https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a5607bcaa6c67643b5c22779e0c7c4a.pdf c37d7d5a2c76aace3776e8a374be06cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource strój narodowy strój krskowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4111 Title A name given to the resource Ludowy strój krakowski - strojem narodowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.2; s.67-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. U b i o r y ś w i ą t e c z n e w ł o ś c i a n z okolic Skalbmierza, 18C4 r. Anna Kowalska-Lewicka LUDOWY STRÓJ KRAKOWSKI— STROJEM NARODOWYM* Jest f a k t e m powszechnie z n a n y m , że s t r ó j noszony n i e g d y ś Wszyscy a u t o r z y p o d n o s z ą w p ł y w insurekcji k o ś c i u s z k o w ­ na wsi podkrakowskiej z r o b i ł n i e b y w a ł ą wprost k a r i e r ę . Ze wszyst­ skiej na rozpowszechnienie się s t r o j u krakowskiego j a k o s y m b o l u kich polskich s t r o j ó w l u d o w y c h o n jeden a w a n s o w a ł w X I X w . p a t r i o t y c z n o - d e m o k r a t y c z n y c h p r z e k o n a ń , w s p o m i n a j ą o fakoie, do godności stroju narodowego. S w ą p o z y c j ę s t r ó j k r a k o w s k i usta­ że j u ż w X V I I I w . w s t y l i z o w a n y c h s t r o j a c h k r a k o w s k i c h w y s t ę ­ lił ostatecznie na p r z e ł o m i e X I X i X X w . Pojawia się w t e d y p o w a ł balet k r ó l a S t a n i s ł a w a A u g u s t a , p r z y c z y m w y b ó r tego (mniej lub bardziej w i e r n y , c z ę s t o s t y l i z o w a n y , ale zawsze za­ w ł a ś n i e s t r o j u p r z y p i s u j ą jego b a r w n o ś c i i w a l o r o m scenicznym. c h o w u j ą c y swe podstawowe elementy, a przede w s z y s t k i m naz­ M ó w i się t e ż wielo o m ł o d o p o l s k i e j modzie n a f o l k l o r wę) na terenie całej Polski j a k o u b i ó r p r z y w d z i e w a n y na uroczy­ c y t u j ą c s ł y n n e wesele R y d l a , u t r w a l o n e w l i t e r a t u r z e przez Sta­ stości p a ń s t w o w e , religijne i inne. Staje się r ó w n i e ż reprezenta­ n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . P r z y t a c z a się r ó w n i e ż w c z e ś n i e j s z ą dzia­ c y j n y m strojem „ p o l s k i m " w ś r ó d naszej emigracji zagranicznej. łalność l i t e r a c k ą — B o g u s ł a w s k i e g o Krakowiaków Po I I wojnio ś w i a t o w e j jego p o p u l a r n o ś ć w k r a j u maleje, pozwa­ z a u t o r ó w nie w y c z e r p a ł j e d n a k zagadnienia do k o ń c a , dlatego lając dojść do g ł o s u w p o s z c z e g ó l n y c h regionach l o k a l n y m stro­ t e ż wydaje się celowe d o r z u c i ć t u k i l k a u w a g , k t ó r e , b y ć m o ż e , jom ludowym, mo­ p r z y d a d z ą się k i e d y ś p r z y o p r a c o w a n i u c a ł o ś c i o w y m tego intere­ d y na f o l k l o r y z m , przoz r o z w i j a j ą c e się n i e m a l ż e lawinowo regio­ s u j ą c e g o zjawiska, j a k i m jest p r z e o b r a ż e n i e się c h ł o p s k i e g o ubio­ nalne zespoły artystyczne. N a t o m i a s t w ś r ó d P o l o n i i , gdzie wiele r u jednego regionu w s t r ó j r e p r e z e n t a t y w n y dla c a ł e g o n a r o d u . wylansowanym, w ramach ogólnopolskiej e l e m e n t ó w k u l t u r y polskiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o się do dziś w nie zmionionoj formie, n a d a l święci on nadal reprezentuje p o l s k o ś ć zachowało tryumfy, polski s t r ó j n a r o d o w y . Z a s t a n a w i a j ą c e jest, dlaczego w ł a ś n i e ten, a nie i n n y s t r ó j zyskał t a k w y s o k ą rangę? krakowski, i Górali. Żaden W procesie t y m m u s i a ł y o d e g r a ć rolę nader z ł o ż o n e c z y n n i k i : historyczne, s p o ł e c z n o , psychologiczne i estetyczne. P o s t a r a j m y się r o z w a ż y ć p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e z n i c h . Rzuca się w oczy f a k t , że dwa, j a k ż e ż odmienne o d siebie, ale do dziś najbardziej popularne i ż y w o t n e stroje l u d o w e : p o d ­ Na zagadnienie to z w r a c a ł o u w a g ę w i e l u h i s t o r y k ó w o d z i e ż y , halański i krakowski, z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez i n t e l i g e n c j ę . To k o s t i u m o l o g ó w i e t n o g r a f ó w , t r a k t u j ą c je j e d n a k marginesowo. w ł a ś n i e u b i ó r G ó r a l i Podhala (a nie — p o d o b n y p r z e c i e ż Najbardziej wszechstronnie, na szerokim tle X I X - w i e c z n y c h p r ą ­ G ó r a l i szczawnickich, spiskich czy c i e s z y ń s k i c h ) jest d o t ą d dów ideologicznych (w sensie ideologii s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j ) , szony, stanowi p r z e d m i o t omówił je J a n St. B y s t r o ń w swej Kulturze ludowej'. Po n i m his­ w y ż s z e j w a r t o ś c i . Co w i ę c e j , jeszcze w l a t a c h torią krakowskiego s t r o j u ludowego z a j ą ł się Tadeusz Seweryn tego w i e k u s t r ó j p o d h a l a ń s k i e k s p a n d o w a ł n a s ą s i e d n i e t e r e n y w d w u pracach: Strój Krakowiaków regionalnej dumy i daje ubiór no­ poczucie pięćdziesiątych ro­ g ó r s k i e : Spisz, O r a w ę — i to nie t y l k o polskie, ale i s ł o w a c k i e , ludowych'-. Wreszcie w z i ą ł j ą z a ś n a p ó ł n o c w p ł y w y jego d o c h o d z i ł y do granic dawnego p o w i a ­ na swój warsztat Janusz K a m o c k i , k t ó r y o m a w i a szereg p r z y ­ t u nowotarskiego. Z a w d z i ę c z a on t o n i e w ą t p l i w i e fascynacji k u l ­ czyn, jakie m o g ł y w p ł y n ą ć na upowszechnienie się w Polsce stro­ t u r ą Podhala, k t ó r e j u l e g ł a i n t e l e k t u a l n a elita Polski, j u krakowskiego. W n i k l i w e j analizie poddaje z w ł a s z c z a w p ł y w w a j ą c a w T a t r y w drugiej p o ł o w i e X I X i w p o c z ą t k a c h X X w . , stroju krakowskiego na m u n d u r y wojskowe okresu p o w s t a ń 1831 a k t ó r a to fascynacja z n a l a z ł a s w ó j w y r a z w t w ó r c z o ś c i literackiej, i 1863 plastycznej i muzycznej. Rozpropagowanie przez i n t e l i g e n c j ę k u l - dowody niektórych r.' polskich strojów wschodnich i Historyczne przyby­ «7 �p r z y p o m n i e ć ó w bal, w k t ó r y m u c z e s t n i c z y ł k r ó l , a na k t ó r y m 8 t a ń c z o n o k r a k o w i a k a „ w ubiorach l u d u " . Opisując obyczajo szlacheckie za panowania S t a n i s ł a w a A u g u s t a Mocnego, m ó w i K i t o w i c z o zabawach zapustnych magnaterii i przeciwstawia i m k u l i g i w y p r a w i a n e przez s z l a c h t ę „ n i ż s z e j f o r t u n y " . O d b y w a ł y się one m i ę d z y t ł u s t y m c z w a r t k i e m a ś r o d ą p o p i e l c o w ą i p o l e g a ł y na t y m , że c z ł o n k o w i e jednej l u b k i l k u z m ó w i o n y c h razem r o d z i n szlacheckich, wraz ze s w ą c z e l a d z i ą , w y r u s z a l i saniami do upat­ rzonego wcześniej d w o r u . P r z y b y w s z y bez zapowiedzi, b a w i l i się t a m i u c z t o w a l i a ż do w y k o ń c z e n i a d o m o w y c h z a p a s ó w , po c z y m z a b i e r a j ą c ze s o b ą gospodarzy jechali dalej, do n a s t ę p n e g o dwo­ r u — i t a k do k o ń c a d n i k a r n a w a ł o w y c h . „ T a k w k u l i g u , j a k o t e ż i bez niego, w . . . ostatnie t r z y d n i zapustne przestrajali się i prze­ k s z t a ł c a l i w r ó ż n e f i g u r y : m ę ż c z y ź n i za ż y d ó w , za c y g a n ó w , za o l e j k a r z ó w , za c h ł o p ó w , za d z i a d ó w , niewiasty p o d o b n i e ż za ż y ­ d ó w k i , za c y g a n k i , za wiejskie k o b i e t y i dziewki, u d a j ą c m o w ą i gestami t a k i e osoby, j a k i c h p o s t a ć na siebie b r a l i . . . " ' . Strój c h ł o p s k i (nie m a t u jeszcze m o w y o c h ł o p s k i m - k r a k o w s k i m ) b y ł więc w t e d y j e d n y m t y l k o z l i c z n y c h p r z e b r a ń . To szlacheckie przebierance bardzo przypominają podobno chłopskie zabawy (bursy p o d h a l a ń s k i e , k o l ę d n i k ó w i inne) i m a j ą zapewne znacznie d a w n i e j s z ą g e n e a l o g i ę — ale nie o to t u t a j chodzi. W a ż n e jest, że w X I X w . k u l i g zmienia swój charakter, staje się m n i e j r u ­ baszny i p r z y b i e r a f o r m ę c h ł o p s k i e g o wesela — i to wesela k r a k o w skiego ( i l . 4, 5). O z w y c z a j u t y m pisze Gloger: „ P r z e b i e r a n i e się m ł o d z i e ż y kuligowej w r ó ż n e nacje i stany p o z o s t a ł o d o t ą d j a k o zwyczaj zapustny l u d u , a przebieranie się za c h ł o p ó w p o z o s t a ł o w zwyczaju „ k r a k o w s k i c h wesel" p o ł ą c z o n y c h z 10 kuligiem" . 3 2 t u r y p o d h a l a ń s k i e j d a ł o m i e s z k a ń c o m Podhala w i a r ę we w ł a s n ą w a r t o ś ć , a t a u d z i e l i ł a się regionom s ą s i e d n i m . Podobnie rzecz się m i a ł a ze strojem k r a k o w s k i m , t y l k o że jego „ o d k r y c i e " n a s t ą p i ł o o w i e k w c z e ś n i e j , bo j u ż z k o ń c e m X V I I I w . S p r z y j a ł a t e m u o g ó l n a atmosfera, j a k a się w ó w c z a s w y t w o r z y ł a w modzie, a szczególnie modzie kobiecej. W e F r a n c j i przebierano się za pasterzy i p a s t e r k i , p a n o w a ł s t y l z w a n y „ s i e l a n ­ k o w y m " . Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i pisze, że w drugiej p o ł o w i e r z ą d ó w S t a n i s ł a w a A u g u s t a „ z a s z ł a co do u b i o r ó w k o b i e c y c h w całej E u r o p i e zmiana, od i n n y c h i m y j ą p r z e j ę l i ś m y . Zarzucono wszys­ t k o co dziwaczne", wprowadzono n o w y s t y l w ubiorze — „ p r o ­ 4 stota i p r z y j e m n o ś ć jogo c e c h ą . . . " . W e s z ł a w ó w c z a s w m o d ę suk­ nia kobieca zwana „ k r a k o w i a n k ą " . T e n ż e G o ł ę b i o w s k i pisze o n i e j : „ k r a k o w i a k ó w suknia, p r z y p o m i n a j ą c a i c h u b i ó r , i c h k r o j e m zro­ b i o n a s t a ł a się m o d n ą i noszono j ą z upodobaniem. Granatowa b y ł a z w y k l e z s z n u r k o w a n i e m i obszyciem k a r m a z y n o w y m " ' . N i e k t ó r z y badacze p o c z ą t k i m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i ł ą c z ą z f a k t o m , że balet S t a n i s ł a w a A u g u s t a w y s t ę p o w a ł p o d koniec jego panowania w s t y l i z o w a n y c h strojach 6 krakowskich , zaś d e c y d u j ą c ą r o l ę p r z y w y b o r z e togo w ł a ś n i e a nie innego u b i o r u ludowego m i a ł a o d e g r a ć jego „ b a r w n o ś ć " i „ s c e n i c z n o ś ć " . Możli­ we, że w a l o r y a r t y s t y c z n e tego s t r o j u o d e g r a ł y t u r o l ę , ale prze­ branie tancerzy w k o s t i u m y k r a k o w s k i e b y ł o , j a k s ą d z ę , nie t y l e 7 p r z y c z y n ą p ó ź n i e j s z e j m o d y , ile s k u t k i e m m o d y w c z e ś n i e j s z e j . W y d a j e się z g o ł a nieprawdopodobne, na tle ó w c z e s n e j e p o k i , b y k o b i e t y polskie X V I I I w . c z e r p a ł y inspiracje dla nowej m o d y z k o s t i u m ó w scenicznych baletnic. T o raczej balet przebrano w m o d n y w ó w c z a s s t r ó j k r a k o w s k i , b y d o g o d z i ć g u s t o m publicz­ ności. Obok e l e m e n t ó w s t r o j u krakowskiego w modzie elitarnej i wprowadzenia t e g o ż s t r o j u na s c e n ę t e a t r u k r ó l e w s k i e g o , u b i ó r c h ł o p ó w w ogóle, a u b i ó r c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h w szczegól­ n o ś c i , stal się przebraniem k a r n a w a ł o w y m szlachty. W y s t a r c z y 68 �D o s k o n a ł y opis takiego w ł a ś n i e kuligu-wesela, j a k i o d b y ł się w 1843 r., a w y r u s z y ł z K r z e s ł a w i c pod K r a k o w o m (dziś teren Nowej H u t y ) , p o z o s t a w i ł n a m K a z i m i e r z G i r t l e r " . J e d n y m z d o w o d ó w p o p u l a r n o ś c i czy — jeśli k t o ś w o l i — mody na c h ł o p ó w p o d k r a k o w s k i c h jeszcze w X V I I I w . jest s ł y n ­ na opera do l i b r e t t a Wojciecha B o g u s ł a w s k i e g o — Cud ny czyli Krakowiacy mniema­ i Górale, w y s t a w i o n a po raz pierwszy w mar­ cu 1794 r. (a więc na m i e s i ą c przed b i t w ą pod Racławicami). Grywana p ó ź n i e j w i e l o k r o t n i e , b y ł a nie t y l k o w y n i k i e m ówczes­ nej mody, ale s t a ł a się przez c a ł y wiek X I X p r o p a g a t o r k ą s t r ó j u K r a k o w i a k ó w (a. t a k ż e i G ó r a l i ) . N a podstawie t y c h p r z y k ł a d ó w m o ż e m y p o w i e d z i e ć , że j u ż w X V I I I w. pod w p ł y w e m w z o r ó w p ł y n ą c y c h z Z a c h o d u zro­ dziła się u nas m o d a n a w i e j s k o ś ć , k t ó r a z n a l a z ł a swój w y r a z w sukniach kobiecych (wspomniana wyżej „krakowianka") i w sztuce teatralnej (balet i opera). P o m i j a m t u s p r a w ę k u l i g u , g d y ż p r z e b i e r a ń c ó w k u l i g o w y c h s k ł o n n a jestem ł ą c z y ć ze star­ szymi niż osiemnastowieczne z w y c z a j a m i , w s p ó l n y m i dla c h ł o ­ p ó w i szlachty. Jedynie jego p r z e k s z t a ł c e n i e się w wesele k r a ­ kowskie n a l e ż y j u ż do omawianej k a t e g o r i i zjawisk z w i ą z a n y c h z m o d ą na K r a k o w i a k ó w w ogóle. N i e p o t r a f i ę n a t o m i a s t odpo­ wiedzieć na p y t a n i e , co b y ł o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą , że w m o ­ dzie na l u d o w o ś ć w X V I I I w . w y b ó r p a d ł w ł a ś n i e na s t r ó j k r a ­ kowski. D o m y s ł ó w m o ż e b y ć t u wiele, ale o b i e k t y w n y c h dowo­ d ó w historycznych na razie b r a k . P r z e c h o d z ą c do n u r t u patriotycznego w h i s t o r i i u t r w a l e n i a się p o p u l a r n o ś c i krakowskiego s t r o j u — m o m e n t e m przełomo­ w y m s t a ł a się insurekcja k o ś c i u s z k o w s k a . B i t w a p o d R a c ł a w i c a ­ m i , w k t ó r e j z w y k ł a wiejska piechota d y m o w a obdarzona z o s t a ł a zaszczytnym tytułem Regimentu Grenadierów Krakowskich, a wódz naczelny Tadeusz K o ś c i u s z k o p r z y b r a ł c h ł o p s k ą (kra­ kowską) s u k m a n ę , z a p o c z ą t k o w a ł a karierę męskiego stroju chło­ p ó w podkrakowskich j a k o m u n d u r u wojskowego. „ K r a k u s i " po­ j a w i a j ą się w w o j s k u p o l s k i m w latach 1813—1815, d o w o d z o n y m przez K s i ę c i a J ó z e f a Poniatowskiego. S t r ó j k r a k o w s k i jest m u n ­ durem w p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m 1831 r . 1 2 i w walkach wyz­ woleńczych W i o s n y L u d ó w 1848 r. Gloger w ś r ó d trzech t y p o ­ wych dla Polski f o r m a c j i (i m u n d u r ó w ) w o j s k o w y c h w y m i e n i a 1 1 huzarię, utanów i krakusów - . Tak właśnie, u ż y t y jako mundur, strój k r a k o w s k i poznali wszyscy Polacy z a r ó w n o w najodleglej­ szych od K r a k o w a dzielnicach k r a j u , j a k i poza g r a n i c a m i . D o jogo rozpropagowania p r z y c z y n i ł a się przede w s z y s t k i m p o p u ­ larność, j a k ą od ostatniej ć w i e r c i X V I I I w . , poprzez c a ł y w i e k X I X i p o c z ą t k i X X w . cieszył się K o ś c i u s z k o . P o d o b i z n y wodza przybranego w k r a k o w s k ą s u k m a n ę i r o g a t y w k ę z d o b i ł y przez 1 4 cały wiek X I X k a ż d y p r a w i e p o l s k i d o m . W p o c z ą t k a c h X I X w . coraz silniej daje o sobie z n a ć tenden­ cja już nio t y l k o politycznego odrodzenia P o l s k i , ale i duchowego odrodzenia p o l s k o ś c i . Jest to reakcja z a r ó w n o na d a t u j ą c y się od wieku poprzedniego zalew cudzoziemszczyzny, j a k i na coraz silniojszo w p ł y w y z a b o r c ó w , wreszcie n a s k o s t n i a ł y i b e z u ż y t e c z ­ ny w walce o o d r ę b n o ś ć k u l t u r o w ą n a r o d u , dotychczas o b o w i ą ­ z u j ą c y model klasyczny k u l t u r y . Z a c z y n a j ą d o c i e r a ć do nas idee romantyzmu, a równocześnie panslawizmu. P r z e ł o m o w y m staje się rok 1818, k i e d y to u k a z u j ą się s t u d i a Chodakowskiego i B r o 1 d z i ń s k i e g o ' . I c h koncepcja jest p o d o b n a : idealizowanie s ł o w i a ń ­ skiej p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e j przeszłości i n a w o ł y w a n i e do szuka­ nia joj ś l a d ó w nie w k u l t u r z e w a r s t w e l i t a r n y c h , zbudowanej na obcych wzorach, lecz w k u l t u r z e polskiego l u d u . U w a ż a się, że l u d p r z e c h o w a ł w swej t r a d y c j i wiele r o d z i m y c h pierwiastków czysto s ł o w i a ń s k i c h , p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h . N a l e ż y je o d s z u k a ć , w y d o b y ć z zapomnienia i na nich b u d o w a ć n o w ą k u l t u r ę naro­ dową. N o w a ideologia, k t ó r a z n a l a z ł a niezwykle p o d a t n y grunt i szybko zaczęła się r o z w i j a ć , stawia w z u p e ł n i e i n n y m niż do­ tychczas świetle k u l t u r ę c h ł o p s k ą . J u ż się jej nio u w a ż a za p r y ­ m i t y w n ą , w u l g a r n ą , g o d n ą l e k c e w a ż e n i a — bo to w ł a ś n i e ona p r z e c h o w a ł a d a w n ą k u l t u r ę naszego n a r o d u . O d k u l t u r y ludowej I I . 2. Sceniczny s t r ó j k r a k o w i a n k i . Rys. s y g n o w a n y : Eustachy Z . , 22 x 16,2 c m , X I X w . U . 3. G ó r a l z Czarnego Dunajca. R y s . z t o k i Teofila K o p y s t y ń s k i o g o . I I . 4, 5. Przebranie kuligowe „ k r a k o w ­ skie" z k o ń c a X I X w . : gorset i s p ó d n i c a . I I . 6. Stylizowana kierezja k r a k o w s k a , szyta j a k o liberia dla dworskiego stangreta, z końca X I X w. 69 �I I . 7. D r u ż b a z banderii ż y d o w s k i e j w strojach k r a k o w s k i c h na weselu c ó r k i rabina H a l b e r s t a m m a z Bobowej, lata trzydzieste. oczekuje się, że to ona odrodzi k u l t u r ę e l i t a r n ą , w niej szuka się (dzięki inspiracji do t w ó r c z o ś c i , z w ł a s z c z a literackiej. T a k i stosunek do K r a k o w s k i e j , j a k j ą w t e d y nazywano), ale udziela schronienia l i ­ działającej tu Wszechnicy Jagiellońskiej — Akademii k u l t u r y l u d o w e j n i e z w y k l e podnosi jej r a n g ę , c z y n i j ą wzorem c z n y m d z i a ł a c z o m p o l i t y c z n y m z i n n y c h dzielnic. Zwraca t o po­ do nownie oczy c a ł e g o k r a j u n a d a w n ą stolicę P i a s t ó w i J a g i e l l o n ó w , naśladowania. N a nowej ideologii k u l t u r o w e j o p a r t y jest r o z w i j a j ą c y się w t y m czasie r u c h s p o ł e c z n y , c a ł k o w i c i e k i e r o w a n y przez ó w c z e s ­ n ą inteligencję (chłopi nie m a j ą t u swego u d z i a ł u — m ó w i się na samo miasto i o t a c z a j ą c y go region. L u d p o d k r a k o w s k i , w k t ó r y m o d powstania k o ś c i u s z k o w ­ skiego d o p a t r y w a n o się szczególnej dzielności i p a t r i o t y z m u , nie o n i c h , ale bez n i c h ) . N a dawniejsze koncepcje r ó w n o ś c i s p o ł e c z ­ z a w i ó d ł nadziei w okresie n a j c i ę ż s z e j p r ó b y — n i e u o z e s t n i c z y ł nej w s z y s t k i c h s t a n ó w n a k ł a d a się coraz to silniejsze p r z e ś w i a d ­ w rzezi galicyjskiej w 1846 r. Przeciwnie, u ś w i a d o m i e n i e n a r o d u czenie, ż e wyzwolenie p o l i t y c z n e P o l s k i m o ż l i w e jest t y ł k o p r z y m u s i a ł o t u b y ć istotnie w i ę k s z e n i ż w i n n y c h dzielnicach k r a j u , w s p ó ł u d z i a l e w a r s t w y c h ł o p s k i e j . P i e r w s z y m tego p r z y k ł a d e m g d y ż kosynierzy k r a k o w s c y ponownie w y s t ą p i l i zbrojnie w obro­ była armia kościuszkowska. U p a d e k p o w s t a n i a listopadowego u t w i e r d z a jeszcze i d e o l o g ó w r u c h ó w w o l n o ś c i o w y c h , że bez po­ wstania c a ł e g o n a r o d u nie m a co m a r z y ć o p o w o d z e n i u w a l k i nie polskiej s p r a w y w okresie W i o s n y L u d ó w . P r z y c z y n i ł o się t o jeszcze do u t r w a l e n i a p o p u l a r n o ś c i l u d u krakowskiego w całej Polsce. zbrojnej z zaborcami. N a l e ż y w i ę c nie t y l k o c z e r p a ć z k u l t u r y P o ł o w a X I X w . t o okres nasilenia m o d y n a „ k r a k o w i a k ó w " naSZe^O l u d u , ale iść m i ę d z y l u d i u ś w i a d o m i ć go o jego w ł a s n e j i s t r ó j k r a k o w s k i . P o j a w i a się zwyczaj przebierania s ł u ż b y dwor­ w a r t o ś c i i p r z y n a l e ż n o ś c i do n a r o d u polskiego. Ó w c z e ś n i ideolo- skiej, szczególnie s t a n g r e t ó w w u b i ó r k r a k o w s k i , k t ó r y t y m d z y - a g i t a t o r z y nowego r u c h u p r z y w d z i e w a j ą s t r ó j c h ł o p s k i m y m staje się rodzajem l i b e r i i " . Poza o g ó l n ą m o d ą na z y s k a ć zaufanie w s i by a r ó w n o c z e ś n i e z a m a n i f e s t o w a ć swe demo­ kratyczne p o g l ą d y sa­ wszystko co k r a k o w s k i e , gra w t y m w y p a d k u rolę zapewne b a r w n o ś ć i j u ­ n a c k i w y g l ą d takiego stroju, z w ł a s z c z a barwnej kierezji ( i l . 6). J a k k o l w i e k wspomniane t u koncepcje nie m a j ą niego w p ł y w u na r o z w ó j p o p u l a r n o ś c i s t r o j u bezpośred­ ludowego Krako­ c z a p k i z p a w i m i p i ó r a m i i pasa z b r z ę k a d ł a m i . Widowiskowy charakter m a j ą t e ż wprowadzone w 2. p o ł . X I X w. banderie k r a ­ w i a k ó w , s ą j e d n a k d o s k o n a ł y m p r z y g o t o w a n i e m psychologicz­ kowskie — o d d z i a ł y o d ś w i ę t n i e u b r a n y c h K r a k o w i a k ó w na n y m w a r s t w e l i t a r n y c h do p r z y j ę c i a w a r t o ś c i k u l t u r y c h ł o p s k i e j , niach ( i l . 8). P o j a w i a j ą się one p r z y okazji u r o c z y s t o ś c i z w i ą z a ­ a t y m samym stroju n y c h z p r z y b y c i e m w y b i t n y c h o s o b i s t o ś c i politycznych chłopskiego. P o w r ó ć m y j e d n a k do samego s t r o j u k r a k o w s k i e g o . Jego po­ ko­ i kościel­ n y c h , a t a k ż e p r z y u r o c z y s t o ś c i a c h weselnych, zrazu w s a m y m p u l a r n o ś ć , d a t u j ą c a się jeszcze z k o ń c a X V I I I w., zyskuje dalsze K r a k o w i e , p ó ź n i e j i poza jogo granicami. Banderie w strojach kra­ poparcie w w y p a d k a c h p o l i t y c z n y c h X I X w . W 1815 r. powstaje kowskich Rzeczpospolita K r a k o w s k a , j a k o j e d y n y po rozbiorach skrawek skich ( i l . 7 ) i ' . wolnej polskiej ziemi. W c i ą g u 33 l a t swego istnienia m a l e ń k a Rzeczpospolita staje się nie 70 t y l k o o ś r o d k i e m polskiej kultury w y s t ę p o w a ł y nawot na n i e k t ó r y c h weselach ż y d o w ­ M o d ę na l u d o w y s t r ó j k r a k o w s k i z a p r o p a g o w a ł a na p r z e ł o ­ mie X I X i X X w . M ł o d a Polska. D o s z ł y do g ł o s u z a r ó w n o czyn- �n i k i patriotyczne, s p o ł e c z n e ( p r z y b i e r a j ą c e czasem groteskowe S t a r a l i ś m y się p o d d a ć analizie n i e k t ó r e wyselekcjonowane formy c h l o p o m a ń s t w a ) , j a k r ó w n i e ż — w t y m w y p a d k u c h y b a c z y n n i k i , j a k i e w p ł y n ę ł y na r o z w i n i ę c i e się m o d y na s t r ó j k r a ­ przede w s z y s t k i m — w a l o r y artystyczne k u l t u r y p o d k r a k o w s k i e j k o w s k i . P o d z i a ł to na pewno w d u ż e j mierze sztuczny, g d y ż w k u l ­ na tle szarzyzny ó w c z e s n e j m o d y elitarnej. Fascynacja b a r w n ą , turze polskiej X I X w. t r u d n o o d r ó ż n i ć ideologię s p o ł e c z n ą od na­ wsią p o d k r a k o w s k ą z n a l a z ł a s w ó j a r t y s t y c z n y w y r a z w malar­ r o d o w o - w y z w o l e ń c z e j . K a ż d a nowo r o d z ą c a się idea l i t e r a c k a , stwie m ł o d o p o l s k i m , w ó w c z e s n e j literaturze (Sewer) i teatrze, n a u k o w a , s p o ł e c z n a p r z o s j ą k n i ę t a b y ł a w t y m czasie n a r o d o w ą z Weselem W y s p i a ń s k i e g o na czele. Sprawy te są j u ż n a m histo­ i d e ą w o l n o ś c i o w ą i jej m i a ł a s ł u ż y ć . Dlatego toż w ś r ó d c z y n n i k ó w , rycznie bliższe i powszechnie znane, nie b ę d z i e m y więc p o ś w i ę ­ j a k i e w p ł y n ę ł y na upowszoehnienio się s t r o j u krakowskiego j a k o cać i m t u więcej miejsca. stroju P r z e g l ą d r ó ż n y c h faz m o d y na s t r ó j k r a k o w s k i należałoby zakończyć jego n a j n o w s z y m i dziejami. Jeszcze w okresie m i ę d z y ­ wojennym b y ł a to m o d a nader ż y w o t n a ; s t r ó j k r a k o w s k i nadal pelnil rolę stroju narodowego. Starsze pokolenie p a m i ę t a jeszcze rewie wojskowe okresu m i ę d z y w o j e n n e g o z okazji ś w i ą t narodo­ wych, kiedy to c z ę s t o w y s t ę p o w a ł o d d z i a ł k r a k u s ó w na koniach. Banderie krakowskie m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć a ż do I I w o j n y ś w i a t o ­ wej. W s z k o ł a c h uczono się t a ń c z y ć k r a k o w i a k a , a w czasie pro­ cesji religijnych d z i e w c z y n k i przebrane w stroje k r a k o w s k i e sy­ p a ł y k w i a t y . Po k r a k o w s k u ubierano nieraz dzieci z okazji ś w i ą t narodowych i religijnych. W s ł y n n y c h Sukiennicach k r a k o w s k i c h szereg k r a m ó w s p e c j a l i z o w a ł o się w s p r z e d a ż y d z i e c i ę c y c h ubio­ narodowego, na p i e r w s z y m miejscu s k ł o n n a jostem sta­ w i a ć c z y n n i k i p a t r i o t y c z n e , w y w o d z ą c e się od p o w s t a n i a k o ś ­ ciuszkowskiego, a za d z i e ń , w k t ó r y m z r o d z i ł a się c h w a ł a s t r o j u krakowskiego, u w a ż a m d z i e ń b i t w y p o d R a c ł a w i c a m i . N i o m o ż ­ na p o m i n ą ć c a ł e g o szeregu p r z y c z y n , k t ó r e p o d b u d o w a ł y i p ó ź ­ niej u t r w a l i ł y p o z y c j ę tego s t r o j u (ideo p r a s ł o w i a ń s k o ś c i k u l t u r y ludowej, ideo demokratyczne i t d . ) , ale b y ł y b y to c z y n n i k i , k t ó r e p o d b u d o w a ł y b y k a ż d y inny strój chłopski. W y j ą t e k stanowi jody­ nie owa nie w y j a ś n i o n a bliżej X V I I I - w i e c z n a m o d a „ k r a k o w s k a " , jaka poprzedziła wystąpienie kosynierów Kościuszki. B y ć możo, to ona w ł a ś n i e s t w o r z y ł a p o d a t n y g r u n t , na k t ó r y m t a k łatwo p r z y j ą ł się i u t r w a l i ł w z ó r K r a k u s a z p ó l r a c ł a w i c k i c h . J a k ż o ż r ó ż n y w y r a z p r z y b i e r a ł a m o d a na s t r ó j krakowski! rów krakowskich — t r a d y c j a t a ż y ł a jeszcze przez pierwsze d w u ­ X V I I I - w i e c z n a suknia w y r a ż a ł a p o w r ó t do n a t u r y , do p r o s t o t y dziestolecie po I I wojnie. K r a k o w i a c y i K r a k o w i a n k i b y l i nieod­ s t r o j u . S t r ó j k r a k o w s k i s t a ł się t r a d y c y j n y m łączną d e k o r a c j ą d o ż y n e k p a ń s t w o w y c h i ś w i ą t Dzieci w a ł o w y m ( k u l i g o w y m ) szlachty. P ó ź n i e j zrobiono z niego liborię ( i l . 9). w strojach k r a k o w s k i c h w i t a ł y i ż e g n a ł y k w i a t a m i przebraniom karna­ osobistości, stangretów, a równocześnie był wyrazem walki o wolność i jako ś w i a t a politycznego t a k polskie, j a k i c u d z o z i e m c ó w . Wreszcie, taki mundurem wojskowym. Był manifestacją uczuć patriotycz­ o czym t e ż j u ż wiele pisano, s t r ó j k r a k o w s k i p e ł n i ł rolę narodo­ n y c h a zarazem orientacji demokratycznej i z b l i ż e n i a do wego stroju polskiego w ś r ó d Polonii, bez w z g l ę d u n a t o , s k ą d b y ł t a k ż e w i d o m y m znakiem szacunku dla k u l t u r y ludowej j a k o po­ ludu, chodzili ludzie, k t ó r z y go przywdziewali, b y w ten s p o s ó b zama­ k o n t y n u a c j i rodzimej k u l t u r y s ł o w i a ń s k i e j . Oceniono też jogo ma- nifestować o d r ę b n o ś ć od o t a c z a j ą c e g o , l o w n i c z o ś ć i p i ę k n o . Może w ł a ś n i e dlatego, że w y r a ż a ł t a k wiele obcego narodowo łeczeństwa, a r ó w n o c z e ś n i e p r z y n a l e ż n o ś ć do n a r o d u 8 (il. 10) i . F u n k c j ę t ę p e ł n i już t y l k o u b i o r e m dzieci spo­ polskiego idei, że k a ż d y m ó g ł w n i m z n a l e ź ć s y m b o l swych u c z u ć politycz­ t a m nadal, c h o ć o ile w i e m , s t a ł się n y c h , s p o ł e c z n y c h , estetycznych — s t a ł się strojem n a r o d o w y m , polonijnych. w s p ó l n y m dobrem wszystkich P o l a k ó w . I I . 8. Banderia k r a k o w s k a z l a t t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia. 71 �9 N a l e ż a ł o b y jeszcze na z a k o ń c z e n i e p o s t a w i ć p y t a n i e — dla­ checkiej, ż y w y m nadal, m i m o o d w r o t u o d staroszlacheckich ido czego a k u r a t u b i ó r c h ł o p s k i a nie szlachecki z y s k a ł w X I X w . a ł ó w . S t r ó j szlachecki ( w y d o b y w a n y j u ż t y l k o j a k o r e k w i z y t h i rangę stroju ogólno-narodowogo ? Przyczyn mogło wiele, storyczny n a u r o c z y s t o ś c i rodzinne w sforach a r y s t o k r a t y c z n y c h w s k a ż ę t u j e d n a k te t y l k o , k t ó r e w y d a j ą m i się szczególnie istot­ rzadziej drobno-szlacheckieh) b y ł c e c h ą w y r ó ż n i a j ą c ą warstwi ne. Przedo w s z y s t k i m t r a d y c y j n y s t r ó j szlachecki (czy szlachoc- u w a ż a n ą wciąż jeszcze za p r z o d u j ą c ą i przebranie się w e ń z w y k k o - m i o s z c z a ń s k i , t z w . s t r ó j polski) z a g i n ą ł znacznie w c z e ś n i e j n i ż lego mieszczanina, a t y m bardziej c h ł o p a , nawet w najlepszycl c h ł o p s k i . J u ż z k o ń c e m X V I I I w . obserwujemy jego g w a ł t o w n y p a t r i o t y c z n y c h intencjach, u w a ż a n o b y ł o b y za n i e t a k t , „ s t r o j e regres. A l e nie to b y ł o n a j w a ż n i e j s z e . P o w a ż n ą rolę m o g ł o t u ode­ nie się w cudze p i ó r a " . N a t o m i a s t w w y p a d k u , k i e d y szlachcii g r a ć s k o m p r o m i t o w a n i e się t r a d y c y j n e j „ s z l a c h e t c z y z n y " , k t ó r a czy mieszczanin p r z y w d z i e w a ł na siobie s t r ó j c h ł o p s k i l u b jego ele doprowadziła Odnowy politycznej men t y , m a n i f e s t o w a ł nie t y l k o p a t r i o t y z m i d e m o k r a t y c z n ą orien i moralnej n a r o d u t r u d n o b y ł o s z u k a ć w t y m , co ł ą c z y ł o się z nie- t a c j ę : s a m y m t y m f a k t e m r o b i ł niejako zaszczyt warstwie c h ł o p c h w a l e b n ą n i e d a w n ą p r z e s z ł o ś c i ą . Wielo nadziei p o k ł a d a n o w l u ­ skioj. Ś m i e m w y r a z i ć t u przypuszczenio, że ta sama cyganerii dzie (często b e z k r y t y c z n i e i d e a l i z o w a n y m ) , w n i m widziano p r z y ­ m ł o d o p o l s k a , w y w o d z ą c a się p r z e c i e ż w w i ę k s z o ś c i ze sfer szła szłość n a r o d o w ą . J e d n ą z p r z y c z y n , dla k t ó r y c h s t r ó j c h ł o p s k i , chockich, k t ó r a t a k c h ę t n i e s t r o i ł a się w s u k m a n y , a nie szlachecki, s t a ł się r e p r e z e n t a t y w n y , w i d z ę t a k ż e w zakorze­ bez e n t u z j a z m u , g d y b y K u b a z Wesela czy nawet p e ł e n g o d n o ś ć n i o n y m g ł ę b o k o w s p o ł e c z e ń s t w i e p o l s k i m do I I w o j n y ś w i a t o w e j Czepiec u b r a l i się w d o w ó d zbratania się w s z y s t k i c h s t a n ó w — p r z e k o n a n i u o w y ż s z o ś c i s p o ł e c z n e j i t o w a r z y s k i e j w a r s t w y szla­ w kontusze do upadku niepodległości. być patrzyłaby szlacheckie. PRZYPISY * U w a g i na marginesie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na O g ó l n o ­ polskim Seminarium P o ś w i ę c o n y m Strojowi Ludowemu, K r a k ó w , listopad 1974 r . J a n St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, „ B i b l i o t e k a K u l t u r y " , t . 1, w y d . Trzaska, E v e r t , M i c h a l s k i , Warszawa 1947. O intere­ s u j ą c y m nas zagadnieniu na s t r o n a c h : 376—389. Tadeusz Seweryn, Strój Krakowiaków wschodnich, „ A t l a s Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " , cz. V , z. 9, W r o c ł a w 1960 oraz te­ goż autora, Historyczne rodowody niektórych polskich strojów ludowych, „ R o c z n i k M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e " , t . V , K r a k ó w 1974. 1 2 72 3 N a t y m miejscu p r a g n ę p o d z i ę k o w a ć dr Januszowi K a m o c k i e m u za u d o s t ę p n i e n i e m i maszynopisu swej nie publiko­ wanej p r a c y : Wpływy polityczne na strój ludowy Małopolski południowej w dobie porozbiorowej. 1772—1918, a szczególnie r o z d z i a ł u V : Ekspansja ubioru krakowskiego. Wytworzenie się mody na strój krakowski. Jestem M u r ó w n i e ż w d z i ę c z n a za cenne u w a g i , j a k i c h nio szczędził po przeczytaniu pierwszoj redakcji niniejszego p r z y c z y n k u . D z i ę k u j ę r ó w n i e ż za u w a g i p a n i o m prof. dr I r e n i e T u r n a u i m g r K r y s t y n i e H e r m a n o w i c z - N o w a kowej. ��4 Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych sposobem dykcyonarza ułożone i opisane przez .... Warszawa 1830, s. 64. G o ł ę b i o w s k i , Ubiory w Polszczę s. 179. Prawie d o s ł o w n i e w i a d o m o ś ć t ę p o w t a r z a Z y g m u n t Gloger, Encyklopedia Staro­ polska, Warszawa 1972, t . I I I , s. 94, a za n i m w s p ó ł c z e ś n i histo­ rycy ubiorów. Seweryn pisze w c y t . p r a c y Strój Krakowiaków wschod­ nich: „ T a n c e r k i — j a k d o k u m e n t u j e t o gwasz Antoniego Za­ leskiego, z r e z y g n o w a ł y z o b o w i ą z k o w y c h na wsi zapasek, p r z y j ą w s z y k r ó t k i e do k o l a n s p ó d n i c z k i k r y n o l i n o w a t o w y d ę t e i zdobne w o k o ł o a ż w cztery szerokie szlaki falbanek z n a s z y t ą U nasady w s t ą ż k ą k o l o r o w ą l u b b ł y s z c z ą c ą l a m ą . Reszty s t r o j u d o p e ł n i a ł y nausznico z k w i a t ó w , kaftan k o ł o w y , b i a ł e p o ń c z o s z k i i płytkie pantofelki. 5 6 S t r ó j z a ś p a r t n e r a t a k modnie odzianej t a n c e r k i s k ł a d a ł się z r o g a t y w k i zdobnej w p i ó r a pawie, z b i a ł y c h l u b ż ó ł t y c h spodni wpuszczonych w m i ę k k i e cholewy b u t ó w oraz z granatowego kaftana, do k t ó r e g o dodawano t r ó j k ą t n ą s u k ę , suto ornamento­ w a n ą naszyciami ze srebrnych g a l o n i k ó w i b ł y s z c z ą c y c h sze­ l ą ż k ó w " (s. 25). 7 N i e jest w y k l u c z o n e , ż e do przebrania baletu k r ó l e w s k i e g o w stroje k r a k o w s k i e p r z y c z y n i ł się i n c y d e n t opisany przez Go­ ł ę b i o w s k i e g o . Pisze on, nie p o d a j ą c niestety d a t y , że „ g d y Sta­ n i s ł a w A u g u s t b y ł w K r a k o w s k i e m na b a l u , t a ń c o w a n o k r a k o ­ w i a k a w ubiorach l u d u " . Rzecz c a ł a z a k o ń c z y ł a się r o m a n t y c z n i e , g d y ż k r ó l oczarowany p i ę k n e m i b a r w n o ś c i ą t a ń c a u ł a t w i ł j e d n e m u z tancerzy m a r i a ż z u k o c h a n ą , na k t ó r y d o t ą d rodzice p a n n y nie d a w a l i przyzwolenia. Ł u k a s z G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym, lub niektórych tylko prowincjach, Warszawa 1831, s. 321—322. P o r ó w n a j p r z y p i s 7. 8 9 J ę d r z e j K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, „ B i b l i o t e k a N a r o d o w a " , Seria I , n r 88, W r o c ł a w 1950, s. 549—550. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 118. 1 0 1 1 K a z i m i e r z G i r t l e r , Opowiadania, t . I : Pamiętniki z łat 1803—1831, t . I I : Pamiętniki z łat 1832—1857, K r a k ó w 1971. Przedmowa i w y b ó r t e k s t u Z b i g n i e w J a b ł o ń s k i . Opracowanie t e k s t u i p r z y p i s y Z b . J a b ł o ń s k i i J a n Staszek Ze w z g l ę d u na w y j ą t k o w ą w a r t o ś ć tego ź r ó d ł a t a k dla oby­ c z a j o w o ś c i ó w c z e s n e j , j a k i d l a h i s t o r i i s t r o j u krakowskiego oraz, żo ź r ó d ł o t o jest m a ł o znane i w y k o r z y s t y w a n e , u w a ż a m za celowe przytoczenie t u o p i s ó w , na j a k i e się p o w o ł u j ę : „ Z n a n y t o w s z y s t k i m k u l i g o w y obyczaj, że n i b y to przedstawia wesele k r a k o w i a k ó w . Odwieczna sielanka, k t ó r ą szlachta o d g r y w a ć l u b i ł a . . . B y ł a w t y m k u l i g u p a n n ą m ł o d ą panna T e k l a K o b y ­ l i ń s k a , a narzeczonym I g n a c y O d r z y w o l s k i , m o j a ' ż o n a sta­ r o ś c i n ą , p a n i P i o t r o w a m ł y n a r k ą , a d r u h i e n i d r u ż b ó w , i gawiedzi, par ze d w a d z i e ś c i a . . . W k u l i g u nie szło o k o m e d i ę , o n a ś l a d o ­ wanie w i e ś n i a c t w a , bo to z b l i ż a ł o b y go do karczemnej ochoty, na całej p r z e c i e ż zabawie m u s i a ł y b y ć cechy w i e ś n i a c z e , bez k t ó r y c h k u l i g t r a c i ł b y s w ó j charakter. Scena z a s a d z a ł a się na t y m , że n i b y to p a ń s t w o , dziedzice, p o d e j m u j ą s w ą h o j n o ś c i ą wesele p o d d a n y c h , poza t y m nie szla dalej ż a d n a i n t r y g a . . . Co do s t r o j ó w , te w ostatnich czasach p o s u n ę ł y się — j a k o i wszystko — do z b y t k u . U b r a n i e m ę s k i e b y ł o n a s t ę p n e : ko­ szulka m a się r o z u m i e ć d e l i k a t n a , webowa, m a j t k i szerokie do b u t ó w , ż ó ł t e , n a n k i n o w e , n a ś l a d u j ą c e s k ó r z a k i ; b u t y z cho­ l e w a m i n i e z b y t w y s o k i m i , u t y c h obcasy obito b l a c h ą b i a ł ą , brzęczącą, gdy w t a ń c u nogą o nogę bito hołubce, zwłaszcza w mazurze. O d pasa s p a d a ł a na m a j t k i n i b y to koszulka, właści­ wie fartuszek, mocno sfaldowany, o s z y t y blaszkami ś w i e c ą c y m i i k o r o n k a m i . Opasywano się n a to pasem z b i a ł e g o rzemienia, t a k z w a n y m k o w a n y m , bo c z ę s t o n a b i t y b y ł m o s i ę ż n y m i ćwiecz­ k a m i i k ó ł k a m i m o s i ę ż n y m i , u tego b y w a ł i n o ż y k , i krzesiwko. Z c a ł e g o t e ż u b r a n i a wiejskiego t e n jeden rodzaj pasa prze­ c h o w a ł się w p i e r w o t n e j formie, g d y go za mego d z i e c i ń s t w a p a m i ę t a m . N a k o s z u l ę wdziewano k a f t a n , c z y l i k a m i z e l ę ciemno szafirowego k o l o r u , z cienkiego sukna, z g u z i c z k a m i , p ę t l i c z k a m i , hafteczkami, j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m s z y t ą , a za w i e r z c h n i ą s u k n i ę s u k m a n ę , jeśli b y ł a b i a ł a , a j a k g r a n a t o w a to j u ż zwala się k a r a z j ą . R o g i u niej r z ę s i s t o blaszkami z ł o t y m i i s r e b r n y m i , i j e d w a b i e m k a r m a z y n o w y m b y ł y w desenie rozmaite wyszywane, a z a ś k o ł n i e r z u n i e j , n a plecy s p a d a j ą c y , na dnie czerwonyn b y w a ł wzorzysto n a s z y t y r ó ż n y m i ś w i e c i d ł a m i , blaszl folgami i t p . . . . P o d s z y j ą świeciła spinka, a b y w a ł a nie ża droga. Czapka czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , u niej r ó ż ś w i e c ą c e k w i a t k i i koniecznie pawio p i ó r a . . . B i a ł e sukn b y ł y u ż y w a n o na k u l i g przez p o w a ż n e f i g u r y , n i b y to star s o ł t y s a , m ł y n a r z a , k t ó r y t e ż w kapocie m i e s z c z a ń s k i e j b j Organista, podobnie b a k a ł a r z , m i e w a ł na sobie ż u p a n kwieć opasany c z e r w o n y m w e ł n i a n y m pasem, a ż y d e k pacht czy p r o p i n a t o r , t y l k o miasto czosnku i cebuli p a c h n i a ł Joc -Clubem l u b Ess-Bouquetem. Co k o b i e t y , te m i a ł y pole do w y b o r u k o l o r ó w w e d ł u g w ł a s n e j w o l i , co i m b y ł o do t w a r z y . O r g a n i ś c i n a , starość s o ł t y s k a , m ł y n a r k a — m a t r o n y p o w a ż n i e j s z e m i e w a ł y ubra M o j a ż o n a ... m i a ł a s p ó d n i c ę k a r m a z y n o w a adamaszku galonami u d o ł u o b s z y w a n ą , czarny a k s a m i t n y gorsocik, sza rowany w ą s k i m i k o r o n k o w y m i g a l o n k a m i , na wierzch sukir k o b i e c ą , c z y l i k u b r a k g r a n a t o w y sukienny, suto b r a m o w i sięgający w y ż e j k o l a n , f u t e r k i e m b i a ł y m podszyty. Fartuszel t e n b y ł cackiem w y t w o r u . N a głowie chustka b i a ł a , po wiej w i ą z a n a , bardzo strojna. K o r a l e ogromne, k o l c z y k i d u ż e , wres chustka kolorowa do n a k r y c i a k i b i c i po zdjęciu k u b r a k a . D o u r a n i ą j e j , a szczególnie u ł o ż e n i a c h u s t k i na głowie, p o d ł u g n< najpierwszej m o d y k r a k o w s k i e j , p r z y c h o d z i ł a m ł y n a r k a ki s ł a w s k a , B ł a ż e j o w a K u l k o w a , j a k o m i s t r z y n i . Koszyczek na n z owocami, c i a s t k a m i , d o p e ł n i a ł całości . . . " Girtler, Opowiada) t . I I , s. 142—145. P r z y okazji n a d m i e n i ć n a l e ż y , że u t e g o ż G i r t ł e r a m a s z c z e g ó ł o w y opis autentycznego c h ł o p s k i e g o podkrakowskii u b i o r u z r. 1827, gdzie m ó w i n p . o f u t r z a n y c h spodniach haf w a n y c h w k w i a t y , o fartuszkach noszonych przez m ę ż c z y z n i W p o w s t a n i u l i s t o p a d o w y m obywatele K r a k o w a i z m i a ń s t w o o k r ę g u Wolnego M i a s t a w y s t a w i l i o d d z i a ł k r a k u s ć k t ó r y r u s z y ł do K r ó l e s t w a na pomoc p o w s t a ń c o m . Kazimit G i r t l e r t a k opisuje krakusa, k t ó r e g o w y e k w i p o w a ł i wys do powstania j a k o swego z a s t ę p c ę : „ U b i ó r , koszule, spodl p ł ó c i e n n e , r a j t u z y szaraczkowe s k ó r ą podszyte, b u t ó w dwie pat sukmana b i a ł a , druga na wierzch bura, szkalmierska. Czap k r a k o w s k a czerwona z c z a r n y m b a r a n k i e m , pas s k ó r z a n y T a k w y g l ą d a ł krakus drugiego p ó ł k u . " Girtler, Opowiadam t. I , s. 448. Gloger, Encyklopedia Staropolska, t . I I I , s. 94—95. Zagadnienie w p ł y w u u b i o r u krakowskiego na m u n d w o j s k o w y o m a w i a szczegółowo w zamieszczonym dalej a r t y k u Janusz K a m o c k i , dlatego nie b ę d ę się n i m t u szerzej zajinowa P r a g n ę t y l k o p o d k r e ś l i ć , że p r z y j ę c i e tego s t r o j u j a k o m u n d u i s t a ł o się j e d n y m z g ł ó w n y c h c z y n n i k ó w Uznania go p ó ź n i za s t r ó j n a r o d o w y . Chodzi o Zoriana D o l ę g ę Chodakowskiego i jego prat O Słowiańszczyżnie przed chrześcijaństwem i K a z i m i e r z a Brt d z i ń s k i e g o s t u d i u m O kłasyczności i romantyczności. Czerp t u z p r a c y J . St. B y s t r o n i a , Kultura ludowa, k t ó r y obszern: o m a w i a t ę s p r a w ę na s. 376—386. B y s t r o ń , Kultura ludowa, s. 388; Seweryn, Strój Krala itiaków wschodnich, s. 31—32. W latach t r z y d z i e s t y c h o d b y ł się w K r a k o w i e ś l u b c ó r l jednego z w y b i t n y c h f i z y k ó w , profesora U n i w e r s y t e t u Jagiellon skiego. Orszakowi weselnemu t o w a r z y s z y ł a do k o ś c i o ł a banderii k r a k o w i a k ó w . N a d o w ó d rozpowszechnienia się tego zwyczajt c y t u j e się ś l u b c ó r k i c a d y k a z B o b o w e j , gdzie również wystąpili banderia k r a k o w s k a z ł o ż o n a z miejscowych ż y d ó w przebranycl w stroje k r a k o w s k i e . Bogata dokumentacja fotograficzna tej UFO c z y s t o ś c i znajduje się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficznegt w Krakowie. B y s t r o ń , op. c i t . , s. 401 pisze: „ G d y s ł y s z y m y o j a k i m i balu k o l o n i i polskiej g d z i e ś za g r a n i c ą , to zazwyczaj dowia d u j e m y się o tancerzach w strojach l u d o w y c h , k t ó r y c h przyjmo­ wano z aplauzem; o t ó ż stroje te prawie zawsze s ą , czy t e ż raczej m a j ą b y ć k r a k o w s k i e . W t a k i c h t e ż strojach w y s t ę p u j ą grupy e m i g r a n t ó w na u r o c z y s t o ś c i a c h n a r o d o w y c h ; włościanie z Pomo­ rza czy spod W i l n a , k t ó r z y n i g d y K r a k o w a nie widzieli, robotnicy z Ł o d z i czy W a r s z a w y d e m o n s t r u j ą s w ą p o l s k o ś ć , w k ł a d a j ą c s t r ó j k r a k o w s k i ; po k r a k o w s k u s ą t e ż przybrane dzieci emi­ g r a n t ó w , k t ó r e c z ę s t o nie u m i e j ą j u ż poprawnie m ó w i ć po p o l s k u " . 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 U. 1 — repr. ż a r t . K . Girtłera w „Tyg. Ilustrowanym", 1864, X , s, 404; ii. 2 — zbiory Gabinetu Rycin Muzeum Narodowego w Krakowie; il. 3-8 — zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie; i i . 7-11 — zdjęcia d. agencji fotograficznej „Światowid", klisze obecnie w arch. Muz. Etn. w Krakowie Fot.: M. Maśllriski — i l . 1 (repr.), 6; J. Kubiena — i l . 4, 5 �