https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38c5fd2232b67b7076ec6e25ba872a50.pdf ce4802c0f98f67ea1ab4acf79bb46b28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:603 Title A name given to the resource Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.63-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA SANKCJA O P I N I I PUBLICZNEJ W POLSKICH OBRZĘDACH I ZWYCZAJACH LUDOWYCH WSTĘP Teoretyczne rozważania na temat opinii publicznej nie wzbudziły dotychczas w polskiej literaturze etnograficznej szczególnego zaintere­ sowania, mimo że materiał ludoznawczy mógłby t u służyć za doskonałe źródło dla empirycznej egzemplifikacji. Skromną ilustracją tego zagad­ nienia, nie pretendującą do całkowitego wyczerpania problematyki, jest podjęta w niniejszym artykule próba spojrzenia na zwyczaj i obrzęd przez pryzmat ich funkcji regulującej określone zachowania. Opinię publiczną traktujemy jako jedną z form sankcji systemu społecznej kontroli, świadomi faktu, że odwoływanie się do uznanych i przyjętych przez grupę ocen, norm i wartości stanowi istotę kształto­ wania zachowań społecznie pożądanych. Skuteczność tego działania zakła­ da między i n n y m i powszechne w danej grupie uznanie jej kultury i własnych kryteriów wartości oraz istnienie odpowiednio dostosowanego do potrzeb regulacji kontrolnej systemu instytucji, które mają możność czynnej ingerencji w zachowania poszczególnych jednostek . Z uwagi na to wybrano jako przedmiot analizy niektóre elementy 1 1 J . S z c z e p a ń s k i , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1966, s. 120 n. R o z r ó ż n i e n i e terminologiczne m i ę d z y z w y c z a j e m a o b r z ę d e m nie jest w literaturze n a u k o w e j o k r e ś l o n e w s p o s ó b jednoznaczny. Zob. К . K w a ś n i e w i c z , Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 67 n . W p r a c y p o s ł u g u j e m y s i ę s f o r m u ł o w a n ą p r z e z S z c z e p a ń s k i e g o d e f i n i c j ą z w y c z a j u , j a k o u s t a l o n e g o sposobu z a c h o w a n i a s i ę w p e w n y c h s y t u a c j a c h , k t ó r y n i e s p o t y k a s i ę z n e g a t y w n y m i r e a k c j a m i g r u p y (op. cit., s. 120). N i e p r z e c z y to j e d n a k m o ż l i w o ś c i i s t n i e n i a , w ł a ś n i e w z w y c z a j u o c h a r a k t e r z e s a n k c j o n u j ą c y m , e l e m e n t ó w o c e n i a j ą c y c h pewne zachowania. Nieprzestrzeganie bowiem zwyczaju nie spotyka s i ę z n e g a t y w n ą r e a k c j ą grupy, c h o c i a ż w n i m s a m y m zawarta b y ć m o ż e ocena u j e m n a . P o j ę c i e o b r z ę d u k o j a r z y m y natomiast z o k r e ś l o n y m i ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m r y t u a ł e m w r a z z- jego k o n s e k w e n c j a m i r e l i g i j n y m i , m a g i c z n y m i , społecznymi. �64 MARIA WIERUSZEWSKA kultury tradycyjnej, licząc się z faktem, że tego typu przykłady umoż­ liwią wyeksponowanie najbardziej istotnych cech sankcjonującej roli zbiorowej opinii, ze względu na znaczną homogeniczność kulturową wsi tradycyjnej i właściwy jej charakter struktury społecznej. SYSTEM SPOŁECZNEJ KONTROLI NA WSI TRADYCYJNEJ Zarówno zwyczaj, jak obrzęd, wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi, są elementami systemu społecznej kontroli, poprzez który grupa realizuje określony wzór kulturowy przekazywany drogą tradycji między pokoleniami zapewniając mu trwałość w czasie. W odróż­ nieniu od cech normujących, system sankcji spełnia funkcję kontroli sensu stricto. Klasyfikacja sankcji przyjęta w literaturze socjologicznej wyróżnia ich charakter formalny i nieformalny, pozytywny i negatywny . Opinia publiczna, nie negując słuszności tego podziału, stanowi sankcję szcze­ gólnego rodzaju. Z racji bezpośredniego odwoływania się do oceny ogółu (społeczności), nawet mimo braku formalnej organizacji, jest siłą regulującą zachowania w sposób bardzo skuteczny. Lęk przed w y ­ śmianiem, ironią, wyszydzeniem czy publicznym napiętnowaniem decy­ duje w społeczeństwach stosunkowo jednorodnych kulturowo o silnej więzi społecznej, w znacznym stopniu o istniejących konformizmach i uległości wobec postanowień grupowych . Prace etnograficzne dostar­ czają licznych przykładów ogromnej roli opinii zbiorowej, która narzu­ cała styl życia grupom i jednostkom w sposób sztywny i bezkompromi­ sowy. Nie jest ich pozbawiona także literatura piękna opisująca życie wsi, a także niektóre prace historyczne z zakresu prawa zwyczajowego . Różnorodność materiałów potwierdza w całej pełni tezę S. Bystronia, że „gromada ma możność wywierania represji na tych, którzy wyłamują się spod jej prawa" . Sankcje publiczne bez względu na ich surowość noszą zawsze piętno decyzji grupowej, która manifestuje się niekiedy w spontanicznej reakcji tłumu lub realizowaniu wyroku sądowego na 2 3 4 5 2 3 S z c z e p a ń s k i , B. D z i e m i d o k , 4 Zob. В . w Polsce nych J. op. cit., s. 121 w wieku O komizmie, XVII „Chłopach" w u m Etnograficzne S. s. 205. W a r s z a w a 1967, s. B a r a n o w s k i , i XVIII, Sprawy Ł ó d ź 1955; Reymonta, J . В o s s o w s к i , Sądy 6 n. Z o b . rozdz. „ R o l a k p i n y i s z y d e r s t w a w ż y c i u l u d ó w p r y m i t y w n y c h " w Boże obyczajowe na w t e n ż e , Echa „Prace Szkic do ludoznawstwa seria wiejskim zwyczajów VI, Łódź etnograficzno-prawny, Instytutu Z a c h o d n i o - S ł o w i a ń s k i e g o B y s t r o ń, W s t ę p sądownictwie dawnych Polonistyczne", Pomorzu. pracy 138—140. polskiego, U . P . , z. 4: praw­ 1948; Archi­ 1937. Warszawa—Poznań 1939, �65 S A N K C J A O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH oczach zebranych ludzi. Taki charakter miały w dawnej Polsce pokuty kościelne czy publiczne chłosty . Funkcjonowanie opinii publicznej na wsi tradycyjnej określał jedno­ lity system kulturowy i charakter struktury społecznej. Uznane i po­ wszechnie obowiązujące normy i wartości wskazywały ogólnie aprobo­ wany sposób zachowania, nad przestrzeganiem którego czuwał aparat kontroli zbiorowej w postaci zwyczajów, obyczajów i odpowiednich sankcji regulujących postępowanie w myśl pożądanych wzorów. Przewa­ ga bezpośrednich styczności osobistych, typowa dla kontaktów w zwar­ tych grupach społecznych, powodowała silne powiązanie ze zbiorowością, ułatwiając t y m samym możliwość zewnętrznego ingerowania w najbar­ dziej intymne sprawy jednostki, rodziny, gromady . Niski poziom intelektualny, znamienne cechy myślenia magicznego sprzyjały bez­ refleksyjnemu uleganiu szablonom, potęgując szanse formowania się sądów opartych w większej mierze na zasadzie emocjonalnej, aniżeli racjonalnych przesłankach rozumowych. Znaczny konserwatyzm przy t y m i zdecydowanie aktywny autorytet ludzi starych, których zadaniem było przekazywanie dorobku kulturowego następnym pokoleniom, utrud­ niały kształtowanie się sądów indywidualnych. Wszystkie te czynniki w ogromnej mierze ułatwiały oddziaływanie zbiorowej opinii, z jaką mieszkaniec wsi tradycyjnej musiał liczyć się w życiu codziennym . Presja grupowej kontroli uwidaczniała się między innymi w obrzę­ dach, nie tylko poprzez ich konsekwencje społeczne, ale zewnętrzną formę rytualną, w której przy pomocy świadomie wybranego tła dla rozgrywającej się akcji, jakim była najczęściej wiejska karczma lub droga publiczna, a także poprzez odpowiednie teksty piosenek, rekwizyty obrzędowe, przepisowe gesty, manifestowała się zasadnicza wymowa obrzędu, a mianowicie odwoływanie się do oceny grupowej. Sprzyjało temu zresztą liczne uczestnictwo osób bezpośrednio zaangażowanych w akcję i występujących w charakterze widzów. 6 7 8 FORMY MANIFESTOWANIA OPINII PUBLICZNEJ I JEJ SANKCJE SPOŁECZNE Cechy publicznej oceny zaznaczały się szczególnie wyraźnie w cyklu obrzędów o charakterze oczyszczającym. Podczas sobótki dotyczyły one głównie dziewcząt niezamężnych i z racji matrymonialnego wydźwięku 6 pedia 7 Paris 8 B a r a n o w s k i , Sprawy staropolska ilustrowana, H. M e n d r as, 1958, s. 323. Ibidem. Sociologie 5 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 obyczajowe..., s. 21, 31, 40, 94; Z . G l o g e r , t. 4, W a r s z a w a 1903, s. v. p r ę g i e r z . du milieu rural, [w:] Traite de sociologie, Encyklo­ t. 1, �66 MARIA WIERUSZEWSKA obchodów świętojańskich koncentrowały się wokół spraw życia i n t y m ­ nego. „Śpiew przy Sobótce — pisze Gregorowicz — miał wykryć wszyst­ kie tajniki miłosne połączone z sądem o nich wsi całej, naznaczyć przy­ mioty dziewczętom i określić ich wady: więc był niejako cenzorem ich postępowania i wskazówką opinii, jaką każda z nich posiadała między jej mieszkankami" — konkluduje a u t o r . W piosenkach sobótkowych wymieniano także chłopców i miejscowe małżeństwa z pozytywną lub n e g a t y w n ą oceną i , jak wspomina Kolberg, „nie darowano nikomu", nie pomijając służby dworskiej, sąsiadów, a nawet całej w i o s k i . Publicz­ ne napiętnowanie przejawiało się także w akcie wykluczenia jednostki z obrzędu. Dziewczęta o złej opinii lub chłopcy posądzeni o złodziejstwo nie byli dopuszczani do ogólnej zabawy . Trudno uznać fakt publicznego napiętnowania występujący w obrzę­ dzie sobótkowym za jego właściwy element konstruktywny, natomiast uzasadnione byłoby szukanie związku między oczyszczającym znacze­ niem ognia świętojańskiego a publicznym wypominaniem najróżnorodniejszych przewinień w celu ich złagodzenia . Analogiczne znaczenie ma prawdopodobnie popularny dyngus. We­ dług relacji Kolberga podczas niektórych obchodów wielkanocnych chłopcy wywoływali z dachu domu lub karczmy imiona wszystkich, dziewcząt we wsi, dodając przy każdym uszczypliwe docinki w y ś m i e ­ wając ich lenistwo, niezaradność i niegospodarność . Panny pominięte przy tej ceremonii uważały się za wzgardzone poczytując to sobie za ujmę. Do cyklu obrzędów oczyszczających należy prawdopodobnie tzw. ścinanie kani. Zasadniczym momentem jest tu odczytanie aktu o s k a r ż e ­ nia przeciwko ptakowi, a następnie jego ścięcie. Podobną formę posiada zwyczaj ścinania koguta, przy którym sędzia jeszcze przed egzekucją odczytuje grzechy młodości p t a k a . Pewne analogie formy rytualnej każą przypuszczać, że obrzędy te,, niektóre zredukowane do widowiska czy zabawy, mają podobne konses 10 n 12 13 14 9 O. K o l b e r g , mierskie, s. 1 0 Kolberg, 1 1 J. S w i ę t e k , Sobótka 1 2 czące w Dzieła wszystkie, op. cit., t. 24: Mazowsze, Sobótka, Mikułowicach, „Lud", Obrzędowość ogień Kolberg, 1 4 T. polskiego wołają świętojańska, 1 3 1961—1966, t. wybrzeża, cz. I , s. 5: 1899, nosi w y r a ź n i e „wybawiani się s. s. 2; Sando­ 181. 588; oczyszczający od t. 11: Poznańskie, Obrzędy, wierzenia, S. J a s t r z ę b o w s k i , 33. charakter. grzechów". „ W i e d z a i Ż y c i e " , nr 7: 1933, op. cit., G u t t ó w n a , t. „ W i s ł a " , t. 5: 1891, W G r e c j i z w y c z a j ten przez Wrocław—Poznań 108. s. cz. I I I , s. 42. zwyczaje i K. Kobiety ska­ Z a w i s t o w i с z„ 4. przesądy „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. 8—9: wśród 1950/1951, s. rybaków 470. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J 67 W OBRZĘDACH kwencje, co przytoczone przez Frazera przykłady obrzędów oczyszcza­ jących, polegających na przenoszeniu grzechów z człowieka na zwierzę. Charakterystyczny opis zawiera dość typowe elementy. Mężczyźni kładli prawice na grzbiecie kozła, głośno spowiadali się ze swych grzechów, po czym kozła zabijano, a zgromadzonych wieśniaków skrapiano jego krwią . Sceny publicznych sądów i egzekucji przybierające niekiedy udramatyzowaną formę widowisk odnosiły się także do ludzi. Symbolicznie dokonywano ścięcia głowy chłopakowi, który dopuścił się kradzieży w zapusty . Nowicjusza kosiarskiego poddawano między i n n y m i pu­ blicznej spowiedzi, po której otrzymywał od sędziego lub księdza odpo­ wiednią „pokutę". Są to zresztą tylko wybrane przykłady ilustrujące rozbudowaną formę rytualną obrzędu, która prócz istotnych cech publicz­ nej kontroli spełniała wiele funkcji zabawowo-rozrywkowych. Obrzędy o charakterze oczyszczającym, jak wynika z wymienionych przykładów, noszą mniej lub bardziej widoczne znamiona kary. Wiele z nich zachowało się w postaci zwyczaju smagania rózgą, który stoso­ wany wobec dzieci nie u k r y w a ł charakteru nagany, podczas gdy w sto­ sunku do panien wyrażał gest przychylności i u p r z e j m o ś c i Za k a r ę poczytywany był natomiast w czasie chłosty popielcowej. Miał on, podobnie jak zwyczaj ciągnięcia kloca, zredukowany później do formy zabawy, ukarać panny i kawalerów za niewstąpienie w związki m a ł ­ żeńskie. Podobny cel osiągano bieląc okna w domach dziewcząt na w y ­ daniu lub wieszając wianki z chwastów na ścianach domów starych panien, pogardliwie zwanych „ciotami" . Na niektórych terenach Polski sankcje satyryczne w postaci drwin i ośmieszania panien występowały przy okazji obrzędu podkoziołka, który prócz elementów magii wege­ tacyjnej i matrymonialnej zaznaczonych w jawnym kojarzeniu par mał­ żeńskich zawierał wiele cech publicznej ekspiacji dziewcząt zmuszonych do złożenia datku pieniężnego za karę pozostawania w stanie nieza­ mężnym . Momenty wykupywania noszą wyraźne znamiona sankcji publicznej kontroli. W polskiej obrzędowości ludowej występowały w formie ofiary 15 16 17 18 19 1 5 W . M . , Święto z ę r , Złota gałąź, kozła, „ P r z y j a c i e l L u d u " , R . 3: 1836 n r 2, s. 11; por. J . G . F r a ­ W a r s z a w a 1962, s. 443. 1 6 K o l b e r g , op. cit., 1 7 K . Z a w i s t o w i с z, Wielkanocne t. 10; Poznańskie, cz. I I , s. 189 n. wierzenia i obrzędy, „Wiedza n r 4: 1933, s. 5 n. Z w y c z a j s m a g a n i a r ó z g ą n i e o z n a c z a ł w y ł ą c z n i e w sobie frycowin 1 8 elementy miał sprawdzić zabiegu magicznego, wytrzymałość M. W i e r u s z e w s k a , towskiem, 1 9 także Obrzędy a fizyczną recepcyjne stosowany adepta wieku na i kary. przykład Życie", Zawierał podczas kosiarskiego. dojrzałego w Bełcha- „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 8: 1966, s. 77 n. Ibidem. Maszynopis pracy w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U Ł , n r i n w . 31, s. 88 n. �68 MAKIA WIERUSZEWSKA pieniężnej lub darów w naturze, dość często w postaci poczęstunku wód­ ką. Znane są między innymi podczas licytacji dziewcząt i obrzędów o charakterze recepcyjnym. Przez wykupienie wyzwalała się jednostka z przykrych następstw publicznego napiętnowania, które przybierało niekiedy ostre formy złośliwych uwag, przycinków, szyderstwa, a na­ wet bojkotu towarzyskiego. Niestosowanie się do ustalonych tradycją przepisów zwyczajowych narażało mężatkę, która nie wkupiła się do grona gospodyń, na uszczypliwe określenia: chytra, bidna, obojętna, śmierdzi kozami lub wilkiem, które wykrzykiwano za nią nawet na drodze . Zachowania dewiacyjne, niezgodne z opinią ogółu, poddane są zresztą przeważnie sankcjom satyrycznym, których następstwem ma być wywołanie uczucia wstydu. „Na wstyd i srom" oprowadzał ojciec po wsi upadłą c ó r k ę i uczucie wstydu miało wywołać publiczne wypowiadanie wad i obraźliwych przezwisk. Obawa wyśmiania i lęku przed złą oceną wsi decydowała częstokroć o zanikaniu pewnych zwyczajów lub podtrzy­ mywaniu innych. Kazała więc urządzać huczne wesela, prosić na nie licznych gości zyskując aprobatę sąsiadów. W przeciwnym razie po­ wszechne niezadowolenie mogłoby znaleźć wyraz w dokuczliwych przy­ śpiewkach piętnujących chytrość, lenistwo czy niegospodarność kon­ kretnych jednostek: 2n 21 P o s t a w i l i g r o c h n a stole, N i m a ocka w tym rosole... P r o s i l i nas n a w e s e l e , 22 na baranie kiski, Jedlibyśmy, pilibyśmy, nie dali nam 2 3 łyżki . Wesele gromadzące znaczną liczbę osób stwarzało dogodne warunki dla publicznej oceny wad. i zalet, która najczęściej przybierała formę przyśpiewek. Było więc między innymi okazją do krytykowania ła­ komstwa, niezdarności, braku ogłady towarzyskiej. Da o! Bo łakoma wypiła, D a za sto była, grosy, Gorzałki wypiła 2 0 2 1 s. 93. Ibidem, K. s. 69; K o l b e r g , S k r z y ń s k a , „ P u b l i k a " oznacza w s к i, Słowniczek 2 2 1899, Wieś gwary gwarze ludowej W. B u r z e ń s k i , s. op. cit., Krynice Wesele ludu 542. 2 3 Kolberg, 2 4 Ibidem, s. op. 36. cit., t. 2, s. . t. 9: Poznańskie, w cz. I , s. Tomaszówskiem, ziemi sanockiej wstyd. ziemi u 2 4 63. sanockiej, wiejskiego Zob. „ L u d " , s. 4: w 129. „Wisła", t. 4: 1890, L. M a g i e r o w- 1898. sieradzkim, „Wisła", t. 13: �SANKCJA A 69 O P I N I I P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH co m i to z a d r u c h n i s k a ; N i e o ź d z i w i zodno p y s k a , Ani pyska, ani Postanyły, papy, kieby gapy; Lepibyście świnie gnały, N i z za d r u c h n y s i ę 2 5 wprosały . A c ó ż t y z to za d r u z b i s k o , Zamarzło mu kiesynisko, Trzeba by m u wody zwarzyć, Kiesynisko mu odparzyć 2 6 . Wesele było okazją do udzielania młodym moralizatorskich wska­ zówek odpowiednio do aktualnego modelu małżeństwa. N a (oto m a s z ) k ą d z i e l i p r z ą d ź , A zawdy robotną, ochotną, posłuszną swojemu chłopu bądź! 2 7 W piosenkach obrzędowych obok ujemnych cech osobowości podda­ nych ostrej krytyce wyrażano także pochwały, uznanie i szacunek. Pod­ czas chodzenia z gaikiem wychwalały dziewczęta majątek i zaradność gospodarzy, nie szczędząc jednak uszczypliwych uwag leniwym parob­ kom. Podobnie charakter panegiryczny, a zarazem satyryczny, miały przyśpiewki dożynkowe wykonywane przez żniwiarzy przed dworem dziedzica: A nasz p a n e ń k o dobry b y ł , Z e b r a ł p s z e n i c z k ę , nas nie b i ł . A pan sąsiedni leniwy, Stoi pszeniczki dwie 2 8 niwy . Dla obchodu wieńcowego typowe są dowcipne i pełne zjadliwego humoru piosenki pod adresem ludzi dworskich — ekonoma, pisarza, karbowego, na co wskazuje złośliwy dwuwiersz: A n a ł ą c e w i e l k a rosa — N a s e k o n o m k i e b y osa . 2 9 Zwyczaje i obrzędy na marginesie swoich właściwych funkcji kulto­ wych i magicznych są skuteczną sankcją, która w zależności od kon­ kretnej sytuacji przybiera formy: pozytywną lub negatywną. Ilustrują przez to wartości cenione w grupie. Tak np, zręczność nagrodzona zostaje w święcie pasterskim, zwanym na Śląsku Roch wistem , a za30 2 5 2 6 B u r z e ń s k i , op. cit., s. 541. K o l b e r g , op. cit., t. 10, s. 262. 2 7 K o l b e r g , op. cit., t. 9, s. 212. 2 8 K o l b e r g , op. K o l b e r g , op. cit., cit., t. 16: Lubelskie, cz. I , s. 125. t. 2, s. 165; t. 20: Radomskie, cz. I , s. 122. K o l b e r g , op. cit., t. 43: Śląsk, 2 9 5 0 s. 25; t. 3: Kujawy, cz. I , s. 241. �70 MARIA WIERUSZEWSKA radność gospodarska -— podczas obchodów gaika, wieńcowego i obrzę­ dów weselnych. Pochwała sprytu, chytrośei, czasem nawet przebiegłości, stanowi znamienne tło ludowych widowisk, chociaż postacie jasełek czy szopki z reguły nie należą do wiejskiej gromady i dlatego nie podlegają bez­ pośredniej kontroli miejscowej opinii. Publiczna ocena, jaką staraliśmy się zaprezentować w niektórych obrzędach, dotyczy nie tylko osób żyjących. Pogrzeb jest aktem w y k l u ­ czenia zmarłego ze społeczności żywych. Stanowi też okazję do oceny i podsumowania zasług byłego współmieszkańca wsi. W jego imieniu prosiło się więc zebranych o wybaczenie w i n , a mowy pogrzebowe za­ wierają do chwili obecnej wiele cech życzliwej i przyjaznej oceny życia, pracy i postępowania zmarłego. Opinia publiczna manifestowana w zwyczajach i obrzędach ludowych nie ogranicza się wyłącznie do funkcji sankcjonującej. Z naczelnym ele­ mentem kontrolnym wiąże się ściśle jej cecha normująca, właściwa wszelkiego typu regulatorom społecznym oraz funkcja społecznej apro­ baty w stosunku do pewnych nowych sytuacji życiowych, wokół których nawarstwia się r y t u a ł obrzędowy. Taki charakter mają między innymi rites de passage, k t ó r y m Van Gennep przypisuje rolę łagodzenia ewen­ tualnych zakłóceń występujących podczas przełomowych okresów życia jednostki , Fortes zaś nadawania prawomocności określonym rolom społecznym . Zarówno w jednym, jak w drugim rozumieniu nie pod­ lega kwestii społeczny walor obrzędu. 31 32 UWAGI KOŃCOWE Posługiwanie się w artykule terminem opinia publiczna, mimo w y ­ raźnie zarysowanego kontekstu, co ułatwia precyzję rozumienia, nie zwalnia bynajmniej z obowiązku rozpatrzenia charakteru użytego przez nas pojęcia w świetle dosyć różnorodnych definicji, jakie spotykamy w literaturze. Opinia publiczna jest zazwyczaj określana jako opinia grupy, do której przynależność wyznacza jedynie wspólne zainteresowanie przed­ miotem opinii. Kontrowersje dotyczą natomiast: a) stopnia, w jakim dana opinia powinna być wspólna dla pewnej grupy: b) stopnia, w ja­ k i m powinna być ona publicznie ogłoszona. Podział ten można łączyć z odrębnością stanowisk monistycznego i pluralistycznego. Moniści 3 1 M . G l u с k m a n , L e s rites de passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M a n c h e s t e r 1962 (cyt. z a r e c . Z . S o k o l e w i c z , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 9: 1965). 8 2 M. F o r t e s , Ritual and office in tribal society, ibidem, s. 53 n. �SANKCJA OPINII P U B L I C Z N E J W OBRZĘDACH 71 obejmują nie tylko opinie zadeklarowane, lecz również te, które ogłoszo­ ne nie były. Włączają więc doń powszechne preferencje, inklinacje, skłonności, postawy, zwyczaje i obyczaje. Pluraliści zaś definiują opinię na tle sprzeczności i kontrowersji poglądów. We wszystkich rozważaniach i dyskusjach na temat opinii publicznej występują dwa zasadnicze problemy. Pierwszy dotyczy zakresu pojęcia, drugi zaś pytania: kiedy opinię można określić jako publiczną. Problem ten posiada dwa aspekty: jeden polega na tym, czy opinia ta jest w y ­ głoszona jako „publiczna" , drugi aspekt wiąże się z faktem, czy daną opinię posiadają inni członkowie zbiorowości . Usiłowania naszych rozważań zmierzające do podkreślenia sankcjo­ nującej roli opinii publicznej wiązały się naturalnie w mniejszym stop­ niu z jej walorami treściowymi, które miały ilustrować albo poglądy powszechnie panujące, albo emocjonalne zaangażowanie po stronie pew­ nych sądów natury kontrowersyjnej. Interesował nas bowiem mechanizm opinii regulujący określone zachowania w ściśle i przepisowo wyznaczo­ ny sposób, traktowany jako jedna z form sankcji systemu kontroli społecznej. Ten świadomy wybór poparty materiałem etnograficznym z zakresu tradycyjnych obrzędów i zwyczajów ludowych automatycznie zdefiniował nasze stanowisko wobec problemu zasięgu opinii publicznej i stopnia, w jakim była ona publicznie ogłoszona. Retrospekcyjna ana­ liza danych uniemożliwia natomiast ustosunkowanie się do kwestii, czy określoną opinię posiadali inni członkowie społeczności i w j a k i m sto­ sunku pozostawała ona do ich poglądów prywatnych. Wnioski na ten temat wyciągnąć można jedynie pośrednio, poprzez analizę struktury społeczności tradycyjnej, której cechy w najogólniejszym zarysie umieś­ ciliśmy na początku niniejszych rozważań. 33 34 Analiza strony rytualnej niektórych zwyczajów i obrzędów ludowych uwidoczniła charakterystyczną rolę, jaką odgrywała w nich opinia wsi. Przejawiała się ona na marginesie właściwego sensu obrzędu, w k t ó r y m zbiegały się nieraz różne elementy, ale mimo że nie stanowiła zasadni­ czego z nich, to stwarzała pewien schemat zachowań typowych dla od­ działywania sankcji zbiorowej opinii, na co staraliśmy się zwrócić szcze­ gólną uwagę. Obejmował on fakt publicznego celebrowania obrzędu podkreślany między innymi przez wchodzenie na dach karczmy lub 3 3 P u b l i c z n ą o p i n i ą jest to, „ c o k t o ś m ó w i do k o g o ś obcego", np. z a d a j ą c e g o p y t a n i e , i j e s t t y l k o c z ę ś c i ą jego „ p r y w a t n e j opinii", p r z y t y m t ą c z ę ś c i ą , k t ó r ą d a n y c z ł o w i e k m a o d w a g ę z a w s z e w y g ł o s i ć . T . H a r r i s o n , What is public opinion, " P o l i t i c a l Q u a r t e r l y " , t. 11: 1940, s. 368—383, cyt. z a D . С. W a t t , A dictionary of the social sciences, s. v. p u b l i c o p i n i o n . 3 4 W a t t , op. cit. �72 MARIA WIERUSZEWSKA drzewo i głośne wywoływania stamtąd imion, a nawet nazwisk osób pod­ legających zbiorowej ocenie lub najczęściej poprzez liczne uczestnictwo. Powszechnie stosowaną sankcją jest w nich satyra operująca drwiną, ośmieszeniem w celu wywołania wstydu. Znamienną cechą jest również fakt, iż obrzędy i zwyczaje wymie­ niane w artykule dotyczą przeważnie określonych grup rówieśniczych. To tłumaczy w pewnym sensie posiadanie uprawnień do kontroli postę­ powania osób z tej samej grupy . Wszelkie przejawy odwoływania się do zbiorowej oceny przy okazji obrzędów i zwyczajów ludowych, manifestujące się w formie sankcji, wskazują na silną rolę opinii publicznej, która regulowała zachowania według tradycyjnych norm i w uświęcony tradycją sposób. Stąd nie jest kwestią przypadku, że okazję dla tej swoistej akcji wychowawczej stwa­ rzały szanowane czy tolerowane zwyczaje. Wykroczenie przeciw usankcjonowanym zasadom godziło w powszechnie obowiązujące war­ tości i kara lub nagroda za ich przestrzeganie była sprawą ogółu. 35 3 5 N a z a g a d n i e n i e to z w r ó c i ł u w a g ę m . i n . T h u r n w a l d , p o d k r e ś l a j ą c f a k t s o l i ­ d a r n o ś c i w s p ó ł u c z e s t n i k ó w i n i c j a c j i , k t ó r z y p o s i a d a l i p r a w o swobodnego p i ę t n o ­ wania nawzajem swoich wad, R. T h u r n w a l d , Die menschliche Gesellschaft in ihren etno-soziologischen Grundlagen, t. 2: Werden, Wandel und Gestaltung vor Familie, Verwandschaft und Biinden, B e r l i n 1932, s. 229. C i e k a w e j i l u s t r a c j i do­ s t a r c z a j ą t a k ż e m a t e r i a ł y z t e r e n u A u s t r i i , gdzie c z ł o n k o w i e z w i ą z k ó w r ó w i e ś n i ­ c z y c h p o w o ł a n i b y l i do p e ł n i e n i a k o n t r o l i n i e t y l k o n a d p o s t ę p o w a n i e m w ł a s n y c h t o w a r z y s z y , a l e c a ł e j w s i . E . B u r g s t a l l e r , Allerseelengebacke, Umrittsbrauchtum, Burschenschaften, [w:] Atlas von Oberósterreich, L i n z 1958, s. 146. �