https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b83e4ea360b0fff6c2f88aa33edacc3.pdf e6eba4819791d72d0005b3acc60b34dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6454 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6027 Title A name given to the resource Leiris i Nerval / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.268-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MAŁGORZATA BARANOWSKA Leiris i Nerval D ziś, po doświadczeniach surrealizmu, Nerval często staje się bliższy XX wiekowi niż roman­ tyzmowi, zwłaszcza stosunkowo „trzeźwemu” romantyzmowi francuskiemu. Sądy o Nervalu, jak zwykle o literaturze i pisarzach, podlegają oddziaływa­ niu różnych metod, mód i szkół. W każdym razie Apollinaire, a za nim surrealiści, wprowadzili Nervala w wiek XX. Jako osobowość fantomiczna Nerval pojawia się często w twórczości Michela Leirisa. W Wieku męskim pisze: „Chciałem najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj - Gerarda de Nerval. Jaką jutro? Co dzień wdziewałem maski nie licujące z parszywą gębą mieszczucha, którym jestem, moich bohaterów zaś na­ śladowałem w tym, co najłatwiejsze”.1 Leiris podaje, że zdania te pochodzą z dziennika z 1924 roku (nie ma powodu mu nie wierzyć), ale włącza je do książki, któ­ ra wyszła po raz pierwszy w roku 1938. Nerval nie od­ stępuje Leirisa, lecz raczej przesuwa się od czasu do czasu w krajobrazie jego doznań. W roku 1925 Leiris wiąże się bezpośrednio z grupą surrealistyczną, w któ­ rej oddziaływanie Nervala jest dość silne. Nie można się już teraz dokładnie dowiedzieć, na skutek jakich lektur, rozmyślań i rozmów czy z jakiego innego powo­ du pojawia się Nerval we śnie Leirisa opowiedzianym w „La révolution surréaliste” w roku 1926. Widzi w tym śnie plac, na którym wznosi się statua gipsowa, oraz kogoś podobnego do widma Nervala, które uka­ zało mu się kiedyś w jego własnym pokoju.2 W ten sposób Nerval jakby odgrywa w wyobraźni Leirisa ro­ lę, o której niewątpliwie za życia marzył, właśnie staje się snem. W dodatku zresztą w opisanym śnie wystę­ puje w roli podwójnej, znajdujemy tu sen w śnie. Nerval pojawia się cytowany przez Leirisa zarówno w Wieku męskim,3 jak nawet w postaci motta do omó­ wienia hermetycznego traktatu XVI-wiecznego astro­ loga i geografa angielskiego, zatytułowanego Monas Hieroglyphica.4 Dla Leirisa właściwie cała tajemna ga­ ma możliwości człowieka przejawiła się w osobowości i dziele Nervala. Przy czym dzieło i osobowość należa­ łoby tu traktować jako tak dalece posuniętą jedność, że w Wieku męskim znajdujemy następującą myśl: 268 „długo pragnąłem rozpłynąć się w świadomym i zamie­ rzonym obłędzie (takim, w jaki popadł - jak mi się zdawało - Gerard de Nerval)”.5 Prawdziwy życiorys Nervala i jego życiorys z wybo­ ru jest najlepszym przykładem postawy, o której moż­ na z całą pewnością powiedzieć: postawa romantyczna (oczywiście mając na uwadze ten rodzaj romantyzmu, jaki pociągał surrealistów, ale pamiętając, że nawet w odczuciu potocznym tak by się tę postawę określi­ ło). Zarówno wyzwanie losu, wybór sztuki, samotność, brak domu, nieustająca wędrówka, poświęcanie się naukom tajemnym, jak i współżycie z grupą bywającą w salonach, organizowanie publiczności na premierze Hernaniego Wiktora Hugo, nawet jego choroba nobi­ litowana przez romantyzm, wszystko to naznaczone było tzw. duchem czasu czy duchem epoki.6 Piętno in­ ności stawało się w tym czasie modą, i żeby ta moda mogła powstać, potrzeba było wielu niemożliwych do przeniknięcia, samotnych wyobraźni. Oczywiście, sło­ wa „wyobraźnia” użyłam tu w sensie psychologicznym, ale dla potrzeb moich rozważań o wyobraźni istotny jest przede wszystkim stosunek artysty do wyobraźni. W okresie kiedy mieszkał z kilkoma innymi nieco cygańskimi artystami, Nerval zakupił sobie podobno okazałe łoże, obok którego się układał na spoczynek. Poeta twierdził - w łóżku tym sypia „moja wyobraź­ nia”. Sam pomysł wydaje się dzisiaj pomysłem przed­ miotu surrealistycznego, rozumianego jako „przedmiot przeznaczony do funkcjonowania symbolicznego”. Świadkowie tego czynu byli może przygotowani do przyjęcia metafory w poezji, ale nie śniło im się, że można metaforyzować życie. Zapewne po raz pierwszy spotkali „przedmiot niepokojący i problematyczny”, jak by go nazwał Breton. Nervala otaczała znacznie większa ilość zaskakują­ cych przedmiotów i wydarzeń, bo też więcej niż inni dostrzegał. Dla nas istotny jest może nie tyle sam fe­ nomen tego wielkiego poety i wielkiej osobowości, chociaż tworzy on ważny rozdział historii poezji euro­ pejskiej, ile to, jak poeta swoją osobowość, a właściwie swój życiorys kreuje w porządku tym samym, co sztu­ kę. Nerval prawie dokładnie wypełnia wszystkie po­ stulaty surrealistów, które oczywiście zostały ukształ­ towane między innymi pod jego wpływem. * Fragment z książki Surrealna wyobraźnia i poezja, W ar­ szawa 1984, s. 98-100 Przypisy 1 2 3 4 Leiris M. Wiek męski, przeł. T. i J. Błońscy, Warszawa 1972, s. 129 Leiris M. Rêves, „La révolution surréaliste” nr 7/1926, s. 8 Leiris cytuje za Nervalem z Les Illuminés Cazotte'a. Wydaje mi się bowiem, że dla Nervala - podobnie jak i dla adeptów „nauk tajemnych” - alchemia znajduje �Małgorzata Baranowska • LEIRIS I NERVAL swe narzędzie w czytaniu. „Alfabet magiczny, tajemniczy hieroglif docierają do nas niepełne i sfałszowane bądź przez upływ czasu, bądź przez tych, którzy są zaintereso­ wani w naszej ignorancji; odnajdźmy zagubioną literę lub zatarty znak, ułóżmy na nowo gamę dysonansów i w ten sposób nabierzmy siły w świecie duchów” (Leiris M. La monade hieroglyphique de John Dee, traduit du la­ tin par Grillot de Givry, „La révolution surréaliste” nr 910/1927, s. 61). Por. także zdanie Bretona: „Być może życie wymaga rozszyfrowania jak kryptogram” (Breton A. Nadja, Paris 1964, s. 133). Najbardziej inspirujące 5 6 omówienie synkretyzmu religijno-filozoficzno-alchemicznego Nervala zawiera książka Richter J. Gérard de Nerval et les doctrines ésotériques, Paris 1947. Tu m.in. znajduje się wiele informacji o zainteresowaniach N e­ rvala doktryną i sektą Towiańskiego. Pozwala ona za­ uważyć podobieństwo między wyobraźniami Nervala i mistycznego Słowackiego. Leiris M. Wiek męski, s. 162 Por. Bizet R. La double vie de G. de Nerval, Paris 1928; Raymond J. Nerval par lui-meme, Paris 1954; Béguin A. Gérard de Nerval, Paris 1945 Michel Leiris, portret piórkiem André Massona. �