a ń z r y - t u a l i z o w a n y c h , znaczących p r z ę d z e n i e , a l e n i e b ę d ą c y c h n i m , j e ż e l i przy t y m z o s t a n i e podkreślona c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a t e j czynności r y t m i k a — m a m y d o c z y n i e n i a z t a ń c e m n a ś l a d o w c z y m . I s t n i e j e duża g r u p a t a ń c ó w tego t y p u . Popularne 9 jest przekonanie, ż e tańce t e r e p r e z e n t u j ą naj­ d a w n i e j s z ą z f o r m , a n i e k t ó r z y a u t o r z y w y w o d z ą g e n e a l o g i ę tańca z p r a ­ c y , czego d o w o d e m m a j ą b y ć w ł a ś n i e tańce n a ś l a d o w c z e można, że d o s f o r m u ł o w a n i a ceniając znaczenie r y t m u podobnej tezy n i e zwrócono 1 0 . Przypuszczać p r z y c z y n i ł się f a k t , dostatecznej uwagi na iż d o ­ różnicę w j e g o jakości. B y ć m o ż e z a t e m , zostały p r z e z t a n i e c z a a d a p t o w a n e ne r y t m y charakterystyczne dla pracy, nie wydaje s z u k a n i e źródła j e d n e g o z t y c h z j a w i s k w się j e d n a k pew­ słuszne d r u g i m . Poza rytmiką, która j e łączy, p r a c a n i e p o s i a d a i n n y c h n i e z w y k l e w a ż n y c h a t r y b u t ó w tańca, o czym dalej. W a ż n o ś ć p o w y ż s z e g o r o z r ó ż n i e n i a dostrzegł C. S a c h s definiując j a k o r u c h r y t m i c z n y , n i e wynikający jego u s t a l e n i e m musielibyśmy wanie 8 się zamyślonego Porównaj g o, O naturze s 10 dów z podniet pracy j e d n a k za t a n i e c człowieka, co j e s t 1 1 się uznać n p . m i a r o w e k i ­ oczywistym błędem. Dalsze rozważania n a t e m a t tańca z a w a r t e w a r t y k u l e W. W i t w i с к i e tańca, [w:] Taniec, s. 12-13. Np. r o s y j s k i e k o r o w o d y . J . G 1 u z i ń s к i , Taniec dzikich, Lwów uporządkowanie i zwyczaj 1927. A u t o r uważa ruchów, p o w s t a n i e taneczny. Niektóre za p o d s t a w o w y zaś r y t m u tanecznego tańce atrybut niejszymi wydarzeniami w życiu gromady, a i zwyczaje The World History te z k o l e i następstwem 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 of the Dance, pracy. połączone z w a ż ­ czyną w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności). C. S a c h s , lu­ tańca r y t m i c z n e wiąże z r y t m e m Tańce l u d ó w p i e r w o t n y c h mają być tańcami r o b o c z y m i ( z a w s z e 1 1 taniec . Posługując N e w Y o r k 1965, s. 6. lub przy­ �178 JOLANTA uściślenie z n a j d u j e m y u J . R e y a chów ukształtowanych 12 KOWALSKA . M ó w i o n , że t a n i e c j e s t harmonią r u ­ obrazowo, n i e podporządkowanych bezpośrednio p o b u d k o m p r a c y . Dzięki w p r o w a d z e n i u i s t o t n e j cechy, jaką j e s t przekaz za p o ś r e d n i c t w e m o b r a z u , m o ż e m y w y e l i m i n o w a ć w i ę k s z o ś ć w y ż e j wspo­ m n i a n y c h zachowań. K i l k a słów należy poświęcić jeszcze g i m n a s t y c e i p o p i s o m nym, akrobatycz­ k t ó r e t a ń c e m n i e są, a l e d z i e l i j e o d n i e g o n i e j e d n o k r o t n i e nader n i e w y r a ź n a g r a n i c a . C z y m r ó ż n i się o d a k r o b a t y k i n p . cyfrowany taniec o znacznej wyko­ k o m p l i k a c j i kroków, a przez to n i e d l a każdego j a k o nawcy dostępny, mamy wątpliwości. wypadku W cel, gimnastyce Prezentacja czy balet a k a d e m i c k i , co d o którego Wydaje dla jakiego podejmuje robię t o lepiej odbywa l u b gorzej dla imitacji wypadku abstrakcyjnej niż i n n i " . Rolą w i d z a jest w i sfery techniki zmysłowo, wyko­ dysponuje rzeczywistości postrzegalnej przeżyć tym wypadku środków, j a k i m i czy s y m b o l i z a c j i p e w n e j przedmiotowej l u b dotyczącej samej. się n a z a s a d z i e : „ s p ó j r z c i e , j a k t o r o b i ę ; m a n a celu rozszerzenie wachlarza tańczący szym nie tym działania. dla niej j e d y n i e oglądanie i o c e n a . W tańcu osiągnięcie w y s o k i e j nawczej jest w się t a k i e , a n i e i n n e c h o d z i l i t y l k o o osiągnięcie sprawności wyników taneczności się, ż e i s t o t n y m w y r ó ż n i k i e m (w w pierw­ drugim wewnętrznych). Dlatego t a n c e r z - s o l i s t a j e s t n i e t y l k o t y m , k t o okazał się b a r d z i e j sprawny też niż i n n i , a l e i t y m , k t o s z c z e g ó l n i e s u g e s t y w n i e u m i e p o s ł u g i w a ć się p e w n y m systemem znaków. Oczywiście n i e zawsze m u s i być r o z u m i a n y , zależeć t o b ę d z i e o d p r z y j ę t e j k o n w e n c j i k o m u n i k o w a n i a i j e j popularności w d a ­ nej grupie. Dochodzimy nienia: znaku, czyli pragnąc c z e g o k o l w i e k rządkowanie t u do nader ważnego d l a naszego t e m a t u środka przekazu, jakim ustalać o s t a t e c z n i e , t e r m i n o l o g i i , jaką będę proponuję, b y za z n a k i uznać w s z e l k i e posługuje zagad­ się t a n i e c . Nie a mając j e d y n i e n a c e l u u p o ­ posługiwała się w dalszym ciągu, b o d ź c e mające s w o j e g o n a d a w c ę , o d b i e r a n e za p o m o c ą z m y s ł ó w , u m o ż l i w i a j ą c e n a w i ą z a n i e k o n t a k t u (a n i e t y l k o t e , mające n i e j a k o p r o g r a m o w o za z a d a n i e n a w i ą z a n i e go) p r z e z t o , że powodują p o w s t a w a n i e stanu (ścisła emocjonalnego. lub mniej w świadomości o d b i o r c y p e w n e g o o b r a z u czy Precyzyjność ścisła umowa), kodu, jakim powoduje posługuje odpowiednio się nadawca mniejszą lub większą dowolność kojarzeń p o d w p ł y w e m określonego z n a k u . P r z y o k a z j i r o z w a ż a ń n a d p r o c e s e m k s z t a ł t o w a n i a się s y s t e m u k o m u ­ n i k a c j i , w y o d r ę b n i o n o n a p o d s t a w i e k r y t e r i u m bezpośredniości i p o ś r e d niości w y r a ż a n i a treści k o m u n i k o w a n y c h d w i e podstawowe grupy zna­ ków: n a t u r a l n y c h ( n a z y w a n y c h inaczej oznakami) oraz u m o w n y c h . Taniec m o ż e p o s ł u g i w a ć się z a r ó w n o j e d n y m i , j a k i d r u g i m i . N a t u r a l n y m i , g d y np. p o d w p ł y w e m radości p o d s k a k u j e m y , o b r a c a m y cjonalny 12 z n a j d u j e ujście w R e y , op. cit. się, g d y s t a n ruchu. U m o w n y m i , gdy mamy do emo­ czynienia �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI z k t ó r ą k o l w i e k z f o r m tańca w y k o r z y s t u j ą c ą rykę w ruchów naszego taki, a nie inny ciałaale także 179 KULTUROWYCH n i e t y l k o naturalną proponującą, moto­ b y rozumieć je sposób, b y r u c h o m ciała, o c z u , p a l c ó w i i c h k o m b i ­ n a c j o m odpowiadały p e w n e określone treści n i e dające w y p r o w a d z i ć się z n a t u r a l n y c h n a s z y c h zachowań. Dochodzi t u jeszcze k w e s t i a r o z u m i e n i a z n a k u , o c z y m już wcześniej. O c z y w i s t e j ą c y się s k o m p l i k o w a n y m k o d e m z c a ł y m b o g a c t w e m bie niesie , czytelny jest jedynie 14 wspomniano j e s t пр., że k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i dla pewnej k l u c z a n i e będzie w s t a n i e , n a w e t przy grupy. Widz dużej posługu­ treści, j a k i e w s o ­ n i e "znający wrażliwości i otwartości n a obce m u z j a w i s k a k u l t u r o w e , pojąć g o i w y c h w y c i ć w s z e l k i e W podobnej sytuacji znajdzie Polski, w y k o n y w a n e g o kuleje 1 5 . Zapewne, się o b s e r w a t o r niuanse. tańca w e s e l n e g o z t e r e n u przez parę młodych, podczas którego p a n n a młoda zdecydowanie pejoratywne oceny tańców towarzy­ szących ś w i ę t o m z w i ą z a n y m z p r z e s i l e n i e m w i o s e n n y m c z y n a j d ł u ż s z y m dniem w roku, w ustach autorów formę, j a k również oceny prymitywnych widzących jedynie i c h zewnętrzną zamieszczane p r z y opisach tańców t z w . ludów (prezentowane przez podróżników europejskich) s w o j e źródło w n i e z r o z u m i e n i u i s t o t n e g o sensu o b s e r w o w a n e g o Znaki umowne komunikacji konwencji są, j a k w i d z i m y , naturalnymi, zrozumiałe. Mają metodą n a t o m i a s t tę przewagę n a d że k o n t e k s t d o j a k i e g o odnoszą określony, a p r z e z t o i s t n i e j e w i ę k s z e że p o d w p ł y w e m określonego w a r u n k i e m znajomości znaku powstanie sze, j a k i t e o z n a c z n y m wiedzy, bowiem i t a k i e , k t ó r e będą daleko prawdopodobieństwo, wyłącznie jeden obraz posługuje się zarówno t e n a j p r o s t ­ s t o p n i u k o m p l i k a c j i , z n a k i będące c z y t e ż niosące j e d y n i e n a l n y c h , lecz również się j e s t k o d u ) . S k a l a znaków, j a k i m i taniec, jest s t o s u n k o w o szeroka, o b e j m u j e pewnej uniwersalną ( l u b i n a c z e j : zależne o d k o n w e n c j i w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m ) , precyzyjniej (pod mniej n i ż z n a k i n a t u r a l n e , p o n i e w a ż t e o s t a t n i e n i e z a l e ż n e są o d a przez t o powszechniej znakami daleko mają zjawiska. informację bodźcami przekazem o stanach emocjo­ wywołującymi p o - 13 Wynikający z naturalnej motoryki ruchów naszego ciała jest np. podskok z klaśnięciem w dłonie, zrozumiały chyba pod każdą szerokością geograficzną i od­ czytywany jako objaw radości. Można by twierdzić, że takie tłumaczenie podob­ nego gestu jest również umowne. Jeżeli zgodzimy się na taką interpretację, pa­ miętać należy, że jest to zachowanie charakterystyczne dla nas jako gatunku i nie wynika z ustalenia (jakby to miało miejsce w wypadku znaku umownego), że jeżeli podskakuję to macie rozumieć, że się cieszę, a z faktu, że określony stan emocjo­ nalny, jakim jest radość, znajduje odzwierciedlenie w takim właśnie geście. Obszerne, wręcz drobiazgowe omówienie tańca Indii przynosi praca 14 В. E n а к s h i, The Dance in India, New Delhi 1964. Zobacz np. informacje na ten temat zawarte w artykule ks. W. S a r n y , Obrzędy weselne w Jaszczwi, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 250-251, oraz w artykule ks. G o ł ę b i o w s k i e g o , Zwyczaj wykupywania panny młodej na loesoiach, „Lud", t. 2: 1896, z. 3, s. 264-266. 15 �180 JOLANTA KOWALSKA w s t a w a n i e w świadomości o d b i o r c y skojarzeń, m o ż l i w y c h dzięki f u n k c j o ­ nowaniu w czynienia każdym społeczeństwie z symbolami — p r z e d s t a w i a n i a treści pisaniem pewnym i archetypów. a b s t r a k c y j n y c h , posługując formom (zjawiskom, pomocą zmysłów, d o d a t k o w e , abstrakcyjne. pewnych Przykładem się w przedmiotom) 1 6 jest , ale również n a s z y c h , t e r e n a c h , n p . tańce ze s k o k a m i ,,za l e n " młodej z mężatkami będący w y r a z e m 1 8 bądź t y m celu postrzegalnym niesłychanie i tańce za bogata spotykane na c z y też t a n i e c p a n n y 1 7 p r z y j ę c i a n o w e g o członka o k r e ś l o ­ p r o p o n u j ę , b y za t a n i e c u w a ż a ć k a ż d y r u c h r y t m i c z ­ t o mający swoje podłoże w stanach emocjonalnych, i b ę d ą c y i c h u z e w n ę t r z n i e n i e m , bądź dążący d o i c h w y w o ł a n i a , bezpośrednio z pracy okolicznościach, znakowy, wtedy wykony­ w a n y w specjalnych, niecodziennych w odczuciu g r u p y i nie cych do przy­ . Podsumowując ny, t u do poza i c h własnym, n a t u r a l n y m , znaczenia s y m b o l i k i tanecznej skomplikowana mudra indyjska nej g r u p y Mamy z n a k a m i s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , służącymi wynikają­ niekiedy symbo­ liczny — zgodnie z powyższymi ustaleniami. Przedstawiony t u wywód był konieczny z u w a g i n a f a k t , że w n y c h m i d e f i n i c j a c h tańca p o m i j a n o l u b z a l e d w i e s y g n a l i z o w a n o zawartości jest treściowej tańca, uzewnętrznieniem ograniczając emocji (patrz się do stwierdzeń, poz. 2, 8, 9, 10 w zna­ kwestię że taniec „Zestawieniu d e f i n i c j i " ) . P e w n e e l e m e n t y p r o p o n o w a n e g o przeze m n i e r o z u m i e n i a tań­ ca z n a j d u j e m y w d e f i n i c j i R e y a, g d z i e m ó w i się o tańcu j a k o h a r m o n i i r u c h ó w u k s z t a ł t o w a n y c h o b r a z o w o , m y ś l t a j e d n a k n i e została d a l e j roz­ winięta. P o m i j a n o jest również wyjątkowość sytuacji, w jakich taniec w y k o n y w a n y , w s k a z u j ą c j e d y n i e n a t o , że j e s t r u c h e m r y t m i c z n y m n i e 16 Najbardziej e w i d e n t n y m przykładem będzie w s p o m n i a n y już k l a s y c z n y t a n i e c h i n d u s k i , E n а к s h i , op. cit. 1 7 W t a r n o b r z e s k i m istniał z w y c z a j tańczenia „za l e n z a k o n o p i e " n a śmieciach, tj. w t y m m i e j s c u n a p r z e c i w d o m u , gdzie g o s p o d y n i p r z e z cały r o k składała śmie­ ci j a k o jeden nawóz pod konopie. W przebrany podarunki, za kobietę, środę popielcową drugi a następnie tańczyła z niedźwiedziem t y m : „ N a konopie, n a konopie, z e b y ludu w Tarnobrzeskim, Gospodyni chłopcy ofiarowywała „na śmieciach". Śpiewano — im przy się rodzieły/zeby n a s e d z i e c i j i m y nago nie chodzieły!" I n f o r m a c j a z a : K . M á t у a s , Zapust zwyczajów c h o d z i l i po d o m a c h z a niedźwiedzia. — Popielec —• Wielka Noc. Kilka „ L u d " , t. 1: 1895, z. 3, s. 82-83. P o d o b n y -cha­ r a k t e r m a t a n i e c „na b o n " tańczony w Z y w i e c k i e m , w ostatni wtorek karnawału p r z e z zamężne k o b i e t y , którego c e l e m j e s t z a p e w n i e n i e u r o d z a j u . M . R o m o w i e z, Tańce urodzaj górali od Żywca, wspomina Warszawa również 1969, s. 78-84. O tańcach mających V a k a r e l s k i w Etnografii „łazarek" dookoła u l i , żeby się pszczoły roiły i zbierały r u g a " i „dodola" związane z obrzędami o tej s a m e j Etnografía wesele tańczyła (swaszka oczepinami Są miód, oraz zapewnić to tańce tańce „pepe- nazwie. C h r . V a k a r e l s k i , Bułgarii, W r o c ł a w 1965, s. 298-303. is P r z y k ł a d o w o : w oczepinach Bułgarii. w z była podobny c z a s i e c y t o w a n e g o już w e s e l a każdym mężczyzną i ostatnią partnerką p r z e z sposób tańczyła w J a s z c z w i p a n n a młoda po kobietą, którzy byli tańcem z p a n e m zaproszeni młodym). ze w s z y s t k i m i dziewczętami i na Przed chłopcami. �TANIEC JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI 181 KULTUROWYCH wynikającym z podniet pracy. T y l k o Anthropology С. W i n n i c k podkreśla p o w i ą z a n i e tańca ze ś w i ę t e m i c e r e ­ monią 1S . By oddać stałam, n a l e ż y sprawiedliwość definicja zawarta w a u t o r o m , z których Dictionary ustaleń dodać, że r o z u m i e n i e tańca, j a k i e deklarują j e s t często z a w ę ż o n e w s t o s u n k u do tego, j a k i e można b y w of korzy­ definicji, wyprowadzić z całości i c h p r a c . W n i n i e j s z y m .szkicu n i e zostaną u w z g l ę d n i o n e r o z w a ż a n i a n a t e m a t p o w i ą z a ń p o m i ę d z y tańcem i z a b a w ą o r a z r ó ż n i c i z w i ą z k ó w tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ą t . O b a t e z a g a d n i e n i a w y m a g a j ą s z e r o k i e g o ' o m ó w i e n i a , próby zaś z a w ę ż e ń na t y m poziomie szkic, prowadzić b y m o g ł y j e d y n i e sygnalizować ogólności, jaki reprezentuje mój d o zafałszowań. P r a g n ę t u t y l k o z a ­ i c h istnienie, bardziej szczegółowe uwagi odkładając na czas p ó ź n i e j s z y . W t e j c h w i l i c h c i a ł a b y m jeszcze n i e c o m i e j s c a p o ś w i ę c i ć k w e s t i i k u l t u r o w o ś c i i naturalności tańca. N i e z w y k l e chętnie m ó w i się o tańcu l u d z i j a k o czynności k u l t u r o w e j , zaś o z w i e r z ę c y c h z a c h o w a n i a c h podobieństwo d o tańca j a k o o czynności p r z y r o d z o n e j , t y m hipotezę, że j e d y n i e taniec właściwy 20 wykazujących wysuwając przy o w a czynność k u l t u r o w a m o ż e b y ć u z n a n a za . W k a t e g o r i a c h przyjętej dzi t u zapewne o opozycję: n a t u r a l n y — przez nas n o m e n k l a t u r y cho­ umowny, przy czym naturalny o d p o w i a d a ł b y p r z y r o d z o n e m u , u m o w n y zaś k u l t u r o w e m u . Z g a d z a ł o b y się t o n p . z h i p o t e z a m i p r o p o n u j ą c y m i , b y za w ł a ś c i w e l u d z i o m uznać k o m u ­ nikowanie jedyne oparte prawdziwe komunikowanie n a znakach przekazujące nego' r o z u m o w a n i a sposobami się n a w e t , umownych (w t y m w y p a d k u uznane wskazują stany emocjonalne współczesne 2 1 . N a błędność badania nad k o m u n i k o w a n i a ( m . i n . k i n e z y k a zajmująca że za z n a k i ) , przenoszących p e w n e poznanie, wiedzę, n i g d y kod kinezyczny jest równorzędny w podob­ pozajęzykowymi się g e s t e m ; uważa stosunku do kodu j ę z y k o w e g o ) . N i e m a m y p o d s t a w , b y sądzić, ż e t a n i e c l u d z i n i e j e s t c z y n ­ nością p r z y r o d z o n ą (naturalną), a r a c z e j przeciwnie, wiele wskazuje t o , że nią j e s t , c o n i e w y k l u c z a w c a l e m o ż l i w o ś c i b y c i a czynnością na kul­ turową. W y d a j e się, że p r a w d o p o d o b n a m o ż e okazać się następująca taniec przejawiający się j a k o f e n o m e n hipoteza: j e s t czynnością naturalną, wszel­ k i e zaś f o r m y , różnorodność o d m i a n i t p . są w y n i k i e m j e g o „ u s p o ł e c z n i e ­ n i a " , „ u k u l t u r o w i e n i a " . I t a k i e w ł a ś n i e ujęcie i n t e r e s u j ą c e g o m n i e z a g a d ­ n i e n i a będzie p u n k t e m wyjścia d l a d a l s z y c h rozważań. Interesować będzie, w j a k i sposób i o i l e t a n i e c m o ż e b y ć o d z w i e r c i e d l e n i e m s t r u k t u r y , jaką s t a n o w i k u l t u r a i o i l e o w a s t r u k t u r a m o ż e m i e ć n a k s z t a ł t o w a n i e się i n d y w i d u a l n y c h , i n t u i c y j n y c h z a c h o w a ń 15 2 0 21 С h. W i n n i c k , Dictionary R e y , op. cit., s. 7-9. S c h a f f , op. cit., s. 181-182. of Anthropology, mnie szerszej wpływ tanecznych. N e w Y e r s e y 1964, s. 152. �182 JOLANTA TANIEC W PRACACH KOWALSKA BADACZY POLSKICH I OBCYCH .f Omawiając pragnąc w literaturę t e m a t u o g r a n i c z a m obraz. Celem wartości, się d o p o z y c j i wybranych, t e n sposób uniknąć rozdrobnień, k t ó r e j e d y n i e m o i m j e s t z o r i e n t o w a n i e się w a nie polemika. D l a większej zaciemniłyby zastanym materiale i jego przejrzystości pozwalam sobie n a w y o d r ę b n i e n i e k i l k u g r u p p r a c , biorąc za k r y t e r i u m t e m a t y k ę , j a k i e j są p o ś w i ę c o n e i g e n e r a l n e nia potrzeb mojej o m ó w i e n i e i c h przydatności pracy. Więcej bądź b y ł y m i b a r d z i e j miejsca p r z y d a t n e , bądź p r z e z t w o r z e n i u j a s n y c h sądów. Z a m i e s z c z o n a z punktu widze­ poświęcam t y m z n i c h , które opozycję pomogły w wy­ t u literatura jest w y b o r e m zde­ t e r m i n o w a n y m n i e t y l k o p o w y ż s z y m i w z g l ę d a m i , ale r ó w n i e ż dostępnoś­ cią interesujących mnie prac. Z literatury obcojęzycznej uwzględnione zostały j e d y n i e t e z p o z y c j i , k t ó r e bądź są dostępne w z b i o r a c h p o l s k i c h , bądź t e ż n a t e m a t k t ó r y c h z n a l e z i o n o obszerne informacje. O m ó w i e n i e badań n a d t a ń c e m w P o l s c e , w r a z z b i b l i o g r a f i ą dostatecznie uwzględnia­ jącą p r a c e , j a k i e ukazały się d o r o k u 1966, zamieścił w 5 1 t o m i e „ L u d u " R. L a n g e . Ponadto 2 2 zaś każda z p r a c i s t n i e j e Bibliografia opisowych zagadnień sztuki o p a t r z o n a jest bibliografią tanecznej , 23 uwzględniającą n i e t y l k o l i t e r a t u r ę d o t y c z ą c ą tańca, a l e r ó w n i e ż m u z y k i , obrzędowości, a także k w e s t i i r u c h u a m a t o r s k i e g o i t p . Jeżeli zaś c h o d z i o o b c o j ę z y c z n e z e s t a w i e n i a l i t e r a t u r y n a t e m a t tańca, warto na 2 4 zwrócić uwagę n a bibliografię oraz Guide to a zawierający w y k a z przygotowaną zestawiony zawarte ogólnych, w w K. Belknap, liczących 25 przez Peterma- artykułów o p u b l i k o w a n y c h w najbardziej Periodicals się p e r i o d y k a c h p o ś w i ę c o n y c h t a ń c o w i . P o n a d t o grafie przez S. Dance interesujące są b i b l i o ­ p r a c a c h p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i tańca i i n n y c h p r a c a c h t y m przede wszystkim w t e m a t zainteresowań tańcem w dziele dziedzinie Sachsa . leźć m o ż n a w a r t y k u l e G . P. K u r a t h z a m i e s z c z o n y m ..Current Anthropology" 21 Informacje 2 6 na antropologii k u l t u r o w e j zna­ w pierwszym tomie . L i t e r a t u r ę , w której m o ż n a znaleźć i n f o r m a c j e n a t e m a t tańca, lę — d l a p o t r z e b n i n i e j s z e g o dzie­ o m ó w i e n i a — n a t a k i e o t o g r u p y : 1) p r a c e p o ś w i ę c o n e o p i s o w i tańca, 2) o b r z ę d o w o ś c i i z w y c z a j o m , 3) r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i , 4) m u z y c z n y m f o r m o m twórczości, 5) k u l t u r z e l u d y c z n e j , 6) m o n o ­ g r a f i e g r u p e t n i c z n y c h , 7) p r a c e ź r ó d ł o w e d o h i s t o r i i tańca, 8) p r a c e s y n ­ tetyczne, 2 2 R. ogólne, h i s t o r i a tańca, t e o r i a tańca. Z a w a r t e Lange, Zarys badań nad tańcem ludowym w pracach w Polsce, opisy „ L u d " , t. 51: 1967, cz. 2, s. 415-451. 23 Bibliografia 24 K . P e t e r m a n, Tanzbibliografia, zagadnień 23 S. B e l k n a p , 25 S a c h s , op. cit. 2 7 G . P. K u r a t h , Guide t. 1: 1960, n r 3, s. 233-254. sztuki to Dance Panorama tanecznej, Warszawa 1945. L i p s k 1966-1972. Periodicals, of Dance G a i n e s v i l l e 1958. Ethnology, „Current Anthropology", �TANIEC J A K O FORMA PRZEKAZU TREŚCI 183 KULTUROWYCH interesują m n i e z u w a g i n a : k o n s t r u k c j ę tańca, c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, wykonawców, okres kiedy jest wykonywany jest o n dany typ tańca i p o w i ą z a n i e ze ś w i ę t a m i , t e r e n , n a j a k i m w y s t ę p u j e , i o k r e s j a k i e g o p r a w o m o c n e są p r z e d s t a w i o n e Ad 1. P r a c e poświęcone opisowi tańca zaplanowanych i celowo przeprowadzonych uzyskane informacje di a informacje. stanowią zazwyczaj wynik badań t e r e n o w y c h , p r z y czym p o s z e r z a n e są o l i t e r a t u r ę p r z e d m i o t u . Jakość p o ­ d o b n y c h o p r a c o w a ń j e s t b a r d z o różna. M a m y t u p r a c e w z o r o w e , j a k n p . T a ń c e huculskie R. H a r a s y m c z u k a c z y pracę A . G l a p y i A . 2 8 zawierającą o p i s y t a ń c ó w i z a b a w W i e l k o p o l s k i rzetelnych opisów f o r m tanecznych 2 9 z notacją Kowalskiego . O b i e prezentują, kroków, obok omówienie cha­ r a k t e r y s t y k i k u l t u r o w e j t e r e n u i wyrosłej n a j e j podłożu s p e c y f i k i tań­ c ó w . R ó w n o l e g l e ze w s p o m n i a n y m i istnieją p r a c e b a r d z o słabe, u w z g l ę d ­ niające w p r a w d z i e w o p i s i e t e s a m e e l e m e n t y , a l e mieszające d a n e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w , c z y t e ż p o m i j a j ą c e n i e o m a l całą c h a r a k t e r y s t y k ę , a s k u p i a ­ jące się w y ł ą c z n i e n a o p i s i e k r o k ó w i f i g u r . W jennym, na fali działalności mającej kultury, powstaje czycieli i tańca Polsce, w za c e l o c h r o n ę z a b y t k ó w duża g r u p a p r a c o p i s o w y c h , ludowego d l a instruktorów w wyższych prowadzących szkołach różnego wychowania rodzaju kwestionariusza, dla potrzeb sowaniu najrozmaitszych wprawdzie n a obfitość tość i n f o r m a c y j n ą w z m e t o d z a p i s u tańca. W drobiazgowych form of Austria, Academy naukową of 3 2 Dances Dancing of Finland a n d Song, czy nierówne jakie 3 1 3 0 opisów p o ­ znajdujemy wydawane pod a przedstawiające of Greece, Dan­ auspicjami niewielką poświęcone o p i s o w i Royal wartość tańców poszczególnych g r u p e t n i c z n y c h Z w i ą z k u R a d z i e c k i e g o . Z p r a c a m i opisowego wiąże się s z e r o k o d y s k u t o w a n a np. czy w pracy n a , t r a f i a się n a p u b l i k a c j e j a k m . i n . Dances jakościowo prace war­ i niepełność. p r a c y G . P. K u r a t h p o ś w i ę c o n e j t a ń c o m I r o k e z ó w ces trafia j e d n a k znikomą i wyczerpujących t e m a t tańca I n d i i a u t o r s t w a B h a v n a n i E n a k s h i zasto­ dotyczącymi tańców d l a tanecznych, t y p u popularyzatorsko-informacyjnego, amatorskie rezultacie badacz z u w a g i n a nieporównywalność charakterystyką fizycznego zespoły na podstawie nie ujed­ d a n y c h , przedstawiających t e r e n u całego świata. O b o k dla nau­ różnych i n s t y t u c j i i p r z y P o d o b n i e r z e c z się m a z p r a c a m i o p i s o w y m i łączonych powo­ rodzimej przeznaczonych o p r o f i l u l u d o w y m . Materiał do n i c h g r o m a d z o n o noliconego okresie kwestia notacji typu zjawisk r u ­ c h o w y c h , w t y m i tańca. N a l e ż y m i e ć n a d z i e j ę , ż e b a d a c z e d o s z l i w t e j 2 8 R . W. H а г a sу m с z u k, Tańce huculskie, 2 8 A . G 1 a p a, A . K o w a l s k i , 3 0 G. P. Kurath, " E n a k s h i , 3 2 Austria, D. Iroąuis Music Dances of L w ó w 1939. i zabawy and Dance, Wielkopolski, W r o c ł a w 1961. W a s h i n g t o n 1964. op. cit. C r os f i e l d , London Tańce 1948; Y . H e i k e l , Greece, London 1948; К. А. С о 11 a n, Dances Bauer, of Finland, Dances of L o n d o n 1949. �184 JOLANTA dziedzinie do porozumienia, KOWALSKA uznając za najbardziej notacji systemem Labana-Kunsta (kinetografia) 3 3 przydatną metodę . A d 2-3. P r a c e dotyczące obrzędowości i z w y c z a j u oraz r e l i g i i i m i t o ­ l o g i i zawierają obszerny materiał n a t e m a t tańców towarzyszących w s z e l ­ k i m s y t u a c j o m ś V i ą t e c z n y m w ż y c i u społeczności l u d z k i c h , j e d n a k z u w a ­ g i n a f a k t , że są t o i n f o r m a c j e pełnością. T r u d n o j e s t m a r g i n a l n e n a l e ż y l i c z y ć się z i c h n i e - t u mówić o graficznych metodach zapisu tańca, często j e d n a k m o ż n a znaleźć interesujący m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . D o p r a c t e g o t y p u zaliczyć n a l e ż y d l a t e r e n u P o l s k i p r a c ę C. B a u d o u i n de C o u r - 3 4 t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w e j , traktującej obrzęd w e s e l n y j a k o w i d o w i s k o , p r a ­ ce J . S. B y s t r o n i a n a t e m a t obrzędowości , opracowanie omawiające j a k również 3 5 G. Dąbrowskiej obrzędy i r o d z i n n e r o z u m i a n e j a k o w i d o w i s k o (praca dotyczy Prace te mogą być n i e z w y k l e w n i c h materiał o p i s o w y , a więc jako część przydatne nie tyle ile n a aspekt, w szerszego, z nowszych, i zwyczaje doroczne terenu Kurpiów) z uwagi na j a k i m taniec jest determinującego go poszczególnych Frazera 37 grup etnicznych, stanowi The . zawarty widziany, układu. D l a t e r e n ó w pozapolskich o b f i t e źródło i n f o r m a c j i , poza p r a c a m i omawiającymi dy 3 6 Golden obrzę­ J . G. Bough . A d 4 - 5 . P r a c e d o t y c z ą c e m u z y c z n y c h f o r m twórczości, a t a k ż e k u l t u r y ludycznej, stanowią kolejne gadnienia. Podobnie j a k w źródło wiedzy d o interesującego w y p a d k u prac informacje na temat tańca najczęściej znikomej wartości m a r g i n a l n y m i , a przez względem j e d n a k dalsze dane n a t e m a t z a b a w o w y c h za­ omówionych wyżej, t a k i t u są i n f o r m a c j a m i pod mnie opisu formy, to przynoszą a s p e k t ó w tańca o r a z j e g o p o ­ wiązań z f o r m a m i twórczości m u z y c z n e j . T u też p r z e d m i o t e m zaintere­ s o w a n i a jest k w e s t i a , czy taniec jest uzależniony o d m u z y k i , czy też j e s t 33 stia I s t n i e j e k i l k a m e t o d z a p i s u tańca, z a w s z e j e d n a k pozostanie p r o b l e m e m dokładności podobnej n o t a c j i oraz niemożność zanotowania tańców z o w a n y c h , b o w i e m każda z n i c h wiąże się z koniecznością p o w t a r z a n i a t a n e c z n y c h . Toteż o i l e rozwiązują towych, lub form trzeba tańca t o w a r z y s k i e g o , utrwalenia obszerniejsze zapisu i opis ruchów form tanecznych informacje Labana, one p r o b l e m Jossa i tanecznych, w: I. na T u r s k a , Analiza Leedera, Warszawa [w:] Polskie motywów n o t a c j i niektórych układów o t y l e są n i e p r z y d a t n e , opartych kwe­ improwi­ improwizacji. ruchu 1963; Z. tańce ludowe O notacji tanecznego wg. Kwaśnicowa, Mazur, bale­ gdy z a c h o d z i Warszawa po­ tańca zasad Notacja 1953, s. 33-46; R e y , op. cit., rozdział poświęcony n o t a c j i tańca, s. 138-153. 3 4 nad C. Baudouin obrzędami 3 5 J . S. В у ż e, Słowiańskie w Polsce, 5 6 G. de weselnymi Courtenay-Jędrzejewiczowa, ludu s t r o ń, Dzieje obrzędy polskiego, obyczajów Ze studiów W i l n o 1929, cz. 1. w dawnej rodzinne, Kraków Obrzędy i zwyczaje Polsce, 1916; t e n ż e , Warszawa 1960; t e n - Zwyczaje żniwiarskie K r a k ó w 1916. Dąbrowska, doroczne jako widowisko, Warszawa 1971. 37 J . G. F r a z er, L o n d y n 1932. The Golden Bough. A S t u d y i n M a g i c a n d R e l i g i o n , t. 1-8, �TANIEC zjawiskiem kim FORMA PRZEKAZU TREŚCI 185 KULTUROWYCH r ó w n o r z ę d n y m , m o g ą c y m istnieć n i e z a l e ż n i e . P r z e d e przydatne logia JAKO będą prace J . Combarieu , J . Wierzyłowskiego , muzyki artykuł 3 9 zależnościach pomiędzy a z prac 3 8 muzyką Z. Kwaśnicowej i ruchem, opublikowany „Kulturze , praca ludowych 4 1 , w y b ó r prac A . Chybińskiego dotyczących m u z y k i l u d o w e j Zofii Lissa n a d rolą kojarzeń rytmice w 4 0 rozważania poświęcona Psycho­ o w.spół- Fizycznej i L. Bielawskiego wszyst­ polskich polskich w percepcji dzieł pieśni 4 2 muzycz­ nych * . 3 J e ż e l i c h o d z i o kulturę ludyczną, n a j w a ż n i e j s z e d l a t e r e n u P o l s k i będą prace E. P i a s e c k i e g o , ogólnie 4 4 Ad 6. P r a c e czynkarskiego, zaś Homo monograficzne niemniej J. Huizingi ludens dostarczają najczęściej 4 S . materiału przy- j e d n a k n i e należy lekceważyć i c h znaczenia, są b o w i e m n i e j e d n o k r o t n i e j e d y n y m i w c a l e p o p r a w n y m , z u w a g i n a nasze wymagania, źródłem i n f o r m a c j i o f o r m a c h tańca, k t ó r e w cach umknęły u w a d z e badaczy. W p r a w d z i e to i n f o r m a c j e danych należące d o s k r o m n y c h , j e d n a k z n a j d u j e m y dotyczących powiązania form tanecznych życia k u l t u r a l n e g o i społecznego g r u p y , p o n a d t o teriał datowany innych pra­ p o d względem opisowym dla pewnego konkretnego są t a m mnogość z różnymi aspektami jest to zazwyczaj m a ­ okresu, a c o za t y m idzie stanowić m o ż e c e n n e uzupełnienie l u k w m a t e r i a l e z a w a r t y m w p r a c a c h opisowych. nych do Podobnym uzupełnieniem będą i n f o r m a c j e historii tańca zawarte a i podstawą dla weryfikacji da­ w p r a c a c h , które nazwałam ( a d 7). P a m i ę t a ć jednak należy, źródłowymi b y traktować j e ze szczególną ostrożnością, ze w z g l ę d u n a z n a c z n e p r a w d o p o d o b i e ń s t w o t e n ­ dencyjności w opisie prezentowanej będą t o m . i n . k r o n i k i : mara itp. 4 6 , prace D l a terenu Polski A n o n i m a , Długosza, K a d ł u b k a , H e l m o l d a , Thiet- typu rzeczywistości. pamiętnikarskiego ( n p . pamiętniki i n n e stojące n a p o g r a n i c z u l i t e r a t u r y pamiętnikarskiej Ł. G ó r n i c k i e g o Dworzanin 3 3 point J. С o m b a r i e a u, de la vie J. Les rapports de Vexpression, de la musique Paryż 1894; Z. K w a ś n i c o w a , t. 6: 1952, z. 40. 41 L. Bielawski, А. С h y b i ń s к i, O polskiej Rytmika A. Chybińskiego, Lissa, polskich muzyki pieśni muzyce Z. Przede wszystkim będzie to: E . P i a s e c k i , o Polsce, kojarzeń J . H u i z i n g a, Homo ludens, 46 Anonim tzw. G a l l , Kronika czyli nika Słowian, 47 Ł. Kroniki 'w t. 3, Warszawa 4 5 niki, Sławnego percepcji son Paryż 1913. 1970. „Kultura Fizyczna", i ruchu, Kraków 1970. Wybór prac etnograficznych, muzycznych, Zabawy Warszawa i gry ludowe 1954. w Polsce, Warszawa 1975; J . D ł u g o s z , Rocz­ 1931. polska, Królestwa Dworzanin, dzieł Warszawa Warszawa 1974; Kronika Górnicki, au Ses lois, musique. t. 2, Warszawa 1961. 4 3 [w:] Wiedza consideres ludowych, ludowej. 44 Rola et la poésie La Warszawa muzyki, O współzależności 4 2 [w:] Z prac tenże, de la musique, W i e r s z y ł o w s к i, Psychologia 40 oraz . Paryż 1908; t e n ż e , Histoire evolution, 3 9 4 7 Paska) i pięknej, j a k n p . 1967. Warszawa Polskiego, Thietmara, 1961; Poznań 1953. Warszawa 1950. Helmolda Kro­ �186 JOLANTA KOWALSKA A d 8. D o g r u p y p r a c o g ó l n y c h , s y n t e t y c z n y c h i t e o r e t y c z n y c h należy zarówno prace poświęcone ogólnym rozważaniom zaliczyć na temat h i ­ s t o r i i tańca, j a k r ó w n i e ż p r a c e d o t y c z ą c e j e d y n i e w y c i n k a w i e d z y cu — a m i a n o w i c i e b a l e t u . W t y c h o s t a t n i c h zasadnicza poprzedzona bywa krótkim opisem rozwoju form o tań­ część r o z w a ż a ń tanecznych od naj­ p r o s t s z y c h , za k t ó r e — j a k j u ż m ó w i ł a m — u w a ż a się tańce l u d ó w p r y ­ mitywnych, k u kunsztowi klasycznego baletu europejskiego. Podobne r o z w a ż a n i a z u w a g i n a s w ó j e u r o p o c e n t r y z m n i e m o g ą stanowić poważ­ n e g o źródła w i e d z y n a t e m a t tańca. Najcenniejszym i n i e mającym s t o r i i tańca j e s t w s p o m i n a n e geschichte of the des Dance), bodaj odpowiednika omówieniem h i ­ już k i l k a k r o t n i e dzieło Sachsa Tanzes (w a n g i e l s k i m tłumaczeniu: wydane po raz pierwszy The w Berlinie w Eine Welt- World History 1933 r . A u t o r o w i t e m u z a w d z i ę c z a m y najpełniejsze j a k d o t e j p o r y z e s t a w i e n i e informacji na czasie, j a k i temat tańca, u w z g l ę d n i a j ą c e zróżnicowanie opiera się uwzględnia na zarówno j e g o zmienność w terytorialne. Wprowadzona dwóch podstawowych następujące kwestie: przez grupach ruchy (ze Sachsa form. f o r m y i choreografię wieki okresy odznaczające z nich zwróceniem zgodnych się j e p r z e k r o c z y ć ) , a d a l e j oraz muzykę. Omawiając autor wyróżnił Pierwsza szczególnym u w a g i n a d u a l i s t y c z n y podział r u c h ó w t a n e c z n y c h — w o ś c i a m i ciała i starającymi kategoryzacja z możli­ t y p y i tematy, zmienność tańca się stosunkową poprzez jednolitością f o r m t a n e c z n y c h , poczynając o d e p o k i k a m i e n i a , a kończąc n a w i e k u X X , który n a z y w a w i e k i e m tanga. O m a w i a charakterystyczne d l a t y c h okre­ s ó w p o s t a c i tańca uwzględniając wcześniej już sformułowane zróżnico­ w a n i e zawartości t e m a t y c z n e j tańca. Zaprezentowane ca z uwagi l u dzieło s t a n o w i źródło i n f o r m a c j i d l a b a d a c z y n a wszechstronne tego, czy będziemy zgadzali ujęcie tego zagadnienia. tań­ Niezależnie od się z z a w a r t y m i w n i m u s t a l e n i a m i d e f i n i ­ c y j n y m i , r o z w a ż a n i a m i n a t e m a t z m i a n f o r m t a n e c z n y c h , p o w i ą z a ń tańca l u d z i z tańcami z w i e r z ę c y m i i p r ó b a m i r e f l e k s j i n a d istotą tańca, dziemy obraz t u przebogaty m a t e r i a ł i n f o r m a c y j n y , a także p e w i e n tańca j a k o z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , co w powodzi prac znaj­ generalny opisowych i i n n y c h i n f o r m a c j i o b a r d z o różnej jakości stanowić b ę d z i e p e w i e n p u n k t odniesienia. Z późniejszych, b a r d z i e j Phenomenology ważania of Dance traktujące 4 8 taniec ogólnych prac, w a r t a u w a g i w y d a j e a u t o r s t w a M . Sheets, j a k o formę się The zawierająca m . i n . r o z ­ wychowania, a zatem, z punktu w i d z e n i a n a s z e g o ujęcia, b a r d z o interesujące. Ponadto warto zwrócić uwagę n a i n n e prace ogólne, w p r a w d z i e nie t a k p e ł n e j a k d z i e ł o Sachsa, a l e p r e z e n t u j ą c e c e n n e u s t a l e n i a d e f i n i c y j n e , propozycje *> M . podziału Sheets, tańców n a kategorie, Trie Phenomenology rozważania of Dance, dotyczące W a s h i n g t o n 1971. zmien- �TANIEC JAKO FORMA ności f o r m t a n e c z n y c h , PRZEKAZU czy pewne TREŚCI kompilacje wiedzy p tańcu p o s z c z e ­ gólnych epok h i s t o r y c z n y c h . W y m i e n i ć t u należy przede Maxa Tanz Menil, Taniec, Histoire jego tańcu. Rozważania Taniec i zwyczaj ryczne poszukiwania na przeobrażeń tle de la danse rozwój J . R e x a , Historical tanec) 0 Boehn, a travers (tytuł i formy w s z y s t k i m : Der oryginału: Jaře se divat Dzikowskiego, Józefa Gluzińskiego, Choroimania, o tańcach M a r i a n a G o r z k o w s k i e g o , Zofii społecznych Nożyńskiej, czyli histo­ Tańce w Polsce dwutomową Taniec, m o n o g r a f i ę p o d redakcją M a t e u s z a G l i ń s k i e g o o r a z The Nature An Anthropological Literatura na a dla terenu Polski: Stanisława kulturalno-obyczajowe taneczny Felicjana les ages Melusine Wood; Dances 187 KULTUROWYCH of Danct. Roderyka Langego . Perspective 4 9 z j a k i e j m o ż e korzystać b a d a c z tańca, n a w e t ograniczona z p o w o d ó w , o k t ó r y c h m ó w i o n o n a początku n i n i e j s z e g o rozdziału, p r z e d s i a w i a się i m p o n u j ą c o p o d w z g l ę d e m ilości, n a t o m i a s t j e j w a r t o ś ć w w i e l u w y p a d k a c h jest niestety dyskusyjna. D l a potrzeb m o i c h rozważań będą użyteczne p r z e d e w s z y s t k i m prace charakteryzujące t a n i e c w nieco szer­ s z y m aspekcie, w powiązaniu z i n n y m i z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i , oraz — m a t e r i a ł o w o — p r a c e dostarczające o p i s ó w f o r m t a n e c z n y c h . FORMY I KATEGORIE TAŃCA W z n a n y c h o p r a c o w a n i a c h p r z e w a ż a p r z e k o n a n i e o e w o l u c j i tańca o d f o r m najprostszych k u bardziej ratury, s k o m p l i k o w a n y m (patrz omówienie głównie w p. 8); o d t y c h , prymitywny i nieuporządkowany, g d z i e składnik r u c h o w y muzykę jest zaś s t a n o w i b e z ł a d n y k u h a r m o n i i i wyładzeniu z o d d a n i e m p r y m a t u estetycznemu w a n i u tańca 5 0 dotyczących w . T w i e r d z i się r ó w n i e ż , p r z e d e w s z y s t k i m w baletu i t y m momencie scenicznych staje form tanecznych, się sztuką, g d y z a c z y n a lite­ bardzo hałas, oddziały­ opracowaniach że t a n i e c oddziaływać dopiero n a widza s w ą estetyczną f o r m ą . N i c n i e u p o w a ż n i a n a s d o m ó w i e n i a o e w o l u c j i 5 1 lanca przypisując sobie p r z y w i l e j t w o r z e n i a f o r m n a j d o s k o n a l s z y c h , p r z y ­ n a j m n i e j w c h w i l i obecnej. N a w e t formach tanecznych 1 że podobne 49 M. twierdzenia Dzikowski, 1925; F . O tańcu. r o k i e m 1939); historyczne w Polsce Tanz, Nature Rey, Gluziński, oszukiwania na tle przeobrażeń of Dance, o tańcach, społecznych, A n Anthropological op. cit.; I . T u г s к a, Krótki 1961; d e f i n i c j a W i t w i c k i e g o 51 o megalomanii, T u r s k a, op. cit. Menil, Rozważania z n a n i u " , z. 6, 1963, s. 5-118, Poznań; Taniec, The bądź Der czyli Berlin mogą znanych że t a k n i e j e s t Paryż b.r.; R e y , op. ctí.; M . W o o d , Historical s z a w a b.r. (przed Tańce świadczyć orientacja w wniosek, les Ages, 1964; S . roimania, powierzchowna jako oczywisty Boehn, a Travers dyn nasunie Histoire de la Dances, M. Warszawa Gorzkowski, 1869; Z . Lon­ Cho- Nożyńska, „Roczniki N a u k o w e W S W F monogr. Danse War­ kulturowo-obyczajowe, op. cit.; bądź. z b i o r o w a , op. cit.; R . w Po­ Lange, P e r s p e c t i v e , L o n d y n 1976. zarys historii tańca (aneks, n r 1), definicja M u l l e r a i baletu, (aneks, n r 4), Warszawa �188 JOLANTA KOWALSKA o ignorancji wypowiadającego je. Równie skrajna jest teoria W. W u n d t a , opozycyjna w o b e c p o w y ż s z e j , a m ó w i ą c a , że k a ż d a n o w a f o r m a j e s t uboższa i p r y m i t y w n i e j s z a ciekawa, rozwoju 52 ż e ś w i a d c z y , iż a u t o r dostrzegł rakterystycznego p e w n e n i e d o s t a t k i tańca ekonomicznego, n y c h teorii zawarte w stosunku do f o r m tanecznych zagadnienia, zakładające etapów r o z w o j o w y c h k u formom doskonalszym mnianej minus, ewolucji tzw. ludów z zaprezentowa­ jest ziarno p r a w d y , j e d n a k ewolucjonistyczne mnie dostrzeżenie cha­ d l a k u l t u r e u r o p e j s k i c h , stojących n a szczycie d r a b i n y p r y m i t y w n y c h . Zapewne t a k w jednej, j a k i w drugiej interesującego taneczna niż p o p r z e d z a j ą c e . T e o r i a t a j e s t o t y l e in rozwiązania, k u bardziej które — przechodzenie lub, w wypadku prymitywnym, j a k się w y d a j e ujęcie kolejnych — wspo­ uniemożliwiło w sposób t ł u m a c z y i s t n i e n i e r ó ż n o r o d n y c h f o r m t a n e c z n y c h zadowalający z uwzględnie­ n i e m s p e c y f i k i bagażu k u l t u r o w e g o p o s z c z e g ó l n y c h g r u p e t n i c z n y c h , w z g l ę d u n a t o , n a j a k i m s t o p n i u t z w . r o z w o j u znajdują się w bez momencie obserwacji. By t o wyjaśnić, podejmuje należy się t a n i e c i powrócić do do m o m e n t u zagadnienia celu, dla tańczący u z e w n ę t r z n i a l u b s t y m u l u j e p e w n e s t a n y e m o c j o n a l n e , podejmuje pewne abstrakcyjnej. W określone efekcie działania uzyskuje jakiego j e g o rozpoczęcia. J a k p a m i ę t a m y , dla unaocznienia satysfakcję a także rzeczywistości wynikającą z rozładowa­ n i a n a d m i e r n i e s k u m u l o w a n y c h e m o c j i l u b nawiązanie k o n t a k t u z człon­ kami grupy potwierdzenie (współuczestnictwo w tych samych czywistością szerszą, pozaludzką. Z z a c h o w a n i a m i że stanach psychicznych, przynależności), a także nawiązanie k o n t a k t u z pewną r z e ­ się i s t n i e n i e zespołu uświęconych ruchów. ostatniego rodzaju Uświęconych przez że p o c h o d z i ć mają o d sił w y ż s z y c h . Z m i a n a l u b b ł ę d n e i c h może przynieść n i e o b l i c z a l n e tuje przychylność mało m a m y danych, b y twierdzić się j e d n a k p r z y p u s z c z e n i e , właśnie jest miejsce funkcjonowanie cokolwiek z całą pewnością, Rysują więzi za c e l z a p e w n i e n i e n a rozbudowaną się w tańcu dwie międzyludzkie, tendencje druga tendencji powstać mogą różne f o r m y powtórze­ ciągłości i s t n i e n i a świata. T u symbolikę, n a mówienie przeważy w taneczne. działania: p i e r w s z a danej gestem werbalnego. n a k o n t a k t człowieka r z e c z y w i s t o ś c i ą i określenie się w o b e c n i e j . W z wymienionych Zbyt nasuwa bóstwa, c z y p o w t ó r z e n i e m p r o c e s u o d b e z ­ o- s p r a w a c h n i e w y r a ż a l n y c h w d r o d z e k o m u n i k a t u na gwaran­ przyrody. że tańce t e będąc n i e j e d n o k r o t n i e n i e m czynności k r e a c y j n y c h ładu k u ł a d o w i , mają odtworzenie s k u t k i , p r a w i d ł o w e zaś w y k o n a n i e bóstw i prawidłowe wią­ fakt, z skierowana otaczającą go zależności o d t e g o , która grupie, w Posługując danym się p o w y ż s z y m okresie, rozróż­ n i e n i e m z d o ł a m y uniknąć p o z o r n e g o p a r a d o k s u , j a k i m w y d a w a ł o się b y ć 5 2 W. Wundt, s. 14, 25-30. Vólkerpsychologie, Lipsk 1923. I n f o r m a c j a za: R e y , op. cit., �TANIEC istnienie JAKO bardziej FORMA PRZEKAZU rozbudowanych, TREŚCI 189 KULTUROWYCH bogatszych form n a niższych stop­ n i a c h r o z w o j u społecznego, p o d c z a s g d y e t a p y w y ż s z e p r z y n i o s ł y formy stosunkowo ubogie. Zgodnie z teorią e w o l u c j i z a s a d n i c z a linia rozwoju przebiegała od n a j p r o s t s z y c h , do których zgodnie form tanecznych z a l i c z a się tańce naśla­ dowcze przez grupę tańców r e l i g i j n y c h (obrzędowych) k u współczesnym formom tanecznym. Jest to bodajże najpopularniejsza z kategoryzacji f o r m tanecznych. Wprawdzie a u t o r z y proponują różne podziały w e w n ą t r z wymienionych zasadniczy grup, jednak stawą p r z e p r o w a d z e n i a n i a r o z w o j u społecznego — wiada t r z o n pozostaje t e n sam. Pod­ tegO' podziału j e s t zmienność uzależniona o d s t o p ­ określonemu s t o p n i o w i tego r o z w o j u t a k i , a n i e i n n y stopień k u l t u r y , t e m u o s t a t n i e m u zaś w a n e są t a k i e , a n i e i n n e f o r m y t a n e c z n e . C h a r a k t e r y s t y c z n e odpo­ przypisy­ rozważania d l a tego sposobu myślenia z n a j d u j e m y u I . T u r s k i e j : „ W miarę p o l e p s z a n i a się w a r u n k ó w b y t u człowieka i u d o s k o n a l a n i a cji życia społecznego wzbogaciło organiza­ się jego życie wewnętrzne. I m p u l s y w n e odruchy c z y m i m i k a , gesty i r u c h y całego ciała j a k o w y r a z stanów p s y c h i c z n y c h i r e a k c j a n a bodźce wewnętrzne stawały się b a r d z i e j różnorodne, a p r z y t y m b a r d z i e j w a n e . O d d z i k i c h , n i e p o h a m o w a n y c h w y b u c h ó w złości c z y nagłej radości opano­ powstrzy­ m y w a ł y n a k a z y d y s c y p l i n y zbiorowego życia. Świadomie kształtowane o b j a w y uczuć znalazły więc ujście w tańcu" '. 53 Oprócz zaprezentowanej form tanecznych, t u , opartej na teorii ewolucji istnieją i n n e j e j t y p y . K r y t e r i a , w e d l e kategoryzacji których doko­ n u j e się p o r z ą d k o w a n i a materiału, m o ż n a p o d z i e l i ć n a t r z y g r u p y : 1) c h a ­ r a k t e r y z u j ą c y c h t a n i e c ze w z g l ę d u n a konstrukcję, 2) c e l , d l a j a k i e g o wykonywany, można 3) w y k o n a w c ó w . W o b r ę b i e w y m i e n i o n y c h g r u p bardziej szczegółowe wskaźniki, wszystkie tańca m o ż n a zamknąć w p r z e d s t a w i o n y m niżej K r y t e r i u m główne Konstrukcja • znane wyróżnić typologie schemacie: Wskaźniki 1) r y t m 2) tempo 3) kroki 4) figury 5) p o z y c j e ciała, w j a k i c h w y k o n u j e się t a n i e c 6) budowa (wieloelementowa tyw powtarzany 7) Cel zaś jest kierunki ruchu 1) s a t y s f a k c j a 2) lub ten s a m m o ­ wielokrotnie) własna tańczącego cel grupowy 3) łączące c e l 1 i 2 Wykonawcy 1) ilość (grupa, grupa plus soliści, s o l i s t a p l u s g r u p a p l u s g r u p a , p a r y itd.) 2) " T u r s к a, op. cit. płeć solista, g r u p a plus obserwująca, para �190 JOLANTA KOWALSKA 3) wiek 4) s t r a t y f i k a c j a społeczna E w o l u c j a form tanecznych stopień r o z w o j u Kryterium 1) r e j o n g e o g r a f i c z n y 2) g r u p a e t n i c z n a geograficzno-etniczne Powstaje pytanie, czy podobne społecznego kategoryzacje mogą być podstawą porządkowania materiału d l a p o t r z e b m o j e j p r a c y . Biorąc p o d u w a g ę p y ­ t a n i a , n a j a k i e p r a g n ę znaleźć o d p o w i e d ź , n a j b a r d z i e j k r y t e r i u m , systematyzujące rodzaje podejmuje. Przypomnijmy tańca w e d l e przydatne byłoby celu dla jakiego się go j e d n a k , że t a n i e c i n t e r e s u j e m n i e j a k o k o m u ­ n i k a t o g r u p i e , o szerszej s t r u k t u r z e , jaką s t a n o w i k u l t u r a , p o p r z e z gólne z a c h o w a n i a jednorodności jej przedstawicieli. W posiadanych materiałów, szcze­ t e j s y t u a c j i , pamiętając uważam za konieczne o nie­ wprowa­ d z e n i e w ł a s n y c h k r y t e r i ó w , w y w o d z ą c j e z w c z e ś n i e j s z e g o u s t a l e n i a , że t a n i e c j e s t z a w s z e znaczący, u w z g l ę d n i a j ą c naturalność i u m o w n o ś ć zna­ k ó w , j a k i m i się posługuje, o r a z f a k t , że z n a k i u m o w n e są z r o z u m i a ł e p o d w a r u n k i e m znajomości p r z y j ę t e g o turalność z n a k ó w b ę d z i e m y k o d u . Ze względu n a umowność i n a ­ mówili o d w u g r u p a c h tańców: znaczących i n t e n c j o n a l n i e i znaczących n i e i n t e n c j o n a l n i e , ze w z g l ę d u zaś n a s y s t e m komunikacji o tańcach rozumianych w różnym stopniu, zgodnie lub n i e z g o d n i e z informacją leżącą u źródeł p r z e k a z u . Zatem, proponowany przeze m n i e schemat, wedle którego porządko­ w a n y b ę d z i e materiał, p r z e d s t a w i a się następująco: 1. T a ń c e znaczące i n t e n c j o n a l n i e —- c e l o w o p r z e k a z u j ą c e p e w n e treści. P o s ł u g u j ą się o n e p r z e d e w s z y s t k i m z n a k a m i u m o w n y m i , p o n i e w a ż w w y ­ p a d k u celowego przekazu i n f o r m a c j i konieczne jest stworzenie ł e g o d l a całej grupy, w obrębie której owe informacje zrozumia­ mają być prze­ k a z y w a n e , s y s t e m u t r a n s m i s j i . W w y p a d k u tańca będą t o j e d n o s t k i k o d u kinezycznego. kod znany >1) taniec odbierany jest zgodnie z intencją tańczącego p r z e z całą g r u p ę , d l a k t ó r e j o b o w i ą z u j ą c y j e s t kx>d, j a k i m p o s ł u g u j e się t a ń c z ą c y ; 2) t a n i e c o d b i e r a n y j e s t z g o d n i e z intencją tańczącego j e d y n i e p r z e z tę część c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r z y znają- k o d (pozostali p a t r z p u n k t y 3 i 4); kod zmieniony/->3) / / / / / / / / kod n i e z n a n y — > 4 ) taniec odbierany niezgodnie z intencją l u b t y l k o częściowo z nią z g o d n i e tańczącego ze w z g l ę d u n a : a — dezaktualizację k o d u , b — wieloznaczność k o d u wynikającą z ków grupy t y m samym przypisywania с — nieznajomość kodu, jakim czący, p r z y j e d n o c z e s n e j gdzie gestom przez gestom używanym różnych różnych człon- znaczeń, posługuje się t a n - znajomości i n n y c h k o d ó w , przez tańczącego przypi- s u j e się i n n e z n a c z e n i a ; taniec odbierany niezgodnie z intencją tańczącego. �TANIEC 2. T a n i e c JAKO FORMA PRZEKAZU TREŚCI znaczący n i e i n t e n c j o n a l n i e — 191 KULTUROWYCH n i e będący c e l o w y m przeka­ z e m . P o s ł u g u j e się z n a k a m i u m o w n y m i i n a t u r a l n y m i . Z p i e r w s z ą z w y ­ mienionych ewentualności mamy do c z y n i e n i a , gdy dla nieintencjonai- n e g o p r z e k a z u w y k o r z y s t u j e się z n a k i u m o w n e należące do k o d ó w cjonujących schemat, w obrębie jak w danej wypadku grupy. Obowiązywać tańców znaczących t u będzie funk­ taki sam i n t e n c j o n a l n i e , z t y m że tańczący n i e o p a t r u j e c e l o w o s w o i c h z a c h o w a ń w z n a c z e n i a , c z y n i t o n i e ­ świadomie (nieintencjonalnie) że zostaną o d c z y t a n e posługiwania się z dużo m n i e j s z y m zgodnie znakami z jego własnym naturalnymi, prawdopodobieństwem, odczuciem. kod, zgodnie z W wypadku wcześniejszymi u s t a l e n i a m i ( p a t r z rozdział p o ś w i ę c o n y d e f i n i c j i tańca), j e s t z a w s z e zna­ n y , a odbiór z a w a r t y c h w k o m u n i k a c i e treści b ę d z i e p o l e g a ł n a w y c h w y ­ c e n i u , a w n i e k t ó r y c h s y t u a c j a c h n a w ł ą c z e n i u się w s t a n emocjonalny tańczącego. Z a t e m każdą z f o r m t a n e c z n y c h r o z p a t r y w a ć b ę d z i e m y w d w u płasz­ czyznach, uwzględniając f a k t n a d a n i a i o d b i o r u z n a k u oraz k o m u n i k a ­ t y w n o ś ć środka t r a n s m i s j i . W e d l e w s z e l k i e g o z f o r m t a n e c z n y c h p o w i n n a znaleźć s w o j e Przedstawione podjęciem dalszej t u propozycje prawdopodobieństwa miejsce każda w t y m systemie. mają c h a r a k t e r w s t ę p n y c h ustaleń p r z e d pracy. Celem m o i m było zapoznanie się z zastaną bazą materiałową oraz t e c h n i k a m i s t o s o w a n y m i do gromadzenia i analizy i n ­ teresującego m n i e zagadnienia. Taniec tylko pojmowany wdzięcznym jako forma przekazu i nader pociągającym treści k u l t u r o w y c h j e s t n i e przedmiotem badań. Podobne ujęcie t e g o p i ę k n e g o z j a w i s k a p o z w o l i n a m zastanowić się n a d i s t o t n y m i j e g o w a r t o ś c i a m i , p r z e r y w a j ą c m a g i c z n y j u ż n i e o m a l krąg zainteresowań z e w n ę t r z n ą j e g o formą, k t ó r a w g r u n c i e r z e c z y j e s t j e d y n i e przekazu, podobnie „Tańczcie głową" dziane czy przez — Annę niepochlebne j a k obraz, wiele alfabet prawdy Pawłowa. i inne kryje w Zachwyty u w a g i p o d adresem środki sobie t o zdanie n a d pięknem szpetoty narzędziem komunikowania. innego wypowie­ jednego obrazu pozostaną jałowe, j e ż e l i n i e z a s t a n o w i m y się. j a k a treść k r y j e się p o z a n i m i . ANEKS ZESTAWIENIE DEFINICJI TAŃCA 1. T a n i e c to: prawidłowe, w y r a z i s t e układy jako widowisko; W. W i t w i e k i , O naturze (WYBÓR) ruchów tańca, [w:] i postaw Taniec, ciała monogr. działające zbiorowa pod r e d . M . Glińskiego, W a r s z a w a 1930. 2. T a n i e c j e s t sztuką ques-Delcroze, wyrażania Rythmus, Musie uczuć r y t m i c z n y m i r u c h a m i und Erzeichnung, ciała; E . J a c - B a z y l e a 1921. 3. T a n i e c j e s t szczególnym, r y t m i c z n i e uporządkowanym ruchem wyrazistym; W. W u n d t, Vólkerpsycřtologíe, L i p s k 1923. 4. T a n i e c to każdy r o d z a j swą formą; R . M u l l e r , czynności c i e l e s n e j zdolnej Freinfels-Psychologie der Kunst, oddziaływać e s t e t y c z n i e t. 2. 3. T a n i e c to h a r m o n i a r y t m i c z n y c h ruchów ukształtowanych obrazowo, n i e p o d - �192 JOLANTA KOWALSKA porządkowanych bezpośrednim pobudkom pracy; J. R e y , Taniec, jego rozwój i formy, Warszawa 1958. Z tego też źródła zaczerpnięto definicje nr 2-4. 6. Taniec to praca mięśni i ciała o ruchach wybitnie rytmicznych; J. G 1 u z i ń s к i, Taniec i zwyczaj taneczny. dzikich, Lwów 1927. 7. Taniec to wszelkie działania C. S a c h s , The World History of the Niektóre tańce rytmiczne Dance, i zwyczaje taneczne nie wynikające z podniet New York ludów pracy; 1965. 8. Taniec jest ruchem całego ciała lub jedynie stóp, w czasie, zgodny z ryt­ mem. Jest uniwersalnym środkiem ekspresji ludzkich uczuć, niezależnie od wieku i narodowości i zasadniczy rodzaj odpoczynku ludów pierwotnych. Może być w y ­ konywany dla efektów wizualnych lub dla własnej satysfakcji tańczącego; Ch. W i n n i с к, Dictionary of Anthropology, New Yersey 1964, hasło „taniec", s. 152. 9. Taniec polega na rytmicznym ruchu całego ciała lub jego części, zgodnie z pewnym schematem działań grupowych lub indywidualnych, będący uzewnętrz­ nieniem emocji lub idei; С. H . W e d g w o o d , Enciclopedia Británica, Chicago 1962, t. 7, s. 9. 10. Taniec rozumiany jest najczęściej jako forma ekspresji emocji ludów prymitywnych, związana z ceremonią lub świętem; D. D a v i e s, Dictionary oj' Anthropology, New York 1972, s. 64. �