https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a62e870baa132610b3646f0a102a45b.pdf 1fe9b514aefb7b52e54fbe1967646686 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4714 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Podkarpacie - sztuka ludowa tkactwo, kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4376 Title A name given to the resource Chałupa tkacka z okolic Krosna/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.2; s.79-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski C H A Ł U P A T K A C K A Z K R O S N A O K O L I C Szeroki pas P o g ó r z a w z d ł u ż c a ł e g o ł u k u K a r p a t b y ł z dawien dawna bastionem domowego p r z e m y s ł u t k a c k i e g o . W y r a ź n a przewaga t k a c t w a nad i n n y m i p r z e m y s ł a m i w i e j s k i m i z a z n a c z a ł a się .także w nie­ k t ó r y c h okolicach na P o g ó r z u rzeszowskim. T k a c t w o b y ł o t u rozpowszechniono r ó w n i e ż w miastach, w ś r ó d k t ó r y c h 'szczególniejsze znaczenie m i a ł y : D ę b o w i e c , Gorlice, Ż m i g r ó d , Osiek, J a s ł o , Dębica, Biecz i Prze­ w o r s k . M n i e j s z ą r o l ę w p r o d u k c j i tkackiej o d g r y ­ w a ł o Krosno, choć i t u od r o k u 1501 i s t n i a ł cech t k a c k i . Miasto to, l e ż ą c e p r z y g ł ó w n y m trakcie ł ą ­ czącym Polskę z Rusią i Węgrami, mniejszą wagę p r z y w i ą z y w a ł o do p r o d u k c j i tkackiej, c z e r p i ą c w i ę k ­ sze zyski z Jh.9nd.l1j p ł ó t n e m t y m bardziej że m i a ł o pod swoim bokiem k i l k a w s i , k t ó r y c h m i e s z k a ń c y od bardzo dawna zaimowali sie t k a c t w e m na 'skale rarze 1 2 II. 1. Dom z 1770 r., Eugeniusz Winiarski. Korczyna. pow. Krosno. Wł. 3 KrLhJnta Wala T < L h n r = L Odrzvknń' T « k r J n i ' TTrnćoipnWri W v ? n p i TVi7rtp Twnnir7 i in * N i e w a t t i l i a HL, ^ ^ l , r ^ Z ^ ^ r I ^ ^ ^ ^ Króle z , r i f /1Zi -7 T i r J^T™;£, kancy Ł K " « z y n y ] od n a j a a ™ ^ z y c n j z a o w za m u j ą się t k a c t w e m i mimo u p a d k u tego r ę k o d z i e ł a znaj­ duje się t u 40S w a r s z t a t ó w i 316 krosien. P r ó c z tego w n a j b l i ż s z e j okolicy jest 204 w a r s z t a t ó w i 408 k r o fZ' f ^! » K o f r a y o a w y r a b i a ł a tygodniowo 1000 szt. p ł ó t n a po 60 l o k a , a okolica po 500 sztuk... . Owa zdecydowana przewaga t k a c t w a _ korczynskiego nad p r o d u k c j ą okoliczną zaznacza się r ó w n i e ż w c h w i l i obecnej, m i m o znacznego zaniku tego rze¬ miosła. Przeprowadzone badania t e r e n o w e nad architek­ t u r ą l u d o w ą P o g ó r z a w y k a z a ł y , że w k i l k u z w y ż e j j u ż wspomnianych w s i (Korczyna, K o m b o r n i a , Wola Komborska, O d r z y k o ń ) istnieje silna w s p ó ł z a l e ż n o ś ć m i ę d z y zawodowo t r a k t o w a n y m r z e m i o s ł e m t k a c k i m a rozplanowaniem w n ę t r z a c h a ł u p y . W innych wsiach s ą s i a d u j ą c y c h z K o r c z y n ą czy K o m b o r n i a , np. w Iskrzyni, K r o ś c i e n k u t u b dalej p o ł o ż o n y m I w o n i c z u , uprawianie t k a c t w a nie w y w a r ł o w p ł y w u na w y g l ą d z a r ó w n o w e w n ę t r z n y jak i z e w n ę t r z n y c h a ł u p y Podobnio jest w d z i e s i ą t k a c h innych w s i na P o g ó r z u „ _ „ , . r , i v k t ó r y c h l u d n o ś ć w mnieiszvm l u b w i e k szym stopniu .trudniła się t k a c t w e m Charakterystyczny dla c h a ł u p y tkackiej z okolic Krosna, na k t ó r ą w dotychczasowej l i t e r a t u r z e etno­ graficznej nie z w r ó c o n o baczniejszej uwagi, jest c z ę ­ sto niezmiernie r o z w i n i ę t y plan c h a ł u p y , przy czym n a l e ż y p o d k r e ś l i ć swoiste nazewnictwo, bowiem d r u g ą izbę, zwykle m n i e j s z ą , zwano „ w a r s z t a t e m " ' . Do za­ gadnienia tego w r ó c i m y jeszcze w r o z w a ż a n i a c h k o ń ­ cowych. C h a ł u p y z Korczyny, K o m b o r n i , W o l i Komborskiej i Odrzykonia są warte uwagi, dlatego że zachowane fi W ] s a m 9 7 r 7 P n t t 1 obiekty stosunkowo często m a j ą ponad 100 lat, a w k i l k u wypadkach sięgają l u b n a w e t p r z e k r a c z a j ą okres d w u w i e k ó w . P o d o b i e ń s t w o , a nawet identycz­ ność r o z k ł a d u w n ę t r z c h a ł u p w tych czterech wsiach, bez w z g l ę d u na ich w i e k , pozwala p r z y p u s z c z a ć , że istnieje j a k i ś w s p ó l n y czynnik k s z t a ł t u j ą c y plan — nazwijmy ją skrótowo — korczyńskiej chałupy, k t ó r a w y s t ę p u j e w trzech zasadniczych odmianach, a mianowicie: 1. na planie d w u t r a k t o w y m , 2. na pla­ nie p ó ł t o r a t r a k t u mieszkalnego, 3. na planie p ó ł ­ t o r a t r a k t u gospodarczego. Stosunkowo najprostsza — nie b i o r ą c pod u w a g ę t y p u biedniackiego (tabl. l/l) — jest c h a ł u p a na p l a ­ nie p ó ł t o r a t r a k t u gospodarczego (tabl. 1/3). Ma ona dwie izby w amfiladzie, oddzielone s z e r o k ą sienią od stajni i komory. T y p ten, powszechny w p ó ł n o c n e j części pow. gorlickiego, n a l e ż y t u do r z a d k o ś c i . Po­ w s t a ł on najprawdopodobniej w ó w c z a s , gdy z k o m o ­ r y , k t ó r a z a j m o w a ł a całą szerokość c h a ł u p y po d r u ­ giej stronie sieni, wydzielono osobne pomieszczenie dla b y d ł a trzymanego uprzednio w pierwszej ( d y m ­ nej) izbie Supozycja p o w y ż s z a nie z n a j d u j ą c a po¬ twierdzenia w omawianych wsiach • te?o rfłrfysiu inr?vkładaich z terenu o n w £orlickio£o t a r ^ w T k i ^ n f W T ł M P * * W . d v r 7 n n ś ć wvsteno ' wLa „lunraUkł,, r J L r t n r ™ * / n r,ÓW nd a pytkackierPOTzedł tu inTądrogą Jeśli przyjmiemy, że starszy (choć nie p i e r w o t n y ) podział c h a ł u p y z a s a d z a ł się na planie: izba — izba — sień — komora, w ó w c z a s prawdopodobne stanie się przypuszczenie, że po u s u n i ę c i u b y d ł a z pierwszej izby do k o m o r y po drugiej .stronie sieni, wydzielono z tej izby m a ł ą k o m ó r k ę z w e j ś c i e m z sieni. T y p ten doskonale prezentuje c h a ł u p a z W o l i Komborskiej z 1809 r. (tabl. 1/2) oraz z K o m b o r n i z 1860 r. (tabl. 1/5). O d m i a n ą jego jest w y d ł u ż e n i e k o m o r y aż do ściany szczytowej, przez co skraca się r ó w n i e ż izbę drugą „ w a r s z t a t " . W a r i a n t ten w y s t ę p u j e z a r ó w n o w planie p ó ł t o r a t r a k t o w y m (tabl I I / 5 ) j a k i d w u t r a k t o w y m (tabl I I / l ) przy czym niekiedy, zamiast iednpi d ł u s i a i k n m o r v sa na t v m samvm mieiscu dwie k r ó t s z e (tabl. 1/7, I I / 2 , 3) b ą d ź z a m f i l a d o w y m 79 �T T i St , W, » 3 / 5 |i ' Ko r 1 Wr i i u - ^ j — „ Ko i — i St Ko 4 — B | n ) s v s <( 5 / Ko f | L J Wy X U - i - Tablica u k ł a d e m d r z w i k o m ó r (tabl. II/3), toądź też z u p e ł n i e niezależne od siebie (tabl. 1/7, II/2). C h a ł u p a na planie d w u t r a k t o w y m w y s t ę p u j e w d w u zasadniczo r ó ż n y c h odmianach. Pierwsza cha­ rakteryzuje się istnieniem d w u izb w amfiladżie (tabl. 1/4, 6, 7, 8, I I / l , 3), druga natomiast jest k l a ­ sycznym d w u t r a k t e m , m a j ą c y m po dwa r ó ż n e po­ mieszczenia po obu stronach sierli (tabl. II/4). Odmiana druga, m i m o że jest reprezentowana przez obiekt p o c h o d z ą c y z r o k u 1840 (tabl. II/4) interesuje nas t y l k o marginesowo (ze w z g l ę d u na nazewnictwo), gdyż pozostaje w sferze szerokiego za­ s ię gu .typowego planu dw.utraktowego, a w omawia­ nych wsiach (oprócz Odrzykonia) w y s t ę p o w a ł a rza­ dziej. Natomiast pierwsza odmiana jest t u powszech­ na. Powstanie jej m o ż n a by t ł u m a c z y ć w z a j e m n y m i w p ł y w a m i o m ó w i o n e g o w y ż e j p ó ł t o r a t r a k t u gospo­ darczego i p ó ł t o r a k Lr a k t u mieszkalnego {por. tabl. 1/3 i 2 oraz t a b l . 1/5 i II/6), czego nie zmienia fakt istnie­ nia drobnych różnic, jak np. wydzielenie jednej ko­ m o r y obok izby (tabl. 1/4, 6), s k r ó c e n i e „ w a r s z t a t u " na rzecz k o m o r y (tabl. II '3) oraz amfiladowy u k ł a d k o m ó r w z d ł u ż części mieszkalnej (tabl. U/2, 3), lub wre-szcie zaprojektowanie jednej d ł u g i e j k o m o r y za­ miast d w u k r ó t k i c h (tabl I I / l ) r P o w y ż s z a p r ó b a genetycznego n a ś w i e t l e n i a rozwo­ j u c h a ł u p y tkackiej nie idzie w parze z m o ż l i w o ś c i ą chronologicznego o k r e ś l e n i a powstania poszczególnych odmian. Musiało się to stać dość dawno, jeśli zacho­ w a n y obiekt z poł. X V I I I w. (tabl. 1/6 oraz i i . 2) sta­ nowi już z w a r t ą i d o s k o n a l ą k o n s t r u k c j ę , k t ó r a prze­ t r w a ł a bez zmian w c h a ł u p a c h budowanych na t y m planie jeszcze na p o c z ą t k u X X w. Możliwe, że badania archiwalne pozwolą przy­ najmniej w części w y j a ś n i ć to zjawisko, chociaż do­ 80 tychczasowe poszukiwania nie d a ł y p o ż ą d a n y c h ników. l wy­ Opisywana t u c h a ł u p a t k a c k a b y ł a budowana z drzewa j o d ł o w e g o ; w 2. poł. X I X w. często jeszcze z hali o k r ą g ł y c h l u b przecinanych na pół, w cza­ sach nowszych z b i e r w i o n o przekroju p r o s t o k ą t n y m . N a r o ż n i k i c h a ł u p y w i ą z a n o „ n a o b ł a p " . T y l k o nie­ liczne b u d y n k i m a j ą w ę g i e ł „na r y b i ogon", przy czym najstarszy z. zanotowanych :w c h a ł u p a c h tego t y p u pochodzi z 1846 r. C i ę t y jest on jednak dość nie­ zręcznie, co wskazuje być m o ż e na b r a k w p r a w y cieśli meprzyzwyczajonego jeszcze ido tego rodzaju zaciosów. Nieco częściej spotykamy węgieł „ n a r y b i ogon* w c h a ł u p a c h budowanych pod koniec X I X stulecia C e c h ą starych c h a ł u p k t ó r e z a c h o w a ł y się do c h w i l i obecnej, całości bielone zręby. C z ę ­ 1 ściej jednak spotyka się b u d y n k i mieszkalne zapusz¬ czone rnoa na b r ą z o w o l u b czarno z Dobielonvmi w ę g ł a m i i szparami m i ę d z y •poszczególnymi b i e r w l o nami ( i l 5) Z r ą b c h a ł u p y n a k r y t y jest czterospadowym da­ chem, poszytym terasowato s ł o m ą ze wzmocnionymi n a r o ż a m i " . Kalenica o b ł o ż o n a jest m i e r z w ą i p r z y ­ ciśnięta „ k o ź l i n a m i " . Dachy d o m ó w .nowszych (2. poł. X I X w.) zaopatrzone s ą często w „ w i a t r a k " (ił, 6), t j . duży, p r o s t o k ą t n y o t w ó r , przez k t ó r y wrzuca się na strych s ł o m ę l u b siano " . Dachy są z r e g u ł y 2 do 2,5 raza wyższe od w i ­ docznej części z r ę b u . Znaczna ich w y s o k o ś ć i o s t r o ś ć spadu połaci dachowych nie jest jednak c e c h ą cha­ r a k t e r y s t y c z n ą c h a ł u p y tkackiej, g d y ż takie proporcje są t u powszechne i to w bardzo szerokim zasięgu. W konstrukcji dachowej typowe jest u k ł a d a n i e p ł a t w i w jednej l i n i i ze z r ę b e m . �Tabitca 1 Legenda: Wr • • warsztat, l — izba, • komora, i' - • sień, Ko st I stajnia, zim W — .S' izba zimno. 1 — Korczyna-Zawiśle, plan chałupy (rekonstrukcja stanu pierwotnego), bud. w ¡846 T. Wl. Maria Cieplik. Z — Wola Komborska, plan chałupy nr 9, bud. ok. 1800 r. (wym.: dl. Wr i I — 7,8 m, S — 3 m, St — 3,8 m). Wl. Antoni Długosz. 3 — Kom.bornia, plan chałupy bud. ok. 1820 r. Wl. Franciszek Kwalek. 4 — Wota Komborska, plan zagrody nr 9 bud. w 1829 r. (wym.: szer. B — 6,2 m, Ko — 1,7 m; dł. Wr — 3,8 m, I — 4,5 m, S — 2,fi m, St — 3,3 m, B — 3,0 m). Wl. Władysław Krzysik, 5 — Kombornia, plan zagrody nr 166, bud. ok. 1860 r. (wym.: szer. 5,5 m, dl. Wr — 2,5 m, I — 4.6 m, S — 2,1 m, St — 3,5 ni, Ii — 3.0 m). Wl. Halina Surmacz. 6 — Korczyna-Zawiśle, plan chałupy nr 430, bud. w 1756 r., Ko i St zostały zburzone (wym. zachowanej części: szer. 6,0 m i dł. 10,0 m). Wl Andrzej Wilusz. 7 — Korczyna-Górna Wieś, plan chałupy bud. w 1770 T. (cześć gospodarcza została obecnie częś­ ciowo przerobiona). WL Jakub Urbanek. S — Korczyna, plan typowego domu tkacza wg ma­ teriałów inż. Baruta. II. 2, 3. Dom. z 1756 r. (całość i fragment), pow, Krosno. Wl Andrzej Wilusz. 3 "y'- boisko. Korczyna, Charakterystyczne dla c h a ł u p y tkucklc-j jest u k ł a ­ danie p o w a ł y w izbic na wyżs/.yru poziomic aniżeli w „ w a r s z t a c i e " . R ó ż n i c a w poziomie powal docho­ dząca w starych domach niejednokrotnie do pół me­ t r a jest rzeczą normalna, p o w s z e c h n ą d a w n i e j nie t y l k o na t y m terenie. Wiąże się ona z k u m o ś r i ą cha­ łup, k t ó r e j u ż po I wojnie ś w i a t o w e j s p o t k a ć t u m o ż ­ na b y ł a bardzo rzadko, a sporadvcznie t r a f i a ł y sic jeszcze oo r o k u 1955 Pierwsza izb-i w k t ó ^ e i kortc e n t r o w a ł o się życie m i e s z k a ń c ó w , b y ł a dymna. Po­ ziom r>owałv bvł w n i c i w ^ ż s z r co p o z w r l ^ ł o n? swobodniejsze, unoszeni tuchodzącego przei J v m T ,ij niprwotnic l f i v i d l ' n l o v v otwó^ w C'r t'' , , o J L r f ń « - » * W H uow-.lv » D-uc'. V t o m u t r z y m a n a ciepta s y t u a c j ę obserwujemy MU ,m w l f t f n sunku do komory czy u-/ sic ni . n izb" wa s z a a .o^n.e/. po dru Z a S oo"'"lc ' a b n , , >l.. ' ! o n nom0 l l su- ( ! > C h a r a k t e r y s t y c z n ą roehą kurnych r h a ł u p były pol c n ł c b i e g n ą c e wzdłuż ś « p : > d "afitem. Ilość ich dochodziła czasem do «. jak nj>. w c h a ł u p a A n d r / r Wilusza z Korczyny Ijudow..!-.!.-] w 17M; ¡i'.. ?.Y. parami obiogają one Uh", dnokoł.-.. nv-„ikif .a,-. było stosowanie p o j c d > : u / y r h połcia bu-unącyc h A - okół izby. T a k i u k ł a d m,i mio.wcp w c h a ł u p i e St. Wawrzykowicza z K o r a b o m i . bmlow;.ticj w o-tMnim ć w i e r ć w i e c z u X V I I I M - i l n i a ( i l . K Naia'o>c;-l za­ k ł a d a n o 4 polonie, po 2 w ' d ł u ż równolr-łych 7 linia kn1nnicv Pndnh^r, ,ak ws.-H.-ir noteni.- M i ^ v ły do suszenia drew, a !akżc - ^ h i i a i y ! l a k - . . w ogóle. : K o r c z y ń s k a tha«u|>d u v . u a wy­ g l ą d e m z e w n ę l r / . n y m od c h a ł u p wsi oko;U :nyc;i prze­ de wszystkim ilością okien, (o jest lU-luiaiius kuf.^-kw e n c j ą 2 izb w amfaaJzic; WHŻ>.iit.-j>z.ynł atol: f;.k- �Legenda: Wr — warsztat, I - izba, iz — izdebka, Ko komoro, S - sień, St — stajnia, B - boisko. 1 — Kombornia, (wym.: szer. 3,6 m, I — 3,9 m). Wł. 2 — Kombornia, Stanisław plan zagrody nr 3, bud. w 1834 r. Wr ~ 5,6 m, Ko — 1,5 m; dl. W r — 5,0 m, S — 3,0 m , St — 4,5 m B — Zofia KtapfcoWi. plan chałupy bud. w 1781 r. Wł. Krzysik. Kombornia plan chałupy ew. ok 1780 r iel 6 a tr0m nr 134, bud. ok. 1800 r., ? / , H T? u ici £, r ° \ Vlan zagrody nr 411, bud. ok. 1840 r. Wł. Jan Urbanek. Kombornia, plan chałupy nr 93, bvd. ok. 1850 r. (wym.: szer. 7,0 m; dl Wr — 3,5 m, I — 4,8 m, S — 2,7 m, St — 3,7 m). Wł. Wojciech Preisner. Odrzykoń, plan chałupy nr 199, bud. w 1874 r., komora dostawiona później, gdy pierwotną ko­ morą zamieniono na izbę. Wl. Jan Preisner. Czarnorzeki, typowy plan starych zagród. Korczyna, plan chałupy bud. w 1780 r. Wł. Ka­ rol W i n i a r s k i . G r a W- 82 ZI �tern jest funkcja drugiej izby, k t ó r a — j a k j u ż w y ż e j wspomniano — jest miejscem pracy. Stojące t u warsztaty -tkackie (często po 2, nawet 3 w jednej izbie) w y m a g a ł y odpowiedniego o ś w i e t l e n i a . Ś w i a t ł o dzienne, p r z e n i k a j ą c e do „ w a r s z t a t u " , uzależnione jest od usytuowania c h a ł u p y w stosunku do stron ś w i a t a . Z obserwacji terenowej w y n i k a , ż e c h a ł u p y tkackie m a j ą lokalizację f r o n t e m na p o ł u d n i e , b ą d ź też skie­ rowane są szczytem „ w a r s z t a t u " na p o ł u d n i e . A n a l i ­ za 40 o b i e k t ó w wykazuje, że z a r ó w n o w c h a ł u p a c h najstarszych j a k i nowszych p r z e w a ż a 5 o k i e n z tego 2 w pierwszej izbie i 3 w drugiej. Na drugim miejscu w zesta.wieniu jest 6 oki sn z tego ponownie 2 oierwszei izbie i a ż 4 w druffiei Jeśli w drusiei izbie znaiduia sie 3 okna to 2 z nich sa w ścianie <57C7Vfo w e i trzecie zaś w W ł a d k u ™ * t u « w n i » r h J L v a frontom na n o ł u d m e JndniP wfiwr hih Crfv ' lL nd »« ft t ?a*n(iii rftumł**7ki™,«7W „' ! , » ? m n» ™ I^TnnJ„HnLr " !H 711 ,' a " rip n k n n , 7 , 1 * , « T i . W ,v , ™ 7 7 n z a e w m a i l sobie j a k n a j w i ę k s z ą i l o i ć ś w i a t ł a P Nie l e k c e w a ż o n o jednak r ó w n i e ż ś w i a t ł a p ó ł n o c ­ nego, o czym ś w i a d c z y spory odsetek c h a ł u p z 4 o k ­ nami w „ w a r s z t a c i e " . W takich wypadkach umiesz­ czano 2 okna w ś c i a n i e szczytowej, 2 p o z o s t a ł e zaś w ś c i a n a c h d ł u ż s z y c h c h a ł u p y . P o s t ę p o w a n i e podobne przy 3 oknach w „ w a r s z t a c i e " b y ł o zjawiskiem w y ­ j ą t k o w y m (tabl. 1/3). Jeszcze dziś m o ż n a znaleźć cha­ ł u p y , w k t ó r y c h ilość okien w „ w a r s z t a c i e " odbiega od p r z e c i ę t n e j liczby. N p . dwie stare c h a ł u p y tkackie w Korczynie i W o l i K o m b o r s k i e j m a j ą w „ w a r s z t a c i e " aż 7 okien, z tego 3 w ścianie szczytowej i po 2 w ś c i a n a c h dłuższych. » Zaopatrywanie w okno l u b okna ściany północnej czy wschodniej m i a ł o prawdopodobnie sens szczegól­ nie w ó w c z a s , gdy w izbie b y ł y ustawione 2 lub 3 warsztaty tkackie. W i ę k s z a ilość okien w starych c h a ł u p a c h b y ł a konieczna r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na ich w y m i a r y , k t ó r e w a h a ł y się w granicach 40X30 cm. » I n t e r e s u j ą c y jest fakt, że w ł a ś n i e w najstarszych zachowanych obiektach (budynek n r 430 w Korczynie z 1756 r., budynek nr 410 w Korczynie z 1770 r., budynek K a r o l a Winiarskiego w Korczynie z 1730 r.) „ w a r s z t a t " ma aż 4 okna. Prawdopodobnie szczegół ten z w i ą z a n y jest z istnieniem w n i m k i l k u warszta­ t ó w , k t ó r e w X I X w . zaczęto r e d u k o w a ć , gdy nie b y ł o j u ż tak szerokiego zbytu na s a m o d z i a ł o w e p ł ó t n a . 1 B Inne szczegóły z w i ą z a n e z b u d o w ą c h a ł u p y (tip. łączenie k r o k w i , k o n s t r u k c j a drzwi, odrzwi, okien itp.), k t ó r e nie są typowe dla k o r c z y ń s k i e j c h a ł u p y tkac­ kiej, lecz są powszechne w szerszym p r o m i e n i u , nie b ę d ą t u omawiane. Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na zagadnienie, k t ó r e t y l k o wspomniane zostało na p o c z ą t k u , a mianowicie na n o m e n k l a t u r ę drugiego pomieszczenia mieszkalne­ go. Nazywanie go „ w a r s z t a t e m " p r z e t r w a ł o powszech­ nie do c h w i l i obecnej, m i m o ż e często w domu od dawna nie m a już w a r s z t a t ó w t k a c k i c h , co w i ę c e j , w nowych domach dwuizbowych drugie pomieszczenie nazywane jest „ w a r s z t a t e m " nawet w ó w c z a s , gdy jego m i e s z k a ń c y nigdy b e z p o ś r e d n i o nie z e t k n ę l i się z t y m n a r z ę d z i e m produkcji. Zasięg nazwy „ w a r s z t a t " w y k r a c z a poza wsie: K o r ­ czyna, Komboraia, Wola Komborska i O d r z y k o ń ; znajdujemy ją r ó w n i e ż w K r o ś c i e n k u W y ż n e m , Czarnorzekach i B i a ł o b r z e g a c h . " D l a K r o ś c i e n k a , k t ó r e b y ł o pierwotnie o s a d ą czysto n i e m i e c k ą , charaktery­ styczny jest u k ł a d w n ę t r z pokazany na tabl. I I / 4 , a w i ę c nietypowy dla omawianej c h a ł u p y tkackiej. M i m o to izba mniejsza b y w a t u nazywana „ w a r s z t a ­ tem". O k r e ś l e n i e to zostało t u przeniesione z Korczy­ ny i miesza się z terminem „ i z d e b k a " , powszechnie spotykanym we wsiach l e ż ą c y c h na p o ł u d n i e od Krosna, 11. 4. Dom z 1846 r., Korczy­ na, pow. Krosno. W i . Maria Cieplik, 83 �7 Bardziej i n t e r e s u j ą c e jest przeniesienie tej nazwy do Czarnorzek, wsi leżącej na obszarze zamieszka­ n y m przez tzw. Z a m i e s z a ń c ó w , t j . l u d n o ś ć m i e s z a n ą p o l s k o - r u s k ą . W czasie b a d a ń znaleziono w tej w s i tylko jedną chałupę z układem wnętrz odpowiadają­ cym planowi na tabl. 1/4, a j e d n o c z e ś n i e stwierdzo­ no, że t y p o w y m rozplanowaniem w n ę t r z a c h a ł u p y w Czarnorzekach jest z w y k ł y d w u t r a k t (tabl. II/7) z izbą i „ w a r s z t a t e m " po jednej stronie sieni oraz s t a j n i ą i k o m o r ą po drugiej. Szeroka wjazdowa sień p e ł n i ł a (i pełni) z b r a k u stodoły j e d n o c z e ś n i e f u n k c j ę boiska, natomiast w Korczynie, K o m b o r n i i t d . oprócz b u ­ dynku mieszkalnego, ze s t a j n i ą pod jednym dachem, w s k ł a d starej zagrody wchodziła często stodoła z dwoma „ p r z y c z ó ł k a m i " , t j . s ą s i e k a m i , czasem spich­ lerz z oborą. 18 18 Tych p a r ę uwag orientuje, że nie ma w ł a ś c i w i e ż a d n e g o p o d o b i e ń s t w a między budownictwem K o r ­ czyny, K o m b o r n i i t d . a budownictwem Czarnorzek, podobnie jak nie ma m i ę d z y n i m i analogii osadni­ czych, Czarnorzeki założone zostały później niż K o m ­ bornia (2. pol. X I V w.) czy Korczyna (koniec X I V w.) i z całą p e w n o ś c i ą p r z e w a ż a ł t u p o c z ą t k o w o element ruski (podobnie jak w innych wsiach „ Z a m i e s z a ń c ó w " ) , skoro w 1600 r. wybudowano t u cerkiew, a nie kościół. B y ć może, że o d r ę b n o ś ć etniczna Czarnorzeczan j u ż w ó w c z a s zaznaczała się w pełni w y k s z t a ł c o n y m d w u t r a k t o w y m planem zagrody chałupy z sieniąboiskiem. M o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m na tej podstawie, że t y p ton (odnośnie do starych d o m ó w ) do dziś jost oow^zfchtiv i i^dvnv fnalozY t u wvk3uczvć dom M a r i i Kwolek fcVórv l L n n o w v / i a k również u m nf nv „ P hvł L n a Z ™ * . n Jńwr-L ;» „„ n L ZZjr™,> i m l r „ T „ L i KnrU^ iThv l -Z!;? •„, Jl 1 ^ 7 ^ ^ ™ » ™ ^ wiający jest w t y m wypadKu tylKo la-Kt «°™j*° zaniku w ł a s n e j nazwy na drugie pomieszczenie miesz­ kalne, co ewentualnie m o ż n a by t ł u m a c z y ć t y m ze pierwotnie było ono c i e m n ą k o m o r ą M o r ą zamienio¬ no na miejsce pracy, czyli „ w a r s z t a t . P o c h o d z ą c a t c a z Korczyny nazwa m o g ł a zostać uznana za „ s z l a c h e t ­ niejszą", gdyż Korczyna b y ł a w stosunku do Czar­ norzek miasteczkiem i p u n k t e m h a n d l o w y m " . Naz­ wa ta została p r z y j ę t a w Czarnorzekach z a r ó w n o przez l u d n o ś ć polską, jak i r u s k ą (50°/»), m i m o że ci ostatni nie zajmowali się tkactwem » . R o z w a ż a n i a dotychczasowe w m a ł y m t y l k o stop­ niu n a ś w i e t l a j ą g e n e t y c z n ą s t r o n ę zagadnienia i to t y l k o z technicznego p u n k t u widzenia, a nie histo­ rycznego, bez k t ó r e g o trudno jest r o z w i ą z a ć ten problem. Niestety, brak danych ź r ó d ł o w y c h zmusza do u ż y w a n i a t r y b u p o p u s z c z a j ą c e g o . N i e w ą t p l i w e jest t y l k o , że teren, na k t ó r y m w y s t ę p u j e omawia­ na c h a ł u p a tkacka, b y ł bardzo silnio skolonizowany przez o s a d n i k ó w niemieckich. W t y m samym mniej w i ę c e j czasie, :za panowania Kazimierza Wielkiego, p o w s t a j ą jako osady niemieckie K r o ś c i e n k o i K o m ­ bornia. W k r ó t c e w pobliżu K o m b o r n i wyrasta Wola Komborska (1457 r.), a pod zamkiem o d r z y k o ń s k i m (kamienieckim) wieś Eremberg, k t ó r a w 1446 r "wra­ ca TUŻ do swei pierwotnie Dolski&i nazwy — Odrzv k o ń * Kombornia nnezatkowo r ó w n i e ż m i a ł a n a z w ę czysto niemiecka * Odnośnie « do K r o ś e i e n k a dn skonałvm świadeetwem etnirmei nr7vnale>rinśri osadników » l i t h l i ™ ń w n r ^ 7 a 7 niemieckimi' T u też t k w i zagadka powstania o ś r o d k a tkackie­ go, a oo za t y m idzie i c h a ł u p y tkackiej z amfilad o w y m u k ł a d e m izb. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e k o r c z y ń s k a grupa osadnicza p r z y n i o s ł a ze sobą do­ s k o n a ł ą z n a j o m o ś ć tkactwa, gdyż pobliskie Krosno ani w c z e ś n i e j , ani później nie o d g r y w a ł o w tej dzie­ dzinie d o m i n u j ą c e j r o l i . Ś w i a d e c t w o dobrej znajo­ mości tkactwa w ś r ó d niemieckich k o l o n i s t ó w daje już w X V I w . M a r c i n Bielski pisząc: ale że b y ł l u d gruby, nie waleczny, o b r ó c o n o ie do roley, do k r o w , bo sery dobrze czynią, zwłaszcza w Spiszu y na P o d g ó r z u , drudzy też k ą d z i e l dobrze p r z ę d ą , y przetoż płócien z P o d g ó r z a u nas n a y w i ę c e y " . M II. 5. Dom z okresu między 1780—1800 r., Komoornia, pow. Krosno. Wł. Stanisław Wawrzykowicz. t i �S ł o w a te, p e ł n e p o c h w a ł y dla t k a c t w a na P o g ó r z u , m u s z ą odnosić się i do naszej Korczyny. J e ś l i dostrzegamy w p ł y w elementu obcego na roz­ w ó j tkactwa, to nie stwierdzamy tego zjawiska w odniesieniu do c h a ł u p y tkackiej. P r z e m a w i a j ą za t y m fakty, że osadnicy niemieccy, k t ó r z y przez dość długi okres czasu t w o r z y l i z w a r t ą g r u p ę społeczną (o czym ś w i a d c z y u ż y w a n i e jeszcze w p o ł o w i e X V I w . nie­ mieckiego j ę z y k a ) , m i e l i czas na zakorzenienie w ł a s ­ nego s t y l u budownictwa, a nawet na narzucenie go kmieciom polskim, co się jednak nie s t a ł o . W r ę c z przeciwnie, koloniści p o l o n i z u j ą się w całej swej m a ­ sie, p r z y j m u j ą c miejscowe zwyczaje i tradycje. Można p r z y p u s z c z a ć , że c h a ł u p y tkackie z wczes­ nego okresu pokolonizacyjnego p o s i a d a ł y t y l k o j e d n ą izbę m i e s z k a l n ą , a r o z w ó j w e w n ę t r z n y c h a ł u p y w k i e r u n k u w z d ł u ż n y m zaczął się od sztucznych prze­ działów poprzecznych izby, m a j ą c y c h na celu oddzie­ lenie p r a c u j ą c y c h tkaczy od b y d ł a s t o j ą c e g o w izbie i — co w a ż n i e j s z e — od dymnego pieca. Przypusz­ czenie t a k i e potwierdzają, i s t n i e j ą c e dziś jeszcze cha­ łupy, dawniej dymne, w k t ó r y c h dokonano p o d z i a ł u pierwotnie jednego pomieszczenia (izba, piekarnia) na k u c h n i ę (izba) i i z d e b k ę . T a k i proces rozwojowy m o ż n a często z a o b s e r w o w a ć we wsiach p o w i a t u gor­ lickiego, jasielskiego i tarnowskiego. W tak p o w s t a ł e j c h a ł u p i e o d w u izbach m ó g ł n a s t ą p i ć dalszy r o z w ó j w n ę t r z a , scharakteryzowany początku. Analogicznie do c h a ł u p y k o r c z y ń s k i e j , budynki mieszkalne z dwiema izbami w u k ł a d z i e a m f i ł a d o w y m , w z d ł u ż k t ó r y c h biegnie komora, w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gorlickiej (np. w i e ś P ę t n a , M a ł a s t ó w , Ropica G ó r n a ) , a sporadycznie w Sanocktem i Brzozowskiem (np. B l i z n o ) " . Co do wsi Blizne m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że p o d o b i e ń s t w o w roz­ planowaniu w n ę t r z a jest w y n i k i e m bliskiego jej s ą ­ siedztwa z wsiami t k a c k i m i spod Krosna. W innych jednak wsiach, a szczególnie u Ł e m k ó w gorlickich, c h a ł u p y takie s ą w y t w o r e m miejscowym, chronolo­ gicznie p ó ź n i e j s z y m (2. pol. X I X w.), w y r o s ł y m na gruncie ewolucji. W s k a z y w a ł o b y to, że r ó w n i e ż cha­ ł u p a k o r c z y ń s k a m o g ł a r o z w i n ą ć się samoistnie na Kruncie rodzi m y m bez u d z i a ł u w o ł v w ó w obcych Dotvczv to szczLólnie ewentualnego Niemk o l o n i s t ó w , k t ó r z y mogli p r z e n i e ś ć n i e k t ó r e LTWU C7f>7ft?ółv i r c h i t p k t r i n i r 7 n p ,11 ze twJnrvrh tfarwh , dvh a f i I p „ T pozwairnrprzTp™ frm Rrnk L^Zfńi 9 i7"hv w iPrtnak- 'Ymfilir^ipł riarwrf. dn ^rr^Zch II. 6. Dom z 1810 r., Krościenko Wł. Jan Podkul. Wyżne, pou>. Krosno. natomiast zwrócić u w a g ę , że np. stare c h a ł u p y t k a ­ czy ł u ż y c k i c h p o s i a d a ł y t y l k o j e d n ą i z b ę . Tak sa­ mo było na D o l n y m Ś l ą s k u , gdzie w jednej izbic opatrzonej wieloma oknami s t a ł o .kilka w a r s z t a t ó w tkackich . Nomenklatura architektoniczna w Korczynie, K o m b o r n i i t d . jest w y r a ź n i e jednoznaczna; nazwy w rodzaju „ p r z y c z ó ł e k " (sąsiek), „boisko", „ s p o d e k " (podwalina), p o g r ó d k a " , „ d y m n i k " , „ p i ę t k a " (kołek w b i t y w k r o k i e w pod p i e r w s z ą l i s t w ą ) , „ z a t y l n i k " (szczyt przy domu dwuspadowym), „koźliny", „ k a l e ­ nica" lub wierzb" oosadzka" (nłaszczyzna pieca chlebowego) , „ n a l e p a " , „ w i a t r a k " , „ z a w ó j " (zasu! S 2B 3U (bant) SQ dość j n o c n v m do™ w o dcm że we wsiach p i e r w o t n i e niemieckich b u d o w ­ nictwo miało wszelkie cechy r o d z i m e . R e a s u m u j ą c wszystko, co zostało t u powiedziano na temat c h a ł u p y tkackiej z okolic Krosna, n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że wsie: Korczyna, K o m b o r n i a, Wola Komborska, O d r z y k o ń , zasiedlone kolonistami nie­ m i e c k i m i , r o z w i n ę ł y na s k a l ę z a w o d o w ą domowy p r z e m y s ł t k a c k i , k t ó r y to czynnik z a w a ż y ł na k s z t a ł ­ t o w a n i u się w n ę t r z a c h a ł u p y z osobną izbą do p r a ­ cy z w a n ą powszechnie warsztatem" Nazwa ta prze­ n i k n ę ł a do k i l k u s ą s i e d n i c h wsi. O m ó w i o n y t y p cha­ ł u p y r o z w i n ą ł się na polskim terenie, o czym ś w i a d ­ czy z i r ó w n o nazewnictwo j a k i o ó l n e p o d o b i e ń s t w o szczegółów technicznych na c a ł y m obszarze P o g ó r z a . 3l ff Warto PRZYPISY 1 Por. Madurowicz j P o d r a ż a , Regiony gospodar­ Małopolski zachodniej w drugiej polowie w., K r a k ó w — W r o c ł a w 1958, s. 112. Jw. Wł. Sarna, Opis p o w i a t u krośnieńskiego, Prze­ m y ś l 1898, s. 245. Madurowicz i P o d r a ż a , op. cit., na s. 112 poda­ ją, że do n a j w a ż n i e j s z y c h w s i tkackich w w o j . rze­ szowskim n a l e ż ą : Libusza, Korczyna, Komborni a, S ę ­ kowa, Siary, Rzepiennik, Olszyny, Czechowice, L u b eza i Ryglice. To samo znajdujemy r ó w n i e ż u Wł. Sarny, op. cit., s. 355—356. cze XVIII 2 3 4 5 6 Szkic niniejszy oparto na m a t e r i a ł a c h a r c h i ­ w a l n y c h IS P A N w Krakowie, zebranych w czasie b a d a ń w 1959 r. ' Br. Gustawowicz w szkicu O ludzie Podduklańakim w ogólności, a Iiooniczanach w szczególności, L w ó w 1900, osobna odb. z „ L u d u " , t. V I , s. 19 p i ­ sze: „...w Iwoniczu p r a w i e k a ż d y gospodarz zna się na tkactwie". Brzmienie ludowe: warsztat, warstat, wasztat. B r a k d o w o d ó w na o m a w i a n y m terenie o d n o ś ­ nie do podanej hipotezy jest całkowicie z r o z u m i a ł y , jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę s p o r a d y c z n o ś ć w y s t ę p o ­ wania tego Todzaju c h a ł u p y . 8 a 85 �w Por. J. Czajkowski, Zagroda wydłużona typu bielsko-hajnowskiego, „ P o l s k a Sztuka Ludowa", 1961, nr 3, s. 163, przyp. 9. O t w ó r ten w terminologii ludowej omawianych wsi b y w a nazywany r ó w n i e ż „ w y g l ą d e m " , „facja­ tom", „ f a c y j a t e m " . Geneza „ w i a t r a k u " łączy s i z po­ w a ł ą w sieni. W czasach k i e d y nie było tam p o w a ł y , s ł o m ę podawano przez sień. Z chwilą l i k w i d a c j i k u r ­ nych p i e c ó w i niestosowania m ł o c k i w sieni, zaczęto t u kłaść p o w a ł ę . T y m s a m y m w i ę c n i e m o ż l i w e stało się podawanie .słomy przez sień.. W c h a ł u p i e z 175e r. „ d y m n i k " jest w y c i ę t y nad drzwiami do sieni. Pierwotnie nie b y ł o go w ogóle. 'Należy p r z y p u s z c z a ć , że w y c i ę t o go dlatego, by zapobiec zbyt częstemu, zwłaszcza w zimie, o t w i e ­ r a n i u d r z w i do sieni celem wypuszczenia dymu. W y s o k o ś ć p o w a ł w poszczególnych c h a ł u p a c h jest bardzo z r ó ż n i c o w a n a , np. w c h a ł u p i e z 1834 r. dla W r — 2,3 m . I — 2,8 m , S — 3,0 m, St — 2,1 m ; w c h a ł u p i e z 1850 r. dla W r — 2,4 m , I — 2,5 m , S — 2,7 m , St — 2,0 m ; w c h a ł u p i e z 1863 r. dla W r — 2,3 m , I — 2,6 m , S — 2,8 m , St — 2,3 m ; w c h a ł u p i e z 1860 r. dla W r — 2,55 .m, I — 2,55 m, S — 2,5 m, St — 1,9 m . We wszystkich przypadkach po­ w a ł ę w sieni z a k ł a d a n o p ó ź n i e j . " W i a d o m o ś ć t ę p o d a ł doc. Fr. K o t u l a w refe­ racie T y p y c h a ł u p na Rzeszowszczyźnie, wygłoszo­ n y m na Zjeździe P T L w Ł a ń c u c i e dn. 29.IX.1962 r. " Np. w c h a ł u p i e Andrzeja Wilusza w Korczy­ nie, budowanej w 1756 r., okna szczytowe m a j ą w y ­ miar 44 X 37 cm oraz 4 3 X 3 9 cm, zaś w ś c i a n a c h dłuższych 60 X 50 cm, ale wszystkie już p o w i ę k s z a ­ ne. W bardzo -starym domu Rozalii Szender w K o r ­ czynie — Podzamczu 2 okienka w „ w a r s z t a c i e " są sześcioszybkowe i m a j ą w y m i a r 55 X 49 om, zaś szczytowe jest jednoszybkowe o w y m i a r z e 34 X 30 cm. W c h a ł u p i e K a r o l a Winiarskiego w Korczynie budo­ wanej w 1780 r. w ś c i a n a c h k r ó t s z y c h „ w a r s z t a t u " b y ł y dawniej okienka na s z e r o k o ś ć belki, r z u c a j ą c e snop ś w i a t ł a na osnowę, założoną na warsztacie tkaekim. » Do upadku r ę k o d z i e l n i c t w a p r z y c z y n i ł a się znacznie konkurencja zagranicznych fabryk (Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów siotoia-ńskicK, t. I V , Warszawa 1883, s. 398, h a s ł o : Korczyna). « O d n o ś n i e do wsi Białobrzegi nie m o g ę nic po­ wiedzieć, gdyż nie prowadzono ,t"u b a d a ń , natomiast Wł. Sarna (Opis p o w i a t u k r o ś n i e ń s k i e g o , op. eit, s. 71) pisze, że d r u g ą izbę n a z y w a j ą t u „ w a r s z t a t e m " . L u d n o ś ć tutejsza nie z a j m o w a ł a się tkactwem, a g ł ó w ­ nie — poza u p r a w ą r o l i — m u l a r s t w e m i strycharstwem. W 1898 r. b y ł t u t y l k o 1 tkacz (s. 342). " Jest to c h a ł u p a n a l e ż ą c a do M a r i i Kwolek, w y ­ budowana w 1888 r. "> W Czarnorzekach d a w n ą z a g r o d ę s t a n o w i ł t y l ­ ko 1 budynek, z konieczności w i ę c m ł ó c o n o w sieni. » O d n o ś n i e do Korczyny nie u d a ł o się znaleźć w i a d o m o ś c i czy p o s i a d a ł a ona prawa miejskie. A r c t w Nowoczesnej Encyklopedii Ilustrowanej, Warszawa 1938, s. 658, nazywa j ą miasteczkiem. To samo znaj­ dujemy w Wielkiej ilustrowanej encyklopedii po­ wszechnej, w y d . „Gutewberg", K r a k ó w (1930), t. X X (uzupełniający). Wł. Sarna, op. c i t , na s. 2 pisze: „ w powiecie k r o ś n i e ń s k i m leżą 3 miasta: Krosno, Dukla, Korczyna i jedno miasteczko: Jedlicze". W innych 11 ? 1 1 1 ! J Fot. Jerzy Czajkowski miejscach nazywa ją miasteczkiem. Jako o miasteczku podana jest o Korczynie w i a d o m o ś ć w Słowniku Geograficznym (1883), s. 398, natomiast Encyklopedia Powszechna, w y d . Orgelbranda, Warszawa 1864, s. 485 w y m i e n i a j ą jako wieś. W dokumencie z 1628 t. (Transakcja rozgraniczenia Korczyny z K r o ś c i e n k i e m , Teka Scfiineidra, n r 777, A r c h . P a ń s t w , na Wawelu) r ó w n i e ż w y s t ę p u j e j a k o wieś. Jako w i e ś wymieniona jest t a k ż e w w y d a n y m przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą Skorowidzu Miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorialnie im właściwych władz i urządzeń komunikacyjnych, P r z e m y ś l [po 1931], s. 755. B y ć m o ż e , że Korczyna zawdzięcza n a z w ę miasteczka w y j ą t k o w o d u ż e j ilości m i e s z k a ń c ó w (kon. X I X i pocz. X X w . — ok. 5000 m i e s z k a ń c ó w ) i uznaniu jej przez s ą s i e d n i e wioski za p u n k t n a n d l o w y , do czego n i e w ą t p l i w i e p r z y c z y n i ł się r o z k w i t tutejszego tkactwa. " W Czarnorzekach i s t n i a ł bardzo w y r a ź n y po­ dział pracy m i ę d z y l u d n o ś c i ą p o l s k ą i r u s k ą . Rusini zajmowali się u p r a w ą l n u i jego p r z e r ó b k ą , natomiast tkaniem t r u d n i l i się p r z e w a ż n i e Polacy. Rusini zaj­ m o w a l i się na s z e r o k ą s k a l ę — oprócz gospodarki rolnej — d o m o w y m p r z e m y s ł e m d r z e w n y m . Po­ wszechnie też zajmowano s i ę t u o b r ó b k ą kamienia (żarna, osełki itp.). O d r z y k o ń pojawia się w i r ó d ł a o h z 1392 r., a w niemieckim brzmieniu w 1410 r. (por. A . Fast¬ nacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340—1650, W r o c ł a w 1962, s. 125). P o c z ą t k o w o Kalbornya, Kalnborna, K a l m b o r nia, później Komborna, wreszcie K o m b o r n i a (Wł. Sar­ na, op. cit., s. 359—360; A. J a b ł o n o w s k i , Polska XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym, „Źródła Dziejowe", t . X V I I I , cz. I , Warszawa 1902, s. 147. " Wł. Sarna, op. cit., s. 362. « Niemiecka nazwa Korczyny b r z m i a ł a w 1410 r. Kotkenhaw, a w 1419—1452 r. Kockenhaw (por. A . Fastnacht, op. cit., s. 127), ś r e d n i o w i e c z n e zaś brzmienie (Kotthczma, Kothczyna) z a c h o w a ł o się do c h w i l i obecnej (Kotczyna). Jako Kotczyna w y s t ę p u j e już w 1515 r. (A. J a b ł o n o w s k i , op. cit., s. 147), a na­ s t ę p n i e w c y t o w a n y m w y ż e j dokumencie z 1628 r. i to z a r ó w n o w t e k ś c i e pisanym po polsku, j a k i po ładnie. „Kronika Polska" Marcina Bielskiego, Warsza­ wa 1829, K s i ę g a I , s. 142, Z b i ó r Pisarzów Polskich, cz. 4, tom X I . » W e d ł u g m a t e r i a ł ó w archiwalnych Muzeum B u ­ d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku. We wsi Blizne, pcw. Brzozów, jest k i l k a c h a ł u p , w t y m jedna nawet z 1820 r. o planie podobnym do przedstawionego na Tabl. I I / 5 . B y ć może, że . ą one wzorowane na c h a ł u ­ pie k o r c z y ń s k i e j , w ż a d n y m w y p a d k u odwrotnie. Eberhard Deutsehmann, Lausitzer Holzbau¬ kunst, Bautzen 1959, s. 63. Wg relacji mgr H . Bittner-Szewczykowej, k t ó r a p r o w a d z i ł a badania nad tkactwem l u d o w y m na D o l ­ nym Śląsku. ° W Korczynie „ p o s a d z k ę " n a z y w a j ą również „watrą". Istnieje wprawdzie k i l k a nazw jak „trom", „szorc", „spichrz", „ t r a g a r z " , pochodzenia niemieckie­ go, ale są one rozpowszechnione na c a ł y m obszarze P o g ó r z a , wobec czego m a j ą związek nie t y l k o z cha­ ł u p ą t k a c k ą z okolic Krosna. — i i . 2—4; Jan Swiderski 2 1 2 3 S 2 8 2U s 3 1 — U. 1, 5, 6. Rys. Jerzy Czajkowski �