https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5dd7158111ff5ff7382c0e349e85cf7c.pdf 4483ed5db84c9551872fa968c877f92a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3237 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3033 Title A name given to the resource Skonać przed śmiercią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.17-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gebert, Konstanty Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Konstanty Gebert S K O N A Ć PRZED Ś M I E R C I Ą „ A n a cóż b y to nasza mądrość była, g d y b y p r z e d śmiercią skonać nie uczyła?" — pytał Z o r i a n w Królu-Duchu. t y l k o około ' 2 0 % zgonów należy do w y m i e n i o n y c h wyżej k a t e ­ Pytał re­ g o r i i . Ogromna większość l u d z i u m i e r a n a d a l z p o w o d u przewlek­ torycznie, rzecz j a s n a ; wątpić można czy mądrość nie zawierają­ łych chorób i — po p r o s t u — ze starości. U m i e r a n i o t a k i e nio ca t a k i e j n a u k i znalazłaby uznanie w jego oczach. M y zaś dziś znajduje j e d n a k p r a w i e wcale odbicia w sztuco masowej. nie t y l k o nio w i e m y , j a k można uczyć się k o n a n i a , ałe n i e rozu­ W niodalekiej jeszcze przoszłości było inaczej. K a r t y X I X - m i e m y toż, dlaczego konanie i śmierć t o nie t o samo. N i e u m i e m y -wiccznycli powieści obfitują w sceny u m i e r a n i a l u d z i s t a r y c h , już konać; dokonać, dokończyć żywota; zwłaszcza zaś nie prag­ czy złożonych chorobą. Sądzę, że prawio całkowita nieobecność n i e m y nawot, b y dokonanie t o miało być doskonale. Jest t y l k o t a k i c h scen w l i t e r a t u r z e współczesnej nie jest kwostią śmierć -— goły p r z e r y w n i k . Dlatego też skłonni jesteśmy p y t a n i e p a d k u . Skoro nasza k u l t u r a nie może już śmierci usensownić, bohatera Słowackiego przypisać r o m a n t y c z n e m u uniesieniu to m u s i ją uczynić przypadkową, niekonieczną. T y l k o przy­ wtedy pooty, a więc czemuś bądź niepoważnemu, bądź c h o r o b l i w e m u . p y t a n i e o j e j sens samo nio będzie miało sensu. T y l k o w t e d y T a k odtłumaczony p r a b l o m z n i k a z obszaru naszych zaintere­ przestanie być groźne. Śmierć t a k przedstawiona nie sowań, pozostawiając co najwyżej b y się do n i o j przygotować — skoro jost nagła. N i o u j a w n i a toż osad n i e p o k o j u , który już wymaga, łatwo dajo się zagłuszyć. D o czasu — aż cudza śmierć, bądź niczego o charakterze naszej egzystencji - groźba śmierci własnej, nie przerwą naszej obojętności, ją w o l a innego człowieka, a nie charakter naszoj i s t o t y . Wresz­ zaiste godnej nieśmiertelnych. skoro spowodowała cie — śmierć t a k a niesie ze sobą paradoksalną otuchę. Г о raz pierwszy uświadomiłem t o sobie g d y — j a k o młody Cóż b o w i e m w y n i k a z i n f o r m a c j i , że p a n K o w a l s k i wpadł psycholog — zajmowałem się psychoterapią psychoz. Myślenie o 17.30 p o d t r a m w a j na rogu Alej i Nowogo Światu, ponosząc i mówienie o śmiorci, lęk przed nią, jej wszechobecność, nale­ śmierć n a miejscu ? Otóż t o także — a możo przede w s z y s t k i m — żały do stałego zestawu objawów m o i c h pacjentów i stanowiły żo g d y b y znalazł się o n t a m minutę wczośniej czy minutę później, jeden z ważnych wskaźników i c h odmienności, i c h „wariactwa" g d y b y w ogóle tamtędy nie przochodził, bądź g d y b y t r a m w a j — w sensie e t y m o l o g i c z n y m tego słowa. N i e pamiętam już j a k jechał odrobinę szybciej l u b odrobinę wolniej się nazywał młody chłopak, sehizofrenik, który n a m o j e p y t a ­ żyłby n a d a l . Jego śmierć jest p r z y p a d k i e m , a nio koniecznością. n i e : „Dlaczogo t a k często myślisz o śmierci?", odparł: „ A dla­ A więc — o ilo u d a n a m się wystrzec przypadków, jesteśmy nie­ czego t y myślisz o niej t a k r z a d k o ? " Właśnie — dlaczego? śmiertelni. T y m s a m y m znajduje potwierdzonie naszo i n t u i c y j n e - to Kowalski Żyjemy w obrębie k u l t u r y p o d wieloma względami bezpre­ przeświadczenie o własnej nieśmiertelności, oparte n a zaufaniu cedensowej. Jedną z najbardziej niezwykłych j e j cech jest t o , do e m p i r i i . Doświadczenie b o w i e m uczy m n i e , że śmierć t o coś, że n i e \v\ tworzyła ona własnej eschatologii a t a , którą odziedzi­ co zdarza się wyłącznio i n n y m : j a sam wszak jeszcze a n i r a z u czyła, coraz gorzej przystajo do pozostałych k u l t u r y tej elemen­ nie umarłom... T tów. I n n y m i słowy — funkcjonują n a d a l podstawowe elementy chrześcijańskiej wizji życia pozagrobowego, chrześcijańskich rites de passage — locz i c h w y z n a w c y n i e mają już tej n i e w z r u ­ szonej pewności, że rytuały owe są właściwe, a w i z j a — p r a w d z i ­ wa. Treści religijne coraz m n i e j — zdawałoby się — znajdują odzwierciedlenia i potwierdzenia w ' i c h życiu. Dlaczego miałoby być inaczej z i c h śmiercią? listę paradoksów reagowania n a śmierć. długo jeszcze możnaby ciągnąć. było sobie p r a w o o b y w a t e l s t w a wo współczesnej refleksji n a d kulturą: śmierć jest w naszej k u l t u r z e nieobecna — stłumiona bądź z m i s t y f i k o w a n a — podobnie, j a k seks był nieobecny w dzie­ więtnastowiecznej k u l t u r z e mieszczańskiej. Nieobecność t a p r z y ­ biera postać ogromnej Mało tego. Każda k u l t u r a , j a k t w i e r d z i francuski a n t r o p o l o g , L o u i s - V i n c e n t Thomas, jest sposobem Ową Potwiordzają ono przeświadczenie, któro o d pewnego czasu zdo­ trafia się zamaskowanej przypadkowo. Paradoksy, przepaści, na którą na­ sprzeczności, nerwowy śmiech — oto reakcja człowieka który nagle w i d z i przepaść t a m , Nasza nie w y m y k a się spod tej prawidłowości i , choć j a w n i e gdzie nie p o w i n n o być niczego. Możnaby się zastanawiać n a d t y m , śmierć jest w niej nieobecna, t o zawiera ona przecioż zbiór prze­ czy nie istnieje wspólny powód t a k szczególnego podejścia do konań na t e m a t i s t o t y śmiorci, t y l e t y l k o , że wyrażony nie spraw seksu i śmierci właśnie w naszym kręgu wprost. A b y t o stwiordzić, w y s t a r c z y Być może część p r z y c z y n leży w t y m , że doświadczenie sek­ przyjrzeć się treściom sualno i doświadczenie u m i e r a n i a ujawniają k u l t u r y masowej w t y m zakresie. Śmierć nie jest w k u l t u r z e masowej nioobecna t a k , j a k jest ona nioobecna w naszych rozmowach i rozmyślaniach. Przeciw­ nie — s i a n o w i ona jeden z glównj-ch motywów p o p u l a r n e j po­ wieści czy f i l m u . Istnieją cało g a t u n k i — kryminały, t h r i l l e r y — zbudowane wokół n i e j j a k o wątku głównego. T y l e t y l k o , że jest to śmierć szczególna, nagła i — najczęściej — spowodowana czyimś a k t e m w o l i . Śmierć przedstawiona w różnych dziełach k u l t u r y masowej t o , przede w s z y s t k i m , m o r d e r s t w o , samobój­ stwo, śmierć w w y p a d k u l u b zawał serca. Z a w a l t e n spowodowany kulturowym. zasadniczą biolo- giczność naszej i s t o t y , nasze zakorzenienie w N a t u r z e , nieusu­ walną autotoliczność f i z j o l o g i i . Zauważmy b o w i e m , żo wszelkio inno przojawy naszej biologiczności — jedzenie, picie, oddycha­ nie, spanie, defekacja i t a k dalej dają się zinstrumentalizować j a k o czynności niezbędno d l a sprawnego f u n k c j o n o w a n i a ciała, j a k o w a r u n k i realizacji dalszych celów j a k i e człowiek — właści­ ciel ciała — sobie stawia. J e d y n i e śmierć i seks n i e dają się t a k zredukować. Idąc dalej t y m t r o p e m zauważmy, że cała złożona s t r u k t u r a jest często czyimś działaniom, a więc także śmierć taką można społecznych i n t e r a k c j i interpretować j a k o efekt a k t u czyjejś w o l i . I n n e rodzaje śmierci jest na zasadzie odroczenia nagrody. N i g d y p r a w i e nie jest t a k , w o m a w i a n y c h dziełach n i e występują p r a w i e wcale. że nagrodę społeczną — niezależnie od tego, j a k a jest j o j postać — Otóż, j a k w y n i k a ze s t a t y s t y k amerykańskich — a n i e m a p o w o d u sądzić, żo dane polskie bardzo b y się o d n i c h różniły — wewnątrz której się obracamy oparta o t r z y m u j e się n a t y c h m i a s t p o w y k o n a n i u czynności, za którą ona przysługuje. N i e p r z y p a d k o w o t r e n i n g tolerancji n a odro- 17 I �ćzenie n a g r o d y eoojalizaeji A i jest jednym z istotnycłi elementów procesu dziecka. tymczasem niezmiernie p r z y seks oferuje tym gratyfikację atrakcyjną... A natychmiastową tymczasem śmierć wziął i u m a r ł ! " Z a w a r t a w t y m z d a n i u agresja czytelna jest nawet g d y się n i e słyszy t o n u , w j a k i m było ono wypowiedziane. No ostrzega, że n a g r o d y odroczonej można się n i e doczekać... N i c t a k , b o jeśli m e d y c y n a walczy ze śmiercią, t o człowiek umiera­ więc dziwnego, że t y m dwóm a n a r c h i s t o m k n e b l u j e się usta. jący staje się... zdrajcą. Pozostaje n a t o m i a s t do wyjaśnienia f a k t , że — j a k się wydaje — Niewielu zapewne lekarzy zgodziłoby się z powyższym. nie sposób stłumić o b u n a raz. W tłumiącej seks epoce wiktoriań­ A jednak — czymże jest terapeutyczna zażartość, z jaką u t r z y ­ skiej śmierć była wszechobecna. Dziś — o d w r o t n i e . Mnożą się m u j e się p r z y życiu l u d z i nieraz po k i l k u śmierciach k l i n i c z n y c h , najbardziej n a w e t dosłowne podręczniki ars a m a n d i ; daremnie j a k n i e w y r a z e m osobistej r y w a l i z a c j i lekarza ze śmiercią, jego j e d n a k byś szukał t r a k t a t u ars m o r i e n d i . Zaś podręcznik t a k i wydaje osobistej z nią w a l k i , w której w o l a pacjenta n i e l i c z y się już się czymś niezbędnym. Póki zupełnie ? Zresztą, sprawę tę można zanalizować na innym żyjemy, unikając śmierci cudzej i n a w e t myśli o śmierci własnej, przykładzie — wystarczy przyjrzeć się t e m u , j a k pacjenci u m i e ­ jesteśmy bezpieczni. rający są — a raczej: n i e są — i n f o r m o w a n i o s w y m stanie. K o n a n i e kogoś bliskiego, czy zapowiedź naszego własnego krosu, rozbija jednak t o złudne poczucie i zo­ Także i t u n i e liczy się w o l a samego pacjenta, locz „interes te­ stawia nas bezradnych i przerażonych. Co począć wobec śmierci? r a p i i " , r o z p a t r y w a n y niezależnie o d n i e j . J a k się zachować ? Z badań w y n i k a dość jednoznacznie, że większość pacjentów N i e u s u w a l n y t r a g i z m śmierci pogłębia d o d a t k o w o f a k t , że chce móc uzyskać wiarygodną informację o s w y m stanie — jeśli j e d n o s t k a zostaje z niej w dużym s t o p n i u wywłaszczona. U m i e ­ tego zapragną. W polskiej m e d y c y n i e obowiązuje wszelako zasa­ r a m y najczęściej w s z p i t a l u — w miejscu które nie jest nasze, da, że pacjenta umierającego wolno informować o jego stanie i do którego reguł m u s i m y się dostosować. S z p i t a l narzuca n a m t y l k o w p r z y p a d k a c h wyjątkowych, w pozostałych zaś należy swój sposób postępowania — b a ! — nawet pozbawia nas wiedzy uchylać się o d odpowiedzi l u b wręcz kłamać. Co więcej — często 0 t y m , czy śmierć już jest b l i s k a . Otaczają nas ludzie, którzy k r y t y k u j e się, bezwzględnie j a k o b y obowiązującą n a Zachodzie szamoczą się między swą rozpaczą a lękiem, między próbą doroś- zasadę i n f o r m o w a n i a w s z y s t k i c h i w każdej s y t u a c j i , za j e j b r u ­ nięcia do wymogów dokonującego się a k t u , a skłonnością do talność i antyhumanistyczność. ucieczki w kłamstwo, chroniące i c h bardziej niż nas. Wreszcie — Takie postawienie sprawy — albo informować należy wszyst­ umieranie dokonuje się poza k o n t e k s t e m społecznym; t o ostatnie k i c h , albo nikogo — jest po p r o s t u n i e p o r o z u m i e n i e m . Pacjent wydarzenie w życiu człowioka pozbawione jest społecznie war­ m a prawo wiedzieć, j a k i jest jego stan, ale m a także p r a w o n i e tościowanych odniesień. P r z y j r z y j m y się konsekwencjom tego s t a n u rzeczy. „Medycyna wiedzieć — i t y l k o o n w i n i e n t u decydować. G d y lekarz podej­ m u j e tę decyzję za niego, t y m s a m y m t r a k t u j e sprawę jego u m i e ­ walczy ze śmiercią" — t o hasło wyraża istotę dominującej n a d a l ideologii medycznej. najpełniej Faktycz­ r a n i a j a k o mieszczącą się w obszarze s w y c h k o m p e t e n c j i , j a k o zagadnienie czysto medyczne, techniczne. Zaprzeczony zostaje n i e jest t a k , że począwszy o d przełomu połowy ubiegłego w i e k u , t y m s a m y m w y m i a r psychologiczny, n a u k i medyczne kroczą o d sukcesu do sukcesu w dzieło leczenia f i z y c z n y u m i e r a n i a . Znów jest t y l k o śmierć. N i e m a konania. 1 profilaktyki większości chorób; s t a t y s t y c z n a długość wydłużyła się znacznie; wreszcie u z n a w a n y c h za nieuleczalne życia — szereg stanów uprzednio obecnie n i e nastręcza społeczny, b a ! — Śmierć jest w r o g i e m lekarza, pacjent zaś — j e d y n i e meta­ terenem ich bitwy... większych W y d a j e się rzeczą oczywistą, że t r a k t o w a n i e pacjenta j a k o trudności t e r a p e u t y c z n y c h . I choć te sukcesy w walce z chorobą osoby w y m a g a , b y t o j e m u pozostawić decyzję, czy i k i e d y m a są imponujące, t o nie zmienia t o podstawowego się o n dowiedzieć p r a w d y o s w y m stanie. Jest t o możliwe j e d n a k jako przeciwnik, musi f a k t u : śmierć, zwy­ jedynie w t e d y , g d y między lekarzem a pacjentem wytworzą się cięstwo. Lekarze wyznający ideologię w a l k i ze śmiercią skazują stosunki oparte n a zaufaniu i szacunku. Jeżeli j o d n a k pacjent się n a serię n i e u s t a n n y c h klęsk. nieuchronnie odnieść ostateczne jest świadkiem — j a k t o się często zdarza — j a k n a jego szpitalnej N a t y m j e d n a k n i e koniec. S y t u a c j a pacjenta umierającego sali umierają i n n i pacjenci, którym lekarz mówił wszak, że w y ­ staje się, w kontekście „walki m e d y c y n y ze śmiercią", mocno zdrowieją — t o o t a k i c h stosunkach n i e m a m o w y . Przeciwnie — II. 18 i dwuznaczna. Jakże często zdarzyło m i się słyszeć z ust lekarzy t a k i e sformułowanie: „ J a go d w a razy reanimowałem, a o n m i 1. N a d trumną s t o i najbliższa r o d z i n a . G r a b i e , w o j . k r a k o w s k i e , 1931 r . F o t . w y k . f o t o g r a f K a r a ś z N i e p o ł o m i c , nadesłała Stanisława W i l k �I pacjent t r a c i zaufanie do swojego lekarza i pozostaje sam ze postrzegane j a k o wiarygodne przez m i l i o n y czytelników c z y l i s w o i m lękiem. Jego tragiczna bezradność wobec własnego umie­ że spełniają niezwykle istotną rolę, której t r a d y c y j n e eschato­ r a n i a zyskuje jeszcze jeden w y m i a r . logie nie są już w stanie spełnić w świecie, w którym sankcja W środowisku s z p i t a l n y m nio sposób uniknąć komunikatów n a t e m a t zbliżającej się śmierci — t y l e t y l k o , że k o m u n i k a t y te są maskowane. T a k więc, nagły wzrost czy spadek zaintereso­ w a n i a ze s t r o n y porsonolu często jost konsekwencją prognozy jego zgonu w niedalekiej przyszłości. W o b u p r z y p a d k a c h m a m y n a u k i zastąpiła, w dużym s t o p n i u , sankcję objawienia. Fenomen Moody'ego stosuje się do p r a w a wyłożonego przez C G . J u n g a w jego t r a k t a c i e o U F O — ludzie niegdyś w i d z i e l i n a niebie anioły a teraz — obce s t a t k i kosmiczne. Potrzeba pozostaje n i o n a ; jej zaspokojenie niezmie­ zaś przybierać może różne f o r m y . do czynienia z odreagowaniem przez personel swej bezradności, Większość pacjentów t e r m i n a l n y c h nie wie j e d n a k n a d a l czy t o przez nadmierną aktywność (zwłaszcza charakterystyczną n i c o M o o d y m , zaś księdza wzywać nie chce, gdyż oznaczałoby d l a personelu niższego, i g d y pacjent był l u b i a n y ) , czy t o przez t o przyznanie, że śmierć rzeczywiście jest tuż. I n n y c h rozmówców bierność — zaś właściwie nie mają; pozostaje więc jedynie samotna w a l k a . typową d l a lekarzy, przegrywających swą walkę ze śmiercią. T e n o s t a t n i sposób zachowania się b y w a często i n ­ I n n y m zbiorem sygnałów są informacje, podpowiadano przez współpacjentów. I n f o r m a c j o te mogą być — i najczęściej są — zupełnie fałszywe, w s y t u a c j i j e d n a k g d y pacjent odcięty jest przez swego lekarza o d źródła i n f o r m a c j i w i a r y g o d n y c h , odgry­ wają pewną rolę. Wreszcie, wskaźnikiem b y w a t u zachowanie się odwiedzających pacjenta jego najbliższych. W polskiej p r a k t y c e medycznej przyjęte jest i n f o r m o w a n i e r o d z i n y o stanie chorego, z równoczesnym zakazem i n f o r m o w a n i a go o t y m — d l a jego dobra. O w a niewypowiedziana wiedza ciąży n a d odwiedzającymi, sprawia, że zaczynają o n i unikać rozmów n a t e m a t jego s t a n u l u b — przeciwnie — ujawniają nieoczekiwany o p t y m i z m . Pacjent odczuwa zmianę, lecz n i e jost w stanie dowiedzieć się o j o j p r z y ­ czynia. W i e t y l k o , żo k o n t a k t z n i m staje się d l a najbliższych trudniejszy. pacjent, są więc różnorodne i niepewne. W s z y s t k i e j e d n a k wiążą się z osłabieniem jego k o n t a k t u z i n n y m i ludźmi, z u t r u d n i e n i e m k o m u n i k a c j i . Pacjent nie wie, j a k a jest tego p r z y c z y n a — choć może, w b r e w sobie, domyślać się j e j . T o , czego doświadcza n a poziomio społecznym, zbliżone jost do odrzucenia. N a poziomie — bezradność. N a poziomie metafizycznym wreszcie — niopowność i lęk. E m o c j a m i t y m i n i e m a się on z re­ guły z k i m dzielić — d l a większości jego p o t e n c j a l n y c h rozmów­ ców są one równio zagrażająco. Ze swą niewypowiedzianą śmiercią pacjent pozostaje więc sam. N i e p o w i n n a więc dziwić ogromna popularność książek R a y m u n d a Moody'ego, który w Życiu po życiu i Heflcksjach o życiu po życiu przedstawił eschatologię obdarzoną sankcją naukową. N i o m a sensu, w t y m miejscu, dyskutować n a t e m a t naukowej wiarygodności prac Moody'ego. W y s t a r c z y , że są tę zawdzięczamy w dużym s t o p n i u p i o n i e r s k i m p r a c o m E l i s a b e t h Kubler-Ross. F a k t , że psychologia zaczęła badać śmierć wzbudza j e d n a k a m b i w a l e n t n e uczucia. Z jednej b o w i e m s t r o n y jest t o w y r a z e m zainteresowania psychologii p o d s t a w o w y m i p r o b l e m a m i l u d z k i e j k o n d y c j i , nie­ zależnie o d — w t y m w y p a d k u o g r o m n y c h — trudności meto­ dologicznych, j a k i e wzbudza i c h badanie. Z drugiej j e d n a k nie sposób n i e zauważyć, że t y m s a m y m umieranie staje się domeną k o l e j n y c h speejalistów, po lekarzach i przedsiębiorcach pogrze­ b o w y c h . N i e w y k l u c z o n y m wydaje się t a k i rozwój wypadków który s p r a w i , że n a t e m a t śmiorci n i e będzie można wypowiadać się nie posiadając solidnego zaplecza naukowego, zaś samo zja­ wisko uznawane będzie za szczególny rodzaj stresu, budzącego reakcje psychologiczne. Już b o w i e m wygłasza się, na zjazdach t o w a r z y s t w p s y c h i a t r y c z n y c h , referaty n a t e m a t żałoby, już w z y w a Sygnały, j a k i o w związku ze s w o i m u m i e r a n i e m odbiera psychologicznym W psychologii w i a d o m o już trochę o psychologicznej d y n a ­ mice procesu u m i e r a n i a . Wiedzę t e r p r e t o w a n y przez pacjentów j a k o odrzucenie. umierających Psychopatologii się psychiatrów, b y m o d y f i k o w a l i w k i e r u n k u pożądanym przoz reakcje i c h lokarzy. T o j ostatniej sprawie poświęcimy poniżej nieco u w a g i . E l i s a b e t h Kubler-Ross jest autorką znanej koncepcji w myśl której większość umierających przechodzi przez kolejne, wyraźnie różniące się między sobą stadia r e a k c j i psychologicz­ n y c h , o d m o m e n t u dowiedzenia się, w t e n czy i n n y sposób, o t y m , że niebawem umrę — aż p o zgon. Stadia te, t o k o l e j n o : zaprzeczenie, agresja, targowanie się, rezygnacja i akceptacja. W a r t o pamiętać, że występują one w sposób c z y t e l n y j e d y n i e u osób, które nie doświadczają ostrego chronicznego bólu, bądź u których ból t e n jest p o d skuteczną kontrolą farmakologiczną. W a r t o także zauważyć, że u poszczególnych osób kolejność sta­ diów może być różna, niektóre stadia mogą nie wystąpić wcale, bądź też występować p o k i l k a razy. B a d a n i a k l i n i c z n e j e d n a k świadczą o t y m , że model t e n jest o d p o w i e d n i w z n a k o m i t e j większości przypadków. I I . 2. P o g r z e b A n d r z e j a Wąsika, 1940 r . F o t . nadesłała Elżbieta F i l i p e k z L u b l i n a 19 �N i e będziemy t u przedstawiać treści poszczególnych stadiów. t u r y , m i m o l i c z n y c h i różnorodnych zafałszowali, j a k i m i konanie, Książki Kubler-Ross znane są w Polsce, i do n i c h odsyłam Czy­ i śmierć zostały poddane. Ocalała w ,,ludowej t a n a t o p s y c h o l o g i i " t e l n i k a . W a r t o jodnak zastanowić się n a d k i l k o m a szczegółowymi Moody'ogo, t r a k t o w a n e j t u j a k o przykład pewnej sprawami. kulturowoj; ocalała także w samej W y d a j e się, że opisana przez amerykańską lekarkę d y n a m i k a — o d zaprzeczania akceptację prawdziwości i n f o r m a c j i o zagrożeniu, po samego zagrożenia — jest c h a r a k t e r y s t y c z n a nie możliwości naturze u m i e r a n i a , stwa­ rzającej szansę na dokonanio żywota w zgodzie ze sobą i światem. Jednakże, choćby nawet zniknęły opisane powyżej przeszkody i b a r i e r y , t o szansa t a pozostałaby szansą t y l k o , a równic byłaby t y l k o d l a u m i e r a n i a , lecz generalnie d l a w s z y s t k i c h procesów go­ daleką o d spełnienia. J a k k o l w i e k b y t o b o w i e m dziwacznio n i e dzenia się z nieuchronną stratą. Potwierdzają to badania n a d brzmiało, u m i e r a m y zawsze komuś. B y konanie miało sens, t o n ludźmi tracącymi w z r o k , a także niektóre kazuistyczne dane n a ktoś m u s i pozostać z n a m i w nieobojętnym dialogu. t e m a t zachowania się przyszłych samobójców przed p l a n o w a n y m Naturalnym targnięciem się n a własne życie. Więcej — w p o d o b n y sposób r o d z i n a , przyjaciele. zdajemy X I X - w i e c z n e j powieści. Jakże często n a j e j k a r t a c h można było się reagować n a stratę psychologiczną czy społoczną. Opisane przez Kubler-Ross stadia znakomicie oddają przebieg „rozmówcą" umierającego byli jego bliscy, Znów pragnę się odwołać do przykładu spotkać scenę u m i e r a n i a jakiegoś godnego starca, głowy r o d u . godzenia się z utratą czyjejś miłości. Ów w y m i a r ogólności sta­ Leżał n o w i d o d a t k o w e potwierdzenie wartości tego m o d e l u . w napięciu na jogo słowa. Napięcie t o zaś wynikało nie t y l k o Z drugiej s t r o n y , w a r t o zauważyć żo, m i m o pewnej różno­ na swym łożu otoczony najbliższymi, wyczekującymi z tego, że umierający mógł rozdysponować swój majątek między rodności i c h występowania u różnych l u d z i , stadia w tej k o l e j ­ zgromadzonych. Jogo podstaw'a leżała głębiej, w — być może ności, w j a k i e j opisała je badaczka, wynikają z siebie w sposób nie w pełni uświadamianej — stracie, jaką ponosiła cała grupa. logiczny i kolejno się warunkują. T a k więc można się spodziewać, Razom że w-ystąpienie całe jogo życiowo doświadczenie, s u m m a wiedzy, s t a d i u m akceptacji możliwe jest dopiero po z t y m starcem umierało przecież, ginęło bezpowrotnie przekonań, w y c z e r p a n i u się m o t y w a c j i do agresji czy rezygnacji ze stadiów mądrości zgromadzonych i doskonalonych przez dziesięciolecia wcześniejszych. Jeżeli t a k jest, to wszelka interwencja w psycho­ życia w świecie, który przecież był zasadniczo t a k i sam j a k świat logiczne funkcjonowanie umierającego byłaby niewskazana. t y c h , którzy pozostawali p r z y życiu. T a bezcenna wiedza ginęła; się inaczej. P s y c h i a t r a — k o n s u l t a n t słowa, j a k i e starzec wypowiadał n a łożu śmierci miały być jej jodnego z w i e l k i c h warszawskich s z p i t a l i opowiadał m i , że do podsumowaniem i przez t o były podwójnio cenne i ważne. Takżo l u d z i umierających jest w z y w a n y z reguły po t o , b y n a życzenie i d l a umierającego, sądzić można, oczekiwanio to było znaczące. Tymczasem dzieje ich l e k a r z y farmakologicznie osłabiać i c h agresję bądź w y d o b y ­ Oto jego śmierć n i o była już j o d n o s t k o w y m i p r z y p a d k o w y m wać i c h z rezygnacji. W o b u w y p a d k a c h m a m y do czynienia przerwaniem ciągu b a n a l n y c h zdarzeń. Nabierała w y m i a r u ogół- z k o n f l i k t e m między interesami personolu a p a c j e n t a : w t y m nogo, stawała się w y d a r z e n i o m i s t o t n y m d l a i n n y c h l u d z i . Świa­ d r u g i m j e d n a k m a m y do czynionia ze szczególnym lekeeważoniem domość t a k a , j a k sądzę, ułatwiała akceptację śmiorci i ułatwiała p r a w tego ostatniego. Jeśli b o w i e m agresywność pacjenta jest uczonio się k o n a n i a . zapewno poważnym u t r u d n i e n i e m w życiu oddziału i , być może, powinna dla ogólnego d o b r a być spacyfikowana, to pacjent w fazie rezygnacji n i e w a d z i n i k o m u . Przeciwnie — jest b i o r n y , obojętny, w y c o f a n y z otaczającego go świata. Lekarze są zdania, żo pacjent t a k i utracił wolę w a l k i z chorobą i nie współpracuje w t e r a p i i ; jest t o zapewne p r a w d a . I s t o t n e jest j e d n a k p r z y c z y n a , dla której t a k się dzieje. Opisałem wcześniej liczne b a r i e r y k o m u n i k a c y j n e , pojawia­ jące się dziś między umierającym a pozostającymi p r z y życiu. Zapewne nie n a j m n i o j ważną z n i c h jest t o , że s y t u a c j a t a k a j a k t a , zapewne dziś n i o mogłaby mieć miejsce. I mniejsza już, że w y m a g a ona sceny, n a której umierający byłby głównym pod­ m i o t e m , a n i e j e d n y m z przedmiotów, j a k dzieje się to n a szpital­ nej sali. Ważniejsze jest, że t r u d n o sobie wyobrazić, co u m i e r a ­ G d y zacząłem pracować j a k o psycholog w s z p i t a l u ogólnym, jący dziadek miałby dziś do powiodzenia swemu dorosłemu w n u ­ jedną z m o i c h pacjentek była sześćdziesięcioletnia prawie kobieta, k o w i . J a k i o treści miałby m u przokazać, b y obaj m i o l i pewność, umierająca że są one znaczące? Jaką wiedzę objawić, skoro jest t o wiedza z p o w o d u nieuleczalnego n o w o t w o r u , i świadoma swego stanu. Skierował m n i o do nioj j e j lekarz prowadzący, uskarżając się n a jej apatię i bierność. N a moje z innego, umierającego świata ? Umierający s t a r y człowiek jest nieporadne sam ze s w y m przeświadczeniem, że bagaż doświadczeń całego próby nawiązania z nią k o n t a k t u i poprawienia j e j n a s t r o j u , jogo życia jego w n u k o w i jest niepotrzebny, skoro świat, w którym odpowiedziała nieoczekiwanie p y t a n i e m : żyje w n u k , jest t a k i n n y o d dziadkowogo świata. S t a r y człowiek — Czy umarł p a n u kiedyś ktoś b l i s k i ? umrze nie wiodząc, że jest w błędzie, a g d y w n u k o d k r y j e to — Tak... — odpowiedziałem samo, toż będzie już za późno. zaskoczony — I co p a n w t o d y czuł? — pytała d a l e j — No... s m u t e k , żal, ból, byłem otępiały, — No zobojętniały... w i d z i p a n . T a k p a n zareagował n a śmierć jednej osoby. A m n i e u m i e r a cały świat. C h y b a m a m prawo być s m u t n a ? Sprawa t a wydaje się kluczowa. B y możliwą była akceptacja własnego odejścia, b y można było skonać przed śmiercią, trzeba b y umierający rozluźnił i zerwał więzy, łączące go ze światem żywych. Niegdyś n a to właśnie nastawione były wszystkie r y ­ tuały przejścia związane z u m i e r a n i e m . I c h celem było ułatwienie Gdzież więc wasza mądrość ? — spytałby Z o r i a n . W H o s p i c j u m p o d wezwaniom Św. K r z y s z t o f a p o d L o n d y ­ n e m , n a ścianie w i s i obraz, n a m a l o w a n y przez jednogo z pacjen­ tów n a krótko przed śmiercią. Przedstawia spokojne, l e k k o f a l u ­ jące morze. N a p i e r w s z y m planie widać kawałek brzegu a w głębi, p r a w i e n a l i n i i h o r y z o n t u , odpływającą coraz dałej małą łódkę z biabym żaglem. N a pokładzie samotna postać l u d z k a spogląda k u otwartemu morzu. świat. T e n sam pacjent, w k i l k a d n i p o przyjęciu go do H o s p i c j u m , p r z y t r z y m u j e umiorającogo w świecie żywych, które jest ośrodkiem t e r a p i i chronicznego bólu, narysował był j e d y n y m j a k i istnieje. Stąd rozpaczliwa, z góry skazana n a klęskę r y s u n e k , przedstawiający człowieka z powykręcanymi członkami, odejścia umiorającogo Dziś wszystko na t a m t e m , lepszy i ważniejszy w a l k a , jaką i m każe się ze śmiercią toczyć. Stąd i c h samotność — wgniecionego bo n i k t n i e chce słyszeć i c h rozpaczy. Stąd i c h odrzucenie — bo łóżka. Jego ręce w m o d l i t e w n y m geście wyciągają się w stronę podejrzewa się, i słusznie, że mogą chcieć przejść n a stronę wroga ogromnej s t r z y k a w k i ze środkiem przeciwbólowym. — śmierci. T a k więc wydaje przytłaczającą siłą w materac swego szpitalnego Jeżeli będziemy u m i e l i przejść drogę o d tego r y s u n k u do się, że „mądrość, która przed śmiercią skonać b y uczyła" n i e została całkowicie w y p a r t a z naszej k u l ­ tego obrazu, i jeżeli będziemy m i e l i d l a kogo obraz t a k i nama­ lować — w t e d y będziemy u m i o l i odpowiodzieć Z o r i a n o w i . �