-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4664c4cbdf02c8a50a107ee6068de60f.pdf
497166a4fa126728006d8423905e1233
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1178
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1984
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1085
Title
A name given to the resource
Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.11-30
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
Sokolewicz, Zofia
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
f
v
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2
P L I S S N 0071-1861
CZĘŚĆ
I
ZOFIA SOKOLEWICZ
I
I
l'
i
i
I
J
1
i
I
¡
!
PODSTAWOWE MODELE N A U K I
A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE
E T N O L O G I I W POLSCE
"
Część
•
I
R o z w ó j n a u k i w X X w . odznacza się e k s p l o z j ą t e o r i i n a u k o w y c h .
M ó w i się j u ż nie o j ę z y k u , ale o j ę z y k a c h n a u k i , a w konsekwencji p o
w s t a j e p r o b l e m korespondencji (lub jej b r a k u ) m i ę d z y t e o r i a m i . F a k t
w i e l o ś c i t e o r i i zmusza badaczy do w y b o r u m i ę d z y n i m i . W y b ó r jest
n a j c z ę ś c i e j n i e u ś w i a d a m i a n y i p o m i n ę t u jego p r z y c z y n y i mechanizmy.
R ó ż n o r o d n y c h propozycji i k o m b i n a c j i teoretycznych, a t y m s a m y m
i k o n i e c z n o ś c i w y b o r ó w jest coraz w i ę c e j . S p o ł e c z n o ś ć uczonych po¬
w i ę k s z a się wszak proporcjonalnie do w z r o s t u s p o ł e c z e ń s t w a . B r a k jest
j e d n e j , w i o d ą c e j orientacji (lub nie p o t r a f i m y j e j z a u w a ż y ć ) , do k t ó r e j
m o ż n a b y o d n o s i ć w c i ą ż p o w s t a j ą c e teorie. N a u k a idzie w i e l o m a j u ż
t o r a m i . D l a jej przedstawienia nie w y s t a r c z y j u ż metafora drzewa e w o
l u c j i . P o t r z e b n y jest raczej r y s u n e k niepoliczalnej liczby r ó w n o l e g ł y c h
l i n i i procesu historycznego, o n i e p o w t a r z a l n y c h przebiegach. Tak w i ę c
p o w s t a ł a w X X w . potrzeba badania samej n a u k i , potrzeba s o c j o l o g i i
i filozofii n a u k i , k t ó r e m o g ł y b y u p o r z ą d k o w a ć ten chaos p o w s t a ł y z ob¬
l i t o ś c i i r ó ż n o r o d n o ś c i t w i e r d z e ń epistemologicznych.
W 2 p o ł o w i e X X w . socjologia n a u k i (nie m ó w i ą c o starszej od n i e j
f i l o z o f i i n a u k i ) charakteryzuje się dość dobrze z d e f i n i o w a n y m p o l e m
b a d a ń . P o c z ą t k a m i s i ę g a w p r a w d z i e do K . M a r k s a i E. D u r k h e i m a , a w i ę c
jest mocno osadzona w X I X w., ale k s z t a ł t w y r a ź n i e j s z y n a d a j ą j e j do¬
p i e r o M . Weber i K . M a n n h e i m , i g ł ó w n i e d z i ę k i n i m zyskuje sobie
1
2
I
I
i
j
I
3
1
M. M u l k a y , Science and the sociology of knowledge, London 1979; R. К e¬
a t , J . U r r y , Social theory as science, London 1975; K . M a n n h e i m , Essays
•on the sociology of knowledge, London 1952.
R. A г о n, L a philosophie critique de I'histoire, Paris 1969; J . Ż y c i ń s k i ,
Język i metoda, K r a k ó w 1983.
• M. W e b e r , Wirtschaft und Gesellschaft. Grundriss der verstehenden
Sobiologie, Tubingen 1976, s. 1; R. K . M e r t o n , Social theory and social structure,
New York 1957; K . M a n n h e i m , Ideology und Utopia, New York 1936.
2
1
\
�p
—
,
I'
I
12
j
I
!
i
;
ona p r a w o obywatelstwa. M i m o to j e j k r z e p n i ę c i e jako osobnej d y s c y p l i n y nie jest do dziś z a k o ń c z o n e . W 1981 r. Jerzy Szacki pisze, „iż so¬
cjologia w i e d z y jest do dzisiaj d y s c y p l i n ą d a l e k ą od usystematyzowania
i sprecyzowania s w y c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e ń " . N i e m n i e j jednak staje
s i ę jasne, że s p o s ó b , w j a k i badamy r z e c z y w i s t o ś ć , p r z y j m o w a n e przez
nas z a ł o ż e n i a o j e j charakterze, a przede w s z y s t k i m r e z u l t a t y naszych
b a d a ń n o s z ą znamiona nowej j a k o ś c i , są „ w y t w o r e m k u l t u r o w y m " —
j a k b y p o w i e d z i a ł K . M o s z y ń s k i , są „ f a k t e m h i s t o r y c z n y m " — j a k o t y m
m ó w i K . D o b r o w o l s k i i t y m s a m y m m o g ą , a nawet p o w i n n y b y ć p r z e d
m i o t e m badania j a k o i s t o t n y element k u l t u r y .
Wspomniane w y ż e j procesy powstawania n o w y c h t e o r i i i p o r ó w n y
w a n i a i c h ze s o b ą zapewne nie p r z e b i e g a j ą t a k ostro na gruncie etno
l o g i i , j a k na obszarze i n n y c h nauk. Etnologia nie c i e r p i na n a d m i a r t e
o r i i , a czasami nawet w y d a j e się, że m a m y do czynienia w r ę c z z i c h
b r a k i e m . J e d n a k ż e nawet w takiej s y t u a c j i pozostaje p r o b l e m p o r o z u
m i e w a n i a się m i ę d z y z w o l e n n i k a m i r ó ż n y c h t e o r i i , a co w a ż n i e j s z e —
sprawa p o r ó w n y w a n i a u z y s k i w a n y c h przez n i c h r ó ż n y m i d r o g a m i r e z u l
t a t ó w . N i e j e d n o k r o t n i e trzeba w y j a ś n i ć , czy badacze r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż
ne orientacje teoretyczne b a d a j ą t e n sam przedmiot czy i n n y . T a k czy
inaczej istnieje k o n i e c z n o ś ć p o r ó w n y w a n i a ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i e t n o logicznych.
W 1 p o ł o w i e X X w . kwestie te m o ż e z p e r s p e k t y w y czasu są niecoprostsze. W t y m okresie w w i ę k s z o ś c i europejskich ś r o d o w i s k etnologiczn y c h k r ó l o w a ł y teorie ewolucjonistyczne. Teorie s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z ñ e j , w t y m teoria k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e
w Niemczech, A u s t r i i i Szwajcarii, podczas gdy w k r a j a c h anglosaskich.
p o w s t a ł f u n k c j o n a l i z m . Dyskusje m i ę d z y przedstawicielami r ó ż n y c ł i
orientacji b y ł y rzadkie. W i e l o k r o t n i e h i s t o r y c y e t n o g r a f i i zastanawiali
się na p r z y k ł a d nad stosunkiem f u n k c j o n a l i z m u B r o n i s ł a w a Malinow¬
skiego do s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j O. Schmidta. O t ó ż w latach
30-tych B . M a l i n o w s k i atakuje ostro s z k o ł ę k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n ą m . i n .
w h a ś l e culture .
Ze znanych m i relacji u c z e s t n i k ó w jego s e m i n a r i ó w
( L . M a i r , R. F i r t h , I . Schapera) m o ż n a w n o s i ć , że nie szczędził jej z ł o ś l i
w y c h ocen k r y t y k u j ą c z a ł o ż e n i a metodologiczne. S ą d z i ł , że p o s z u k i w a n i a
i rekonstrukcje h i s t o r y c z n y c h p r o c e s ó w etnicznych i k u l t u r o w y c h na
podstawie m a t e r i a ł u etnograficznego są nienaukowe i b e z w a r t o ś c i o w e .
Odrzuca je w całości pod zarzutem, że w y n i k i b a d a ń nie m o g ą b y ć w e r y -
ZOFIA SOKOLEWICZ
4
s
'
i
j
j
j
i
j
|
6
I
4
J . S z a c k i , Historia myśli socjologicznej,
Warszawa 1981, t. 1, s. 27.
5 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienia metodologii nauk w Polsce w dobie Od
rodzenia, Warszawa 1953; t e n ż e , Dwa studia nad powstaniem kultury
ludoweř
w Karpatach Zachodnich, [w:] Studia historyczne ku czci Stanisława
Kutrzeby,.
t. 2, K r a k ó w 1938, s. 181-246, mapa 1.
' B. M a l i n o w s k i , Culture, Encyclopaedia
of the social sciences, t. IV„
New York 1931, s. 621-646.
л
�13
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
f i k o w a n e . W y d a j e się, że n i g d y nie dochodzi jednak do d y s k u s j i m i ę d z y
s z k o ł a m i . N a temat k o n k r e t n y c h b a d a ń , w b o g a t y m d o r o b k u M a l i n o w
skiego o d n o t o w u j e m y szereg recenzji r ó ż n y c h prac, od E. D u r k h e i m a ,
G. F r a z e r a , po a r t y k u ł y o d n o s z ą c e się do pograniczy j ę z y k o z n a w s t w a ,
p r a w a , e k o n o m i i , psychoanalizy. W ś r ó d t y c h prac znajduje się zaledwie
jedna w s k a z u j ą c a na ś l a d d y s k u s j i nad z a ł o ż e n i a m i epistemologicznymi
i n n y c h szkół w etnologu. Jest to The Life of Culture
przygotowana
w s p ó l n i e z G. E l l i o t S m i t h e m , (?) H e r b e r t e m , J. Spindenem i A l e k s a n
d r e m Goldenweiserem.
7
8
9
M o ż e dalsze poszukiwania z w i ą z a n e z w y d a n i e m Dzieł
wszystkich
Malinowskiego
pozwolą nam ustalić dokładniej z k i m dyskutował,
a kogo p o m i j a ł on milczeniem (w d r u k u ) . Jak w y n i k a z dotychczasowych
u s t a l e ń , to do d y s k u s j i m i ę d z y przedstawicielami obu szkół n i e dochodzi,
g d y ż jedna dla d r u g i e j j a k b y nie istnieje
Stanowiska i c h p r z e d s t a w i
c i e l i są nie do pogodzenia. P r o b l e m y genetyczno-historyczne s f o r m u ł o
wane przez O. Schmidta nie d a d z ą się p r z e t ł u m a c z y ć na j ę z y k f u n k c j o n a l i z m u . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m k o m u n i k o w a n i a się czy p r z e k ł a d u
z jednego j ę z y k a na d r u g i . N a w e t w y k o r z y s t y w a n i e m a t e r i a ł ó w zebra
n y c h w tak r ó ż n y c h konwencjach pozostaje pod z n a k i e m zapytania c h o ć
b y z tego p o w o d u , że nie z a w i e r a j ą one n i e z b ę d n y c h dla d r u g i e j strony
informacji.
10
Te t r u d n o ś c i potencjalnego k o m u n i k o w a n i a się p o w s t a j ą z p o w o d u
p r z y j ę c i a przez k a ż d ą ze stron i n n y c h p y t a ń badawczych, i n n y c h m e t o d
analizy m a t e r i a ł u i wreszcie — i n n y c h z a ł o ż e ń o charakterze n a u k i , i n
nego m o d e l u n a u k i . O. W . S c h m i d t optuje za h i s t o r y c z n y m , h u m a n i s
t y c z n y m m o d e l e m etnologii. M a l i n o w s k i p r z y j m u j e p o z y t y w i s t y c z n y m o
d e l science i buduje e t n o l o g i ę , a p o t e m a n t r o p o l o g i ę s p o ł e c z n ą jako n a u k ę
w sensie ś c i s ł y m .
Etnologia i etnografia polska okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p o z o s t a w i ł a
n a m w spadku i n t e r e s u j ą c y i nie zawsze dziś doceniony, dorobek teore
t y c z n y . W s z a k ż e k a ż d y z p r o f e s o r ó w tego okresu p o z o s t a w i ł po sobie
' B. M a l i n o w s k i , recenzja z: D u r k h e i m , E . , Les formes
élémentaires
de la vie religieuse, „Folk-lore", vol. 24: 1913, s. 525-531.
• В . M a l i n o w s k i , Is humanism dead? recenzja z. F r a z e r, J . G., Publii
Ovidii Nasonis Fastorum Libri Sexi: The fasti of Ovid, „Naturę", vol. 125: 1939,
s. 847-849.
» G . E . S m i t h , B. M a l i n o w s k i , H . J . S p i n d e n, A . G o l d e n w e i s e r ,
Culture — the Diffusion controversy, London 1928.
B . M a l i n o w s k i , Dzieła wszystkie, t. 1-3, Warszawa 1979 i n. Należy
tylko wyrazić żal, że dane zawarte w pierwszych tomach nie zawierają nowych
ustaleń dotyczących twórczości Malinowskiego.
Tradycja ustna przekazuje opinie zwolenników szkoły kulturowo-historycznej o funkcjonalizmie i Malinowskim porównując ten kierunek do dziennikarstwa
(J. Manugiewicz); też A . R. R a d с 1 i f f e - В r o w n, Method in social anthropo
logy, Chicago 1958.
1 0
1 1
�14
ZOFIA
SOKOLEWICZ
I
1
12
i n n ą , o r y g i n a l n ą p r o p o z y c j ą m e t o d o l o g i c z n ą : S. P o n i a t o w s k i , K . M o
s z y ń s k i , E. F r a n k o w s k i , J. C z e k a n o w s k i , B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z - J ę d r z e j e w i c z o w a , J. S. B y s t r o ń , K . D o b r o w o l s k i , p o
m i j a j ą c t u uczonych p o k r e w n y c h n a u k (S. Czarnowski, L . K r z y w i c k i )
l u b m ł o d s z y c h badaczy (J. O b r ę b s k i , K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a ) . C. B a u
d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a p r ó b u j e w jednej z p u b l i k a c j i *
d o k o n a ć p r z e g l ą d u o w y c h p r o p o z y c j i t r a k t u j ą c je tak, j a k b y się u z u p e ł
n i a ł y . Dziś w i d z i m y , że n i e ł a t w o b y ł o je d o d a ć do siebie. K a ż d y z t y c h
n u r t ó w w y k o r z y s t u j e m y dziś j a k b y oddzielnie, i c h losy c z e k a j ą jeszcze
na w y c z e r p u j ą c e opracowanie h i s t o r y k a n a u k i . W i e m y jednak, ż e za
r ó w n o d r u k o w a n e nieliczne p o l e m i k i j a k i t r a d y c j a ustna
w s k a z u j ą na
poszukiwanie przez k a ż d e g o z w y m i e n i o n y c h w y ż e j badaczy swoich w ł a s
n y c h , r ó ż n i ą c y c h i c h d r ó g . Te p r ó b y nie d o p e ł n i a j ą się, c h o ć ł ą c z n i e
t w o r z ą bardzo r ó ż n o b a r w n y obraz z a i n t e r e s o w a ń polskiej etnografii o k r e
su m i ę d z y w o j e n n e g o .
Do zerwania ciągłości t r a d y c j i n a u k o w e j w etnologii polskiej p r z y
c z y n i ł y się w d u ż e j mierze nie t y l k o w o j n a i ś m i e r ć l u b emigracja c z ę ś c i
p r o f e s o r ó w . M a w t y m s w ó j u d z i a ł r ó w n i e ż dyskusja na t e m a t stosowa
nia metod m a t e r i a l i z m u dialektycznego i historycznego jako j e d y n i e
pewnych naukowo i zapewniających właściwe w y n i k i b a d a ń . Programy
budowane zgodnie z t y m i metodami l u b z b l i ż a j ą c e się do n i c h e l i m i n o
w a ł y w i ę k s z o ś ć p y t a ń s t a w i a n y c h przez e t n o g r a f i ę okresu m i ę d z y w o j e n
nego. Najbardziej o b r o n n ą r ę k ą w y s z ł a z okresu p i e r w s z y c h 10 lat p o
I I w o j n i e ś w i a t o w e j orientacja s o c j o l o g i z u j ą c a n a w i ą z u j ą c a do r o z b u d o 13
14
15
1 6
17
18
1
2 0
2 1
** S. P o n i a t o w s к i, O pochodzeniu i praojczyźnie
Ariów, [w:] Wiedza o Pol
sce, t. 1, Warszawa 1932.
K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian,
t. 1-2, cz. 1-2, K r a k ó w 1925¬
1939.
E . F r a n k o w s k i , Sztuka Ludowa, ,[w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warsza
wa 1935.
" J . C z e k a n o w s k i , Wstęp
do historii Słowian,
L w ó w 1927.
i«C.
Baudouin
de
Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Ze studiów
nad obrzędami
weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929.
" J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1947.
K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w.,
Warszawa 1923; t e n ż e ; Zagadnienie kultury, {w:] Kalendarz Ilustrowany
Ku
riera Codziennego na rok 1937, R. 10, K r a k ó w 1936, s. 68-71; t e n ż e , Ze
studiów
nad życiem społecznym
i kulturą, Wrocław 1968.
»C.
Baudouin
de
Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewic z o w a , Materiał
naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. X X I I : 1923.
» Najtrafniejszym, choć (a może dlatego) najkrótszym opracowaniem historii
etnografii polskiej, jest: А. К u t r z e b i a n к a, Rozwój etnografii i etnologii w Pol
sce, K r a k ó w 1949.
Tradycja ustna nie jest wykorzystywana w pracach nad historią etnografii
polskiej. Wydaje się jednak, że maleńka próba, jaką zrobiłam wykorzystując ją
w artykule o J . S. Bystroniu, wypadła zachęcająco, por. Z. S o k o l e w i c z , Bystronia kultura „otwarta", „Kultura", 9 V I I 1972.
1 1
1 4
1 8
!
2 1
�15
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
22
wanego po w o j n i e p r o g r a m u K . D o b r o w o l s k i e g o , a t a k ż e w y w o d z ą c e
się r ó w n i e ż z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o p r ó b y K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j . Przez w y e l i m i n o w a n i e p e w n y c h k i e r u n k ó w i t r a d y c j i doszło do
c z ę ś c i o w e g o ujednolicenia postaw i metod badawczych. D o w o d e m tego
są publikacje z lat 1953-1970. F u n k c j o n a l i z m w zasadzie nie z n a l a z ł k o n
t y n u a t o r ó w w Polsce poza osobą A . W a l i g ó r s k i e g o
i mało znaczącymi
p r ó b a m i k i l k u badaczy m ł o d s z e g o pokolenia , ś w i a d o m y c h , że k i e r u n e k
ten przechodzi k r y z y s , a nie d a j ą c y c h propozycji jego p r z e k s z t a ł c e n i a .
S t r u k t u r a l i z m zapowiadany w etnografii n i e ś m i a ł o w 1960 r.
Smutkiem
tropików
r o z w i j a się faktycznie od 1972 r. M i m o w i ę c w i e l u i n d y w i d u
a l n y c h i o r y g i n a l n y c h p r ó b ( w ś r ó d k t ó r y c h n a l e ż y w y m i e n i ć dyskusje
z lat 1947-1948 w P T L ) etnologia polska nie cierpi na nadmierne z r ó ż
nicowanie postaw badawczych. Dopiero koniec lat 70-tych p r z y n o s i ,
niewielkie z r e s z t ą ,
ożywienie
teoretyczne. Zapewne t e ż d u ż ą r o l ę
w u ś w i a d o m i e n i u ^ ś o b i e przez e t n o g r a f ó w polskich w a g i p r o b l e m ó w teore
t y c z n y c h o d g r y w a synteza etnografii p o l s k i e j
n i e z a l e ż n i e od tego, k t o
ją j a k ocenia. U p r z y t a m n i a ona w s z y s t k i m , na jakie p y t a n i a udzielono
odpowiedzi i czy są to odpowiedzi z a d o w a l a j ą c e , u ł a t w i a zobaczenie t y c h
spraw, k t ó r y m i się nie zajmowano l u b zajmowano w nie dość s t a r a n n y
s p o s ó b , p y t a ń , k t ó r y c h nie postawiono, a m o ż n a b y ł o je p o s t a w i ć . B i b l i o 2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
» K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania,
metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 72-83.
K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Pomoc wzajemna i
współdziałanie
w kulturach ludowych, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. V I I I - L X : 1951, oraz.
inne zawarte w tym tomie artykuły na temat tradycji współdziałania na wsi pol
skiej.
A. W a l i g ó r s k i , Antropologiczna koncepcja człowieka,
Warszawa 1973.
ИМ.
Trawińska-Kwaśniewska,
Zagroda chłopska,
Wrocław
1968;
Z. S o k o l e w i c z , Analiza funkcjonalno-strukturalna
zmian kulturowych w spo
łeczności chłopskiej,
[w.] K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (red.), Zmiany kultury
chłopskiej,
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 51-73: t e j ż e , O nie
których
ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu
w tłumaczeniu
zmiany kul
turowej, „Etnografia Polska", t. X I I I : 1969, z. 1, s. 25-43; K . K w a ś n i e w i c z o w a ,
Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współczesnych
przeobrażeń
wsi
podkrakow
skiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. krakowskim,
Wrocław—Warszawa—Kra
k ó w 1979.
« ¡ I . J a r v i e , Revolution in anthropology, London 1964.
/
Tłumaczenie pierwszej pracy С. Lévi-Straussa na język polski ukazało s i ę
w 1960 r. (Smutek tropików),
a następne prace ukazały się dopiero w 1968 r. (Tote
mizm i Rozmowy z C. LéviStraussem).
Myśl Nieoswojoną
wydano w 1969 r. Znany
z oryginałów swoich prac w środowisku naukowym nie budził szczególnych dys
kusji aż do początku lat 70-tych. Por. też Z. S o k o l e w i c z , T. D r e w n o w
s k i , Dzicy i cywilizowani, z profesorem C. Lévi-Straussem
rozmawiają...",
„Poli
tyka", 4 V I I 1964.
» Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, pod red. M. Biernackiej,
B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A . Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław—
Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976 (t. 1), 1981 (t. 2).
! 3
M
i 7
�—
Г :
36
-
-
ZOFIA SOKOLEWICZ
g r a f í a syntezy u j a w n i a natomiast znakomicie fakt, że m a t e r i a ł y zbierane
w o k r e ś l o n y m celu m o g ą nie z a w i e r a ć (i n a j c z ę ś c i e j nie z a w i e r a j ą ) i n
f o r m a c j i n i e z b ę d n y c h dla realizacji innego celu badawczego. Sprawa
p o r ó w n y w a n i a r ó ż n y c h orientacji badawczych staje się r ó w n i e ż i z tego
powodu s p r a w ą ważną.
P o r ó w n y w a n i e czegokolwiek w y m a g a znalezienia w s p ó l n e g o m i a n o w
nika. Ustalenie go w celu p o r ó w n y w a n i a t e o r i i w y m a g a oderwania się
od etnologii i z w r o t u k u t e o r i i n a u k i .
P r z y c z y n z r ó ż n i c o w a n i a w s p ó ł c z e s n e j n a u k i poszukujemy u t a r t ą d r o
g ą w zasadniczej r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w na i s t o t ę ś w i a t a i i s t o t ę poznania
u Platona i Arystotelesa, ewentualnie s i ę g a m y do ź r ó d e ł r ó ż n i c w nauce
n o w o ż y t n e j , t j . do Kartezjusza i Bacona. I w y d a j e się, że nie dość —
w k a ż d y m razie na gruncie etnografii — starannie analizujemy to, co
z d a r z y ł o się w filozofii po Kancie, jako reakcja na i d e a l i z m heglowski.
A dzisiejsze k i e r u n k i w etnologii t k w i ą s w y m i k o r z e n i a m i w z r ó ż n i c o
w a n i u postaw poznawczych p o w s t a ł y m w k o ń c u X V I I I i w X I X w .
N a w i ą z u j ą p r z e c i e ż do neokantyzmu, p o z y t y w i z m u , m a r k s i z m u oraz fe
n o m e n o l o g i i ! egzystencjalizmu.
2 9
W p ł y w y n e o k a n t y z m u na e t n o l o g i ę ś w i a t o w ą u j a w n i ł y się w postaci
zafascynowania p r o p o z y c j a m i E. Cassirera , przedstawiciela s z k o ł y marb u r s k i e j . Znacznie silniejsze są w p ł y w y d r u g i e j odnogi tego k i e r u n k u , t j .
s z k o ł y b a d e ń s k i e j . M o d e l n a u k i humanistycznej p r o p o n o w a n y przez
W.. Windelbanda i H . R i c k e r t a r o z w i n i ę t y przez W . D i l t h e y a z o s t a ł wszak
że p r z y j ę t y przez O. W . Schmidta. W i n n e j nieco w e r s j i zaakceptowany
b y ł poprzez prace M . Webera, a p o ś r e d n i o przez s z k o ł ę c h i c a g o w s k ą .
R e p r e z e n t o w a ł go F . Znaniecki. Modele socjologii i etnologii h u m a n i s
tycznej w y w o d z ą się w p r o s t ze s z k o ł y b a d e ń s k i e j i chicagowskiej.
Z r ó w n ą j e d n a k ż e siłą na utworzenie m o d e l u n a u k i X I X w . oddzia
ł y w a ł p o z y t y w i z m . Jego znaczenie dla etnologii polega nie t y l k o na t y m ,
że b y ł filozofią ewolucjonizmu. Istotne o k a z a ł y się w p ł y w y przede w s z y s t
k i m tzw. pozytywizmu I I , czyli empiriokrytycyzmu. Pozytywizm w y
w a r ł silny w p ł y w na E. D u r k h e i m a , a w i ę c p o ś r e d n i o na c a ł e pokolenie
e t n o l o g ó w pierwszych dwudziestu — t r z y d z i e s t u lat X X w . B . M a l i n o w
ski o d z i e d z i c z y ł k o n c e p c j ę n a u k i nie t y l k o po E. D u r k h e i m i e — n i e
w ą t p l i w i e jeszcze z rodzinnego K r a k o w a w y w i ó z ł w p ł y w y e m p i r i o k r y t y c y z m u . Wszyscy badacze, k t ó r z y sądzili, że etnologia jest n a u k ą
30
3 1
'
i
f
I,
I
" Z . S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), {w:]
Historia etnografii polskiej, pod red. M. T e r l e c k i e j , Wrocław—Warszawa—Krak ó w 1973, s. 115-169; M. F r a n k o w s k a ,
Etnografia polska po 1939 г., tamże, nie
wyczerpują zagadnienia. Sprawa nie została dostatecznie przebadana przez historyka nauki.
«° E . C a s s i r e r , Esej o czowieku, Warszawa 1974.
|l
J
4
I
!
�17
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
{science), a nie t y l k o s z t u k ą (art) musieli w t y c h czasach o p o w i e d z i e ć się
po stronie p o z y t y w i z m u l u b m a r k s i z m u . I aż do lat 50-tych X X w . w et
nologii polskiej p r z e w a ż a ł y zdecydowanie w p ł y w y p o z y t y w i z m u . M o ż n a
b y z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że f a k t y c z n i e - s ą one silne do dziś dnia .
3 2
J e d n a k ż e neokantyzm, p o z y t y w i z m , m a r k s i z m , ż e b y w y l i c z y ć n a j
silniejsze orientacje 2 p o ł o w y i p o c z ą t k ó w X X w., p o m i j a j ą c drobniejsze,
m n i e j oryginalne, choć i n t e r e s u j ą c e dla etnologa, j a k na p r z y k ł a d t z w .
m e t a f i z y k ę i n d u k c y j n ą W . W u n d t a , nie w y c z e r p a ł y wachlarza m o ż l i w y c h
r o z w i ą z a ń sporu o r z e c z y w i s t o ś ć , o zasady teoriopoznawcze, o r e a l n o ś ć
ducha i miejsce dla niego w r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego n a l e ż y t u w s p o m n i e ć
jeszcze f e n o m e n o l o g i ę i 'egzystencjalizm. Ta pierwsza orientacja istotna
jest do dziś dnia W etnologii — od Husserla w y w o d z i m y b o w i e m M . E l i a dego, R. Otta, s z k o ł ę u t r e c h t s k ą w fenomenologii z a s ł u ż o n ą dla b a d a ń
religioznawczych z jej i s t o t n y m i w p ł y w a m i na inne d y s c y p l i n y nawet
na tak o d l e g ł e , j a k np. geografia . Natomiast t r u d n o jest m ó w i ć o w p ł y
w a c h egzystencjalizmu w etnologii z w ł a s z c z a polskiej. Jest to jeszcze
jeden' p r o b l e m dla h i s t o r y k a n a u k i .
3 3
3 4
R o z w a ż a n i a na temat r ó ż n y c h modeli n a u k i p u b l i k o w a ł w „ E t n o
g r a f i i P o l s k i e j " po raz pierwszy n i e o d ż a ł o w a n y G e r h a r d K l o s k a j u ż
w 1975 r .
A r t y k u ł ten, jak się zdaje, nie m i a ł szerszego o d d ź w i ę k u . Ja
sama na posiedzeniu K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N w czerwcu
1979 r. w y g ł o s i ł a m referat pt. „ P o d s t a w o w e modele n a u k i a s p o s ó b u p r a
w i a n i a etnologii w Polsce". Z a m i e r z a ł a m w s k a z a ć w n i m na p r z y c z y n y
p e w n y c h t r u d n o ś c i w k o m u n i k o w a n i u się badaczy m i ę d z y sobą, na po
s ł u g i w a n i e się przez n i c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i n a u k o w y m i , stawianie sobie
r ó ż n y c h p y t a ń . S ą d z ę , że m i m o t y c h t r u d n o ś c i w p r z y n a j m n i e j j e d n y m
momencie p o r ó w n y w a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h k i e r u n k ó w badawczych jest
konieczne. W t e d y mianowicie, gdy f o r m u ł u j e m y p y t a n i a badawcze i za
s t a n a w i a m y się, w j a k i s p o s ó b na nie o d p o w i e d z i e ć , j a k ą p r o c e d u r ę ba
dania p r z y j ą ć .
3 5
Z tego p o w o d u do uniwersyteckiego p r o g r a m u t e o r i i k u l t u r y
obowią-
» Chciałabym wykazać to w cz. I I tego artykułu poddając analizie niektóre
współczesne prace etnologów polskich Myślę, że wskazał na ho też P. S z t o m p k a ,
Metoda funkcjonalna w socjologii i antropologii społecznej.
Studium
analityczne,
Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971; t e n ż e , Teoria i wyjaśnienie,
z me
todologicznych problemów
socjologii, Warszawa 1973,
и А. С. M. J a n s e n, A phenomenological orientation in the spatial sciences?
Amsterdam 1980 (materiały powielane z konferencji organizowanej w kwietniu
1980 r. przez Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet w Amsterdamie, archiwum K a
tedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego).
M C . L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików,
Warszawa 1968, s. 57 n. Można
przypuszczać, że przez pewien czas C. Lévi-Strauss pozostawał pod urokiem egzys
tencjalizmu. Trudno sądzić jednak, by zostawiło to trwały ślad w jego pracach.
G. K l o s k a ,
Trzy modete nauk społecznych,
„Etnografia Polska", t . X I X :
1975, z. 2, s. 109-137.
8 5
2 _ Etnografia Polska t. 28/2
�f
J
18
ZOFIA SOKOLEW1CZ
i
j
jł
I
I
'
¡
I
|
I
I
ż u j ą c e g o s t u d e n t ó w etnografii w Warszawie wprowadzono od 1978 r .
r o z w a ż a n i a na temat modeli n a u k i , a z w ł a s z c z a m o d e l i n a u k s p o ł e c z n y c h ,
Niniejszy szkic jest s k r ó t e m n a j w a ż n i e j s z y c h p u n k t ó w tego p r o g r a m u .
J e ż e l i jest wiele etnologicznych t e o r i i k u l t u r y to czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć
je m i ę d z y s o b ą ? Jak to r o b i ć ? Czy m o ż n a p o r ó w n y w a ć r e z u l t a t y b a d a ń ,
w k t ó r y c h p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m jest „ w y t w ó r k u l t u r o w y " ( K . Mo¬
s z y ń s k i ) , „ f a k t h i s t o r y c z n y " ( K . Dobrowolski), „ i n s t y t u c j a " ( B . M a l i n o w ski), „ z n a c z e n i e " i „ s t r u k t u r a " (C. L é v i - S t r a u s s ) ? C z y te j e d n o s t k i t a k
sonomiczne o d p o w i a d a j ą w r z e c z y w i s t o ś c i t e m u samemu? A co m o ż n a
powiedzieć o innych pojęciach tych teorii ?
Koncepcja modelu n a u k i u m o ż l i w i a p o r ó w n a n i e ze s o b ą r ó ż n y c h t e o r i i t w o r z ą c dla n i c h rodzaj w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a . W filozofii i socjol o g i i n a u k i napisano na t e n temat j u ż dość d u ż o . P o r ó w n u j ą c ze s o b ą
sposoby p o s t ę p o w a n i a r ó ż n y c h uczonych, w t y m r ó w n i e ż t y c h , k t ó r y c h
p o s t ę p o w a n i e s t a ł o się w z o r e m , modelem dla i n n y c h — j a k np. opisany
przez G. K l o s k ę , E. D u r k h e i m , M . Weber czy G. M y r d a l — m o ż n a d o j ś ć
do w n i o s k u , że k a ż d y z badaczy b u d u j ą c s w o j ą t e o r i ę m u s i o d p o w i e d z i e ć
na k i l k a p o d s t a w o w y c h p y t a ń . Odpowiedzi na nie są w s k a ź n i k i e m na t o ,
j a k i m modelem n a u k i dany badacz p o s ł u g u j e s i ę w swojej pracy. A w i ę c
przede w s z y s t k i m m u s i u s t a l i ć , czy p r z y j m u j e z a ł o ż e n i e - o j e d n o ś c i
p r z e d m i o t u n a u k i i w konsekwencji, czy o d r ó ż n i a n a u k ę od s z t u k i czy
nie? Czy p r z y j m u j ą c t e z ę o j e d n o ś c i n a u k i p r z y j m u j e za w z ó r do n a ś l a
dowania n a u k i eksperymentalne? Jak o k r e ś l a r e l a c j ę m i ę d z y p r z e d m i o
t e m a p o d m i o t e m badania? Czy na p r z y k ł a d przedmiot badania istnieje
n i e z a l e ż n i e od badacza, k t ó r y poznaje go p a t r z ą c się n a ń niejako z d y s
tansem czy t e ż m a m y t u do czynienia ze ścisłą z a l e ż n o ś c i ą p r z e d m i o t u
i podmiotu? Co stanowi ź r ó d ł o poznania: dane empiryczne, dane obserwa
cyjne, nasze p r z e ż y c i a , odczucia czy inne jeszcze f o r m y ? Jak się p r z e d
stawia relacja m i ę d z y t e o r i ą a o b s e r w a c j ą ? Czy w t e o r i i m o g ą z n a l e ź ć
się dane, k t ó r y c h nie m a w obserwacji? J a k i t y p w y j a ś n i a n i a p r z y j m u j e
dany autor (przez o d w o ł a n i e się do p r a w o g ó l n y c h l u b s t a t y s t y c z n y c h
ustalanie miejsca elementu w systemie, o k r e ś l a n i a s t r u k t u r y z j a w i s k a
etc.)? Czy autor w y r ó ż n i a w r z e c z y w i s t o ś c i poznawanej r ó ż n e p o z i o m y
zorganizowania l u b d o s t ę p n o ś c i obserwacji (poziom obserwowalny versus
nieobserwowalny) etc? Jakie są podstawowe p o j ę c i a j ę z y k a danej t e o r i i
(jednostka taksonomiczna, rozumienie czasu, przestrzeni etc.)? W j a k i
s p o s ó b sprawdza się t e o r i ę ? K i e d y u w a ż a się j ą za p r a w d z i w ą , a k i e d y
m o ż*n aM.o dPr zoul cai ćn уj ąi, jako
Knowing
n i e pand
r a w dbeing,
z i w ą ?London 1969; E . А. В u r 11, The meta
physical
ofy m
modern
science, k London
n , Philosophical
P r z y foundations
szczegółow
rozbiorze
r y t y c z n y1926;
m kTa .ż dB
e je nzt o analizowanych
3 6
3 7
•
l
]
•
J
I
i
l
<
'
!
foundations of the three sociologies, London 1980; M. H о 11 i s,
Philosophical thoughts on social action, Edinburgh, 1979.
K l o s k a , op. cit., s. 109 n
3 7
Models
•
of man»
'•)
1
¡
:
�19
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
t e o r i i trzeba p o s t a w i ć znacznie w i ę c e j s z c z e g ó ł o w y c h p y t a ń . P r z y k ł a d e m
m o ż e b y ć wspomniane w y ż e j o m ó w i e n i e K i o s k i l u b tego samego auto
ra egzegeza Totemizmu
C. L é v i - S t r a u s s a . U z n a ł a m jednak, że w y l i c z o
ne w y ż e j p y t a n i a p o z w a l a j ą na uzyskanie i n f o r m a c j i w y s t a r c z a j ą c y c h
do odpowiedzi na p y t a n i e , z j a k i m modelem n a u k i m a m y w k o n k r e t n y m
p r z y p a d k u do czynienia, j a k i e są z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze danego ba
dacza.
3 8
3 9
W ś l a d za t e o r e t y k a m i n a u k i m o ż n a w y r ó ż n i ć n a s t ę p u j ą c e , podsta
w o w e jej modele: klasyczny p o z y t y w i s t y c z n y , realistyczny i k o n w e n c j o
n a l n y (wszystkie zbudowane p r z y z a ł o ż e n i u j e d n o ś c i ś w i a t a i j e d n o ś c i
nauki). Z a k ł a d a j ą c jednak o d m i e n n o ś ć h u m a n i s t y k i od n a u k i sensu
stricto trzeba w z i ą ć pod u w a g ę n i e k t ó r e c h o ć b y z w ł a ś c i w y c h dla tego u j ę c i a
modeli, a to m o d e l h u m a n i s t y k i r o z u m i e j ą c e j i fenomenologiczny. .
I. P O Z Y T Y W I S T Y C Z N Y MODEL N A U K I
O p o z y t y w i z m i e w filozofii i o d p o w i a d a j ą c y m m u m o d e l u n a u k i na
l e ż y m ó w i ć ze ś w i a d o m o ś c i ą t r w a n i a tej o r i e n t a c j i od 150 lat, w jej r ó ż
n y c h fazach i odmianach. S p r a w i a to, że klasyczny p o z y t y w i z m Comte'a
niewiele m a w s p ó l n e g o i r ó ż n i się bardzo od p o z y t y w i z m u I I (empirio
k r y t y c y z m u ) czy n e o p o z y t y w i z m u k o ł a w i e d e ń s k i e g o . N i e m n i e j jednak
w y d a j e się, że podstawowe cechy tego, co n a z y w a m y p o z y t y w i s t y c z n y m
modelem n a u k i , są w z g l ę d n i e t r w a ł e do dziś. Model ten n a j p e ł n i e j chyba
relacjonuje C. G. H e m p e l . Z b u d o w a n y on z o s t a ł na z a ł o ż e n i u , że n a u k a
u m o ż l i w i a zdobywanie p r z e w i d y w a ń (to jest j e j celem) i t y m s a m y m
w y j a ś n i a ś w i a t . Jest to m o ż l i w e d z i ę k i s k o n s t r u o w a n i u t e o r i i s k ł a d a j ą
cych się z t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o k r e ś l a j ą c y c h s t a ł e stosunki m i ę d z y ele
m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i . T w i e r d z e n i a te, zwane też p r a w a m i , u m o ż l i w i a j ą
p r z e w i d y w a n i e zjawisk o d k r y w a n y c h na drodze systematycznej obserwa
cji i eksperymentu.
4 0
W y j a ś n i e n i e polega w i ę c na w y k a z a n i u , że badane „ c o ś " jest k o n k r e t
n y m przypadkiem tych regularności, przypadkiem działania prawa ogól
nego. Może b y ć w i ę c przewidziane r ó w n i e ż w p r z y s z ł o ś c i .
Istotne jest, że p r a w d a o w y c h t w i e r d z e ń nie jest po p r o s t u koniecz
n o ś c i ą l o g i c z n ą , nie m o ż e b y ć t e ż znana a priori. M u s i b y ć sprawdzona
na drodze obserwacji i eksperymentu, j e d y n y c h ź r ó d e ł p e w n e j i n i e p o d
w a ż a l n e j w i e d z y empirycznej. E k s p e r y m e n t i obserwacja s ą t e ż n a r z ę
dziem wszelkich t w i e r d z e ń , jeżeli m a j ą m i e ć one charakter n a u k o w y .
N a u k a nie musi, a n a w e t nie p o w i n n a s i ę g a ć w g ł ą b l u b poza z j a w i s
ka d o ś w i a d c z a n e przez c z ł o w i e k a w poznaniu z m y s ł o w y m . O d e j ś c i e o d
" K l o s k a , op. cit.
»» K ł o s к a, Totemizm C. Lévi-Straussa,
„Lud", t. 67: 1974.
«• C. H e m p e l , Metodologia nauk przyrodniczych,
Warszawa
Philosophy of natural science, Englewood Cliffs 1966.
1968;
tenże,
�20
ZOFIA S O K O I E W I C Z
i n f o r m a c j i dostarczanych n a m przez z m y s ł y jest zdaniem się na speku
lacje. T u odnajdujemy ź r ó d ł o a r g u m e n t ó w s k i e r o w a n y c h przez f u n k c j o nalistów przeciwko „spekulacjom szkoły kulturowo-historycznej
Moż
na sądzić, że te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y k r y t y k a m i r o d z ą c e j się s z k o ł y
k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , w y w o d z ą c y m i się z k r ę g u e w o l u c j o n i z m u bastianowskiego . To w ł a ś n i e p r z y j ę c i e tego samego m o d e l u n a u k i sprawia,
że i s t n i e j ą p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y e w o l u c j o n i z m e m a f u n k c j o n a l i z m e m ,
a obydwa k i e r u n k i r ó ż n i ą się zasadniczo od s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z
nej (gdyby nawet o d r z u c i ć t e o r i ę k r ę g ó w k u l t u r o w y c h ,
najtrudniejszą
do utrzymania).
4 2
43
P o g l ą d y pozytywistyczne na n a u k ę s t a ł y się ź r ó d ł e m oddzielenia tego
co u w a ż a n o , że m o ż e b y ć p r z e d m i o t e m poznania naukowego (to jest
w drodze e k s p e r y m e n t u i obserwacji i co się da w k o n s e k w e n c j i prze
w i d z i e ć jako seria n a s t ę p s t w ) , od tego, co jest w y t w o r e m w y o b r a ź n i
c z ł o w i e k a , jego uczuciami, t w ó r c z o ś c i ą , poezją, co jest n i e p r z e w i d y w a l n e ,
co — m ó w i ą c k r ó t k o — jest h u m a n i s t y k ą , inaczej s z t u k ą (ort
versus
science).
W p r z y p a d k u uznania c a ł e j r z e c z y w i s t o ś c i za jeden p r z e d m i o t n a u k i ,
należało podporządkować sferę humanistyki t y m samym rygorom i pro
cedurom badawczym, co sferę z w y c z a j o w ą b a d a ń e k s p e r y m e n t a l n y c h .
T y m samym g ł ó w n y m k r y t e r i u m prawdziwości teorii winno być empi
ryczne k r y t e r i u m z g o d n o ś c i z d o ś w i a d c z e n i e m , w n i o s k i z a ś n a l e ż a ł o opie
r a ć na obserwacji i eksperymencie etc. O t y m , że nie jest to ł a t w e , ś w i a d
czą c h o ć b y z a r z u t y kierowane przez u c z n i ó w K . R. P o p p e r a (J. Agassi,
E. Gellner, I . Jarvie) p r z e c i w k o antropologii f u n k c j o n a l n e j , k t ó r a i c h
zdaniem — m i m o szumnych zapowiedzi — nie z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć ani
jednego p r a w a ściśle o g ó l n e g o . O tej t r u d n o ś c i ś w i a d c z ą chyba r ó w n i e ż
w y s i ł k i K . M o s z y ń s k i e g o . C h o ć o b j ą ł on j e d n y m aparatem p o j ę c i o w y m
c a ł ą k u l t u r ę , to jednak w p r z y p a d k u i n t e r p r e t a c j i s z t u k i p r ó b o w a ł o d
w o ł a ć się do pomocy idei bergsonowskich o d c h o d z ą c w ten s p o s ó b od
stosowanego klasycznego m o d e l u pozytywistycznego.
C. G. H e m p e l p d k r e ś l a , że w y j a ś n i a n i e p r z y b i e r a w p o z y t y w i s t y c z
n y m m o d e l u n a u k i o k r e ś l o n ą s t r u k t u r ę . Jej i s t o t n y m i c z ł o n k a m i są
4 4
4 5
4 1
A.
R. R a d c l i f f e
Brown,
The method in social anthropology,
London
1958.
4 2
S. O. S t o i l , Die Entwicklung der Volkerkunde von ihrer Anfangen bis in
die Neuzeit, „Mitteilungen der Geographische-Eth.iographische Gesellschaft", Zurich
1917-1918, t. 18, s. 105.
« S o k o l e w i c z, op. cit., s. 78; S z a c k i , op. cit., s. 413.
�21
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
46
eksplanandum
i eksplanans :
N a eksplanans
s k ł a d a j ą się p r a w a o g ó l n e
(na k t ó r y c h b r a k l u b t r u d n o ś c i w f o r m u ł o w a n i u u s k a r ż a j ą się zawsze
t a k z w a n i h u m a n i ś c i ) i w a r u n k i p o p r z e d z a j ą c e zaistnienie o k r e ś l o n e g o
zjawiska. S t a n o w i ą w i ę c one p r z e s ł a n k i w y j a ś n i a n i a . K l a s y c z n y p r z y k ł a d
r e a k c j i s ł u p k a r t ę c i w termometrze w ł o ż o n y m do g o r ą c e j w o d y s t a n o w i
w a r i a n t w y j a ś n i a n i a z w a n y dedukcyjno-nomologicznym. Ten t y p w y
j a ś n i a n i a stosowany b y ł w etnologii szeroko przez M a l i n o w s k i e g o i jego
s z c z e g ó ł o w ą a n a l i z ę p r z e d s t a w i ł P. S z t o m p k a . D r u g i m t y p e m w y j a ś
niania p o z y t y w i s t y c z n e g o jest i n d u k c y j n o - p r o b a b i l i s t y c z n e (statystycz
ne). W t y m p r z y p a d k u w eksplanansie
zamiast p r a w o g ó l n y c h z n a j d u j ą
s i ę statystyczne ( l u b probabilistyczne) generalizacje, a relacja m i ę d z y
p r z e s ł a n k a m i a w n i o s k i e m m a charakter indukcyjnego p r a w d o p o d o b i e ń
stwa. T e n s p o s ó b w y j a ś n i a n i a b y ł szeroko stosowany w a n t r o p o l o g i i ame
r y k a ń s k i e j rozdartej od c z a s ó w F . Boasa przez w ą t p l i w o ś c i co do s ł u s z
n o ś c i p r z y j ę c i a w badaniu k u l t u r y naukowego (scientific)
postępowania
czy t e ż raczej w y j a ś n i a n i a historycznego (w sensie r e k o n s t r u k c j i n i e
powtarzalnych i nieprzewidywalnych n a s t ę p s t w jednostkowych zdarzeń).
W y d a j e się że k u t e m u t y p o w i w y j a ś n i a n i a s k ł a n i a ł a się t z w . k a l i f o r niiska szkoła
antropologii a z w ł a s z c z a 2rupa s t a t y s t v k ó w p o d kierun—
47
J
tr
о
o
У
f
4 8
J
Sr
J
4 9
kiem H D r i v e r a
Z nimi współpracował S K l i m e k
u c z e ń Jana
Czekanowskiego. Dorobek tego ostatniego jest r ó w n i e ż z naszego p u n k t u
widzenia ogromnie i n t e r e s u j ą c y W s z a k ż e m o ż n a b y ł o sądzić że studia
w^ Niemczech w okresie ofensywy metodologicznej s z k o ł y k u l t u r o w o h i s t o r v c z n e i a w t v m t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h F Graebnera ( k t ó r e na
r e s z t ę ż v ć i a z a u r o c z y ł y S Poniatowskiego) nrzvciagna Czekanowskiego
do tego ś r o d o w i s k a A b v ł o to ś r o d o w i s k o mocno a k c e n ü m c e o d m i e n n o ś ć
h u m a n i s t y k i i n a u k i p r z y r o d n i c z y c h , o p t u j ą c e za modelem n a u k i W i n d e l R i c k e r t a Jest to iasne w pracach L Frobeniusa p o s z u k u j ą c e g o
w n s t a t e r z n e i i n s t a n c i i ducha" k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o
Jacach
5 0
O
W
S Ъ
h s meg
-ňř
H
k t ó r v n L ł wnrost o
Ankermanna i F
duchu" r ó z n v c h kultur «
Graebnera
w
Zapewne j e d n a k ' f a k t
ora
że
* H e m p e 1, op. cit., s. 403.
« S z t o m p k a , op. cit.
H . Е. D r i v e r , Cultural Diffusion, {w:] Raoul N a r o l l (wyd.); Main cur¬
rents in cultural anthropology, Englewood Cliffs N. J . 1973.
•
» S. K l i m e k , Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, „Roczniki
Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 3: 1934, s 57-76; S. K l i m e k , W. M i l
k ę , An analysis of the material culture of the Tupi peoples", „American A n t h r
opologist", vol. 37: 1935, s. 71-91; S. K l i m e k , Culture element distributions, I :
The structure of California Indian Culture, „University of California, Publications
in American Archaeology and Ethnology, vol. 37: 1935, s. 1-70*.
L . F r o b e n i u s , Kulturgeschichte
Áfricas:
Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich 1933.
A. B r o n k , Język teorii religioznawczej O. Schmidta, Lublin 1972; O. W.
S c h m i d t , der Ursprung des Gottesidee, Tubingen 1911.
'
4 8
4
6 0
6 1
�22
ZOFIA SOKOLEWICZ
Czekanowski b y ł p r z y r o d n i k i e m , że przez a n g i e l s k ą s z k o ł ę b i o m e t r y c z n ą
z e t k n ą ł się z a n g i e l s k ą filozofią e m p i r y z m u , w y n i k a , że w swoich p r a
cach p r z y j m u j e w y j a ś n i a n i e t y p u indukcyjno-probabilistycznego. Jego
z a ł o ż e n i a teoriopoznawcze bliższe s ą zdecydowanie p o z y t y w i z m o w i n i ż
niemieckiej filozofii Windelbanda i R i c k e r t a . J e d n a k ż e , z tej r a c j i , że
badania jego d o t y c z ą antropologii i etnologii historycznej, p r z e d m i o t e m
obserwacji s t a j ą się nie f a k t y historyczne, ale raczej ź r ó d ł a , na podsta
w i e k t ó r y c h o tej przeszłości w n i o s k u j e m y . O b e c n o ś ć ź r ó d ł a jest w i ę c
d e c y d u j ą c y m f a k t e m o prawdzie t e o r i i . W k w e s t i i stosunku do ź r ó d ł a
Czekanowski b l i s k i jest bardzo p o g l ą d o m s z k o ł y k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j .
Tej w ł a ś n i e szkole z a w d z i ę c z a wszak etnologia europejska (i ś w i a t o w a )
o k r e ś l e n i e podstaw k r y t y k i ź r ó d ł o w e j . Przekonanie, że w ł a ś c i w a me
toda stanowi g w a r a n c j ę p r a w d z i w y c h r e z u l t a t ó w , w s p ó l n e na p r z e ł o m i e
X I X i X X w. pozytywizmowi i n i e k t ó r y m przynajmniej kierunkom h u
m a n i s t y c z n y m , jest zapewne c e c h ą c a ł e j epoki.
5 2
Zgodnie z modelem p o z y t y w i s t y c z n e j n a u k i teorie budowane są na
podstawie danych e m p i r y c z n y c h . W k l a s y c z n y m p o z y t y w i z m i e obserwa
cja i dane empiryczne w y p r z e d z a j ą t e o r i ę . Z t y m nie d a j ą c y m się dziś
u t r z y m a ć poglądem zrywa już neopozytywizm koła wiedeńskiego i bliski
m u K . R. Popper. W etnologii p o g l ą d ten m o ż n a s p o t k a ć jeszcze dziś. nie
t y l k o jako podzwonne f u n k c j o n a l i z m u i s c j e n t y z m u (w p e w n y c h o k r e
sach) F . Boasa, ale r ó w n i e ż jako p o g l ą d h i s t o r y c z n y c h ( p o z y t y w i s t y c z
nych) szkół w etnologii europejskiej, exemplum К . M o s z y ń s k i . W p r z y
p a d k u tego ostatniego m a m y do czynienia z w a r i a n t e m p o z y t y w i s t y c z
nego m o d e l u n a u k i dostosowanego do r o z w a ż a n i a zjawisk p r z e s z ł y c h .
Znane są n a m n a s t ę p s t w a z d a r z e ń historycznych, znane s ą p r a w a o g ó l n e
k u l t u r y w y p r o w a d z o n e przez M o s z y ń s k i e g o z m o d e l u j ę z y k a oraz analiz
morfologicznych. Zadaniem badacza w tej s y t u a c j i b y ł o odtworzenie
p r z e s ł a n e k i s t n i e j ą c e g o stanu na podstawie z n a j o m o ś c i n a s t ę p s t w i p r a w
ogólnych.
5 3
M o s z y ń s k i podziela p o g l ą d p o z y t y w i s t ó w na s p o s ó b b u d o w a n i a t e o r i i .
Teorie s k ł a d a j ą się z t w i e r d z e ń o w y s o k i m stopniu abstrakcji, k t ó r y c h
p r a w d a l u b fałsz m o g ą b y ć stwierdzane t y l k o w drodze systematycznej
obserwacji i eksperymentu. Teoria m u s i b y ć zbudowana na o b i e k t y w n i e
i s t n i e j ą c y c h faktach. W t e o r i i nie m o ż e z n a l e ź ć się nic ponad to, co
uprzednio b y ł o w faktach. R ó w n i e ż ten p o g l ą d jest nie do u t r z y m a n i a
w tej c h w i l i . Jego zaprzeczenie w d u ż e j mierze z a w d z i ę c z a m y J. Piagetowi .
5 4
5 2
....
F . G r a e b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; O. W. S c h m i d t ,
MefhOde der Ethnologie, Berlin 1935.
» S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 87.
" ' J . P i a g e t, Epistemologia i psychologia, Warszawa 1972.
5
�23
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
II. R E A L I S T Y C Z N Y MODEL NAUKI
M a on w i e l e cech w s p ó l n y c h z p o z y t y w i s t y c z n y m . Za jego g ł ó w n e g o
przedstawiciela m o ż n a u z n a ć K . Marksa. Realiści u z n a j ą j e d n o ś ć ś w i a t a
i j e d n o ś ć p r z e d m i o t u n a u k i . S t ą d m o ż e b r a ł o się tak uporczywe, a dla
w i e l u n i e z r o z u m i a ł e p o d k r e ś l a n i e naukowego c h a r a k t e r u ' h u m a n i s t y k i
w okresie d y s k u s j i nad m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i h i s t o r y c z n y m
w latach 50-tych w Polsce. Zgodnie z z a ł o ż e n i a m i m a t e r i a l i z m u szeroko
rozumiana h u m a n i s t y k a z wydzieloną* p o d g r u p ą nauk s p o ł e c z n y c h i na
u k o sztuce m a w y j a ś n i a ć ś w i a t analogicznie do nauk p r z y r o d n i c z y c h .
A w konsekwencji w y j a ś n i a n i a ma p r z e w i d y w a ć n a s t ę p s t w a r ó ż n y c h
d z i a ł a ń i z m i e n i a ć ś w i a t . W stosunku do modelu pozytywistycznego
zmianie ulega przede w s z y s t k i m k r y t e r i u m p r a w d y . W poprzednim w y
p a d k u s t a n o w i ł a je e m p i r i a . Obecnie staje się n i m p r a k t y k a s p o ł e c z n a ,
z d o l n o ś ć i t r a f n o ś ć stosowania. Podobnie do p o z y t y w i s t ó w realiści s ą d z ą ,
ż e nauka opiera się na e m p i r i i , jest racjonalna, a poznanie ma charakter
o b i e k t y w n y . W k o n s e k w e n c j i na gruncie r e a l i z m u nie ma sporu o cha
r a k t e r h u m a n i s t y k i . Ona t e ż s ł u ż y z m i e n i a n i u ś w i a t a . Istnieje natomiast
mocny, mocniejszy n i ż d a w n i e j , postulat f o r m u ł o w a n i a r ó w n i e ż i na jej
g r u n c i e p r a w o g ó l n y c h , z c z y m w i ą ż ą się notowane c z ę s t o w ostatnich
t r z y d z i e s t u latach dyskusje n a d . i c h c h a r a k t e r e m .
55
Istotne natomiast r ó ż n i c e m i ę d z y p o z y t y w i z m e m a realizmem w y s t ę
p u j ą w sposobie w y j a ś n i a n i a . A b y coś w y j a ś n i ć nie w y s t a r c z y t y l k o
w s k a z a ć , ż e owo badane „ c o ś " jest s z c z e g ó ł o w y m p r z y p a d k i e m p r a w a
o g ó l n e g o , j a k i e j ś p r a w i d ł o w o ś c i w sposobie n a s t ę p s t w m i ę d z y elementami
obserwowanej r z e c z y w i s t o ś c i . Konieczne staje się o k r e ś l e n i e s t a ł y c h
z w i ą z k ó w m i ę d z y z j a w i s k a m i , odkrycie u k r y t y c h s t r u k t u r i mechaniz
m ó w f u n k c j o n o w a n i a . Z n i k a w tej s y t u a c j i w y s u w a n y przez r ó ż n y c h
badaczy (Lyons, Radcliffe-Brown) zarzut r e i f i k a c j i k u l t u r y przez etno
l o g ó w f u n k c j o n a l i s t ó w . B y t ontologiczny posiada nie t y l k o to, co postrze
g a m y za p o m o c ą naszych z m y s ł ó w . Oznacza to postulowanie istnienia
b y t ó w n i e o b s e r w o w a l n y c h i p r o c e s ó w nieobserwowalnych, takich, k t ó
r y c h nie j e s t e ś m y ś w i a d o m i , a o k t ó r y c h i s t n i e n i u w n i o s k u j e m y na p o d
stawie z a c h o d z ą c y c h s k u t k ó w . A l e d z i ę k i t e m u z a ł o ż e n i u m o ż e m y p r z e j ś ć
w badaniu pod p o w i e r z c h n i ę zjawisk, do i c h n a t u r y , do czegoś, co nazy
w a m y i s t o t ą , a co jest u k r y t e . W i ą ż e się to z coraz mocniejszym w w i e l u
naukach przekonaniem, że to, co n a p r a w d ę w a ż n e , u k r y w a się pod po
wierzchnią dostępnych nam zmysłami i u ś w i a d a m i a n y c h
informacji
o świecie.
D l a realisty teoria n a u k o w a jest opisem s t r u k t u r i m e c h a n i z m ó w ,
k t ó r e g e n e r u j ą zjawiska obserwowalne. Opis t y c h s t r u k t u r pozwala w i ę c
5 5
1960;
A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii
J . T o p o l s k i , Metodologia historii, Warszawa 1968.
historii,
Warszawa
�1
24.
ZOFIA
SOKOLEWICZ
na w y j a ś n i a n i e tego, co jest widoczne na p o w i e r z c h n i , a co nie t ł u m a c z y
się s a m ó przez się. A d e k w a t n e do r z e c z y w i s t o ś c i , w ł a ś c i w e w y j a ś n i e n i e
w y m a g a w y k r y c i a s t a ł y c h relacji m i ę d z y z j a w i s k a m i oraz ł ą c z ą c e g o j e
mechanizmu. T ł u m a c z ą c zjawisko m ó w i m y nie t y l k o o momencie i n i c j u
j ą c y m proces jego powstawania. M u s i m y d a ć opis m e c h a n i z m u generu
j ą c e g o dany proces .
N a gruncie nauk p r z y r o d n i c z y c h nie w y s t a r c z a j ą j u ż p r a w a m ó w i ą c e
0 temperaturze ciał, i c h o b j ę t o ś c i czy c i ś n i e n i u g a z ó w . A b y z n a ć p r z y
czynę wzrostu temperatury musimy znać m o l e k u l a r n ą b u d o w ę gazów.
Najistotniejsze dla t r y b u w y j a ś n i a n i a w r e a l i s t y c z n y m m o d e l u n a u k i
jest zbadanie s t r u k t u r y p r z e d m i o t u badania. R e a l i ś c i s ą d z ą , że aby o d
p o w i e d z i e ć na p y t a n i e „ d l a c z e g o " nie w y s t a r c z y w s k a z a ć na p o w t a r z a
jące się n a s t ę p s t w a , ale trzeba o d p o w i e d z i e ć p r z e d t e m na p y t a n i a „ c o "
1 „jak".
O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ c o " polega na ustaleniu i s t o t y zjawiska, c z y l i
jego s t r u k t u r y (np. s t r u k t u r y systemu p o k r e w i e ń s t w a , s t r u k t u r y r ó ż n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h ) . N a gruncie etnologii ś w i a t o w e j p r z y k ł a d t e go sposobu p o s t ę p o w a n i a daje n a m (zapewne za Marksem) C. L e v i - S t r a u s s . O d p o w i e d ź na p y t a n i e „ j a k " ma o k r e ś l i ć mechanizm u r u chomiony przez j a k i e ś d z i a ł a n i e (np. n a w i ą z a n i e w i ę z i przez obdarowanie
drugiego c z ł o w i e k a e t c ) . K l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m stosowania realistycznego m o d e l u n a u k i jest model s t w o r z o n y przez M a r k s a . S z c z e g ó ł o w y m
p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c h o ć b y teoria f o r m a c j i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n y c h .
N a j w a ż n i e j s z e w n i m jest założenie, że ludzie nie s ą ś w i a d o m i mechanizm ó w k r y j ą c y c h się za i c h d z i a ł a n i a m i . S t r u k t u r a klasowa, p r a w a r y n k u ,
w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i dodatkowej, z k t ó r e j r o b t n i c y nie z d a j ą sobie spra
w y _ oto u k r y t e mechanizmy, k t ó r e badacz w i n i e n o p i s a ć , aby w y j a ś n i ć
to, co dzieje się na p o w i e r z c h n i — w ś w i a d o m o ś c i l u d z i .
5 6
1
[
[
i
|
•
-j
*
j
57
Badacz — 'realista b u d u j ą c t e o r i ę m u s i u w z g l ę d n i a ć f a k t , że nie obejm u j e z m y s ł a m i t e j , n a j w a ż n i e j s z e j dla nas, części r z e c z y w i s t o ś c i . Dlatego
*tak często buduje się modele, p o s ł u g u j ą c się m e t o d ą per analogiam. M o del systemu solarnego p o s ł u ż y ł do b u d o w y atomu, modele f a l ś w i e t l n y c h
i d ź w i ę k o w y c h oparte są na r u c h u f a l w o d y p o w s t a j ą c y c h p r z y r z u c e n i u
k a m i e n i e m (analogia znana n a m t e ż z p r o p o z y c j i K . M o s z y ń s k i e g o ) . T w o r ż e n i e t e o r i i w realizmie opiera się na t w o r z e n i u m o d e l u i sprawdzaniu
go w obserwowalnej r z e c z y w i s t o ś c i . Modele d o t y c z ą nieobserwowalnego,
e m p i r i a z a ś obserwowalnego. M o d e l m u s i w i ę c u w z g l ę d n i a ć k o n i e c z n o ś ć
przechodzenia w r o z u m o w a n i u z jednego na d r u g i pozifim i w s k a z y w a ć ,
w
A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , Structure and function, London 1959; J . L y
o n s , The verbal communication, [w:] R. H i n d e (wyd.) Non verbal
communica
tion and other essays, London 1974.
» C . L é v i - S t r a u s s , The scope of anthropology, „Current Anthropology",
vol. 7: 1966, no. 2, s. 112-124; t e n ż e , Anthropology: its achievements and future,
„Current Anthropology", vol. 7: 1966, no. 2, s. 124-128. '
.
|
'
/
[
i
1
j
!
1
I
¡
|
1
�j
j
'
I
je
L
i
Jl
li
,
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
25
czy jego f u n k c j o n o w a n i e faktycznie powoduje sprawdzane w rzeczywistości s k u t k i . K a ż d a w e r y f i k a c j a m o d e l u z r z e c z y w i s t o ś c i ą w y m a g a po¬
w r o t u do m o d e l u i jego k o l e j n y c h , w i e l u nieraz k o r e k t u r . Teorie p o ż y
t y w i s t y c z n e b y ł y n a j c z ę ś c i e j oparte na i n d u k c y j n e j zasadzie p r z e j ś c i a
od n i e k t ó r y c h z j a w i s k do w s z y s t k i c h , do i c h u o g ó l n i e n i a . W r e a l i z m i e
natomiast m a m y do czynienia z p r z e j ś c i e m od obserwowalnego do nie¬
obserwowalnego. Jest t o nie t y l k o kwestia stopnia ogólności w y p o w i a danych t w i e r d z e ń , lecz r ó w n i e ż poziomu r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r e g o d o t y c z ą ,
M o d e l n a u k i realistycznej s t o s o w a ł w etnologii ś w i a t o w e j w s p o m n i a
n y j u ż C. L é v i - S t r a u s s
i na t y m chyba polega jego z a l e ż n o ś ć o d
. K . M a r k s a , na k t ó r e g o się z r e s z t ą p o w o ł u j e . Zasady i pewne z a ł o ż e n i a
teoriopoznawcze C. L é v i - S t r a u s s a u l e g a j ą z r e s z t ą z m i a n o m w t o k u jego
ż y c i a i pracy n a u k o w e j . Nie ulega jednak chyba w ą t p l i w o ś c i , że do k o ń c a
lat 6 0 - t y c h p r e z e n t o w a ł on w ł a ś n i e t e n p u n k t w i d z e n i a zadeklarowany
w czasie s ł y n n e g o inauguracyjnego w y k ł a d u w College de France
w 1965 r.
5 8
5 9
M o d e l realistyczny w etnologii polskiej s t o s o w a ł przede w s z y s t k i m
L . K r z y w i c k i , obecnie r e a l i z u j ą go K . Dobrowolski, a t a k ż e — w latach
60-tych — K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . P r z y j ę t y przez K . Dobrowolskiego
s p o s ó b opisu i s p o s ó b o k r e ś l e n i a przez niego pola badawczego sprawia,
że D o b r o w o l s k i w efekcie w y j a ś n i a k u l t u r ę nie przez o d w o ł a n i e się do
' u k r y t y c h s t r u k t u r k u l t u r y — j a k to postuluje L é v i - S t r a u s s i do czego
s k ł a n i a ł y b y go jego w ł a s n e , przedwojenne prace — ale przez o d w o ł a n i e
się do zasad n a s t ę p s t w a w procesie h i s t o r y c z n y m . Metoda i n t e g r a l n a
Dobrowolskiego
i jego postulat u j m o w a n i a badanych f a k t ó w w szero
k i m k o n t e k ś c i e sprawia, że m o ż e on o d w o ł a ć się jedynie do t a k z w a n y c h
p r a w r o z w o j u s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e g o (czyli do n i e k u l t u r o w e j sfery
• r z e c z y w i s t o ś c i ) , a nie do u k r y t e j s t r u k t u r y samej k u l t u r y . Wiedza o k u l
turze nie m o ż e b y ć p r z y t a k d u ż e j ilości zmiennych, j a k i e u w z g l ę d n i a
Dobrowolski, ani p r z y tej aparaturze p o j ę c i o w e j , p o g ł ę b i o n a . K u l t u r a
m o ż e b y ć jedynie t r a k t o w a n a jako k o r e l a t s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r - czej. P r z y k ł a d e m taluej w ł a ś n i e p r o c e d u r y jest zrealizowana pod w p ł y
w e m s z k o ł y Dobrowolskiego Etnografia
Polski. Przemiany
kultury
'ludo
wej . N i e s ą d z ę jednak, b y zastosowana t a m procedura b y ł a zgodna do
6 0
6 1
6 2
5 8
L é v i - S t r a u s s , op. cit, s. 121.
S o k o l e w i c z , D r e w n o w s k i , op. cit.; L . S e b a g , Marxisme et structuralisme, Paris 1964.
«° K . D o b r o w o l s k i , j j Z ą g a d n i e n i e kultury, [w:] Kalendarz Ilustrowany
Ku
riera Codziennego na rok 1937, K r a k ó w 1936, t. 10, s. 68-81; t e n ż e , Dzieje kultu
éw. Florjana w Polsce do polowy XVI w., Warszawa 1923; t e n ż e , Dwa studia
nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, i[w:] Studia
historyczne
ku czci Stanisława
Kutrzeby, K r a k ó w 1938, t. 2, s. 181-246.
" A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Metoda integralna K. Dobrowolskiego, [w:]
Metody etnologii, cz. 1, Warszawa 1980.
«г Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej.
6 9
�2Q
ZOFIA SOKOLEWICZ
k o ń c a z w y m a g a n i a m i w a r s z t a t u realistycznego. Podstawowe b o w i e m
pytanie, na k t ó r e n a l e ż y d a ć o d p o w i e d ź , to n a j p i e r w „ c o " ( u k r y t a s t r u k
t u r a ) , a p o t e m „ j a k " (mechanizm, p r z e j ś c i e od obserwowalnego do n i e obserwowalnego) wreszcie „ d l a c z e g o " . S ą d z ę , że na te p y t a n i a nie udzie
lono odpowiedzi w cytowanej pracy i że pewne wskazania metodologicz
ne p o z o s t a ł y t a m t y l k o w sferze p o s t u l a t y w n e j . S ą d z ę r ó w n i e ż , że i sam
D o b r o w o l s k i m i m o szeregu o ś w i a d c z e ń w t e j mierze, t e ż tego m o d e l u
konsekwentnie nie s t o s u j e . Podobnie m a się sprawa ze w s z y s t k i m i
z n a n y m i m i p r a c a m i d o t y c z ą c y m i z m i a n y k u l t u r o w e j , k t ó r e nie w y s z ł y
poza opis e m p i r y c z n y ( ź r ó d ł o w y ) , o k r e ś l e n i e n a s t ę p s t w w procesie h i s
t o r y c z n y m i wreszcie o d w o ł a n i e się do p r a w i d ł o w o ś c i s p o ł e c z n o - g o s p o ¬
darczych. W t y m sensie z d a j ą się one p r e z e n t o w a ć raczej m o d e l pozy
t y w i s t y c z n e j n a u k i — uderza w n i c h silny nacisk na e m p i r i ę — n i ż r e alistyczny. I z tej r a c j i m o ż n a C. L é v i - S t r a u s s a u z n a ć za bliższego M a r k
63
\
s o w i od d e k l a r u j ą c y c h się m a r k s i s t ó w .
•
III. MODEL KONWENCJONALNY
•
W 2 p o ł o w i e X X w . u p o w s z e c h n i ł się w nauce t a k z w a n y model k o n
w e n c j o n a l n y . D o jego r e p r e z e n t a n t ó w , bardziej znanych w Polsce ( t ł u m a
czonych i cytowanych) n a l e ż ą T. S. K u h n , P. K . F e y e r a b e n d , a t a k ż e
N . Pv. H a n s o n i S. E. T o u l m i n . M o ż n a t e ż u z n a ć , że w s t r o n ę k o n w e n c j o n a l i z m u s k ł a n i a się c y t o w a n y j u ż K . R. Popper ( m i m o wszelkich swo
i c h p o w i n o w a c t w z neopozytywizmem) i chyba n i e k t ó r z y z jego u c z n i ó w
( I . J a r v i e ) . K o n w e n c j o n a l i z m jest r ó w n i e ż obecny w Polsce,' c h o ć nie
zawsze jest t a k n a z y w a n y . M o ż n a jego z a ł o ż e n i a o d c z y t a ć na p r z y k ł a d
w pracach S. Amsterdamskiego, a „ Z a g a d n i e n i a N a u k o z n a w s t w a " p u b l i
k u j ą dość liczne a r t y k u ł y na ten t e m a t .
K o n w e n c j o n a l i z m zaczyna a t a k i e m na p o z y t y w i z m w jego r ó ż n y c h
odmianach i realizm. Z d a n i e m k o n w e n c j o n a l i s t ó w teoria nie jest n e u t r a l na wobec obserwacji. Percepcja z a l e ż y od tego, j a k się ś w i a t k a t e g o r y
zuje, j a k się p o r z ą d k u j e relacje m i ę d z y w y r ó ż n i o n y m i k a t e g o r i a m i zja
w i s k , c z y l i — i n n y m i s ł o w y — z a l e ż y od t e o r i i . N a w e t pojedyncze t w i e r 6 4
6 6
I
65
6 T
6 8
6 9
I
'l
•« Por. też analizę metodologii Dobrowolskiego w: S z t o m p к a, op. cit.
Т. S. К u h n, Struktura rewolucji naukowych, Warszawa 1968.
P. K . F e y e r a b e n d , Jak być dobrym empirystą,
Warszawa 1978; t e n ż e ,
Against method, London 1975.
N. R. H a n s o n , Patterns of discovery, Cambridge 1965; t e n ż e ,
Perception
and discovery, San Francisco 1969:
** S. E . T o u l m i n , Foresight and understanding, New York 1968.
J a r v i e , op. cit.
•o „Zagadnienia Naukoznawstwa", t. X I V : 1978, z. 2.; W.
Krajewski,
E . P i e t r u s k a - M a d e j , J . M. Ż y t k o w, (red.) Reiacje między teoriami a roz
wój nauki, Warszawa 1978; W. K r a j e w s k i , W. M e j b a u m , J . S u c h (red.),
Zasada korespondencji
w jizyce a rozwój nauki, Warszawa 1974.
6 4
8 5
M
\
1 8
1
�27
PODSTAWOWE MODELE NAUKI
dzenia obserwacyjne z a l e ż ą od n i e j . To teoria przydaje znaczenie poszcze
g ó l n y m p o j ę c i o m j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g u j e się badacz.' O t y m , co z n a c z ą ,
d e c y d u j ą p r z e c i e ż wzajemne relacje m i ę d z y n i m i (a nie m i ę d z y n i m i
a o b s e r w o w a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą ) , podobnie j a k w k a ż d y m j ę z y k u n a t u
ralnym.
W konwencjonalizmie ulega w i ę c zmianie p o j ę c i e obserwacji, obserwo
walnego f a k t u , t w i e r d z e n i a obserwacyjnego. Z takiego u j ę c i a w y n i k a , że
obserwowana r z e c z y w i s t o ś ć nie m o ż e z a p e w n i ć k r y t e r i u m p r a w d z i w o ś c i
t e o r i i ( k r y t e r i u m empirycznego). A t a k o w a n e jest b o w i e m podstawowe
twierdzenie p o z y t y w i z m u i realizmu, że dowody empiryczne są w y s t a r
c z a j ą c o o b i e k t y w n y m sprawdzianem n a u k o w y c h t e o r i i ( k r y t e r i u m p r a k
t y k i s p o ł e c z n e j w realizmie t e ż m a e m p i r y c z n y charakter), i że od n i c h
z a l e ż y n a u k o w e sprawdzenie i p r z y j ę c i e l u b odrzucenie t e o r i i . Powtarza
s i ę nie t y l k o dawne a r g u m e n t y p r z e c i w k o p o z y t y w i z m o w i w rodzaju, że
empiryczne s p r a w d z i a n y n i g d y nie d a j ą n a m p e w n o ś c i , a jedynie s t o p i e ń
p o z y t y w n e g o potwierdzenia. Że, jeżeli w y p r o w a d z o n e z j a k i e j ś t e o r i i
w n i o s k i o k a ż ą się n i e p r a w d z i w e w ś w i e t l e d o ś w i a d c z e n i a , to i t a k nie
u z y s k a m y p e w n o ś c i co do p r a w d z i w o ś c i samej t e o r i i . T e o r i i nie s p o s ó b
jest ostatecznie z w e r y f i k o w a ć i o d r z u c i ć w ś w i e t l e w y ł ą c z n i e danych
e m p i r y c z n y c h . K a ż d ą t e o r i ę m o ż e b o w i e m u r a t o w a ć p r z y j ę c i e dodatko
wego z a ł o ż e n i a . I t a k n a i w n y metodologiczny falsyfikacjonizm zawsze
o d r z u c i t e o r i ę , gdy b ę d z i e niezgodna z o b s e r w a c j ą . W y r a f i n o w a n y nato
m i a s t metodologiczny falsyfikacjonizm
(m. i n . reprezentowany przez
I m r e Lakatosa) w y m a g a stworzenia t e o r i i a l t e r n a t y w n e j . To samo z r e s z t ą
stanowisko, n a l e ż y p a m i ę t a ć , r e p r e z e n t o w a ł w etnologii A . R. Radcliff e-Brown .
7 0
K o n w e n c j o n a l i z m atakuje w i ę c p o z y t y w i z m i r e a l i z m przede wszyst
k i m w k w e s t i i n e u t r a l n o ś c i t e o r i i ' i jej s p r a w d z a l n o ś c i w p r a k t y c e , u w a
ż a j ą c empiryczne k r y t e r i u m p r a w d y za z ł u d z e n i e . Zgadza się z e m p i r y s t a m i co do ź r ó d e ł naszej wiedzy (empiria), ale odrzuca e m p i r i e j a k o
n o r m ę , k t ó r a pozwala n a m o d w o ł a ć się do d o ś w i a d c z e n i a jako elementu
w e r y f i k u j ą c e g o t e o r i ę . Teoria jest p r a w d z i w a , jeżeli jest s p ó j n a . K r y
t e r i u m p r a w d y przenosi się w i ę c z z e w n ą t r z t e o r i i do w e w n ą t r z .
K o n w e n c j o n a l i z m atakuje też realistyczny p o d z i a ł na r z e c z y w i s t o ś ć
o b s e r w o w a l n ą i n i e o b s e r w o w a l n ą , tak niedawno jeszcze oceniany w et
n o l o g i i za niezmiernie istotne teoretyczne o s i ą g n i ę c i e . Obserwacja za
l e ż y wszak od aparatury, od p o s t ę p u n a u k i i t e c h n i k i . Hanson, T o u l m i n
7 1
72
7 3
R a d c l i f f e - B r o w n , op. cit.
M. M u 1 к a y, Science and the sociology of knowledge, London 1979.
» H. G. Nu t i n i, Lévi-Strauss
conception of science, [w:] Echanges et commu
nications, H . G. N u t i n i , P. M a r a n d a, [wyd.], Księga dedykowana С.
LéviStraussowi w 60-lecie urodzin, t. 11, Paris 1968, s. 543-571; Z. S o k o l e w i c z ,
Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974, s. 258 n.
" M u L k a y , op. cit; M. H e s s e , The structure of scientific inference, L o n
don 1974.
7 1
�