https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6e25641b2a2bab02fcb7c63b696774d.pdf d0dc6bac4165a95ebdfdd969176e395a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1914 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1776 Title A name given to the resource Pozaeuropejskie badania etnograficzne / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, 1()':!G III. OMOWIENL\, MAREK MATERIAŁY G,\ 'vVf;CKI Pczn,u'j POLS.KIE POZAEUHOPEJSKTE BADANIA ETNOGRAFICZNE 1 Szczegółowe przedstawienie zaangażowania polskiej etnografii w studia nad społecznościami pozaeuropejskimi na przestrzeni dzie})w to zsdanie niezmiel me trudne i niemożliwe do zrealizowania w ramach tego. z konieczności krótkiego opracowania. Z tego względu nic omówion pozostać muszą z jednej strony takie zagadnienia, jak wkład Polaków w poznanie kultur pozaeuropejskich z okresu "przednaukowego", kiedy to trudno jeszcze mówić o etnografii polskiej jako samodzielnej dyscyplin.e naukowej, z drugiej zaś strony udział Polaków w badaJli2cb, których rezultaty nic w pełni mogą być traktowane jako ich widad do nauk: polskiej. Tak więc nic będcl przedmiotem niniej:,zego omówienia, mimo ni2ro z wybitnych walorów poznawczych, takie badania jak lia przykład Wad> Wel Siero~zewskiego w odniesieniu do terenów Azji czy Ignacego Domeyki w odniesieniu do Amery~{i Południowej. Twórczo.ść tych wczesnych autorów doczekała się już na gruncie naszej dy:ocypliny kompetentnych analiz. Poza tematem opracowania pozostaje także zasadniczy Znjl) naukowej działalności Bronisława J'v1alinows:-<;iego, którego trzeb] ty"l'\:tować jednak jako reprezentanta brytyjskiej antropologii społecznej czy wcześniejsze badania Jana Czekanowskiego il11 tegralnie związane z l1auką niemiecką. Zajmując się zaangażowaniem polskiej etnografii w badania pozeeuropejskie nałeży stwierdzić, że stanowiły one zawsze margines - często bardzo ważny i znaczący - ale jednak margines, dominującego jej nurtu. jakim były w przeszłości i są obecnie badania własnej kultury. Etnografia polska wyrosła bowiem z doświadczeń historii własnego kraj u i narodu. a przedstawiciele niemal wszystkich występujących w niej 1 Referat wygłoszony na 61 \Valnym oje w dniu 21 września 1985 1'. Zgromadzeniu Delegatów PTL IV Lub\:- �202 Marek Gatl'ęcki :';:erunków, jak .słusznie zauważa Anna Kutrzcba-Pojnarowa~, budowali <ormułowania teoretyczne przede wszystkim na materiałach czerpanye.tl ;: opisów kultury wsi naszego kraju. Jednakże szersza perspektywa etno·· :i.'giczna, uwzględniają,ca obserwacje tak zwanych "kultur egzotycznyel:" .>ż w okresie kształtowania się naszej dyscypliny jako samodzielnej i)'iuki, bynajmniej nie była jej obca. Polska humanistyka, w tym etnografia, nigdy nie ogra niczała si~ do ':vlasnego podwórka, które zawsze było dla niej zbyt ciasne. Etnografia polska na przestrzeni swych dziewięćdziesięcioletnich cizi,,· /N nigdy nie przeżywała okresu, który byłby szczególnie sprzyjaj<'lcy ~Ja badań terenowych poza własnym krajem, zwłaszcza na terenach ~;0zaeuro-pejskich. Przodowały pod względem rozwoju tych badaJl kraje !: usiadające kolonie bądź terytoria zRmorskie oraz pali.stwa wielonal"o'':JJwe prowadzące na szerok~ skalę kolonizację wewnętrznq. Konta:;; c <nografów z terenem był tam niepomiernie łatwiejszy, a badania naj .,::-: ulturami tubylczymi" zazwyczaj były wręcz preferowane przez władze. Polskie badania pozaeuropejskie nigdy nie miały silnego instytucjun;,lnego oparcia i jeśli były realizowane, to łączyło się to zawsze z ko.,.ecznością przezwyciężania v.rielu przeciv,;ności natury admi nistracy jnc J, '.'.<ganizacyjnej i finansowej. ~ożl1a jednak już teraz stwierdzić, że w lX':'.wnaniu z innymi krajami o podobnej etno- i geopolitycznej przeszlo~t:i j 'eraźniejszości, dorobek polskiej etnografii na tym polu jest znaczącY. Prześledźmy obecnie, w jakim stopniu etnografia polska zaangażo.\Clna była w terenowe i "gabinetowe" badania kultur ludów pozaeu]',:'" .. "·jskich na przestrzeni swych dziejów. ~ajogólnie.i rzecz bionjc mob:} .vydzielić cztery okresy w rozwoju tych badań: 1. do roku 191:8, :2. okres międzywojenny, 3. okres 1945 - 1956, 4. od roku 19516 do chwili obecnej. O"zywiście, periodyzacja ta nie upoważniCl nas do t\\'ierdzenia, że koi,;unktura dla badań pozaeuropejskich ,:t,. poszczególnych wyróżnio:l)Til vl'resach była niezmienna. Etnografia polska w procesie usamodzielniania się. zachowujqc w znJ.';;;.))ym stopniu regionalną specyfikę, znalazła się w kręgu tzv\'. l';au.:c :JJ,tropologicznych i trzeba przyznać. że z najnowszymi osiągnit;cian;i ':"ch dyscyplin w przodujących krajach zaznajamiala się ze stosunkowo ,');.cwielkim opóźnieniem. I tak na przyklad dzieło J. Lubbocka The Or~~iiL of Civilization ukazało się w polskirn przekładzie w roku 1873, a wit:c; ~ A. Kutrzeb<l-Pojanowa, \'.'z,l'szawa 19'77, s. 12. Kultura !tldoll:a i jej hnc/ac.:c. Mity i r:cc:yll'istl):ii', �POLSKIE FOZAEUROPEJSKIE BADANIA .203 ET='IOGRAFlCZNE ~iledwie w trzy lata pO wydaniu oryginału. Nauka o ludach O. PescheLl ,ydana została w dwa lata po niemieckiej edycji z lS'fi6 roku. Cywilć:icja pieru;oLna E. B. TyloTa z cennymi przypisami Jana Karłowicz:l .;~azała się po polsku w latach 18,9,6 - 918 jako tłumaczenie angielskiego ,ydania z roku lSg,1. Nadto osiągnięcia nauk antropologicznych przyswz,"ne były polskim odbiorcom przez artykuły sprawozdawcze, jak na _izyklad opublikowany w 18818 roku w II tomie "Wisły" artykuł L. Krzy· :ckiego Zdobycze naukowe etnografów-socjologów amerykańskie/t, zu:ła·. ,c.za Morgana. Doniosłą rolę w rozwoju "etnografii po\',-szechr~ej" ode~Jało w swoim czasie dzieło tegoż autora Lndy. Zarys antropologii etn:iWj, wydane w 1892, roku. W pracach i publikacja,ch powstałego 90 lat temu Towarzystwa Lu·'Jznawczego problematyka pozaeuropejska nie zajmowała wiele miejsca . . \m,wdzie już w pierwszym tomie "Ludu" znajdujemy rozprawy \vy-n-lczające tematem poza wąsko pojmowane ramy ludnozawstwa kojD"ego, to jednak większość re'lacji z ówczesnych badan pozaeuropejskich ..kazywała się poza łamami tego czasopisma. O pewnej rezerwie ÓWCZbej redakcji organu Towarzystwa w stosunku do problematyki pOZ2'·;ropejó'kiej świadczy nota, jaką opatrzono artykuł J. Witorta Ze stepów : :::ji Środkowej opublikowany w piątym roczniku tego czasopisma z 1'0:'::'.1 : .-,99: ,.Praca powyższa ma wprawdzie pośredni z\viązek z polskim ludD~':awstwem, jednak, ze względu na to, że jest ona ważnym przyczynkie:il ',) etnologii, która wchodzi w zakres programu ,.Ludu", nie mniej, że .,artil jest na autopsji autora, gruntownego znawcy stosunków sybe.,-js~ich, została pomieszczona w "Ludzie". ;Przeiom XIX i XX wieku przynosi wiele cennych relacji etnogra::anych będących wynikiem często długoletnich i \-vnikli\'."ych, jak byśm.y " . dziś określili, obserwacji uczestniczących z terenów Azji, polskich ze.ClnCÓW politycznych. Zawierucha dziejowa tego okresu rzuciła Polakó'''' i ,1et inne kontynenty. Rezultatem tego są liczne relacje. często bogate · walory etnograficzne. Analizę dorobku tych badaczy zawierają war" ~ciowe publikacje historyków etnograficznych badan terenowych, zwla·.:cza A. Kuczynskiego 3, M. Paradowskiej 4 czy W. Slabczyilskiego!i. ,:,dnakże sam materiał, głównie z powodu rozproszenia często w trud·· 3 A. Kuczyński, .~,ch obserwacji d [w:) Polskie Syberyjskie i badań badania szlaki, etnograficznych obcych kultur Wrocław w Azji ludow-ych, po!.. i Wschod·· Vlrocła \\. 19'~1, Acta Univcrs;tatis W7r2; tenże, Północnej, Zarys historii Srod-kowej ,atislilviensis", No 5n, s. 49 - ;80. , M. Paradowska, Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnog"iJ· :ne, Poznań 1973; t a ż e, Polskie penelracje etnograficz'ne w "lmeryce Poludni'J .. '.. ,·j(do 1939 r.), [w:] Polskie badania ... , s. 121 -129. 5 W. Słabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warsza\ya 1973. �204 Marek Gawęcki no dostępnych i niskonakładowych krajowych i zagranicznych wydav,cnictwach, nie wszedł nigdy do obiegu naukowego w stopniu, w J(:,~;n na to zasługuje. Z utworzeniem pierwszej w Polsce uniwersyteckiej katedry etr:::Jgrafii w lWa roku we Lwowie zwykło się łączyć pełne usamodzieln'en::.ó i profesjonalizację dyscypliny. Wraz z objęciem jej w 1913 ro:-<u przez Jana Czekanowsi<iego, już jako katedry antropologii i etnologii, jJ!'oble'matyka pozaeuropejska w polskich badaniach etnograficznych zyskaL, wyższą. naukową rangę oraz możliwości instytucjonalnego op:ucia,chGciaż sam Cze;-<anowski w tym okresie 0:1 badań pozaeuro;>ej:::l-;:ich 0:bZ2:1' na długie lata, by pO'Arćcić do nich dopiero pod koniec w/ego pn:co'Ą·· tego życia. Jednocześnie kOI1czy się etap długotrwałych badań terer:owych pru·· wadzonych najintensywniej w azjatyckiej części Rosji przez pol<-<icil zesłańców. Korzystając z wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej powrac:, do :uaju. kończąc tym samym długoletnie badania lu·dów Dałekieg::> Wschodu Bronisław Piłsudski. Temu wybitnemu etnografowi i języ;wz:lawcy objęcie stanowiska uni\versyteckiego uniemożliwiła formaIw, przeszkoda - brak tytułu naukowego 6. Za jedne z najważniejszych i najlepiej metodycznie prowc'.dzonyc·j cadań terenowych w okresie poprzedzającym I wojnę światową możn~( uznać zakończone w 1 SOS roku badania Juli,;ma Talko-IIryncewicz:, w Obwcdzie Zabaj:{alskim. Bezpośrednio po powrocie do kraju objął 0·1 Katedrę Antropologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwow> i ::Ho\vadzil ją do 193'3 ro:-\:u. W latach 19:14 - 15 prowadziła badania n3 Syberii Maria AntoninJ Czaplicka, która jako stypeYJdystka Kasy im. Mianowskiego studio\v:>!.' w Anglii. Badania te fil;am:owane były przez uniwersytety filadelfijsi: ' i oxfordzki. Wyniki prac terenowych na temat etnografii S;;n-:.oj~dós Oi~Jublikowane były w języku angielskim i przyniosły ich autorce nzgc-odę Royal Geographical Society. W 1 m 4 ro~u prowadzil badania etnograficzne i all tropołog::zn:: w Kraju Nadamurskim Stanisław Poniatowski. Badania te [inansowan,~ przez Smithsonian Institution realizowane były w ramach szerokiegJ p~ogramu prowadzonego przez W. Bogoraza, W. Jochelscna i A. Hrd,· J:ckę, miały przyczynić się do udowodnienia tezy o azjatyckim pochodzeniu Indian. Ze względu na wybuch I wojny światowej i póżniejszą zmi~," Do dziś 'Nyniki prac B. Pilsudskiego są wys'oko cenione w Japonii, gdzie je on mvażany za ojca etnografii narodowej. We wrześniu 1'9'8.j odbyła się tam mi';d:y'1<uooo\ •.. ·a ~onfe! encja (z udziałem Polaków) poświęcona jego zasługom. W prz::· g~:oxan:u jest ta:n rÓ'Nn:eż pełne \",cydanie jego prac. �POL~KIE POZAEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 205 tematów prowadzonych badań, materiały Poniatowskiego nie mogły cdcgrać w międzynarodowym środowisku naukowym roli, na jaką ZR::Jug;wały. Znajomo:ść Syberii wyraźnie odcisnęła jednak piętno na licz;lych przyczynkach publikowanych przez tego badacza w okresie mięcz}vvojernym oraz na jego działalności dydaktycznej. 'w o:~resie tym ukazują się drU'l\:iem pierwsze publikacje etnograficzE8 Eumislawa Malinowskiego. Jest to obszerny, trzyczęściowy artykuł Totemizm i egzogamia drukowany w "Ludzie" w latach lU 1- 13, praca ',~Tier:::.enia pierlCotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę re.Jt; !igii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu, wydana w Krakow:e w l i}j;) rOKu oraz kilka drobniejszych pozycji. Wszystkie one powstały 'N .. pl zedterenowym" okresie twórczości tego wielkiego etnologa i za!y;ykaJą zarazem polski ukres jego naukowej działalności. Pierwsza wojna światowa zastała go w terenie na wyspach Pacyfiku. Dopiero tam ;rowadzone badania przyniosły mu światową sławę jako Polakowi, lecz ',v pierwszym rzędzie wpłynęły w ogromnym stopniu na rozwój nauki b:yty jsi\:ie j. W ouesie międzywojennym utrwalił się w nauce polskiej pogląd, ż:.; 1~"daniami nad kulturą ludową narodów europejskich i kulturą tak zwanych ludów niecywilizowanych zajmują się dwie odrębne dyscypliny: emografia i etnologia. Wyrazem tego była oficjalna Ecmenklatura ówczesnych katedr uniwersyteckich. Problematyka pozaeuropejska w badaniach polskich ośrodków etnoJcgicznych tego okresu, zwłaszcza oparte o badania terenowe, zdecydo',\i,)]ie ustępowała, ze zrozumiałych względów, potrzebom badawczym "ccd etnografią Polski. Pozapolskie, głównie jednak słowianozna wcze, bac1nclia koncentrowały się we Lwowie i w Krakowie. Ważniejsze pozaeuropejskie badania etnologiczne w okresie między'.\D.icnnym ograniczają się w zasadzie tylko do podróży naukowej HD"""ana Stopy do południowo-zachodniej Afryki w 1925 roku, gdzie badd c ;,uItUf(~ i język Buszmenów i Hotentotów, oraz do zrealizowanych fI'zy pomocy Muzeum Etnograficznego w Łodzi badań Aleksandra Lech~ł Godlew~'kiego na wyspach Oceanii. Większość wyników tych badań OpLiblikowana została już po wojnie. Druga wojna światowa zahamowała niemal całkowicie badania terenowe. Warto tu jednak zasygnalizować prowadzone w tym czasie per.c~rac.ie etnograficzne w Azji Środ wwej i na Bliskim \Vochodzie prze..: Leonarda Turkowskiego, późniejszego profeó::ora na Polskim Uniwer::;yeecie na Ojczyźnie w Londynie 7. 1 7 PD śmierci tego badacza jego niepublikowane z L',ndynu do lnstytutu EtnolDi:'ii UAM w PDznaniu. materialy zostaly przekazane �206 Marek Gawęcki Również po wOJnIe przez długi czas nie było w Polsce warunków d· podejmowania \vypraw badawczych za granicę. Do wyjątków należał, indywidualne badania Andrzeja Waligórskiego w Kenii, dokąd wyjechc\' na dwa lata z Anglii w 1946 roku oraz Anny Kowalskiej-Lewickie! która w 1948 roku prowadziła badania etnograficzne wśród Indian Pen. l Kolumbii. Ze zrozumiałych względów, w pierwszych latach po wojnie, gd, w dziedzin~e etnografii trzeba było zwracać przede wszystkim uwagę n reaktywowanie katedr uniwersyteckich i muzeów, a także na tworzen:'. rowych placówek naukowych, koncentrowano się na problematyce po]. skiej rezygnując z szerszych programów badawczych nad kulturami pozaeuropejskimi. Zaś ponure dla polskiej humanistyki lata pięćdziesiąt:: ograniczyły znacznie możliwości badawcze. Pozaeuropejskie badania te· ,'enowe w tym okresie stały się wręcz niemożliwe. A jednak wtedy właśnie, dzięki działalności na uniwersytetach nauczycieli tej miary, jak Kazimierz Moszyński i Andrzej Waligórski w Kra· kowie, Eugeniusz Frankowski w Poznaniu, a następnie Witold Dynowski w Warszawie i Alesander Lech Godlewski we Wrocławiu, mimo odcięcia od badań empirycznych udało się podtrzymać nurt zainteresowa: pozaeuropejskich w polskiej etnografii. Możliwe to było dzięki znaczneml. w praktyce rozszerzaniu, zawężonej w oficjalnych programach szkole· nia, tematyki v,'ykładów z tej dziedziny, opracowywaniu dla studentóv pomocy naukovlych i publikowaniu skryptów omawiających kultury lu· dów pozaeuropejskich. Szczególną uwagę zagadnieniu współczesnych społeczności plemien. nych poświęcił prof. Moszyński, wydając w latach 191511 i 191;y3 ·d\\' f:Uypty dla studentów ówczesnego Studium Historii Kultury Materialne; Jeden poświęcony był ludom zbieracko-łowieckim drugi, obszerniejszy J udom pasterskim. W 1949 roku ukończył pracę nad dziełem Człowiel,. Wstęp do etnografii pOl.vszechnej i etnologii, które ukazało się drukier: dopiero w 1958 roku. Nie sposób nie docenić roli, jaką odegrały prace Moszyńskiego w raz· budzaniu zainteresowań kulturami ludów pozaeuropejskich wśród etno· grafów dzisiejszego średniego i młodszego pokolenia. Prace te, mim; że oparte były na wtórnych źródłach, dzisiaj już znacznie zdezaktuali· zowane, nadal w pewnym stopniu funkcjonują w nauczaniu etnograL w wyższych uczelniach. Podobną rolę w tym okresie odegrał Atlas [ingwistyczny języków śU,'iata Tadeusza Milewskiego, a także praca Jane: Czekanowskiego Człowiek w czasie i przestrzeni. Dodać trzeba, że womawianym okresie wyraźnie wzrosła liczba publikacji z dziedziny etnograL powszechnej zamieszczanych w wydawnictwach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. �rOL5KIE l'OZAEUHOPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 207 TClkwiqc okresu powojennego, do roku 19\5 6, mimo iż etnografia po~odcięta była od możliwości prowadzenia pozaeuropejskich badal1 krenowych, absolutnie nie można uznać za lata stracone. Śmiem twie> dzić, że właśnie te lata, przez fakt dużego na·cisku położonego na pr.;blematykę pozaeuropejską w akademickim nauczaniu etnografii ora;: przez znaczące publikacje z tej dziedziny, przy jednoczesnym odcięciu od możliwości konfrontacji z terenem, zrodziły głód badań terenowycL. który w kilka lat później zaowocował swego rodzaju "eksplozją" (oczy',;'iście na miarę ograniczonych nadal możliwości) bardziej lub mniej intensywnych pozaeuropejskich etnograficznych badań terenowych. Do wzrostu zainteresowań etnografią powszechną przyczynił się takz·.:: fakt, który w swoim czasie w pewnej mierze hamował poczynania w tym zakresie - mianowicie przesunięcie punktu ciężkości w naszej etnogra L z badań zjawisk reliktowych na badania zjawisk współczesnych. Tell proces przesuwania się, czy raczej roz3zerzania kręgu zainteresowań, nilwątpliwie wiązał się z coraz szybciej postępującymi przemianami, jClk.c zachodziły i nadal zachodzą w życiu mieszkańców wielu o'bszarów zaJiczanych do tak zwanego Trzeciego Świata. Procesy etno:polityczne, rozpad tradycyjnych struktur społecznych i wchłanianie nowych elementc)\~; kulturowych, skłoniły polskich etnografów do zwracania uwagi na teg·.) rodzaju fakty, na konieczność informowania o nich i, z czasem, W18czenia się do ich badania zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i prai-':tycznym. Było to tym bardziej ważne, że istniało i istnieje obecnie u na;; voJyraźne zapotrzebowanie społeczne na prace podejmujące tego rodzaJL; pro blema tykę. Przełomowy dla powojennej etnografii rok 19-56, rok znaczącej kr2.kowskiej konferencji metodologicznej, nie przyniósł bezpośredniego WZTCEtu badań pozaeuropejskich. Pozycja problematyki pozaeuropejskiej ;11(gIa jednak wyraźnemu wzmocnieniu w ramach dyscypliny. Lata następn·: to okres nadrabiania pewnych zaległości metodologicznych (m.in. w 195·::; roku ukazuje się polski przekład Szkiców z teorii kultury Malinowskiego) oraz podjęcia na szeroką skalę badań nad współczesnością - poczc\,!kowo jednak w odniesieniu do 'własnego społeczeństwa. Z czasem, w ramach sukcesywnie przyrastających publikacji POŚWJE;conych etnogra,fii Trzeciego Świata, w których przeważała dotychcza, pro~lemat.Y'ka etnohistory-czna, zaczynają pojawiać się. następnie zaś dominować badania nad współczesnością i problematyką zmiany k"j:urowej. Wyra,tną intensyfikację pozaeuropejlskich etnograficznych badań terenowych przyniosła dopiero połowa lat sześćdziesiątych, a ich apogeum przypada na połowę lat siedemdziesiątych. Przeja.wem owej intensyfikacji jest znaczny wzrost publikacji z tego zakresu na łamach facho1 sJ~a �208 Marek Gall'ęcki wych czasopism - "Ludu", "Etnografii Polskiej" i "Ethnologii Polony", Należy tu przede wszystkim wymienić duże przedsięwzięcie badawcze, jakim były zainicjowane w 1963 roku i prowadzone przez szereg lat kierowane przez prof. W. Dynowskiego badania w Mongolii. Jest io, jak dotąd, największa polska pozaeuropejska ekspedycja badawcza, której program n<lukowy, sprawy organizacyjne i finansowe były w gestii jednej instytucjiPolskiej Akademii Nauk. Kilkuosobowe grupy naukowców systematycznie, co dwa lata, wyjeżdżały na kilkutygodniowe badania terenowe w ramach długoletniej współpracy za wariej między Akademiami Nauk Polski i Mongolii. Całość badań mOl:golistycznych obejmowała dwa etapy. W pierwszym koncentrowano się na analizie tradycyjnej kultury pasterskiej w ścisłym zwiąZiku z jej ramami zewnętrznymi, szerszym układem wykraczającym poza wewnętrzne prawidłowości kultury ludowej, a mianowicie z układem państwowo-politycznym. W drugim etapie prowadzono badania o charakterze etnograficzno-.:ocjologicznym, których przedmiotem było mlode pokolenie mongolskich pasterzy. E tnograficzna część tych bm:::ań obejmowała głównie zaga:inienie międzypokoleniowej transmicji kulturowej. Pro,vadzono również badan;" pod kątem opracowania monografii Torgutów s. Badania ekspedycji mongolskiej przyniosły wiele cennych publikacJJ i należy żywić nadzieję, że stosownie do wielkości przedsięwzięcia. liczba ich będzie się jeszcze powię::\.Szać. Inną, również w pełni profesjonalną pozaeuropejską ekspedycje! byla Etnologiczna Wyprawa Azjatycka do Afganistanu w 1£76 roku. Zorganizował ją Zespół do Badania Kultury Ludów Azji Środkowej, działający przy Katedrze Etnografii UAiM w Poznaniu. Przygotowywano ją na zupełnie mnych zasadach. Finansowana była, bardzo z resztą skromnie, z wielu źródeł, w sposób typowy raczej dla ówczemych wypraw studenckich. Badania w Afganistanie miały być powtarzane co cztery la ta, jednak wydarzenia roku 19718 w tym kraju plany te udarcmnily. Nie mniej jednak i tu wyniki kilkumiesięcznych badań są znaczące, co znaI&zło wyraz w licznych publikacjach naukowych i popularnych oraz wystawach muzealnych. W okresie tym miało miejsce jeszcze kilka innych, z reguły interdyscyplinarnych wypraw naukowych, w których brali udzial również etnogra~owie. Nie zawsze jednak specjalizacje naukowe badaczy byłyszczqśliwie zestawio-ne, co nie ułatwialo realizacji programu naukowego. Mimo częstokroć interesujących badań. liczba publikowanych ich wYl:ików jest znacznie mniejsza. b J. interpJeiacji S:- Wasi1cwski, tTadycyjnej b2d~n:u .. _, s. 91 - 96. Prace poLskiej kul.tury ekspedycji mOllf/oiskiej ",lIlOlo(Jic:::lIej jako systelllu II' l\.1on(Jolii :::llaC':::eil, f'.\·:] -- próby l'o!sk;e �POLSKIE POL;AEUROPEJSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE 209 Bardzo istotnym elementem rozwoju zainteresowań etnografią poza·(J_ropejską były wyprawy studenckie, których apogeum przypada na lata : ;J<74 - {'i8. Jako prekursorkie należy tu wymienić warszawskie Akademickie Wyprawy Afrykanistycz-ne "AWA". Zdołały one uzmysłowić mło('zieży, iż przedsięwzięcia takie są w ogóle możliwe. Inne, to na przykład ~;;znańskie wyprawy "Afryka" oraz "Amped" do Ameryki Południowej. ;,zykłady moż,na by tu z resztą mnożyć. Wyniki naukowe tej kategorili wypraw nie zawsze były imponujące. -~'Lęsto przygotowanie młodych badaczy do badań w trudnych warurl~<ich nie było wystarczające, gdyż skomplikowane przygotowania orga~-J"zacyjnepochłaniały tyle czasu i energi, że na merytoryczne przygoto',ania nie starczało czasu. Częstym błędem tej kategorii wypraw bylo ;-'Jzdrobnienie dość enigmatycznie sprecyzowanych zadań badawczych, n:zsianych na zbyt długich trasach. W licznych jednak wypadkach, jak na przykład miało to miejsce w sytuacji wyżej przykładowo wzmianko-_\'unych wypraw, wyniki ich były doniosłe. Rezultatem zaś ich były war-'_i;;":;cioweprace magisterskie a nawet doktorskie oraz liczne artykuły. l:totnym jest tu jednak i to, że stosunKowo znaczna liczba młodych ;nografów w ten sposób zapoznała się naocznie z problemami Trzeciego :)cviata. Zupełnie odrębną grupę stanowią indywidualne badania pracownlk,JW naukowych. Szczególną pozycję, z racj'i chociażby swej powtarzal:lli3ci, co w naszych badaniach pozaeuropejskich niestety jest zjav,ri·''ilem niezmiernie rzadkim, i lic·zby publikacji, stanowią badania K. Wol-; ~iego w Pakistanie i Afgani'stanle 9. Do tej kategorii trzeba też zaliczyć Ladania M. Frankowskiej w Meksyku, L. Dzięgiela w Afganistanie, Z Jasiewicza w Uzbekistanie, J. Kamockiego w Indonezji, M. Tracza ·'.v Egipcie, A. Rybińskiego w Algierii czy R. Vorbricha w Kamerunie. Hóżne były okresy badań tych etnografów, różne były też środki pro-vadzące do ich realiza'cji (wyjazdy prywatne, stypendia, kontrakty), lecz :_spólną ich cechą są interesujące wyniki przejawiające się w wartośclo',vych publikacjach oraz w działalności dydaktycznej. iW zasadzie wszystkie przedstawione tu badania nie miały bezpośred:;:ego związku z praktyką, może z wyjątkiem pewnych aspektów badań ;nongolistycznych. Rola badań etnograficznych w realizacji przedsię-'.vzięć gospodarczych za granicą (ale również i w kraju), tak powszechna j oczywista w krajach wysoko rozwiniętych, jest u nas zupełnie niedoctniana. Chlubnym wyjątkiem jest udział etnografa Leszka Dzięgiela ',V rolniczym projekcie zagos-podarowania' rejonów wiejskich w północi. , K. Wolski, - :975, "Lud", 1-4 "Lud" - Badania 1978, t. 62, t. 10 polskich 5. 1-5,3 -170. etnografów na $rodkowym Wschodzie, 196-0-- �210 Marek Gawęcki nym Iraku, realizowanym w ramach kontraktu przez Instytut Rolnictw2Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej w Krukow~-,_ Odrębnym nurtem tDCZą się etnograficzne badania terenowe prow':dzone przez polskich misjDnarzy, :::zczególnie rekrutujących si~l ze Zgnmadzenia Słowa BDżego (Werbistów), rozsianych po odległych placóv\kach misyjnych niemal na całym świeciE:. Obok badan o charaktcrc amatorskim, posiadających mimo to często wielkie walmy poznel wc:;::' coraz częściej mamy tu do czynienia z w pełni naukowymi opracowani'.· mi wytrawnych naukowców, jak na przykład związani z Katedrą lIisto: i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu LubelskicgD oraz Instyt!..itern AntrDpDS o. prDf. Teofil ChDdzidło, czy obecnie o. dDc. Henryk ZmDn SVD. Problematyka etnologiczna rozwijana jest w Akademii 1'e<;logii KatDlickiej w Warszawie. Etnograficzme publikacje polskich misj_lnarzy, zamieszczane CZęstD w specjalistycznych, krajowych i zagranic':nych czasDpismach, są zbyt mało znane w naszym środowisku, a P:l uerszą ich prezentację brakuje tu miej,sca 10. Obok badan etnDgraficznych opartych o własne terenowe penetrac.l: autorów, które w ostatnich latach dominują, co jest zjawiskiem ni:zmiernie pozytywnym i co pozwala nadrabiać zaległości z lat minionyci,_ we wszystkich placówkach etnograficznych kontynuowane Scl bada·r.." oparte o inne, wtórne źródła. Ten rodzaj badan, szczególnie w odniesi::niu do etnografii ludów Oceanii, preferowany jest w ośrodku wrocla\'.Ekin1. W tym krótkim z konieczności omówieniu nie sposób było przedst~·\vić wszystkie dawne i współczesne polskie badania w dziedzinie etn:lgrafii ludów pozaeuropejskich. Nie to było zresztą mym celem. Chodzi") raczej o zaznaczenie, że nauka nasza w tym zakresie ma liczącą jlj:'. kilka dziesiątków lat tradycję, a korzenie jej mocno tkwią w obserw> cjach i badaniach Polaków z minionych stuleci. Etnografia polska, mimo niesprzyjających często jej warunków, nigdy z badan pozaeuropejskich nie zrezygnowała. Również lata o wyjątkow) niesprzyjającej dla badan poza własnym krajem koniunkturze. wplynę~y tylko na ich przeorientowanie, by w konsekwencji dopr-owadzić do ich rozwoju. Niestety, stosunkowo niewiele naszych publikacji funkcjonuje w świ:ttowym obiegu wiedzy etnologicznej. Z pewnością, gdyby były publiku - 10 H. Zimoń, l'ig.ii Katolickiego FienIężno naukowo-dydalvt'yczna Uniwersytetu Lubelskiego, 17: 198-0,s. 23'1-45. E. Perczak, tl,~eni1 Słowa s.13'5-142. Działalność Bożego w poznanie ludów katedry Materiały Wkład polskich pierwotnych, historii i Studia i etnologii Księżjj misjonarzy [w:] Polskie T"- Werbistó ze ZgroTI"badania .. ('. �J'OLSKJE POZAEUHOPE.TSKJF: BADAN!A ETNOGHAFJCZNE 21 ] wane częscleJ, niż to ma miej~ce obecnie, w {ęzykach o szerszym J'.ii: polski odbiorze, rola ich mogła by być niepomiernie wic;~sza. Na wstępie już stwierdziłem, że problematyka poz&europej~ka stal'.<Jwija w przeszłości i stanowi obecnie margines w stosunku do etnogrc.cj Polski. Jest to jednak margines znaczący. Wystarczy wspomnieć, że pJLa::i WO/Ii prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych realizovv:,r:ych w naukowych p!a2:)wkach ebnologicznych dotyczy tej właśnie proI::lcmatyki 11. Społeczny, wykraczający poza wąskie jednak środowisko nau'kowe. odbiór wyników tych badań jest znacznie szerszy. Często właśnie t3 f:robłematyka rzutuje w pierwszym rzędzie na kształtowanie wiedlY e-.:nołogicznej w społeczeństwie. Z tego też powodu winni jesteśmy Bbeg8ć o jej wysoki poziom oraz szerszą popularYZ8.cję. 11 G. E. Kurpińsku, T. Kulesza-Zakrzewska, f:;1i.ropejska i europejska w;;konanych - :9,5, •••• w katedrach [w:] Polskie baJania 1V pracach etnogr:rtii E. Pietruszek, magisterskich, i pracowniach ... , s. 143 - 150. doktorskich p AN w Problematyka pfE'.(i habilitacyjnych trzydziestoleciu 19'!';- �