https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecbebbc366bb02ddb3d5d01df9da0f40.pdf c6e8421af11b55406996f19336645aeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3031 Title A name given to the resource Kilka truizmów i refleksji na temat śmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej wytwory / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski KILKA T R U I Z M Ó W KULTURY Różno k u l t u r y LUDOWEJ I REFLEKSJI N A TEMAT Ś M I E R C I , I SPOSOBU w różny sposób lozpnvw i a l y się z problematyką PATRZENIA i N A JEJ W Y T W O R Y tw órcom. Posługują się narzędziami, które wykształciła i c h 7 śmierci, m n i e j l u b bardziej eksponując j a w życiu społecznym, d y s c y p l i n a , narzędziami ograniczonymi, choć w miarę p e w n y m i , czyniąc z niej wartość nadrzędni}, przywolywaną p r z y w i e l u podczas g d y sfera ludowej w i z j i śmierci p o w i n n a była być badana okazjach, l u b też spychając tę problematykę w sferę milczenia. w zupełnie i n n y sposób. P o d m i o t e m badań byłby wówczas nie Zależało to oczywiście od r e l i g i i , od światopoglądu, o d h i e r a r c h i i twórca, n i o warsztat, uznawanych wartości. świadomość o d b i o r c y , wpływająca Są k u l t u r y , wymienię t u przykładowo ludową, kulturę Me­ k s y k u , w których wyobrażenie śmierci towarzyszy zwyczajom, nie peregrynacjo m o t y w u , w z o r u , ale na wybór w z o r u , n a jego modyfikację. Należałoby jednak w t y m celu zogniskować zain­ teresowania n a k u l t u r z e duchowej a nie t y l k o m a t e r i a l n e j , obrzędom a nawet zabawom, nie mówiąc już o folklorze czy działać zespołowo, w r a m a c h i n s t y t u t u etnologii (który- n i g d y sztuce. Są inne. chociażby nasza, w której stosunek do śmierci nie powstał) a n i e rozpraszać t e m a t y k i badawczej jest m n i e j d e m o n s t r a c y j n y , chociaż i w n i e j znamię obocności i n s t y t u c j a c h . Należałoby t a k dobierać kadrę naukową i kształ­ po różnych eschatologicz­ tować p r o g r a m y , a b y móc wykorzystać doświadczenia i m e t o d y j o j do „scenografii" wykształcone przez socjo-lingwistów, socjologów, psychologów, wiejskiego pogrzebu czy jasełkowych wizerunków śmierci byłoby etnologów, zwłaszcza spod z n a k u Levi-Straussa, Bartliosa, Cail- sporym lois'a. Tymczasom śmierci daje się wyraźnie dostrzec. P r o b l e m a t y k a na jost oczywiście złożona i sprowadzenie uproszczeniom. Dlatogo warto zasygnalizować różne aspekty tej p r o b l e m a t y k i , i t o nie koniecznie bezpośrednio zwią­ w naszych badaniach p o w o j e n n y c h wystę­ powała tendencja przeciwstawna, rezygnacja z całościowej w i z j i zane z kulturą ludową, czasem t y l k o wskazać n a t o m a t y fascy­ k u l t u r y badanej g r u p y n a rzecz opisu poszczególnych dziedzin; nujące badacza k u l t u r y u nie dość jeszcze zbadane i opracowane. opisu, p r a w d a , coraz bardziej kompetentnego, ale też i zawę­ Dlaczego ? żonego. Oddzielnie zajmowano się rzeźbą, strojem, pieśnią, zainte­ obrzędem, magią. U t r u d n i a to dostrzeżenie całościowego obrazu resowania etnografów a n i w końcu X I X , a n i w X X w i e k u . O j e j k u l t u r y ludowej i n a palcach jednej ręki możnaby wyliczyć ba­ aspektach k u l t u r o w y c h pisano do niedawna niewiele i dopiero daczy widzących zjawiska szerzej, w i c h w z a j e m n y m powiązaniu. Problematyka śmierci nie wywoływała większego l a t a siedemdziesiąte zaowocowały ważnymi p r a c a m i wprowadza­ jącymi tę problematykę w obręb refleksji antropologicznej. K i e d y m o w a o sztuce l u d o w e j trzeba jeszcze powiedzieć 1 o j e d n y m . W badaniach interesowano się nią z p o z y c j i zewnętrz­ Także w Polsce dopiero od k i l k u l a t datuje się wyraźne zainte­ nego obserwatora. Wpłynął n a t o f a k t o d k r y w a n i a poszczegól­ resowanie tematyką eschatologiczną, i t o zarówno wśród badaczy n y c h dziedzin tej s z t u k i przez miłośników rekrutujących się l i t e r a t u r y , j u k i etnografów, folklorystów, psychologów, h i s t o ­ z ryków, filozofów. K a ż d y dostrzegał t o , co go frapowało, co uznał za w a r t e opisu. 2 Ukazało się też k i l k a książek poświęconych kręgu inteligencji m i e j s k i e j , artystów, historyków sztuki. p r z y g o t o w a n i u do śmierci. Zdaje się, że można nawet, podobnie T a k n p . M a t l a k o w s k i opisując b u d o w n i c t w o drewniane Podhala j a k n a Zachodzio, mówić o „renesansie śmierci". J e d n a k m i m o zapewne n i e zdawał sobie nawet t o środki masowego przekazu nie podejmują szerzoj t e m a t y k i z wiorzeń związanych z ogniskiom d o m o w y m , piecem, tragarzem. eschatologicznej. J a k się wydaje społeczeństwo również nie wy­ N a pewno zetknął się z magią ciesielską, ale t o już go p r z y p i s a n i u kazuje książki n i e interesowało. 3 nią zainteresowania, wyjąwszy t y l k o aspekt nadziei, z a w a r t y w znanoj ksiażee Moody'ogo Życie po życiu. Więcej u w a g i poświęca się cmentarzom, jako miejscom pamięci narodowej oraz konserwacji najbardziej reprezentacyjnych obiektów. 4 Ale sprawy z s y m b o l i k i p r o g u , Sztukę ludową przeważnie opisywano przez analogię do s z t u k i w a r s t w e l i t a r n y c h . N i o wychodzono więc o d społeczności wiejskiej, lecz interesując się tą społecznością wyodrębniano to już inna sprawa, wkraczająca w sferę p o l i t y k i . Współczesna zjawiska, które zaliczano t y l k o w t e d y do „sztuki", k i e d y kores­ cywilizacja pondowały z i n n y m i , u z n a w a n y m i za wartościowe zachodnia, nastawiona na życie doczesne, coraz bardziej w swoj istocie laicka, coraz bardziej tragiczna i pozba­ w i o n a nadziei u n i k a t e m a t y k i eschatologicznej. O śmierci się nie pisze, w miarę możności — nie myśli. Jeśli śmierć jest kresem wszystkiego — liczyć się może t y l k o t o , co w pamięci i n n y c h pozostanie po nas. I w t y m sensie śmierć wpływa n a nasze za­ chowania. estetycznie. Interesowano się t y m , co rezonowało ze świadomością badających, co już u m i a n o dostrzec i zakwalifikować j a k o rzecz wartą odno­ towania. H i s t o r i a „sztuki l u d o w e j " jest w istocie historią jej „od­ krywania", n a z y w a n i a j e j . Z j a w i s k a b o w i e m istniały, ale dopiero nazwane przez badacza „sztuką" zaczynały w t a k i m k o n ­ śmierć n i e była tekście funkcjonować. Kryteriów szukano b o w i e m nie w k u l t u r z e zjawiskiem p r z e m i l c z a n y m , s p y c h a n y m n a margines, otoczonym badanej g r u p y , lecz ustalano je a r b i t r a l n i e , zgodnie z przyjętą niechęcią i lękiem. W k u l t u r z e przenikniętej wiarą nieporównanie koncepcją, n p . s t y l u Tymczasem w dawnej k u l t u r z e ludowej (Grabowski). większą była rola i miejsce śmierci w codziennym życiu człowieka. Oczywiście, czym bardzjej pogłębiały się więzi między wsią Można sobie zadawać p y t a n i e , dlaczego w opracowaniach a m i a s t e m , c z y m bardziej „ w i e ś " dążyła do przyjęcia wzorów dotyczących k u l t u r y ludowej t a k niewiele mówi się n a t e n t e m a t . miejskich a „ m i a s t o " interesowało się w y r o b a m i chłopskimi — Dlaczego w opracowaniach s z t u k i ludowej ograniczano się do t y m szybszy stawał się proces alienacji poszczególnych dziedzin opisu przedmiotów, pomijając powołujące je do życia idee. A n i t z w . s z t u k i l u d o w e j , o d r y w a n i a i c h o d k u l t u r o w e g o podłoża. h i s t o r y c y s z t u k i , a n i etnografowie dokumentując n a g r o b k i czy Następowało sprzężenie z w r o t n e , rzecz nazwana „ s z t u k ą " była krzyże cmentarne nie wychodzą już j a k o t a k a p r o d u k o w a n a , przyspieszając poza inwentaryzacyjny opis i próby przyporządkowania obiektów poszczególnym w a r s z t a t o m proces rozbijania k u l t u r y l u d o w e j . M o l i e r o w s k i p a n J o u r d a i n nie t y l k o d o w i a d y - �wał się, że mówi prozą, a b odtąd już wiedział, żo p o w i n i e n nością, rodziną, własną kulturą, obyczajem. mówić prozą. T a k weszliśmy jednostka dojrzewała świadomie d o śmierci. Sprzyjał t e m u kie­ u* etap „Cepelii", co pomijając W t y m modelu wszelkie inne konsekwencjo waży również na sposobu- myślenia runek wziostu u u t n r y t e t u o sztuce l u d o w e j . T a przykład z inst»tiii<-h miesięcy si arszy, i у n i większy należało o!;az_\ w ae m u szacunek. W k u l t u r z e , - (•tnografku ió.-d on wiaz /. wiekiem. Czym k t o (z „Cepelii") opowiada w a u d y c j i radiowej o pisankach. Wspo­ przechowywanej m i n a o m o t y w a c h zdobniczych, technikach, m a g i i , zabawach s t o p n i u innowacyjności, bardziej przede w s z y s t k i m pamięciowo, o n i e w i e l k i m z p i s a n k a m i , „zapomina" t y l k o o t y m , k i e d y i dlaczego l a d je olastyczność, śmiałość myśli i działań, o d w r o t n i e niż w m o d e l u liczyło się doświadczenie niż zdobił, k i e d y i dokąd nosił w koszyczku święcone. Głupota? w spółczosny m , k i e d y t o dominująca, roli," odgrywa młodzież (por. Oczywiście, alo jest w t y m coś więcej M. sposób mówienia i myśle­ nia o sztuce ludowej. Mead ). 6 Trzecim c z y n n i k i e m wpływającym w poważny sposób n a F a k t e m jest, że tendencje laieyzo\\nnia współczesnych w y ­ tworów imitujących sztukę l u d o w a (bo t a k w istocie nalożaloby je nazwać) pomagają zapomnieć o t y m , co było i d e o w y m podło­ żem i k o n t e k s t e m a u t e n t y c z n e j s z t u k i , służącej przede w s z y s t k i m własnej społeczności. D o dosernant yzacji tej s z t u k i w powszech­ n y m odbiorze p r z y c z y n i a się leż zwracanie uwagi przede wszyst­ k i m na wartości dekoracyjne, estetyczne;. W t a k i e j s y t u a c j i obowiązkiem czasopisma naukowego jest t r o s k a o t o , a b y zjawiska a r t y s t y c z n e postrzogać w ich k u l t u r o ­ w y m kontekście. Stąd między i n n y m i , widoczne już od k i l k u l a t stosunek do śmierci była wiara k a t o l i c k a , wiara w życie poza­ grobowe, w i a r a zapewne głębsza niż t o m a miejsce współcześnie, wiara bez wahań (pamiętam radość mojej c i o t k i , żo wkrótce umrze i połączy się zo s w y m mężem), a jeśli nawet podszyta łę­ k i e m , to przecież była to ciągle w i a r a w to, że po śmierci e o ś jest, żo będzio jakaś f o r m a istnienia, że śmierć nie jest kresem ostatecznym. Śmierć była w t a k i m r o z u m i e n i u m o m e n t o m ostatniej próby. Można było umrzeć w grzechu i być skazanym n a męki, ważno więc było j a k się odchodzi, j a k p r z y g o t o w u j e do odejścia. D o śmiorci się dojrzewało. starania r o d a k c j i „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " o rozszerzenie kręgu podejmowanej tematyki o antropologiczną refleksję nad k u l turą, zwłaszcza nad t y m i jej obszarami, któro nazywa się kulturą, duchową, społeczną, ai i у styczną. Stąd też próba podjęcia te­ Umierał człowiek, którego imię do dziś przejmuje grozą l u d z i m a t y k i związanej ze śmiercią, dostrzeżenia jej rzeczywistego mogo p o k o l e n i a . Skończyło się k o n s y l i u m , do łóżka zbliżył się w y m i a r u w życiu i działaniu l u d z i , w poglądach i zaebowaniach, o r d y n a t o r k l i n i k i . Chory spojrzał na niego mądrymi, pięknymi obrzędach, twórczości. D o p i e r o patrząc z t a k i e j p o r s p e k t y w y oczami i uśmiochnął się. Może m i Pan powiedzieć prawdę dok­ ua sztukę ludową można dostrzec w j a k dużym s t o p n i u jest ona torze, ponieważ j a n i o formą einanacji k u l t u r y duchowej społeczności w i e j s k i e j , j a k silnio To k o n i e c ! N i e boję się umioraó... splatają się w n i e j : w i a r a , wiedza, ambicje grupowe i jednost­ kowe, praca i zabawa, p o t r z e b a wyróżnienia się i zostawienia, śladu po sobio. Może zeszyt t e n pomoże, przez z a w a r t y w n i m w i o r z ę, żeby coś było po śmierci. Umierał spokojnie, sprawiedliwość ziemska obeszła się z n i m łaskawie a w inną nie wierzył... materiał i i m p u l s y zwrócić uwagę na w y m i a r i głębię przeżyć duchowych ludu. Różno śmiorci: s p r a w i e d l i w a , w d o m u , z s a k r a m e n t a m i , * gromnicą, zgromadzoną rodziną. Śmierć grzesznika. Śmierć nie­ spodziewana. Obecność p r o b l o m a t y k i śmiorci w k u l t u r z e , podobnie zresztą j a k Inaczej reagujemy n a śmierć, która następuje po długim jej obecność w życiu człowieka nie m u s i się manifostować bez­ życiu i na śmierć „niesprawiedliwą", zabiorającą n p . młodego pośrednio. Jest i wpływa na różno działania, m i m o żo możemy jej poetę czy a k t o r a , po którym wielo jeszcze można było oczekiwać. nie dostrzegać rejestrując Pamiętam roakcję n a śmierć Nardellego, Jedlewskioj, Morela, t y l k o zewnętrzną siatkę, powiązań. Zwrócę w t y m miejscu uwagę na. znamienny fragment opowia­ Wojaczka, Gałczyńskiego... I zdziwienie, k i e d y - dania W i l l i a m a Goldinga. Mowa. w n i m o Szwajcarze ,,(...) który chłopiec jeszcze j a k o - przeczytałem o śmiorci K i p l i n g a . J a k to? t o on jeszcze t a k się przyzwyczaił do swój J u n g f r a u , żo przestał na nią patrzoć. żył? Śmierć ,,za późno" — P e t a i n . B o h a t e r I w o j n y , t r a g i c z n y A l o ona wciąż w y w i e r a na niego wpływ, gdyż joj p u n k t widzenia starzec, który w i o r z y l , że kolaborując z w r o g i e m ocali Francję. przeniknął go na stałe". J u n g f r a u — „góra k a m i e n i , r z u c o n y c h Żył jeszcze po wojnie wiole l a t w więzieniu, o k r y t y niesławą. j a k w żongloreo, b y zastygnąć w p o w i e t r z u i spojrzeć z w y s o k a " . Żył za długo... Otóż, rozwija swą myśl G o l d i n g „ N i k t , k t o żył (...) góry k a m i e n i (...) jej n i o b y ł o . " W obok tej n i e byłby t y m s a m y m człowiekiem, gdyby 5 k u l t u r z e ludowej n i e znajdziemy wielu bezpośrodnich śladów śmierci, alo nie jest możliwa r e k o n s t r u k c j a tej k u l t u r y a n i mówienie o świadomości człowieka- I w . uwzględnienia f a k t u „iż j e j p u n k t widzenia przeniknął go na stało." W k u l t u r z e ludowej śmierć wpisana jest w t r z y kręgi l u d z k i c h doświadczeń. Różne śmiorci... Niezwykły opis umierania Iwana llicza w „ M a l t ę " R i l k e g o ; samotność śmierci w B e r g m a n a „Krzykach i s z e p t a c h " , o k r u t n a i piękna „Ballada o N a r a y a m i e " , opowieść o miłości i śmierci w japońskim filmie a u t o r s t w a Y u i k i o M i s b i m a , Eros i Thanatos w „Brzezinie" W a j d y , śmierć na wojnie młodego żołnierza biegnącego w pierwszy bój Pierwszy, t o porządek p r z y r o d y , to c y k l życia, obumierania, śmierci i odradzania się drzew, łąk, pól. Żyjąc w symbiozie — w o p o w i a d a n i u L w a Tołstoja; dliiga, straszna śmierć dziedzica - w f i l m i e Tarkowskiego, sekwencja śmierci p t a k a w „Żywocie M a t e u s z a " Leszczyńskiego, (ta powieka powoli zakrywająca oko!), śmierć linoskoczka z przyrodą, obserwując ją codziennie, człowiek silniej odczuwa w „ L a S t r a d a " Felliniego, zaskakująca europejczyku sekwencja siebie j a k o cząstkę wszeclicalości. Przynależy do togo samego radosnej u c z t y żałobników w „Mondo C o n e " Jacopottiego. porządku, w którym życie i śmierć splecione są w jedno, śmierć rodzi życie, życie p r o w a d z i k u śmierci. Drugim kręgiem jest świadomość społeczna, T o zadziwiająco j a k wyraziście zachowały się w mojej pamię­ ci te właśnie sceny, że t a k je silnie przeżyłem i n a d a l wspominając świadomość togo, że jest się cząstką g r u p y , r o d z i n y , w s i , p a r a f i i , ojczyzny. przeżywam. Zresztą nie t y l k o te. P r z y p o m i n a m sobie doskonale „ s w o j e " J e d n o s t k a wychowywała się i żyła w świadomości tego, iż są śmiorci. Te pierwsze: k i e d y miałem 3 lata sprawy nadrzędne: ziemia, rodzina, ojcowizna, ojczyzna. S i l n i e j ­ kanarka, (leżał n a w z n a k ze s z t y w n y m i nóżkami sterczącymi do - widok martwego sza r o l a t r a d y c j i w życiu człowieka mocniej wiązała go ze społecz­ góry)- Pamięć zarejestrowała r to t a k wyraziście, że widzę to �i teraz, j a k na f o t o g r a f i i . Pochowałem go w ja,sno-zielonym p u ­ Właściwie cale życie pracuje się na i ę chwilę. N a tę oconę. d e l k u o d w o d y utlenionej f i r m y L . Spiess i s y n , przewiązanym Co powiedzą? Już w t e d y n i c się n i o da. w życiu naprawić. Osąd na krzyż czarną wstążką. Później był nie t a k już bolesny pogrzeb l u d z i — to też ślad, j a k i pozostawiamy po sobie, to też w y r o k . m y s z k i , znalezionej w lesie. Pogrzob b a b c i , w o j n a , z sotek zabi­ * t y c h jedna scena, której zapomnieć nie mogę, mój przyjaciel, z którym rozstałem się przed godziną, z matą okrągłą dziurką w środku czoła- W!n.ściwie nawet k r w j nie było.... Śmierci nie­ — śmierć j a k o wybawienie, od ciężaru życia, choroby. potrzebne, możliwe do uniknięcia, najbardziej gorzkie — śmierć j a k o ofiara, śmierć Jezusa. z włas­ nego w y b o r u , kiedy wydaje się, że tak łatwo można było i m za­ — śmierć w imię wielkiej sprawy -— męczenników, Ojca Kolbego, pobiec. Śmierci l u d z i , śinierc ' psów. ukochanego k o t a , to zdziwie­ K o r c z a k a , walczących za ojczyznę, i ginących z jej i m i o n i e m nie, że w momencie odejścia zwierzę szuka samotności. Przez na u s t a c h . doświadczenie cudzych śmiorci oswajamy się z myślą o nieuchron­ śmierć do której się dojrzewa, dochodzi i śmierć przedwczesna, ności własnego końca. ,,niesprawiedliwa". 1 Dojrzewamy. * N a pogrzebie mojego ojca, w u j trąca m n i e łokciem. ,,Wiesz, to już 84 młodszy ode m n i e ! " Uniknąć- śmierci? N a j a k długo? W n a s z e j współczesnej k u l t u r z e da się wyodrębnić cztery mode­ lowe postawy : !. Śmierć jest końcem wszystkiego, trzeba więc cieszyć się ży­ ciem, żyć pełną, piiorsią, zdobywać, mieć. ( W t a k i m ujęciu życie jest d o b r e m najwyższym.) Oszukać śmierć. Marzenie o t y m , jakże częste w bajkach, w folklorze. Oswoić śmierć, przygotować się do niej za życia. N a c m e n t a r z u para staruszków siedzi obok siebie naprzeciw gro­ bowca. Złotymi l i t e r a m i wpisane ich i m i o n a , nazwisko. T y l k o d.aty bra,kuje. Tnni, opowiada się o t y m anegdoty, ale znam i f a k t y , śpią w t r u m n i e . N a w s i , ale i w mieście n a wiele l a t przód spodziewaną śmiercią szyto sobie suknię do t r u m n y , szykowano garnitur. 2. Śmierć jest końcem życia. Zostaje tydko pamięć o człowieku, ślad jego działalności. Trzeba więc t a k żyć, t a k działać, a b y n a tę pamięć zasłużyć. 3. Śmierć jest końcom jednostkowej egzystencji, ale żyjemy w p o t o m s t w i e , jesteśmy częścią r o d z i n y , społeczności, n a r o d u , kultury. 4. Śmierć jost t y l k o granicą między życiem doczesnym a wiecz­ n y m . A b y na życie wieczno zasłuży ć trzeba żyć godnie. Źyó d l a r śmierci. ( W t a k i m ujęciu śmierć jest ostatecznym egzaminom, a wartością najwyższą — życie wieczne). * W k u l t u r z e l u d o w e j , przenikniętej wiarą, dominował ten właś­ Czy ktoś prześledził proces dojrzewania myśli o śmierci w życiu l u d z k i m , poczynając o d wyobrrżeń dziecięcych aż po u p r z y t o m ­ nienie sobie nieuchronności własnej śmierci? nie o s t a t n i model. Oczywiście, j a k t o przeważnie bywa, z m o d e l a m i są ono j a k na,jba,rdziej słuszne, tyło tyłko, żo nie zawszo sprawdzają się w życiu. Dominują postawy mieszano, w których można j e d n a k dopatrzeć się przewagi któregoś z modeli. Poza t y m w życiu postawy mogą się. zmieniać. K i e d y miałem 6—7 lat przerażała m n i e myśl o śmierci cieplnej * wszechświata. Dobrzo pamiętani ten strach, znacznie większy niż na. myśl o mojej śmierci. Cudowna moc w i a r y ! Życie ziemskie staje się etapem, przedsion­ k i e m do w iecznego. Czasem próby d l a chrześcijan, fazą oczyszcze­ nia, - dla wierzących w reinkarnację. Trzeba godnie żyć, a b y godnie umrzeć, aby zasłużyć na t o , co będzie, j a k zostaniemy N i e lubiłem i nie lubię rozstań, rozłąki. W każdej jest ziarno śmierci. ocenieni. Śmierć w e r y f i k u j e nasze życie. Czy istnieje silniejszy bodziec dla, życia- godziwego? Śmierć staje się nadzieją, skrzyw­ dzony, b i e d n y , poniżony Wiara, nadaje t a m zostanie nagrodzony. światu sens. Niesprawiedliwości, cierpienia zdają się czemuś służyć. Wszystko jest zapisane, wszystko służy Trzebiatów: stolarz, wyrabiający t r u m n y , siedzi przed swym zakładem, przechodzą, ludzie. Ósemka, m r u c z y , d w u n a s t k a , znów jakiemuś celowi, m y t y l k o o t y m nie w i e m y , ale wierzy my, że r niebo n i e jest t y l k o bezkresną otchłanią a śmierć kresem. ósemka. Obsługa śmierci jest t a k i m s a m y m zawodem j a k i n n e : * ksiądz, lekarz, pielęgniarka, reanimator, nosiciel zwłok, p r a c o w n i k k o s t n i c y , t r u m n i a r z , grabarz, kamieniarz, dozorca c m e n t a r n y . Umysł ludzki porządkuje. Cala działalność człowieka da się sprowadzić do tej r o l i porządkowania, c z y l i rozumienia, a co za t y m idzie i nazyA\ anią,. Rozpaczliwa chęć uwierzonia, że przocioż P a n i ! toż szkoda t a k i e dobre pantofle dawać. Zupełnie nowe, L e p i e j t a k i e , z t o k t u r y . Wyglądają t a k samo, a tańsze. istnieje porządok wszechświata, wieczna h a r m o n i a w której każda istota, zwłaszcza człowiek m a swój sens. T a k a n a i w n a nadzieja, że świat * jest czy mś na kształt w i e l k i e j układanki r „puzzle'', w której każdy fragment do czegoś przylega i t w o r z y sensowną konstrukcję, której nio r o z u m i e m y , t a k j a k częsteczka puzzlo iSmiore na pokaz. N i e c h wiedzą, że się n i o żałowało pieniędzy. nie rnoglabv zrozumieć, j a k i e miejsce zajmuje w całości i j a k t a T r u m n a dębowa, z ozdobami, k o r o n k a . . . Nagrobek... N i e c h wie­ całość wygląda. Myśląc o kimś, kogo już nie m a , oceniamy go j a k ­ r dzą... „Najlepiej jest, g d y jest t a k i j a k i n n e , m o d n y , ale jeszcze b y od końca, od tego j a k i m się stał. Chronologia życia odwraca piękniejszy, żeby widać, żo droższy..." O d w i e l u , w i e l u już l a t się. w t a k i e j ocenie. T o nie Szawel dojrzowa do togo b y się stać św. żegnając t y c h , co odeszli, m i m o woli myślę Pawiem, na m o i m pogrzebie? a i l u ludzi będzie chyba, przyjdzie, może zapłacze? Co k t o powio n a d trumną? czy będą, m n i e żałowali? lecz przez Pawła, możemy się cofnąć do początku. Inaczej cóż b y nas obchodził Szawel, M a r i a Magdalena, Ojciec K o l b e , Janusz K o r c z a k . . . 5 �* dzieje w i n n y m pomieszczeniu, reanimowana może wrócić. A l e niechętnie, ponieważ zwolniona z ziemskiej powłoki już chciałaby W k u l t u r z e ludowej idea śmierci obecna jest wszędzie. W i z e r u n e k iść t a m , dokąd w z y w a ją światłość pojawiająca się w t u n e l u . Ukrzyżowanego p r z y p o m i n a ! nieustannie, że właśnie przez mękę i śmierć ludzkość została o d k u p i o n a z grzechu Wspólczosny w a r i a n t a r c h e t y p u duszy, śmierci związany pierworodnego. jest ze sztafażem pozornie n a u k o w y m . J a k w „listach z n i e b a " K r z y ż zawsze p r z y w o d z i n a myśl śmierć. Jest j e j z n a k i e m . N a w e t pojawiają się nazwiska, przykłady. Gdzieś w K a n a d z i e , A u s t r a l i i . . . d l a niewierzących. w y p o w i e d z i lekarzy, reanimacje, a p a r a t u r a i świadectwa reani­ K u l t u r y , w których nośnikiem t r a d y c j i jest pamięć, kodują m o w a n y c h , cofniętych już z d r o g i . w m i t a c h , legendach, folklorze — wiedzę o świecie, swoją intuicję tej Bosseler Moody'ego jest najbardziej optymistyczną książką wiedzy. naszych l a t . Boicio się śmierci? Macie t u d o w o d y , s e t k i wspom­ T ę wiedzę — pamięć trzeba nieustannie odnawiać, przez n i e l i l u d z i , którzy nie chcieli wracać do życia, t a k i m już było powtarzanie, rytuał, uczestnictwo. W książkach wystarczy g d y dobrze. w i a d o m o co i gdzie jest. W k u l t u r z e w y s o k i e j , nastawionej n a * specjalizację, kontynuację i rozwój wiedzy cala społeczność n i e m u s i uczestniczyć w p o w t a r z a n i u t y c h samych treści. Coraz trudniej- rozdzielić, co jest nauką, co intuicją, doświad­ * czeniem „wewnętrznym". Granice się zacierają. Lewitacja istnieje? czy „dusza" w y c h o d z i z ciała? Czy wizje zapamiętane Śmierć „ l u d o w a " jest oswojona, nie b r a k w niej elementów k a r ­ przez l u d z i , o których pisze d r M o o d y , były i c h złudzeniem, nawału (w sensie B a c h t i n o w s k i m ) . Postać śmiorci w jasełkach, a może doświadczeniem ? O c z y m wówczas miałyby świadczyć 7 w widowiskach obrzędowych jest groteskowa, b a w i — ale i b u d z i Czy istnieje „przoczucie śmierci"? Czy są j e j z w i a s t u n y ? Można lęk. by Jest sprawiedliwa. N i e t a k j a k w życiu. W w i d o w i s k a c h jasełko­ w k u l t u r z e l u d o w e j : wycie psów, h u k a n i e sowy, k u k a n i e kukułki, w y c h karze złego H e r o d a , ścina m u głowę. W dziwne zachowania, tajemniczo postacie pojawiające się n a dro­ opowieściach, bajkach g r o m uderza z jasnego nieba i razi grzesznika. ( T a k też napisać całą rozprawę n a t e n t e m a t . Z w i a s t u n y śmierci dze. ginie B a l l a d y n a ) . T a „ l u d o w a " śmierć daje nadzieję, że niespra­ A przeczucie śmierci, które b u d z i w nocy matkę, g d y j e j wiedliwości ziemskie zostaną ukarane, źli pójdą do piekła, skrzyw­ dziecku zagraża niebezpieczeństwo ? Tego już się nie kwestionuje, dzeni i poniżeni do nieba. L u d o w a religijność zasadza się n a m i m o iż wciąż n i e wyjaśniono wierze w sprawiedliwość. Wrażliwość telepatyczna zwierząt też nie jest niższa niż l u d z i , * całkowicie zjawiska t e l e p a t i i . zapewne wyższa. W y s t a r c z y przypomnieć doświadczenie, prze­ prowadzone w Stanach Zjednoczonych z królicą, której małe wywieziono do A u s t r a l i i i t a m je w określonym czasie zabijano. 1 Współczesny „ l u d o w y " w a r i a n t nadziei, że po śmierci k l i n i c z n e j Otóż okazało się, że encefalograf m a t k i wykazywał w t y c h m o ­ „dusza" w y c h o d z i z ciała, krąży, może n a w e t widzioć, co się m e n t a c h gwałtowną zmianę. �Może więc niezadługo można będzie napisać o zwiastunach — F o r m y żałoby, nakazy i zakazy, s y m b o l i k a czynności. — E l i k s i r y życia. W i a r a w osiągnięcie doskonałości, zapewnia­ śmierci w aspekcie nie t y l k o f o l k l o r y s t y c z n y m ? jącej długotrwało życie (Matuzalemowe). — Topos przechytrzenia śmierci. — Zwyczaje T e m a t y , które mogłyby się znaleźć w t y m n u m e r z e : — K o n w e n c j a mów n a d g r o b n y c h . — Obecność s y m b o l i śmierci w życiu codziennym. — Wyobrażenia śmierci, nieba, piekła, czyśćca — — w snach. — Przeczucie śmierci. ryngrafy, Nekrologi. — Wypominki. — Model śmierci w l i t e r a t u r z e i sztuce r o m a n t y c z n e j , inspiracjo — Ostrzeżenia. — Amulety, związane z pogrzebem. K o n w e n c j a zachowań, w y ­ powiedzi. Zróżnicowanie k u l t u r o w e . ludowe i wtórny wpływ tego m o d e l u n a folklor 2 poł. X I X w . przedmioty i słowa zabezpieczające, chroniące przed śmiercią. — S y m b o l i k a b a r w związanych ze śmiercią w różnych okresach i kulturach. — Przywoływanie z zaświatów (np. s p i r y t y z m we wsiach na Śląsku Cieszyńskim). — G r o b y i k u r h a n y żołnierzy, powstańców — w pamięci miejsco­ wej ludności. — Z n a k i dawane żywym przez zmarłych. — Śmierć władcy. — Wierzenia w d u c h y pokutujące, straszące i sposoby i c h u w o l ­ — Cmentarz j a k o miejsce nienia o d mąk. ( F o l k l o r — a także prób}' naukowego wyjaśnie­ n i a zjawiska n p . przez prof. Stefana Manczarskiego). — Wierzenia dotyczące cmentarz}', duchów zmarłych, dusz po­ kutujących n a ziemi, demonów, wilkołaków i t p . pamięci narodowej boliczno. — Cmentarz j a k o tekst h i s t o r i i . Życie cmentarza o d założenia po kasację. — Śmierć pozorna. L e t a r g . — Cmentarz j a k o tekst k u l t u r y . S t r a t y f i k a c j a cmentarzy. Miejsce — Sobowtór. „lepsze" i „gorsze", g r o b y dzieci. — Ciało zmarłego w m a g i i . — Cmentarz j a k o „ w i t r y n a " . Prestiżowa f u n k c j a — R e k w i z y t y śmierci w m a g i i (up. sznur wisielca, pętla k a t a ) . — Wieńce j a k o rodzaj s z t u k i l u d o w e j . — R e l i k w i e . Cudy czynione za i c h sprawą. — A t a w i z m y w dekoracji grobów ( s y m b o l i k a — Modele śmierci „sprawiedliwego" i „grzesznika". ozdrowienia. — E l e m e n t y ludyczno w obchodzeniu świąt zmarłych (dawniej dzisiaj). — „Boże G r o b y " w kościołach. — Ostatnie słowa. Stereotyp zachowań, gestów. — Śmierć w czasach k a t a k l i z m u , — Zachowania związane ze śmiercią i wyprowadzeniem II. choinki, i — Zabiegi zmierzające do przywrócenia z d r o w i a . zegary, l u s t r a , ognia, jadło). — Śmierć bohatera. Legendy. Stereotypy. nania, nagrobków, uroczystości pogrzebowych, wieńców i t p . — Czaszka, kościotrup. — Cudowne i demonstracji p a t r i o t y c z n y c h , p o l i t y c z n y c h . G r o b y bohaterów, g r o b y s y m ­ okna, gromnice). Nocne (pożeg­ czuwanie. — Miejsce w społeczności zarazy. lokalnej człowieka, który śmierć (myśliwy, rzeźnik, r a k a r z , k a t ) . 2. P o g r z e b m ł o d e g o m ę ż c z y z n y z C z e r l e j n k a , 1935 r . O r s z a k p o d c z a s p o g r z e b u k a w a l e r a dziła d z i e w c z y n a mając u b o k u d w ó c h m ł o d y c h m ę ż c z y z n . F o t . nadesłał P. K u b i a k prowa­ zadaje �śmierć zwiorząt w świetle nakazów religii, e t y k i , (człowiek Chłop. >siигу. wznosi n o w y d o m , d l a dzieci, wnuków. Kiedyś i zwierzę w rodzinie chłopskiej. 0 c z y m w o l i m y nie wiedzieć — zostawiał po sobie męka zwierząt rzoźnych, starych k o n i , „obozy zagłady"' - — plony. ziemię, zadbaną, przygotowana, by rodzić * formy p t a c t w a , t r z o d y c h l j w n e j . — M a n i p u l a t o r z y śmierci: czarownik, szaman, lekarz (decydu­ jący, k i e d y przestaje reanimować, podtrzymywać p r z y życiu Wspomniałem Lurkę. Cóż t o był za człowiek! W rzeźbach wyra­ pacjenta). żał swoją wizję. „Dobroj N o w i n y " . Mówił w n i c h o B o g u , E w a n ­ _ Świadomość śmierci j a k o bodziec rozwoju, k u l t u r y . T o p o s y : „zdążyć przed śmiercią", „pozostawić ślad po sobie", „nie umrę cały". gelii. Uczył. Unaoczniał p r a w d y , któro uchodzą zazwyczaj uwa­ dze, n a w e t gorliwie wierzących. Iluż l u d z i , mówił m i , p a t r z y n a k r u c y f i k s i wie, żo Chrystus umarł za n i c h . Ale o n i tego nie czują, nie doceniają tej straszliwej męki, k i e d y P a n Jezus woła do Boga „Czemuś m n i e opuścił?" Więc wyrzeźbił mękę, t a k a b y każdego przeszedł dreszcz zgrozy. Nie bał się pokazać cielesności Zostawię coś po sobie... Żeby pamięć o m n i e pozostała. • Żeby wiedzieli... rodzina, dzieci, w n u k i . Zostawić coś co p r z e t r w a . Pamiętnik życia. Rzeźbę. Obraz. D o m . R y s z a r d K . b u d u j e sam jeden, z w i e l k i c h głazów wspaniały d o m n a d W i g r a m i . Już b u d u j e 9 l a t . Wkrótce zacznie kłaść b e l k i ścian. N i e miał w dzieciństwie d o m u . T e n m o m e n t odgrywa t u rolę, alo i d r u g i — stwor7.yć samemu coś niezwykłego, co p o ­ zostanie. Trzeci t o — sprawdzić się, przekroczyć granicę własnych możliwości. Józef L u r k a , rzeźbiarz, jeden z najlepszych n i e t y l k o w ra­ m a c h s z t u k i ludowej.sprzedawał niechętnie, ważne było d l a niego, b y zostawić p o sobie rzeźby. Władysław Chajec, w ostatnich l a t a c h życia n i e cbcia.ł niczego sprzedawać. N i e c h t o zostanie po m n i e tej męki, g r y m a s u bólu. Podobnie R o m a n Śledź, mękę, śmierć. S z t u k a kościelna n a ogół ilustruje t y l k o f a k t y z E w a n g e l i i , alo nie p r o w o k u j e do i c h osobistego przeżycia. Śmierć — u L u r k i , Śledzia, niektórych d a w n y c h świątkarzy — m a cały majestat grozy. W sztuce współczesnej z n a m t y l k o jeden przykład równie dramatycznego Ileż t a k i c h w y p o w i e d z i ? według dział tę długą sekwencję śmierci, zakończoną nagłą ciszą i czernią e k r a n u — która t r w a — k i l k a m i n u t ? kilkanaście sekund? — t o n nio zapomni tej sceny. * S z t u k a sakralna wzbudza w nas myśli o życiu w i e c z n y m , trans­ cendencji. W t y m sensie każde dzieło sztuki sakralnej wiąże się Dziesiątki... L e n a r t rzeźbi w dę­ b i n i e , to trwałe drewno, dłużej się zachowa. „Pasja gwoździ w żywe ciało, męki nie dającej się wytrzymać. K t o w i ­ L o k a r s t w a ? Panie, po co. J a już stary. Sprzedał m i dwie rzeźby, tają, niech wiedzą j a k i b y l i c h dziadek. ukazania O d k u p i e n i a . To f i l m Sw. M a t e u s z a " Passoliniego. Drastyczność krzyżowania, w b i j a n i a — mówił. Władysław Potoniec spokojnie zbliżał się do śmierci. reszta m u s i zostać, powiedział, d l a wnuków. Niech mnie pamię­ najciekawszy spośród żyjących rzeźbiarzy l u d o w y c h pokazujo z całą ekspresją Inni z eschatologią. wybierają * orzech, H l e b o w i c z — b e t o n , bo dłużej będzie trwał. Tworzą dzieła życia. J a k k t o u m i e i może. T a k i e , któro po człowieku pozostaną. Jeden z nich — sam b u d u j e z głazów m o s t , Śmierć por.ostawia o t w a r t y m p y t a n i e — co jest poza nią? poza n i e p r a w d o p o d o b n y , romański w s t y l u , i n n y r e m o n t u j e — s a m ! — kresom życia j e d n o s t k i . Odpowiedzi nie m a . Jest t y l k o w i a r a niszczejący pałac p o d Wałbrzychem. w t o , żc jest i m i a f o r m a życia, albo w-iara,, żo n i e m a niczego P R Z Y P I S Y N p . P b . Aries, Essais sur 1'histoire de la mort CII Occi­ dent iiu Moyen Аде й nos jours, Paris 1975 a zwłaszcza jego dzieło L'homme devant la mort, Paris 1977; E . M o r i n , L'liomme et la mort, Paris 1976; G. Gorer, Pornografia śmierci, „ T e k s t y " , 1979 n r 3; A . L . Strauss, Śmierć i umieranie. Postępowanie z człowiekiem umierającym, p o d r e d . L . Pearsona, Warszawa 1973; A . Toynbee, Człowiek июЬес śmierci, Warszawa 1973 W y d a n o cytowano już prace Gorora, Straussa, Toynbee'go, wyszła książka zbiorowa Sens choroby, sens śmierci, sens życia. W y d . „ Z n a k " , Kraków 1985 (wydanie drugie, zmienione); T . K i e lanowskiego, Rozmyślania o przemijaniu, Warszawa 1976; J . Kołbuszewskiego, Wiersze z cmentarza, W y d . P T L , W r o c l a w 19S5. Badania n a d cmentarzem j a k o testem k u l t u r y podjęto w K a t e ­ drze E t n o l o g i i U W ( K . K u b i a k , S. Sikora), w K r a k o w i e t e m a t e m 1 2 l pogrzebów zajął się w pracy magisterskiej J . Tomaszewski, w Białymstoku -— E . Szczukajtys; w Warszawie przez r o k pro­ wadził s e m i n a r i u m n a t e m a t śmierci i f o r m jej upamiętnienia R. Sulima. Zeszyt poświęciły problematyce śmierci „Teksty'', 1979 n r 3 i t d . Patrz też t , 26 „Etnografii P o l s k i e j " 1982 J e d n y m z przejawów tego były p r o t e s t y przeciw budowie H o s p i c j u m , D o m u U m i e r a n i a , n a j e d n y m z osiedli k r a k o w s k i c h . 3 Ważniejszo prace w y m i e n i a w c y t . książce J . Kolbuszewski, p a t r z także przypisy do ar. J . Kolbuszowskiogo i S. Sikory w t y m zeszycie „ P o l . Szt. L u d . " 4 W. Golding, Ruchomy cel, tłum. E . Pawełkiewicz. C y t . za „Literatura na Świecio", 1984 n r 11, s. 15 5 M . A t . w l . Toit tm-tsć i kultura. Stulium dyit-tum pokoleniowijo, P W N , Warszawą 1978, s. 102 i n . 6 między- �