https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e89f892354b5abfbf6539d0decd25e4e.pdf 709c49257c3882c24b48a96d81a8d26d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:926 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:851 Title A name given to the resource Małżeństwo chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pańszczyźnianej / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I ANDRZEJ z. 1 WOŻNIAK MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII-WIECZNEJ WSI PAŃSZCZYŹNIANEJ Na przełomową rolę uwłaszczenia w uwagę n i e m a l wszystkie 0 przemianach głównie w rowych. opracowania zachodzących p o d w p ł y w e m kategoriach ekonomicznych Przyczyną odniesienia, dziejach o tego kulturze zwracają uwłaszczenia p i s a n o i społecznych, r z a d k o stanu rzeczy bywał bowiem w s i polskiej poświęcone t z w . w s i t r a d y c y j n e j . wsi najczęściej pańszczyźnianej, brak w jednak zaś kultu­ punktu porównaniu z pouwłaszczeniową, w i e m y właściwie n i e w i e l e Opracowanie, k t ó r e g o p i e r w s z ą część s t a n o w i n i n i e j s z y artykuł, jest p r ó b ą z w r ó c e n i a u w a g i n a t e r ó ż n i c e m i ę d z y kulturą w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j 1 pouwłaszczeniowej, które wynikają z o d m i e n n e j w o b u okresach s y t u a c j i społecznej i ekonomicznej chłopa . 2 i uwypuklić zagadnienia najbardziej tucją podstawową dla kultury Aby ograniczyć zakres istotne, zajmiemy chłopskiej, jaką j e s t rozważań się j e d y n i e i n s t y ­ rodzina, w okresie poprzedzającym stulecie r e f o r m uwłaszczeniowych n a z i e m i a c h p o l s k i c h — wieku XVIII, kiedy zasady funkcjonowania systemu n i e uległy jeszcze poważniejszym z m i a n o m . T e r e n e m , pańszczyźnianego którego nasze r o z ­ w a ż a n i a dotyczą, j e s t M a z o w s z e w j e g o p r z e d r o z b i o r o w y c h dawne województwa: Podstawę r a w s k i e , płockie i źródłową pracy własności ziemskiej, ziemskich na Mazowszu — 1 Por. B. Polski niejako Łódź Wschodniej Wielkopolski materiały należała źródła archiwalne Kultura ludowa XVII i XVIII badań autora prywatnej większość (Archiwum wieku na nad i XVIII kulturą Akt ziemiach w. J e s t o n a ludową o k r e s i e pańszczyźnianym. Dodać należy, że p o l s k i c h p r a c z d z i e d z i n y t z w . etnografii dóbr Główne naszej literaturze praca o k u l t u r z e chłopskiej X V I I wieloletnich w dotyczące przeważająca 1971. J e s t to właściwie j e d y n a w w sposób całościowy podsumowaniem stanowią której Baranowski, Środkowej, traktująca do granicach, t j . mazowieckie. tzw. większość h i s t o r y c z n e j n a p i s a n a została p r z e z auto­ r ó w ze s t w o r z o n e g o p r z e z B . B a r a n o w s k i e g o w Łodzi ośrodka. 2 Część d r u g a z a m i e s z c z o n a z o s t a n i e w następnym tomie „Etnografii Niektóre z p o r u s z a n y c h t u zagadnień były p r z e z a u t o r a k i m a r t y k u l e Rodzina nej XVIII wieku, i gospodarstwo chłopskie zasygnalizowane w mazowieckiej „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I : 1974 z. 1, s. 47-55. wsi Polskiej". w krót­ pańszczyźnia­ �134 ANDRZEJ Dawnych w Warszawie — WOŻNIAK AG AD, A r c h i w u m Diecezjalne w Płocku — A D P ) d r u k o w a n e i p u b l i k a c j e źródłowe. Źródła dotyczące królewszczyzn i porównawczy. dóbr d u c h o w n y c h stanowią p r z e d e w s z y s t k i m DOBÓR materiał MAŁŻONKÓW W I I połowie X I X w . j e d n y m z najważniejszych momentów w doborze m a ł ż e ń s t w chłopskich b y ł y s p r a w y dziny w ziemię. zwyczajowo System związane z wyposażeniem n o w e j dziedziczenia, ustalony i w spłacania rodzeństwa, ro­ i t p . był znacznej m i e r z e rzutował n a kwestię doboru małżonków. Całkowicie o d m i e n n i e szczyźnianej XVIII kształtowało w. Zanim się t o w jednak mazowieckiej zajmiemy się t y m w s i pań­ zagadnieniem s z c z e g ó ł o w o , k o n i e c z n e b ę d z i e k r ó t k i e chociażby o m ó w i e n i e s p r a w y c h ł o p ­ s k i c h p r a w do z i e m i w interesującym nas okresie. N a wstępie należałoby p r z y t o c z y ć p o w t a r z a j ą c e się o d l a t p r z y n a j m n i e j cach w polskich okresie historyków gospodarki ostatecznie stwierdzenie, kilkudziesięciu w stosunek folwarczno-pańszczyźnianej chłopa n i e został jedynie formą posiadania stwierdzić, ziemi że w był rodzaj XVIII ziemi dotychczas w 3 posiadanych pra­ do wyjaśniony . Szczególnie a k t u a l n e j e s t t o s t w i e r d z e n i e s u n k u do Mazowsza. N a podstawie możemy że sto­ materiałów źródłowych w. na Mazowszu dominującą bezterminowej dzierżawy, w warun­ k a c h której chłop n i e posiadał ż a d n y c h p r a w d o u p r a w i a n e j p r z e z s i e b i e ziemi . Był o n jedynie 4 jej użytkownikiem i mógł być z niej w c h w i l i p r z e z p a n a usunięty. Z „ l e p s z y m p r a w e m " , n y m , stosunkowo powszechnym np. w każdej tzw. prawem zakup- Małopolsce, n a M a z o w s z u spoty­ k a m y się j e d y n i e w n i e k t ó r y c h w s i a c h dóbr d u c h o w n y c h i k r ó l e w s z c z y z n . P r a w o z a k u p n e p o z w a l a ł o chłopu n a z a m i a n ę z i e m i , p u s z c z e n i e j e j w n a ­ jem, z a s t a w , sprzedaż, p r z e k a z a n i e Wszystkie potomstwu t e działania m o g ł y b y ć d o k o n y w a n e Według K. Tymienieckiego jeszcze w XV w całości l u b częściach. jedynie w. za zgodą d w o r u . związane z prawem n i e m i e c k i m zakupieństwo n a M a z o w s z u było niemalże n i e znane . N o w s z e s b a d a n i a S. R u s s o c k i e g o , o p a r t e n a dokładnej a n a l i z i e m a t e r i a ł ó w z dóbr 3 P o r . J . R a f а с z, Czynnik wodnik nad gospodarstwem wiejskim W s w o i c h Studiach 4 materiale źródłowym w omawianym okresie gruntu w dobrach w dawnym z terenu „włościanin n i e posiadał, a podstawą przez kowski, dziedzica kościelnych nad położeniem na mu gospodarczy N a u k o w y i L i t e r a c k i " , t. X L I V : 1918, s. 833-834; włościan całej w prawie XVI w Polsce niemal Polski, ogromnej w., W a r s z a w a XVIII wsi polskiej Studia 1962, s. 42. wieku, opartych pisze, wypadków X V I - X V I I I wieku, czasu", Warszawa że własnego e g z y s t e n c j i był g r u n t l u b jego zastępcę n a nieokreślony przeciąg S t u d i o z dziejów „Prze­ J . Rutkowski większości jego gospodarczej wiejskim, L. Z y t k o w i c z , nadany J. Rut­ 1956, s. 170- 171. 5 K. wiecza, T y m i e n i e c k i , Poznań 1930, s, 14. Kmieć wielkopolski w zapiskach sądowych średnio­ �MAŁŻEŃSTWA kościelnych stanowiących CHŁOPSKIE w W warunkach XVIII 135 WIEKU mazowieckich typową formę w i e l k i e j własności w y k a z u j ą , że p o d k o n i e c ś r e d n i o w i e c z a K o ś c i ó ł u j e d n o ­ licał n a M a z o w s z u p o ł o ż e n i e c h ł o p ó w n a l e ż ą c y c h d o r ó ż n y c h , c y c h się z w c z e ś n i e j s z y c h prawo wa niemieckie. zakupne. prawa Część c h ł o p ó w „Są zakupne wywodzą­ o k r e s ó w k a t e g o r i i , przenosząc i c h m a s o w o n a również dane występowały w o b j ę t y c h tą akcją — pisze autor nabyła także dalej — że d o b r a c h książęcych, a t a k ż e niektórych p r y w a t n y c h " . Jeżeli i d z i e o d o b r a p r y w a t n e , t o a u t o r s t w i e r d z a istnienie danych mówiących o zezwoleniach jedynie książęcych n a l o k a c j ę w s i szlacheckich n a p r a w i e n i e m i e c k i m . „Nie w i e m y natomiast — zastrzega—• czy o b d a r o w a n i s k o r z y s t a l i z p r z y z n a n y c h i m p r a w o r a z czy w e kich wsiach były prawa pra­ chłopskie z a k u p n e " . S. R u s s o c k i przyjmuje 6 wszyst­ bowiem K . B u c z k i e m , iż p r a w o n i e m i e c k i e n i e z a w i e r a ł o w s o b i e implicite za zaku- pieństwa . 7 W ciągu w i e k u X V I w m a z o w i e c k i c h miejsce stałe i s y s t e m a t y c z n e dobrach duchownych m a jednak ograniczanie W okresie t y m n p . kapituły: warszawska, wywać, przekazywać, chłopskich p r a w zakupnych. pułtuska, płocka zakazują s p r z e d a w a ć i dzielić g r u n t a z a k u p n e bez l e n i a p o s e s o r a w s i . W końcu w i e k u X V I i w początkach X V I I , w z ogólnym regresem gospodarczym i prawnej sytuacji chłopa, oraz pogarszaniem zakazy takie stają się się daro­ pozwo­ związku ekonomicznej coraz bardziej po­ wszechne . 8 Cenne wiadomości szczyznach w wieku na temat zakupieństwa w X V I zawiera dokładniejsze i n f o r m a c j e praca A. mazowieckich królew- Wawrzyńczykowej . Naj­ 9 podaje a u t o r k a w stosunku do starostwa socha- c z e w s k i e g o , w k t ó r y m w g i n w e n t a r z a z r o k u 1510 n a 13 w s i 9 posiadało prawo je z a k u p n e , n i e posiadały t e g o p r a w a prawdopodobnie. Na i n n y c h terenach, dwie, a dwie z których m n i e j dokładne, A . W a w r z y ń c z y k o w a o d n o t o w u j e XVI w. prawa kiego, zakupnego w pojedynczych osieckiego, łomżyńskiego, w pozostałe dane miały źródłowe są istnienie w I I połowie wsiach starostwa kamieniec­ okolicach' Płocka i G a r w o l i n a . Dane t e są n i e p e ł n e , g d y ż — j a k s t w i e r d z a W a w r z y ń c z y k o w a — źródła z I I p o ­ ł o w y X V I I w . wspominają o p r a w i e z a k u p n y m głównie w e w s i a c h d a w n o p o w s t a ł y c h . Opisując w i n w e n t a r z a c h c z y l u s t r a c j a c h w s i e wiadomości tego m i o t u pozwala występowało 6 XIII S. K. pomijano . 1 0 n a m zatem jedynie na Mazowszu dosyć Russocki, do XVI 7 rodzaju wieku, Buczek, Z zagadnień Niezbyt obfita n a stwierdzenie, często, spornych literatura że p r a w o przynajmniej wolności kmiecej od na nie­ starsze, przed­ zakupne początków Mazowszu od „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 49: 1958 z. 2, s. 272-274. Uwagi o prawie chłopów do ziemi w Polsce piastowskiej, „Kwartalnik H i s t o r y c z n y " , t. L X I V : 1957, s. 91. 8 9 Ż у t к o w i с z, op. cit., s. 45. A. Mazowszu 1 0 Wawrzyńczyk, w XVI Gospodarstwo i na początku Wawrzyńczyk, XVII op. cit., s. 194. chłopskie wieku, w Warszawa dobrach królewskich 1962, s. 193-194. na �136 ANDRZEJ XVI w. w niektórych WOŻNIAK królewszczyznach i d o b r a c h kościelnych. r ó w n i e ż p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , ż e m o g l i j e posiadać chłopi w Istnieje pojedynczych w s i a c h p r y w a t n y c h . W w i e k u X V I I następuje j e d n a k o g r a n i c z e n i e skich p r a w zakupnych w w królewszczyznach chłop­ d o b r a c h kościelnych, a p r a w d o p o d o b n i e i tych dobrach prywatnych, w których także prawa te istniały. W s t o s u n k u d o w i e k u X V I I I b r a k j a k i c h k o l w i e k opracowań n a t e n t e m a t . Ponieważ bardziej szczegółowe s t u d i a n a d t y m z a g a d n i e n i e m kraczają r a m y n i n i e j s z e j pracy, przedstawione ogólne w n i o s k i , j a k i e n a s u w a a n a l i z a X V I I I - w i e c z n y c h one w mianowicie niektórych stracja dóbr stwierdzić wsiach mazowieckich łowickich klucza skierniewickiego zamiany niewątpliwie z roku r ó l i łąk, d a w a n i a Skierniewic, słusznością „lub 1 1 . W dosyć Pozwalają zakupieństwa Tak np. admini­ gnieźnieńskiego w inwentarzu 1780 z a b r a n i a s p r z e d a ż y , z a s t a w ó w ich w posagu wsi postronnych", działane" źródeł. występowanie dóbr kościelnych. arcybiskupstwa prze­ t u zostaną j e d y n i e za c ó r k a m i „przedtem innych wsiach przez oraz „do miasta", t j . poddanych dóbr łowickich nie­ administracja kwestionowała w ogóle p r a w a zakupników d o i c h gruntów, g d y n i e b y l i o n i w s t a n i e p r z e d s t a w i ć o d p o w i e d n i c h d o k u m e n t ó w . P r z y p u s z c z a ć zresztą można, ż e w I I p o ł o w i e X V I I I w . , p o d ł u g i m o k r e s i e w o j e n , e p i d e m i i i t p . wyniszczających wieś mazowiecką, w i e l u zakupników t a k i c h dokumentów n i e posiadało. Wiadomości n a t e m a t p r a w z a k u p n y c h w d r u g i m dużym mazowieckich w Księgach dóbr kościelnych, d o b r a c h b i s k u p ó w płockich, wójtowskich i ławniczych klucza jabłońskiego kompleksie znajdujemy (Jabłonna p o d W a r s z a w ą ) . K s i ę g a t a , n i e k o m p l e t n a zresztą, z a w i e r a m . i n . l i c z n e umowy dotyczące sprzedaży, d a r o w i z n y , p r z e k a z y w a n i a w p o s a g u gruntów chłop­ s k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h p o c h o d z i z l a t 4 0 - t y c h i końca w i e k u X V I I , t r z y zaś z I p o ł o w y w i e k u X V I I I . U m o w y zapis z roku 1747 s t w i e r d z a , z l a t 1 7 0 1 i 1 7 3 1 d o t y c z ą sprzedaży, iż j a k o f o l w a r k u „rolę ogrodną" niejakiego rekompensatę J a n a Bieniesza, pustą" w i n n y m m i e j s c u nazwaną „ o g r o d n ą " k u p n e c z y n s z o w e posiadały w s i e wsie czynszowe w i n n y c h okolicach 1 3 okolicy do m u „łąkę . B y ć może, że p r a w a kurpiowskie w Pułtuska 1773 w y r a ź n i e o t y m n i e zaoraz (np. Dzierżanowo, Dzierzążnia, płacin, S z c z y c ę ) , a l e i n w e n t a r z z r o k u mina 1 2 za przyłączoną dwór daje Po- wspo­ . N i e posiadały t y c h p r a w , o c z y m b ę d z i e j e s z c z e m o w a , w s i e czy chłopi, k t ó r y m d w ó r d a w a ł załogę. T a k i c h zaś w s i p a ń s z c z y ź n i a n y c h b y ł o w dobrach wiele 14 i pułtuskiej bardzo . N i e w i e l e d a się r ó w n i e ż p o w i e d z i e ć o r o z p o w s z e c h n i e n i u prawa zakupnego 1 1 1 2 1 3 ! b i s k u p s t w a płockiego, kapituły w mazowieckich płockiej k r ó l e w s z c z y z n a c h . W z m i a n k i w źródłach, n a A G A D , A r c h i w u m G o s p o d a r c z e P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 92. A G A D , A r c h . G o s p . P r y m a s a P o n i a t o w s k i e g o 122. A D P , sygn. 121. * A D P , sygn. 86 i 121. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 137 WIEKU p o d s t a w i e k t ó r y c h m o ż n a z całą p e w n o ś c i ą s t w i e r d z i ć w y s t ę p o w a n i e t e g o p r a w a w o k r e ś l o n y c h w s i a c h , są s t o s u n k o w o n i e l i c z n e . T a k n p . w tarzu kilku dzierżaw obejmujących (przeważnie z w o j . mazowieckiego) 11 w s i i 2 miasteczka, inwen­ z r o k u 1904, m o ż n a znaleźć j e d y n i e pojedyncze w z m i a n k i , które pośrednio m o g ł y b y świadczyć o występowaniu t a m g o ­ spodarstw zakupnych 15 . Bezpośrednich wiadomości o zakupieństwie b r a k także w lustracjach w o j . r a w s k i e g o i p ł o c k i e g o z X V I I I w . , choć w y m i e n i a j ą o n e dosyć l i c z n e gospodarstwa w y b r a n i e c k i e , posiadające p o ś w i a d c z o n e p r z y w i l e j a m i k r ó ­ l e w s k i m i d z i e d z i c z n e p r a w a d o z i e m i . Część z w ł ó k w y b r a n i e c k i c h d o w a ł a się j e d n a k w n y c h dóbr Z 1 6 bezpośrednim użytkowaniu posesorów poszczegól­ . 20 s p r a w rozpatrywanych przez Referendarię Koronną w latach 1 7 6 8 - 1 7 9 4 , a d o t y c z ą c y c h kilkudziesięciu w s i z całego M a z o w s z a , w trzech wypadkach szym znaj­ prawie znajdujemy niewątpliwie wiadomości d o z i e m i " . Są t o s p r a w y ( w s i e : C z e r n i k , Głębczyca, R y n i a ) 1 7 jedynie o tzw. „lep­ kątników z dzierżawy czernickiej , w s i holenderskich z Troszyna i T r o - szynka oraz „holendrów" z K a z u n i a 1S . W paru innych przypadkach mo­ ż e m y t y l k o przypuszczać, ż e c h o d z i o t a k i e p r a w a . O b r a k u p r a w z a k u p n y c h w poszczególnych królewszczyznach mazo­ w i e c k i c h świadczyłoby n a t o m i a s t przenoszenie chłopów z j e d n e g o gospo­ d a r s t w a n a drugie (niekiedy d o i n n e j w s i ) czy posiadanie przez z a ł o g i . P o d k o n i e c X V I I I w . — w ogłoszonej w r o k u 1 7 9 1 Referendaria Koronna przyznała n a c h (a w i ę c i m a z o w i e c k i c h ) i z pewnymi ograniczeniami chłopom w e w s z y s t k i c h prawo chłopów Ordynacji..., 1 9 królewszczyz­ do dziedzicznego posiadania do z b y w a n i a jej 2 0 . Trudno jednak dzieć, w j a k i m s t o p n i u r e f o r m a t a , w z w i ą z k u z w y d a r z e n i a m i n y m i l a t następnych, została z r e a l i z o w a n a ziemi powie­ politycz­ i j a k i miała w p ł y w n a sytuację chłopów. Dominującym prywatne. 15 Przyjąć typem własności można, że w ziemskiej na Mazowszu dobrach t y c h w były I I połowie Dzierżawy: Bątków, S o c h o c i n , N o w e Miasto, A G A D , Archiwum dobra XVIII w. Skarbu K o ­ ronnego L V I G . 7. 16 1971; L u s t r a c j e województwa Lustracje województwa rawskiego 1789. W y d . płockiego Z. K ę d z i e r s k a , 1565-1789, wyd. A. Warszawa Sucheni-Grabowska i S. M . S z a c h e r s k a , W a r s z a w a 1965. 17 Księgi referendarii koronnej z drugiej w y d . A . K e c k o w a i W. Pałucki, W a r s z a w a 18 Księgi referendarii..., 19 W starostwie załogę, A G A D , XVIII w., t. I I , 1781-1794, I I , s. 22-225, 650-670. piaseczyńskim Archiwum połowy 1957, s. 207-210. (5 Gospodarcze wsi i miasteczko) Wilanowskie większość (dalej: chłopów A r c h . Gosp. ma Wil.) — A n t e r i o r a 165, 1722 r. 20 O r d y n a c j a cian wieku. wszelkich Wybór referendaryi królewszczyzn, koronnej [w:] o powinnościach, porządku, Próby reform włościańskich źródeł. W y d a ł S . Inglot, W r o c ł a w 1952, s. 314-323. w opłacie włoś- Polsce XVIII �138 ANDRZEJ znajdowało się p o n a d 7 0 % wszystkich wództw mazowieckich. kich w n i e zawierają WOŹNIAK dymów wiejskich trzech woje­ Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e 106 p r y w a t n y c h w s i m a z o w i e c ­ wiadomości, n i c h p r a w a zakupnego. stwierdzić istnienie B r a k t a k i c h wiadomości zarówno w które pozwoliłyby pojedyn­ c z y c h i n w e n t a r z a c h dóbr o b l a t o w a n y c h w księgach g r o d z k i c h i z i e m s k i c h , j a k i w bogatej d o k u m e n t a c j i w i ę k s z e j własności ( a r c h i w u m Z a b r a k i e m zakupieństwa w podworskie). dobrach p r y w a t n y c h przemawia s u n k o w o częste p r z e n o s z e n i e c h ł o p ó w z j e d n e g o g o s p o d a r s t w a czy powszechnie kupni występujący i rozbudowany zaś, j a k j u ż w s p o m n i a n o system także sto­ n a drugie załogi. Chłopi wcześniej, n i e o t r z y m y w a l i od za- dworu załogi. C i e k a w ą w y p o w i e d ź n a t e n t e m a t z a w i e r a s k a r g a c h ł o p ó w ze w s i Inwałd z początków X I X w . , której f r a g m e n t p r z y t a c z a J . P u t e k w swojej książce o s t o s u n k a c h p o d d a ń c z y c h z z i e m Zatorskiej i o ś w i ę c i m s k i e j . C h ł o ­ pi t e j w s i posiadający szczyznę, w czasu dwór części prawa zaś zakupne opłacali o d r a b i a l i t y l k o częściowo dworowi czynsz pieniężny. podnosił c z y n s z e i n i e chciał p r z y j m o w a ć Z pań­ biegiem częściowej s z c z y z n y , żądając o d r a b i a n i a całej l u b p e ł n e g o c z y n s z u w pań­ podwyższonym w y m i a r z e . Chłopi z a p r o t e s t o w a l i p r z e c i w t e m u mówiąc: My całej pańszczyzny n i g d y n i e r o b i l i i n i e możemy także robić, a n i jesteśmy podług prawa do r o b i e n i a pańszczyzny obowiązani, bo mamy grunty zakupione, jesteśmy i c h właścicielami, a z t a k i c h gruntów pańszczyzna się podług p r a w a n i e należy, bo w t a k i c h t y l k o d o b r a c h gdzie są g r u n t y poddani muszą całkowitą odrabiać pańszczyznę, n i e z a k u p n e , d o m i n i k a l n e , gdzie d o m i sprzęty r o l n i c z e są d o m i n i - kalną własnością i gdzie d o m i n i u m w s z y s t k o daje p o d d a n e m u , n i c n i e daje, w s z y s t k o j e s t naszą własnością Za małym rozpowszechnieniem kowej Polski 21 prawa np. anonimowy projektu 21 stwa, autor broszury pod tytułem: ułożonego jako „Zbiór pańszczyzny śląsko-polskim, chłopi z r. (tj. w granicy i ucisku były się dystrykcie pracowitością gruntami mocą poddani, środ­ dziedzicznie zaś n i e pożąda własności gruntów, budować chłop w k u p i o n y , na wkupionymi. i multańskiej, gdzie go jest leniwy dziedzicznej musiałby własnym ma- na swych sprawozdania ziemi niemal guber- śląskiej, wszystkie w Czerwonej reszcie kraju od S a n u aż do w razie w niską szczególnie bo g d y b y był d o m swój gdzie grunty c e n a zboża jest z a w s z e gruntach, na nowo poddań­ pograniczu i n i e dąży do majątku, s a m utrzymywać kosztem 1776 z dziejów Natomiast Rusi roku do tejże dawnym na granicy zapobiegliwością, okoliczności konstytucyi szkice społecznego Zatorskim i z patryotycznych" A . W.), a szczególnie n a całej wołyńskiej, podolskiej względnie sądowych" K r a k ó w 1959, s. 68; tamże, n a s. 66 f r a g m e n t Galicji — owych obywatelskie i krnąbrni form i n i e m a z b y t u n a zboże, p o d d a n y cielem na ziemiach chłopskiej w I I p o ł o w i e X V I I I w . Myśli „Listów panowie innych 1791: „...w odznaczają chłopskie praw też z okoliczności J . P u t e 'k, Miłościwi nialnego zakupnego z d a w a ł o b y się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż t o , c o p i s a l i n i e k t ó r z y p u b l i c y ś c i zabierający głos w s p r a w i e Tak a t u dominium n a m . dobrym pożaru. D a l e j właści­ stanie musi jeżeli s t r a c i bydło robocze, nabyć j e k o s z t e m własnym, n a t o m i a s t chłop n i e w k u p i o n y w t a k i m r a z i e o t r z y m u j e bydło to od p a n a " . �MAŁŻEŃSTWA teryi i się... we Wrocławiu ściągających ciwko projektom reform wszelkim próbom upowszechnienie z niego kraju prawa zarówno XVIII 139 WIEKU 1780, w y p o w i a d a j ą c się p r z e ­ Zbiorze zmian A. praw... systemu zakupnego, Zamoyskiego pańszczyźnianego, podkreślając liczne kwitnącego dzięki powszechności się w ó w c z a s w tego prawa granicach zaboru posiadali t z w . lepszych praw d o z i e m i , n i e m o g l i nią a w i ę c i w y p o s a ż a ć w nią d z i e c i , t o okaże się, ż e j e d n o z kryteriów wieckiej przed nej doboru XVIII małżeńskiego w s i pouwłaszczeniowej w . n i e odgrywało kilkunastoma laty uwagę austriac­ większej roli. Na sażenie w z i e m i ę n o w o wsi mazo­ t e n zwróciła autorka X V I I I w. jed­ Wypo­ 2 3 powstającego małżeństwa leżało w g e s t i i d w o r u . go n a gospodarstwie przydzieleniu innego, mazowieckich dużą ilość n i e o b s a d z o n y c h rodziców l u b też c o ze w z g l ę d u n a w y s t ę p u j ą c ą w gospodarstw j a k największej ilości i n t e r e s i e właściciela z i e m s k i e g o , nowych większości w s i c z y chociażby p u ­ s t y c h ról n i e stanowiło przeważnie większego p r o b l e m u gospodarstwie podstawowych fakt z n i e l i c z n y c h p r a c o m a ł ż e ń s t w a c h chłopskich w większości dysponować, we K. Wierzbicka-Michalska, D w ó r decydował o pozostawieniu w Za podaje . 2 2 Jeśli p r z y j m i e m y z a t e m , ż e chłopi m a z o w i e c c y w o g r o m n e j nie wy­ d l a d w o r u , j a k i d l a chłopa k o r z y ś c i . część M a ł o p o l s k i znajdującej kiego w poważniejszych pływające W roku zawartych proponuje przykład CHŁOPSKIE 2 4 . Osadzenie n a gospodarzy dawało b o w i e m leżało więc z w i ę k s z o n ą ilość d n i pańszczyźnianych. N i e zawsze n a t o m i a s t z a i n t e r e s o w a n i w t y m b y l i s a m i chłopi, w ł a ś n i e 2 2 ze w z g l ę d u „Zaludnienie nicach zaboru kraju poddanych polskiego, austriackiego c z y n a , to j e s t : z w y c z a j n a obowiązki — A. wyżej W.] pańszczyźniane, wspomnianego jedna [tj. Małopolski pryncypialna szczęśliwie w p r o w a d z o n y którym n i e - zdaje okupowania w się być sobie p r z e z gra­ przy­ chłopów g r u n t u pańskiego. Zakupił niegdyś chłop k m i e c e rolę z b u d y n k a m i też z d o z w o l e n i e m budowania winności l u b płacić będzie, t a k że to o k u p i e n i e odbywać się pod kondycją, że z n i e j zwykłe r o b o c i z n y lub i po­ r o l i do tego m u t y l k o służy, że j e s t p e w n y , iż jego dzieci i d a l s z a potomność posiadać toż m i e j s c e będą dopóty, się póki dobrze rządząc T e n roztropnie wprowadzony przy prawie budynki reform 2 3 poddaństwa reparuje, K. wieku, A. Konieczny, na Górnym Śląsku zadość czynić pilnie grunt i spustoszeniu wszelkiemu zdołają. zapobiega". wyrabia, Próby s. 22. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , XVIII dworskim dobre c z y n i s k u t k i . Chłop b o w i e m nowe przystawia włościańskich..., połowie powinnościom i od w i e l u l a t u t r z y m y w a n y z w y c z a j w i e l o r a k i e , choć Małżeństwa wśród chłopów w drugiej „Kultura i Społeczeństwo", t. 3: 1959, n r 1, s. 131; por. także Ograniczenia w swobody poł. XVIII wieku w zawieraniu i na początku małżeństw XIX wśród wieku, [w:] chłopów Studia Śląskie, red. r e d . S . Wysłouch, t. I , O p o l e 1958. 2 4 w W Łowickim w 1795 r. — pów uprawiana J. Topolski, od XVI do XVIII całym n i e m a l 1739 r. p u s t k i stanowiły ok. 6 5 % ogółu gruntów w i e j s k i c h , ok. 45°/o, z n a c z n a część t y c h gruntów b y w a ł a w p r a w d z i e z a opłatą t z w . „składowego", a l e n i e odrabiano Gospodarstwo wieku, Mazowszu. wiejskie w dobrach p r z e z chło­ za n i e pańszczyzny. arcybiskupstwa gnieźnieńskiego Poznań 1998, s. 127, 129. P o d o b n a s y t u a c j a panowała n a �140 ANDRZEJ jednokrotnie nie byli w WOZNIAK s t a n i e podołać. S y t u a c j ę takiego nowo nego n a gospodarstwie małżeństwa p r z e d s t a w i a r e d a g o w a n y osadzo­ przez F. B o - homolca „Monitor": P o d d a n y , co t y l k o ożeni się, n i e mający więcej majątku swego, to odzienie, które wysłużył gruntu przymuszany, a parobkiem gruntu będąc, zaraz zwykł t y l k o n a sobie bywać do osiadania j e s z c z e od l a t k i l k u n a s t u p u s t o , leżącego i p r z e z innych poddanych n a czynsz zagonowy z a s i e w a n e g o , i p r z e z i n n y c h wypłonionego T a k i e m u , gdy p o s t a w i p a n z i e m i a n i n chałupę i d a woły, r o z u m i e , że zapomożeniu tego poddanego swego już uczynił zadosyć; więc pociąga go do t y c h w s z y s t k i c h powinności, które z a l e d w i e odbyć może zastarzały i już dobrze zapomożony gospo­ darz. gruntu Niechże j e s z c z e będzie taka powinność, żeby ten poddany z tego p r z e z cały r o k d n i t r z y , a zaś żona jego d n i t r z y od św. W o j c i e c h a do św. cina (kiedy niewolnik naj skrzętniejsze c z a s będzie miał są g o s p o d a r s k i e roboty) robił. Z w a ż y ć Mar­ tu, kiedy ten d l a siebie co zrobić, zwłaszcza gdy t y l k o s a m i dwoje w chałupie będą, n i e mogąc wystarczyć c z e l a d z i trzymać . 25 O c z y w i ś c i e ilość n o w y c h g o s p o d a r z y , gospodarstwach, zależała również od których d w ó r m ó g ł osadzić n a wielkości rezerw pustej ziemi i z m i e n i a ł a się w r ó ż n y c h o k r e s a c h , n a w e t w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. T a k n p . w r o k u 1732 w należącej d o W a l i c k i c h w s i Ł a z y Regestr poddanych... m ó w i o 4 p u s t y c h gospodarstwach, n a których m o ż n a osadzić „ p a r o b k ó w p o ż e n i o n y c h " ( w i n n y c h w s i a c h k l u c z a ł a z o w ­ skiego wykazuje Regestr również puste r o l e ) 2 6 . W'drugim dóbr W a l i c k i c h , w e w s i J e z i o r a , w r o k u 1798 j e s t m o w a o kompleksie opuszczonym p r z e z z b i e g ł e g o chłopa g o s p o d a r s t w i e , n a k t ó r y m n a l e ż y osadzić pracują­ c e g o w e m ł y n i e p a r o b k a , k t ó r y „ o ż e n i ł się z p o d d a n k ą l a t s z e ś ć " i dać m u w o ł y w z a ł o g ę . J e d n a k ż e j u ż w r o k u 1800 w d o b r a c h B e l s k ( n a l e ż ą c y c h 2 7 r ó w n i e ż d o W a l i c k i c h ) n i e j a k i K o r c z a k s t a r a się o o b j ę c i e gospodarstwa za p o r ę c z e n i e m d w u m i e j s c o w y c h c h ł o p ó w i w ó j t a . Zaręczają o n i m i a n o ­ w i c i e , że K o r c z a k m o ż e być d o b r y m g o s p o d a r z e m , b o „ m a b r a c i do służby z d a t n y c h i d z i e c i m u nadrastają" 2 S . T e n o s t a t n i p r z y p a d e k jest jednakże z u p e ł n i e o d o s o b n i o n y i n i e mający, p o z a w y j ą t k o w o runki mazowieckie zagospodarowanymi dobrami dobrze jak na wa­ Bazylego Walickiego, żadnych a n a l o g i i . T a k w i ę c w s y t u a c j i , w której „ t r z y m a n i e " z i e m i b y ł o d l a chłopa o b o ­ wiązkiem, p r z y z a w i e r a n i u małżeństwa najważniejszą rolę odgrywał — j a k pisze K . W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — „osobisty wkład p r a c y , j a k i żeniący się m ó g ł w ł o ż y ć w g o s p o d a r s t w o , d l a t e g o n i c d z i w n e g o , ż e n a w e t z a m o ż n i chłopi często w y d a w a l i s w e c ó r k i z a p a r o b k ó w , a n a w e t z a d ó w " ( t j . l u d z i luźnych, obieżyświatów — A . W . ) Uciążliwe, niesprawiedliwe powinności n i t o r " , n r X X V : 1767, c y t . z a Próby reform 25 2 9 poddanych i tyrania nad temiż, włościańskich..., s. 46-47. A G A D , A r c h i w u m z Małej W s i I B/205, d o b r a Ł a z y w s o c h a c z e w s k i e j (dalej: A r c h . M . W.). 2S 2 7 „wagabun- . Pisze o t y m Tomasz woj. r a w s k i m ziemi A G A D , A r c h . M . W. I A/58, w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . A G A D , A r c h . M . W. I A/35, B e l s k , w o j . m a z o w i e c k i e , z. c z e r s k a . 29 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 131. 2 8 „Mo­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W Dłuski, p r z e c i w n i k k o d e k s u Z a m o y s k i e g o , szurze Refleksje nad projektem pod XVIII 141 WIEKU p o s e ł n a s e j m 1790 r o k u w b r o ­ tytułem „Zbiór praw sądowych": „ Ś w i ę t o ś ć m a ł ż e ń s t w a n a l e ż y n a w s p ó l n y m d o t r z y m a n i u w i a r y i miłości, n i e n a majątku, k t ó r e g o c h ł o p c h y b a z ruchomości, l e c z n i e z r o l i p a ń ­ skiej udzielić m o ż e . A córkę jedynaczkę z w y c z a j n i e nieosiadłego i t e n w r a z śmierci w s z y s t k o Małżeństwa kiedy z ojcem posiada jednak w i ą z a ł y się o n e z j e d n o c z e s n y m ściu . Częściej spotykamy w po gospodarzach zostającej . głównie w przejęciem wypadkach, gospodarstwa po t e ­ wdów p a r o b k a m i czy przychodniami. D l a p o ­ wdowy siły r o b o c z e j 3 0 źródłach w z m i a n k i o m a ł ż e ń s t w a c h z miejscowymi n a gospodarstwie b r a k u męskiej źródła za p a r o b k a trzyma, a po jego z p r a w a żony jedynaczki..." t a k i e odnotowują 3 1 wydają żony gospodarstwo obarczonej m a ł y m i dziećmi problem b y ł szczególnie i s t o t n y . G d y n i e była o n a w s t a n i e wypełniać o b o w i ą z k ó w pańszczyźnianych, d w ó r przeważnie go­ spodarstwo jej j e j odbierał. P o n i e w a ż u t r z y m a n i e g o s p o d a r s t w a było w s y t u a c j i n i e m a l jedyną możliwością zabezpieczenia b y t u sobie i starała się j a k n a j p r ę d z e j dzieciom, wyjść powtórnie za mąż. W p o w t ó r n y m ożenku w d ó w z a i n t e r e s o w a n i b y l i również i s a m i w ł a ­ ściciele z i e m s c y . Jeśli n i e b y ł o m i ę d z y miejscowymi parobkami kandy­ d a t a , k t ó r y z d e c y d o w a ł b y się ożenić ze starszą o d s i e b i e i często mającą k i l k o r o d z i e c i k o b i e t ą , skłaniano d o m a ł ż e ń s t w a 3 0 T. D ł u s k i , wydrukowanym, Próby reform Zbioru Refleksyje przez nad projektem delegowanych s. 30-31. W włościańskich..., A. Zamoyskiego praw... od proponuje pod „przychodniów" tytułem „Zbiór województwa krytykowanym zezwolenie praw lubelskiego 3 2 . Za- sądowych" [w:] pisane, p r z e z Dłuskiego por. 10 chłopu n a w y d a w a n i e córek z a mąż „według w o l i onegoż" oraz wyposażanie częścią majątku, zastrzegając n a k , że w w y p a d k u jedynaczek wydawanych jed­ z a „chłopa nieosiadłego l u b człowieka w o l n e g o " , człowiek ó w w i n i e n objąć g o s p o d a r s t w o po o j c u żony l u b dać n a swoje miejsce reform zastępcę, rolę i cały majątek obejmie pozostały", N a przykład w należącej osiadł chałupę po W a l e n t y m do kapituły płockiej w s i Górki „Stanisław (okol. Płocka), mój oskarżony kradzież „Po śmierci rodziców objąwszy po rodzicach m n i e oddał tamże w bawiłem o się. P o t e m moich opowiada w sądzie moich pracowity gospodarstwo, S z c z y t n i e , n a której wyszogrodzkim Wawrzyniec rozporządzał Broda nas i u pracowitego na kronik 3 2 Z. sądowych, We Oskarżeni Warszawa wsi Jaszowice oskarżają. będąc — służyłem. T r z e ­ służyć u tegoż m ł y ­ Boską ożeniłem się i g o s p o d a r s t w o po p r a c o w i t y m Turska, wuj służbę Pawła P y d y n k a u młynarza w S z c z y t n i e l a t d w i e ciego r o k u n i e pozwoliła m i j - m ć k a s z t e l a n o w a — p a n i m o j a wziąłem". koleje [...] n a r z a , a l e m i kazała się żenić z pracowitą Marianną Bykolonką; z a j e j ordynacyją niego ze w s i S z c z y t n o służbie p r z e z l a t 12 z a p a s t e r z a służyłem l a t 5 z a p a r o b k a w s i S z c z y t n a poddanego, p o t e m i Kania K o b u s i e , którego m a córkę z a sobą I r o l i d l a ustąpił...tylko z pszczół żyje", A D P , s y g n . 86, f. 22, 1779 r. P o d d a n y swego życia: Próby s. 218-219. włościańskich..., 3 1 „który rozkazem Marcinie Wieś osiemnastowieczna w „Jan T r a c z y k przychodni Bykole mrokach 1960, s. 61. (star. piaseczyńskie) się ożenił" obejmując g o s p o d a r s t w o półwłókowe, 1722 г., A G A D , z wdową A r c h . Gosp. W i l . - A n t e r i o r a 165. W e w s i Wrońska, z. Z a k r o c z y m s k i e j „Michał K r a w i e c L i t w i n [ p r a w ­ dopodobnie p r z y c h o d n i z Wk. K s . Litewskiego — A . W.] ...ożenił sie z wdową �142 ANDRZEJ WOŻNIAK z n a c z y ć należy, ż e o i l e m a ł ż e ń s t w a chłopskich c ó r e k c z y w d ó w z l u d ź m i luźnymi, „przychodniami", n i e należały d o rzadkości, t o sytuacje od­ w r o t n e , t j . o ż e n e k c h ł o p ó w o s i a d ł y c h z k o b i e t a m i „ p r z y c h o d n i m i " , należał d o w y j ą t k ó w . Przypuszczać można, że n i e o d g r y w a ł t u większej r o l i b r a k posagu czy i n n e względy materialne, lecz raczej p r z y c z y n y czajowej. Prawdopodobnie natury oby­ o p i n i a w i o s k o w a n i e akceptowała t e g o r o d z a j u k o b i e t ze w z g l ę d u n a i c h n i e u s t a b i l i z o w a n ą p o z y c j ę i b r a k j a k i c h k o l w i e k g w a r a n c j i i c h „poczciwości" 3 3 . Jeżeli w i ę c w y p o s a ż e n i e w przede w s z y s t k i m nie odgrywało ziemię młodej pary o d d w o r u , n i e zaś o d r o d z i c ó w , większej roli przy małżeńskiej zależało a c o za t y m d o b o r z e współmałżonka, nasuwa idzie się pytanie, jakie inne k r y t e r i a były wówczas brane p o d uwagę? W I połowie X I X w., k i e d y m i m o p e w n y c h z m i a n w sposobie gospo­ d a r o w a n i a s a m s y s t e m p a ń s z c z y ź n i a n y n a d a l j e s z c z e f u n k c j o n o w a ł , Ł. G o ­ ł ę b i o w s k i pisząc, c z y m się k i e r u j e c h ł o p p r z y w y b o r z e żony, stwierdza: „Oczekuje wieśniak p o żonie: pieniędzy i sprzętów d o m o w y c h [...] w i n n a być poważna, s k r o m n a i cicha d z i e w c z y n a , a nade w s z y s t k o c o w i t a , ż e b y się p o d o b a ć m o g ł a [...] N i e j e d n a będąc n a j a k i m ś mało je i pije, i pragnienie a zapytujących się u p e w n i a , że s y t a , d o k u c z a , a ż e b y się o k a z a ł a n i e w i e l e Po­ pra­ posiedzeniu chociaż j e j wymagająca" 3 4 głód . J a k w i d a ć , p o m i j a t u G o ł ę b i o w s k i zupełnie s p r a w ę z i e m i , co j e s t do­ datkowym argumentem dzeń. Z a g a d n i e n i e tów domowych, za p r a w d z i w o ś c i ą posagu sprowadza có jest w p r a w d z i e , stawie X V I I I - w i e c z n y c h poprzednich stwier­ j a k m o ż e m y się p r z e k o n a ć n a p o d ­ materiałów źródłowych, p e w n y m l e c z ś w i a d c z y jednocześnie, ż e f o r m y z okresem naszych się w y ł ą c z n i e d o p i e n i ę d z y i s p r z ę ­ uproszczeniem, wyposażenia córek w pouwłaszczeniowym n i e były z b y t rozbudowane. s a g u o m ó w i m y j e s z c z e w sposób b a r d z i e j porównaniu Sprawę p o ­ szczegółowy w i n n y m miejscu. W y m i e n i a j ą c c e c h y , j a k i m i p o w i n n a się c h a r a k t e r y z o w a ć k a n d y d a t k a n a żonę, a w i ę c p o w a g ę , skromność — j a k o s z c z e g ó l n i e i s t o t n e — Gołębiowski pracowitość i n i e w i e l k i e w y m a g a n i a . podkreśla Są t o o c z y w i ś c i e c e c h y , poddanką Łukaszową i załogę z nią u t r z y m u j e " . A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z y m s k i e r e l a c j e 36, k. 241, r. 1741. T e n s a m i n w e n t a r z w y m i e n i a inną w d o w ę z a mąż idącą z 2 małych d z i e c i (k. 238). I n w e n t a r z w s i C z a j k i z. Z a k r o c z y m s k i e j w y m i e n i a chłopa p r z y c h o d n i e g o , który się ożenił z miejscową poddanką — w d o w ą , a następnie zbiegł, A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k . 37V, r. 1760, por. również Dłuskieg o Refleksyje nad projektem..., który pisze, że „ w d o w a choćby poszła z a w o l n e g o chłopa, a n i e miała d z i e c i z p i e r w s z y m mężem, które b y rolę ojcowską dziedziczyły i powinność o d b y w a l i , tedy t e n j e j powtórny mąż m u s i tę rolę trzymać, bo skąd by wziął innego poddanego n a tę rolę". Próby reform włościańskich..., s. 31. * Księga rewizji dóbr kapituły płockiej z a w i e r a wzmiankę o t a k i m właśnie małżeństwie: „Marcin K o b u s m i e s z k a w chałupie s t a r e j , ożenił się z przychodnią..." (wieś Górki), A D P , sygn. 86, f. 22, r. 1779. s L. G o ł ę b i o w s k i , s. 220-221. 34 Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1930, �MAŁŻEŃSTWA które w s p e c y f i c z n y c h kryteriów CHŁOPSKIE W XVIII 143 WIEKU w a r u n k a c h g o s p o d a r k i chłopskiej w y s t ę p u j ą w ś r ó d d o b o r u małżeńskiego wszędzie, niezależnie o d miejsca, czasu i f o r m a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j . J e d n a k ż e f a k t , ż e urastają o n e t u d o najbardziej istotnych, a stosunkowo niewiele i n n y c h i m towarzyszy, daje się b y ć c z y m ś c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a s y t u a c j i chłopa w wy­ systemie pańszczyźnianym. N i e w ą t p l i w i e ważną rolę w s p r a w a c h d o b o r u małżeńskiego o d g r y w a ł a też kwestia w i e k u . Ciężkie w a r u n k i życia chłopów sprawiały — pisze K. W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a — ,,że s p r a w a m a ł ż e ń s t w a n a w s i w y ł a n i a ł a się wówczas, gdy i samodzielnej trudów stawie kandydaci stawali się gospodarki" 3 5 fizycznie dojrzali do małżeństwa . Według obliczeń a u t o r k i n a p o d ­ i ziemi wieluń­ s k i e j w końcu X V I I I w . , średnia w i e k u k o b i e t w s t ę p u j ą c y c h w d a n y c h z ksiąg p a r a f i a l n y c h z h r u b i e s z o w s k i e g o związki m a ł ż e ń s k i e w y n o s i ł a 20 l a t , m ę ż c z y z n zaś 25. B a r a n o w s k i pisząc o sąsia­ dującej z M a z o w s z e m t z w . W s c h o d n i e j W i e l k o p o l s c e , o b e j m u j ą c e j z i e m i ę wieluńską, p o d a j e , dla dziewczyny Dotyczy to 1800-1880 3 e że z a n a j l e p s z y uważano w i e k jednak okresu okres do zawarcia 18-20 l a t , d l a mężczyzny znacznie późniejszego, a również małżeństwa zaś 2 0 - 2 4 l a t a . mianowicie lat . Różnica w i e k u między małżonkami była więc s t o s u n k o w o niewielka i wynosiła około 5 l a t . Oczywiście p r z y małżeństwach powtórnych, a b y ł y one wówczas n a w s i zjawiskiem się bardzo c z ę s t y m , r ó ż n i c a t a zwiększała znacznie. W leżących zawiera w ziemi nurskiej dobrach Łuniewo, których inwentarz dokładne d a n e o w i e k u p o d d a n y c h , r ó ż n i c a w i e k u m i ę d z y mał­ ż o n k a m i j e s t n i e c o w i ę k s z a i w y n o s i 8 l a t (bez m a ł ż e ń s t w p o w t ó r n y c h ) . 3 7 P o n i e w a ż j e d n a k p r ó b a j e s t w t y m w y p a d k u z b y t mała, a b y m ó w i ć o j a ­ k i c h k o l w i e k p r a w i d ł o w o ś c i a c h d l a c a ł e g o M a z o w s z a , p r z y j m i e m y , że b l i ż ­ sza rzeczywistości We jest średnia w s i pańszczyźnianej, podana podobnie przez K. jak w Wierzbicka-Michalska. pouwłaszczeniowej, rola u c z u c i a w z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w b y ł a n i e w i e l k a . Chociaż przesadą b y ł o b y twierdzenie za H . Biegeleisenem, iż chłop , , w o ż e n i e n i u się n i e k i e r u j e się s e r c e m , p r z y w i ą z a n i e m , t y l k o i n t e r e s e m " 3 8 , to j e d n a k p r z y p a d k i mał­ ż e ń s t w z miłości b y ł y w ó w c z a s s t o s u n k o w o r z a d k i e 36 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , 3 6 B. wieku, nym Baranowski, Warszawa Zycie kwestie wsi między Wartą a Pilicą w XIX 1969, s. 126. AGAD, 3 8 H . В i e g e 1 e i s e n, Wesele, 3 9 Być może z t a k i m i właśnie małżeństwami m a m y G r o d z k i e N u r s k i e r e l a c j e i o b i a t y 73, k. 23-34v, r. 1782. Księgę rewizji dóbr L w ó w 1928, s. 6. kapituly płockiej do c z y n i e n i a w przypadku „Chałupa siódma..., w której j e s z c z e p o m i e s z k a i z n a j d u j e Marcienie . M i m o iż op. cit, s. 136. codzienne 3 7 przez 3 9 chłopie d z i a t e k małych w roku mający, przeszłym obiedwie teraz mieszkający córki, który żonę ze w s i odnotowa­ Czerzniewo: się w niej po zbiegłym brat sobie jego P a w e ł dwoje kupił..." [podkr. �144 ANDRZEJ związane z ziemią nie odgrywały WOŹNIAK w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej w i ę k s z e j r o l i , t o dobór m a ł ż o n k ó w b y ł , j a k i w I I p o ł o w i e X I X w . , p o d ­ porządkowany czelną sprawom gospodarczym. zasadą j e s t w y p o s a ż e n i e We młodego w s i pouwłaszczeniowej małżeństwa w ziemię, być d l a n i e g o w a r s z t a t e m p r a c y , w w a r u n k a c h pańszczyźnianych, miast chodzi przede wartościowy i sprawny ułatwiającym w nato­ w s z y s t k i m o t o , a b y n o w a r o d z i n a stanowiła pełno­ zespół r o b o c z y , który będzie w stanie w s z y s t k i m obowiązkom związanym z objęciem gospodarstwa. w ą t p l i w i e posag, na­ mającą znacznej mierze s t a r t młodemu sprostać Czynnikiem małżeństwu jest ale i o n o d g r y w a rolę mniejszą niż w o k r e s i e nie­ pouwła- szczeniowym. Omawialiśmy dotychczas t e k r y t e r i a d o b o r u małżeńskiego, które m o ż ­ n a określić j a k o k r y t e r i a w ł a s n e społeczności w i e j s k i e j , t z n . t a k i e , k t ó r e zostały p r z e z n i ą s t w o r z o n e mierze zaakceptowane. l u b p r z y n a j m n i e j w większej l u b mniejszej J a k widać n i e były one a n i z b y t liczne, a n i b a r ­ dzo z r ó ż n i c o w a n e . J e d n a k ż e z a k r e s ograniczony oddziaływania n a w e t t y c h b y ł s t o s u n k i e m poddaństwa, w j a k i m c h ł o p się kryteriów znajdował, i istniejącymi podziałami s t a n o w y m i . N a z a w a r c i e m a ł ż e ń s t w a chłop posiadać musiał z g o d ę d z i e d z i c a . W w i ę ­ kszości w y p a d k ó w , g d y o b o j e m ł o d z i b y l i p o d d a n y m i j e d n e g o właściciela, uzyskanie pan w takiego zezwolenia n i e stanowiło większego problemu, trosce o własne i n t e r e s y gospodarcze dążył, a b y w zawierano j a k najwięcej małżeństw. Nie zezwalał gdyż jego dobrach natomiast dwór na o ż e n k i w i ą ż ą c e się z p r z e n o s i n a m i p o d d a n y c h d o i n n y c h dóbr. Mniej powszechne, ale w c a l e nierzadkie, p o d d a n y c h d o ożenku z w y z n a c z o n y m i gospodarczymi, a czasami wypadki zmuszania przez dwór k a n d y d a t a m i . W k o ­ j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w chłopskich k i e r o w a ł a bami były się s z l a c h t a w ł a s n y m i zaś p o p r o s t u k a p r y s e m lub potrze­ fantazją. Z m u s z a n o d o m a ł ż e ń s t w a n i e t y l k o l u d z i m ł o d y c h , n p . s i e r o t y c z y córki gospodarzy Zakazy będące j e d y n a c z k a m i , l e c z n a w e t w d o w y dotyczące zawierania małżeństw i wdowców. z cudzymi poddanymi za­ w i e r a j ą i n s t r u k c j e i i n s t r u k t a r z e e k o n o m i c z n e dóbr m a z o w i e c k i c h , a n a w e t n i e k t ó r e i n w e n t a r z e . W Instruktarzu d l a będącego wówczas w ekonomicznym... jego posesji ks. A . J . Ogińskiego starostwa guzowskiego j a k w y n i k a z t e k s t u , d l a dóbr dziedzicznych), (a także, n a k a z u j e się a d m i n i s t r a c j i d ó b r : „ D o z i e r a ć , a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a c ó r k i o s o b l i w i e d o o b c y c h w ł o ś c i za m ą ż n i e szły..." leźć w Instrukcji dla ekonomów 4 0 Podobne zalecenia folwarcznych w dobrach bogate, możemy Nieborów zna­ z po- A . W.] A D P , sygn. 86, f. 6, r. 1762, oraz w i n n y m , k i e d y to o w c z a r z ze w s i S z y m b o r y (z. w y s z o g r o d z k a ) M a r c i n P e c z ożenił się z uprowadzoną p o t a j e m n i e p o d ­ danką z i n n y c h dóbr. T u r s к a, Oskarżeni oskarżają..., s. 129 (r. 1791). *> Polskie instruktarze ekonomiczne t. 2, W a r s z a w a 1929, s. 277. z końca XVII i XVIII w., w y d . S . P a w l i k , �MAŁŻEŃSTWA czątków X I X w . 4 1 verbis W XVIII 145 WIEKU o r a z w i n w e n t a r z u C z o s n o w a i M a ł o c i e z 1784 r . Chociaż t e g o r o d z a j u pressis CHŁOPSKIE ograniczenia znajdujemy zawierania przeważnie w małżeństw wyrażone źródłach d o t y c z ą c y c h własności z i e m s k i e j , b y ł y o n e p o w s z e c h n e , i t o n i e t y l k o n a 4 2 ex- większej Mazowszu, co p r o w a d z i ł o d o s w o j e g o r o d z a j u e n d o g a m i i w o b r ę b i e dóbr n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o właściciela. M i m o p o w s z e c h n o ś c i t e g o r o d z a j u z a k a z ó w , w y ­ pływających z o b a w y p r z e d utratą s i ł y r o b o c z e j , łatwo j e d n a k zauważyć, że osobiste i n t e r e s y poszczególnych właścicieli z i e m s k i c h przeważały n a d solidarnością klasową. T e n s a m s z l a c h c i c , nym ożenków k t ó r y zabraniał s w o i m d o i n n y c h włości, g o d z i ł się, a n i e k i e d y nawet podda­ zachęcał gospodarską j e d y n a c z k ę c z y w d o w ę d o m a ł ż e ń s t w a z p r z y c h o d n i e m , t y l k o objął o n gospodarstwo. byle Przychodzień t a k i n i e r z a d k o zbiegły z i n ­ n y c h dóbr, n a w e t jeśli n i e p r z y j m o w a ł o f i c j a l n i e p o d d a ń s t w a , t o p o o b ­ 4 3 jęciu g o s p o d a r s t w a i t a k wypełniał obowiązki pańszczyźniane. S a m a zasada z a w i e r a n i a małżeństw przez p o d d a n y c h w obrębie n a l e ż ą c y c h d o j e d n e g o w ł a ś c i c i e l a n i e b y ł a zresztą w pełni Ścisłe j e j p r z e s t r z e g a n i e , np. w d o b r a c h składających dóbr realizowana. się z jednej-dwu w s i i z a m i e s z k i w a n y c h p r z e z 15-20, a często i m n i e j r o d z i n , b y ł o n i e k i e d y w r ę c z n i e w y k o n a l n e , a t e g o r o d z a j u d r o b n a i średnia własność była szczególnie c h a r a k t e r y s t y c z n a dla Mazowsza. Przy ziemska tak niewielkiej p o p u l a c j i mogło n i e k i e d y brakować p o p r o s t u kandydatów w odpowied­ n i m w i e k u d o m a ł ż e ń s t w a . D o d a t k o w y m u t r u d n i e n i e m m o g ł y b y ć często w w a r u n k a c h w i e j s k i c h związki pokrewieństwa w myśl obowiązującego p r a w a kanonicznego i powinowactwa, uniemożliwiały N a l e ż y dodać, ż e l i c z n e z k o l e i k o m p l i k a c j e w które małżeństwo. u s t a l e n i u stosunków p o ­ k r e w i e ń s t w a w e w s i p a ń s z c z y ź n i a n e j p o w o d o w a ł a duża l i c z b a d z i e c i ślubnych 4 4 nie­ . W t e j s y t u a c j i s z l a c h t a z e z w a l a ł a n i e k i e d y n a zamążpójście p o d d a n k i d o i n n y c h włości n a zasadzie w y m i a n y . Niektóre z i n w e n t a r z y zawierają w z m i a n k i o córkach chłopskich w y d a n y c h z a m ą ż d o o k o l i c z n y c h w s i , z a k t ó r e d z i e d z i c n i e dostał j e s z c z e o d sąsiada „ r e k o m p e n s a t y 4 S ". W rewizji Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII i XVIII w. t. I I , w y d . B . B a r a n o w s k i , J . Bartyś i T . S o b c z a k , W r o c ł a w 1963, s. 340 ( i n s t r u k c j a z r. 1811). 41 4 2 A G A D , A r c h . P o t o c k i c h z Jabłonny 113, r. 1784. O f i c j a l n e przyjęcie poddaństwa zdarzało się r a c z e j w w y p a d k u l u d z i r z e ­ czywiście w o l n y c h . O d w u w y p a d k a c h „poddania się a k t a m i z a k r o c z y m s k i m i w p o d ­ d a ń s t w o " w o l n y c h o w c z a r z y ożenionych z p o d d a n k a m i ze w s i Wrońska i Trębki w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , w s p o m i n a i n w e n t a r z t y c h w s i z 1741 г., A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241v i 242v. 4 3 Przykłady trudności, j a k i e p o w o d o w a ł y t a k i e p r z y p a d k i p r z y z a w a r c i u żeństwa, podaje W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 142-143. 4 4 mał­ Wieś Trębki, z. z a k r o c z y m s k a , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 242v, r. 1741 i C z a j k i również w z i e m i z a k r o c z y m s k i e j , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 374v, r. 1970. P o d o b n e przykłady z i n n y c h terenów P o l s k i podaje W i e r z b i c k a M i c h a l s k a , op. cit., s. 126. 4 5 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �146 ANDRZEJ WOZNIAK zaś dóbr k a p i t u ł y pułtuskiej z n a j d u j e m y szły za m ą ż „ n a s t r o n ę " 4 6 osobną listę d z i e w e k , . Oprócz w y m i a n y które w y ­ p r a k t y k o w a n o również w n i e k t ó r y c h w y p a d k a c h zapłatę w g o t ó w c e z a ż o n ę d l a p o d d a n e g o * . W y ­ 7 j ą t k o w y w m a z o w i e c k i c h źródłach j e s t p r z y p a d e k o d n o t o w a n y w księdze r e w i z j i dóbr k a p i t u ł y p ł o c k i e j , k i e d y chłop i m i e n i e m P a w e ł ze w s i C z e r z niewo, s a m „kupił sobie żonę" Najbardziej żeństw 4 8 . jaskrawym przejawem chłopskich było niewątpliwie ingerencji d w o r u w sprawę zmuszanie poddanych do mał­ ożenku z w y z n a c z a n y m i przez pana k a n d y d a t a m i . W p r z y p a d k a c h , o których m ó ­ w i ą źródła m a z o w i e c k i e , decyzje d w o r u wynikały z pobudek n y c h . T a k n p . J a w o r s k a , właścicielka w s i G r o d z i e c z z i e m i ekonomicz­ zakroczymskiej, w y m i e n i a w i n w e n t a r z u t e j ż e w s i p o d d a n e g o i m i e n i e m J a n z następującą u w a g ą : „ ż o n a j e g o T e r e s a , z k t ó r ą m g o d r u g i t y d z i e ń j a k ożeniła, z p i e r ­ wszą zaś żoną d z i e c i m a p i ę c i o r o " dziedziczka prawdopodobnie darstwa i wynikającymi ności. Z p o d o b n y c h , (pod Bodzanowem) 4 9 . Decyzję o ożenku w d o w c a w obawie stąd trudnościami w e g z e k w o w a n i u j a k się w y d a j e , wydała przyczyn gospodarską dziedziczka córkę przymusu przy nych 5 1 fantazji po o j c u żony 5 0 za . bawiącego a niekiedy się w swatanie po prostu swoich było podda­ . Wieś 4 6 dziedzica Bykalonkę z a w i e r a n i u m a ł ż e ń s t w m o g ł o zresztą w y ­ pływać także z p o b u d e k p o z a e k o n o m i c z n y c h , wynikiem zeń p o w i n ­ w s i Szczytno Mariannę m i e j s c o w e g o p a r o b k a i kazała m u objąć g o s p o d a r s t w o Stosowanie podjęła p r z e d p o d u p a d n i ę c i e m jego- g o s p o ­ Jaszczołty w dobrach kapituły płockiej, ADP, sygn. В 177, к. 148, г. 1756. Przykładem 4 7 ziora w Miłosierdzia. W do może być ugoda między M . Wyszyńskim, właścicielem w s i J e ­ z. c z e r s k i e j (później swojej poddanej Wyszyńskich własność W a l i c k i c h ) , a przełożoną w a r s z a w s k i c h S S . myśl tej ugody S S . Miłosierdzia zrzekają ze w s i J a z g a r z e w , chłopa z J e z i o r . małżeństwa poddanki Umowa z Jazgarzewa która zastrzega pozostają I A/52, r. 1740. P o d o b n e wiadomości z a w i e r a a k t przyjęcia oblatowany poddaństwa w przez Wyszogrodzie. wyszła niejakiego jednak, w się z a sumę 60 zł p r a w z a mąż z a należącego że d z i e c i z tejże w s i . A G A D , Gąsiaka z Grodkowa, z Wilkowych należy...", ska, którą, w i e m Mateusz w Księżych T u r ska, dobrze, służbie W. daty) synach Gąsiak Grodkowskiego że zapłacił n i e b o s z c z y k w.w.j.mć.p. s t a r o s t a z a ­ w Grodkowie z a ugodą z księżami cit., 131; por. op. M. ze w s i R o g u s z y n , O s w o i c h pożenionych w R o g u s z y n i e mówi: „Kacper wziął z a żonę dziewkę dziedziczną j.mć.p. Z y g m u n t a kroczymski, Arch. X V I I I - w i e c z n y (bez dokładnej Stanisława do poprzedniego s. urodzony, wziął czerwieńskimi, również z a żonę do których dziewkę ta wieś W i e r z b i c k a - M i c h a l ­ op. cit., s. 126. 4 8 A D P , s y g n . 86, f. 6, r. 1762. 4 9 A G A D , Grodź. Z a k r o c z . r e i . 61, k. 693-693v, r. 1759. 5 0 T u r s к a, op. cit., s. 41. 51 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 326. Wiadomości a u t o r a odnoszą się do sąsiadującego z M a z o w s z e m polski kich — (m.in. w o j . łęczyckiego, rawskiego). a także części przytaczane terenu tzw. Wschodniej jednego z województw przez Wielko­ mazowiec­ �MAŁŻEŃSTWA W CHŁOPSKIE W XVIII p u b l i c y s t y c e I I p o ł o w y X V I I I w . zajmującej sprawa ograniczenia swobody 147 WIEKU się k w e s t i ą chłopską z a w i e r a n i a małżeństw była jedną z najczę­ ściej p o r u s z a n y c h . W ś r ó d p r z e c i w n i k ó w t z w . k o n s e n s u m a ł ż e ń s k i e g o m o ż ­ n a znaleźć n a w e t l u d z i , k t ó r y c h p o g l ą d y n a s p r a w ę p o d d a ń s t w a i p a ń ­ szczyzny były dalekie o d l i b e r a l n y c h . D o t a k i c h należy n p . występujący pod pseudonimem ks. T r y n i t a r z a Ignacy G r a b o w s k i autor wydanej w r o k u 1790 b r o s z u r y Dopytanie się u przodków czułości ku poddanym autorowi odpowiedzi, czyli dodatku do księgi o poddanych polskich... w r. 1789 odpowiadające, w k t ó r e j o p o w i a d a się z a u t r z y m a n i e m s t o ­ wydrukowanej sunków pańszczyźnianych . W p o l e m i k a c h , j a k i e s p r a w a konsensu 32 p a t r y w a n a w kontekście całości k w e s t i i chłopskiej w ó w c z a s p u n k t e m odniesienia b y ł często p r o j e k t Zbioru A u t o r postulował zniesienie chłopskich 5 3 konsensu A. praw... z wyjątkiem wdów roz­ wywoływała, Zamoyskiego. i jedynaczek . Z dosyć s z e r o k i e g o g r o n a p u b l i c y s t ó w I I p o ł o w y X V I I I w . d o m a g a j ą ­ c y c h się c a ł k o w i t e g o zniesienia ograniczeń w z a w i e r a n i u małżeństw d o n a j b a r d z i e j z n a n y c h n a l e ż ą : S. S t a s z i c , P . ŚW i t k o w s k i 5 1 ski. W wydanej 5 5 i J . Pawlikow­ a n o n i m o w o w r o k u 1788 b r o s z u r c e O poddanych polskich J . P a w l i k o w s k i , d o m a g a j ą c się w o l n o ś c i d l a c h ł o p ó w , n a p i e r w s z y m miej­ scu w y m i e n i a sprawę zniesienia k o n s e n s u małżeńskiego: „Najpierwsze w o l ­ ności p o d d a n y c h dzicom wolno chciałbym mieć p r a w o n a d dziećmi, j a k ą r o d z i c e wydawać n a wsie z wybiorem..." 5 6 cudze obwarowania mieć takiej władzy r o ­ p o w i n n i , t o jest, córki i m ł o d y m a b y i m było żenić się, g d z i e zechcą . Omawiając zasady d o b o r u współmałżonka i różnego r o d z a j u przeszko­ dy, które ograniczały możliwości p o d d a n e g o w t y m w z g l ę d z i e p o m i j a l i ­ śmy dotychczas kwestię małżeństw międzystanowych, c h e c k i c h i chłopsko-mieszczańskich. N a s u w a z położeniem społecznym i sytuacją małżeństwa były szlachty tego rodzaju prawną zawierane. chłopa Chociaż w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e chłopsko-szlacheckie dopuszczalne, t j . chłopsko-szla- się p y t a n i e , c z y w związku pańszczyźnianego opinii przeciętnej uważane były za n i e ­ t o j e d n a k z d a r z a ł y się o n e , a l e n i e w ą t p l i w i e dosyć r z a d k o . Małżeństwa z chłopami zawierała przede w s z y s t k i m d r o b n a szlachta, z a ­ możnością i p o z i o m e m często n i e w i e l e się o d n i c h różniąca. T a k i e w ł a ś n i e p r z y p a d k i z n a n e są r ó w n i e ż z t e r e n u M a z o w s z a , g d z i e t a d r o b n a s z l a c h t a była szczególnie liczna. T a k n p . i n w e n t a r z w s i Humięcino w z i e m i w y - 5 2 Materiały do dziejów sejmu czteroletniego, opr. J . Woliński, J . Michalska, E . R o s t w o r o w s k i , W r o c ł a w 1965, s. 270. 53 Próby 5 4 S. reform t. I , W a r s z a w a 5 5 wania 5 6 P. włościańskich..., s. 218, 219. Staszic, Przestrogi dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, lub słusznego umiarko­ 1954, s. 289. Switkowski, poddaństwa, Porady [w:] Próby J. P a w l i k o w s k i , reform i środki do zniesienia włościańskich..., s. 187. O poddanych polskich, Kraków 1788, s. 89. �148 ANDRZEJ szogrodzkiej WOŻNIAK w y m i e n i a chłopa p r z e z w i s k i e m K r y c h a c o ż e n i o n e g o ze s z l a ­ chcianką i o d r a b i a j ą c e g o w r a z z n i ą p a ń s z c z y z n ę 5 1 . Chociaż w i ę c , j a k p i ­ sze J . M a c i s z e w s k i , „szlachcianka poślubiająca chłopa n i e traciła osobiste­ go s z l a c h e c t w a i w d o k u m e n t a c h p r a w n y c h tytułowana była urodzoną a l b o szlachetną" 58 , t o poza p r a w e m do z a c h o w a n i a wolności osobistej, p r z y w i l e j t e n n i e w i e l e znaczył. D o w y j ą t k o w y c h należy zaliczyć p r z y p a d e k , w k t ó ­ r y m p a n u w a l n i a ł chłopa z p o d d a ń s t w a w z w i ą z k u z j e g o małżeństwem ze szlachcianką, j a k t o u c z y n i ł A d a m W ą g r o d z k i , p i s a r z g r o d z k i i ski ziemi zakroczymskiej skiego . 5 9 w s t o s u n k u do swego poddanego ziem­ Jana K i e r a l - M a ł ż e ń s t w a z p o d d a n y m i b y ł y d l a osób p o c h o d z e n i a szlachec­ k i e g o w y r a ź n ą degradacją społeczną, m o ż n a w i ę c przypuszczać, ż e zawie­ r a l i j e przeważnie c i s a m i ludzie, którzy n i e r z a d k o z b r a k u środków do życia z a s i l a l i rzeszę t z w . „ l u ź n y c h " z małżeństwami szy 60 , p o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł a się s p r a w a chłopsko-mieszczańskimi, chociaż ze w z g l ę d u n a m n i e j ­ d y s t a n s s p o ł e c z n y d z i e l ą c y c h ł o p ó w o d s t o j ą c y c h najniżej w hierar­ c h i i s w e g o s t a n u m i e s z c z a n , b y ł y o n e m o ż e z j a w i s k i e m n i e c o częstszym KOJARZENIE MAŁŻEŃSTW. 6 1 . WESELE S t w i e r d z e n i e , ż e s z l a c h t a starała się, a b y w j e j d o b r a c h chłopi zawie­ r a l i j a k najwięcej małżeństw może brzmieć paradoksalnie, wziąwszy p o d u w a g ę t o , c o zostało w c z e ś n i e j powiedziane o roli dworu przy doborze małżonków. W rzeczywistości j e d n a k b y ł y t o t y l k o różne sposoby reali­ z o w a n i a t e j samej t e n d e n c j i d o ilościowego zwiększania „osiadłości" chłop­ s k i c h , którą W . K u l a u w a ż a za j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d l a g o s p o d a r k i f o l ­ warcznej 6 2 . D w ó r zachęcał p o d d a n y c h d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w n i e t y l k o z t e g o p o w o d u , ż e d o p i e r o p a r a małżeńska m o g ł a s t w o r z y ć j e d n o s t k ę g o ­ spodarczą, l e c z r ó w n i e ż n i e zasadniczej dlatego, że posiadanie rodziny w pewnej, m i e r z e , z a p o b i e g a ł o ź b i e g o s t w u i w sposób b a r d z i e j choć ścisły w i ą z a ł o p o d d a n e g o ze społecznością w i e j s k ą . W XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej istniał c a ł y s y s t e m p o d d a n y c h do z a w i e r a n i a małżeństw, polegający « AGAD, 5 8 J. Maciszewski, 5 9 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , Szlachta N. A s s o r o d o b r a j , przemyśle p o l s k i m epoki polska i jej państwo, zachęcania pokrywaniu G r o d z k i e C i e c h a n o w s k i e r e l a c j e I I , 53, k. 304, X V I I I 6 0 w na przez w. (b.d.). Warszawa 1968, s. 140. op. cit., s. 128. Początki klasy stanisławowskiej, robotniczej, Warszawa problem rąk 1966,' s. 48-49. roboczych W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., s. 129, tamże p r z y p a d e k małżeń­ s t w a chłopsko-mieszczańskiego w e w s i B o g a t e w z. c i e c h a n o w s k i e j , A n t o n i N a r z y m s k i , b i s k u p s u f r a g a n pułtuski, dziedzic tej w s i , zobowiązał się dać wolność p o t o m ­ s t w u z r o d z o n e m u z małżeństwa jego p o d d a n e g o P i o t r a Sadłowskiego, m a j s t r a ś l u ­ s a r s k i e g o z mieszczanką (s. 130). 6 1 W. K u l a , s z a w a 1962, s. 65. 6 2 Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego. Próba modelu, War­ �MAŁŻEŃSTWA d w ó r części w y d a t k ó w CHŁOPSKIE związanych W XVIII z i c h zawarciem. sposobu k o j a r z e n i a małżeństw i zwyczajów można powiedzieć. P r a w d o p o d o b n i e ograniczeniem znacznie, w kręgu kandydatów porównaniu z w N a t e m a t samego z t y m związanych związku z o m a w i a n y m do małżeństwa, okresem 149 WIEKU również pouwłaszczeniowym, i niewiele wcześniej one były uproszczone. W m a ł y c h , j e d n o - d w u w i o s k o w y c h d o b r a c h p r z y s z l i m a ł ż o n k o w i e z n a l i się najczęściej o d dzieciństwa. W w i ę k s z y c h m ł o d y p a r o b e k m ó g ł s o b i e u p a ­ t r z y ć k a n d y d a t k ę n a ż o n ę n a j a r m a r k u , w kościele c z y n a w e s e l u . n i e wyglądała sprawa Podob­ z pośrednictwem swatów czy r a j ków, z którego k o ­ r z y s t a n o znacznie c h y b a rzadziej niż w I I połowie X I X w . N i e w s p o m i n a o n i c h opisujący z w y c z a j e w s i mazowieckiej ł ę b i o w s k i , pisząc, ż e „ m ł o d y M a z u r Panie ojcze czy w y d a c i e s a m z p o c z ą t k ó w X I X w . Ł. G o ­ się oświadcza o j c u , m ó w i ą c : za m n i e s w o j ą c ó r k ę M a r y n ę , c z y n i e ? b o o n a m i się b a r d z o spodobała i z a r o b y ś m a d a l i n a z a p o w i e d z i , a jeśli n i e w y ­ d a c i e z a m n i e M a r y n y , t o się m u s i m y d r u g i e j p o s t a r a ć " 6 3 . Idąc w t e g o r o ­ d z a j u o d w i e d z i n y d o d o m u p a n n y , ze s w a t e m c z y bez, m ł o d y ze sobą w ó d k ę . Z w y c z a j t o zresztą p o w s z e c h n y przynosił nie t y l k o na Mazowszu, u t r z y m u j ą c y się i o b e c n i e . X V I I I - w i e c z n a ś p i e w k a l u d o w a , p r a w d o p o d o b ­ nie mazowiecka mówi: A mój miły M a c i e k D o Kaśki się zaciekł N i e postawił f l a s z k i Nie dali m u K a ś k i . M W niektórych w y p a d k a c h , g d y d w o r o w i zależało n a c z y i m ś ożenku starającemu się o d z i e w c z y n ę d a w a n o z d w o r s k i e j k a r c z m y w ó d k ę n a ó w n i e z b ę d n y poczęstunek. T a k i w ł a ś n i e w y p a d e k został o d n o t o w a n y w r a ­ c h u n k a c h k a r c z m y należącej d o W a l i c k i c h S t a r e j W s i : „ A n t o n i e m u Przy­ b y s z o w i n a z a l o t y , a b y się p r ę d z e j o ż e n i ł . G o r z a ł k i k w a r t 3 i p i w a g a r n ­ cy 6" 6S . Chodziło niewątpliwie o u t r z y m a n i e w e w s i przez ożenek o w e g o przybysza Antoniego. O pieniądzach pożyczonych chłopu n a wspomina inwentarz w s i Trzepowo w ziemi zakroczymskiej W czasie o ś w i a d c z y n rodzicom narzeczonej, 6 6 zaręczyny . c z y l i t z w . „ z a l o t ó w " ', 67 czy też p r z e d zaręczynami, o m a w i a n o r ó w n i e ż sprawę p o s a g u . Ponieważ c h ł o p p a ń s z c z y ź n i a n y n i e d y s p o n o w a ł n a o g ó ł ziemią, p o s a g t e n składał 6 3 Gołębiowski, op. cit., s. 59-60. 6 4 C . H e г n a s, kalinowym dowej « ze zbiorów 5 6 6 W polskich XVIII lesie. wieku, Tom drugi. Antologia polskiej pieśni lu­ W a r s z a w a 1965, s. 131. A G A D , A r c h . M . W . I A/36, r. 1778/79. „TJ Łukasza P a c a pożyczonych n a zaręczyny tynfów 3 g r 5 " , A G A D , Grodz­ k i e Z a k r o c z . r e i . 77, k. 103v, r. 1764. 6 7 K. „Iść n a z a l o t y j e s t to samo, co oświadczyć się r o d z i c o m i p a n n i e o rękę". Kozłowski, zowsza Czerskiego, Lud. Pieśni, podania, baśni, zwyczaje i przesądy wraz z tańcami..., W a r s z a w a 1867-74, t. 210. ludu z Ma­ �150 ANDRZEJ WOZNIAK się p r z e w a ż n i e z p i e n i ę d z y , s p r z ę t ó w i i n w e n t a r z a ż y w e g o łach ź r ó d ł o w y c h . W materia­ chłop­ s k i c h c ó r e k są dosyć skąpe. W s p o m i n a j ą o n e j e d y n i e o d a w a n i u w posagu czy najwyżej paru zasadniczą część s k ł a d o w ą Jeszcze w pierwszej 6 9 wiadomości 6 8 n a t e m a t wyposażenia jednej z Mazowsza s z t u k bydła, s t a n o w i ą c y c h n i e w ą t p l i w i e jego . połowie X I X w . istniał n a M a z o w s z u zwyczaj, ż e „ o j c o w i e łączącej się p a r y p r z e d w e s e l e m p r z y c h o d z i l i d o d z i e d z i c a r a ­ dzić się j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y m a ł ż e ń s t w o " . N a parę d n i p r z e d w e s e l e m formalnością, gdyż o zamierzonym i prosić o pozwolenie było t o j e d y n i e ożenku dziedzic na zwyczajową wiedział już wcze­ śniej i w y r a ż a ł nań z g o d ę , jeśli n i e k o l i d o w a ł o t o z j e g o i n t e r e s a m i . B y ć może, właśnie p r z y o k a z j i tego oficjalnego „błogosławieństwa" uzyskiwa­ no o d d w o r u p o m o c materialną n a w y p r a w i e n i e wesela. W y p r a w i a n i e w e ­ sel przez dwór czy chociażby częściowe i c h f i n a n s o w a n i e b y ł o b o w i e m XVIII-wiecznej w s i mazowieckiej p r a k t y k ą dość p o w s z e c h n ą . w Najwięcej m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h n a t e n t e m a t o d n o s i się d o dóbr p r y w a t n y c h , a l e pojedyncze-wzmianki świadczą, że f i n a n s o w a l i chłopskie w e s e l a również niektórzy posesorzy dóbr kościelnych i królewszczyzn. C y t o w a n y w c z e ś n i e j Instruktarz ekonomiczny... d l a dóbr d z i e d z i c z n y c h ks. A . J . Ogińskiego i będącego w j e g o posesji s t a r o s t w a g u z o w s k i e g o n i e t y l k o określa w p . 9 p a r . X I r o z m i a r y z a p o m ó g u d z i e l a n y c h c h ł o p o m n a wesela ( w t y m w y p a d k u t y l k o ilość p i w a i w ó d k i ) , l e c z w y j a ś n i a także, j a k i e m u c e l o w i mają o n e służyć: Dozierać, a b y s y n y n i e w y c h o d z i l i ze w s i , a córki o s o b l i w i e bogate, do o b c y c h włości z a mąż n i e szły, dlatego zachęcać należy i szukać sposobów 'do częstych ś l u b ó w i w e s e l , n a które n a z n a c z a się w d z i e d z i c z n y c h d o b r a c h gorzałki g a r c y d w a , p i w a b e c z e k d w i e w g a r c y trzydzieści sześć, w s t a r o s t w a c h zaś gorzałki g a r n i e c , p i w a b e c z k a j e d n a w g a r c y trzydzieści sześć, które z a ordynacyją J . P a n a g u b e r ­ n a t o r a w y d a n e być p o w i n n y ™. Szczególnie o b f i t e wiadomości dotyczące zapomóg n a w e s e l a zawiera­ ją i n w e n t a r z e i r a c h u n k i z dóbr B a z y l e g o W a l i c k i e g o . T a k n p . i n w e n t a r z d ó b r Ł ę c z e s z y c e w y z n a c z a n a chłopskie w e s e l a p o 2 ć w i e r c i żyta, 1 ć w i e r ­ c i pszenicy, 4 garnce g r o c h u , 2 k w a r t y soli, 2 „ m i r k i " 30-garncowe p i w a , 2 g a r n c e g o r z a ł k i i 4 zł „ n a m i ę s o " niędzy d a w a n o n a wesela w 7 1 . P o d o b n e ilości a l k o h o l u , zboża i p i e ­ i n n y c h dobrach Walickiego. Z rachunków G o ł ę b i o w s к i, op. cit., s. 220, oraz c y t o w a n a wcześniej b r o s z u r a T . D ł u s s k i e g o z 1780 r. Próby reform włościańskich..., s. 30. 6 8 „Szymon...ożenił się z córką W a w r z e ń c a P a r z e n i e c k i e g o , po n i e j wzioł k r o w ę w p o s a g u " , w C z e r z n i e w i e (dobrach k a p i t . pułt.), A D P , sygn. 86, k. 58 (post 1780). Także w s p r a w i e o p o m i a r gruntów g r o m a d h o l e n d e r s k i e j i chłopskiej T r o s z y n a i T r o s z y n k a można znaleźć wzmiankę o d a w a n i u bydła (bez określenia ilości) w posagu. A G A D , Księgi m i e j s k i e Gąbina 8 ( D i s s o l u t a r a d z i e c k i e i wójtowskie), post 1765. 69 70 Polskie 7 1 A G A D , A r c h . M . W . I . A/115, r. 1794. instruktarze ekonomiczne..., s. 277. �MAŁŻEŃSTWA wynika wprawdzie, CHŁOPSKIE W XVIII 151 WIEKU że zapomóg u d z i e l a n o w s z y s t k i m — c y m się p o r a z p i e r w s z y , j a k i w d o w c o m , zarówno żenią­ gospodarskim s y n o m i parob­ k o m ( n i e k i e d y n a w e t p r z y c h o d n i m ) , ale i c h wysokość n i e była j e d n a k o w a . Na przykład rzemieślnicy odrabiający niewielką o p o ł o w ę m n i e j p i w a i w ó d k i niż s y n o w i e pańszczyznę gospodarzy 72 dostawali . Wartość wyda­ w a n y c h n a j e d n o w e s e l e p r o d u k t ó w w y c e n i a n o n a 30 d o 65 zł. W w l a t a c h 1785-1795 w pomóg 27 o s o b o m . 7 3 d o b r a c h łęczeszyckich u d z i e l o n o W sumie „weselnych" l a t a c h 1773-1797 w y d a t k i n a w e s e l a za­ chłopskie są r ó w n i e ż stałą p o z y c j ą w r a c h u n k a c h i n n y c h dóbr W a l i c k i e g o — k l u c z y małowiejskiego i bełskiego 7 4 . Z n a c z n i e m n i e j dokładne są w i a d o m o ś c i d o ­ t y c z ą c e f i n a n s o w a n i a w e s e l chłopskich w i n n y c h w s i a c h p r y w a t n y c h i n a ­ leżącej d o k a p i t u ł y płockiej w s i G ó r k i . O g r a n i c z a j ą się o n e d o k r ó t k i c h w z m i a n e k stwierdzających, że dziedzic l u b posesor j e d n e m u czy k i l k u p o d d a n y m 7 S w s i „sprawił w e s e l e " . I n n ą f o r m ą zachęty d o z a w i e r a n i a m a ł ż e ń s t w b y ł o w y w i e r a n i e przez d w ó r n a c i s k u n a proboszczów, a b y n i e p o b i e r a l i o d chłopów z b y t w y s o k i c h o p ł a t za śluby. I t a k w Instruktarzu d l a dóbr k s . Ogiń­ ekonomicznym... skiego z n a j d u j e m y w p . 11 p a r . X I zalecenie: „ W c h r z t a c h , ślubach, p o ­ grzebach, ażeby p o d d a n i z d z i e r a n i n i e b y l i , m a dopatrzeć J . P a n e k o n o m wcześnie umówiwszy się z J . X . p l e b a n e m i p r o b o s z c z e m , wyciągali, co i m jest a l o c i o r d i n a r i o p o z w o l o n e m " 7 6 aby to t y l k o . A n k i e t a z 1785 г., n a którą w i n n i b y l i o d p o w i e d z i e ć k o n t r o l u j ą c y w s i e K s i ę s t w a Ł o w i e c k i e g o l u s t r a t o r z y , z a w i e r a ł a m . i n . p y t a n i e , c z y p o d d a n i „ n i e sarkają opłatę o d ślubu, c h r z t u i p o g r z e b ó w " 7 7 n a dużą . R a p o r t y kontrolerów z tego sa­ m e g o r o k u z a w i e r a j ą w i a d o m o ś c i o s k a r g a c h z 10 w s i , ż e opłaty, s z c z e g ó l ­ n i e za śluby i p o g r z e b y , są w i c h p a r a f i a c h z b y t w y s o k i e 7 8 , nie wiemy j e d n a k w j a k i m s t o p n i u s k a r g i t e zostały p r z e z administrację w z i ę t e p o d u w a g ę . J a k się w y d a j e , m o ż l i w o ś c i k o n t r o l o w a n i a i o g r a n i c z a n i a opłat za chrzciny i pogrzeby miały jedynie tak wysoko j a k p r y m a s M . P o n i a t o w s k i (chociażby z r a c j i postawione osobistości, s w o j e g o urzędu), czy n p . k s . A . J . Ogiński. W ł a ś c i c i e l e m n i e j s z y c h d ó b r w o l e l i n i e psuć s o b i e s t o - 7 2 7 3 A G A D , A r c h . M . W. I . A/16, r. 1785. A G A D , A r c h . M. W. I A/115, l a t a 1785-1795. 7 4 A G A D , A r c h . M. W. I A/35, I A/36, I A/37, z l a t 1772-1797. 75 N a przykład wieś G r a b i e koło Gąbina. A G A D , radz. i wójt.) Oskarżeni post 1765, w. oskarżają..., Szymbory s. 129 o r a z wieś w Księgi m i e j . Gąbin 8 (dissol. z, w y s z o g r o d z k i e j , kapituły płockiej r. Górki, 1791, T u r s k a , której posesor sprawił w e s e l e t r z e m chłopom, A D P , sygn. 86, k. 22, r. 1779. 7S Polskie instruktarze 77 Supliki chłopskie ekonomiczne..., XVIII w. c y t . w y d . , s. 277. z archiwum prymasa Michała Poniatowskiego, w y d . J . L e s k i e w i c z , J . M i c h a l s k i , W a r s z a w a 1954. 7 8 Skarżyły się ślub 8-10 zł), Supliki wsie: Zduny, Strubienice, Szymonowice, Rząśno (opłata za chłopskie..., s. 125-126; M a u r z y c e (7-8 zł), tamże, s. 158; C h r u ś - lin, L i s i e w i c e , M y s t k o w i c e Krępa (3-6 zł), tamże, s. 199. (6-10 zł), tamże, s. 180; Guźnia (5-8 zł), tamże, s. 195; �152 ANDRZEJ sunków z m i e j s c o w y m i WOŹNIAK proboszczami j a k i m k o l w i e k wtrącaniem się w s p r a w y i c h dochodów. W XIX-wiecznej w s i mazowieckiej wesela odbywały się najczęściej w miesiącach j e s i e n n y c h p r z e d A d w e n t e m i p o B o ż y m N a r o d z e n i u w o k ­ resie w zapustnym 7 9 . Obliczenia ilości m a ł ż e ń s t w p o s z c z e g ó l n y c h miesiącach r o k u w pozwalałyby stwierdzić, że p o d o b n i e cach z i m o w y c h chłopskich p a r a f i i pułtuskiej było i w zawieranych (lata 1781-1791) wieku XVIII. W miesią­ ( s t y c z n i u i l u t y m ) z a w a r t o m i a n o w i c i e o k o ł o 55°/o o g ó l ­ n e j l i c z b y małżeństw, a w j e s i e n n y c h ( w październiku i l i s t o p a d z i e ) około 30°/o . P r a w i d ł o w o ś ć t a w i ą ż e się z a r ó w n o z c h ł o p s k i m r o k i e m g o s p o ­ 80 d a r c z y m i obrzędowym, j a k k a l e n d a r z e m kościelnym. W miesiącach j e - s i e n n o - z i m o w y c h , p o z a k o ń c z e n i u n a j p i l n i e j s z y c h robót, r o d z i n a chłopska d y s p o n o w a ł a s t o s u n k o w o n a j w i ę k s z ą ilością w o l n e g o c z a s u i k o n i e c z n y c h do w y p r a w i e n i a wesela, i mimo dworskich produktów. Okres t e n przedzielony Boże Narodzenie Adwentu, w zapomóg, zasobów był 4 t y g o d n i a m i którym Kościół gotówki poprzedzającego n i e zezwalał na śluby. P o B o ż y m N a r o d z e n i u s z c z e g ó l n i e l i c z n e b y ł y w e s e l a w czasie zapustów. P ó ź n i e j n a s t ę p o w a ł w y k l u c z a j ą c y w e s e l a długi o k r e s p o s t u , n a s t ę p n i e zaś czas w i o s e n n y c h r o b ó t p o l o w y c h i p r z e d n ó w e k . J a k podaje O. K o l b e r g , do l a t m n i e j więcej 40-tych X I X w. śluby o d b y w a ł y się z a w s z e w n i e d z i e l ę , p ó ź n i e j r o z p o r z ą d z e n i e m w ł a d z k o ś c i e l ­ n y c h p r z e n i e s i o n e zostały n a p o n i e d z i a ł e k . 8 1 Materiały źródłowe z XVIII w . n i e zawierają żadnych danych, na p o d s t a w i e których moglibyśmy wnioskować, j a k wyglądały wówczas n a M a z o w s z u obrzędy weselne. Niewątpliwie podstawowe i c h elementy były p o d o b n e l u b t a k i e same, j a k w z n a n y c h n a m z l i c z n y c h opisów e t n o g r a f i ­ cznych weselach z p i e r w s z y c h d z i e s i ą t k ó w l a t p o uwłaszczeniu. Przema­ w i a z a t y m n a j s t a r s z y , b o odnoszący się d o p o c z ą t k ó w X I X w . o p i s w e s e ­ l a c h ł o p s k i e g o n a M a z o w s z u w p r a c y Ł. G o ł ę b i o w s k i e g o Lud polski 82 . Zachodzące w ciągu X I X w . z m i a n y w obrzędowości w e s e l n e j , j a k już w s p o m n i a n o , n i e miały zasadniczego c h a r a k t e r u . P o d s t a w o w e elementy j a k n p . rozpleciny, poważniejszym błogosławieństwo rodziców, o c z e p i n y modyfikacjom. Zmiany te polegały — — n i e ulegały przede wszystkim, choć o c z y w i ś c i e n i e w y ł ą c z n i e , n a w y r u g o w a n i u ze z w y c z a j ó w związa­ n y c h z w e s e l e m i z s a m e g o obrzędu w e s e l n e g o t y c h elementów, które p o d ­ kreślały zależność c h ł o p a o d d w o r u . Zagadnienie czeniowej, p r z e m i a n , j a k i e następowały w k u l t u r z e w s i pouwłasz- n i e z m i e r n i e r z a d k o znajdowało odbicie w etnograficznej X I X w . D o wyjątków zaliczyć polskiej literaturze można mało dziś znany z b i ó r pieśni, p o d a ń i z w y c z a j ó w l u d o w y c h z M a z o w s z a C z e r s k i e g o K . K o 7 9 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 211. 8 9 A D P , s y g n . 879, k. 71-87. Mazowsze, 8 1 O. K o l b e r g , 1 2 Gołębiowski, cz. I I I , W a r s z a w a op. cit., s. 59-63. 1963, s.. 180. �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 153 WIEKU złowskiego. Po opisie w e s e l a chłopskiego z l a t 6 0 - t y c h X I X w . w s p o m i n a a u t o r o n i e k t ó r y c h n i e p r a k t y k o w a n y c h już w ó w c z a s z w y c z a j a c h z cza­ sów pańszczyźnianych i w y p o w i a d a parę n i e z w y k l e i s t o t n y c h u w a g o p r z y ­ czynach i c h z a n i k u : „Przed l a t y , k u w i e l k i e m u z a w s z e z m a r t w i e n i u rządców i ekonomów, w e s e l a nigdy krócej n i e t r w a ł y n a d tydzień — n a j p i l n i e j s z a chociażby była w p o l u r o ­ bota, jeżeli w e w s i l u b w drugiej było wesele, n i e było co robić, t y l k o o d d a w s z y się l o s o w i c i e r p l i w i e czekać, póki n i e p r z e j d z i e w e s e l n y tydzień i w ó d k a z głowy chłopom nie w y s z u m i . P o w e s e l u dopiero następowały gęste i częste r a z y — ale to w s z y s t k o n a próżno — był to już t a k i z w y c z a j , a z w y c z a j u chłopa, zwłaszcza t a k i , do którego wchodziła z a b a w a l u b wódka, był p r a w e m świętym, n i e t y k a l n y m , którego strzegł j a k o k a w głowie. Dziś i n a c z e j , r z a d k o posłyszeć o w e s e l u , które by tydzień trwało, a po większej części ograniczają się t e r a z n a trzydniówce. R a d y k a l n a z m i a n a , j a k i e j od p e w n e g o c z a s u ulegał o d w i e c z n y b y t n a s z y c h w ł o ś ­ c i a n , n i e mogła pozostać bez ogromnego w p ł y w u n a i c h z w y c z a j e i t r a d y c j e . O s t a ­ t e c z n i e z e r w a n y został węzeł p a t r i a r c h a l n y , który niegdyś łączył p a n a z chłopkiem, p i l n o t e m u s t a t n i e m u zakosztować n o w e j s w o b o d y , i a n i chce wiedzieć o z w y c z a ­ j a c h , j a k i c h się t r z y m a l i ojcowie' względem panów. T a k np. b y w a ł p r z e d l a t y z w y c z a j , który j e s z c z e p r z e d 1846 r. zapamiętam, że ojcowie łączącej się p a r y , p r z e d w e s e l e m , p r z y c h o d z i l i do d z i e d z i c a radzić się, j a k p o w i a d a l i s t a r s z e j g ł o w y i prosić o p o z w o l e n i e i błogosławieństwo d l a s w y c h dzieci. P o w e s e l u znów, t r z e ­ ciego d n i a (we w t o r e k ) z w y k l e oboje państwo młodzi p r z y c h o d z i l i z r a n a do d w o r a , przynosząc państwu w ofierze k a w a ł e k c i a s t a pszennego i s e r a . N a z y w a ł o się to s t o l i n a m i , może j a k o pochodzące ze stołu, to j e s t z w i e c z e r z y spożywanej drugiego d n i a ( w poniedziałek) — i z a ofiarę tę nowożeńcy h o j n i e b y w a l i w y n a g r a d z a n i [...] A l e z w y c z a j t e n już d a w n o poszedł w z a p o m n i e n i e — a t a k s a m o w i e l e t r a d y c j i i pamiątek, d a w n y c h stosunków, d a w n e g o społeczeństwa" . 83 Mówiliśmy dotychczas o r o l i , jaką w k w e s t i i k o j a r z e n i a i zawierania małżeństw, a t y m s a m y m r ó w n i e ż oddziaływania n a kształtowanie przy­ szłej r o d z i n y chłopskiej, o d g r y w a ł d w ó r . Cała j e g o działalność w t e j d z i e ­ dzinie była w y r a z e m określonej polityki populacyjnej, dostosowanej do p o t r z e b g o s p o d a r k i f o l w a r c z n e j . C z y j e d n a k o m ó w i o n e s p o s o b y i środki — przede w s z y s t k i m ekonomiczne — były j e d y n y m i , jakie stosowano? Pomi­ j a l i ś m y t u d o t ą d z u p e ł n i e r o l ę K o ś c i o ł a . N a s u w a się z a t e m p y t a n i e , j a k i e m i e j s c e w n a u k a c h g ł o s z o n y c h p r z e z K o ś c i ó ł w ś r ó d ludności w i e j s k i e j zaj­ m o w a ł y s p r a w y związane z małżeństwem i rodziną o r a z w j a k i e j m i e r z e było w tej dziedzinie nującej. P y t a n i e XVII i wiek ścioła w duchowieństwo w y r a z i c i e l e m t o jest t y m bardziej X V I I I są o k r e s e m interesów k l a s y p a ­ i s t o t n e , że w ł a ś n i e I I p o ł o w a szczególnie w z m o ż o n e j środowisku w i e j s k i m . W działalności w. Ko­ związku z oddziaływaniem reformacji p o s o b o r z e t r y d e n c k i m s p r a w a znajomości r e l i g i i , z a s a d w i a r y katolickiej i w y k o n y w a n i a o b o w i ą z k ó w r e l i g i j n y c h n a w s i , stały się s z c z e g ó l n i e a k t u ­ a l n e . O k a z a ł o się b o w i e m , że w sześć s t u l e c i p o p r z y j ę c i u lud polski wiary" 8 4 jest nadal „zaniedbany moralnie i chrześcijaństwa ciemny w sprawach . Z a c z ę t o w i ę c z j e d n e j s t r o n y kłaść w i ę k s z y n a c i s k n a p r a c ę d u - 8 3 К o z ł o w s к i, op. cit., s. 235-236. 8 4 S . Z a ł ę s к i, Jezuici w Polsce, L w ó w 1902, t. I I I , cz. 1, s. 907. �154 ANDRZEJ chowieństwa wych". W parafialnego, wieku X V I I z WOŻNIAK drugiej rozwijać akcję t z w . „misji ludo­ szczególnie o ż y w i o n ą działalność m i s y j n ą n a w s i p r o w a d z i l i jezuici, w X V I I I w . p r y m a t przejęli p i j a r z y . Z i n n y c h zakonów p r o w a d z ą c y c h akcję m i s y j n ą n a w s i w y m i e n i ć n a l e ż y księży misjonarzy o r a z p o l s k i z a k o n m a r i a n ó w , m a j ą c y s w ą siedzibę w P u s z c z y Korabiewic- kiej n a Mazowszu. W okresie k o n t r r e f o r m a c j i zaczęto zwracać większą uwagę n a obec­ ność p a r a f i a n kanocnej, wzorem n a nabożeństwach, przestrzeganie rzymskim postów odbywanie corocznej i t p . Jednocześnie szereg n o w y c h nabożeństw spowiedzi Kościół wiel­ wprowadzał (40-godzinne, 3-dniowe, różańce, g o r z k i e ż a l e ) . N a b o ż e ń s t w a s t a w a ł y się c o r a z dłuższe, c o r a z b a r ­ dziej w y s t a w n e , nabierały t e a t r a l n e g o i c h a r a k t e r u . T a w ł a ś n i e teatralność b a r w n o ś ć n a b o ż e ń s t w m i a ł a zachęcać w i e r n y c h uczestnictwa. dziej Jednocześnie powierzchowny nętrznych reguł ówczesna religijność nich coraz bar­ c h a r a k t e r . S p r o w a d z a ł a się d o z a c h o w y w a n i a chrześcijańskich modłów, procesji, p i e l g r z y m e k . i postów, Sprawy udziału w 8 5 dla k a t o l i c y z m u polskiego Wziąwszy p o d uwagę ów r o z b u d o w a n y prob­ . W i e l e z t y c h cech, t a k c h a ­ z okresu kontrreformacji, odnaleźć m o ż n a w r e l i g i j n o ś c i chłopskiej z p r z e ł o m u X I X i X X w . k a t o l i c y z m u polskiego zew­ nabożeństwach, moralności, a t y m b a r d z i e j l e m y d o k t r y n a l n e , schodziły n a d a l s z y p l a n rakterystycznych do masowego w przybierała rytualizm i 8 6 powierzchowność X V I I i X V I I I w . , przypuszczać można, że z g i e m c z a s u m i m o zaleceń S o b o r u T r y d e n c k i e g o , sprawy katechizacji bie­ wier­ n y c h z a c z ę ł y s t o p n i o w o schodzić w działalności d u c h o w i e ń s t w a n a d a l s z y plan. Wprowadzony wielokrotnie w po Soborze T r y d e n c k i m Polsce w t z w . Katechizm rzymski, ciągu d w u n a s t ę p n y c h s t u l e c i w y d a w a n y , w i e r a dosyć s z c z e g ó ł o w e i n s t r u k c j e d l a p l e b a n ó w , d o t y c z ą c e z a k r e s u dzy religijnej nom. W i zasad m o r a l n y c h , które m i e l i o n i przekazywać rozdziale związku małżeńskiego, prokreację wie­ parafia­ dotyczącym s a k r a m e n t u małżeństwa szczególnie kreśla się n i e r o z e r w a l n o ś ć za­ pod­ jako jego g ł ó w n y c e l , a p r z e d e w s z y s t k i m dominującą p o z y c j ę m ę ż a j a k o g ł o w y r o ­ dziny 8 7 . G ł ó w n y m obowiązkiem męża jest zabezpieczenie b y t u ż o n y zaś w y c h o w a n i e „domowego porządku" rodzinie, — p r z e d e w s z y s t k i m r e l i g i j n e — d z i e c i i strzeżenie 8 8 . S p r a w y z w i ą z a n e ze s t o s u n k a m i w e w n ą t r z r o d z i n y p o r u s z a n e są w techizmie n o w a n i u " , z j a k i m m a ł ż o n k o w i e p o w i n n i się odnosić d o s i e b i e 85 XVII S. C z a r n o w s k i , Reakcja wieku, Dzieła, t. I I , W a r s z a w a S. C z a r n o w s k i , Kultura t I , W a r s z a w a 1959, s. 88-107. 8 8 katolicka w Polsce 1956, s. 165. religijna Katechizm według uchwały S. Konsylium żony..., t. I I , K r a k ó w 1789, s. 649 n. 87 88 Ka­ j e d y n i e w f o r m i e o g ó l n i k o w y c h zaleceń o „ s z a c u n k u " c z y „ u s z a ­ Tamże, s. 667-669. wiejskiego w końcu ludu Trydentskiego XVI wzajemnie i początku polskiego, Dzieła, dla plebanów uło­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII i w y r a ź n i e schodzą n a d a l s z y p l a n . W s z y s t k i e kramencie małżeństwa zasady są, p o d o b n i e ułatwienia d u c h o w n y m i c h u z a s a d n i e n i a 155 WIEKU głoszone w r o z d z i a l e o s a ­ zresztą poparte jak w innych, dla cytatami z Pisma św. i o j c ó w Kościoła. W ą t p i ć j e d n a k n a l e ż y , c z y w i e j s c y p r o b o s z c z e w y k ł a d a j ą ­ c y s w o i m p a r a f i a n o m o w ą n a u k ę o m a ł ż e ń s t w i e u c i e k a l i się d o w Katechizmie l i p o z a p o p u l a r n e w o w y m c z a s i e Nauki katechizmowe 89 , przeznaczone d l a „ m a ł y c h d z i a t e k i l u d z i p r o s t y c h " . T e s a m e treści z a s a d n i c z e , wierał Katechizm zawartej argumentacji. Prawdopodobnie rzadko wykracza­ rzymskim rzymski, Nauki które za­ podawały katechizmowe, w formie u p r o s z c z o n y c h p y t a ń i o d p o w i e d z i , b e z c y t a t ó w z P i s m a św. i o j c ó w K o ­ ścioła, a l e za t o b a r d z i e j u s z c z e g ó ł o w i o n e i p o p a r t e n i e k i e d y p r z y k ł a d a m i . Wszystko j e d n a k , co z n a j d u j e m y n a t e m a t małżeństwa w m a c h , t o j e d y n i e zasady p o d s t a w o w e , Nauk obu katechiz­ uniwersalne i nawet w przypadku n i e przeznaczone wyłącznie d l a o d b i o r c y katechizmowych wiejskie­ go. P o z a w i e l o k r o t n i e z a l e c a n y m p r z y o k a z j i s t o s u n k u ż o n y d o m ę ż a c z y dzieci w do rodziców, posłuszeństwie n i c h znaleźć c o k o l w i e k , omawianego wobec wszelkiej władzy , trudno 9 0 co w sposób b e z p o ś r e d n i n a w i ą z y w a ł o b y w y ż e j s y s t e m u oddziaływania przez dwór n a s p r a w y do zwią­ zane z małżeństwami p o d d a n y c h . Nauczanie zasad w i a r y i m o r a l n o ś c i n i e ograniczało się j e d n a k d o k a ­ t e c h i z m u . J . S. B y s t r o ń p i s z e w r ę c z , że n a u k ę kościelną s z e r z o n o p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z k a z a n i a i że o n e miały n a j b a r d z i e j w i e ś . Słuchano i c h chętnie „ z u z n a n i e m i p o d z i w e m , istotny wpływ na zwłaszcza ż e k a z n o ­ dzieja n i e poprzestawał n a samej nauce w i a r y , ale włączał w kazanie ca­ ły szereg elementów legendarnych i nowelistycznych, świeckich, o p o w i a d a ł o t y m , c o się n a ś w i e c i e d z i e j e " 9 1 czasem o k a z j ą d o w y t y k a n i a p a r a f i a n o m p r z y w a r i z ł y c h skłonności, w też — j a k pisze B . B a r a n o w s k i — gromił n i e j e d e n proboszcz łych „bezżenników" 9 2 zupełnie . Kazania bywały kazaniach zatwardzia­ . T o g r o m i e n i e z a m b o n y l u d z i , którzy bez i s t o t n y c h p o w o d ó w pozosta­ w a l i w s t a n i e b e z ż e n n y m , b y ł o zresztą n i e t y l k o z g o d n e z i n t e r e s a m i d w o ­ ru. Również w opinii społeczności w i o s k o w e j p a n n a n i e b y l i j e j pełnowartościowymi stary członkami i kawaler często czy stara stawali jię p r z e d m i o t e m ż a r t ó w i k p i n ze s t r o n y o t o c z e n i a . M a m y t u j e d n a k d o c z y ­ n i e n i a z p r z y p a d k i e m , k i e d y treści głoszone z a m b o n y były wyjątkowo n i e s k o m p l i k o w a n e i zgodne z u t r w a l o n y m i przez tradycję poglądami l u d ­ ności w i e j s k i e j , i c h z r o z u m i e n i e zatem i ewentualna akceptacja nie na­ stręczały s ł u c h a c z o w i p o w a ż n i e j s z y c h trudności. W w i ę k s z o ś c i j e d n a k w y ­ padków podstawowe 89 Nauki nawet katechizmowe wiedziach...podane, zasady e t y k i i d o g m a t y k i z a w a r t e dla łatwiejszego pojęcia w krótkich Berdyczów 1779. 90 Tamże, s. 235-236. 9 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 9 2 Baranowski, Kultura ludowa..., s. 320. 1947, s. 132. pytaniach w nauce i odpo­ �156 ANDRZEJ k a t e c h i z m u c z y k a z a n i a c h natrafiały WOZNIAK w środowisku w i e j s k i m n a n i e p o ­ datną g l e b ę . Z a p o r ą d l a n a u k i o d o g m a c i e s t a w a ł się chłopski s e n s u a l i z m i niechęć d o a b s t r a k c j i , a k o ś c i e l n y sprzeczny z codziennym w kulturze normami moralnymi N i e inaczej wykład doświadczeniem prawdopodobnie 9 3 etyki bywał społecznym przeważnie i ugruntowanymi . b y ł o z e f e k t a m i głoszonej p r z e z n a u k i o małżeństwie. W i e ś przyjmowała Kościół z n i e j p r z e d e w s z y s t k i m t o , co już wcześniej u t r w a l o n e b y ł o w t r a d y c j i . T a k n p . s t w i e r d z e n i e , że zasad­ niczym celem oczywiste małżeństwa jest prokreacja było d l a ludności wiejskiej i n i e b u d z i ł o ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , p o d o b n i e zresztą, j a k t o , że g ł o w ą r o d z i n y j e s t m ę ż c z y z n a , k o b i e t a zaś j e s t p o d d a n a j e g o w o l i . N i e była już t a k o c z y w i s t a n p . zasada nierozerwalności związku małżeńskie­ go, t a k m o c n o Trydenckie­ p r z e z K o ś c i ó ł podkreślana o d c z a s ó w S o b o r u go. O t y m , ż e w w świadomości kowo X V I I w . n i e była o n a jeszcze chłopskiej świadczą dane zbyt silnie l i c z n y c h p r z y p a d k a c h p o r z u c a n i a współmałżonka W XVIII-wiecznej jedynym sposobem w s i mazowieckiej zerwania gdyż przeprowadzenie utrwalona źródłowe, mówiące o s t o s u n ­ i rodziny. ucieczka o d męża czy żony była niechcianego czy nieudanego procesu unieważniającego małżeństwa, b y ł o , ze w z g l ę d u cho­ c i a ż b y n a j e g o k o s z t y , p r a k t y c z n i e d l a chłopa n i e m o ż l i w e . Wszystkie znane n a m z t e r e n u Mazowsza w y p a d k i opuszczenia m a ł ż o n k a w i ą ż ą się ze z b i e g o s t w e m . współ­ N a j c z ę ś c i e j , b o w p o n a d 70°/o p r z y ­ padków, u c i e k a l i o d żon m ę ż o w i e . C h a r a k t e r y s t y c z n e , że w ś r ó d k o b i e t 9 i w i e j s k i c h opuszczających s w o j e r o d z i n y znaczną część s t a n o w i ł y t e , k t ó ­ r e uciekały z ż o ł n i e r z a m i 9 S . N i e zawsze j e d n a k ucieczka współmałżonka p o w o d o w a ł a t r w a ł y r o z p a d m a ł ż e ń s t w a . Chociaż ze ź r ó d e ł r z a d k o dujemy się, c o b y ł o p o w o d e m dowia­ porzucenia przez poddanego rodziny, t o n i e k t ó r e w y p a d k i świadczą, ż e p r z y c z y n y t e n i e m i a ł y n i e k i e d y żadnego z w i ą z k u ze s t o s u n k a m i p a n u j ą c y m i w r o d z i n i e . Z d a r z a ł o się, ż e p o d d a n y uciekał z r o d z i n n e j w s i , g d y ż n i e m ó g ł podołać o b o w i ą z k o m p a ń s z c z y ź n i a ­ nym, a znalazłszy w i n n e j o k o l i c y l e p s z e w a r u n k i , s p r o w a d z a ł d o s i e b i e r o ­ dzinę. Z d a r z a ł o się r ó w n i e ż , j a k b y ł o w p r z y p a d k u chłopa ze w s i B . W a ­ lickiego — J e z i o r a , ż e p o d d a n y , k t ó r y z b i e g ł ze w s i porzucając O b s z e r n i e o m a w i a to z a g a d n i e n i e C z . H e r n a s w s. 95-108), por. także C z a r n o w s k i , Kultura religijna... 9 3 cytowanej rodzinę pracy {t. I I , A G A D , G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 238, r. 1741, w . N a b o r o w o , pow. z a k r o ­ c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 16, k. 628, r. 1729, w. K a d ł u b o w o , p o w . w y s z o ­ g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . I I , 52, k. 202-203, X V I I I w. wieś Nocpolsk, p o w . w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; G r o d z k i e C i e c h a n . r e i . П , 52, k. 38-49, X V I I I w . wieś K o b y l n i k i , pow. w y s z o g r o d z k i ( d w a p r z y p a d k i ) ; A r c h . M . W. I A/58, r. 1798, w. J e z i o r a , z. c z e r s k a ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 61, k. 687, r. 1759, w. S t r z e m b o w o Górne, pow. z a k r o c z y m s k i ; G r o d z k i e Z a k r o c z . r e i . 36, k. 241, w. Trębki, p o w . z a k r o c z y m s k i . S i N a przykład d w a p r z y p a d k i u c i e c z k i żon od mężów „z w o j s k i e m s k i m " , w. B o r y s z e w o , A D P , s y g n . 86, k. 191, r. 1773. 9 5 moskiew­ �MAŁŻEŃSTWA CHŁOPSKIE W XVIII 157 WIEKU w s k u t e k z a t a r g u z dzierżawcą, zamierzał wrócić p o u p ł y w i e j e g o k o n t r a k ­ t u dzierżawnego kontakt 9 6 . N i e k t ó r z y ze z b i e g ł y c h p o d d a n y c h , z e r w a w s z y n a stałe z rodziną, zawierali przybranym nazwiskiem. n o w e z w i ą z k i małżeńskie, p r z e w a ż n i e p o d Wzmianki wówczas do w y k r y c i a , z n a j d u j e m y o przypadkach bigamii, trudnych w źródłach z t e r e n u M a z o w s z a dosyć rzadko '. 9 7 s 6 A G A D , A r c h . M . W. I A/58, r. 1798. 9 7 W i e r z b i c k a - M i c h a l s k a , op. cit., z m a z o w i e c k i e j w s i Małocice (z. w a r s z a w s k a ) . s. 140 p r z y t a c z a taki przypadek �