https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cacb6592bb389ebaa98720143a0fb128.pdf e851cd5424f19c274bcfa94694369192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4420 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krakowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4112 Title A name given to the resource Przyczyny upowszechniania się stroju krakowskiego jak ostroju narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.75-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Janusz Kamocki mil orał iv ,tę, 2 PRZYCZYNY SIĘ U B I O R U Y W u Ą Y B K O K Ł f i ' R O Z P O W S Z E C H N I A N I A K R A K O W S K I E G O JAKO STROJU N A R O D O W E G O * Ubiór krakowski przyjęty z o s t a ł przoz s p o ł e c z e ń s t w o nie tylko dla swej e f o k t o w n o ś c i , b a r w n o ś c i czy t e ż z w i ą z k ó w , j a k i e łączyły go z ó w c z e s n y m c e n t r u m k u l t u r a l n y m kraju — Krako­ wem, lecz przede w s z y s t k i m dla t r a d y c j i k o ś c i u s z k o w s k i e j . S t a ł się on j a k b y synonimem p o l s k o ś c i . J e d n a k ż e , wbrew c z ę s t o s p o t y k a n e m u przekonaniu, nie dowodów na bezpośrednie oddziaływanie powstania ma kościusz­ kowskiego na ubiór l u d o w y . Możria jednak m ó w i ć o jego w p ł y w i e pośrednim. Przede w s z y s t k i m tradycje walk kościuszkowskich nic ograniczały się t y l k o do jednego zaboru — w p r z e c i w i e ń s t w i e do powstań p ó ź n i e j s z y c h , ale b y ł y ż y w e tak na terenie tzw. Galicji, jak i Kongresówki. P a m i ę t a n o o t y m , że K o ś c i u s z k o nazwa! ko- ciwnie, c z a p k ę t ę s p o t y k a się w wielu okolicach Polski, a t a k ż e -\ nierów spod R a c ł a w i c „ B a t a l i o n e m G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h " , innych 1 krajów E u r o p y i A z j i . R ó w n i e ż na terenie M a ł o p o l s k i nadając sukmanie c h ł o p s k i e j r a n g ę m u n d u r u . W przekazie t r a ­ czerwona r o g a t y w k a w y s t ę p o w a ł a znacznie częściej w ś r ó d dycji, armia Kościuszki jest a r m i ą c h ł o p s k ą — co starano się Krakowiaków później w y k o r z y s t a ć p r z y wszelkiej propagandzie n i e p o d l e g ł o ś c i o ­ w ó d z t w a sandomierskiego, aniżeli na terenach rdzennie k r a k o w ­ wej. P r z y k ł a d e m m o ż e t u b y ć p a r t y z a n t k a Zaliwskiego w r o k u skich . byłego tzw. woje­ 7 ls:i.'t. k t ó r a p r z y j ę ł a j a k o m u n d u r s u k m a n y krakowskie obu t y ­ 2 Wschodnich, a więc m i e s z k a ń c ó w R o g a t y w k a — w r ó ż n y c h swych f o r m a c h — b y ł a używana pów, białe i b r ą z o w e , p r z y c z y m o ile białe s u k m a n y kawalerii w całej n i e m a l Polsce, gdzie w y s t ę p o w a ł a co n a j m n i e j od X V w . mogły być t y l k o wzorowane na l u d o w y c h , to piechota w y s t ę p o ­ C z ę s t o u ż y w a n a nazwa „ k o n f e d e r a t k a " wała w oryginalnych sukmanach szlacheckiej", a w okresie n i e w o l i c z ę s t o ł ą c z o n o j ą z konfedera­ brązowych (zwanych w p a m i ę t n i k a c h czarnymi). Ś w i a d c z ą o t y m r a p o r t y zresztą nawiązuje do 8 tradycji agentów cją b a r s k ą , j a k o ruchem n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , m i m o że tzw. kon­ rosyjskich, d o n o s z ą c y c h , że do e k w i p o w a n i a p a r t y z a n t ó w oby­ federatka, u ż y w a n a przez regularne o d d z i a ł y konfederackio, nie watele ziemscy w Galicji kupowali po wysokiej cenie czarne, w ł o ś ­ miała kształtu kwadratowego . W ciańskie sukmany. b i o r o w y c h r o g a t y w k a w e s z ł a — z r e s z t ą nie bez o p o r u • — w pow­ 10 o s t a t n i c h l a t a c h przedroz­ 1 Należy t u zaznaczyli, że p a r t y z a n c i działali na terenach za­ szechne u ż y c i e w wojskach r e g u l a r n y c h . P o s p o l i t o ś ć używania, mieszkałych nie przez l u d n o ś ć k r a k o w s k ą (np. w L u b e l s k i e m ) , jej w Polsce nie pozwala na stwierdzenie, czy r z e c z y w i ś c i e pow­ a. więc, że nie może b y ć t u m o w y o przebieraniu się w odzież c h ł o p ­ stanie k o ś c i u s z k o w s k i e w p ł y n ę ł o na rozpowszechnienie się ską, w celu zmylenia wroga i n i e s p o s t r z e ż o n e g o przedarcia się s i ę g u tej części Marsze g ł ó w n y c h sil a r m i i K o ś c i u s z k i , w ś r ó d k t ó r y c h w głąb kraju, ale o uznanie s u k m a n y k r a k o w s k i e j za m u n d u r pow­ za­ ubioru. znaj­ stańczy. P o n i e w a ż w ś r ó d z a d a ń , j a k i e s t a w i a ł y sobie stowarzy­ d o w a ł y się o d d z i a ł y k o s y n i e r ó w k r a k o w s k i c h , o d b y w a ł y się na szeniu organizujące p a r t y z a n t k ę , b y ł o szybkie u w ł a s z c z e n i e włoś­ terenie w o j e w ó d z t w a krakowskiego ( K r a k ó w , R a c ł a w i c e , J ę d r z o - cian, niewątpliwie chodziło t u o zaagitowanie c h ł o p ó w . O p e w n y m j ó w , Szczekociny), sandomierskiego (Wiślica, P o ł a n i e c , S z y d ł ó w , pa­ P i ń c z ó w , Kielce, R a d o m ) i mazowieckiego ( W a r k a , G r ó j e c , W a r ­ miętnika jednego z p a r t y z a n t ó w : „ C h ł o p i w K r ó l e s t w i e , nie p r z y j ­ szawa), a n a s t ę p n i e ponownie w w o j e w ó d z t w i e sandomierskim — powodzeniu tej propagandy ś w i a d c z y n a s t ę p u j ą c y fragment — t y m razem w Z i e m i S t ę ż y c k i o j (Maciejowice). Czerwone r o g a t y w ­ Niech Bóg wam szczęści kochani k r a k u s y . A s k ą d e ś c i e się wzięli, k i noszono n a w s z y s t k i c h trasach przemarszu K o ś c i u s z k i w woje­ czy spod ziemi, bo t y l k o coś ludzie gadali, że k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y w ó d z t w i e k r a k o w s k i m oraz w p o ł u d n i o w e j części sandomierskie­ mując od p a r t y z a n t ó w p i e n i ę d z y za chleb, m ó w i l i do n i c h : biołyoh i cornych k r a k u s ó w Pan B ó g spod ziemi Strój krakowski 3 wyprowadzi!" . b y l t e ż c z ę s t o u ż y w a n y w okresie powsta­ nia styczniowego. N o s i ł y go r ó ż n e o d d z i a ł y , j a k np. kawaleria go ( i l . 5). Znano jo t a k ż e w o k o l i c y Kielc i Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s ­ 12 k i e g o , z n a j d u j ą c e g o się jeszcze bardziej na p ó ł n o c niż Langiewicza, u m u n d u r o w a n a w białe s u k m a n y krakowskie z czer­ wonymi wyłogami i krakowskie w stroju krakowskim Oprócz chodzili też oddziałów rogatywki''. Niejednokrotnie 5 oficerowie . partyzanckich, w ubiory Kielce i b ę d ą c e g o w znacznej odległości od trasy przemarszu. W p r a w d z i e A d a m C h ę t n i k w p r a c y o stroju k u r p i o w s k i m p i ­ sze: „ . . . n i e k i e d y noszono czapki z c z e r w o n y m denkiem i s i w y m b a r a n k i e m . M o d a ta m i a ł a p o w s t a ć w czasach, k i e d y K u r p i e w a l ­ krakowskie c z y l i pod K o ś c i u s z k ą i b y ł a podobno z a p o ż y c z o n a od „Kraku­ umundurowywano o d d z i a ł y regularnej a r m i i . Miało to miejsce jesz­ s ó w " . . . — j e d n a k ż e zaraz dodaje: „ C h o c i a ż czapki takie w y r a ­ cze w powstaniu l i s t o p a d o w y m . U b i o r y k r a k o w s k i e noszono więc biane b y ł y r ó w n i e ż w G d a ń s k u , s k ą d nasi oryle p o w r a c a j ą c z p ł y - między i n n y m i w 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j e w ó d z t w a krakowskiego w a n k i p r z y w o z i l i ze s o b ą w u p o m i n k u " ' . 1 (il. 1), a t a k ż e w specjalnych p u ł k a c h j a z d y k r a k u s ó w (ił. 6). N o ­ C h a r a k t e r y s t y c z n ą t a k ż e jest r z e c z ą , że podczas powstania siła je również w 1848 r. G w a r d i a N a r o d o w a ( i l . 7). T a k ż e polskie listopadowego, b y n a j m n i e j nie wszystkie p u ł k i k r a k u s ó w formacje za g r a n i c ą niejednokrotnie w z o r o w a ł y s w ó j u n i f o r m czerwone r o g a t y w k i — m i ę d z y i n n y m i sukmanie krakowskiej, na jak o t y m świadczy biała z czerwonymi wyłogami wołoszka m u n d u r u Legionu Polskiego na Węgrzech pułk miały „Kraku­ s ó w K o ś c i u s z k i " b y ł u m u n d u r o w a n y w czerwone p ó ł k o l i s t e cza­ k a ' «. 6 w latach 1848—49, u z u p e ł n i o n a c z e r w o n ą r o g a t y w k ą ( i l . 2 ) . Rogatywki te, zwane „ k r a k u s k a m i " , t r a d y c j a l u d o w a bardzo właśnie Podobnie i w r o k u 1794 nie u w a ż a n o widocznie za czapkę t y p o w o k r a k o w s k ą , skoro na sztandarze rogatywki słynnych często wywodzi od n a k r y c i a g ł o w y k o s y n i e r ó w k o ś c i u s z k o w s k i c h Grenadierów Krakowskich (il. 4), mimo że nosili oni o p r ó c z rogatywek t a k ż e kapelusze i ma- g i e r k ę ( i l . 1), a w otoczeniu Naczelnika podobne m a g i e r k i s t a ł y gierki. Świadczą o t y m w s p ó ł c z e s n e I n s u r e k c j i r y s u n k i Stacho­ się n a j m o d n i e j s z y m n a k r y c i e m g ł o w y - ' . M i m o to j e d n a k czerwo­ wicza i Norblina. Nie ma t e ż ż a d n y c h d o w o d ó w na t o , że czerwo­ na r o g a t y w k a , noszona przez d r u ż b ó w w czasie h u c z n y c h , t y l e - ne r o g a t y w k i k r o ć m a l o w a n y c h i o p i s y w a n y c h wesel k r a k o w s k i c h , z o s t a ł a uzna- b y ł y noszone j e d y n i e przoz K r a k o w i a k ó w . Prze­ umieszczono nie r o g a t y w k ę , lecz ma1 16 �na za W 3 I I . 1. Sztandar K o s y n i e r ó w K r a k o w s k i c h . B a t a l i o n G r e n a d i e r ó w K r a k o w s k i c h . (Repr. z: Żołnierz Polski, t . 2, Warszawa 1962, t a b l . 218). U . 2. Legionista p o l s k i w a r m i i w ę g i e r s k i e j , 1848/49 r. (Repr. z: R . K n o t t e l , Uniformenkunde, B a n d I X , n r 54, Rathenov 1898). I I . 3. Oficer i kosynier 9 p u ł k u p i e c h o t y w o j . krakowskiego z r o k u 1831. Wojsko Polskie z czasów Kościuszki [ w : ] Wojsko polskie po r. 1700. Serya II. N a k ł a d e m W l . B a r t y n o w s k i e g o . R . Zadrazil na Czarnej wsi f o t o l i t o g r a f o w a ł . R y s . M i c h a ł Stachowicz (kopia K . W a w rosz): ił. 4. Z lewej — kosynier z okolic K r a k o w a , w ś r o d k u — z w o j . sieradzkiego, siedzi — z w o j . sandomierskiego. N a d r u g i m planie (z k a r a b i n a m i ) — g w a r d i a m u n i c y p a l n a m . K r a k o w a ; i l . 5. W kapeluszach — kosynierzy z w o j . sandomierskiego i z okolic K r a k o w a , w r o g a t y w k a c h — z w o j . sandomierskiego i z K u r p i . W ś r o d k u , na d r u g i m planie — Tadeusz K o ś c i u s z k o z a d i u t a n t e m . U . 6. 2 p u ł k „ K r a k u s ó w K o n n y c h " . (Repr. z: F r y d e r y k K . D i e t r i c h , Ubiory wojska polskiego z r. 1831. 30 a k w a t i n t b a r w n y c h ) . I I . 7. K r a k u s z p u ł k u j a z d y ( I l u s t r a c j a : K . S. W o l s k i , Wojsko polskie. Gwardie Narodowe w r. 1848, K r a k ó w 1906). U . 8. K o ł n i e r z s u k m a n y z Zaborowa, g m . Szczurowa, w o j . tarnowskie. 76 �na za c h a r a k t e r y s t y c z n ą część u b i o r u krakowskiego. Z n a j o m o ś ć zaś tego stroju rozpowszechniały utwory Władysława Anczyca Kościuszko pod sceniczne w Racławicami rodzaju oraz liczne obrazy p r z e d s t a w i a j ą c e K o ś c i u s z k ę w sukmanie. Obrazy te, j a w ­ nie rozpowszechniane w Galicji, a potajemnie w p o z o s t a ł y c h za­ borach, d o p o m a g a ł y rozpowszechnieniu się przekonania, że s t r ó j chłopski, to przede w s z y s t k i m u b i ó r 1 6 krakowski . W szoregach k o ś c i u s z k o w s k i c h w a l c z y l i obok k r a k o w i a k ó w w swoich ubiorach t a k ż e i c h ł o p i z i n n y c h okolic ( i l . 4, 5), j a k np. regimont g r e n a d i e r ó w lubelskich czy b a t a l i o n grenadierów 17 sandomierskich — a i sami k r a k o w i a c y w y s t ę p o w a l i t a k w bia­ łych, jak i w b r ą z o w y c h sukmanach. Te ostatnio z o s t a ł y p r z y j ę t e w r o k u 1831 przez te p u ł k i pow­ stańczo, k t ó r e w z o r o w a ł y się w swoim u m u n d u r o w a n i u na ludo­ wym ubiorze k r a k o w s k i m . M o g ł o b y się więc w y d a w a ć , że obie te sukmany powinny b y ć jednakowo znane i popularno, tymczasem za s u k m a n ę kościuszkowską uchodzi j o d y n i e s u k m a n a biała. Dzieje się to dlatego, że m ę s k i s t r ó j zachodnio-krakowski, skła­ dający się z białej s u k m a n y z czerwonymi w y k ł a d a m i , jest — zwłaszcza po p r z y w d z i a n i u czerwonej r o g a t y w k i — w p e w n y m sensie d e m o n s t r a c j ą polskich b a r w n a r o d o w y c h . Dlatego na te­ renach i w okresach, w k t ó r y c h nie wolno b y ł o legalnie w y w i e ­ szać barw polskich, u b i ó r w t y c h kolorach b y ł manifestowaniem swych p r z e k o n a ń n a r o d o w y c h , z w ł a s z c z a że p r z y p o m i n a ł za­ razem strój k o s y n i e r ó w . T o t e ż u ż y w a n o go z a r ó w n o t a m , gdzie wśród chłopów b y ł a rozbudzona ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a polska, jak też i tam, gdzio ta ś w i a d o m o ś ć b y ł a r o z w i n i ę t a jedynie w ś r ó d księży i szlachty, p o n i e w a ż obie te w a r s t w y p r o p a g o w a ł y u b i ó r krakowski w organizowanych przez siebie procesjach, a z w ł a s z c z a 18 banderiach . R o s n ą c a p o p u l a r n o ś ć stroju krakowskiego w ś r ó d w a r s t w nieludowych nie zawsze szla w parze z o k s p a n s j ą tego s t r o j u w spo­ c z a ń s k i e g o a nawet szlacheckiego. W i ą z a ł o się to z rozwarstwie­ łeczności c h ł o p s k i e j . R o z s z e r z a ł on s w ó j zasięg t a m , gdzie sąsia­ n i e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m wsi i ze wzrostem p r e s t i ż o w e j - f u n ­ dował z i n n y m strojom c h ł o p s k i m , gdzie przeciw sukmanie kra­ k c j i stroju. P r z e j ę c i e u b i o r u bliższego m i e s z c z a ń s k i e m u , a zarazem tych kosztowniejszego (na s u k m a n ę s a n d o m i e r s k ą trzeba było. znacz­ zwłaszcza nie więcej sukna a n i ż e l i na k r a k o w s k ą ) — o d p o w i a d a ł o a m b i c j o m jako paradny s t r ó j d r u ż b ó w . W ogóle s u k m a n a b i a ł a zdecy­ gospodarzy, t o t e ż np. na toronie dawnego p o w i a t u staszowskiego kowskiej występowała inna sukmana chłopska. terenach biała sukmana k r a k o w s k a w y p i e r a ł a inne, Na 1 9 dowanie w k o ń c u w i e k u w y p i e r a ł a k r a k o w s k ą s u k m a n ę b r ą z o w ą 2 0 Tam jednak gdzio s t r ó j k r a k o w s k i z a m o ż n i c h ł o p i chodzili w s u k m a n a c h sandomierskich, podczas gdy (il. 8). s ą s i a d o w a ł ze strojem biedota — w k r a k o w s k i c h . A m b i c j e stanowe z n a c z y ł y więcej niż t r e ś c i narodowe, j a k i e w i ą z a n o zo strojem tu krakowskim. zbliżonym bardziej do m i e s z c z a ń s k i e g o , u s t ę p o w a ł m u , z w ł a s z c z a Z r e s z t ą — trzeba t u d o d a ć — nawot r u c h y ludowo nie b y ł y kon­ jako ubiór z a m o ż n y c h gospodarzy. W i d a ć to w y r a ź n i e na pogra­ sekwentne w s w y m stosunku do stroju krakowskiego. N i e k t ó r o niczu ze strojem sandomierskim, bardziej z b l i ż o n y m do miesz­ bowiem b u d z i ł y poczucie c h ł o p s k i e j d u m y i p o d k r e ś l a ł y g o d n o ś ć 77 �s t r o j u c h ł o p s k i e g o , inne z a ś w y r z e k a ł y się go j a k o s y m b o l u pod­ d a ń s t w a i niższości warstwy chłopskiej. K o n s t a t a c j a t a d o t y c z y przede w s z y s t k i m stroju męskiego, bowiem s t r ó j kobiecy r o z p r z e s t r z e n i a ł się na terenach pogranicz­ n y c h o wiele szerzej, z a s t ę p u j ą c strojo miastowe l u b — co stępowało częściej—występując r ó w n o c z e ś n i e obok s t r o j u gionalnego, z w y k l e z r e s z t ą w formie na­ reg- 2 1 skażonej . O wielo j e d n a k w i ę k s z y z a s i ę g t e r y t o r i a l n y niż sam w ł a ś c i w y ubiór krakowski osiągnęło określenie „ k r a k o w s k i e " , oznaczając wszystko co k o l o r o w e i ł a d n e . T a k się n a z y w a b a r w n o w s t ą ż k i w k w i a t y . Stare s u k m a n y ś w i ę t o k r z y s k i e do d z i ś m ł o d z i e ż nazy­ 2 2 wa „ k r a k o w s k i m s t r o j e m " , z p o w o d u n a s z y t y c h czerwonych o z d ó b , a wielobarwne zapaski naramienne, nie u ż y w a n e przecież na terenach k r a k o w s k i c h , n a z y w a się w wielu okolicach zapaskami 2 krakowskimi -'. Jak gandzie z powyższego wynika, strój krakowski, patriotycznej, wzrostowi uświadomienia d z i ę k i propa­ narodowego i t r a d y c j o m n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m , u w a ż a n y b y ł , z w ł a s z c z a w od­ mianie zachodniej, o b i a ł y c h s u k m a n a c h , za w a r t o ś c i o w s z y spo­ łecznie aniżeli inno stroje; m a ł o p o l s k i e . C h o c i a ż — j a k j u ż m ó w i l i ś ­ m y — w a r t o ś ć ta nie b y ł a j e d n a k w oczacłi l u d u aż tak wielka, ż e b y p r z e w a ż y ł a urok s t r o j u w t y p i o m a z o w i e c k i m , j a k o bardziej „pańskiego", p o d n o s z ą c e g o niejako s p o ł e c z n i e posiadacza tego ubioru, W t y m przypadku chłop wyżoj stawiał wartości społecz­ ne, reprezentowane przez s u k m a n ę m a z o w i e c k ą , a n i ż e l i narodowe, k t ó r y c h wyrazicielom b y ł a b i a ł a sukmana k r a k o w s k a . PRZYPISY * F r a g m e n t V r o z d z i a ł u nie p u b l i k o w a n e j jeszcze p r a c y Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski północnej w dobie porozbiorowej 1772—1918. S. Zawierucha, Powstanie Kościuszkowskie, K r a k ó w 1911, s. 45. T . I s k r z y c k i , Ubiór partyzantów Zaliwskiego w 1833, „ A r s e n a ł " , n r 5, 1958, s. 137—139. Ze wspomnień partyzanta Wścieklicy, opublikowanych w pracy L . Zalewskiego, Z dziejów partyzantki r. 1833 w woj. lubelskim, L u b l i n 1934, s. 3 1 . J . K o z o l u b s k i , Notatki o mundurach z łat 1863—1864, „ B r o ń i B a r w a " , n r 3, 1937, s. 71. T a m ż e , n r 1, 1937, s. 15. T . I s k r z y c k i , Mundury formacji polskich na Węgrzech w latach 1848/49, „ S t u d i a i m a t e r i a ł y do dziejów dawnego uzbro­ jenia i u b i o r u wojskowego", cz. 1, 1963, s. 67—75; 1848—49 A szabadsdghare katoniiinak egyenruhai, Budapest 1950. K s i ą ż k a w y d a n a przez M u z e u m W o j s k a w Budapeszcie. W t ł u m a c z e n i u na j ę z y k p o l s k i : 1848—49 Uniformy żołnierzy wojny Wiosny Ludów. W rozdziale Legia polska — ilustracja na s. 127 pod­ pisana: „ L a n s j o r i piechur. N a czapce (lansjera — J . K . ) — g o d ł o " . Piechur m a w o ł o s z k ę w z o r o w a n ą na sukmanie k r a ­ kowskiej. Por. S. Udziela, Krakowiacy, K r a k ó w 1924, s. 20: „ K r a ­ k u s k i niskie, ponsowe, opasane c z a r n y m barankiem, z p a w i m p i ó r e m n o s z ą po wschodniej s t r o n i e " . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Cz. 1, Kułtura materialna, K r a k ó w 1929, s. 409. J . Horoszkiewicz, Strój narodowy w Polsce, K r a k ó w 1900, s. 53. Ł ą c z y n a z w ę „ k o n f e d e r a t k a " z K o n f e d e r a c j ą W a r s z a w s k ą z r o k u 1773, j e d n a k ż e tezy tej nigdzie nie udowadnia. Raczej n a l e ż y się s p o d z i e w a ć , że nazwa t a jest o wiele w c z e ś n i e j s z a , z t y m , że niekoniecznie p o k r y w a ł a się ściśle z konfederatka w dzisiejszym tego s ł o w a znaczeniu; M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, L w ó w 1932, s. 95, pisze: „ C z a p k i o c z w o r o k ą t n y m wierzchu o t r z y m a ł y p ó ź n i e j n a z w ę konfederatok i w okresie Sejmu Czteroletniego b y ł y powszechnie u ż y w a n e " . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 J . Benda, O rogatywkach i czapkach ułańskich, „Arsenał", n r 3, 1957, s. 54: „ K o n f e d e r a t k i , k t ó r e K i t o w i c z zwie r u s k a m i , b y ł y zupelnio inne w formie. Szyto je z k i l k u t r ó j k ą t n y c h części, o k a l a j ą c w ą s k i m futerkiem. S t a n o w i ł y o k r ą g ł e i p ł a s k i e n a k r y c i a g ł o w y , podobne nieco do t a k z w a n y c h „ c z e r k i e s e k " u ż y w a n y c h p o t e m w formacjach k r a k u s ó w . " ; B . Gembarzewski, Żołnierz Polski. Ubiór uzbrojenie i oporządzenie, t . 2, od 1697 do 1797 r., Warszawa 1962, t a b l . 160—162. Przepisy z r o k u 1785, ogłoszono w r o k u 1789; B . Gem­ barzewski, op. c i t . , t . 2, t a b l . 108, 110 i i n n e ; J . Benda, op. cit., s. 55—56, c y t u j e list w tej sprawie m j r P e r o k ł a n o w s k i e g o do k s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego; K . G ó r s k i , Historya jazdy polskiej, K r a k ó w 1895, s. 233. 1 1 1 2 T . Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1960, s. 4 1 ; K . W . W i ś ­ l i c k i , Środa popielcowa w Sandomierskim, „ T y g o d n i k Ilustro­ w a n y " , n r 129, 1862 r., s. 103—116. A . C h ę t n i k , Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 25. K . K o z ł o w s k i , Wojsko Polskie z roku 1830J31, P o z n a ń 1908, t a b l . 16; J . C i s z y n a - W i l c z y ń s k i , Krakusi polscy [ w : ] Księga jazdy polskiej, Warszawa 1938, s. 283. S. Zawierucha, op. cit., s. 45. J . B y s t r o ń pisze na ten t e m a t w p r a c y : Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 388: „ F a k t , że K o ś c i u s z k o p o d k r e ś l a j ą c znaczenie elementu w ł o ś c i a ń s k i e g o , demonstracyjnie w k ł a d a b i a ł ą k r a k o w s k ą s u k m a n ę , jest niejako podniesieniem tego u b i o r u do g o d n o ś c i s y m b o l u narodowego i demokratycznego. Nie dziw w i ę c , że n a ś l a d u j ą c t a k dostojny p r z y k ł a d , z a c z ę t o k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y u w a ż a ć za l u d o w y par excellence i nosić go, oczywiście j u ż t y l k o j a k o u b i ó r reprezentacyjny nawet i t a m , gdzie n i g d y w p ł y w y krakowskie nie s i ę g a ł y . " S. P ł o s k i , Historia piechoty polskiej w okresie powstań narodowych 1794—1863 [ w : ] Księga chwały piechoty, Warszawa 1937—1939, s. 40. J.S. B y s t r o ń , op. cit., s. 389: „ W drugiej polowie X I X w i e k u w c h o d z ą w m o d ę w dawnej Galicji „ B a n d e r i e k r a k o w ­ s k i e " ; b y ć m o ż e , że o d d z i a ł y w a ł y t u tradycje lekkokonnych p u ł k ó w „ K r a k u s ó w " w a r m i i K s i ę s t w a Warszawskiego i K r ó l e s ­ t w a Kongresowego. J e ź d ź c y w k r a k o w s k i c h strojach towa­ r z y s z ą u r o c z y s t y m pochodom najczęściej z okazji witania biskupa przez p a r a f i ę , czasem t a k ż e p r z y oficjalnych przyjęciach dy­ g n i t a r z y , j a k c h o ć b y z okazji w i z y t c z ł o n k ó w d o m u p a n u j ą c e g o w K r a k o w i e , na k t ó r e t o u r o c z y s t o ś c i z a r z ą d miejski o r g a n i z o w a ł t a k ż e te w ł a ś n i e banderie, m a j ą c e d a ć barwny wyraz uczuciom lojalności m i e s z k a ń c ó w okolic K r a k o w a . Z K r a k o w a p r z e n i o s ł y się te banderie do i n n y c h miast i miasteczek; nawet t a m , gdzie n i g d y przedtem krakowskiego stroju nie widziano, przebierano walecznych j e ź d ź c ó w w uroczystej banderii w krakowskie suk­ m a n y i w k ł a d a n o i m czerwone r o g a t y w k i . " 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 F . B u j a k , Maszkienice, wieś powiatu brzeskiego, K r a k ó w 1914, s. 132: „ D r u ż b o w i e na wystawniejszych weselach u b i e r a j ą się czasom po k r a k o w s k u , czego przedtem b y ł y zaledwie po­ czątki". Badania terenowo M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 7 3 : „ C o do Podhalanek, to ich dzisiejsza odzież stoi p o d znakiem m o d y krakowskiej, szerzonej t a m — horresce referens! — przoz f a b r y c z n ą t a n d e t ę ! ! " M . i J . K a m o c c y , Strój świętokrzyski, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , W r o c ł a w 1961, s. 21. T a m ż e , s. 7, 39—40; R . Reinfuss, Z badań nad sztuką łudową w Radomskiem. „ P o l . Szt. l u d . " n r 1, 1955, s. 39; Z wy­ stany pokonkursowej w Łukowie, „ P o l . Szt. l u d . " nr 1, 1952, s. 55. 2 0 2 1 2 2 2 3 Fot.: J. Świderski - i l . 8 �Zdzisław Szewczyk PRZEMIANY W OKRĘGU STROJU W O L N E G O L U D O W E G O MIASTA K R A K O W A * 1 Zagadnienie w p ł y w u barier gospodarczych czy granic p o l i ­ Według postanowień traktatu wiedeńskiego, K r a k ó w miał tycznych na k s z t a ł t o w a n i e się s t r o j u ludowego w X I X w . jest b y ć M i a s t e m W o l n y m , N i e p o d l e g ł y m i ściśle N e u t r a l n y m wraz widoczne m . i n . na p r z y k ł a d z i e Wolnego Miasta K r a k o w a z O k r ę - z O k r ę g i e m . S a m o d z i e l n o ś ć p o l i t y c z n a b y ł a j e d n a k mocno ogra­ I giem, istniejącego w latach 1815 do 1846. Ton m a l e ń k i organizm niczona przez d w o r y o p i e k u ń c z e . M i m o tego b y ł to j e d y n y skra­ państwowy z a w d z i ę c z a ł samodzielny b y t p o l i t y c z n y wi W i e d e ń s k i e m u , na k t ó r y m postanowiono Kongreso­ przyznać dawnej wek P o l s k i c i e s z ą c y się w o l n o ś c i ą , gdzie m o ż n a b y ł o k o r z y s t a ć z p r a w n a r o d o w y c h . S t ą d n i e p o ś l e d n i a rola m i a s t a j a k o ogniska stolicy Polski status wolnego miasta z n i e w i e l k i m o k r ę g i e m gos­ narodowej k u l t u r y polskiej. podarczym. s t o l i c ą Polski, a p o d k r a k o w s k i s t r ó j l u d o w y podniesiony z o s t a ł 1 Okręg ten o b o j m o w a ł 244 m i e j s c o w o ś c i , g ł ó w n i e po stronie zachodniej miasta i nieliozno po stronie wschodniej. C i ą g n ą ł się pasem, szerokim na o k o ł o 20 k m , w z d ł u ż lewego brzegu W i s ł y , od Przemszy po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i , na przestrzeni mnioj więcej K r a k ó w s t a ł się niejako duchową do rangi s t r o j u narodowego. K o ś c i u s z k o w s k a czerwona ł o g a t y w k a i b i a ł a s u k m a n a s t a ł y się s y m b o l e m w a l k i o narodowe w y z ­ wolenie. B i a ł a sukmana, o k t ó r e j m o w a , jest najbardziej r z u c a j ą c y m się w oczy p r z y k ł a d e m w p ł y w u na s t r ó j l u d o w y p r z e m i a n , j a k i e 05 k m . P r z y p a d k o w y , bo raczej narzucony w z g l ę d a m i m i l i t a r n y m i , obszar ten ani geograficznie, ani gospodarczo nie b y ł z a c h o d z i ł y w o b r ę b i e malej Rzeczypospolitej K r a k o w s k i e j . Ty­ jednolity. p o w y m p a r a d n y m o k r y c i e m K r a k o w i a k ó w zachodnich jest suk­ Po stronie zachodniej p r z e w a ż a ł y liche gleby piaszczyste, k t ó r y c h m a n a b i a ł a . .Tej obszar w y s t ę p o w a n i a jest bardzo r o z l e g ł y i sięga ubóstwo w y r ó w n y w a ł y w p e w n y m s t o p n i u bogactwa mineralno, mnioj więcej od J ę d r z e j o w a na p ó ł n o c y po d o l i n ę R a b y na p o ł u d ­ po stronie natomiast wschodnioj w y s t ę p o w a ł y urodzajno gleby n i u oraz, i d ą c z zachodu na w s c h ó d , od Przemszy po okolice Boch­ lessowe. W części zachodniej r o z w i j a ł się g ł ó w n i e p r z e m y s ł oraz n i i po części Proszowic. S p o ś r ó d k i l k u t y p ó w w y s t r o j u s u k m a n , rzemiosło i h a n d e l , we wschodniej d o m i n o w a ł o t r a d y c y j n e r o l ­ w y s t ę p u j ą c y c h na t y m terenie, n a j w i ę k s z y z a s i ę g w y k a z u j e zdo­ nictwo. W s a m y m K r a k o w i e korzystne w a r u n k i r o z w o j u miało bienie sznurem, znane j u ż z X V I I I w., a stosowano r ó w n i e ż w ubio­ również r z e m i o s ł o a g ł ó w n i e handel. R z e m i o s ł o b y ł o z r e s z t ą j e d y ­ rach warstw w y ż s z y c h ( i l . 1, 2). W s p ó l n ą c e c h ą tego t y p u zdobnic­ 2 ną formą rozszerzenia p r o d u k c j i , g d y ż p r z e m y s ł s k r ę p o w a n y po­ t w a dla t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h na p ó ł n o c o d K r a k o w a oraz na po­ stanowieniami n a r z u c o n y m i przez p a ń s t w a o p i e k u ń c z e nie m i a ł łudnie i południowy wschód są m o t y w y pętłowe, wite w żadnych m o ż l i w o ś c i rozwoju. niewielkich k r z y ż y k ó w . R ó ż n i c e z a ś p o l e g a ł y m . i n . na t y m , że Nowy twór państwowy uznany został bowiem za s t r e f ę w o l n o c ł o w ą , do k t ó r e j m o ż n a b y ł o spro­ krzyżyki sukman, nazwijmy wadzać wszystkie t o w a r y z zagranicy bez b y ł y w i t e w p e ł n e , kolisto p ę t l o ( i l . 3, 4), n a t o m i a s t o d m i a n a po­ jakiegokolwiek cla. umownie — t y p u formie jędrzejowskiego, Stal się więc K r a k ó w g ł ó w n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla malej ł u d n i o w a , to znaczy s u k m a n y t y p u Rzeczypospolitej, j a k r ó w n i e ż p u n k t e m t r a n z y t o w y m z w ł a s z c z a ś c i ś n i ę t e , j a k g d y b y zgniecione na p ł a s k o ( i l . 5). Granica m i ę d z y w handlu m i ę d z y P r u s a m i a dobczyckiego, m a j ą pętle obu t y p a m i s u k m a n p o k r y w a się w zasadzie z k o r d o n e m austria­ Rosją. W a ż n y m wydarzeniem dla rolniczego w s w y m charakterze 3 Okręgu b y ł o p o w o ł a n i e K o m i s j i W ł o ś c i a ń s k i e j . Przeprowadziła ona z a m i a n ę p a ń s z c z y z n y na czynsze, k t ó r e b y ł y zdecydowanie korzystniejsze dla materialnej s y t u a c j i c h ł o p a . Reforma cko-rosyjskim, j a k i p r z e c i n a ł z i e m i ę k r a k o w s k ą na dwie części. N a l e ż y w i ę c p r z y p u ś c i ć , że p o w y ż s z o r ó ż n i c e m o g ł y p o w s t a ć po ostatecznym ustaleniu się zaborczych p o d z i a ł ó w Polski. objęła T y p trzeci, o k t ó r y m b y ł a m o w a na p o c z ą t k u , posiada zdo­ głównie dobra narodowe i duchowne, t y l k o w części p r y w a t n e , bienie s z n u r k i e m w formie prostej l i n i i c i ą g ł e j , wzbogaconej do­ ogółem około 5 0 % d a t k o w o j e d w a b n y m i chwastami ( i l . fi). Z a s i ę g tej s u k m a n y , zna- majątków. 79 �nej j a k o t y p chrzanowski, g d y ż w Chrzanowie b y ł a głównie Ą k o n y w a n a , miości się przede w s z y s t k i m w o b r ę b i e granic Okra Wolnego Miasta K r a k o w a i t u też c z ę s t o t l i w o ś ć występował tej s u k m a n y w ogóle jest n a j w i ę k s z a w p o r ó w n a n i u z p o z o s t a ł m i , s ą s i e d n i m i t e r e n a m i ziemi krakowskiej. Ś w i a d c z y ć to m l z jednej s t r o n y o w z g l ę d n i e szybkiej poprawie w a r u n k ó w ł.yt w y c h c h ł o p a krakowskiego, z drugiej — o s t o p n i o w y m zanij feudalnej s t r u k t u r y wsi w n o w y c h w a r u n k a c h , w w y n i k u kra go sukmana p r z e s t a ł a b y ć r e p r e z e n t a t y w n y m okryciem war.stu kmiecej, a s t a ł a się na wsi powszechnym i n i e z b ę d n y m okrycia wyjściowym. D r u g i z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e m e n t ó w narodowego strc polskiego — to czerwona r o g a t y w k a . N a k r y c i e to noszone w obi bie dawnego Wolnego Miasta K r a k o w a i O k r ę g u r ó ż n i się nie f o r m ą i sposobem w y s t r o j u od r o g a t y w e k w y s t ę p u j ą c y c h na tei nach s ą s i e d n i c h , j a k n p . w Miechowskiem, Proszowickiem czy dakł aż po P o w i ś l e D ą b r o w s k i e . R o g a t y w k i tamtejszo b y ł y niski z bardzo w ą s k i m , b a r a n k o w y m o t o k i e m i d u ż y m i rogami, o p a d a j ą c y m i w dół. R o g a t y w k i „ k r a k o w s k i e " s ą nieco wyższ denka m a j ą mniejszo i n a r o ż n i k i mniej zaznaczone, n a t o m i a b a r a n k o w y o t o k jest d o s y ć szeroki. N i e jest wykluczone, że pie I I . 1. S t r ó j k r a k o w s k i oficera ze ś w i t y K o ś c i u s z k i . F r a g m e n t m i e d z i o r y t u Thomasa Gaugaina w g A l e k s a n d r a O r ł o w s k i e g o Pa­ wel I uwalnia Kościuszkę z niewoli. M u z . Narodowo, Warszawa. Grafika Polska, i n w . 3206. I I . 2. R e p r o d u k c j a s u k m a n y „ P o l n i s ­ cher R o c k m i t faltigen Schoss, schwarzes T u c h m i t orange V e r s c h n ü r u n g " [ w : ] H a n s M ü t z e l , Kostümkunde für Sammler, B e r l i n 1919, s. 114. (Rys. A u t o r ) . I I . 3. S u k m a n a t y p u j ę d r z e j o ­ wskiego, M i r o s z ó w , g m . R a c ł a w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . Szyta w K r a k o w i e ok. 1910 r. U . 4. F r a g m e n t s u k m a n y t y p u j ę d r z e j o w s ­ kiego. U . 5. S u k m a n a t y p u dobczyckiego, F a ł k o w i c e , g m . G d ó w , w o j . k r a k o w s k i e . P o d s u k m a n ą czarny k a f t a n . I I . 6. S u k m a n a t y p u chrzanowskiego, R u d a w a , g m . Krzeszowice, woj. krakowskie. w o t n a forma, k t ó r ą z n a m y z ilustracji J a n a Kantego Wojnarom skiego, u l e g ł a m o d y f i k a c j i pod w p ł y w o m p o d o b n y c h n a k r y ć gł< wy „krakowskich" formacji wojskowych. Wpływ wojskowej m u n d u r u jest bardzo widoczny w sposobie przystrajania rogi t y w k i w i e c h ą p a w i c h piór. N a k r y c i a starszego, powszechniejszeg t y p u m i a ł y pawio p i ó r a u ł o ż o n o w formio d u ż e g o wachlarza, czyi z b l i ż a ł y się do d a w n y e ł i , szlacheckich n a k r y ć g ł o w y . R o g a t y w l „ k r a k o w s k i e " m a j ą n a t o m i a s t wiechy w ą s k i e a wysokie, na pc d o b i e ń s t w o s t e r c z ą c y c h k i t , znanych z w o j s k o w y c ł i n a k r y ć g ł o w k o ń c a X V I I I czy 1. p o ł . X I X w i e k u . �Z okresem istnienia Wolnego Miasta, K r a k o w a w i ą ż e się p r a w ­ wsi M o g i ł a : , , D o b r y b y t j a w i się szybko m i ę d z y n i m i , szkoda dopodobnie upowszechnienie się w s t r o j u l u d o w y m granatowego t y l k o że t o n l u d d a w n y . . . z b y w a ć zaczyna d a w n ą k r a k o w s k ą pos­ kaftana bez r ę k a w ó w , k t ó r y dziś u w a ż a n y jest za element t r a d y ­ t a ć , zmieniając swój ubiór. B y ł ż e b y cyjny i stanowi n i e o d z o w n ą część reprezentacyjnego u b i o r u k r a ­ teraz p e r k a l ó w , m u ś l i n ó w , w e ł n i a n y c h do o k r y c i a chustek, t a k kowskiego. O p i e r a j ą c się na pracach malarzy i r y s o w n i k ó w , j a k k r o j e m j a k i b a r w ą rozmaite stroje k o b i e t . M o ż n a rzec, że o d l a t Michał Stachowicz, Aleksander O r ł o w s k i , J a n K a n t y W o j n a r o w ­ k i l k u m a j ą swoje m o d y , tymczasem s t a r o ś w i e c k ą s p ó d n i c ę i boga­ t o skutek d o s t a t k u ? Pełno ski, Jan Piotr N o r b l i n i i n n y c h i m w s p ó ł c z e s n y c h , n a l e ż y p r z y p u ś ­ t y czepiec c h y b a j u ż w i e k i e m z g i ę t a nosi staruszka. U m ę ż c z y z n cić, że kosynierzy k o ś c i u s z k o w s c y k a f t a n ó w nie nosili. D o wsi pas z k ó ł k a m i i czerwona czapka p r a w i e nie widoczne za t o suk- podkrakowskich p r z e s z ł y ono prawdopodobnie dopiero w 1. p o ł . kienne granatowe k a f t a n y czerwono podszyto, granatowe p ł a s z ­ X I X w. z u b i o r ó w m i e s z c z a ń s k i c h czy podmiejskich, wzorowa­ cze... kapelusze wysokie z s z o r o k ą a k s a m i t n ą o p a s k ą , pasy nad­ nych na modzie francuskiej, k t ó r a z u p ł y w e m lat p r z e m i j a ł a wraz zwyczaj szerokie, z a s t ę p u j ą d a w n ą , czysto n a r o d o w ą o d z i e ż " . 4 z przechodzącą do h i s t o r i i e p o k ą n a p o l e o ń s k ą . Procesowi przeni­ R z e c z ą u d e r z a j ą c ą jest brak szerszego zastosowania w s t r o j u kania e l e m e n t ó w u b i o r u m i e s z c z a ń s k i e g o do w s i , co jest zjawis­ krakowskim materiałów samodziałowych, a zwłaszcza całkowity kiem historycznie z n a n y m , s p r z y j a ł o z jednej strony podnoszenio b r a k b a r w n y c h p a s i a k ó w w e ł n i a n y c h . W przeszłości się standardu ż y c i o w e g o c h ł o p a krakowskiego, o c z y m b y ł a mowa wie w y s t ę p o w a ł y one, j a k z r e s z t ą w całej Polsce. M u s i a ł y j e d n a k wyżej, z drugiej — r o z l u ź n i e n i e barier stanowych, w m y ś l z a i s t n i e ć j a k i e ś c z y n n i k i , k t ó r e w y r u g o w a ł y pasiak w e ł n i a n y t a k , jących wówczas zasad l i b e r a l i z m u , co p r o w a d z i ł o do panu­ niewątpli­ zacierania że p o z o s t a ł on t y l k o na peryferii ziomi k r a k o w s k i e j ; z jednej st ro- się nii równości s p o ł e c z n y c h m i ę d z y p r z e d m i e ś c i a m i a wsią. W ko­ n y w etnicznie odmiennej grupie w rejonie W i l a m o w i c i H a ł c n o - lorystyce i dekoracji kaftana krakowskiego u w i d a c z n i a j ą się toż wa ( w o j . B i e l s k o - B i a ł a ) , z drugiej — w grupie w p r a w d z i e p o l ­ wpływy mundurowe wojska polskiego z 1. p o ł . X I X w . skiej, j a k ą s t a n o w i ą m i e s z k a ń c y Spiszu, ale oddzielonej g r a n i c ą Równie widoczne z m i a n y z a c h o d z i ł y w s t r o j u k o b i e c y m . N i e były ono tak jednolite j a k w p r z y p a d k u u b i o r u m ę s k i e g o . Szcze­ gólnie w y r a ź n i e z a z n a c z y ł y się one w p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części Okręgu (mniej więcej od Bronowie po Mogiłę i K o ś c i e l n i k i ) , zwa­ nej potocznie w X I X w . „ Z a k r a k o w i o m " . Urodzajne ziemie i za­ możne gospodarki s p r z y j a ł y t u rozwojowi bogatego s t r o j u rep­ rezentacyjnego, k t ó r y zmodernizowany p o d w p ł y w e m mieszczańskich i w y z b y t y całkowicie materiałów ubiorów samodziało­ wych, p r z e t r w a ł do p o c z ą t k ó w X X w . ( i l . 7). p a ń s t w o w ą . N a z w i e „ k a n a f a s " , o z n a c z a j ą c e j b a r w n y pasiak spisski, przypisuje J ó z e f Grabowski pochodzenie czesłuo, n a t o m i a s t n i e k t ó r z y etnografowie węgierscy (Balasa, V a r g h a ) s k ł o n n i są p r z y z n a ć pasiakowi spiskiemu pochodzenie polskie. T r z e c i ś l a d w y s t ę p o w a n i a w e ł n i a n e g o pasiaka na ziemi k r a k o w s k i e j stano­ w i ą d w a s p o ś r ó d trzech osiemnastowiecznych c z e p c ó w , nie p u b l i ­ kowane jeszcze w l i t e r a t u r z e , a s t a n o w i ą c e w ł a s n o ś ć M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . P o c h o d z ą ono ze wsi W o l a R a d ł o w s k a w w o j . t a r n o w s k i m , a s ą podobno do wykopanego na grodzisku w Chrobrzu. O t o k p r z y d w ó c h czepcach s t a n o w i cienki I l u s t r a c j ą do tego m o ż o b y ć w y j ą t e k z p a m i ę t n i k ó w w s p ó ł ­ s a m o d z i a ł w e ł n i a n y , t k a n y w drobno p r ą ż k i ( i l . 8, 9). K o l o r y s t y c z ­ cześnie żyjącego Kazimierza G i r t l e r a . Pisze on w odniesieniu do nie z b l i ż o n y jest on do p a s i a k ó w w i l a m o w i c k i c h . N i e jest w y k l u - 81 �! I I . 7. K o b i e t y w d a w n y c h strojach k r a k o w s k i c h , Radwanowice, g m . Krzeszo­ wice, w o j . k r a k o w s k i e . I I . 8, 9. Czepce weselne z X V I I I w . , W o l a R a d ł o w s k a , g m . Zabawa, w o j . tarnowskie. M u z . E t n o g r . K r a k ó w , i n w . 186 i 9883. czone, że i w materiale i k o n o g r a f i c z n y m z n a l a z ł y b y się w y r a ź n i e j - k o w i e łokieć k o l o r o w y c h p o r k a l i k ó w po groszy p i ę t n a ś c i e . . . t i u l u sze ś l a d y istnienia pasiaka w e ł n i a n e g o w K r a k o w s k i e m . szerokiego łokieć k u p o w a n o . . . po groszy d w a n a ś c i e . . . " . 5 J e d n y m z c z y n n i k ó w , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e w p ł y n ę ł y na w y ­ Reasumując, wyjątkowa koniunktura gospodarcza, jaka rugowanie t r a d y c y j n y c h m a t e r i a ł ó w z omawianego terenu, b y ł a w 1. p o ł . X I X w. p o w s t a ł a na terenie Rzeczypospolitej K r a k o w ­ wspomniana już w y j ą t k o w o korzystna sytuacja handlowa, jaka skiej, s p o w o d o w a ł a szybszy r o z w ó j s t r o j u ludowego, z m i e r z a j ą ­ panowała w Wolnym Mieście K r a k o w i e . Współcześnie żyjący cy w k i e r u n k u szerszego w y k o r z y s t a n i a d o s t ę p n y c h materiałów A m b r o ż y Grabowski przedstawia j ą w swoich p a m i ę t n i k a c h w na­ fabrycznych, jak s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ N i e z n a l i ś m y ż a d n y c h ceł i k o m ó r i k a ż d y W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h teren ten s t a ł się o ś r o d k i e m , z k t ó r e g o s p r o w a d z a ł sobie s k ą d c h c i a ł , wszelkiego r o d z a j u towary również wzorów ubiorów warstw wyższych. bez nowe m o d y w l u d o w y m s t r o j u k r a k o w s k i m r o z c h o d z i ł y się z a r ó w ­ ż a d n e j o p ł a t y . . . W y r o b y wszelkie r ó ż n y c h k r a j ó w : t k a n i n y j o d - no w k i e r u n k u p o ł u d n i o w y m , j a k i przez k o r d o n graniczny w kie­ wabne, w e ł n i a n e , b a w e ł n i a n e , lniane i t p . p o c h o d z ą c e z fabryk r u n k u p ó ł n o c n y m . Jest to sytuacja podobna, j a k ą w sto lat póź­ francuskich, angielskich, c a ł y c h Niemiec, m i a ł y do nas wolny niej n o t u j e m y n a p r z y k ł a d w s t r o j u p o d h a l a ń s k i m . W e wzbo­ w s t ę p i bez ż a d n y c h o p ł a t . N a j p i ę k n i e j s z e t o w a r y paryskie, l o n ­ gacającym d y ń s k i e i wszelkie inne z n a j d o w a ł y się w sklepach do n a b y c i a . . . " o k r ę g u z a k o p i a ń s k i m r o z w i n ą ł się d o ś ć szybko s t r ó j l u d o w y i jego się p o d wpływem ruchu turystyczno-lotniskowego I s t n i a ł a nie t y l k o wielka p o d a ż , ale i n i e s ł y c h a n a t a n i o ś ć : „ ( . . . ( m a ­ zdobienie, a n a s t ę p n i e , j a k o gotowe w z o r y m o d y , objął on s p o r ą m y przeto w i e l k i n a p ł y w z f a b r y k niemieckich, francuskich i t p . , część N o w o t a r s z c z y z n y i sięgnął nawet na teren Z a g ó r z a n . Ana­ a nade wszystko w y r o b ó w b a w e ł n i a n y c h do u b i o r ó w kobiecych l o g i c z n ą rolę — c e n t r u m w y t w a r z a j ą c e g o nowe m o d y — pełniło t a k dalece, że t o przechodzi pojęcie j a k m o ż n a s p r z e d a w a ć w K r a ­ kiedyś również Księstwo Łowickie. PRZYPISY * O p r a c o w a n y t e k s t w y s t ą p i e n i a na O g ó l n o p o l s k i m Semi­ n a r i u m P o ś w i ę c o n y m Zagadnieniu S t r o j u L u d o w e g o , K r a k ó w , 9—10. X I . 1974 r. H . Meciszewski, Sześć lat politycznego bytu Rzeczypospolitej Krakowskiej, B e r l i n 1846, s. 3 1 . Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, K r a k ó w 1969, s. 156—158. Sz. W a c h h o l z , Rzeczpospolita Krakowska, Warszawa 1957, s. 63. * K . G i r t l e r , Opowiadania. Pamiętniki z lat 1803—1831, K r a k ó w 1971, t . 2, s. 174. 1 2 3 5 St. Estreicher, Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego K r a k ó w 1909, t . 1, s. 129. Podobnie pisze w odniesieniu do roku 1827 K l e m e n t y n a z T a ń s k i c h H o f f m a n o w a w Opisy różnych okolic Królestwa Polskiego: „ W s z y s t k o t u p r z y n a j m n i e y o połowę taniey iak w Warszawie, t o w a r y , ż y w n o ś ć , r z e m i e ś l n i c y , po­ mieszkanie; d o r o ż k i n a w e t za p ó ł z ł o t k a ... P r z y c z y n a tey ta­ n i o ś c i i a k m ó w i ą iest w tern, że dostatek wszystkiego wielki, a l u d n o ś ć m a ł a ; p r z y t e m miasto wolne, ela n i k t nie o p ł a c a . . . " — Wybór pism Klementyny z Tańskich-Hoffmanowej, Wrocław 1833, t . 5, s. 161. Fot.: Autor — i l . 5; S. Deptuszewski — i i . 1; .T. Kubiena — i l . 8, 9; M. Maśllński — i l . 4; M . Przeżdziecka — i l . 6, 7; St. Stępniowski — ¡1. 3 �