https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c782037602a14af29c400bf9e57b1b3.pdf ea49f0aa74ca56605db404d1a9a86a8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4608 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource film etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4280 Title A name given to the resource Film, czyli opowieść najprawdziwsza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;11-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski FILM, CZYLI OPOWIEŚĆ NAJPRAWDZIWSZA Nie doceniamy roli f i l m u w badaniach nad l u d o w ą kulturą artystyczną, wciąż bowiem widzimy film, zwła­ szcza d o k u m e n t a l n y , j a k o f a k t j e d n o r a z o w y , j a k o p r z y ­ padkowego, nie zawsze p o ż ą d a n e g o towarzysza d ł u g i e g o m e t r a ż u . Z r e s z t ą gdzie m o ż n a o k r e ś l o n y d o k u m e n t zo­ baczyć? Gdzie m o ż n a t a k z niego k o r z y s t a ć , j a k z k s i ą ż ­ k i czy m a t e r i a ł ó w n a u k o w y c h ? P r z e c i e ż n i e n a s p o r a ­ dycznych p r z e g l ą d a c h w r ó ż n y c h miastach kraju... N i e w y t w o r z y l i ś m y jeszcze n a w y k u k o r z y s t a n i a z f i l ­ m u j a k o d o k u m e n t u , nie m a m y c z y t n i k ó w filmowych w bibliotekach, pracowniach muzealnych, a nawet I n ­ s t y t u t u S z t u k i . I n s t y t u c j e te nie m a j ą z r e s z t ą s w o i c h specjalistycznych filmotek, s t ą d dotarcie do p o ż ą d a n e g o t y t u ł u nie jest ł a t w e . M o ż n a jednak b y ć p e w n y m , że w k r ó t c e s y t u a c j a z m i e n i s i ę r a d y k a l n i e za s p r a w ą n o ­ w y c h zdobyczy t e c h n i k i (videofony kasetowe) i u g r u n ­ towania się w ś w i a d o m o ś c i powszechnej roli f i l m u j a k o dokumentu naukowego, a nawet pozycji badawczej. D l a ­ tego w y d a j e s i ę s ł u s z n e dostrzec na t y c h ł a m a c h f i l m j a k o sojusznika. F i l m , k t ó r y niekiedy m ó w i w i ę c e j o sy­ tuacji k u l t u r o w e j niż a r t y k u ł , a w k a ż d y m razie m ó w i i n a c z e j , o g ó l n i e j , s p r z ę g a j ą c ze s o b ą r ó ż n e f a k t y , na pozór nieważne, a przecież tworzące klimat rzeczywi­ stości. Artykuł bowiem wyjaśnia, informuje o pewnym ciągu „ l i n i o w y m " faktów. Film, może b y ć „polifoniczny". A r t y k u ł daje o c e n ę — f i l m s y t u a c j ę , z k t ó r e j w i d z s a m w y c i ą g a w n i o s k i , c z a s e m b a r d z i e j n a w e t b o g a t e n i ż te, jakie m o ż e z a i n s p i r o w a ć tekst pisany. A przy t y m f i l m działa skrótem, kondensacją, każąc odbierać różne m y ­ śli, r ó ż n e aspekty z j a w i s k a j e d n o c z e ś n i e , t a k j a k to s i ę d z i e j e w ż y c i u , p o d c z a s g d y a r t y k u ł , n a w e t r e ­ portaż, atakuje różne elementy rzeczywistości po kolei. Nie przypadkiem p a d ł o t u słowo „reportaż". Bo f i l m d o k u m e n t a l n y b y w a często najbliższy technice re­ p o r t a ż u i c h y b a j e s t to f o r m a j u ż w y s o c e u k s z t a ł t o w a ­ na, podczas g d y f i l m j a k o p r o p o z y c j a spojrzenia na p e ­ w n ą d z i e d z i n ę s z t u k i czy n a w e t n a c z ł o w i e k a - t w ó r c ę , nie wypracował jeszcze koncepcji równie dojrzałej i atrakcyjnej. ł u b i ń s k i m i jego w y p r a w a c h w T a t r y . T w o r z y m y z su­ m y i n f o r m a c j i s w o j e w y o b r a ż e n i e , i m a g i n u j e m y sobie — a l e co? n a i l e t r a f n i e ? C z y g d y b y i s t n i a ł dokument f i l m o w y , n i e w n i ó s ł b y o n feotrefctury, p o g ł ę b i e n i a o b r a z u , k t ó r y n a m s i ę j a w i , g d y sobie w y o b r a ż a m y prze­ szłość? Oczywiście: Marek Nowakowski, Dymny, Głowacki, H i m m i l s b a c h — wszyscy oni dają dużo z aury folkloru p r z e d m i e ś ć , bazaru R ó ż y c k i e g o czy odpustu. A l e nasi w n u k o w i e b ę d ą m i e l i p e ł n i e j s z y o b r a z tego odpustu z f i l m ó w S k ó r z e w s k i e g o , H o f f m a n a czy G r a b o w s k i e g o , m i m o ż e l i t e r a t u r a m o ż e i m d a w a ć w i ę k s z e i i n n e sa­ tysfakcje estetyczne. S z a n u j m y w i ę c f i l m j a k o d o k u m e n t p o z n a w c z y , bo n i c g o n i e z a s t ą p i . I t w i e r d z ę , w s z y s t k i e te f i l m y , p r z e ­ l a t u j ą c e d z i ś bez ł a d u i s k ł a d u p r z e z e k r a n y , d o p i e r o za l a t i l e ś t a m s t a n ą s i ę n a p r a w d ę w a ż n e . B ę d ą n i e o c e ­ n i o n y m d o k u m e n t e m czasu m i n i o n e g o , t a k j a k j u ż t e r a z t a k i m d o k u m e n t e m s ą s e k w e n c j e k r ę c o n e w czasie p o ­ wstania warszawskiego. A więc dwa postulaty: 1 — te f i l m y n i e p o w i n n y u l e c z n i s z c z e n i u , o d k s z t a ł ­ ceniu, z w ł a s z c z a barwa, k t ó r a w dokumentach, o jakie n a m chodzi, gra r o l ę k a p i t a l n ą , a deformuje się prze­ r a ź l i w i e szybko. P r o b l e m k o n s e r w a c j i w y b r a n y c h f i l m ó w i zabezpieczenia p r z e d zniszczeniem m a t e r i a ł ó w k r ę c o ­ n y c h do k r o n i k f i l m o w y c h , t e l e w i z y j n y c h — jest w i ę c zadaniem wielkiej wagi; 2 •— p o w i n n i ś m y szerzej w y k o r z y s t y w a ć f i l m w d z i a ­ łalności filmowo-dokumentacyjnej. Podsuwać tematy, d b a ć o i c h r z e t e l n o ś ć i n f o r m a c y j n ą . Skoro nie m o ż e m y sami k r ę c i ć w terenie, zadbajmy o to, aby s t w o r z y ć k a ­ talog p r o p o n o w a n y c h t e m a t ó w , k t ó r e n a l e ż a ł o b y suge­ rować filmowcom. I t y m w wytwórniach, i t y m z te­ l e w i z j i , i a m a t o r o m , k t ó r z y k r ę c ą p r z e c i e ż c o r a z lepsze i ciekawsze filmy. Filmy, które na łamach z ostatnich 1 pozycji . omawiam, dotyczą naszego pisma. lat i należą W tematyki goszczącej większości pochodzą do bardziej reprezentatywnych Pomijam w t y m przeglądzie tematy z Kroniki N i e o g r a n i c z a m z r e s z t ą r o l i f i l m u do d o k u m e n t u , reportażu z rzeczywistości. M a m y filmy, które docierają do i s t o t y z j a w i s k a k u l t u r o w e g o i w y j a ś n i a j ą j e t a k , j a k nie czyni tego l i t e r a t u r a n a u k o w a . A dzieje s i ę to przez selekcję faktów, które w i d z i a n e u r u c h a m i a j ą w na­ szej w y o b r a ź n i b o d ź c e a n a l o g i c z n e do t y c h , k t ó r e d z i a ­ łają w rzeczywistej sytuacji. F i l m przy t y m d a ć m o ż e w i d z o w i obok treści poznawczych r ó w n i e ż i przeżycie artystyczne. Filmowej, W r e s z c i e s p r a w a r o l i f i l m u j a k o d o k u m e n t u czasu m i n i o n e g o . M a ł o o t y m m y ś l i m y , a rzecz j e s t w a ż n a , m o ż e i n a j w a ż n i e j s z a . F i l m dzieje s i ę n a naszych oczach, rejestruje zjawiska n a m współczesne. Nie doceniamy j e d n a k tego, ż e d a j e n a m n a j p e ł n i e j s z y o b r a z o b r z ę d u , o b y c z a j u , z j a w i s k k u l t u r y . A l e za l a t k i l k a d z i e s i ą t , b a , kilkanaście, tylko film pokaże, jak wyglądały w pięć­ d z i e s i ą t y c h czy s z e ś ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h p i e l g r z y m k i do K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j czy C z ę s t o c h o w y . J a k i e b y ł y j a r m a r k i , odpusty, zabawy, j a k i b y ł rzeczywisty i c h k o ­ loryt. Proszę pomyśleć — m a m y m n ó s t w o przekazów p i ­ sanych, l i t e r a c k i c h np. o k o ń c u X I X w., c h o ć b y o Cha­ P i e r w s z ą g r u p ę s t a n o w i ą dokumenty, chciałoby się p o w i e d z i e ć — d o k u m e n t y autentyczne, j a k o że b y w a j ą r ó w n i e ż „ d o k u m e n t y " inscenizowane. D o k u m e n t w i e r n y , to t a k i , k t ó r y r e j e s t r u j e stan r z e c z y w i s t y , obraz k u l t u ­ ry, e l e m e n t ó w z a r ó w n o reliktowych, j a k nowych, w y ­ s t ę p u j ą c y c h w d a n y m czasie. J e s t p o d p a t r z e n i e m ż y c i a , wydarzenia — k t ó r e m a miejsce i k t ó r e r o z g r y w a się n i e s p r o w o k o w a n e p r z e z e k i p ę f i l m o w ą , a w i ę c bez j e j i n t e r w e n i u j ą c e g o u d z i a ł u . F i l m y takie — o d u ż e j randze poznawczej, nieocenione jako świadectwo historyczne p e w n y c h f o r m naszej o b y c z a j o w o ś c i i zarazem z r e a l i ­ zowane z d u ż ą k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą , to przede wszyst- 1 filmy telewizyjne oraz filmy instytucje naukowe, D o m y K u l t u r y i kręcone przez amatorów. M o ż e m n i e s p o t k a ć zarzut, że oceniam t u f i l m y wstałe w różnym rabasz t a k mi lecz nie o o j u ż dziś analizę spojrzenie gdyż filmy, swego czasie, nie t w o r z ą . twórczości na o których czasu. I że ani Makarczyński, tak To prawda, tego całokształt ale po­ Ka- chodzi czy i n n e g o reżysera, istniejącego dorobku, t u piszę, są przecież je ani dokumentem widzę. 11 �k i m Karuzela łowicka Hoffmana Studziannej G r a b o w s k i e g o , Jarmark i Skórzewskiego, Do cudów Hoffmana. Karuzela łowicka daje obraz o d p u s t u B o ż e g o C i a ł a w Ł o w i c z u . To nie j a k i ś a b s t r a k c y j n y obraz w e s e l ą c e g o się l u d u , u ś m i e c h n i ę t e g o , w s t r o j a c h j a k spod igły, nie r e k l a m o w y p l a k a t t u r y s t y c z n y , ale r e p o r t a ż d o k u m e n t u ­ j ą c y B o ż e C i a ł o w 1959 г., a w i ę c z k o b i e t a m i o d z i a ­ n y m i w l u d o w y strój, tyle że już w miejskich pantoflach, z t o r e b k ą , no i na rowerze, a n a w e t motocyklu. Rea­ l i z a t o r z y p u n k t u j ą t o w s z y s t k o , co i s t o t n e j e s t d l a t e g o w i d o w i s k a — t ł u m , stragany zalane różnokolorowymi gipsami, typy s p r z e d a w c ó w , k u p u j ą c y c h , zabawy i l i ­ muzyny turystów krajowych i zagranicznych, zwabio­ n y c h s ł a w ą o d p u s t u . I o n i n a l e ż ą p r z e c i e ż do o b r a z u t e ­ go z j a w i s k a . A w s z y s t k o t o p o d a n e d o w c i p n i e , z d o ­ s k o n a ł y m w y c z u c i e m czasu, bez z n u ż e n i a w i d z a . Z r e s z t ą tempo, r y t m f i l m u m a j ą t u znaczenie szczególne, szybki m o n t a ż ujęć stwarza bowiem f i l m o w y ekwiwalent ka­ lejdoskopowej zmienności wrażeń, jakich doznajemy w kolorowym zgiełku o d p u s t ó w i zabaw ludowych. D u ­ żą z a l e t ą f i l m u jest d o b r y kolor, szczególnie istotny przy t y m temacie, dobra fotografia, p o d k ł a d d ź w i ę k o w y . chologów, Jarmark cudów podejmuje temat podobny, mniej e t n o g r a f i c z n i e , za t o ze z n a k o m i t y m n e r w e m r e p o r t a żysty. Hoffman daje nie t y l e d o k u m e n t konkretnego j a r m a r k u czy o d p u s t u , co u o g ó l n i o n y w s w e j t y p o w o ś c i , a zarazem ś w i e t n i e podpatrzony ś w i a t s p r z e d a w c ó w - p s y - umiejących nim jak przykuć hipnotyzer uwagę nad widza, tłumem. Nasi sprzedawcy z MHD czy GS nie ryzykują, nie m ę c z ą s i ę , chcesz — t o k u p u j e s z , n i e — t o n i e . A t u , jarmarku sprzedaje głos, kiedy pakowe zrobić medaliki, dobroczyńcą, lub pokryć mistrz, efektowną za to na wie, pauzę. jest rozdaje, sobie w s z y s t k o bo on darmo, ryzykuje, „ c o k t o da", kiedy Rzuca w przez uśmiecha „groszami" biedne tłum chwil się za na podnieść — al- kilka aby łańcuszki, dzieci. Hoffman u m i e p r z e k a z a ć ten c u d o w n y ś w i a t b ł y s ­ kotek, ludzkich n a m i ę t n o ś c i i wirtuozerii, folklor przed­ mieścia, j a r m a r k u , odpustu. Dlaczego p i s z ę o t y m temacie. P o n i e w a ż jest to też pewien aspekt ludowej kultury artystycznej, klimat widowiska, j a k i m poza w s z y s t k i m i n n y m jest j a r ­ m a r k czy o d p u s t . I j e s t t u t e a t r , a w k a ż d y m r a z i e p e w n a jego p i e r w o t n a forma. Teatr, z k t ó r e g o wyrasta i S i e m i o n , i Zielona Gęś m i s t r z a I l d e f o n s a . T e a t r , w k t ó ­ r y m istnieje i scenariusz, i w y k o n a n i e , teatr u p r a w i a n y z dnia na dzień, coraz to udoskonalany, j a k n u m e r y w d a w n y c h t r u p a c h c y r k o w y c h , t r a d y c y j n e i stale w z b o ­ gacane w szczególe. I I . 1. K a d r z f i l m u Karuzela 12 nad F a s c y n u j ą c y s ą ci b e z i m i e n n i a k t o r z y — bo p r z e c i e ż to jest w s p ó ł c z e s n a estrada l u d o w a , to jest w i d o w i s k o , które ma swych bohaterów, które trzyma w napięciu, nie p o z w a l a o d e j ś ć , p ó k i o n i — s p r z e d a j ą c y m i k s t u r ę p r z e c i w o d c i s k o m , p ł y n n a p o r o s t w ł o s ó w czy c u d o w n e wynalazki u ł a t w i a j ą c e cerowanie skarpetek — póki o n i nie u c z y n i ą w a m tej n i e z w y k ł e j ł a s k i i nie pozwolą s k o r z y s t a ć z nadzwyczajnej okazji. To jest inny, odcho­ dzący ś w i a t : a k t o r ó w , m i s t r z ó w swego rzemiosła, psy­ c h o l o g ó w , u m i e j ą c y c h g r a ć na i n s t y n k t a c h t ł u m u , p o ­ k o n a ć nieufność i s k ą p s t w o wiejskich gospodyń, prze­ ciwnie — d a ć i m z ł u d n ą c h w i l ę nadziei, że robią z ł o t y interes. potem Do Studziannej jest rzetelnie p r z y g o t o w a n y m repor­ t a ż e m z j a r m a r k u i odpustu. Realizator kładzie w i ę k s z y nacisk na s z c z e g ó ł e t n o g r a f i c z n y , p o k a z u j e zanikające rzemiosła, ostatnie j u ż chyba pokolenie stolarzy, u m i e ­ jących tak toczyć kołowrotki. Grabowski, nazwisko nie­ docenione w ś r ó d twórców dokumentu, dał film bez zarzutu, ciekawy, p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y r e g i o n u o p o c z y ń s k i e g o , bez lukrowania „na ludowo", a za t o ze ś w i e t n y m w y d o b y c i e m f o l k l o r u j a r m a r c z n y c h sprzedawców. aktorów, panujących łowicka. ��Myślę, że warto takiego sprzedawcy codzień" i w swojej zrobić bardziej cudowności. pogłębiony Pokazać, „ s z t u c e " . Co m ó w i jaki portret jest o swoich tach? P o k a z a ć a k t o r s t w o tego h a n d l o w e g o „na klien­ procederu. A l e w r ó ć m y do f i l m ó w . D o d o k u m e n t u ż y c i a s z t u k i l u d o w e j w naszych dniach. T a k ą r z e t e l n ą , m ą d r z e p r z y ­ g o t o w a n ą relacją z Zalipia jest f i l m Witolda Żukow­ skiego p o w s t a ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e d r Z o f i i S z y f e l b e j n Kwiaty z Zalipia. F i l m pokazuje p i ę k n o m a l o w a n y c h d o m ó w , j u ż tych nielicznych, ostatnich. Pokazuje, dzięki czemu u d a ł o się z a c h o w a ć p r z y ż y c i u te n i e z w y k ł e m a ­ lowane zagrody, pokazuje rolę zapalonych artystek, t a ­ k i c h j a k C u r y ł o w a , i r o l ę o p i e k u n ó w tej s z t u k i , r o l ę k o n k u r s ó w , bez k t ó r y c h d a w n o b y j u ż t r a d y c j a za­ marła. F i l m jest p i ę k n y i smutny, t a k j a k smutne jest poczucie n i e u c h r o n n o ś c i ś m i e r c i . . . M o ż e c h c i a ł b y m w i ­ d z i e ć w n i m p e ł n i e j z a s i ę g tego m a l o w a n i a , b o jest w t y m coś urzekającego, że człowiek k w i a t a m i p i ę k n i e z d o b i n i e t y l k o s w o j ą b i a ł ą i z b ę i ś c i a n y d o m u , ale i s i o n k ę , o b o r ę , c h l e w , b u d ę psa. Ż e chce m i e ć t o s w o j e p i ę k n o wszędzie dokoła (nasuwa się l u ź n e skojarzenie, że k i e d y ś podniszczone d r z e w o r y t y ś w i ę t e przenoszono z izby do obory, p r z y p o m i n a stosunek do „ b y d e ł k a " , k t ó ­ r e m u legenda k a z a ł a m ó w i ć w noc wigilijną...). Chciałbym ponadto zobaczyć, j a k „sztuka ludowa" stała się ź r ó d ł e m utrzymania, j a k taż C u r y ł o w a z Z a l i ­ pia zdobi k r z y k l i w e i p r z e ł a d o w a n e o r n a m e n t y k ą gor­ sety, k t ó r e w y s y ł a do „ A m e r y k i " , j a k p r o d u k u j ą w e w s i 14 m a l o w a n k i d l a C e p e l i i , t e m i ł e jeszcze, a l e w ł a ś c i w i e już jakieś żałosne ślady dawnej i pięknej sztuki. Uwagi te n i e o b n i ż a j ą j e d n a k w a r t o ś c i f i l m u , ł a d n i e z r o b i o n e ­ go, d o ś ć w i e r n e g o w k o l o r z e . Inny film pokazujący współczesną rolę sztuki l u ­ d o w e j t o Świetlica w Kcyni. F i l m ogląda się z ochotą, j e s t s y m p a t y c z n y , p o k a z u j e ś w i e t l i c ę w m i a s t e c z k u , ale świetlicę j e d y n ą w swoim rodzaju. W i d z i m y t u razem l u d z i starych i m ł o d z i e ż , dzieci. W s z y s t k o w atmosferze „ o p o w i a d a ń b a b u n i " . W n u c z ę t a k o c h a j ą babcie i dziad­ k ó w , ci o c h o c z o p r z y w t ó r z e k a p e l i p o k a z u j ą dawne t a ń c e , u c z ą h a f t ó w , k o r o n e k — a m ł o d z i grzecznie u c z ą się d a w n y c h technik, i gdy się tak patrzy, prawie u w i e ­ rzyć m o ż n a , że j u t r o ci młodzi p r z e j m ą w i e d z ę i upo­ dobania starych i sztuka l u d o w a w K c y n i nie zaginie. N a eksport ł a d n y to obrazek, c h o ć w f a t a l n y m kolorze z r o b i o n y . G o r z e j , g d y chce s i ę n a p o d s t a w i e t a k i e g o f i l ­ m u z d a ć s o b i e s p r a w ę , j a k to j e s t n a p r a w d ę . Chodzi m i o to, ż e f i l m tego r o d z a j u m u s i b y ć j a ­ k i m ś dokumentem socjologicznym, dokumentem wiary­ g o d n y m , p o k a z u j ą c y m z a s i ę g zjawiska, jego u w i k ł a n i e w ż y c i e . P o d koniec f i l m u k a m e r a pokazuje j e d n a k obraz miasteczka. N i e w i e l e t a m w p r a w d z i e w i d a ć , ale jest miasto, a więc k i l k a , m o ż e k i l k a n a ś c i e tysięcy ludzi, las m a s z t ó w a n t e n o w y c h na dachach... N o i p o f i l m i e zaczynają n u r t o w a ć pytania: a jak to w y g l ą d a napra­ w d ę ? C z y t a k j e s t c o d z i e n n i e , czy t y l k o p r z e d o b i e k t y w k a m e r y sproszono t y c h w s z y s t k i c h m i ł y c h ludzi? K i m s ą ? S t a ł y m i g o ś ć m i czy a k t o r a m i o d g r y w a j ą c y m i z g ó r y napisany scenariusz? �25 �7 W że poprzednio mówi do wiedziałem, dzieje omawianym filmie ekipy że to realizatorów, reportaż niby zdjęte ukrytą sztuczność, niemożliwość nak filmowy. kamerą, tej nie czas Tu ukrywał, jako widz wszystko a przecież się czapki niewidki. Więc pytanie — załóżmy, że n a p r a w d ę świetlicy, ale co t o z n a c z y w jed­ tak to wygląda skali miasteczka? to m a rezonans s p o ł e c z n y , k u l t u r o w y ? O c z y w i ś c i e tu się czuje grali? I w nikt cały o filmowym jarzenie, u s t a w i e n i u p r o b l e m u , przez Jaki myślę skrót, sko­ aluzję. Chodzi m i o to, aby f i l m p o k a z y w a ł s y t u a c j ę rze­ c z y w i s t ą , a n i e m n i e j czy w i ę c e j u r o j o n ą . A K c y n i a j e s t tematem, istnieje t u przecież w ś r ó d grupy miejscowych dzit.łaczy w y j ą t k o w o g ł ę b o k i p a t r i o t y z m l o k a l n y , p r z y ­ w i ą z a n i e do m i e j s c o w e j , l u d o w e j t r a d y c j i . M a m y t u do c z y n i e n i a z r e g i o n a l i z m e m ze w s z y s t k i m i p l u s a m i i m i ­ n u s a m i tego z j a w i s k a . I na t y m t l e t r z e b a przecież w i d z i e ć Świetlicę w Kcyni. Twórca mieć filmu, podobnie też określony stosunek jak do dziennikarz, zjawisk powinien artystycznych, k t ó r e p o k a z u j e . W i e d z i e ć , co w a r t o p o p u l a r y z o w a ć i d l a ­ czego. Bo przecież dowe", jest o n i e w s z y s t k o , co n o s i e t y k i e t k ę artystycznie „ludowość" miłośników świeżej bę, obrazy, ludu hafty ludową jednak 16 jest w gdy „lu­ chodzi oczach wszystko, wielu co cenili wysoko d a w n ą wycinanki, te jako wartość przede tycznie d o j r z a ł a niej czy Niestety, piękne dlatego zwłaszcza że stworzyła „lu­ rzeź­ je dłoń pracującego. Sztukę nimy daty. swojszczyzny, dowe", tak j a k b y ś m y dojrzałe, wszystkim i piękna. Toteż w naszej dlatego, kulturze że jest musimy przykładać s a m e k r y t e r i a co d o k a ż d e j innej ce­ artys­ sztuki. A do co dopiero m ó w i ć , g d y chodzi o t w ó r c z o ś ć raczej amator­ s k ą , j a k ą s ą r z e ź b y i w y c i n a n k i K l a r y P r i l l o w e j , osoby dla K c y n i n i e z w y k l e z a s ł u ż o n e j . To, że uczy ona r z e ź b i ć i w y c i n a ć g r u p ę dzieci, jest f a k t e m i nic strasznego się przez to nie dzieje, zapewne m a to i swoje dobre strony. A l e , n a m i ł y B ó g , j a k m o ż n a p o k a z y w a ć te d o ś ć n i e p o ­ radne figurki z gliny jako „sztukę l u d o w ą nieskażoną w f o r m i e i t r e ś c i " ? (Czy z r e s z t ą w o g ó l e m o ż e c o ś t a ­ k i e g o d z i ś p o w s t a w a ć ? P r z e c i e ż t o b ę d ą a l b o k o p i e da­ w n y c h rzeczy, a l b o b ę d z i e to z n a c z y ł o , ż e z a c h o w a ł y się jeszcze n i e z m i e n i o n e d a w n e w a r u n k i e g z y s t e n c j i , k u l ­ tury...) Z w ł a s z c z a , że a n i w y c i n a n k i , a n i f i g u r k i P r i l l o ­ wej nie są „ d a w n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Owszem, t w o r z y się na P a ł u k a c h pewna tradycja, k t ó r e j p u n k t e m w y j ś ­ c i a j e s t d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a K l a r y P r i l l o w e j , ale n i e j e s t t o p r z e c i e ż t r a d y c j a l u d o w a . . . T o t e ż j e s t p r o b l e m , ale t r z e b a go d o s t r z e c i j a k o ś s i ę do n i e g o u s t o s u n k o w a ć . Z k o l e i p r z e j d ź m y do g r u p y f i l m ó w , k t ó r e m a j ą a m ­ bicje d o k u m e n t a l n o - o ś w i a t o w e i pełnią p o d o b n ą rolę, j a k ekspozycja muzealna, k t ó r a pokazuje obraz z a m i e r z ­ c h ł e j p r z e s z ł o ś c i . T y l e , że nie są to r e k o n s t r u k c j e archeologiczno-historyczne, a rodzaj d o k u m e n t u , o d t w a r z a ­ j ą c e g o w i d o w i s k o czy o b r z ę d z a c h o w a n y w p a m i ę c i s t a r ­ s z e g o p o k o l e n i a , a c z ę ś c i o w o n a w e t jeszcze ż y w y . S ą t o wszystko inscenizacje filmowe n a d z o r o w a n e przez specjalistów-etnografów, którzy są też p r z e w a ż n i e autora­ m i s c e n a r i u s z y . D o d a j m y t u jeszcze licentia poética rea­ lizatora, k t ó r y stara się o m o ż l i w i e d u ż ą efektowność u j ę ć , o m a l o w n i c z e t ł o — i j a s n e s i ę staje, ż e f i l m t a k i nie jest o d t w o r z e n i e m k o n k r e t n e g o , ż y w e g o w i d o w i s k a czy o b r z ę d u , a l e u ł a d z o n ą , n i e c o a b s t r a k c y j n ą j e g o w e r ­ sją sceniczną. T e r ó ż n e „ w e s e l a " t a k s i ę b o w i e m m a j ą do a u t e n ­ tycznych wesel j a k rzeczywista izba w i e j s k a do u m o w - �II. 7, 8. K a d r y Świetlica w z filmu Kcyni. 8 nej i z b y - m a k i e t y z e t n o g r a f i c z n e g o wesele ma obrzędowy, swoje cechy wypełniony cią. Wesele, to z a r a z e m zania s i ę " , to typowe, jednak miejsce, gdzie spotykają i gdzie i okazaja ujawniają wzorce zachowań, scenariusz zawsze nieco i n n ą różne wsi, starzy Prawdziwe i widowisko, warstwienia społecznego, i muzeum. tradycyjny konflikty, się treś­ do „poka­ ślady systemy się ludzie z roz­ ocen, miasta młodzi. A l e Wesele na Kurpiach, Wesele Łowickie czy We­ sele na Bukowinie — to w i d o w i s k a inscenizowane, to f o l k l o r t e a t r a l i z o w a n y , ż y c i e s p r o w a d z o n e do s t e r y l n e g o schematu o b r z ę d u . O ileż bardziej bogate poznawczo jest M a r i i D ą b r o w s k i e j Wesele na wsi; o i l e ż w i ę c e j m ó w i o l u d o w o - m l o d o p o l s k i e j k u l t u r z e Wesele Wyspiańskiego, tętniące życiem, konfliktami, spięciami. Przesadzam? T y l k o t r o c h ę , z d a j ę sobie p r z e c i e ż s p r a w ę z t e g o , ż e w i ­ d o w i s k a o ś w i a t o w o - d y d a k t y c z n e na t e m a t f o l k l o r u m a j ą s w ó j sens i w d z i ę c z n ą p u b l i c z n o ś ć , j a t y l k o t w i e r d z ę , ż e n i e m o g ą one z a s t ą p i ć a u t e n t y c z n e g o r e p o r t a ż u z „ ż y ­ w e g o " wesela, d o k u m e n t u kulturoznawczego, a nie t y l k o tradycyj no-f olklorystycznego. T a k i e g o a u t e n t y c z n e g o w e s e l a n i k t za nas n i e n a k r ę c i . C h y b a , ż e p o c z e k a m y a ż f o l k l o r y ś c i za l a t k i l k a d z i e s i ą t s p r ó b u j ą o d t w o r z y ć obraz dzisiejszych czasów... A w a r ­ to n a p r a w d ę . W e ź m y c h o c i a ż b y Podhale, to zderzenie kultur, współżycie form dawnych i nowych, relikty tra­ dycyjne i nowe nawarstwienia. Ot, c h o ć b y niedawne weselisko g ó r a l s k i e j c ó r y B i e r n a c i k ó w n e j z A n d r z e j e m Z i e l i ń s k i m , t y m ze „ S k a l d ó w " . P o n a d 200 o s ó b , s ł a w n e osobistości z f i l m u , estrady, i g ó r a l e . B i g - b i t i g ó r a l s k a muzyka. Przecież to też jest folklor, fascynująca zbitka różnych n a w a r s t w i e ń kultury, przegląd t y p ó w , sytuacji. W filmie natomiast inscenizującym przeszłość c h o d z i nas, n a i l e j e s t o n w i e r n y e t n o g r a f i c z n i e , co ob­ jest w n i m p r a w d ą , a co d o p o w i e d z e n i e m l u b w t r ę t e m r e a ­ l i z a t o r ó w . W o l ę w i ę c Wesele na Bukowinie od Wesela Łowickiego, p o n i e w a ż w p i e r w s z y m m a m jeszcze l u d z i , n a w y k ł y c h do n o s z e n i a g ó r a l s k i e g o s t r o j u , n i e j e d e n r a z uczestniczących w p r a w d z i w y c h weseliskach, w Ł o w i c ­ k i m natomiast czuje się j u ż „ m u n d u r k i " , z e s p ó ł prze­ brany w stroje, takie lokalne „ M a z o w s z e " , o d g r y w a j ą c e czyjś scenariusz. T a m , g d z i e t r a d y c j a l u d o w y c h w e s e l i s k j e s t jeszcze ż y w a , l u d z i e , z w ł a s z c z a starsze p o k o l e n i e , o d g r y w a j ą j e z w i e l k i m z a p a ł e m , w r ę c z z a p a m i ę t a n i e m , j a k b y to się d z i a ł o na serio. M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć p r z e d r o ­ k i e m w K r a k o w s k i e m , gdzie inscenizowano z w i e l k ą troską o wierność etnograficzną takie widowiska. Cie­ k a w jestem, na ile o b e c n o ś ć k a m e r usztywnia n a s t r ó j , p r z y w o ł u j e do r z e c z y w i s t o ś c i , j a k ą jest gra. W a r t o to o b s e r w o w a ć . . . S ą d z ą c p o f i l m i e O tym jak dziadek od Jasinków w górach Tatrach skarbów szukał g ó r a l e są k a p i t a l n y m i , s a m o r o d n y m i a k t o r a m i . P r z e z c a ł y czas n i e m o g ł e m u w i e r z y ć , ż e to w s z y s t k o dzieje się o k r o k od reflektorów, terkoczącej kamery, kabli, realizatorów, tak naturalny b y ł dziadek — S t a n i s ł a w Stopka-Jasinek. Jeśli j u ż o t y m f i l m i e m o w a , to obok ś w i e t n y c h p o w i e ­ d z e ń i o b s e r w a c j i starego g a w ę d z i a r z a („Szczęście m u s i b y ć zarobione j a k nie s i e k i e r k ą to nogami") i zabawnej sytuacji w y j ś c i o w e j — szukanie zakopanego skarbu — całość okazała zdjęcia, głos „Wesela" się przydługa, — doskonałe. czy t e ż i n n e f i l m y pekt ludowej kultury Pasterska opowieść dokumentu i filmu ki z b y t r o z w l e k ł a . Z a to i охл 9TOJ>J ^Efiaiwfíjass ( n p . Zapusty Z. Bochenka) rejestrujące jakiś as­ Z. Raplewskiego czy stoją s t a n o w i j a k b y poszerzenie p r o g r a m u nograficznego na pograniczu oświatowego, poglądowego. Film działalności ta­ et­ muzeum. 17 �Są jednak i takie filmy, które zytę w — nie niego. muzeum czy widz idzie Jest to 0 sztuce, filmu, padkowego na do wystawie, muzeum, najczęściej ale wręcz zastępują odwracając ono stosowana przychodzi formuła sumę do filmu k t ó r y m u s i n a j p i e r w z j e d n a ć sobie p r z y ­ przecież widza, zaintrygować go, wciągnąć w t e m a t , z b l i ż y ć do p o k a z a n y c h d z i e ł i d a ć p e w n ą stawową wi­ sytuację pod­ informacji. O d czego z a l e ż y s u k c e s t a k i c h f i l m ó w Od zdolności p o z y s k a n i a w i d z a d l a t e m a t u (a w i ę c o d s t o p n i a a t r a k ­ cyjności o b i e k t ó w , k a d r ó w , z e s t a w i e ń , sposobu realizacji, k o m e n t a r z a ) i od p r a w i d ł o w e j i n f o r m a c j i . Pierwsze — jest t r u d n e , f i l m y o sztuce p r z e w a ż n i e są r o z w l e k ł e , n u d ­ ne, m ę c z ą c e , r ó w n i e s c h e m a t y c z n e j a k p i ł y k r a j o b r a z o w o - p r z y r o d n i c z e , z a c z y n a j ą c e się od s ł o ń c a , k t ó r e w s c h o ­ dzi (powoli, p o w o l i , p r z y w t ó r z e m u z y k i Czajkowskiego czy N o s k o w s k i e g o ) , a k o ń c z y z a c h o d e m t e g o słońca 1 westchnieniem ulgi widza. Drugi postulat — p r a w i d ­ ł o w e j i n f o r m a c j i — w zasadzie nie p o w i n i e n stwarzać problemów. I w d o k u m e n c i e o sztuce „ w i e l k i e j " nie s t w a r z a , g d y ż d o b r ą t r a d y c j ą naszej k i n e m a t o g r a f i i j e s t p r z y c i ą g a n i e do w s p ó ł p r a c y w y b i t n y c h specjalistów. A j a k j e s t w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j z t y m p o ­ s t u l a t e m ? O Kwiatach z Zalipia już mówiłem. Filmem o ś w i ą t k a c h j e s t Frasobliwy. N i e j e s t e m e n t u z j a s t ą tego dzieła, p r z e s z k a d z a j ą m i w n i m ciągłe najazdy k a m e r ą , niewydobycie horyzontu pokazywanych rzeźb, zestawie­ n i e i c h b e z s e n s o w n e , n a zasadzie, ż e s ą i t a k i e , i t a k i e . . . zestawienie, k t ó r e nic nie m ó w i , bo r z e ź b y s ą z r ó ż n e g o czasu i w a r s z t a t u . Z e s t a w i e n i e n i e d o b r e o d s t r o n y f o r ­ malnej, p o n i e w a ż rzeźby w różnej skali wzajemnie się „niszczą". Film zycją jest pomyślany dobyć w pełni niezwykłej 18 ambitnie, na pewno p o ż y t e c z n ą , c h o ć zarzucam m u , że nie ekspresji ludowych jest po­ umiał wy­ rzeźb, nie p o t r a f i ł n a r z u c i ć przekonania, że to j e d n a z najbardziej oryginalnych i wybitnych pozycji w naszym dorobku a r t y s t y c z n y m . K o m e n t a r z grzeszy p e w n ą e g z a l t a c j ą , n i e ­ p o t r z e b n ą , bo n i e d o b r ą p o e t y c k o ś c i ą ( „ R ę k a pradziada, gdy nie s t a ł o jej siły, b y t r z y m a ć topór"...). T r u d n o m ó ­ w i ć p r z e c i e ż , ż e w t y c h r z e ź b a c h jest „ o b r a z s w o i c h cza­ s ó w " , bo to przesada. F i l m eksponuje zabytki z m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h w W a r s z a w i e i K r a k o w i e oraz z M u ­ zeum Miejskiego w Bochni (zbiory Fischera), obiekty rzer z y w i ś c i e n a l e ż ą c e do n a j l e p s z y c h . P i ę k n i e i p r a w d z i w i e k o ń c z y się f i l m wierszem ludowego poety Dionizego M a ­ liszewskiego o F r a s o b l i w y m . Nie z M a r y i się począł lecz z c z u ł o ś c i l u d z k i e j z bukowego drewna z biedy i troski. dłoni Polski Drzeworyt Ludowy. F i l m oparty o w y s t a w ę z o r g a n i z o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e (1970 г.). E k s p o n a t y ś w i e t n e , d o s k o n a l e d o b r a n e i t o j e s t n a j w i ę k s z a w a r t o ś ć f i l m u , c a ł a r e s z t a n i e s t e t y gorsza... F i l m jest b o w i e m po p r o s t u n u d n y , o g l ą d a się go c i ę ż ­ ko, p i ę k n o d r z e w o r y t ó w nie d o c h o d z i do w i d z a , bo t e ż trzeba je u p r z e d n i o z n a ć , aby s m a k o w a ć detale, p o k a ­ zane w n a d m i a r z e , t a k że w c i ą g ł y m k a d r o w a n i u g u b i s i ę a r ć h i t e k t o n i k a c a ł o ś c i , a w i ę c t o , co j e s t w i e l k ą s i ł ą tych dzieł. Niestety w filmie w i d a ć t y l k o dobry smak realiza­ t o r ó w , gorzej z r z e t e l n o ś c i ą i n f o r m a c j i . Pokazuje się w i ę c d r z e w o r y t y w sytuacji n i e p r a w d z i w e j , powieszone na ś c i a n a c h o b o k o b r a z ó w na szkle, c h o ć p o p r z e d z a ł y p r z e c i e ż e t a p o b r a z ó w ( w e s z ł y one w ł a ś n i e w m i e j s c e d r z e w o r y t ó w z a s t ę p u j ą c je w i z e r u n k i e m bardziej b a r w ­ n y m , efektownym i t r w a ł y m ) . Później z n ó w w i d a ć drze­ w o r y t z a w i e s z o n y n a s k r z y n i l u d o w e j (!). P o co to? d l a jakiego efektu? �Komentarz napisany wiera p o w a ż n e worytów z błędy ładnie, kontrreformacją, o kołtrynach, twierdzi, że sem, jako że w niemieckich, w naszym znikome, jest drzeworyt to skoro rozwój od popularnych ślady w czy drzewory­ (łubok), rzeczywistości przytłaczającej o charakterze religijnym, odbi­ nonsen­ rosyjskich odbicia za­ drze­ informuje jest co j e s t o c z y w i s t y m francuskich bowiem tego, nieprawdziwie odróżnieniu drzeworycie z wiąże drzeworyt ludowy ciem ś w i a t a i p r z e ż y ć l u d u , tów cóż rzeczowe, np. są większości podejmujący wątki ikonograficzne powszechnie w y s t ę p u j ą c e . Szkoda, że w f i l m a c h o sztuce l u d o w e j nie w y k o ­ rzystuje się w i e d z y s p e c j a l i s t ó w , t a k j a k w filmach o sztuce „ u c z o n e j " . Szklane obrazki — chodzi t u o w s p ó ł c z e s n e m a l a r ­ s t w o na s z k l e , i n s p i r o w a n e l u d o w y m . I z n ó w f i l m z b u ­ dowany na doświadczeniach wystawy, zorganizowanej przez M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Z a k o p a n e m . W i e l e ład­ n y c h o b r a z k ó w , ale p r z y t y m t e m a c i e c h y b a n i e t y l k o o to chodzi, nasuwa się b o w i e m p y t a n i e zasadnicze: k t o i p o co t e o b r a z k i d z i ś m a l u j e ? F i l m o d p o w i e d z i n i e daje, a szkoda... K o n t e k s t k u l t u r o w o - e k o n o m i c z n y w t a ­ k i m filmie w y d a j e się n i e z b ę d n y (choćby w k o m e n t a ­ rzu), inaczej g u b i się w ł a ś c i w a p e r s p e k t y w a , a p r z e c i e ż odmienne b y ł y m o t y w y , dla k t ó r y c h m a l o w a l i KietliczRayski, Skoczylas, M i k l a s z e w s k i , Roj-Ciaptakowa czy Jachimiak. Są z r e s z t ą w f i l m i e i i n n e miejsca niezbyt jasne, t r o c h ę sztuczne. I n s c e n i z a c j a m a l o w a n i a w sali m u z e ­ alnej, a potem m a l o w a n i e w kostiumie g ó r a l s k i m . Prze­ cież n i k t w k o s t i u m i e p a r a d n y m nie m a l u j e , n a w e t S a l ­ vador Dali! A l e u t a r ł a się sztampa, j a k z r e k l a m o w y c h turystycznych p l a k a t ó w , że w y c i n a n k a r k ę pokazuje się w izbie, w c z ó ł k u na g ł o w i e , w p e ł n e j g a l i o d ś w i ę t n e g o stroju, j a k b y to nie b y ł a praca, a ś w i ę t o — w i ę c f i l m też pokazuje m a l o w a n i e na szkle j a k o c e r e m o n i ę f o l k l o ­ rystyczną. Owszem, tak się robi na pokaz dla t u r y s t ó w , w s k a n s e n a c h czy n a p o k a z a c h s z t u k i l u d o w e j , ale p o co t o w filmie? Szkoda, że z d z i e ł a nie w y n i k a , j a k a jest perspek­ t y w a w s k r z e s z a n i a d z i ś t y c h s z k l a n y c h o b r a z k ó w , co s i ę dalej dzieje z t y m i d z i e ć m i z H a r e n d y . U c z ą się m a l o ­ w a ć , b a r d z o t o p i ę k n i e — a l e co d a l e j ? M a l u j ą p o s z k o ­ le, czy n i e ? A j e ś l i t a k , t o „ d l a s i e b i e " czy n a s p r z e d a ż ? Z n ó w t e m a t n i e w y k o r z y s t a n y , a p r z e c i e ż szkoda... F i l m robi wrażenie, jakby najpierw trochę dość przy­ p a d k o w y c h o b r a z k ó w s f o t o g r a f o w a n o , a p o t e m do t e g o d o r o b i o n o t e k s t y , b o j a k i n a c z e j w y t ł u m a c z y ć sobie b r a k w tej p a n o r a m i e t a k i c h n a z w i s k , j a k G a ł e k i P ł o n k o wa, bardzo s ł a b e pokazanie J a c h i m i a k a . Niestety, w i n a leży t u w s a m y m ujęciu tematu, w b r a k u ambitniejszej koncepcji scenariusza. O tym, że wiedza i postawienie p r o b l e m u nie m u s z ą umniejszać atrakcyjności filmu świadczą liczne tego p r z y k ł a d y . C h o ć b y Kolekcja M a r i i K w i a t k o w s k i e j , opo­ wieść rzeczowa i ł a d n a o zbiorze p o w o z ó w w Ł a ń c u c i e ze ś w i e t n ą m u z y k ą K i s i e l e w s k i e g o o r a z f a c h o w y m i a ż e p a t u j ą c y m w s w e j o s o b i s t e j n u c i e (ale w t y m p r z y ­ padku doskonale pasującej) komentarzem Waldorffa, c z y t a n y m przez niego samego. E f e k t d o s k o n a ł y . . . A z interesującej jazdy, dobry i przemyślanym w y Drewno nas rzetelny t e m a t y k i •— Karczmy film, o scenariuszu. i beton, dający rię i obraz w s p ó ł c z e s n y lu tutaj I w fachowym doskonały film atrakcyjnej i za­ komentarzu, problemo­ formie histo­ budownictwa góralskiego w sty­ podhalańskim. Film kusji mądry, o potrzebny, liczący budownictwie m e n t naszej k u l t u r y , a przy t y m ciekawy. No znów tak, ale się jako regionalnym, cenny głos jako z r o b i o n y bez s p o t y k a m y się t u z w dys­ doku­ k i e m S t a n i s ł a w a Grabowskiego, realizatora, k t ó r y zna — j a k w i d a ć — p r o b l e m y k u l t u r y ludowej i jej prze­ m i a n y w s p ó ł c z e s n e , k t ó r y u m i e k o r z y s t a ć z p o m o c y spe­ cjalisty wysokiej klasy (film oparty jest na m a t e r i a ł a c h n a u k o w y c h dra Tadeusza Chrzanowskiego). Bo nie w y ­ s t a r c z a z n a l e ź ć d o b r e g o k o n s u l t a n t a czy a u t o r a k o m e n ­ tarza, jeśli się nie u m i e w y k o r z y s t a ć jego wiedzy, jeśli się s t a w i a go w s y t u a c j i p r z y m u s o w e j , pokazuje j u ż go­ t o w y i t r u d n y do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł . M ó w i ł e m na p o c z ą t k u o f i l m a c h , k t ó r e nie t y l k o i l u ­ s t r u j ą p r o b l e m , ale w y j a ś n i a j ą go n a w e t l e p i e j , n i ż to może uczynić literatura naukowa, ponieważ posługują się i n n y m i ś r o d k a m i . O filmach, k t ó r e są dziełami sztu­ k i s a m e w sobie, a p r z y t y m p o d s u w a j ą n a m t a k i e s y ­ tuacje, w k t ó r y c h rysuje się z ł o ż o n y , bogaty obraz zja­ wiska, tak że śledząc tok narracji sami wyciągamy wnioski, zaczynamy rozumieć pobudki emocjonalne, a w i ę c t o , co j e s t t a k w a ż n e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , co s t a n o w i j e j e s e n c j ę . C h c ę t u m ó w i ć o t r z e c h f i l ­ mach: K i d a w y , Karabasza i Ł o m n i c k i e g o . Opowieść najprawdziwsza o herodach, diabłach i dzia­ dach żyjących jeszcze na świecie jest dla mnie f i l m e m z n a k o m i t y m , opowiada o Janie Dormanie, dyrektorze T e a t r u Dzieci Z a g ł ę b i a w Będzinie, t w ó r c y i organiza­ torze d o r o c z n y c h p r z e g l ą d ó w z e s p o ł ó w h e r o d o w y c h na scenie s w o j e g o t e a t r u , o p o s z u k i w a n i u p r z e z n i e g o a u ­ t e n t y c z n y c h jeszcze g r u p , o d t w a r z a j ą c y c h te w i d o w i s k a ; p o k a z u j e z l u d o w e j t r a d y c j i w y r o s ł e z e s p o ł y na u l i c a c h centrum Katowic, rozbawione, dokazujące, wciągające w o g ó l n ą z a b a w ę statecznych obywateli miasta, a potem o d g r y w a j ą c e s w o j e k w e s t i e n a scenie; p o k a z u j e b o h a t e ­ r ó w widowiska „po cywilnemu", przy kieliszku zasłużo­ nej s t r a w y po w y s t ę p i e , w garderobie. zarzutu, Ale nazwis­ więcej, rzecz c a ł a że wciąga polega w na t y m , że film istotę samego faktu daje znacznie kulturowego, 19 �j a k i m s ą w i d o w i s k a h e r o d o w e z d e r z o n e ze w s p ó ł c z e s n ą cywilizacją, że ujawnia potrzebę gry, maski, kostiumu, istotną potrzebę transformacji artystycznej człowieka, k t ó r y cały r o k jest niczym, s p r a c o w a n y m starcem, a te­ raz, w c i ą g u t y c h k i l k u d n i j e s t k r ó l e m , Herodem, i d ź w i g a ze ś m i e r t e l n ą p o w a g ą b r z e m i ę s w e g o d o s t o j e ń ­ stwa, g o r z k ą ś w i a d o m o ś ć , że jest j u ż o s t a t n i m z „ d y n a ­ stii" wielkich Herodów. Czy f i l m jest dokumentem? pewno w i e r n y m przekazem I tak i nie. M e tego, j a k D o r m á n je zespoły, j a k i e są, j a k g r a j ą guje się mogłyby środkami w pewnej mierze, Dormanowi twierdzi, że film nigdy przebierańców, Dormán prawdziwszy. Bardzo innego rodzaju, imagłęb­ nie jeździ podoba sam do zjawiska. saniami się, Dormán szukać herodo­ chce n a k r ę c i ć film — ciu człowieka, ma on prawo cego chcieć j a k o artysta, k t ó r y w y w a r ł przecież w i e l k i wpływ kreacji na Dormana kształt twórczą całej wizję. oczywiście będzie ale imprezy, pokazać Wracając do swoje filmu ujęcie, Kidawy, nic j a k o w i d z a n i e o b c h o d z i , czy D o r m á n s a n i a m i i czy p i j e po ma lepszy, to swoje skrótem, swoją mnie cych rozwrzeszczanych dziewczyny, wciągane kłujących wbrew własnej 2 widłami woli w dal króla wać sobie całe życie tylko z wewnętrznej który mówi I to sztuka oto marzeniem z mimo Mistrzu zarazem i rekom­ jej mocy, zdolnej człowieka, potrzeby napotkane osoby, 1 o istocie sztuki przez diabłach Mówię twórczości o o wielkiej niezależnie wiedzą i o o d tego, czy studiami, czy filmu, o którym uznaniem i wdzięcznością, a nie u m i a ł e m Muzykantach amatorskiej, o mogę z taką Karabasza istocie przeżycia amatora. i dziadach żyjących po­ podporządko­ wyrosła. następnego najwyższym wyrazić. woli odchodzą­ Skowrońskiego, p o n i e w a ż p o k a z a ł t o , co c h c i a ł e m jasnością o królach, jest podbudowana problem tylko gonią­ najprawdziwsza w trzebie sztuki i utajonej filmie zabawę. Kidawa mówi pomyślałem Warneckiego diabłów ogólną o sztuce, k t ó r a W sceny uliczne, r e a k c j ę l u ­ przebierańców, П . 1 1 . K a d r z f i l m u Opowieść 20 w mówić Kidawa filmuje kapitalnie filmu, p e n s a t ą , k t ó r a n a d a j e sens ż y c i u . I p a t r z ą c n a będzie dużo. dzi na tę postać jeździ imprezie z góralami. uzasadnienie — jest wiem, Akcentując 0 świecie, k t ó r y się kończy, i o wielkiej roli sztuki w ż y ­ nie film cieszę, K i d a w a pokazuje to zakomicie na p r z y k ł a d z i e ostat­ niego Heroda, starca, k t ó r y w p r z y d ł u g i m , steranym p ł a s z c z u k r ó l e w s k i m , ze s k r z y p e c z k a m i w r ę k u b ł ą d z i po b r u z d a c h o ś n i e ż o n y c h p ó l , j a k K r ó l L i r , p e ł e n d u m ­ nej g o d n o ś c i w s w y m o s a m o t n i e n i u . choć czy s i ę z tego które Stwarza docierający źródła Kidawy nie sytuacje, t o , co w i d z i . ale szych p o k ł a d ó w , u j a w n i a j ą c y wych tworzy artystycznymi dokument ginowany na n a scenie. K i d a w a p o s ł u ­ filmowymi, b y ć , a nie t y l k o f i l m u j e środkami jest wyszuku­ T u dygresja — p r o s z ę z w r ó c i ć u w a g ę , ile w o l n o prze­ bierańcowi. Może pocałować, klepnąć, uszczypnąć każdą k o b i e t ę , od k t ó r e j po c y w i l n e m u d o s t a ł b y n i e c h y b n i e po t w a r z y , a t u t y l k o o g ó l n a r a d o ś ć (to s a m o m o ż n a z a u ­ w a ż y ć n a K r u p ó w k a c h czy n a G u b a ł ó w c e , g d z i e „ n i e ­ d ź w i e d z i o w i " ulicznego fotografa na w i ę c e j się pozwala n i ż k o m u k o l w i e k i n n e m u ) . B o p r z e b i e r a n i e c , to n i e „ c z ł o ­ w i e k " . O n j e s t n a i n n y c h p r a w a c h , n a l e ż y do i n n e j sfe­ ry. P o t ę ż n a jest w e w n ę t r z n a potrzeba gry w człowieku, p o t r z e b a t e a t r u , j a k a t k w i w nas w s z y s t k i c h , w naszej p o d ś w i a d o m o ś c i . T e a t r u j a k o sfery „ s a c r u m " , innego k o ­ deksu praw, w y z w o l e n i a z n o r m codzienności. jeszcze na świecie. �И. 12. K a d r z f i l m u Karabasz pokazuje właściwie niewiele, oto zajezd­ nia, starzy t r a m w a j a r z e p o w o l i i d ą na p r ó b ę , n i o s ą instrumenty. udziela wane Ukryta ostatnich kamera wskazówek, b r u z d a m i zmarszczek, lary na nosie... I pokazuje twarze próbę, film relacjonuje rów przy dyskusję kopalni Skupie­ tora — s y t u a c j ę konfliktową: ta w ostrej k o n f r o n t a c j i orkiestr, z uzdrowis­ k o w y c h m u s z l i k o n c e r t o w y c h , w ł a ś c i w i e o k r o p n a , ale o n i ruch dyrygenta j a k b y to b y ł a I ki i grają Dziewiąta ze frazę, śledzą wzruszeniem takim, Beethovena. to wszystko. I t u jest w ł a ś n i e cała w i e l k o ś ć Karabasza, mację że u m i a ł zmęczonych stów, i że czujemy w sprawy, s z t u k ę dostrzec życiem i pokazać starych tę sztu­ transfor­ robociarzy w t y m graniu wzruszenie arty­ wielkiej — i że jest ona nie w tandetnej me­ lodyjce, lecz w n i c h , w l u d z i a c h , a r t y s t a c h . Gdyby Karabasz wykonującą stu Haendla byłby Ale chce liczyłaby Karabasz udowodnić, nie pokazuje że ci ludzie muzyki, (ponieważ wcale nam znakomicie grają, k o n t r a s t m i ę d z y t y m , co m y — o b i e k t y w n i e , a t y m co c z u j ą oni — w powstawaniu dzieła, słyszy­ amator­ współuczestnicze­ satysfakcja ( p o z b a w i o n a jeszcze g o r y c z y , k t ó r ą nie prze­ grający. t o w ł a ś n i e jest i s t o t ą , sensem i p i ę k n e m , skiego u p r a w i a n i a s z t u k i . Ś w i a d o m o ś ć nia daje aktu twórczego wiedza i świa­ domość...). F i l m Karabasza t y k i , bez Jan larzu, a j e s t k r ó t k i , s k r o m n y , bez słowa komentarza. M ą d r y , piękny Łomnicki jest malarza, o k t ó r y m można Z sympatią rozumiałem nie m o g l i o własnym sposobie z ocenami a m a t o r ó w patrzyłem realistów. na zdenerwowanego jego racje, b y ł e m „lu­ interpretacji świa­ malarza, po jego stronie. Nie, o n i się d o g a d a ć , W r ó b e l m a swój w ł a s n y ś w i a t — tamci, też zresztą dobrzy jako malarze (zwłaszcza Sów­ ka i Gawlik, których obrazy w i d n i e j ą w tie f i l m u ) , z b y t silnie w tkwią dostrzec przez formie w innej konwencji, wartości nich systemu mamy więc kowanego artysty, A jest Wróbel malarskie, ocen. W prostej, powtórzony uparcie górnikiem, aby motyw walczącego do rozmów n a w y k ł y , więc odciąć się potrafił argument kolegów budził sztuce odmienne od nieco naiwnej dramatu o swoje kryty­ racje. salonowych dosadnie, c h o ć refleksję Wróbla przyjętego („Przysroł nie czasem mi!"). się już tylko jakość wykonania). ciwnie — akcentuje A dobrze to po p r o ­ dość dobry koncert, czyli w ł a ś c i w i e ż a d e n wówczas my pokazał orkiestrę amatorską czy Beethovena, nie p o w i e d z i e ć „ n a i w n y " , „ i n n y " , a w p e w n y m sensie i Melodia? taka z repertuaru d ę t y c h każdy Amato­ Wróbel z a c z ą ł m a l o w a ć . Pokazuje — s p r o w o k o w a n ą przez realiza­ oku­ dowy", malarza ogromnym, cyzelują Plastyków Paweł poryso­ druciane oto d y r y g e n t unosi p a ł e c z k ę . z przejęciem Klubie w i ę c o p o w i e ś c i ą o t w ó r c y , nie m ó w i , j a k i czemu W r ó b e l nie — i j u ż g r a j ą . D m ą w t r ą b y i t r ą b k i , f l e t y i o b o j e . to g r a j ą w „Wieczorek". dyrygent muzyków tu i ówdzie dęte Muzykanci. zrealizował właściwie reportaż ornamen­ film. o górniku — ma­ malarzach — amatorach, ponieważ F i l m , d o b r y w k o l o r z e , p o k a z u j e o b r a z y W r ó b l a ze z b i o r ó w M u z e u m w Z a b r z u . R e a k c j e samego m a l a r z a , to, co m ó w i o s o b i e i s w o j e j t w ó r c z o ś c i , c h o ć f o r m u ł o ­ w a n e w f e r w o r z e o s t r e j p o l e m i k i , o k r e ś l a go c h y b a c e l ­ niej, n i ż b y to m ó g ł u c z y n i ć niejeden komentarz. Ł o m ­ n i c k i niczego nie tuszuje, nie w m a w i a , ż e jego boha­ ter jest N i k i f o r e m , nie z a j m u j e r o l i a r b i t r a w t o c z ą c y m się sporze — u c z c i w i e i z s y m p a t i ą p r z e d s t a w i a z a r ó w ­ no W r ó b l a , j a k i jego o p o n e n t ó w . F i l m m a dobre t e m ­ po, m o n t a ż , z d j ę c i a , jest ż y c z l i w y , c i e p ł y i p r a w d z i w y . Paweł Wróbel kinematografii należy filmów do dosyć o twórcach licznych w naszej ludowych, naiwnych, „ i n n y c h " . S ł y s z y s i ę o s t a t n i o g ł o s y , ż e za d u ż o t y c h f i l - 21 �doskonale p o k a z a ł p i ę k n ą t w a r z tego w i e l k i e g o r z e ź b i a ­ rza, j e g o p r a c ę , ale r z e ź b y s p r o w a d z i ł do r o l i f i g u r e k , s t a t y s t ó w w w i e l k i m p r z e d s t a w i e n i u , k t ó r e sam w y m y ś ­ l i ł . B a r d z o t o b y ł o ł a d n e , n a g r o d z o n e za g r a n i c ą , i n i c dziwnego — K u d ł a jako typ w s p a n i a ł y , M a k a r c z y ń s k i ja­ k o r e ż y s e r b a r d z o s p r a w n y , ale p r a w d y t a m b y ł o n i e ­ w i e l e , a co g o r s z a z f i l m u w c a l e n i e w y n i k a ł o , ż e K u d ł a b y ł najlepszym l u d o w y m i n a i w n y m r z e ź b i a r z e m ostat­ niego ć w i e r ć w i e c z a . T e n sam r e ż y s e r d a ł natomiast d o s k o n a ł y p o r t r e t O c i e p k i w Spotkaniu z Teofilem Ociepką. F i l m bez z a ­ r z u t u , ś w i e t n i e p o m y ś l a n y , zaczyna się w tonacji czar­ n o - b i a ł e j . N a tle d y m ó w , z a p y l o n y c h h a ł d , jedzie na r o ­ w e r z e O c i e p k a . P r z y c h o d z i d o d o m u , b i e r z e p ę d z e l do r ę k i — i zaczyna się orgia k o l o r ó w , b u j n y ś w i a t Ociepk o w y c h d ż u n g l i i d z i w ó w . Bez s ł o w a , ś r o d k a m i f i l m o ­ w y m i p o k a z a ł M a k a r c z y ń s k i s w o j ą wizję malarza Ociep­ ki. Z filmów, jakie p o w s t a ł y ostatnio, w y r ó ż n i ł b y m M i ­ r o s ł a w y M a r c i n k i e w i c z Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry. Jest w t y m f i l m i e r z e t e l n o ś ć d o k u m e n t u i c i e p ł y s t o s u n e k do d z i w n y c h a r t y s t ó w . J e d n y m b y ł Heródek, rzeźbiarz najbardziej chyba p r y m i t y w n y , z upo­ rem ciosający klockowe anioły i święte figury, których n i k t poza n i m nie c h c i a ł o g l ą d a ć . D r u g i — to żyjąca w Z a w o i Dorota L a m p a r t , ostatnia malarka ludowa, gorzka, zaszczuta i n a w i e d z o n a , o ś l a d a c h d a w n e j p i ę k ­ ności w twarzy. M a r c i n k i e w i c z o w i e d o t a r l i do t y c h t w ó r c ó w w cza­ sie l e t n i e j w ę d r ó w k i p o k r a j u . M i e l i w ó w c z a s t y l k o a p a ­ rat fotograficzny. Za rok, gdy powrócili z k a m e r ą — He­ r ó d e k j u ż nie żył. A l e f i l m o n i m p o w s t a ł z t y c h w ł a ś ­ n i e m i g a w k o w y c h z d j ę ć i r z e ź b , ze ś l a d ó w j e g o ż y c i a , w o b e j ś c i u , izbie. 14 m ó w . M y ś l ę , ż e za d u ż o m o ż e b y ć t y l k o f i l m ó w s ł a b y c h , schematycznych, nic nie wnoszących. Sam oglądając z zawodowym przecież zaciekawieniem różne sylwetki t w ó r c ó w w t e l e w i z j i czy k i n i e — u m i e r a m c z ę s t o z n u ­ d ó w , bo i „ s z t u k a " sama nie zawsze w a r t a jest p o k a ­ z y w a n i a , i nic się w ł a ś c i w i e z f i l m u nie d o w i a d u j ę a n i 0 środowisku, ani o problemach twórczości. A j a k ż e czę­ sto c z u j ę f a ł s z , r e ż y s e r „ k u p u j e " bez z m r u ż e n i a o k a t o , co o p o w i a d a j ą d o m o r o ś l i a r t y ś c i , l u b s a m i c h s z m i n k u j e na „ ł z a w o " l u b na „ f o l k l o r y s t y c z n i e " . Po p r o s t u ł a t w y t e m a t , zawsze coś się da w y c i ą g n ą ć , a nie m a o b a w y , że się k t o ś p o ł a p i e w p r y m i t y w i z m i e takiego r e p o r t a ż u k a ­ merą. A l b o jeszcze g o r z e j — r o b i s i ę „ w e r n i s a ż " p o d j a b ł o ­ n i ą , p r z y w o z i a u t o b u s a m i t o w a r z y s t w o ze S p a t i f u czy Sarpu, d y s k u t u j e się obrazy ( o m a l że nie zapomniano przy okazji o гЛ'оу-bohaterze tego spektaklu), p o t e m wszyscy się r o z j e ż d ż a j ą zadowoleni, że b y ł o „ d r a c z n i e " , a d z i e w c z y n a - m a l a r k a zostaje z g o r y c z ą , z z a k ł ó c o n y m ż y c i e m , z poczuciem, że coś dla niej bardzo w a ż n e g o 1 i n t y m n e g o z o s t a ł o w y s t a w i o n e na pokaz, s k r y t y k o w a ­ ne. A l e r e p o r t a ż „ w ś r o d o w i s k u " s i ę p o d o b a ł , b y ł z a ­ bawny, niecodzienny ( m ó w i ę o r e p o r t a ż u T V Wernisaż pod jabłonią z r e a l i z o w a n y m przez E. Pacha). Z „ l u d o w y m i " m o ż n a r o b i ć w s z y s t k o , n i k t s i ę za n i ­ m i nie ujmie. Zakres i n g e r e n c j i realizatora jest t u znacz­ nie w i ę k s z y niż p r z y f i l m o w a n i u a r t y s t y - p l a s t y k a . W y o ­ b r a ż a m sobie, j a k i b y s i ę p o d n i ó s ł s z u m , g d y b y r e ż y s e r kręcąc film o Dunikowskim dowolnie pozestawiał różne jego r z e ź b y w c y k l e w y m y ś l o n e przez siebie, z r o b i ł z Brzemiennych i Ew m a l o w n i c z e k o m p o z y c j e á l a Miesz­ czanie w Calais. A l e w Kantyczce z drewna Makarczyński rzeźby K u d ł y p o t r a k t o w a ł w ten w ł a ś n i e sposób, 22 15 �23 ��Realizatorka eksponuje r z e ź b y na tle strumienia, u s t a w i o n e na k a m i e n i a c h , w zieleni. A j e d n a k t u m n i e ten zabieg nie razi, bo H e r ć d e k r o b i ł f i g u r k i d l a siebie, chciał, aby b y ł y w o k ó ł niego. „ W e s e l e j m i j a k na nie p a t r z ę " — m ó w i ł . T a k i e w i ę c u s y t u o w a n i e nie p o w o d u ­ j e f a ł s z u . M a u z a s a d n i e n i e n i e t y l k o estet3 czne, ale i r z e ­ czowe. H e r ó d e k m ó g ł j e t a k p o k a z y w a ć . Brak A Na u w a g ę z a s ł u g u j ą p i ę k n e zdjęcia, znakomicie do•brany p o d k ł a d muzyczny (Bach) s t w a r z a j ą c y nastrój szlachetnej p o w a g i — i w t y m n a s t r o j u odbiera się t y c h nawiedzonych, kalekich ludzi — dziwnych i prawdziwych a r t y s t ó w . Tekst t o w a r z y s z ą c y Jana B u j a k a ł a d n y i da­ j ą c y s p o r o i n f o r m a c j i . W o g ó l e f i l m w n o s i do naszej wiedzy o t y c h artystach istotne elementy, pokazuje np. drewutnię Herćdka, oklejoną zdjęciami z tygodników, z w i e l k ą r e p r o d u k c j ą Trójcy Rublowa... Dowiadujemy się też, ż e H e r ó d e k r z e ź b y swe m a l o w a ł m . i n . w ł a s n ą krwią.... Innego ludowego świątkarza, jednego już z ostat­ nich, Józefa Piłata, pokazuje Konstanty Gordon w im Nieoficjalni. tryptyku reżyserowi już dotrzeć nieżyjącego. I na A dobrze, że u d a ł o czas do starego się swo­ jeszcze rzeźbiarza, p o s t a ć to p i ę k n a , j a k b y przecież sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u lat... Pozostałe z FSO, postacie twórca sprawności a tryptyku, ciekawych nawet to linorytów, wiedzy nej, zafascynowany dawną kończy malarki uroczych o b r a z ó w czonej, to jednak o historią sylwetka na dużej Lada, amator technicznej ł e k do c i e n i o w a n i a k ł a d z i o n e j f a r b y ) , z mitologii. F i l m Jan tokarz o (wymyślił o wyobraźni Grecji, Leokadii szkle, a r t y s t k i świadomości dużej wa­ naiw­ tematami tym filmie pełniejszej pokazanych każdy z nich świat. I to trochę inny każdy tworzy Zdjęcia s ł a b e , k o l o r n i e d o b r y . F i l m bez Znacznie lepszy jest i n n y Kwiaty Hel-Enri. Film charakte­ stereotypowo. problem, inne inny z potrzeb. tempa. dokument tegoż pokazuje środo innych reżysera, najstarszą malarkę ś w i a t a , 9 9 - l e t n i ą obecnie H e l e n ę B e r l e w i , u r o d z o n ą i w y ­ c h o w a n ą w Warszawie, m a t k ę jednego z t w ó r c ó w awangardy ka (autora koncepcji Berlewiego. Hel-Enri ważnie kwiaty mniej zaczęła m a l o w a ć późno, w czy najlepsze bardziej p o k a z u j e m a t k ę i syna. H e l - E n r i opowiada w o czasie swej sztuce. rocznego i naszej sztuki Londynie). w już w stolicy (a w film rzy, że starczy jej ujęte), Warszawie, i bazuje później na o sobie. W c i ą ż Neuchátel po stracie syna przyjechać. dotrwać do niecodziennego jubileuszu. B ę d z i e on obchodzony w ryżu bardzo uroczyście wystawa wać etc). dla (wizyta Dobrze, że potomności naiwnego uroku Przegląd tę u Prezydenta Gordonowi udało nieprzeciętną się postać filmów chcę zakończyć mówiąc — wycinanki. Trzy Jeden komponujący z to po animowanych trzy za lasem zwłaszcza ściślej Stanisława ł o w i c k i c h w y k l e j a n e k ( k o d r ) , t o Za Władysława współczesna, Nehrebeckiego. K o d r a borem łowicka, j e s t z a w s z e t e m a t y c z n a . Jest czości, gdzie w y s t ę p u j ą różne na ko­ modlitwa, skie, e l e k t r y f i k a c j a zabawa, I I . 21. K a d r z f i l m u Za borem, za lasem... ilustracje oczepiny, to twór­ z życia — jazda zajęcia gospodar­ w s i , s k u p ż y w c a , n a u k a w szkole i t d . Nehrebecki idzie o k r o k lor. tańce podpatrują­ choć wozem, pozy­ a wycinanek ludowe, d r u g i — bardzo zabawny i ś w i e t n i e — pełną omówieniem sztuki ludowej, cy k o n w e n c j ę zacho­ i malarkę. cji, k t ó r e p o w s t a ł y z inspiracji Janika, Pa­ Republiki, jedyna dziedzina ludowej i znakomitym, rzadko spotykanym uwrażliwieniu wie­ swego obok m a l o w a n y c h kafli nieu- nie Bardzo Płonkowej, artystycznej temu jeszcze m a l u j e , aby na wysta­ miesięcy kiedyś sił i w z r o k u , ślicznie kilka do W a r s z a w y , ale mogła w Stuttgarcie, widziałem to, aby chce z o b a c z y ć powstał Berlewich Pa­ (prze­ abstrakcyjnie pp. naiwnej Hel-Enri Paryżu. Tęskni wierzy w obrazy urocza, m ą d r a , Film pobytu obrazach w y s t a w i a n y c h wach naszej mechanofaktury) — Henry­ ryżu. F i l m pokazuje p i ę k n i e jej dziś przeniesiona twórców, wisko, r F i l m zrealizowany jest bardzo t a k t o w n i e , pokazuje artystów dziwnych, nie z r o z u m i a n y c h przez otoczenie, żyjących nawet — j a k Dorota L a m p a r t — w swoistej izo­ l a c j i s p o ł e c z n e j . F i l m j e s t o k o n k r e t n y c h l u d z i a c h , ale i o czymś więcej, o potrzebie sztuki, o r ó ż n y c h jej ź r ó ­ dłach, o twórczości, która m a j ą c przymioty „ludowej", nie z o s t a ł a p r z e z ś r o d o w i s k o p r z y j ę t a i u z n a n a za s w o j ą . mi jednak w rystyki dalej, o ż y w i a te kodry, a robi �t o ze z n a k o m i t y m w y c z u c i e m s t y l u i p r z e d n i m p o c z u ­ ciem h u m o r u , F i l m toczy się w a r t k o , b r a w u r o w o , p r z y skocznych d ź w i ę k a c h kapeli — ś w i e t n y w p o m y ś l e i rea­ lizacji. B e z b ł ę d n y stylistycznie. P o m i n ą ł e m w t y m p r z e g l ą d z i e f i l m y , do k t ó r y c h n i e u d a ł o m i się teraz d o t r z e ć , n i e k t ó r e — j a k p a m i ę t a m — z a s ł u g i w a ł y na p e w n o na u w a g ę . A l e n a w e t z o m ó w i o ­ n y c h t u pozycji w y n i k a niezbicie, że f i l m s t a ł się po­ w a ż n y m naszym partnerem tak w dokumentacji, jak w popularyzacji twórczości ludowej i nieprofesjonalnej. T o t e ż dobrze by b y ł o , g d y b y z n a l a z ł on n a l e ż n e miejsce na ł a m a c h „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . M o ż e w i ę c ten s z k i c d a p o c z ą t e k szerszej w y m i a n i e z d a ń n a t e m a t n a ­ szych f i l m ó w . PRZYPISY 1 P r a g n ę n a t y m m i e j s c u p o d z i ę k o w a ć p . doc. Z b i g ­ niewowi Czeczott-GawraKowi, którego niewzruszona w i a ­ r a w to, ż e f i l m o s z t u c e j e s t n a j w a ż n i e j s z ą r z e c z ą n a świecie, udzieliła się — c h o ć w części — i niżej podpisa­ nemu. Dzięki pomocy p. G a w r a k a m o g l i ś m y p r z e d y s k u ­ t o w a ć w zespole r e d a k c y j n y m o m a w i a n e t u f i l m y , a za dostarczenie k o p i i i zorganizowanie p r z e g l ą d u bardzo dziękuję W y t w ó r n i F i l m ó w Dokumentalnych w Warsza­ w i e ( s e r d e c z n o ś ć p. R e k ł a j t i s a z a s ł u g u j e na t y m w i ę k ­ szy m ó j p o d z i w , ż e o g l ą d a ł e m m a t e r i a ł f i l m o w y w c z a ­ sie r e m o n t u , p o w o d u j ą c t y m d o d a t k o w e i n i e m a ł e za­ mieszanie), W y t w ó r n i F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i oraz Centrali F i l m ó w O ś w i a t o w y c h (Filmos) w Warszawie. Na -szczególną uwagę zasługuje praca kamery, dobre kadry, kompozycja k l a t k i , bogactwo odcieni bieli, s z a r o ś c i i czerni; z a s ł u g a to Ryszarda Golca. 2 Kadry z fjlmów udostępniły: Wytwórnia Filmów Oświatowych w Łodzi — il. 2, 3, 5—10, 15, 16, 19, 20; Wytwórnia Filmów Doku­ mentalnych w Warszawie — il. 1, 4, 11-14, 17, 18; Studio Filmów Rysunkowych w Bielsku Białej — il. 21. Zestmvienie Tytuł filmu filmóiv realizacja scenariusz zdjęcia produkcja, rok mi­ nut taśma 1 Do Studziannej 2 Drewno i beton Anatol Fidek Janusz Czecz WFO WFO Ł ó d ź , 1960 Ł ó d ź , 1964 15 14 kolor. kolor. 3 Jerzy M r o ż e w s k i WFO Ł ó d ź , 1970 14 kolor. Stanisław Śliskowski Wacław Florkowski Władysław Forbert WFO Ł ó d ź , 1968 8 cz-biały W F D W - w a , 1966 W F D W - w a , 1958 8 12 cz-biały kolor. W F O Ł ó d ź , 1968 Zbigniew Sokalik W F D W - w a , 1958 Stanisław Niedbalski Antoni Staśkiewicz A n d r z e j W r ó b l e w s k i W F D W - w a , 1967 12 9 cz-biały kolor. 11 kolor. kolor. kolor. 4 5 6 7 8 S t a n i s ł a w Grabowski W a c ł a w Biliński S t a n i s ł a w Grabowski S t a n i s ł a w Grabow­ ski Mirosława Marcin­ D z i w n i a r t y ś c i po obu M i r o s ł a w a M a r c i n ­ kiewicz stronach Babiej G ó r y kiewicz Witold Żukowski Frasobliwy Halina Olędzka Witold Żukowski Jerzy H o f f m a n Jerzy H o f f m a n Jarmark cudów K a n t y c z k a z drewna Tadeusz M a k a r c z y ń ­ Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski ski Edward Pałczyński K a r c z m y i zajazdy Edward Pałczyński Jerzy H o f f m a n Karuzela łowicka Jerzy H o f f m a n Edward Skórzewski Edward Skórzewski Maria K w i a t k o w ­ ska K o n s t a n t y Gordon Zofia Szyfelbein Witold Żukowski K a z i m i e r z Karabasz Maria 13 Nieoficjalni 14 O p o w i e ś ć najpraw­ dziwsza o k r ó l a c h , d i a b ł a c h i dziadach ż y j ą c y c h jeszcze na świecie 15 O t y m j a k dziadek od Jasinków w górach T a t r a c h s k a r b ó w szu­ kał 16 P a w e ł W r ó b e l K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a 17 Polski d r z e w o r y t l u ­ dowy 18 Spotkanie z Teofilem Ociepką 19 Szlane obrazki 20 Ś w i e t l i c a w K c y n i Anna Micińska Grzegorz D u b o w s k i Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny 21 T r z y po t r z y 22 Wesele łowickie Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Józef Pitorak, Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki 9 Kolekcja 10 K w i a t y H e l - E n r i 11 K w i a t y z Zalipia 12 Muzykanci 23 Wesele na nie Bukowi­ 24 Wesele na K u r p i a c h 25 Za borem za lasem 26 omawianych Kwiatkowska K o n s t a n t y Gordon Witold Żukowski W i k t o r Prejs Andrzej Walter WFO WFO Ł ó d ź , 1967 Ł ó d ź , 1963 10 10 K a z i m i e r z Karabasz WFD W - w a , 1960 9 cz-biały K o n s t a n t y Gordon Janusz K i d a w a Stanisław Niedbalski W i k t o r Prejs R y s z a r d Gole W F O Ł ó d ź , 1967 W F D W - w a , 1969 12 14 kolor. cz-biały K r y s t y n a Procner Irena K a m i e ń s k a Leszek K r z y ż a ń s k i W F D W w - a , 1969 21 cz-biały Jan Jan Edward Bryła Jerzy G o ś c i a k Jerzy M r o ż e w s k i W F D W - w a , 1971 11 kolor. WFO Ł ó d ź , 1970 20 kolor. Jerzy W F D W - w a , 1962 10 kolor. W i k t o r Prejs B o n a w e n t u r a Szredel Jan Tkaczyk Kazimierz Mucha WFO WFO Ł ó d ź , 1970 Ł ó d ź , 1968 10 10 kolor. kolor. S M F W - w a , 1965 W F O Ł ó d ź , 1961 10 21 kolor. kolor. Antoni Staśkiewicz W F D W - w a , 1958 14 kolor. Jerzy Stefanowski W F O Ł ó d ź , 1949/57 SFR, 1961 Bielsko-Biała. 26 cz-biały 10 kolor. Łomnicki Łomnicki Grzegorz Dubowski Tadeusz M a k a r c z y ń ­ ski Grzegorz D u b o w s k i Wanda Rollny Stefan J a n i k Roman Woźniakow­ ski Włodzimierz Boro­ wik Jerzy Gabryelski W ł a d y s ł a w Nehre­ becki Chluski �