https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e8e8abd3750f96c3037ba9383c5fc60.pdf fa49508927f9b4d213f75d56c5c13a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3240 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3036 Title A name given to the resource Uczta pogrzebowa w zwyczajach i wierzeniach ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Szromba-Rysowa UCZTA POGRZEBOWA W ZWYCZAJACH I WIERZENIACH LUDOWYCH Przyjęło się w naszej k u l t u r z e , że uczta wieńczy ważno w y ­ U c z t a pogrzebowa n a w s i polskiej nazywana jest „pogrzebi- darzenia w życiu człowieka, zaprasza się więc n a nią l u d z i , którym n a m i " , „pochówkiem", „pogrzebem", „pogrzybkiem", „strawą", najwięcej Stypa, zawdzięczamy i n a których n a m szczególnie zależy. kończąca uroczystości pogrzebowe, gromadziła wokół „obiadem", „cermem", „konsolacją", a w p r z y p a d k u pogrzebu k a w a l e r a l u b p a n n y n a w e t „ostatnim weselem" nieboszczyka". żano, że w uczcie tej bierze także udział dusza zmarłego. Wierzo­ W no, że „obfite ugoszczenie zebranych jest j a k b y n a k a r m i e n i e m niencja związana jest z zachodnimi terenami k r a j u , a m i a n o w i c i e : 13 Na l u b „weselem wspólnego stołu k r e w n y c h i przyjaciół zmarłego. D a w n i e j uwa­ ogół nie używana jest nazwa „stypa". o s t a t n i c h l a t a c h dochodzi nowe określenie, którego prowe­ samego zmarłego ' , potrzebującego jeszcze po śmierci p o k a r m u . „skórka", „przepijanie skórki", „wypitek za skórkę nieboszczy­ Źródła podają, że kiedyś duszy zmarłego rzucano ze stołu n a ka". ziemię nieco p o t r a w , później zastąpiono t e n zwyczaj pozosta­ nańskiem, iż „ p o pogrzebie piją z w y k l e w karczmie aż do wieczo­ w i a n i e m jednego wolnego miejsca p r z y stole i kieliszka wódki. r a , eo nazywają skórką (chleba?), którą k r e w n i zmarłego w y p r a ­ 1 1 2 1 4 Już j e d n a k w X I X w-. Oskar K o l b e r g zanotował w Poz­ Chleb i wódka odgrywały istotną rolę w różnych m o m e n t a c h wiają." obrzędów poprzedzających pochówek. Stawiano je p r z y zmarłym W y n i k i współczesnych badań etnograficznych wiążą tę nazwę w czasie „pustych n o c y " , poprzedzających z w y p i j a n i e m po pogrzebie k r e w n i i sąsiedzi pogrzeb, w a n o chlebem i wódką, co czasem nazywano o d zmarłego". kiedy to schodzili się n a m o d l i t w y . I c h również często­ „poczęstunkiem 15 Badacz t e n nie znajduje j e d n a k wyjaśnienia tego słowa. (nieboszczyka) określano „tanią" lub „drogą". a l k o h o l u , o d ilości którego skórkę jako „cienką" Pewne analogie 16 l u b „grubą", wykazuje bądź nazywanie K o l b e r g podaje, że n i e k i e d y wlewano zmarłemu biesiady „suchą", z małą ilością wódki. A l k o h o l bowiem i n t e ­ k i l k a k r o p e l wódki do u s t . P o k a r m dla zmarłego p r z y g o t o w y w a ­ gralnie związany jest z u c z t a m i , stanowiąc jej ważny, jeżeli nie no także w wigilię Bożego Narodzenia i Zaduszek najważniejszy składnik. Niegdyś a l k o h o l stanowił j e d y n y poczę­ 3 4 5 oraz w rocz­ nicę śmierci i w określonym zwyczajowo d n i u , l i c z o n y m o d d a t y stunek, którym raczono się w miejscowej karczmie. P i t o wówczas, śmierci. Wierzono, że w te właśnie d n i z m a r l i przybywają w od­ wspominając zasługi zmarłego. Nierzadko mówiono p r z y t y m : w i e d z i n y . W te d n i obowiązywało dawanie poczęstunku dziadom „wieczny pokój daj m u P a n i e " , „wypijmy na jego s p o k ó j " . p r o s z a l n y m mającym modlić się w i n t e n c j i zmarłego. D z i a d o m Pocieszając się bowiem po stracie nie zaniedbywano p r z y p i s y w a n o szczególną moc wypraszania zbawienia d l a grzesz­ zapijać k u pamięci n i e b o s z c z y k a " , nej duszy. I c h m o d l i t w a była pewnego rodzaju ekspiacją za. i życiodajne właściwości a l k o h o l u . Wszystkie większe wydarzenia, grzechy popełnione za życia, przez zmarłego. To w jego i m i e n i u w t y m również śmierć, dawały okazję do w y p i c i a ; r o d z i n a p o pogrzebie i w Dzień Zaduszny rozdawała u b o g i m chleb i grób, j a k pisze W i t o l d K u l a — i m p l i k u j e nie t y l k o parafię, ale l u b zapraszała i c h n a poczęstunek do d o m u . i bogatych gospodarzy można spotkać nawet właśnie o b i a d y d l a dziadów. 6 W testamentach legaty 1 7 na takie 7 wierząc w 19 karczmę". pokrzepiające „kolebka 20 Powyższe u w a g i dające pogląd n a ideę biesiadowania po śmierci uzupełnimy refleksjami ze współcześnie D a w n e obyczaje i wierzenia przetrwały w formie r e l i k t o w e j , 18 „dobrze badań terenowych w w y b r a n y c h wsiach prowadzonych Karpat Polskich. 21 t r u d n o na i c h podstawie odtworzyć i c h p i e r w o t n y kształt. I t a k Z j a w i s k i e m , które o d p o n a d d w u d z i e s t u l a t rysuje się z niezwykłą n a przykład zakaz spożywania pokarmów w czasie przechodze­ ostrością na naszej w s i , jest gromadzenie się p r z y wspólnym — gdzieniegdzie suto zastawionym — stole z o k a z j i , n i e będących dotąd przed­ po I I w o j n i e światowej, k r y j e w sobie treści związane z wiarą m i o t e m świętowania. D a w n e goszczenie się alkoholem w karczmie w s z k o d l i w y wpływ nieboszczyka było często jedyną formą wieńczenia takicłi wydarzeń r o d z i n n y c h , nia konduktu pogrzebowego, n o t o w a n y jeszcze na otoczenie. 8 S t y p a miała chronić zebranych „ o d s z k o d l i w y c h wpływów śmierci". 9 Ucztę pogrzebową uważa się powszechnie za pożegnanie bie­ j a k chrzest czy pogrzeb. Z końcem l a t pięćdziesiątych powszech­ nie przerodziło sie- w ucztowanie w d o m u , w ostatnich l a t a c h w re­ siadników ze zmarłym, któremu w ten sposób oddawano cześć. stauracji łub gospodzie (stypa). J a k o główny m o t y w zapraszania M o t y w e m spraszania gości i podejmowania icli posiłkiem jest też na chęć okazania i m wdzięczności za pomoc w czasie choroby i po­ i ugoszczenia r o d z i n y oraz kolegów z p r a c y , zjeżdżających do wsi grzebu, a zwłaszcza za niesienie t r u m n y n a cmentarz. nieraz z dalekiej odległości. Mówi się. też o chęci Jest więc gościnę po pogrzebie wysuwa się konieczność spotkania pocieszenia s t y p a t r a k t o w a n a j a k o pewnego r o d z a j u rewanż. „Uczta, pogrze­ i złączenia się w bólu z rodziną zmarłego. W t y m kontekście b o w a " już w swojej nazwie zawiera pewną ambiwalencję. Z jednej rozpatrywać też można dążenie do ożywienia domostwa przez s t r o n y biesiadnicy okazują s m u t e k i żal p o stracie bliskiej osoby, urządzenie s t y p y w tej izbie, w której leżał zmarły, a b y w t e n z d r u g i e j s y t u a c j a u c z t y jest sytuacją radości i święta. Toteż sposób ją „rozweselić", „zadomowić" i „nadać ż y c i a " — j a k zdarza się nieraz, że s t y p a przeradza się w pogodne biesiado­ określają t o mieszkańcy Łącka w Beskidzie Sądeckim. Podobną wanie zgodne z ideą rrczty j a k o t a k i e j . „Smutek i jedzenie n i e funkcję m a spełnić p o d a w a n y wówczas a l k o h o l . J e d n a k łatwe do dadzą się pogodzić — j a k pisze B a c h t i n — choć godzą się je­ przewidzenia s k u t k i jego nadużywania wywołują u w i e l u osób dzenie i śmierć. U c z t a zawsze święci zwycięstwo, t k w i to w samej kategoryczny sprzeciw wobec podawania na stypie wódki. Nie­ jej naturze... Biesiadny t r i u m f jest to t r i u m f życia n a d śmier­ którzy uważają za właściwe ograniczenie poczęstunku do symbo­ cią." licznego, t y l k o jednego kieliszka. 10 Stąd więc t a k łatwe przechodzenie n a stypie ze s m u t k u w wesołość, o c z y m wspomina, m . i n . K o l b e r g , pisząc o śpiewaniu „rozpasanych p i o s e n e k " „żałobnego". 12 11 a nawet tańczeniu przez wdowę tańca Współcześnie t r u d n o uzyskać informacje o p o t r a w a c h , które należało podać na uczcie pogrzebowej. nowych prowadzonych w Beskidzie Materiały z badań tere­ Sądeckim rzucają pewne 37 �światło, na archaiczną, znaną z l i t e r a t u r y , potrawę związaną ze chroniącego od bólu zębów, sprzyjała stypą i k u l t e m zmarłych. Była nią t z w . k a s z a . zwyczaju. 22 W Łącku jeszcze u t r z y m y w a n i u się tego w okresie międzywojennym podawano d z i a d o m , zwoływanym p o W y d a r z e n i a , z okazji których biesiadnicy gromadzą się p r z y stypie do d o m u , bryję z żytniej l u b jęczmiennej mąki, gotowaną wspólnym stole stanowią t e m a t prowadzonych rozmów. D o n i c h na wodzie i zalaną kwaśnym m l e k i e m , zwaną właśnie „kaszą". nawiązują wznoszone wów czas t o a s t y . Podczas s t y p y w c e n t r u m Potrawa t a uważana była za ubogie jedzenie, którego i n n y m u w a g i stoi osoba zmarłego. Mówi się o jego zaletach, chorobie, b i e s i a d n i k o m n a gościnie nie podawano. F a k t ten stoi w sprzecz­ ostatniej w o l i . D e k l a r u j e się przyjście z pomocą w gospodarstwie ności ze z n a n y m z l i t e r a t u r y stwierdzeniem o p r z y g o t o w y w a n i u i w y c h o w a n i u dzieci. W r a z z upływem godzin spędzonych p r z y dla dziadów najlepszego jedzenia, szczególnie lubianego przez stole zmienia się nastrój i p r z e d m i o t rozmów. T a k oddaje t o w y ­ Wspomnianą „kasze" warzono niegdyś również, ale powiedź m i e s z k a n k i Łącka: „na p o c o n t k u to placom, lamen- stawiano ją na stole obok chleba i w o d y , w noc z pierwszego n a t u j o m . . . b i a d a l i n a d n i m , ze po eo u m a r , jesce b y móg zyć, t a k o m drugiego listopada, wierząc, że dusze zmarłych członków r o d z i n y śmierć mioł... m y tys m u s i m y umrzeć... t a k sc t e n zol r o z b i j a l i . zmarłego. 23 7 przyjdą wówczas w odwiedziny do swego d o m u . W e wsiach Beski­ A p o t y m to sie j u s p o p i l i i śmiali s i e . ' ' d u Żywieckiego jeszcze po I I wojnie światowej zdarzało się, iż n a s t r o j u w d r u g i jest znamienne dla s t y p y . Jest ona b o w i e m , domownicy j a k pisze K o m o r o w s k a , zostawiali dla nich n a stole chleb, nóż i masło. Z B e s k i d u Sądeckiego pochodzą wiadomości, odnoszące się jednak 25 Przechodzenie z jednego „świadomą pochwałą życia w obliczu śmierci, s y m b o l e m i w y r a z e m w i a r y w jedność świata żywych do ubiegłego w i e k u , o zwoływaniu w Dzień Zaduszny dziadów i umarłych". proszalnych n a śniadanie l u b o b i a d . do refleksji n a d marnościami tego świata i koniecznością podzie­ 2 4 S t a l i o n i p o d kościołem 26 W czasie s t y p y zebrani są n a ogól rzadko skłonni l u b n a c m e n t a r z u oczekując n a zaproszenie. I m też rozdawano lenia losu żegnanego członka r o d z i n y . N a ogól f a k t t e n przesłania wówczas pszenne c h l e b k i , t z w . bochnacki. Zwyczaj t e n , związany i m chęć życia, z w s z y s t k i m i kłopotami i trudnościami oraz prze­ j e d n a k już t y l k o z pogrzebem zamożnych gospodarzy, utrzymał konanie o p r z e m i j a n i u nie t y l k o życia, ale i s m u t k u po stracie się w Łącku do ostatniej w o j n y . Częstowanie chlebem i wódką bliskiej osoby. D l a w i c i u mieszkańców współczesnej wsi jest to osób schodzących się n a modlitwę w przeddzień pogrzebu, p r a k ­ jeszcze jedna okazja do wyrażenia solidarności , w ty m w y p a d k u t y k o w a n o w B r e n n e j w Beskidzie Śląskim jeszcze po I I wojnie, z pogrążony mi w żałobie członkami rodziny, która urządzając 27 r r tłumaczy się chęcią podziękowania za przybycie i odmówienie stypę manifestuje obowiązujący m o d l i t w , p r z y c z y m w i a r a w moc zjedzonego wówczas chleba chowań. dziś wzór zwyczajowych za­ P R Z Y P I S Y 1 A . Fischer, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów 1921, s. 202 W . Szyszkowski, Pierwiastek łudoicy w poezji polskiej N.V i XVI w.; tenże, Zwyczaje świąteczne i obrzędowe, „ L u d " , t. 20, 1918, s. 205 L . M a l i c k i , Materiały do kultury społecznej górali śląskich, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t . 0, 1947, s. 119 O. K o l b e r g . Dzieła wszystkie t . 1 1 , W. Кв. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 105 Również Święta Wielkanocne związane są z k u l t e m zmar­ łych, zob. m . i n . S. D w o r a k o w s k i , Zwyczaje ludowe na Podlasiu nadnarwiariskim, Białystok 1030, s. 3 2 3 4 5 t z w . „ B o ż y O b i a d " . Z o b . m . i n . Fischer, op. c i t . , s. 393; O. K o l b e r g , Dzida wszystkie t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1870, s. 218 6 S. F l i z a k , Dziadowskie obiady, „ L u d " , t . 35, 1937, s. 54 pisze: „ 1 k r o w a dziadom n a o b i a d " . 7 8 Fischer, op. c i t . . s. 321 n . 9 tamże, s. 392 M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka Rabelais'ego średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 395 1 0 O. K o l b e r g , Kraków 1873, s. 9 a kultura Dzieła wszystkie t . 6, Krakowskie, cz. 2, O. K o l b e r g . Dzieła Kraków 1887, s. 133 wszystkie t . 20, Radomskie, cz. 1, 1 1 1 2 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Z o b . J . B u r s z t a , Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe (w:) Kultura ludowa Wielkopolski, t . 3, Poznań 1967, s. 190; Fischer, op. cit., s. 378; A . Jaworczak, Wieś Dąbrowski, pow. Łańcut. Monografiu etnograficzna, Lwów 1930, s. 82; W . Jostowa, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , R. 8 1983, s. 115; O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie t . 3, Kujawy, cz. 1, Kraków 1867, s. 250; t . 10, W. Ks. Poznańskie, cz. 2, Kraków 1876, s. 7 9 ; t . 1 1 . W. Ks. Poznańskie, cz. 3, Kraków 1877, s. 5 2 ; t . 16, Lubelskie, cz. 1, Kraków 1883, 1 3 s. 133; A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i War­ miaków, O l s z t y n 1975, s. 95 Z o b . m . i n . B u r s z t a , op. c i t . , s. 9 0 ; Z. Jasiewicz, Rodzina u^iejska na Ziemi Lubuskiej, Warszawa 1977, s. 5 2 ; Jostowa, op. c i t . , s. 115; R. K u k i e r , Kaszubi Pytowscy. Zarys monografii etnograficznej, G d y n i a 1968, s. 273 O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 10, op. c i t . , s. 222 Z o b . M a l i c k i , op. c i t . , s. 119; Jasiewicz, o p . c i t . , s. 52 Fischer, op. c i t . , s. 378 Z w r o t u ' t e g o używano n a stypie w Polkowicach na D o l n y m Śląsku przed k i l k u l a t y o c z y m w s p o m i n a uczestniczka tej u c z t y , pochodząca z B e s k i d u Żywieckiego (materiały własne). O. K o l b e r g , Dzieła wszystkie, t . 16, op. c i t . , s. 113. Zob. też A . B r u c k n e r , Starożytna bitwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, O l s z t y n 1979, s. 88 W . K u l a , Doświadczenia i nadzieje (w:) Alkohol w kul­ turze i obyczaju, Warszawa 1972, s. 164 B a d a n i a prowadzono w Beskidzie Sądeckim. Śląskim i Ży­ w i e c k i m . Zebrane materiały znajdują się w A r c h i w u m P r a c o w n i Etnografii I H K M P A N w Krakowie. Por. Fischer, op. c i t . , w . 316 i 317; J . P. D e k o w s k i , Z ba­ dań nad pożywieniem ludu łowickiego, Łódź 1968, s. 146; S. D w o ­ r a k o w s k i , Kultura, społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad, Narwią, Białystok 1964, s. 25 Fischer, op. c i t . , s. 203 Materiały terenowe z Łącka zebrane przez dr K . Kwaśniewicz, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1590 Materiały terenowo z Łącka zebrane przez d r A. Kowalską-Lewicką, A r c h i w u m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N w K r a ­ kowie, n r i n w . 1595 J . Komorowska., ,,Zwyczajność domowa" w wielkim mieście i jej związki ze strukturą rodziny (w:) Współczesne rodziny polskie w świetle aktualnych badań, Poznań 1976, s. 111 Por. J . Chalasiński. Młode pokolenie chłopów. R z y m 1946, t . 1, s. 64 2 4 2 5 2 6 2 7 �