https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7c1f2b867a3436445d53813cc9c0e7f.pdf 4e193db1c2c70530ba89338d90730d81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6206 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sokolewicz, Zofia (1933-) etnologia - biografie naukowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5790 Title A name given to the resource "Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania"/ LUD 2011 t.95 Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.303-355 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 IV. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „M OJE ŻY CIE N A U K O W E M O ŻN A SPROW ADZIĆ DO PRÓBOW ANIA KO LEJN EG O K LU CZA Z W IELK IEG O PĘKU, KTÓRY D A ŁA M I TEO RIA PO ZN A N IA ” . OD PO W IED ZI N A PYTANIA ZBIGNIEW A JA SIEW ICZA Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz: Rozpocznę od zapytania o wydarzenie, któ­ re zadecydowało o tym, że możliwa je st prośba o wypowiedź o etnologii i uczest­ nictwie w niej Pani Profesor. Co zadecydowało, że dziewczyna (mówiąc ówcze­ snym językiem panna), z zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej, mająca przed sobą wiele możliwości wyboru kształcenia się, zgłosiła się na studia z hi­ storii kultury materialnej? Prof. dr hab. Zofia Sokolewicz: Gdybym miała odpowiedzieć spontanicznie, bez namysłu, to wybór kierunku moich studiów był przypadkiem. Ale patrząc wstecz, z dzisiejszej perspektywy, suma przypadków, które się na ten wybór zło­ żyły, wyrażała pewną prawidłowość. Były one rezultatem sytuacji historycznej, w jakiej znalazło się społeczeństwo polskie i kraj po 1945 roku, w tym moja rodzina, w momencie głębokiej reformy szkolnictwa wyższego (1949-1950), toczącej się walki klas (tak!), represji wobec inicjatyw i własności prywatnej i ruchów demokratycznych. Ani pozycja mojego ojca, ani prywatna szkoła Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu, gdzie zrobiłam maturę w 1950 roku, nie uła­ twiały mi dostania się na studia. Z drugiej jednak strony, z tych właśnie powodów mogłam liczyć na nieformalną pomoc ze strony tak zwanych „elementów reak­ cyjnych” wciąż obecnych w środowiskach inteligenckich i próbujących ukrycie działać na rzecz otwartych i cichych przeciwników ustroju. Była to swoista so­ lidarność! �304 Zofia Sokolewicz Rok 1950, w którym zrobiłam maturę (nb. dopiero po południu, na dzień przed maturą, dowiedziałyśmy się - to była żeńska szkoła - że szkole przyznano prawa szkoły publicznej i nie musimy zdawać specjalnej matury w kuratorium!), obfitował w brzemienne w skutkach dla środowiska akademickiego wydarzenia, sygnalizujące zmianę polityki państwa wobec środowisk inteligenckich i istotną ideologizację nauki. Wcielenie w życie postanowień Biura Politycznego PZPR manifestowało się w życiu społeczności akademickiej drobnymi, zda się, zdarze­ niami. Podam tylko kilka przykładów. W 1950 roku skazano na karę więzienia Adama Stanowskiego, przewodniczącego organizacji młodzieży katolickiej na Uniwersytecie Warszawskim, za „próbę obalenia ustroju za pom ocą fałszywych argumentów” - wyszedł po zmianach w 1956 roku (nb. to samo oskarżenie wysu­ nięto wobec mojego starszego syna w roku 1982!); zlikwidowano też Academic Women Association, czyli Stowarzyszenie Pań z Wyższym Wykształceniem, któ­ remu prezesowała pani profesor Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa (reaktywowane w 1992 r. przez dr Hannę M achińskąz Cen­ trum Europejskiego UW). Stowarzyszenie to jeszcze w 1947 roku przyznało stypendium zagraniczne Annie Kutrzebiance, późniejszej profesor etnologii na UW (Anna Kutrzeba-Pojnarowa), którego nie udało się już jednak wykorzystać. W 1951 roku zlikwidowano socjologię, a wokół wielu profesorów (Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stefan Czarnow­ ski, Stanisław Ossowski) zbierały się czarne chmury politycznej krytyki; części z nich odebrano prawo wykładania na Uniwersytecie. Ale wtedy z większości tych zdarzeń nie zdawałam sobie sprawy lub o nich nie wiedziałam. Moi rodzice przestrzegali zasady „dziecinnego pokoju”, zapewne dlatego, by chronić mnie przed zbytnim zaangażowaniem w sprawy społeczne, podobnie jak ja sama, w la­ tach 80., starałam się (nadaremnie!) chronić moich synów. Nie wiem, czy to będzie pedagogiczne z mojej strony wobec młodego poko­ lenia etnografów, czytelników „Ludu”, przyznać się, że w tymże roku 1950 nie miałam zbyt wiele czasu, by zastanowić się nad wyborem kierunku studiów. Sam fakt przyszłych studiów był dla mnie i mojej rodziny oczywisty! Ale byłam wtedy aktywną harcerką, czytałam Oskara Kolberga, organizowałam obóz letni, wczesną jesienią rozliczałam go finansowo, byłam niezmiernie zapracowana i zmęczona. Tak naprawdę, to chciałam być po prostu nauczycielką i wybierałam się na poloni­ stykę. Harcerstwo wzbudziło mój szacunek dla zawodu nauczyciela i lubiłam lite­ raturę. Jednak już w czerwcu znany warszawski laryngolog, dr Mroczek, oświad­ czył autorytatywnie, że z moim gardłem nie mam co myśleć o zawodzie pedagoga. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Jeszcze dziś jestem w stanie opanować głosem 100-osobową salę. Od tej chwili było mi wszystko jedno, co będę studiowała. To nie znaczy, żebym się wcześniej, jeszcze zimą, przed maturą, nad tym nie zastana­ wiała. Ale wtedy siostra dyrektorka, Angelina Rakietek CR, powiedziała: „moja biedna Zosiu, ty powinnaś studiować filozofię, a teraz filozofii praktycznie nie ma”. Była filozofia marksistowska (Adam Schaff, Emil Adler) i trochę historii filozofii. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 305 Skoro nie filozofia i nie polonistyka, to mogło być cokolwiek. Lubiłam się uczyć i poznawać świat. Pojechałam na obóz harcerski i zapomniałam o sprawie. To był dla mnie trudny czas, bo harcerstwo było reformowane, zmieniano ideolo­ gię, uzależniano od nowej władzy. Bandiera rossa miała nam zastąpić Czerwone maki i Pierwszą brygadę. Ciężko to przeżywałam. Nie pochwalałam wprowadzo­ nych zmian, usuwania starych instruktorów, ale byłam bardzo związana z druży­ ną, w której byłam najstarszą, drużynową, i za którą czułam się odpowiedzialna. Rozważałam odejście i wciąż się wahałam. Jesienią trzeba było złożyć papiery (a może zrobiłam to już w czerwcu, po maturze, nie pamiętam) i przystąpić we wrześniu do egzaminu. Wybrałam temat na podstawie Matki Maksyma Gorkiego. Dopuszczono mnie do ustnego. Prze­ wodniczył Stefan Żółkiewski - już wtedy prominentny działacz aparatu PZPR, w komisji była piękna Krystyna Kersten (wtedy jeszcze Jasińska), późniejsza aktywna opozycjonistka, w czerwonym krawacie reprezentowała ZMP. Egzamin był klapą. Zapytano mnie o to, jakie formacje wojskowe walczyły w powstaniu warszawskim. Głupio, szczerze odpowiedziałam, że ja widziałam tylko AK. I tu słuszne jest wspomnienie przez profesora Zbigniewa Jasiewicza mojej ro­ dziny. Otóż w komisji był przyjaciel mojego ojca, profesor Emil Kipa, historyk. On już wcześniej, będąc u nas w domu, dowodził, że polonistyka nie jest kierun­ kiem dla inteligentnych ludzi, że przecież nie mogę być nauczycielką etc., i że powstał na uniwersytecie wspaniały nowy, interdyscyplinarny kierunek - histo­ ria kultury materialnej. Rekrutacja jest wciąż otwarta. Radził mi, abym w czasie egzaminu poprosiła o przeniesienie z polonistyki na historię kultury materialnej. Zrobiłam to w ostatnim przebłysku przytomności, świadoma wpadki z powsta­ niem warszawskim. I tak zostałam studentką historii kultury materialnej, gdzie początkowo zainteresowała mnie archeologia pradziejowa. Wykłady prowadził złotousty profesor Włodzimierz Antoniewicz, który dał mi, na ćwiczenia, temat referatu o prawie pierwotnym. I to zapoczątkowało m oją drogę ku etnografii. Zapewne powinnam też odnieść się do określenia przez profesora Jasiewi­ cza mojej rodziny jako „zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej”. Nie wiem, od ilu pokoleń liczy się „zasiedziałość”, na pewno dotyczy to moich dzieci, ja sama też urodziłam się w Warszawie. Ale losy mojej rodziny są dobrą ilustracją procesów modernizacyjnych Polski XIX i XX wieku, mobilności jej obywateli i walk o niepodległość, co w sumie zdecydowało o jej wielokulturowości. Otóż rodzina mego ojca ze strony matki, Zofii Użarowskiej, pochodziła z drobnej szlachty sejneńskiej i za udział w powstaniu styczniowym została ska­ zana na Syberię, a potem na osiedlenie w głębi Imperium Rosyjskiego. Babcia urodziła się w Lubotyni pod Charkowem, gdzie skupiła się dość znaczna grupa Polonii. Ojciec mojego ojca, Władysław Szyfelbejn urodził się w Toporowicach, starej wsi powiatu będzińskiego. Według tradycji, ta gałąź rodziny wywodzi się z północnych Niemiec. Byli tkaczami i skusił ich rozwój przemysłu tekstylnego w Częstochowie. Już jako „mieszczanin częstochowski”, mój dziadek postano­ �306 Zofia Sokolewicz wił szukać szczęścia w Rosji, gdzie ten przemysł rozwijał się jeszcze silniej. Tak znalazł się w Charkowie, gdzie poznał babcię i - przechodząc z protestantyzmu na katolicyzm (bo jak mówił mój ojciec, „inaczej nie daliby mu babci”) - ożenił się. Mój ojciec urodził się w Charkowie. Plany dziadka dorobienia się spełzły na niczym. Gdy wydawało się, że dysponuje już wystarczającą sumą na założe­ nie własnego interesu w Polsce, wybuchła I wojna światowa, a potem rewolucja październikowa, czyli, jak mawiał ojciec, „bolszewia”. Dziadkowie wrócili do Polski w 1921 roku, ubodzy jak myszy kościelne, ale z samowarem, który mam do dziś. Rodzina mojej matki pochodzi z Miechowa koło Krakowa. Małżeństwo mo­ ich dziadków w tej linii to też ciekawy fakt etnograficzny. Pradziadkowie, którzy pochodzili z Górnego Śląska, szukali dla jednego ze swoich synów miejsca na założenie warsztatu powroźniczego. Ich wybór padł na Miechów, z wolna pod­ noszący się po spaleniu w czasie bitwy miechowskiej w 1863 roku. Aby synowi, Ignacemu Figlowi, zapewnić dobry start, postanowili go wżenić do zasiedziałej rodziny mieszczańskiej, Kwapińskich. I tak rodzice ustalili między sobą małżeń­ stwo moich dziadków, które dochowało się siedmiorga dzieci, w tym mojej m at­ ki, Natalii. Rodzina miechowska była bardzo ważna w moim życiu. Byli biedni (w czasie I wojny światowej spłonął warsztat dziadka), ale w ich życiu wszystko było uporządkowane, normy zachowań jasne, obowiązki zarówno towarzyskie, jak i patriotyczne klarownie wyrażane. Mimo biedy, dali wyższe wykształcenie trzem synom i dwóm córkom. Zawsze marzyłam o opisie tej, już dziś nie istnieją­ cej, społeczności lokalnej, w której wszystko było skodyfikowane, życie toczyło się jak na Trobriandach Bronisława Malinowskiego, każdy znał swoje miejsce w społeczności i codziennie walczył, swoim zachowaniem, o jego utrzymanie. Może dlatego do dziś mam mocne przekonanie o tym, co komu przysługuje, co jest naturalne, a co nie. Może dlatego nie mogę wykrzesać z siebie głębszego zainteresowania problematyką genderową lub orientacji seksualnych. Ojciec po powrocie do Polski zrobił w Częstochowie polską maturę i ukończył weterynarię na Uniwersytecie Warszawskim, był początkowo asystentem, potem adiunktem u profesora Weigla. To nie dawało mu możliwości utrzymania rodziny, więc otworzył praktykę prywatną i leczył psy wielkich tego świata (m.in. Józefa Becka, ambasadora USA Anthony’ego Biddle’a, a po wojnie Bolesława Bieruta i Konstantego Rokossowskiego). W 1939 roku, wiosną, kupił dom na warszawskim Żoliborzu i zaczęło się to, co można określić zasiedzeniem. Po II wojnie światowej, gdy prywatną praktykę zniszczyły mu tak zwane „domiary podatkowe” (w ramach - j a k powiedziano mu w Urzędzie Skarbowym - walki klasowej), habilitował się i uzyskał profesurę na SGGW (bo tam przeniesiono z Uniwersytetu weterynarię), gdzie stworzył nowy wydział i kierunek zoohigieny. Ta historia rodziny, a także zainteresowania mego ojca, miały wielki wpływ na moje podejście do kultury. W rodzinie nawiązywano do różnych tradycji kul­ turowych: i tych polskich, regionalnych, i rosyjskich, a raczej ukraińskich, a na­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 307 wet niemieckich. Jako dziecko szukałam pisanek, które zajączek na Wielkanoc ukrywał w różnych miejscach w domu i w ogrodzie dziadków, na wigilię był utarty, słodki mak z mlekiem i obwarzankami obok kutii i łamańców z makiem. Z tym łączyły się opowieści patriotyczne o 1863 roku, działalności charkowskiej Polonii, Legionach (dwóch braci mojej matki było w Legionach, trzeci ukończył szkołę kadetów, był oficerem, zginął w Katyniu), ucieczkach moich stryjecznych dziad­ ków przed branką do rosyjskiego wojska, emigracji do USA, „Cudzie nad Wisłą”. Moja ojczyzna nie była tylko ojczyzną lokalną, ale obejmowała Kresy, ziemie róż­ nych zaborów, Miechów i Częstochowę, praktycznie całą Polskę. Sądzę, że byłam „wielokulturowa”, choć mówiłam i nadal mówię z akcentem warszawskim. Ale jednocześnie losy rodziny, nawet widziane przez pryzmat losów jednostek, to były dzieje grupy, której jednostka była całkowicie podporządkowana. Może dlatego dziś trudno mi przyjąć w etnologii perspektywę widzenia jednostek, a nie grup. W moim doświadczeniu grupy istnieją realnie: rodzina, grupy wieku, interesu, są­ siedztwa, lokalności... Obowiązują w nich normy istotne w procesie socjalizacji jednostek, regulujące zachowania w ciągu całego życia. To zwłaszcza te miechow­ skie normy mieszczańskie określiły moje zachowania. Do dziś wzdrygam się, gdy ktoś obcy, w szpitalu, przychodni lub w firmie zorganizowanej na zasadach wspól­ noty, kładzie mi rękę na ramieniu w rutynowo przyjaznym geście. Odbieram to jak przekroczenie granicy, koniecznego dystansu, naruszenie mojej integralności. Podobnie denerwuje mnie zwracanie się po imieniu, choćby z dodatkiem „pani”. Pani Zofio - to brzmi jak spoufalenie się, czyli, jak mawiała moja miechowska ciotka, plus znajomans que connaissance! Toteż w terenie, gdy zrzucałam z siebie te konwenanse (część?!), czułam się niezupełnie sobą grałam przecież inną rolę, nieraz bardzo udatnie, jeżeli mogę ocenić z perspektywy czasu. Na m ojąw izję kultury na pewno wpłynął też mój ojciec. Tworząc zoohigienę jako odrębną dyscyplinę naukow ą zakładał, że na dobrostan zwierząt (które cenił wyżej niż ludzi) ma wpływ całe otoczenie, to jest środowisko naturalne (wielkość otworów okiennych, kolor ścian w oborze, czystość - tak zależna od poziomu kultury hodowców, etc.). Była to taka całościowa wizja tego, co nas otacza. Za­ pewne dlatego było mi łatwo przyjąć koncepcję integralności Kazimierza Do­ browolskiego, w odróżnieniu od propozycji Kazimierza Moszyńskiego, a potem zachwycić się funkcjonalizmem, a zachować dystans wobec strukturalizmu. M y­ ślę, że wiele z moich późniejszych wyborów było wynikiem mego wychowania i fascynacji zarówno uporządkowanym (pozornie!) życiem małego miasteczka, jak i osobowością mego ojca. Specjalizację magisterską z etnografii, w ramach drugiego stopnia studium historii kultury materialnej, zorganizowano w Krakowie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jak wypadło porównanie, w oczach studentki, dwóch ośrodków etnograficznych: warszawskiego i krakowskiego? Co odróżniało i co upodabniało profesorów i innych etnografów tam spotkanych? �308 Zofia Sokolewicz W latach 50. XX wieku Warszawa i Kraków jaw iły mi się jak dwa różne świa­ ty, różne uniwersytety i różne etnografie. A trudność ich porównania wynika za­ równo z tego, że lata 1950-1953 (czas moich warszawskich studiów) i 1953-1955 (czas krakowskich) to były dwa różne okresy w historii Polski, jak i z tego, że różne było znaczenie Warszawy i Krakowa w procesie wprowadzania tak zwanej demokracji ludowej i socjalizmu. Ponadto, ja w tych różnych okresach pełniłam różne role. Warszawa w latach 1950-1953 była wciąż w długim procesie odbudowywania. Uniwersytet od mego Żoliborza oddzielało wielokilometrowe pole gruzów. Aby bezpiecznie wrócić do domu, musiałam po wykładach przejść kilka przystanków w przeciwną stronę, by dojść do pętli autobusowej przy Placu Trzech Krzyży też zresztą zrujnowanym - i tam, po odstaniu w długiej kolejce, wreszcie wsiąść w piąty lub szósty autobus i dojechać przez kolejne gruzowiska do domu. Rano było lepiej, bo pętla autobusowa znajdowała się blisko domu, na Placu Wilsona, wtedy Komuny Paryskiej. A Kraków był nietknięty, nawet marmurowe blaty sto­ lików u Maurizia w Rynku były przedwojenne. Czasami pozwalałam sobie tam na kawę z rogalikiem, wdychając atmosferę innego, niezniszczonego świata. Do tego Warszawa była stolicą, i pierwszy impet zmian politycznych skie­ rowano na nią. W latach 1950-1953 przeprowadzono reformę szkolnictwa wyż­ szego pod czujnym okiem wiceminister szkolnictwa Eugenii Krassowskiej (nb. z Wilna). W 1952 roku w Otwocku odbyła się ważna politycznie konferencja metodologiczna historyków, zdominowana przez historyków ruchu robotniczego (Tadeusza Daniszewskiego, Żannę Kormanową, Natalię Gąsiorowską), ze stero­ wanym udziałem młodzieży. Wśród profesorów Uniwersytetu znalazł się Stefan Żółkiewski, literaturoznawca, późniejszy sekretarz I Wydziału PAN i członek KC PZPR, muzykologią rządziła Zofia Lissa, która dzięki moskiewskim koneksjom rozpięła nad nią parasol ochronny, filozofią sterował Adam Schaff. Na każdym wydziale był ktoś zaufany reżimu. I byli aktywni młodzi: Tadeusz Łepkowski, Paweł Beylin, Alina Osiadacz, Aleksandra Jasińska, Albin Kania, Adam Siko­ ra, Jerzy Wiatr, Zygmunt Bauman, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Leszek Kołakowski, Henryk Jankowski. W rok po mnie rozpoczęli studia Jurek Holzer, Bronisław Geremek, Janusz Żamowski, Janek Molenda. Odbywały się zebrania, narady, akcje, rozwijano tak zwaną propagandę wizualną (transparenty, afisze), organizowano akcje przeciw profesorom, donoszono. Byłam tego świadkiem, a nieraz uczestnikiem. Zgubiło mnie gadulstwo i wybrano mnie starościną roku. Jako „aktyw” brałam udział w akcjach uświadamiających, zebraniach i szkole­ niach. Na Wydziale Historycznym prowadził je najczęściej Tadeusz Łepkowski, na szczęście niezwykle inteligentny człowiek. Myślę, że wielu studentów dało się wtedy porwać ideologii komunistycznej. Prawie wszyscy wymienieni wyżej znaleźli się później w opozycji. Ale - przy­ najmniej do śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku - na Uniwersytecie do­ minował nastrój euforii i... lęku. Nie zapomnę chwili, gdy na zebraniu ZMP �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 309 oskarżono mnie o to, że swoimi imieninami uniemożliwiłam innym wyjazd na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi. Koledzy po prostu przyszli na imieniny! Uratował mnie przed wyrzuceniem z uczelni Ryszard Kapuściński, wtedy sekretarz organizacji młodzieżowej na Wydziale Historycznym, zrzucając winę na moich „mieszczańskich” rodziców, celebrujących imieniny. To brzmi jak farsa, ale wtedy było śmiertelnie poważne. Na profesora Witolda Dynowskiego ktoś doniósł, że skraca wykłady, bo musi wyprowadzić psa na spacer! Biedny profesor padł ofiarą swojej dumy, bo do końca życia nie chciał się przyznać, że gardło nie pozwala mu na mówienie przez pełne 90 minut, i skracając wykład powoływał się na konieczność spaceru z psem. Złapał mnie wtedy na korytarzu profesor Kazimierz Majewski, stary PPS-owiec ze Lwowa, wtedy sekretarz orga­ nizacji partyjnej i prosił: pani Zosiu, niech pani przemówi Witoldowi do rozsąd­ ku, by tak nie mówił, przecież oni nie m ają poczucia humoru! Ale mimo takich ewidentnych głupot i lęku, część z nas, w tym ja sama, wie­ rzyło w społeczny program partii. Moja matka patrzyła na mnie z przerażeniem, gdy dowodziłam, że dzieci są lepiej wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu! Śmierć Stalina zdjęła z nas nieco lęku i wydawało się, że to, co do inteligen­ cji należy, to kształcenie młodzieży na ludzi z wyobraźnią, otwartych na świat. Teatrzyk Bim-Bom ogłosił: „Myślenie ma kolosalną przyszłość”. I wtedy poje­ chałam do Krakowa na studia uzupełniające. Skończyły się zebrania, szkolenia, byłam poza strukturami politycznymi. Profesorowie mieli autorytet, biblioteki przytłaczały zawartością niezniszczonych księgozbiorów. Zamiast 48 godzin ty­ godniowo obowiązkowych wykładów (i 17 egzaminów i kolokwiów na pierw­ szym roku!), mieliśmy 10 godzin. I najważniejsze były seminaria. W Krakowie trwały co prawda dyskusje na temat budowy Nowej Huty, ale to wtedy chyba nie dotyczyło etnografii. Przemek Burchard i Leszek Dzięgiel chodzili w glorii tere­ nowców, wyróżnianych przez Kazimierza Moszyńskiego. Nikt z nas nie należał do partii, a czasy, gdy - według sensacyjnych opowieści - Zbyszek Biały miał biegać po wydziale z pistoletem, miały dopiero nadejść. Ponadto, w Krakowie traktowano mnie już jako asystentkę profesora Witolda Dynowskiego (pracowałam od 1 marca 1953 r.), Tuptuś, czyli Kazimierz Dobro­ wolski, dołączył mnie do grupy, zresztą dość licznej, wybrańców częstowanych herbatą z ogromnego czajnika, woźny Kęcik na Straszewskiego tytułował mnie panią Z osią zamiast po prostu „tykać”, mieszkałam u profesorstwa Gładyszów i byłam po prostu wybranką losu. Naprawdę to doceniałam. Patrzyłam na etno­ grafię jako na sposób dotarcia do młodzieży. A może było to po prostu samousprawiedliwienie, że nie starczyło m i odwagi, aby protestować w sposób otwar­ ty przeciw socjalizmowi w naszym życiu? Ale wtedy naprawdę tak myślałam. Etnografia warszawska była całkowicie odmienna od krakowskiej. Różniła je tradycja, konsekwencje wojny, sytuacja polityczna Warszawy i Krakowa i wresz­ cie osobowość profesorów. Historię etnografii krakowskiej liczymy od wykładu �310 Zofia Sokolewicz uniwersyteckiego Wincentego Pola w roku akademickim 1851/1852, a potem od powołania Komisji Etnograficznej PAN w 1874 roku pod przewodnictwem Oskara Kolberga. W Warszawie zaczyna się ona od wydania pierwszego tomu „Wisły”, a następnie zainstalowania zbiorów etnograficznych przy warszawskim ZOO w 1888 roku. Etnografia była obecna w środowisku warszawskim dzięki wykładom Ludwika Krzywickiego na Wolnej Wszechnicy Polskiej, a potem ba­ daniom prowadzonym przez Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Stanisław Poniatowski, Kazimierz Moszyński, Kazimiera Zawistowieź-Adamska). Uniwersytecka kariera etnografii jako akademickiej dyscypliny rozpoczęła się w Warszawie dopiero z ustanowie­ niem w 1933 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwóch Katedr: Etnografii Polski oraz Etnologii i Etnografii Ogólnej i powołania na nie w 1934 roku Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Stanisława Poniatowskiego z Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Profesor Cezaria Jędrzejewiczowa była pierwszą kobietą kierującą katedrą etnografii w Polsce. Wokół tego powołania rozpętała się burza plotek. Pomijano w ocenach intelektualne dokonania Pani Profesor, wysuwając na plan pierwszy jej małżeństwo z Januszem Jędrzejewiczem, premierem rządu II RP. Nomina­ cji Poniatowskiego nikt nie kwestionował, choć prezentował on nieco już prze­ brzmiały w etnografii i, jak wynika z historii, stanowiący zaułek, kierunek: szko­ łę kulturowo-historyczną, czego dobitnym dowodem była jego Etnografia Polski (Poniatowski 1932). Do wojny 1939 roku zdołano na Uniwersytecie skompletować niewielką bi­ bliotekę etnograficzną, stworzyć mały zespół badaczy-terenowców, którego móz­ giem była Pani Profesor, skupić wokół Katedry niewielkie grono studentów. W 1939 roku wszystko to się rozpadło. Pani Profesor znalazła się, po przejściu szlaku wojennego przez Bliski Wschód (tam została zainspirowana postacią św. Jerzego), w Londynie, gdzie wykładała do śmierci na University in Exile. Stani­ sław Poniatowski zmarł, wracając do Polski z obozu w Mauthausen. Po wojnie trwały więc gorączkowe narady w gremiach uniwersyteckich, jak reaktywować etnografię. O dyskusjach na ten temat pisze ciekawie Anna Engelking (2006). Ostatecznie zadanie to podjął Witold Dynowski, asystent i adiunkt Pani Profesor jeszcze z Uniwersytetu Wileńskiego. Gdy rozpoczęłam studia w 1950 roku, Pro­ fesor był praktycznie jedynym wykładowcą etnografii na historii kultury mate­ rialnej. Prowadził też wykład i seminarium dla studentów historii sztuki, socjolo­ gii, historii oraz geografii, kończących studia w starym systemie, którzy wybrali etnografię jako przedmiot poboczny. Profesor był więc jedynym wykładowcą, sam prowadził ćwiczenia i seminarium. Może dlatego mieliśmy spójny obraz etnografii jako nauki obejmującej cały świat, bez przyjętego w wielu krajach za­ chodnich Europy podziału na Volkskunde i Völkerkunde, świat, w którym przy­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 311 szłość łączyła się harmonijnie z teraźniejszością dzięki oświeceniowym teoriom postępu, XIX-wiecznej teorii ewolucji, a nawet monistycznemu ujmowaniu hi­ storii przez marksistów (Gieorgij Plechanow). Profesor rysował nam fantastycz­ ne obrazy rozwijającego się świata, świata zróżnicowanego, ale stanowiącego też jedną całość. Jego wykłady były niezmiernie sugestywne, malował przed nami porywające obrazy, oddziaływające na wyobraźnię. Biblioteka była skromna, za­ częto j ą przecież budować w 1935 roku. Profesor uratował część książek, prze­ nosząc je do kamienicy przy Hożej 74, gdzie Niemcy umieścili swoją agendę Buchhandlung, a Profesor zadbał o dobre stosunki z prowadzącym j ą oficerem. Ten ostatni miał się zakochać w rosyjskiej Żydówce, którą - wraz z m atką - uda­ ło mu się przeszmuglować z Rosji do Polski, gdzie, przez jakiś czas, mieszkała u Profesora. Wiem, że Niemiec ten przeżył wojnę i systematycznie przesyłał Pro­ fesorowi kartki z życzeniami. Mimo tych wszystkich starań, z biblioteki pozostało ledwie kilkaset książek. Gdy, już jako asystentka, obchodziłam antykwariaty szukając etnograficznej kla­ syki, napotykałam książki z księgozbioru Katedry. U Trzaski, Everta i Michal­ skiego oddano mi te egzemplarze bezpłatnie. Tu liczył się księgarski honor. Po 1948 roku Katedra mieściła się na Hożej 74. Były tam piece węglowe, układ, jak to w starych kamienicach, amfiladowy. W piecach palił woźny Wiktorowicz - z nowej klasy chłoporobotników spod Mińska Mazowieckiego. A w sali wykładowej był piec stałopalny, który osobiście regulował Profesor. I było ciepło. Atmosfera była rodzinna. Profesor do dziewcząt mówił: córeczko, córuchno, chłopców nazywał szympansami. Był zawsze gotów do rozmowy i do pomocy, obdarzał nas uśmiechem, czasem zdobywał potrzebną receptę, interesował się naszym zdrowiem i finansami. W lokalu Katedry przez jakiś czas mieszkał wy­ gnaniec z Lwowa, profesor Jerzy Kulczycki (razem z cudem uratowaną kolekcją perskich dywanów) - mieszkał za kotarą z dywanów, a po drugiej stronie ja m ia­ łam przez jakiś czas swój sekretariat: biurko i kosz na śmieci. Zdaniem Profesora, to kosz był właściwym sekretariatem. I jeszcze była woźna, Genowefa Buśko, pochodząca ze wsi żona warszaw­ skiego tramwajarza. Pogodna, ciepła, strofująca studentów, w miarę potrzeby im pomocna, o mocnych zasadach moralnych i poczuciu godności. Takie, ważne kiedyś dla uczelni osoby zastąpiły dziś zamki elektroniczne i karty zbliżeniowe. Pracę w Katedrze rozpoczęłam 1 marca 1953 roku, w lipcu odbył się I M ię­ dzyuczelniany Obóz Etnograficzny w Ostrołęce, a w październiku zameldowa­ łam się na Uniwersytecie Jagiellońskim jako studentka studiów magisterskich. Tu wszystko było inne. Było dwóch profesorów o niepodważalnym autorytecie: Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, było liczne grono adiunktów i asystentów, wspaniałe biblioteki, aktywny oddział PTL. Świetnie zorganizowa­ ny dziekanat, który kontrolował nasze postępy, wbijając w indeksie odpowiednią pieczątkę co semestr. Były niezniszczone mieszkania profesorskie z bogatymi �312 Zofia Sokolewicz bibliotekami. Były żywe dyskusje i jakoś nie baliśmy się siebie wzajemnie, że ktoś doniesie władzom o naszych nieprawomyślnych poglądach. W Krakowie zetknęłam się z innymi etnografiami. Nagle spostrzegłam, że są różne języki teoretyczne i różne cele badań. Cele te określali przede wszystkim Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, a nieco odrębne stanowiska zaj­ mowali Andrzej Waligórski, Roman Reinfuss i Mieczysław Gładysz. Łączył ich stosunek do terenu jako źródła wiedzy, choć wiedzę tę każdy z nich traktował w nieco inny sposób, zależnie od stawianego w badaniach celu. Kazimierz Moszyński sądził, że uda mu się określić prawidłowość rozchodze­ nia się w przestrzeni wytworów kulturowych. To wytwór kultury, definiowany jako rozwiązanie zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem, był podsta­ w ow ą jednostką taksonomiczną jego teorii. Badanie zasięgów wytworów, pre­ cyzyjnie określanych dzięki analizie typologicznej, miało być podstawą hipotez o ruchach ludności, nosicieli tych wytworów. Hipotezy te miały być weryfiko­ wane za pom ocą innych źródeł: pisanych, językowych, archeologicznych etc. Moszyński operował więc pojęciem przestrzeni w dużej skali (należało poznać cały zasięg danego wytworu), a także - choć tak przez niego nie nazywanym, po­ jęciem czasu długiego. Opisywane procesy rozchodzenia się wytworów kulturo­ wych liczono bardziej w setkach niż dziesiątkach, a nawet w tysiącach lat. Punkt wyjścia w tych rozważaniach stanowił fakt empiryczny, czyli wytwór kultury. Precyzyjnie określona procedura analityczna zapewniała ścisłość rozumowania. Kazimierz Moszyński zaakceptował przyjęte przez historię kultury material­ nej połączenie rozważań nad tak zwanymi ludami pierwotnymi i kulturą ludo­ wą. Jest przecież autorem skryptów o ludach zbieracko-łowieckich i pasterskich, z których jeszcze na początku lat 90. XX wieku uczyli się studenci etnografii w niektórych ośrodkach uniwersyteckich. Myślę, że odpowiadało to jego ewolucj onistycznemu widzeniu kultury. Chciał, także w Człowieku (Moszyński 1958), ująć całościowo zróżnicowanie kulturowe ludzkości i ukazać jego komponen­ ty geograficzne, językowe, antropologiczne, psychologiczne. Ale, gdy profesor Witold Dynowski sugerował mu przyjęcie teorii monistycznego rozumienia hi­ storii, odmówił. Jak opowiadał mi profesor Dynowski, miał powiedzieć: „Panie kolego, ja buduję swoją teorię od podstaw, fakt po fakcie i jestem już za stary, by przerywać to teraz i zaczynać od nowa”. Rozumiałam to wtedy jako prze­ konanie, że teorię buduje się od pojedynczych faktów, będących fundamentem, a procedury analityczne i ostateczna interpretacja stanowią kolejne piętra tej bu­ dowli. W moim rozumieniu Kazimierz Moszyński w naszym środowisku w spo­ sób najbardziej konsekwentny stosował zasady nauki (science) zgodnie z kla­ sycznym, XIX-wiecznym jej rozumieniem. Z żalem twierdzę, że nie rozumiała tego większość jego uczniów, którzy mechanicznie stosowali jego metodę, w tym zwłaszcza badanie zasięgów, do celów, do których nie była stworzona. W ten sposób gubiono całą oryginalność jego myśli, tak charakterystycznej dla XIX­ i XX-wiecznej nauki. Sama, przyznaję samokrytycznie, zrozumiałam sens jego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 313 teorii już po latach. Pamiętam, jak na seminarium magisterskim referowałam część pracy magisterskiej o pługach i płużycy w Polsce. Wybrałam rozdział do­ tyczący narzędzi do czyszczenia odkładnicy pługa z ziemi, to jest łopatki lub zaostrzonego kija - otki, istyka etc. Skonstruowałam przemyślną typologię tego prostego przecież narzędzia. I byłam z tego bardzo dumna. W duchu uważałam pracę za bezsensowną, ale wydawało mi się, że dostosowałam się do zaleceń Profesora. Moszyński wysłuchał mnie spokojnie do końca i dobił słowami: „Pani Zosiu, a po co to pani zrobiła, czemu ta typologia ma służyć?”. Pamiętam jego słowa do dziś! I powtarzałam je wielokrotnie studentom: każda z przyjętych przez nas procedur badawczych ma czemuś służyć. Nie ma automatycznego po­ wtarzania cudzego postępowania. Kazimierz Dobrowolski proponował badanie kultury jako procesu historycz­ nego, rozumiejąc historię zdecydowanie inaczej niż Kazimierz Moszyński - uży­ cie tych słów przez obu badaczy niosło całkowicie odmienne znaczenie. Moszyń­ ski rozumiał historię jako serię wydarzeń przede wszystkim w czasie długim. Interesowały go zasięgi wytworów najstarszych. Badał zasięgi pługów drewnia­ nych, ale dopiero w drugim kwestionariuszu Polskiego atlasu etnograficznego zgodził się na umieszczenie pytań dotyczących pługów żelaznych produkcji kra­ jowej. Gdy referowałam mu projekt pracy doktorskiej na temat właśnie pługów żelaznych jako wskaźnika procesów modernizacji i industrializacji, uwzględnia­ jąc obok zasięgów, jakie tworzyły rynki zbytu poszczególnych fabryk narzędzi rolniczych, także indywidualną myśl wynalazczą wiejskich kowali, powiedział bez ogródek: „Pani Zosiu, to na pewno nie jest etnografia sensu stricto, ale to na­ wet nie jest etnografia sensu largo, to w ogóle nie jest etnografia!”. Interesowała go przecież w gruncie rzeczy tylko kultura przedindustrialna, przekaz ustny, na­ śladowanie. A wszystkie zjawiska tego typu zmieniały się wolniej, bardziej pod­ legały wpływom lokalnym i w tej sytuacji szczególnie interesującymi wydawały się wytwory kulturowe o zasięgu światowym lub których zasięgi były wynikiem przebiegu wielkich szlaków komunikacyjnych o wielowiekowej historii. Do tej tematyki wróciłam po latach, nawiązując do koncepcji Moszyńskiego zasięgu bałtycko-adriatyckiego, porównując kulturę obszarów północnej i południowej Słowiańszczyzny (Sokolewicz 1977). Jednak, mimo mojej wielkiej admiracji dla klarowności teorii Moszyńskiego, nie poszłam jego śladem, choć na pewno przyjęta przez niego perspektywa porównawcza wywarła na mnie wielki wpływ i prawdopodobnie była powodem, że właśnie w Warszawie, w sytuacji ostrej krytyki strukturalnej skierowanej przeciw jego teorii, w 1977 roku została zorga­ nizowana konferencja poświęcona jego koncepcjom (Sokolewicz 1979). Wspomniany już Kazimierz Dobrowolski traktował tworzenie i rozwój kultu­ ry jako proces historyczny, a współczesność jako jego kolejne ogniwo. Jednakże, w odróżnieniu od Moszyńskiego, punkt wyjścia w badaniach stanowiła dla niego konkretna grupa osadnicza, której osiedlenie było poświadczone dokumentami historycznymi, a jej ciągłość była gwarantem ciągłości kultury. Dobrowolski pro- �314 Zofia Sokolewicz ponowa! użycie w badaniach metody integralnej, umożliwiającej wykorzystanie różnych rodzajów źródeł, nie tylko etnograficznych. Źródła te były przedmiotem weryfikacji stosowanej w naukach historycznych. Sądził bowiem, że źródła wy­ wołane, to znaczy etnograficzne, winny być weryfikowane w analogiczny sposób do pisanych, tak by można było odpowiedzieć na pytanie o ich autentyczność, wiarygodność i reprezentatywność. Dobrowolski sądził, że przedmiotem badania jest chłopska kultura tradycyjna, która pojawiła się wraz z powstaniem warstwy chłopskiej we wczesnym średniowieczu. To tradycja, przekaz ustny, dystans wo­ bec innych warstw społecznych, decydowały o jej odrębności i trwaniu. Swoją teorię Kazimierz Dobrowolski budował na podstawie badań południowej Mało­ polski, silnie podkreślając, że ma ona formę generalizacji historycznej, a nie pra­ wa ogólnego. Zaznaczał też odmienność swojej teorii od teorii kultury ludowej Jana Stanisława Bystronia, mimo oczywistego wpływu, jaki ten ostatni wywarł na niego. Z biegiem lat próbował wprowadzić do swojej teorii elementy materia­ lizmu historycznego Karola Marksa, co było najbardziej widoczne w artykule na­ pisanym razem z Andrzejem Woźniakiem w tak zwanej syntezie (Dobrowolski, Woźniak 1976). Myślę, że swoim twierdzeniem o wpływie rozwoju sił wytwór­ czych, w tym narzędzi produkcji, na rozwój kultury, przekonał mnie o podjęciu w pracy magisterskiej tematyki narzędzi rolniczych. Praca, pisana oczywiście pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego - tu nikt nie miał wyboru, ale też nie miał wątpliwości - stanowiła opracowanie materiałów Polskiego atlasu etnogra­ ficznego z 1953 i 1954 roku na temat pługów i płużycy. Składała się z dwóch czę­ ści. Pierwsza zawierała typologię i zasięgi poszczególnych typów pługów oraz ich interpretację (35 map). Druga sytuowała pługi w systemie organizacji pracy w gospodarstwie chłopskim. Próbowałam pokazać, jak na przykład przejście od sochy i płużycy do pługa bezkoleśnego lub zmiana typu pługa koleśnego wiązały się ze zmianą organizacji pracy, nakładem sił, efektywnością etc. Korzystałam w tej części przede wszystkim z lepiej mi znanego materiału kurpiowskiego i sze­ rzej - mazowieckiego. W tej części starałam się wykorzystać wskazówki Dobro­ wolskiego. Na egzaminie magisterskim Moszyński z pobłażliwym uśmiechem powiedział: „Po co pani napisała tę drugą część, pani Zosiu?”. A Dobrowolski z zakłopotaniem stwierdził, że to pierwsza część nie była potrzebna. Nie miałam wątpliwości, że nie było wspólnego mianownika do dyskusji między tymi dwo­ ma, niewątpliwymi autorytetami. Był jeszcze w Krakowie wspaniały Andrzej Waligórski, skutecznie, choć po cichu, zarażający nas swoim funkcjonalizmem. Pracował wtedy nad Antropolo­ giczną koncepcją człowieka (Waligórski 1973). Na jego seminarium referowa­ łam Jeana de Condorceta Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje (Condorcet 1957). I bezustannie nawiązywałam, w tej teorii postępu, do ewolucjonizmu i materializmu Fryderyka Engelsa. Waligórski cierpliwie wskazy­ wał mi jednak na dzielące te koncepcje różnice. Niezmiernie wrażliwy na myśl �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 315 filozoficzną, pierwsze miejsce przyznawał jednak terenowi. „Co się pani martwi o teorię, pani Zosiu. Najważniejszy jest teren, z faktów terenowych wyniknie teoria”. Byłam jednak oporna w tej kwestii, przyznając intuicyjnie prymat teorii, choć nie miałam jeszcze wtedy argumentów. Moje przygotowanie filozoficzne po roku warszawskich wykładów Adama Schaffa o filozofii marksistowskiej i ćwiczeń z Adamem Sikorą (to był pierwszy rok jego asystentury) było praktycznie ze­ rowe, a posługiwanie się niezmiernie esencjonalnym tekstem Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (Tatarkiewicz 1931-1950) przychodziło mi wciąż z pewnym trudem. Z Romanem Reinfussem jako wykładowcą nie spotkałam się, a koncepcji jego akcji inwentaryzacji sztuki ludowej dla Państwowego Instytutu Sztuki nie rozumia­ łam. Mieczysława Gładysza wielbiłam za uwzględnienie w zdobnictwie w drew­ nie, a także zdobnictwie w metalu, emocji twórców, ich indywidualności. Ale bar­ dziej na mnie wpłynął swoimi dyskusjami na temat monografii wsi Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966), dyskusjami toczonymi równolegle do warszawskich na temat monografii Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965). Dzisiejszemu pokoleniu może trudno zrozumieć, że były to obiekty gorą­ cych sporów. Pytanie - czy lepiej objąć badaniem region, czy tylko społeczność lokalną? Co można w każdym z tych przypadków uzyskać? Te sprawy nie zosta­ ły uwzględnione w druku. Szkoda. Szkoda też, że nie da się odtworzyć gorących sporów między Janem Czekanowskim, Kazimierzem Moszyńskim, Kazimierzem Nitschem, Adolfem Naszem i Józefem Gajkiem, a także Kazimierą Zawistowicz-Adamską i Witoldem Dynowskim nad kształtem i celem Polskiego atlasu etno­ graficznego. Ta część historii ustnej bezpowrotnie zniknęła! W krakowskim seminarium uczestniczyli też Anna Zambrzycka-Kunachowicz-Steczkowska, Teresa Karwicka, Leszek Dzięgiel, Przemysław Burchard. Zawsze była obecna asystentka Profesora Małgosia Matuskówna i zazwyczaj pani docent Jadwiga Klimaszewska. Wszystkie te nazwiska znane są z historii etnografii pol­ skiej i było to wielkie dla mnie szczęście, że mogłam z nimi studiować. Tak więc Kraków zburzył m oją wizję jednej etnografii, ale nie pomógł mi dokonać wyboru. Zasiał wątpliwości, które miały mi towarzyszyć do dziś. Od roku 1950jako studentka, i od roku 1953 jako zastępca asystenta w Kate­ drze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, nadal zresztą studiując, pracowała Pani Profesor pod kierunkiem prof. Witolda Dynowskiego. Spotkałem Profesora jako student na jednym z Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych, później był recenzentem mojej pracy habilitacyjnej. Odnoszę wrażenie, że pamięć o Pro­ fesorze przetrwała bardziej trwale w anegdotach, opartych na wspomnieniach z bezpośrednich z nim kontaktów i opowieściach o wyjątkowej atmosferze w Ka­ tedrze, mieszczącej się w Jego kamienicy przy ulicy Hożej, niż na stronicach p i­ sanych dzisiaj prac. Na czym polegały szczególne cechy osobowości Profesora? �316 Zofia Sokolewicz Myślę, że to, co najważniejsze, napisałam w pośmiertnym wspomnieniu 0 Profesorze (Sokolewicz 1987), rozszerzonym tekście tego, co powiedziałam nad Jego grobem w dniu pogrzebu. Profesor Aleksander Gieysztor powiedział mi wtedy, że dzięki mnie zrozumiał, że nauka była dla Profesora nie zbiorem czyn­ ności badawczych, ale sposobem życia. Ja tego wtedy tak nie umiałam nazwać, wszyscy bardzo boleśnie przeżyliśmy Jego odejście, a ja do dziś nie wiem, jak udało mi się wygłosić to pożegnanie. Profesor odkrywał świat na własny rachunek i nie był zainteresowany publi­ kacją tych odkryć. Pisał niechętnie, z trudnością. Był znakomitym gawędziarzem 1 obserwatorem życia. I miał swój, jak mawiał - „oliwny ogródek”, w którym chronił się, gdy życie mu doskwierało. Każdemu z nas radził, by stworzył sobie taki zakątek. I nigdy nie zdradził, co się na ten jego własny składało. Sądziłam, że może były to wspomnienia z młodzieńczych połowów nad Amurem, zapachu stepu, walki ze stepową przyrodą. Wskazywałyby na to Jego wyprawy do Mon­ golii i rzucane tam słówka i półsłówka. Profesor, urodzony w Charbinie, syn inżyniera kolei syberyjskiej i radnego (prezydenta?) Charbina, nasiąkał tą pół­ nocno-wschodnią atmosferą od dziecka. Znamy go jako pana z fajką, konesera kawy, wożącego ze sobą wszędzie różnego rozmiaru ekspresy do kawy, i trudno było go sobie wyobrazić jako rybaka lub myśliwego w tajdze. Po powrocie do Europy w 1922 roku niełatwo mu było zaaklimatyzować się na prawie, na które skierował go stryj, znany profesor prawa, Konrad Dynowski. I zapewne dlatego przyjął propozycję Stefana Ehrenkreutza, który w 1928 roku szukał asystenta, który by jego żonie, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, świeżo mia­ nowanej profesorem na Katedrze Etnografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zorganizował Zakład. Wybrał z grona swoich studentów prawa Wi­ tolda Dynowskiego, który wtedy prowadził aktywne życie studenckie, poznając różne polityczne frakcje, ale nie angażując się po żadnej ze stron. Jego wileńskie znajomości z Eugenią Krassowską, Henrykiem i Zofią Dembińskimi, Stefanem Jędrychowskim, Henrykiem Jabłońskim i wieloma innymi, później prominentny­ mi członkami politycznego establishmentu PRL, pomogły mu na pewno w prze­ prowadzeniu etnografii przez burzliwe fale reform po 1945 roku. Ale najpierw, w końcu lat 20. XX wieku, Profesor kupił Harleya Davidsona i rozpoczął badania Wileńszczyzny, które wydały mu się znacznie bardziej interesujące od studiów prawniczych. Podjął pracę terenową, której owocem była zdecydowanie nowa­ torska, jak na swój czas, praca o kufrach wileńskich (Dynowski 1934). Występował niewątpliwie przeciwko romantycznemu wyobrażeniu kultu­ ry ludowej jako zjawiska pradawnego i samorodnego. Dlatego podkreśla rolę małomiasteczkowego rzemiosła i ludności żydowskiej w tworzeniu stylu tych wyrobów, podkreśla ich historyczny charakter. Ma wizję świata poprzecinanego szlakami komunikacyjnymi, wzdłuż których rozwija się wymiana kulturowa, po­ w stają ośrodki twórcze. Gdzieś, w głębi, za nimi, leżą obszary „zakapsulowane”, jak mawiał, żyjące swoim naturalnym, spowolnionym rytmem. To był właśnie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 317 problem różnic między Żm udzią i Auksztotą, który stał się przedmiotem jego pracy habilitacyjnej (1947). Nie została ona wydana z przyczyn oczywistych, po­ dobnie jak praca Józefa Obrębskiego o Polesiu archaicznym, opublikowana do­ piero w 2007 roku (Obrębski 2007). Ale Profesor opowiadał o niej na wykładach, a część rozważań wydrukowała „Polska Sztuka Ludowa” (Dynowski 1949). Te poglądy na kulturę ludową zbliżały Profesora do Jana S. Bystronia. To Etnografia Polski, Kultura ludowa i Wstęp do ludoznawstwapolskiego Bystronia (1947, 1936, 1926) stanowiły obowiązkowe podręczniki w Warszawie. Kultura ludowa Słowian Moszyńskiego (1967) stała się nim, gdy wykłady w Warszawie prowadzili Mieczysław Gładysz i, zwłaszcza, Jadwiga Klimaszewska. Rutynowo obowiązkowy był cały pierwszy tom, z drugiej i trzeciej części (te kilkaset stron oficjalnie nazywało się zeszytem!) wyjątki. Ja tego się uczyłam do magisterium w Krakowie. Profesor Dynowski miał jednak do tej lektury dystans. Przecież w Sztuce ludowej Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pisał, że to nie zasięgi się spotykają, lecz ludzie (Dynowski 1935). Profesor nie pisał grubych książek, ale miał pomysły. Jego pomysłem i jego koncepcją były badania na Kurpiach. Ich początek stanowiło usytuowanie tam pierwszego Międzyuczelnianego Obozu Etnograficznego. Kurpie to był przecież taki „zakapsulowany” obszar, podobnie jak część Podlasia. Profesor nie lubił zajmować się ponad konieczność pracami organizacyjnymi. Dlatego powierzył realizację swego pomysłu pani Haneczce, czyli pani doktor, docent, profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej, co spowodowało, że monografia Kurpiów przybrała bardziej formę opisu regionu niż takiego „zakapsulowanego” obszaru z wizji Profesora. Taka była cena rezygnacji z pełnego kierownictwa badaniami kurpiowskimi. Choć może ta rezygnacja i kompromis z poglądami Pani Anny nie były całkowite. Przecież Profesor w ciągu tych paru lat badań bezustannie przypominał nam potrzebę zastanowienia się nad kwestią izolacji Kurpiowszczyzny od sąsiednich terenów, nad rolą szlaków komunikacyjnych i małych miasteczek. I choć tego nie cytowaliśmy w swoich pracach, koncep­ cje Profesora tkwiły w naszym myśleniu: Jacka i Haliny Olędzkich, Magdaleny Piłatówny-Pamowskiej, Wandy Paprockiej i wielu innych Jego uczniów, także moim. Przetrwały nie tylko anegdoty, ale sposób myślenia o kulturze. Zapewne nie bez przyczyny interesowała go Australia i niskorosłe ludy Azji południowo-wschodniej. Wiele o tym czytał i wykładał. To, co mówił nam, było dla niego ważniejsze od tego, co pisał. Rzucał nam pomysły jak perły... i nie dbał dalej o to, czyje podniesiemy. Zostawiał to naszej intuicji. Sam nigdy nie naśladował Pani Profesor Cezarii Jędrzejewiczowej. I nam też zostawiał wolny wybór. Kształcił naszą wyobraźnię, ale także - swoim przy­ kładem - zmysł praktyczny. To jem u zawdzięczamy, że w okresie centralizacji kontroli nad uniwersytetami wszedł do zespołu profesorów tworzących historię kultury materialnej, czym uratował etnografię jako samodzielną dyscyplinę przed zepchnięciem jej do roli specjalizacji historycznej (co miało miejsce np. w Buł­ �318 Zofia Sokolewicz garii) lub przed całkowitą likwidacją aż do 1956 roku, jakiej przecież w 1951 roku uległy socjologia i psychologia. Właśnie pod hasłem historii kultury materialnej, co w interpretacji politycz­ nej oznaczało akceptację (jakże faktycznie pozorną) marksowskiej tezy, że byt określa świadomość, etnografia przeszła w miarę spokojnie okres najbardziej re­ strykcyjnej polityki wobec nauki w latach 1950-1956. I na ironię losu zakrawa to, że w czasie takiego instytucjonalnego zbliżenia nie wykształcono pola proble­ mów, które mogły być rozwiązywane przez archeologów i etnologów wspólnie. Etnografia wręcz oddalała się od archeologii. Uwidoczniło się to już po 1956 roku, roku znaczącym pewne rozluźnienie w polityce centralizacji kontroli nad szkolnictwem wyższym i nauką, w tym, że powstały jednolite studia etnogra­ ficzne, początkowo czteroletnie, z bardzo ograniczoną liczbą godzin archeologii i nauk pomocniczych, jak na przykład numizmatyka. Etnografia próbowała zbli­ żenia z naukami społecznymi, w tym z odradzającą się socjologią. Był to kieru­ nek ważny zwłaszcza dla młodej kadry, ale popierany także przez profesorów. Odchodziliśmy przecież wtedy wszyscy od problematyki proponowanej przez Moszyńskiego na rzecz koncepcji Dobrowolskiego, na rzecz badania zmiany kul­ turowej. Drugim ważnym, organizacyjnym pomysłem Profesora były Międzyuczel­ niane Obozy Etnograficzne, które przetrwały od 1953 do 1988 roku. Skupiały one na okres dwóch tygodni wszystkich studentów najpierw trzeciego, a potem drugiego roku studiów wszystkich ośrodków, wraz z ich kadrą. To tu następowała nieformalna wymiana myśli, powstawały międzykatedralne przyjaźnie. Obecni kierownicy instytutów to wychowankowie obozów, sytuowanych głównie na Kurpiach i też „zakapsulowanym” Podlasiu. To MOE stały się instrumentem przekazu „rewolucyjnych”, na przykład strukturalistycznych idei, często źródłem fermentu, zalążkiem frakcji głoszących zmiany w metodologii (jak np. frakcja strukturalna pod w odzą Ludwika Stommy), mających nierzadko swoje kontynu­ acje ąuasi-in sty tucjonaIne, jak spotkania w Skawicy1 i pośrednio wpływających na zmiany w polityce wydawniczej, na przykład artykuły „młodych” w „Etno­ grafii Polskiej” lub zasadnicza zmiana profilu czasopisma „Polska Sztuka Ludo­ wa”, do dziś chyba (pod nazw ą „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”) najlepszego pisma etnograficznego w Polsce. Za niezbyt udany pomysł Profesora uważam Jego poparcie dla projektu Pol­ skiego atlasu etnograficznego jako jednoczącego wysiłki wszystkich etnografów polskich. Ta koncepcja wywodziła się sprzed wojny 1939 roku, czego dobitnie dowodzi pierwszy kwestionariusz PAE z 1953 roku. Spory między Czekanowskim a Moszyńskim i Nitschem, mimo że wszyscy oni widzieli PAE jako do­ kumentację archaizmów świadczących o istnieniu w Polsce warstw i fal migra­ 1 Nieformalne spotkania tak zwanej młodej kadry i bardziej aktywnych studentów odbywały się w latach 80. XX w. w Skawicy. Por. Benedyktowicz, Robotycki 1985. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 319 cyjnych w różnych okresach historycznych, zaważyły jednak na ostatecznej, odmiennej koncepcji PAE jako inwentarza polskiej kultury ludowej, który miał służyć opisowi stanu tej kultury w XIX i XX wieku. Historyczne znaczenie PAE osłabiał znacznie fakt, że typologia i zasięgi wytworów kulturowych ograniczały się do aktualnych granic Polski, co z natury rzeczy uniemożliwiło szersze wnio­ ski, a łączne wykorzystanie go z innymi europejskimi atlasami było utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na użyte w nich inne metodologie, rzutujące na wyniki. Etnografia jednakże w momencie powstania PAN (1952 r.) i IHKM potrze­ bowała takiego jednoczącego wszystkich projektu. Dla archeologów stały się nim początki państwa polskiego, dla etnografów inwentarz polskiej kultury ludo­ wej, co, w moim przekonaniu, było pomysłem chybionym, na którym zaważyły przedwojenne projekty i autorytety Moszyńskiego i Czekanowskiego. Świadczy 0 tym między innymi brak cytowań PAE w pracach etnografów. I wreszcie koronny pomysł Profesora, wieloletnie ekspedycje terenowe, naj­ pierw do Bułgarii (tu Jego rola ograniczała się do pomysłu i poparcia instytucjo­ nalnego) i Mongolii, oczka w głowie przez wiele lat. Mongolia zapewne łączyła się z Jego syberyjskimi wspomnieniami, ale nie tylko. Tu wracał m yślą do dużych przestrzeni, które człowiek pokonywał, organizował, pokrywał licznymi szlaka­ mi komunikacyjnymi i wędrując zmieniał, tak jak Mongołowie, bieg historii. Ba­ danie tych bezkresnych szlaków nie wchodziło w rachubę. Granica mongolsko-chińska była pilnie strzeżona, a radziecka, choć wielokrotnie przekraczana przez lokalną ludność, była zaporą dla cudzoziemców. Co więcej, badanie tej histo­ rycznej roli Mongołów było źle widziane. Prezes Mongolskiej Akademii Nauk, Szyrendyb, poświęcił swoje wczesne zainteresowania średniowieczną M ongolią i, oczywiście, Czyngis-chanem, na ołtarzu kariery i zajął się historią najnowszą Mongolii radzieckiej. Władze obawiały się tworzenia mitów o historii M ongo­ łów. To miał być kraj, który zgodnie z treścią swego herbu, na którym jeździec na koniu przeskakiwał z czerwonego pola feudalizmu przez czarne pole kapitalizmu na zielone pole socjalizmu, rozwija się zgodnie z nauką marksistowską pod świa­ tłym kierownictwem partii i Związku Radzieckiego. Co więc należało badać? Właśnie przemiany, które zachodzą w kraju, jego industrializację i urbanizację. Mongolia stanowiła dla nas dokonujący się na naszych oczach eksperyment przeprowadzony w imię ideologii socjalistycznej i imperialnej polityki ZSRR. 1 o tym jest książka Profesora (Dynowski 1968). Ale nasze badania ukazały nadto całe pokłady lamaistycznej, a nawet przedlamaistycznej filozofii, które przetrwa­ ły w myśleniu ludzi. Sławoj Szynkiewicz tam napisał studium pokrewieństwa, jedyne w Polsce studium jakiegokolwiek pokrewieństwa, Jacek Olędzki dociekał stosunku Mongołów do śmierci, do przyrody, ja zastanawiałam się nad m ożli­ wościami indywidualnej ekspresji w ubogiej, zdawało się, kulturze, Danka Mar­ kowska wgłębiała się w procesy urbanizacji stepu, Lech Mróz pisał o Torgutach, a Jerzy S. Wasilewski, pisząc o uniwersum symbolicznym jurty mongolskiej, �320 Zofia Sokolewicz stawiał pierwsze słowa swojego, tak ważnego w naszej literaturze, Tabu (Wasi­ lewski 1989). Te nasze zainteresowania nie budziły zachwytu władz Mongolskiej Akademii Nauk. W pewnym momencie Szyrendyb powiedział: „nie chcemy być badani jak Kafrowie!”. Zażądał statystyk i programów komputerowych. Wtedy, w sytuacji polskiej informatyki i amerykańskiego embarga na wysokie technolo­ gie, było to niemożliwe. Ponadto, myśmy czuli się antropologami i zależało nam na innego typu badaniach. Ten dystans udało się załatać i współpraca z Mongolią, choć ograniczona, przerywana, trwa do dziś. Interesujące były jej początki, stanowiące przykład sposobu działania Profe­ sora. Ekspedycje tego rodzaju były zazwyczaj rezultatem umów międzynarodo­ wych. Projekty do planów zgłaszały instytucje przez specjalne komisje. Otóż Pro­ fesor, pewnego roku, na przyjęciu w Ambasadzie Francji z okazji święta 14 lipca, został przedstawiony premierowi Piotrowi Jaroszewiczowi przez zaprzyjaźnioną profesor medycyny, leczącą premiera. Rozmowa potoczyła się tak miło, że pie­ niądze na ekspedycję Profesor uzyskał z rezerwy premiera, pomijając wszelkie komisje. Gdy w 1976 roku byt ekspedycji został zagrożony z powodu niechęci jednego z wysokich urzędników PAN do Profesora, to nie mogłam, mimo wielu starań, odnaleźć podstawy prawnej, na której ufundowano ekspedycję. Wizyty w ministerstwie, a nawet w PKPG (Państwowa Komisja Planowania Gospodar­ czego) nie dały rezultatów. Ekspedycja nie istniała. Z biegiem lat jednak udało się to naprawić. Profesor zwykł załatwiać większość ważnych spraw w sposób nieformalny. To życzliwi urzędnicy niższego szczebla przekazywali jego pisma wyżej. Może to nie było moralne, ale w systemie partyjnym PRL sprawdzało się znakomicie. To uzmysławia obiegowy dowcip z tamtych czasów: Jaki jest najwyższy wymiar kary? - Przeżyć dwa lata bez znajomości. Profesora fascynowała duża przestrzeń, zdolności adaptacyjne człowieka, jego ruchliwość (nie tylko w sensie migracji) i jego zdolności twórcze, w każ­ dych warunkach. Nie odmawiał ich nawet krawcom żydowskim dyktującym for­ mę czepków kobiecych w łowickim stroju lub wspomnianych kufrów, pośrednio tworzących mody w kulturze ludowej. Gdy charakteryzował kultury lasów pół­ nocy Europy i Polski, to mówił o „rozpasaniu drzewa, wszechobecnego w każ­ dej dziedzinie kultury”. Gdy mówił o Mongolii, to najważniejszy dla niego był pasterz na koniu, wyznaczający szlaki wędrówki pasterskiej, zdolny do tropienia zagubionego konia przez kilkaset kilometrów, zdolny do wyroju i najazdu na azjatyckie imperia, na Europę. I o tym wszystkim nam mówił, rozpalając wy­ obraźnię, zmuszając niejako do obejmowania wzrokiem całego świata, przysta­ jąc czasami na chwilę, by przyjrzeć się jakiemuś szczegółowi: czurindze, ciośle lub toporkowi, śparogom u szczytu dachu kurpiowskiego, dłubance, do której kobieta australijska zbierała korzonki lub mitowi djangaawul, odtwarzanemu przez M umginów w rytualnej, parotygodniowej wędrówce od wybrzeży Arnhem Landu. Tak, jak w kulturze tradycyjnej, jego domeną było słowo mówione, nie pi- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 321 sane. Sądzę jednak, że naszym obowiązkiem jest zebrać jego rozproszone i zaczytane publikacje i wydać. Jestem pewna, że przemówiłyby do wyobraźni współcze­ snych! Jednakże Pańskie pytanie, Profesorze, zwraca uwagę na to, że przyjmując inspiracje profesora Dynowskiego tak, jak wdycha się powietrze, jak coś naturalne­ go, nieuświadomionego, nie dokładamy należytej staranności, by spłacając wobec niego dług, wymienić jego prace jako źródło pobudzające nasze myślenie. Spotkania z wieloma wybitnymi etnologami stanowiły inspirację do pisania 0 ich twórczości naukowej. Pisała Pani Profesor o etnologach/antropologach francuskich i anglosaskich, ale także o polskich. Wśród tych ostatnich znalazł się Jan Stanisław Bystroń, który z powodu choroby, ale także ideologicznych ataków studentów i prasy, wycofał się z pracy na Uniwersytecie ju ż w roku akademickim 1948/1949, a więc na długo przed śmiercią. Czy Pani Profesor spotkała prof. Jana Stanisława Bystronia? Jaki był, w latach powojennych, stosunek do niego środowiska etnologicznego? Trochę mi przykro, a może i wstyd, że tak niewiele wiem o Janie S. Bystroniu. Wycofał się z życia uniwersyteckiego przed moim wstąpieniem na Uniwersytet. Profesor Dynowski opowiadał o nim wiele, o tym wspominam w charakterysty­ ce jego sylwetki naukowej. Na pewno miał wielki wpływ na etnologię przed wojną. Na pewno ciężko przeżył ataki endeckiej prasy na Megalomanię narodo­ wą (Bystroń 1935), choć jego Komizm (Bystroń 1939) cieszył się powodzeniem w salonach. Moja matka położyła go z dumą na widocznym miejscu, na stole. Po wojnie, w 1947 roku, Bystroń wydał po raz wtóry Kulturę ludową (wyd. I 1936) oraz pisaną w czasie wojny Etnografię Polski. Miał już jednak zapaści twórcze 1 wydany w ramach Wiedzy Powszechnej z cyklu „Kultura ludowa” zeszyt o ludoznawstwie w Polsce zawierał co prawda jego teorię, ale praktycznie napisał go profesor Dynowski (Bystroń, Dynowski 1948). Jego książki były dla nas obo­ wiązkowymi podręcznikami, jednak on sam jakby już należał do świata umar­ łych. Wrócił go nam, wyrzucając nam słusznie pogrzebanie go za życia, Ludwik Stomma, wydając Tematy, które mi odradzano (Bystroń 1980) i znajdując w nim polskiego zwiastuna nauki o znaczeniach. Bezpośrednio po wojnie, w 1945 roku, Bystroń został kuratorem Katedry Etnologii po zmarłym w tymże roku Stani­ sławie Poniatowskim. Był też zaangażowany w dalszy proces reaktywowania tej Katedry. Był członkiem Komisji Wydziału Humanistycznego powołanej do spraw habilitacji Józefa Obrębskiego. Powierzono mu też referat na temat do­ robku naukowego Obrębskiego z chwilą, gdy rozważano jego kandydaturę na objęcie Katedry Etnologii. Wiemy jednak, że do reaktywowania tej Katedry nie doszło, a problematykę etnologii włączono do zadań Katedry Etnografii (dziś Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej). Od 1948 roku nie ma też na uni­ wersyteckiej etnologii śladu działalności Bystronia. Został w pamięci profesora Dynowskiego i jego wykładach. Na pewno wywarł silny wpływ na kolejne poko­ �322 Zofia Sokolewicz lenia studentów i pracowników ośrodka warszawskiego. Jego koncepcja kultury ludowej (nie Dobrowolskiego!) na wiele lat określiła kształt naszych wykładów z etnografii Polski. Uwzględniała j ą profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, obok swoich, autorskich pomysłów. Dzięki pobytom w London School o f Economies and Political Science oraz l ’École Pratique des Plantes Études w Paryżu dotarła Pani Profesor, ju ż pod koniec lat 50. i na początku 60., do ważnych ośrodków etnologii/antropologii światowej. Jak wypadło porównanie prac prowadzonych w Polsce z tymi na Za­ chodzie? Wjaki sposób wyjazdy te wpłynęły na sposób myślenia o etnologii i pro­ wadzenie własnych prac? Pytanie - dlaczego na moje pierwsze stypendium zagraniczne wybrałam Lon­ don School of Economies i Raymonda Firtha? Otóż przez przypadek (znów) byłam z nim w kontakcie. Mój ojciec (znowu!) przyjaźnił się z małżeństwem, Kazimierzem (prawnik) i Krystyną (znana tłumaczka literatury angielskiej) Tar­ nowskimi. Ona była z domu Horko. Jej brat był w czasie wojny pilotem w Wiel­ kiej Brytanii i tam pozostał po wojnie, ożenił się z Angielką, Sheilą Patterson, znaną antropolożką. W 1957 roku Raymond Firth przygotował wydanie książki o Bronisławie Malinowskim Man and Culture... (Firth, ed., 1957). Potrzebny był mu zapis bibliograficzny wczesnych polskich prac Malinowskiego, referowanych w PAU. Zwrócił się o to do Sheili, ta do swojej szwagierki, a ta do mnie, bo od mego ojca wiedziała, że jestem etnografem. Wysłałam dane, dostałam w zamian książkę i rozpoczęłam korespondencję. Gdy powstała możliwość wykorzystania stypendium Forda nie w USA, ale w Europie, Firth wyraził zgodę na „supervisorstwo”. Stypendium Fundacji Forda, o które mocno zabiegał dla mnie profesor Dynowski, który postanowił mnie dobrze wykształcić, dało mi możliwość pozna­ nia tego, czym są studia. Jak wspomniałam, na pierwszym roku historii kultu­ ry materialnej na UW miałam 48 godzin zajęć obowiązkowych tygodniowo, a 17 egzaminów i kolokwiów w sesji letniej. Co tu można było mówić o studiach! Te dodatkowe godziny ćwiczeń u guru (już w 1951 roku!) studenckiej młodzie­ ży, antropologa Andrzeja Wiercińskiego, który wtedy wtajemniczał nas w pomia­ ry czaszek i kryteria klasyfikacji ras, to był niezmierny wysiłek! Marzyłam też o wykładach u Rafała Taubenschlaga (prawo antyczne) i Karola Koranyiego, ale to było niemożliwe. Niemożliwe było przeczytanie dodatkowej książki poza tym, co było konieczne do ćwiczeń. A w Fondynie był pełen luz! Sześć godzin tygodniowo. Wykłady trwały godzi­ nę zegarową, ściślej 50 minut. Angielscy koledzy patrzyli w moje notatki i sztur­ chali mnie karcąco, gdy zobaczyli w nich jakieś polskie słowo. Była cudowna biblioteka, szafki dla studentów, toalety z prysznicami! Fantastyczna stołówka. Można było przyjść na cały dzień! I czytać, i gadać o skandalizującym wykładzie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 323 Edmunda R. Leacha w LSE (Rethinking Anthropology, grudzień 1958), dyskusji między Ernestem Gellnerem a Joe Agassim (luty 1959), czy antropologia jest nauką (science), czy nie i dlaczego, i o wielu innych sprawach. Byłam egzotycznym przybyszem zza żelaznej kurtyny (are you from behind the iron curtain, really?). I ciekawym nabytkiem towarzyskim. Wciągnięto mnie do studenckiego kółka dyskusyjnego, któremu patronował wspomniany już asy­ stent Karla Rajmunda Poppera, Joe Agassi. Nauczyłam się dyskutować, jeść nieznane mi oliwki i pić piwo. I odpowiadać na nużąco dociekliwe pytania Joe Agassiego: „Malinowski, Morgan, dobrze, ale jak oni formułowali problem, któ­ ry mieli rozwiązać? Nie streszczaj ich myśli, podaj problem!”. Ten „problem” prześladował mnie i moich kolegów. Muszę dodać, że zostałam adoptowana na te dyskusje przez tak zwanych undergraduates, czyli studentów młodszych, nie mających stopnia magistra, z tej racji, że w swojej pasji uczenia się zaczęłam chodzić z nimi na ćwiczenia z antropologii. Chciałam zobaczyć, jak się prowadzi ćwiczenia, bo w tej materii byłam absolutnym samoukiem. Prowadził je Paul Stirling, badacz Turcji i Bliskiego Wschodu. Zaczynał ćwiczenia od etnografii, czyli opisu faktów, a po jakim ś czasie oznajmiał: teraz przechodzimy do antropo­ logii. Nie zastosowałam tego schematu w Warszawie, mając głęboką wątpliwość co do tego, czy istnieją czyste fakty. Ale nauczyłam się dużo. Chodziłam też na seminarium prowadzone przez Raymonda Firtha, który był moim supervisorem (po jego wyjeździe do Pało Alto został nim afrykanista, Isaac Schapera), miałam napisać pracę roczną. Wybrałam plemię Tiv, opracowane przez Paula i Laurę Bohannanów, lud żyjący u ujścia Katsina Ala do Nigru. W seminarium Firtha brali udział także Maurice Freeman, David MacRae i okazjonalni goście, między innymi Fredrik Barth, Percy Cohen i Jeremy Boissevain. Aby zrozumieć, wpatrywałam się w ich usta, gdy mówili! Zwłaszcza szkocka wymowa MacRae dawała mi się we znaki. Chodziłam też na międzyuniwersyteckie seminarium w Commonwealth Insti­ tute prowadzone przez Darylla Forde’a, gdzie pojawiali się praktycznie wszyscy profesorowie antropologii z University College i School o f African and Orien­ tal Studies. W Instytucie była wspaniała biblioteka, wszystkie wydawnictwa tak ważnego dla kolonii Home Office. I tam, o 11.00 i o 15.00, zapraszano mnie na herbatę z herbatnikami. Chodziłam również na wykłady Lucy M air z historii antropologii i systemów politycznych Afryki, a także na seminarium M aurice’a Freemana o filial piety, na którym odważyłam się na wygłoszenie referatu o autorytecie ojca w rodzinie u Górali Beskidowych. Było to możliwe dzięki „Pracom i Materiałom Etnogra­ ficznym” w British Library. Swoją afrykanistyczną wtedy pasję uzupełniałam seminarium ekonomicznym u dr. Raebuma, na które uczęszczali Pakistańczycy i studenci z Izraela. Ci ostatni nie byli w stanie przedstawić żadnego referatu, by nie wspomnieć, że rolnictwo, a więc i cywilizacja w Izraelu zaczęło się 8000 lat temu. To wprowadziło mnie w kwestie mitologii narodowej. Nadto, po wyjeździe �324 Zofia Sokolewicz Jerzego Giedymina (z UAM), zaakceptowała mnie grupa filozofów osierocona przez niego. Sądzili, że jako Polka, podobnie jak on, jestem biegła w filozofii, co nie było do końca prawdą, ale było dla mnie ważnym doświadczeniem. Dzię­ ki nim przeczytałam Open Society... Karla R. Poppera (Popper 1945), wydane w Polsce w wydawnictwie podziemnym dopiero w latach 80. XX wieku. Wyli­ czyłam te zajęcia, by pokazać, że miałam wtedy kontakty naprawdę z wieloma ludźmi. Co z tego wyniosłam? Antropologia końca lat 50. XX wieku szukała swojej drogi. Funkcjonalizm był przeszłością. Było to w kilka lat po śmierci Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna (zmarł w 1956 r.) i kilkanaście - Bronisława Malinowskiego (zmarł w 1942 r.). Siła ich autorytetów znacznie osłabła, proponowane przez nich na­ rzędzia okazały się niedostateczne do badania społeczeństw, które wyłoniły się z chaosu spowodowanego II w ojną światową. Bestsellerem okazała się książka Political Systems ofHighland Burma napisana przez majora Edmunda R. Leacha (1954). On też napisał niezmiernie pozytywną recenzję książki Claude’a Lévi-Straussa Les structures élémentaires de la parenté (Lévi-Strauss 1949). Jeremy Boissevain rozpoczął badaniami na Malcie antropologię Europy, Raymond Firth zainicjował badania nad systemem pokrewieństwa w Londynie, Fredrik Barth ze swoim transakcjonizmem głosił konieczność uwzględniania dynamiki kultury, Ian Jarvie szukał odpowiedzi na pytanie, czy Malinowski rzeczywiście dopro­ wadził do rewolucji w antropologii, a wszyscy oni zastanawiali się, jak opisywać sytuację, gdy kultura już nie tylko nie pozostaje w stanie równowagi, ale nawet nie jest w stanie niestałego equilibrium, co głosił Alfred R. Radcliffe-Brown pod koniec życia. Raymond Firth proponował zastosowanie pojęcia struktury (jako elementu stabilizującego) i organizacji (jako elementu dynamicznego). Na hory­ zoncie pojawiła się semiotyka i konieczność badania znaczeń. Tych wydarzeń było o wiele więcej. Wszystkie one świadczyły o dokonującej się zmianie w antropologii. Ale na pewno nie było już jednego autorytetu i jed ­ nego wzorca postępowania. Lucy M air przekazała mi krążącą w LSE opowieść o tym, jak w latach 20. XX wieku studenci gromadnie szli przez Kings Road do Hyde Parku, gdzie Bronisław Malinowski głosił swoje, rewolucyjne wtedy, tezy o prymacie badań terenowych nad spekulacjami zza biurka. Budziło to szalony entuzjazm. Nie ulega wątpliwości, że Malinowski był charyzmatyczną postacią. Ale gdy go zabrakło, na pewien czas zdominował antropologię chłodny autorytet Alfreda R. Radcliffe-Browna. Tak więc w roku akademickim 1958/1959 nie było w Londynie jednego au­ torytetu i jednego wzoru postępowania. Każdy z uczniów obu Ojców Założycieli szukał swojej własnej drogi, skupiając wokół siebie grupkę studentów. Był to czas niezmiernie ożywionych dyskusji, choć nie doszło jeszcze do zmiany paradygmatu. Niektórzy ze studentów uznawali ten stan za męczący i mówili do mnie: „Ty to jesteś szczęśliwa, macie w kraju jedną, obowiązującą teorię i wiecie, jak postę­ pować! Nasze badania, wykonywane według różnych wskazówek, sąnieporów- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 325 nywalne!”. Złościłam się wtedy, przedkładając wolność badań nad ich porówny­ walnością, co wydawało się łatwiejsze do osiągnięcia. Miałam też bolesne zetknięcie z systemem policyjnym Wielkiej Brytanii. Otóż koledzy sugerowali mi przeprowadzenie badań w rolniczym regionie. Po­ wiedziałam o tym moim gospodarzom (mieszkałam w pokoju odnajmowanym prywatnie studentom), z którymi wcześniej miałam szereg politycznych dysku­ sji. Między innymi powiedziałam im w złości, że w Polsce rewolucja już się dokonała, a w Wielkiej Brytanii dopiero będzie! Donieśli na policję i dostałam wezwanie na rozmowę. Agent długo nie mógł zrozumieć, że historia kultury m a­ terialnej to niekoniecznie jest materializm i marksizm. W końcu zaakceptował moje tłumaczenie i powiedział, że mogę pojechać na badania. Ale wyobraziłam sobie, że pewnie wszędzie ludzie donoszą z obywatelskiej odpowiedzialności i straciłam na nie ochotę. Widocznie policja wszędzie jest tylko policją, nawet w demokratycznym kraju, a ja jednak byłam klasyfikowana nie tylko jako obca, ale i potencjalny wróg. Starałam się też poznać społeczeństwo brytyjskie. Było to częściowo możliwe dzięki wycieczkom studenckim organizowanym przez British Council. Przewi­ dywano zawsze spotkania z miejscowymi ludźmi, czasami nocowaliśmy w pry­ watnych domach, poznawaliśmy instytucje samorządowe. Wtedy, ze zdumie­ niem, dowiedziałam się, że procent uspółdzielczenia wsi jest w Wielkiej Brytanii o kilkadziesiąt punktów wyższy niż w Polsce, gdzie likwidowano przedwojenne, różne rodzaje spółdzielczości, a wprowadzenie kolektywnych gospodarstw szło opornie. Po powrocie do Polski mogłam więc relacjonować ten stan rzeczy w pu­ blikacjach i, przede wszystkim, na wykładach. W Londynie wzbogaciłam się o znajomość kolejnych, teoretycznych języków, literatury teoretycznej, ale tak­ że afrykanistycznej. Nauczyłam się też zasad egzegezy tekstu, czego nie robi­ liśmy ani w Warszawie, ani w Krakowie, a co było konieczne wobec istnienia tak wielu języków teoretycznych i, generalnie, teorii. W Londynie przemyślałam też temat mojej pracy doktorskiej, pozostając przy zasygnalizowanym w pracy magisterskiej problemie relacji między strukturą społeczną, organizacją pra­ cy a technologią wytwarzania. Było to studium porównawcze trzech społeczności rolniczych: Kurpiów, Trobriandczyków i Tikopia, z nawiązaniami do Maorysów Nowej Zelandii. Uważałam, wbrew „popperowcom”, że antropologia jest nauką (science) i poszukiwałam praw ogólnych. Nie zraziła mnie krytyka indukcji wy­ rażana przez Karla R. Poppera, choć brałam pod uwagę jego postulat falsyfikacji hipotez. Tak więc pobyt w Londynie wyczulił mnie na kwestie metodologiczne, ukazał konieczność ujmowania kultury nie w kategoriach rzeczy, artefaktów, ale ludz­ kiego działania. Należy dodać, że w tym czasie w Londynie dyskutowano żywo teorię działania (łheory o f action) Talcotta Parsonsa, że wydano tłumaczenie dzieł Maxa Webera (przeł. Edward Shils), co wzmocniło pozycje przeciwników trakto­ �326 Zofia Sokolewicz wania antropologii jako science (Edward E. Evans-Pritchard). Wiedziałam więc, że nie ma jednej czy dwóch dróg dochodzenia do prawdy, ale jest ich wiele. Ten rodzaj myślenia odpowiadał moim dwóm profesorom w Warszawie: Wi­ toldowi Dynowskiemu i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. Trudno mi wyrazić, jak wiele zawdzięczam im obojgu i jak mi ich wciąż brak w chwilach podejmowania różnych decyzji, także metodologicznych. Byli otwarci na wszelkie pomysły, ale i mieli też jasno określone zasady moralne i etyczne. Przywitali mnie po powro­ cie z Londynu radośnie i pozwolili, bym nadal czuła się ich uczennicą. Mój pobyt w Paryżu (rok 1964) miał już inny charakter. Byłam po doktoracie, wiedziałam, jak smakuje życie studenckie i teraz był czas na poświęcenie się badaniom. Funkcjonalizm klasyczny był zdecydowanie passé, ale o życiu na­ ukowym decydowały jeszcze stare autorytety, jak André Leroi-Gourhan z jego licznymi pracami na temat technologii i środowiska i przepiękną wystawą o tym w Musée de l ’Homme; grupa histoire nouvelle z Jacques’em Le Goffem w Ecole Pratique des Hautes Etudes, i przede wszystkim Claude Lévi-Strauss w swojej wieży z kości słoniowej, obojętny wobec krytyki, dystansujący się od tłumu. W afrykanistyce postacią numer jeden był Georges Balandier, byli też marksizujący etnologowie, jak Maurice Godelier, wspaniałe zespoły ludzi w Musée de l’Homme z Robertem Gessainem i Musée des Arts et Traditions Populaires z Georges’em-Henrim Rivièrem. Była żywa tradycja Marcela Maussa i Marcela Griaule’a. Paryż był centrum wielu fantastycznych ekspedycji, jak słynna ekspe­ dycja Griaule’a do Kraju Dogonów (rozpoczęta w czasie II wojny światowej, za co, między innymi, Griaule zapłacił oskarżeniem go o kolaborację z Niemcami i odsunięciem od nauczania akademickiego), a od roku 1963 ekspedycja Roberta Gessaina do Bretanii. Każda z nich gromadziła ludzi, którzy stali się autoryteta­ mi światowymi: Germaine Dieterlen, Jean Rouch, Geneviève Calame-Griaule, Michel Izard i wielu innych. Z zajęć wybrałam oczywiście seminarium Claude’a Lévi-Straussa i Maurice’a Godeliera. To pierwsze okazało się niewypałem. Mistrz interesował się, co było zresztą oczywiste, kilkoma osobami, resztę traktował jako tłum, w pewnym sensie niewidoczny. Po referatach spodziewał się, że zostanąw nich zastosowane schema­ ty analityczne opisane w Antropologii strukturalnej (Lévi-Strauss 1958), ale inte­ resował go sposób zbierania materiału. Doktorantkę, która pracowała z Indianami Hopi, dopytywał dociekliwie, czy aby nie domagała się dla siebie specjalnych wa­ runków zamieszkania i higieny, na przykład czy posługiwała się tą samą miską, co jej gospodarze, czy wymagała osobnej dla siebie. Zrozumiałam, że badacz musi, jego zdaniem, wtopić się w środowisko, nawet kosztem rezygnacji z cywilizacyj­ nych przyzwyczajeń. Wątpiłam jednak, czy to jest możliwe, a najważniejsze, do jakiego stopnia jest skuteczne, choć nie odmawiałam racji tym pytaniom. Z natury rzeczy, Claude Lévi-Strauss był niedostępny dla osób, które z nim bezpośrednio nie pracowały. Bramą, przez którą należało przejść przed stawie­ niem się u Mistrza, był jego zastępca w Laboratoire d’anthropologie sociale, Isaac �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 327 Chiva, emigrant z Rumunii. To on właśnie konsultował m oją przyszłą pracę habi­ litacyjną, kierując konsekwentnie m oją uwagę na klasyczną tradycję francuską, na odczytywanie na nowo Marcela Maussa, na koncepcje Roberta Hertza etc. Było to zgodne z myśleniem Lévi- Straussa. Jego wszystkie prace są dowodem, jak bardzo staranną była dokonywana przez niego egzegeza starych prac, w któ­ rej skrzętnie odnotowywał, co komu intelektualnie zawdzięcza. Klasycznym tego przykładem jest jego wstęp do zbioru prac Maussa, tłumaczonego i wydanego również u nas. Raz udało mi się rozmawiać z nim bezpośrednio. Zgodził się na udziele­ nie wywiadu Tadeuszowi Drewnowskiemu i mnie, dla „Polityki” (Sokolewicz, Drewnowski 1964). Pracował wtedy nad Le regard éloigné (Lévi-Strauss 1983) i mówił głównie o zaletach i konieczności takiego spojrzenia z oddali, z góry, by bliskość nie powodowała, że widzi się tylko szczegóły, a nie można dojrzeć zasad. Przyznał też, że jest zafascynowany m yślą Karola Marksa i jego ambicją jest stworzenie teorii myśli ludzkiej, analogicznej do ekonomicznej teorii M ark­ sa. Był w tej rozmowie otwarty i tak ujmujący, że darowałam mu to, że seminaria średnio go obchodziły. Był wybrańcem bogów i miał prawo pracować z tymi, których sam wybrał. Seminarium M aurice’a Godeliera dało mi dużo więcej! Było poświęcone an­ tropologii ekonomicznej i Godelier, choć sam złotousty i gadatliwy, spodziewał się, że uczestnicy będą zabierali głos. Była więc dyskusja, dla mnie nieraz kłopo­ tliwa. Jako Polka ze W schodu zostałam zaliczona z definicji do znawców teorii Marksa. Problem polegał jednak na tym, że Godelier poświęcił trzy lata studiom nad Kapitałem, a ja z trudnością zaliczyłam ćwiczenia z marksizmu-leninizmu u Adama Sikory i cudem zdałam egzamin z ekonomii politycznej u Jarosława Semkowa. Dobrowolnie przeczytałam tylko Rozwój kapitalizmu w Rosji W ło­ dzimierza Lenina, gdzie z zachwytem znalazłam zdanie, które powtarzały moje informatorki na Kurpiach, że „len to pierwsze pieniądze”. Książkę tę do dziś uważam za bardzo ciekawą. Ale to było zbyt mało, by pełnić funkcję eksperta na seminarium Godeliera. Na szczęście on lubił odpowiadać na swoje pytania. Całe życie poświęcił antropologii ekonomicznej, korzystając z intensywnych ba­ dań własnych (Barojo) i szerokiego materiału porównawczego. Odwiedził nas w Polsce w 1974 roku, referując system ekonomiczny Pigmejów. Cieszę się, że obecnie Wydawnictwo UJ wydało Zagadkę daru (Godelier 2010). Ta klasycz­ na problematyka była i jest przedmiotem jego dociekań do dziś, gdy zastąpił Claude’a Lévi-Straussa na miejscu redaktora naczelnego „L’Homme” i cieszy się ogromnym autorytetem. Po pobycie we Francji nie zostałam strukturalistką ani marksistką. Ale w cza­ sie badań w Goulien, Plozevet i Quimper w Bretanii zebrałam ciekawy mate­ riał na temat, który potem Józef Burszta nazwał folkloryzmem. Poszłam śladem Rivière’a, którego zdjęcie w czasie święta plonów w Quimper zamieściłam na­ wet w swojej pracy Plon, obrzęd i widowisko (Szyfelbejn-Sokolewicz 1967). In­ �328 Zofia Sokolewicz teresowała mnie tym razem relacja między organizacją pracy w gospodarstwie wiejskim a stosowanymi rytuałami, a także dostosowywanie starej tradycji do wymagań nowoczesnego społeczeństwa. Te badania umożliwiła m i współpraca z Musée de l’Homme i Robertem Gessainem, który zorganizował wieloletnie badania interdyscyplinarne w Plozevet, parafii niedaleko Quimper w Bretanii. Punkt wyjścia badań stanowiła obserwa­ cja szczególnie częstego występowania w tej populacji wrodzonego zwichnięcia stawu biodrowego. Wioski bretońskie były znane z endogamii. Stąd badania ge­ netyczne różnych rodzajów (DNA, stomatologiczne, daktyloskopijne), a także badanie systemu pokrewieństwa (Michel Izard). Wioskę kontrolną dla Plozevet stanowiła Goulien, nad której monografią pracował Christian Pelras. Miałam więc komfortową sytuację, by przeprowadzić krótkie, ale intensywne badania; miałam przyjaciół, punkt oparcia, rozpoznanie terenu etc. Nie miałam już później okazji, by wrócić do tej tematyki, choć starałam się utrzymywać dalsze kontakty zwłaszcza z Pelrasem. Śledziłam też rezultaty badań Izarda, choć trudno byłoby przenieść je na grunt polski, gdzie nie było nigdy (poza Sławojem Szynkiewiczem) poważnych zainteresowań systemami pokrewieństwa. Drogi polskiej i za­ chodniej antropologii były jednak zdecydowanie różne i w dużej mierze takimi pozostają. Michał Buchowski w kolejnych wystąpieniach walczy o to, byśmy nie byli uważani tylko za konsumentów teorii i metodologii wymyślonych na Zachodzie, ale aby Zachód uznał naszą oryginalną myśl. Mści się na nas to, że oprócz jednostek - byliśmy nieobecni w światowej dyskusji. Decydował o tym przede wszystkim dość okazjonalny i często przypadkowy charakter kontaktów, brak znajomości języków z naszej strony, nieobecność w literaturze światowej. Nadrabiamy teraz te braki dzięki prężnym zespołom doktorów i doktorantów umiejących korzystać z wymiany. Ale jest to proces powolny. Moje londyńskie kontakty były podtrzymywane głównie dzięki zaproszeniom na konferencje. Przedstawiałam na nich referaty, które cieszyły się umiarkowa­ nym zainteresowaniem. Pochłonięta obowiązkami administracyjnymi, dydak­ tycznymi, wreszcie rodzinnymi, miałam zazwyczaj zbyt mało czasu, by ciekawy temat (bo pomysłowości mi nie brakowało) doprowadzić do końca i odpowied­ nio zaprezentować. Wynosiłam jednak z tych spotkań now ą wiedzę o różnych ba­ daniach. W 1962 roku, na konferencji w Austrii, Sol Tax zaproponował uczestni­ kom z krajów socjalistycznych bezpłatną prenumeratę „Current Anthropology”. Myślę, że to pismo, ciekawie do dziś redagowane, wciągające wielu badaczy do dyskusji, odegrało w Polsce ważną rolę w wymianie myśli. Drugim takim pis­ mem, po latach, stała się „Anthropology Today”, której prenumeratę (wymianę) zaproponował nam Jonathan Benthall w czasie poświęconej kulturze europej­ skiej konferencji w Radziejowicach we wrześniu 1989 roku. Tak więc pobyty w Londynie i w Paryżu wzbogaciły mnie o now ą wiedzę o różnych sposobach uprawiania antropologii. Nie wybrałam dla siebie żadnego z nich, choć swoje przywiązanie do teorii Bystronia i częściowo Dynowskiego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 329 i Dobrowolskiego wzbogaciłam o szereg nowych pytań i koncepcji teoretycz­ nych. Zrozumiałam, że każdy ze sposobów uprawiania antropologii odsłania ja ­ kąś część, jakąś stronę tego, co nazywamy kulturą i że sposób, jaki wybieramy dla swoich poszukiwań, zależy po prostu od pytania, jakie sobie stawiamy, od celu badań. I to do końca starałam się przekazywać i nadal przekazuję studentom jako podstawową zasadę działania. Oczywiście, tu powstaje pytanie, skąd biorą się pytania. Z teorii - z czego wynika, że zarówno empiria, jak i teoria m uszą być równorzędnie traktowane w nauczaniu i stosowaniu. Istnieje między nimi sprzężenie zwrotne. Zarówno w Londynie, jak i w Paryżu - może to samochwalstwo - nie czułam się osobą niedouczoną, z zacofanego kraju. Oni wtedy, w 1958 roku, tłumaczyli Dar Maussa, ja byłam po lekturze francuskich oryginałów Huberta i Maussa. Shils tłumaczył Webera na angielski - ja znałam podstawy jego teorii. Bieżącą literaturę szybko pochłaniałam. Na pewno w polskich publikacjach trudno byłoby znaleźć odbicie dyskusji z LSE czy paryskiego Laboratoire d’anthropologie sociale. Przeważała etnografia „rzeczy”, artefaktów. Zbyt mało było zainteresowania konkretnymi zachowania­ mi i tym, co rozważania nad nimi mogły otworzyć, do czego były kluczem. My­ ślę, że w etnografii polskiej mało było dyskusji między kadrą różnych ośrodków. Nie miałam też wrażenia, by moi koledzy z innych ośrodków byli szczególnie zainteresowani moimi doświadczeniami. Może byłam sama mało przekonywają­ ca, przekonana o tym, że funkcjonalizm istnieje w epigonalnej postaci, która nie mogła stanowić propozycji do naśladowania. Z kolei strukturalizm francuski nie był interesujący dla mnie, zawsze bardziej zainteresowanej działaniem niż odkry­ waniem znaczeń. I dlatego, mimo doświadczeń paryskich, nie przekazywałam go dalej, oddając się raczej lekturze Talcotta Parsonsa niż Claude’a Lévi-Straussa. Ze strukturalizmem pogodziłam się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku, gdy zachwycili się nim moi młodsi koledzy i musiałam zapoznać się z tym teoretycz­ nym językiem na tyle, by nie stracić z nimi i z literaturą światową kontaktu, by uniknąć sytuacji kwoki, która wychowała kaczęta i patrzy bezradnie na nie, jak pływają po stawie. Pływam więc, ale bez większego entuzjazmu. Sądzę natomiast, że tym, co wpłynęło na zmniejszenie dynamiki dyskusji i re­ fleksji metodologicznej w etnologii polskiej, był, w odróżnieniu od moich do­ świadczeń londyńskich i paryskich, brak współpracy z filozofami. Decydowało na pewno o tym uznanie filozofii marksistowskiej za jedynie słuszną, ogranicze­ nie się filozofów do historii filozofii, brak dyskusji cechujących filozofię świa­ tow ą i inspirujących inne dyscypliny. Obecność w LSE Karla R. Poppera była niezmiernie ważna dla antropologów, była to filozofia obecna stale w dyskusji, podobnie rzecz się miała we Francji z plejadą filozofów francuskich, z Mauricem Merleau-Pontym, Paulem Ricoeurem oraz wieloma innymi. Trudno byłoby sobie wyobrazić rozwój semiologii bez dyskusji z nimi. A w Polsce były to dyscypliny rozdzielone, a nadto filozofia praktycznie nie rozwijała się. Dopiero w latach 70. �330 Zofia Sokolewicz nastąpił wyłom w tym układzie, dzięki pojawieniu się Jerzego Giedymina i grupy Jerzego Kmity i Leszka Nowaka, i ich wpływowi na środowisko poznańskie, czę­ ściowo też o charakterze marksistowskim. Jednak dotyczyło to tylko Poznania. Ale choć proces był powolny, w nim upatruję źródeł późniejszego, tak interesują­ cego rozwoju tego ośrodka. Nie dotyczyło to innych ośrodków, aż do połowy lat 70. XX wieku i wystąpienia Zbigniewa Benedyktowieża z fenomenologią, a po­ tem, w połowie lat 80. Joanny Tokarskiej-Bakir z jej zwrotem ku hermeneutyce. Może sprawy potoczyłyby się inaczej, gdyby nie przedwczesna śmierć Gerharda Kioski, tak umiejętnie łączącego swoje zainteresowania etnograficzne z refleksją filozoficzną, którego Falsyfikacjonizm K.R. Poppera jeszcze do niedawna zaleca­ łam moim studentom (Kloska 1981). W czasie pobytu w Londynie spotkała się Pani Profesor z prof. Cezarią Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Czy była ona zainteresowana sy­ tuacją etnologii w Polsce? Jakie wrażenia wyniosła Pani Profesor z tych spotkań? To były dla mnie bardzo ważne spotkania. Profesor Dynowski wychował mnie w kulcie dla Pani Profesor. W Katedrze, po latach, nadal obowiązywał ulubiony przez nią zielony kolor opraw książek w bibliotece, zasłon i obić mebli. I, choć Profesor poszedł w badaniach inną drogą, to zawsze podkreślał klarowność jej pisarstwa i oryginalność myślenia, w którym przebijało zainteresowanie filozo­ fią, przede wszystkim Edmunda Husserla, i ujawniał się wpływ jej ojca, wielkie­ go Jana Baudouina de Courtenay, wyrażający się zainteresowaniem znaczeniami, 0 czym pisała Anna Zadrożyńska (Zadrożyńska-Barącz 1968). Spotkanie z Panią Profesor uznałam więc za priorytetowe. Pani Profesor działała w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie, do którego powstania przyczyniła się, i w jego ramach kierowała Kom isją Etno­ graficzną, współorganizując w ten sposób życie naukowe polskiej społeczności. Wykładała też etnografię na University in Exile, którego przez pewien czas była rektorem. Prowadziła seminarium, głównie dla uczniów, którzy za nią podążyli z Wilna jej drogą emigracyjną. Był tam przede wszystkim Lucjan Turkowski, którego pośmiertne wspomnienie o niej zamieścił „Lud” (Turkowski 1968), była Irena Karpińska, Janina Piłatowa i kilka innych osób, których nazwisk nie pa­ miętam. Wzięłam udział w kilku seminariach i odwiedziłam Panią Profesor na Antokolu, w domu pod Londynem, w którym mieszkała grupa Polaków, między innymi generał Marian Kukieł. Pani Profesor żyła więc w polskim otoczeniu, 1jak mi się wydaje, nie miała kontaktów ze środowiskiem brytyjskich antropolo­ gów. Wydawało mi się też, że nie interesowała się dyskusjami, które oni prowa­ dzili. Jej publikacje w zeszytach University in Exile dotyczyły Polski i Bliskiego Wschodu. Myślami była cały czas przy postaci św. Jerzego, nad którą pracowała będąc w Palestynie. Podobno zniszczyła rękopis gotowej pracy o tym świętym tuż przed śmiercią. Trudno jej było sobie wyobrazić przemiany zachodzące w Pol­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 331 sce, reformę szkolnictwa, politykę partii wobec nauki i środowisk akademickich, naszą swoistą walkę o przetrwanie wartości prawdy i niezależności, zmienio­ n ą problematykę badań wobec zmian spowodowanych migracjami osadniczymi i socjalistyczną industrializacją. Miałam wrażenie, że jej to w gruncie rzeczy nie interesuje, ale głęboko boleje nad utraconym światem. Dała mi dowód zaufa­ nia, pytając, czy członkowie partii są izolowani w środowisku, w tak zwanym towarzystwie. Okazało się, że jej syn, Tadeusz Ehrenkreutz, zapisał się do partii i generał Marian Kukieł, gdy się o tym dowiedział, obraził ją, chyba przez jakiś czas nie chciał jej podawać ręki. Była tym bardzo dotknięta, ale bardziej martwiła się, czy ostracyzm nie dotknie jej syna. Tłumaczyłam jej, że obecnie, zwłaszcza w zniszczonej i pełnej ludności napływowej Warszawie, stosunki towarzyskie m ają już inny charakter, że będąc partyjnym traci się co prawda zaufanie części przyjaciół, ale to, czy się należy do „towarzystwa”, czy nie, nie jest wyłącznym kryterium pozycji społecznej. Obawiam się, że jej to nie uspokoiło. Zadałam jej kiedyś pytanie, czy nie chciałaby wrócić do kraju. Odpowiedzia­ ła zdecydowanie, że pozostanie tu, gdzie pochowany jest jej mąż, Janusz Jędrzejewicz. Moje pytanie było zadane co prawda z upoważnienia profesora Dynowskiego, ale zadając je odczuwałam jego retoryczny charakter. Pani Profesor żyła przecież w całkowicie innym świecie i chyba nie zdawała sobie sprawy z tego, jak zmieniła się Polska po 1945 roku. Wspominając te spotkania z perspektywy dnia dzisiejszego, nie mogę się oprzeć myśli, że gdybym nie interesowała się wtedy kulturą jako działaniem, jako więzią, to mogłabym z tych rozmów wynieść więcej pożytku, może mogłybyśmy się zrozumieć. Ale, choć po lekturze św. Cecylii by­ łam przygotowana do rozmów o św. Jerzym, to jednak w moim opisie tego, czym zajmuje się polska powojenna etnografia, problematyka znaczeń, symboli, prawdy na poziomie potocznej świadomości etc. zajmowała niezwykle mało miejsca. Prze­ cież w latach 50. XX wieku byliśmy zainteresowani przemianami. Mówiłyśmy więc obie innymi językami o innych światach. Dziś żałuję, że nie dość wykorzysta­ łam te rozmowy dla własnej nauki, i że nasze stosunki zdominował mój żal nad jej dość samotnym losem, ograniczając możliwość dyskusji naukowej. Pożegnałam j ą w przekonaniu, że należy wydać jej rozproszone prace. Udało się to jednak dopiero w roku 2005 (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 2005) i jest to niepełny zbiór. Polskie środowisko etnograficzne nie doceniało chyba jej twórczości. Pamiętam, że na m oją propozycję, by Komisja Etnograficzna, wtedy w Komitecie Nauk Społecznych, zajęła się tym, profesor Klimaszewska zareagowała krytyczną uwagą: „Ona tak mało pisała”. To prawda, ale było to pisarstwo oryginalne i niezmiernie zwięzłe. Nie bez przyczyny już w końcu lat 60. XX wieku nawiązaliśmy do wskazanej przez nią tradycji. Praca magisterska Pani Profesor nosiła tytuł „Pługi w gospodarce chłopskiej w Polsce na przełomie X IX i X X wieku Koncentrowała się zatem na wytworze kulturowym. Nieco później zajęła się Pani instytucjonalnym wymiarem kultury �332 Zofia Sokolewicz i wreszcie kulturą rozpatrywaną w kategoriach znaku i symbolu. Aspektów kultu­ ry je st wiele, wielka też je st różnorodność założeń przyjmowanych w badaniach nad kulturą. Jak etnolog/antropolog winien sobie radzić z dylematem tworzonym z jednej strony przez złożoność zjawiska, jakim je st kultura i z wielością możli­ wych perspektyw badawczych, a z drugiej, przez ograniczoność jednostkowego doświadczenia i wyborów? Kluczowe w tym pytaniu jest słowo „wybór”. Tak jak w życiu, w nauce, któ­ ra jest jego częścią, musimy dokonywać wyborów. Może jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczeni mieli złudzenia, że można wypracować procedury prowadzące prostą drogą do prawdy, może nawet byli o tym przekonani Wilhelm Schmidt, Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown. Dziś już tak nie sądzimy. Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, jaki mi dała teoria poznania. Każdy z tych kluczy otwie­ rał tylko jedne drzwi, za którymi były następne. I tak do dziś. Od pługów, przez gospodarstwo, przez wynalezioną tradycję i wspólnoty wyobrażone, dziedzictwo kulturowe i mechanizmy jego powstawania w czasie długim i średnim, i dziś. Próbowaniu kolejnych kluczy towarzyszyła mi refleksja nad kategoriami prawdy, faktu, obiektywności i subiektywności etc. I ich redefmiowanie lub unieważnienie. Nigdy nie interesowałam się budowaniem jakiegoś gmachu wie­ dzy, tak jak Moszyński, dzięki zastosowaniu jednego klucza. Interesowały mnie pytania ukryte za kolejnymi drzwiami i próbowanie różnych kluczy. Bawiłam się nimi. Mam ich jeszcze wiele w swoim pęku i na pewno nie zdążę ich użyć. Dlatego fascynują mnie rezultaty posługiwania się nimi przez innych, jak na przykład Joannę Tokarską-Bakir, Jerzego S. Wasilewskiego, Pawła Krzyworzekę, Annę Ostrowską, moich doktorantów, „genderową” grupę. Fascynują mnie nowe propozycje i nie mogę się oprzeć, by czegoś nie przeczytać i nie porównać przyjętej przez autora strategii i procedury z innymi, znanymi mi. Takie postę­ powanie nie pozwala mi skupić się na jednym kluczu i jednym pytaniu. Dla­ tego tak niewiele piszę i w tym sensie jestem mało twórcza. Ale za to staram się studentom, a zwłaszcza doktorantom, przedstawiać całą paletę możliwości zaatakowania danego problemu. Realizuję się bardziej w słowie mówionym niż pisanym. Dzięki temu jestem pośrednio obecna na różnych polach i w różnych pracach. Minęły, lub prawie minęły, czasy mistrzów i jednej, jedynej szkoły. Dzisiejszy antropolog musi niezwykle starannie dobierać język teoretyczny i procedury do swego badania. Ale nasi studenci są o tej wielości wyborów, o tym, że nie ma jednej, prawdziwej definicji kultury, informowani już na pierwszych zajęciach. I wiedzą też, że wielość wyborów nie oznacza wolnej amerykanki. Oznacza na­ wet konieczność lepszego przygotowania, większej wiedzy o dostępnych możli­ wościach postępowania badawczego od nas, którzy musieli po prostu przyswoić sobie wiedzę z pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian i nikt nie pytał ich �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 333 o refleksję teoretyczną, gdy żyli w przeświadczeniu, że istniejącą rzeczywistość da się obiektywnie, niejako z zewnątrz, badać, i że istnieje jedna prawda. Dziś, pisząc o obywatelstwie i narodowości, o ochronie praw mniejszości, 0 kontekstach kulturowych praw człowieka, muszę nie tylko obserwować i opi­ sywać, ale też zastanawiać się, o ile moja własna pozycja, mój stosunek do kato­ licyzmu jako „właściwej” religii, heteroseksualizmu jako „normalnego” zacho­ wania etc., wpływa na to, co sama badam i podaję za fakt. Dlaczego mnie nie oburza fakt kupowania małym dziewczynkom różowych stroików, a chłopcom niebieskiego wykończenia becika, choć moje młode koleżanki z „genderowej” grupy uw ażająto za początek wychowania określającego różnice między płciami kulturowymi i zapowiadającego ewentualną dyskryminację. Nasiąkłam więc tą dyskusją, której początek zwykliśmy sytuować w seminarium z Santa Fe z 1984 roku i Writing Culture... (Cliflbrd, Marcus, eds., 1986), a potem z Ąfter Writing Culture... (James, Hockey, Dawson, eds., 1997). Przyjęliśmy tę kry­ tykę z Zachodu, ale jak miałam okazję pisać o tym w tomie poświęconym Annie Zadrożyńskiej (Sokolewicz 201 Ob), byliśmy do tego przygotowani mentalnie. Dopro­ wadziła nas do tego nasza intensywna praca terenowa i materiał, zda się rozsadzający uznane teorie, rosnąca świadomość naszych manipulacji mających na celu uzyskanie informacji etc. Zgodziliśmy się więc, praktycznie chyba wszyscy, że tkwimy w środ­ ku pola naszego badania, że zmienił się cały model uprawiania nauki. Pozostaje więc sygnalizowany już przeze mnie problem porównywalności badań. Tak na gorąco, sądzę, że jeżeli uznać teorię za zdanie wyjaśniające jakąś rzeczywistość, to faktycznie porównujemy teorie. One są punktem wyjścia nasze­ go rozumowania, bo z nich wynika pytanie, a uzyskana odpowiedź powinna być sformułowana w kategoriach teorii, a nie po prostu opisu, niekoniecznie w języku teorii wyjściowej. Tak jak w życiu, tak w badaniu rozwijamy język, wzbogacamy go, jesteśmy poliglotami, więc często przechodzimy na inny język mieszany (za Janem Baudouin de Courtenay, pionierem badań nad językami mieszanymi na Bał­ kanach). Tylko, że nie możemy tych operacji dokonywać bezwiednie, ale z reflek­ sją, z namysłem, świadomi swych działań. Takie postępowanie nie jest tak proste, jak wynikałoby to z powyższych zdań i na pewno wzbudziłoby wiele zastrzeżeń ze strony logików. Ale oni też nie m ogą się zgodzić ze sobą w podstawowych spra­ wach, jak na przykład we wspomnianej indukcji, więc zapewne sprzeczności wpi­ sane są w badania naukowe. Wspominam zresztą z pewnym rozbawieniem fakt, że gdy w latach 60. XX wieku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego postanowiło ujednolicić programy poszczególnych przedmiotów na tych samych kierunkach różnych uniwersytetów i mnie poproszono o sekretarzowanie odpowiedzialnemu za to zespołowi, to udało się nam porozumieć w sprawie etnografii Polski, Słowian 1 Europy, ale nie udało się ujednolicić programów z logiki. Tak duże były różnice między Krakowem, Poznaniem i Warszawą. Ale czyż te różnice nie budzą naszej radości? Nie pobudzają naszej twórczości? Czyż nie dla tej radości poznania po­ dejmujemy naszą pracę? �334 Zofia Sokolewicz W biografiach etnologów polskich częste było i je st łączenie badań w Polsce z zainteresowaniami obszarami pozapolskimi, najlepiej pozaeuropejskimi. Nie było i nie ma tak konsekwentnego podziału, jaki obserwujemy na przykładzie Volkskunde i Völkerkunde w krajach niemieckojęzycznych. Wpracach Pani Pro­ fesor łączenie zainteresowań różnymi terenami było szczególnie widoczne. Bada­ nia na terenie Mazowsza, młodzieńcza ciekawość Australii i Oceanii, prace nad etnologią Afryki, poszukiwania terenowe w Mongolii, zainteresowanie kulturą Europy. Co było tego przyczyną? Potrzeba przezwyciężenia uczucia zamknięcia, tak odczuwalnego w PRL? Chęć zdobycia materiałów porównawczych i trakto­ wanie etnologii/antropologii kulturowej jako nauki o kulturze ludzkości? Łączenie badań pozaeuropejskich i polskich wynikało w latach 50. XX wieku nie tylko z tradycji, ale może bardziej z przyjęcia oświeceniowych teorii postę­ pu, ewolucjonizmu i pewnych tez materializmu historycznego, zgodnie z któ­ rymi stan plemienności był pierwszym, wyjściowym w pewnym sensie, stanem ludzkości. Były one dla nas do przyjęcia dzięki tradycji stworzonej przez prace Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego. Współczesne społeczeństwa plemienne miały być dalekim, ale jednak echem, tych czasów, w których czło­ wiek budował to, co pierwsze, to, co stało się fundamentem kultury ludzkości, kultury wszechczasów. Już w latach 60. XX wieku w tym poglądzie utwierdzał nas Claude Lévi-Strauss, który w Myśli nieoswojonej (Lévi-Strauss 1962) wyra­ ził przekonanie, że podstawy dzisiejszej cywilizacji stanowią wynalazki neoli­ tyczne: od koła i równi pochyłej po zakaz kazirodztwa. I, że kolejną zasadniczą zmianę przyniosła dopiero rewolucja naukowa lat 60. i 70. XX wieku. Ten rodzaj myślenia niewątpliwie był i jest obecny w środowisku warszaw­ skim niemal do dziś. Ja jestem nim zdecydowanie naznaczona. Na wspomnia­ nym seminarium Lirtha w LSE w 1958 roku upierałam się, że elementy tego my­ ślenia występowały również u Malinowskiego, na przykład w Zwyczaju i zbrodni w społecznościach dzikich (Malinowski 1980). Nawet pisząc wstęp do Sztuki prymitywnej (Traser 1976), określiłam słowo „prymitywny” jako „podstawowy”, wyjściowy, spierając się o to w prywatnej dyskusji z Jackiem Olędzkim. Kultura była i jest dla mnie kulturą ludzkości. I to stanowi uzasadnienie, by łączyć bada­ nia nad odległymi geograficznie terenami z badaniami nad różnymi przejawami kultury wyróżnianymi na podstawie kryteriów etnicznych, ekonomicznych, re­ ligijnych, społecznych, estetycznych etc., włączając w to kulturę współczesną. Na takie globalne i całościowe widzenie kultury wskazuje też wspomniana tradycja, zarówno romantyczna, zgodnie z którą kultura ludowa miała dla społe­ czeństw europejskich charakter podstawowy, pierwotny, jak i ewolucjonistyczna. Przykładem może być Chata polska Jana Karłowicza (1884), a także pierwsze tomy „Wisły” i „Ludu”. Ale sądzę, że w latach 50. XX wieku na moje myślenie bardziej wpłynęły idee oświecenia i myśl marksistowska. Co nie znaczy, by nieważny był dla mnie na przykład neoewolucjonizm Leslie W hite’a i prace Juliana Stewarda. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 335 Urzeczywistnieniu tych idei sprzyjała reforma uniwersytecka, powstanie hi­ storii kultury materialnej, a także fakt, że Katedra Etnologii na UW nie została po wojnie i po śmierci Stanisława Poniatowskiego reaktywowana, co spowodowało przesunięcie całej problematyki etnograficznej do jednej tylko Katedry, dawnej Katedry Etnografii Polski, którą przemianowano po prostu na Katedrę Etnografii. W przekonaniu profesora Dynowskiego, wiedza o kulturze kontynentów po­ zaeuropejskich stanowiła rodzaj perspektywy, z której mogliśmy spojrzeć na własną kulturę. Ten geograficzny wymiar kultury oddawał jej charakter prze­ strzenny; teorie postępu, ewolucji czy rozwoju wskazywały na wymiar czasu. Przestrzeń świata i czas historii człowieka. Oddzielenie Volkskunde od Völker­ kunde można tłumaczyć historią etnografii/etnologii w różnych krajach. Ale dziś w obu z nich możemy stosować te same teorie i procedury. Antropologia wielo­ stanowiskowa może być stosowana w badaniach różnych kultur. A co ważniej­ sze, dawny podział na społeczeństwa prymitywne, plemienne, rozwijające się i uprzemysłowione, nowoczesne, przestał mieć rację bytu. Wiele prac przygotowała Pani Profesor po to, aby móc lepiej zrozumieć dys­ cyplinę i pomóc je j przetrwać: Etnologia. Wybór tekstów (1969) pod Pani re­ dakcją, uczestnictwo w Historii etnografii polskiej (1973), Wprowadzenie do etnologii (1974), redakcja i autorstwo rozdziałów w Metodach etnologii (1981). Czym je st dzisiaj dla Pani etnologia/antropologia kulturowa? Czy warto zabie­ gać o utrzymanie je j autonomii w zespole nauk zajmujących się kulturą, takich ja k socjologia, kulturoznawstwo, historia kultury, filozofia kultury? Już w 1958 roku w Londynie utwierdziłam się w przekonaniu, że między et­ nografią, tak jak j ą rozumieliśmy w Polsce, a zachodnią antropologią kulturową i społeczną jest jedna różnica: wymaganie stacjonarnych, co najmniej rocznych badań terenowych. Tego przekonania nie zmieniłam do dziś. Nasze badania były krótsze, z wielokrotnymi powrotami. Sami będąc „tubylcami”, nie musieliśmy uczyć się języka, a jedynie pogłębiać jego rozumienie. Byliśmy obyci z kultu­ rą, a dystans między kulturą wsi lub robotniczą a kulturą ludzi wykształconych pozwalał na zauważenie różnic. Nas w terenie też niejednokrotnie porażała „ob­ cość” kultury ludowej, tak jak dziś poraża nas „obcość” różnych grup skinhe­ adów, Gotów, złodziei etc. Nasze obecne badania terenowe stają się bardziej intensywne, połączone z zamieszkiwaniem przez dłuższy okres w miejscu ba­ dań, z uczestnictwem lub wręcz członkostwem w danej grupie. W Polsce takie badania stacjonarne jako pierwsza prowadziła Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1958). Obecnie podejmuje je znacznie większa grupa osób. Ten sposób badań, wyróżniający dyscyplinę, przejmują jednak dziś także, przynajmniej niektórzy, przedstawiciele innych nauk o kulturze. Już w latach 60. XX wieku zastosował go Włodzimierz Wincławski w badaniach wsi Ciche, po­ wiat Nowy Targ, oraz wsi podpłockiej, której nazwy nie pamiętam. �336 Zofia Sokolewicz W tradycyjnym systemie klasyfikacji nauk o odrębności danej dyscypliny sta­ nowił jej przedmiot i metoda. Ta ostatnia była bodajże ważniejsza od przedmiotu. Samo słowo „dyscyplina” nasuwa skojarzenia ze ścisłością postępowania, sposo­ bem systematycznie stosowanym. W dzisiejszej nauce następuje szybka wymia­ na informacji, umożliwiająca porównanie rezultatów badań. I to, co efektywne, jest przejmowane. Na konferencji EASA w Poznaniu w 2009 roku pewien młody socjolog z Gdańska domagał się od antropologów ścisłego określenia, czym an­ tropologia różni się od socjologii. Jego zdaniem, niczym. Wymienił tu szereg nazwisk antropologów, których uznał za socjologów. Był tam między innymi i Erving Goffman i Victor Turner. Zadziwiłam się. Dla mnie wszyscy wymienie­ ni, a zwłaszcza ci dwaj, byli niewątpliwie antropologami, których teorie wpły­ nęły na myślenie przedstawicieli różnych nauk humanistycznych, nie tylko so­ cjologii. Wystarczy wykazać pisma, w których w Polsce drukowano ich ważne, tłumaczone na język polski, teksty, między innymi czasopismo „Teksty Drugie”. Pamiętam Victora Turnera jako zdolnego ucznia Maxa Gluckmana, pamiętam też jego pierwszą, w ażną książkę, Schism and Continuity in an African Society... (Turner 1957). Rozwinął w swoich interpretacjach kultury ludu Ndembu Gluckm anowską teorię konfliktu, posługując się analizą przypadku {case). Wiele razy powoływałam się na nią w swoich wykładach. A tu - Victor Turner socjolog! Może jednak stoimy wobec przeklasyfikowania nauk i ich pól badawczych? Etnografia i antropologia to nauki XIX wieku. Dziś stawiamy trochę inne pytania badawcze. Nie wątpimy, że człowiek jako gatunek jest jeden, i że kultura jest jedna, w nieskończonej liczbie wariantów. Ta kwestia była ważna dla Malinow­ skiego, który walczył o uznanie równości wszystkich kultur, ale chyba - mam nadzieję - nie spędza nam dziś snu z oczu. W 1964 roku w Paryżu uczestniczyłam w dyskusji na ten temat. Zorgani­ zował j ą Robert Gessain (badacz Eskimosów). Oprócz niego w panelu zasiedli Pierre Alexandre, Eric de Dampiére, Michel Izard i Georges Balandier (socjolog, afrykanista). Izard badał w Plozevet w Bretanii system pokrewieństwa. Pytanie brzmiało: czy badając współczesny system społeczny w kraju cywilizacji zachod­ niej czuje się socjologiem czy antropologiem? A jak się podpisuje? Odpowiedział krótko: nie podpisuję się. Robię to, co do mnie należy. Zapamiętałam tę odpowiedź. Do pewnego momentu można było wyróżniać antropologię jako naukę o społeczeństwach plemiennych. Od czasu jednak badań Jeremy’ego Boissevaina, Paula Stirlinga, Laurence’a Wylie’go i wielu innych, a także zainteresowania socjologów krajami rozwijającymi się, jest to raczej nie­ możliwe. Podobnie rzecz ma się z etnografią, która wkroczyła w badania kultury współczesnej, niekoniecznie archaicznej, i nie ludowej. Czy Pierre Bourdieu był bardziej antropologiem czy socjologiem? A Ernest Gellner? A wielu, wielu innych? Zaklasyfikowanie nauki jest ważne ze względu na interesy reprezentującej j ą grupy ludzi. Od tego zależy jej miejsce w systemie instytucji naukowych, a za tym budżet etc., nie mówiąc o prestiżu. Dlatego jeszcze długo będziemy się spie­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 337 rać i walczyć o swoją niezależność. Chyba że zmieni się system badań nauko­ wych, co nie jest niemożliwe. Etnologia w pracach Pani Profesor je st nauką o zakresie i charakterze świa­ towym. To w Etnologii. Wyborze tekstów (1969) przez Panią zredagowanym po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskami niektórych etnologów/antropologów z zagranicy dotąd mi nieznanych - na studiach historii kultury materialnej nie mieliśmy przecież wykładów z historii etnologii czy omówień kierunków w świa­ towej antropologii współczesnej. To Pani przetłumaczyła i poprzedziła wprowa­ dzeniem pracę Kaja Birket-Smitha, Ścieżki kultury (1974). To Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez Panią Profesor, jako pierwsza w roku 1985 uzupełniła swą nazwę i stała się Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Jaka jest, zdaniem Pani Profesor, relacja między polską etnologią narodową a światową antropologią społeczno-kulturową? Czy etnologia polska „od zawsze ” była antropologią, czy też stała się nią z momentem uzyskania moż­ liwości stosowania tej nazwy i powinna spełnić określone warunki, aby na tę nazwę zasłużyć? Nie sądzę, by polska etnografia zawsze była tożsama z antropologią. Roman­ tyzm XIX-wieczny uczynił z niej klasyczną Volkskunde, naukę o kulturze lu­ dowej, zgodnie z Herderowską koncepcją kultury Volku. Ale już w końcu XIX wieku, wraz z wpływem ewolucjonizmu, niektórzy badacze, jak Jan Karłowicz, a potem Ludwik Krzywicki (pod wpływem Marksa i Engelsa) zaczynają m y­ śleć „antropologicznie”, to znaczy o kulturze ludzkości. Wspomniałam już Chatę polską Karłowicza i liczne tłumaczenia prac badaczy zachodnich, którzy przed­ miotem swego badania uczynili Świat i Człowieka. To Edward B. Tylor i Lewis H. Morgan zaszczepiali w nas myślenie antropologiczne, a ugruntował je w nas powrót do oświecenia, odrzucanego wcześniej przez romantyzm. Jego elementy widać wyraźnie u Eugeniusza Frankowskiego, a potem, po wojnie, w wykładach Witolda Dynowskiego. Ale tak naprawdę etnografia polska zaczęła stawać się antropologią dopiero po odrzuceniu wzoru ustalonego przez Moszyńskiego i Dobrowolskiego. Stało się to jasne w czasie „rewolucji” strukturalnej. Jej efektem było nie to, że wszy­ scy stali się strukturalistami, bo nie stali się nimi, ale to, że zburzono myślenie o kulturze jako zbiorze artefaktów, o zmianie jako następstwie zdarzeń, o rzeczy­ wistości, którą można niejako sfotografować z dystansu, o uprzywilejowanej po­ zycji badacza. W ielką rolę w tworzeniu tej nowej świadomości badaczy odegrały monografie terenowe: Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965) i Stare i nowe Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966). Każdy, lub prawie każdy, kto prowadził stacjonarne badania terenowe i odkrywał, w miarę swego pobytu na wsi, jej tajemnice, niezrozumiałe zachowania, stanowił podatny grunt dla przyszłego myślenia antropologicznego. Dlaczego? Dlatego, że nowo odkry­ �338 Zofia Sokolewicz tych faktów nie można było wyjaśnić starymi teoriami. Niektórzy z nas wracali do Malinowskiego, którego Dzieła zaczęły się ukazywać w latach 70. XX wieku, inni szukali inspiracji w „Current Anthropology” (od 1965 r.). Pojedyncze eg­ zemplarze prac Clifforda Geertza lub Jamesa Clifforda cenione były na wagę zło­ ta. Pamiętam, jak chyba pierwszy egzemplarz Clifforda The Predicament o f Cul­ ture... (Clifford 1988) przywiozła w 1988 roku z U SA A nka Kunczyńska-Iracka (a drugi, rok później, Zbigniew Benedyktowicz) i był on systematycznie dysku­ towany na jej seminarium. Do tego należy dodać rolę pisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, w którym drukowano liczne tłumaczenia tych tekstów zachod­ nich, które powodowały ferment, stawiały inne pytania. Bo w nauce w gruncie rzeczy chodzi bardziej o postawienie pytania niż o uzyskanie odpowiedzi. Myślę, że od tego czasu, od połowy lat 80. XX wieku, staliśmy się antropologiąjako całe środowisko. Ale staliśmy się antropologią, bo byliśmy na to przygotowani dzięki tak dziś krytykowanym Wielkim Narracjom, które ogarniały całą ludzkość, dzię­ ki oświeceniu, Marksowi, Krzywickiemu, Tylorowi, Morganowi i wielu, wielu innym. To nam pozwoliło na definiowanie przedmiotu badań antropologii jako kultury całej ludzkości. A także dzięki naszym wieloletnim badaniom terenowym i już wspomnianej niemożności ogarnięcia uzyskiwanych informacji aparatem pojęciowym starych teorii. Dla mnie było to powtórzenie sytuacji z XIX wieku, gdy świadectwa kupców, żeglarzy, misjonarzy o ludach kontynentów pozaeuro­ pejskich w pewnym sensie rozsadziły istniejące o nich stereotypy i przyczyniły się do powstania ewolucjonistycznej antropologii, antropologii Tylora, Morgana, Adolfa Bastiana, Edwarda Westermarcka, a potem Franza Boasa. Ten boom in­ formacyjny powtórzył się pod koniec XX wieku i, między innymi, spowodował powstanie polskiej antropologii. Jednym z kierunków zainteresowań Pani Profesor była i je st historia etnolo­ gii polskiej. Przed ponad półwieczem opublikowała Pani w „Ludzie” artykuł na temat wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny (Szyfelbejn 1955), znaczny był Pani udział w przygotowaniu Historii etnografii polskiej, liczne były artykuły omawiające działalność nauko­ wą wybitnych polskich etnologów. Czy historia ta ma znaczenie dla teraźniejszej etnologii polskiej? W jaki sposób powinniśmy z niej korzystać? Co do tego, że przeszłość, a więc i historia ma znaczenie dla teraźniejszości, wszyscy się zgadzają. Trudniejsza znacznie jest odpowiedź, w jaki sposób z niej korzystać. W odpowiedzi na poprzednie pytania zawarłam wiele uwag na ten temat. Je­ stem nadal przekonana, że to nie tylko aktualne, indywidualne wybory zdecydo­ wały o przesunięciu naszych zainteresowań w kierunku antropologii, ale także nasze znacznie wcześniejsze decyzje określające kierunek badań, źródła inspira­ cji etc., chociażby nasze zainteresowanie oświeceniem. Historia nauki, historia �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 339 etnografii, to nie tyle spis dat urodzin i działalności wielkich i małych zbieraczy folkloru, wydania ich książek, zjazdów i konferencji, manifestów etc., co zbiór pytań, które sobie stawiali i ich zmienność. To historia myślenia o kulturze, hi­ storia języka, w którym j ą opisywano i wszelkich wydarzeń, które ludzi pobu­ dzały do podejmowania wysiłków w kierunku jej zrozumienia. W opisie historii sztuki tak zwanej plemiennej ważne jest dla mnie przytaczane przez znakomi­ tego badacza sztuki afrykańskiej, Williama Fagga, powiedzenie jednego z jego rozmówców, wyrażające zdziwienie, że biali ludzie zbierają „martwe przedmio­ ty”. Tak określano maski, które poza rytuałem były „martwe” i poniewierały się w różnych miejscach. Ale ważny jest też dla historii naszej myśli „Manifest sur­ realizmu” André Bretona, który wyrażał zainteresowanie artystów, w tym tak wielkich, jak Pablo Picasso, sztuką pozaeuropejską, sztuką prymitywną. Sądzę, że nie jest dobrze, gdy historię etnografii traktujemy tout court. Trzeba j ą wiązać z wydarzeniami i nurtami świata całej nauki, całej cywilizacji. Inaczej patrzy się na nią z pewnego dystansu, co już jest moim przywilejem i mego szanownego rozmówcy, profesora Zbigniewa Jasiewicza, a inaczej z per­ spektywy osoby, która sądzi, że coś zmienia, coś tworzy tu i teraz, niezależnie (?!) od swoich poprzedników. Mogę tak pisać, bo sama znam to uczucie, i czasy, kiedy wydawało mi się, że nie ciąży na mnie brzemię historii, nie są aż tak bar­ dzo odległe. Moje wczesne niedocenienie historii łagodnie korygowała profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, autorka najbardziej syntetycznego i najlepszego po dziś dzień ujęcia historii etnografii i etnologii w Polsce. Jej zaprzyjaźnienie się z historią widoczne jest w jej odpowiedzi na ankietę profesora Jasiewicza, dru­ kowanej w „Ludzie”, już pośmiertnie, w 1995 roku (Kutrzeba-Pojnarowa 1995). Dlatego dziś, z dystansu, jestem w stanie docenić wpływ „rewolucji struktu­ ralnej” na nasze stawanie się antropologią, podczas gdy w momencie jej dziania się doceniałam tylko znaczenie postawienia nowych pytań. Po prostu, pewne rze­ czy widzi się lepiej z perspektywy czasu. I to jest zapewne źródło różnicy będącej u podstaw mego zainteresowania historią nauki. W Historii etnografii polskiej i szeregu artykułów na ten temat interesowała mnie przede wszystkim zmienność pytań stawianych sobie przez różnych badaczy. To, o czym piszę dzisiaj, często w konwencji wspomnieniowej, jest próbą uświadomienia sobie, a może i innym, tego, jak indywidualne działania i wybory składają się na łańcuch przyczynowo­ -skutkowy wydarzeń, zwanych historią nauki. Nie znalazłem w opublikowanym pisarstwie Pani Profesor zbyt wielu śladów udziału w polemikach naukowych. Recenzje umieszczane w czasopismach do­ tyczą głównie prac zagranicznych. Wiem natomiast, ja k uważnie przyjmowane były krytyczne uwagi Pani wypowiadane przy różnych okazjach i umieszczane w recenzjach prac doktorskich i habilitacyjnych oraz w opiniach towarzyszących procedurom profesorskim. Spełniały ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniego poziomu intelektualnego etnologii. Również prace Pani Profesor były poddawa­ �340 Zofia Sokolewicz ne krytycznej ocenie, choćby przez profesora Józefa Chaiasińskiego. Jaki jest stosunek Pani Profesor do krytyki naukowej? Jakiej krytyki naukowej potrzebuje etnologia i szerzej cala nauka? Rzeczywiście, nie wchodziłam w polemiki naukowe. Krytyczny stosunek do dorobku naukowego przyszłych doktorów, docentów i profesorów należał po prostu do moich obowiązków. I starałam się uwzględniać w tej krytyce pozycję teoretyczną zajmowaną przez autora. Na pewno nie przeprowadzałam jej z mo­ ich własnych pozycji. Oczekiwałam, że autor-badacz będzie konsekwentnie re­ alizował swoje założenia i cele. Co do krytyki Józefa Chaiasińskiego dotyczącej mojej interpretacji teorii Radcliffe-Browna, to pozostałam przy swoim zdaniu. Biorąc pod uwagę cykl w y­ dawniczy i długie czekanie na ewentualną odpowiedź, uznałam za bezprzedmio­ towe wchodzenie w dyskusję. Przy jej końcu zapewne nikt by nie pamiętał, co było jej początkiem. Ale uraziło mnie, że nie zechciał zauważyć nowych akcen­ tów w tym podręczniku ( Wprowadzenie do etnologii) wyrażających się między innymi w doborze ilustracji i łączeniu problematyki społeczeństw plemiennych i chłopskich. Edwardowi Pietraszkowi odpowiedziałam na łamach „Etnografii Polskiej”, że nie ma racji. Różnice między nami wynikały niewątpliwie z przyję­ cia innej perspektywy - stąd jego niezrozumienie kwestii antropogenezy. Mogę złośliwie dodać, że gdy przyjęła j ą w swoim podręczniku Ewa Nowicka, to żad­ nemu z socjologów to nie przeszkadzało. Uwagi Ryszarda Dyoniziaka dotyczące teorii znanego niegdyś językoznawcy, Maxa Mullera, mogłam traktować jedynie jako dowód jego niedokształcenia - po co więc miałabym mu odpowiadać? Parę razy przymierzałam się do poprawionej wersji mego podręcznika, ale jego kon­ cepcja, w miarę upływu czasu, okazała się przestarzała, więc nie było sensu go poprawiać. Natomiast bardzo brałam sobie do serca krytykę ze strony profesora Dynowskiego i profesor Kutrzeby-Pojnarowej, a także uwagi studentów, które uwzględ­ niałam w treści moich wykładów. Słuchałam ich uważnie. Cenne były zwłaszcza dyskusje w trakcie tak zwanej rewolucji strukturalnej. Krytykę wyobrażałam sobie jako dyskusję zmierzającą do możliwie najbar­ dziej klarownego przedstawienia badanego problemu i sposobów jego rozwiąza­ nia. Dlatego jest ona skuteczna, gdy odbywa się „na gorąco”, wtedy, gdy autor pracuje nad nim. Cenię sobie bardzo międzynarodową krytykę w czasopismach, jak „Anthropology Today”, „Current Anthropology”, „Journal o f the Royal A n­ thropological Institute”, „Social Anthropology” (organ EASA) - publikują one artykuły recenzyjne szybko, zanim praca się zestarzeje. Brak krytyki naukowej w okresie PRL był, sądzę, spowodowany także obawą, że zostanie źle zrozumia­ na i zaszkodzi kolegom, zwłaszcza młodym. Dlatego powinna odbywać się na forum wewnętrznym. To były skomplikowane sprawy, nieraz mające polityczne konsekwencje. Już pod koniec PRL, we wczesnych latach 80. XX wieku, w gro­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 341 nie archeologów odbyła się gorąca dyskusja w IHKM PAN nad wypowiedzią Lecha Leciejewicza o pracach Witolda Hensla nad etnogenezą Słowian! I chy­ ba został on zawieszony w prawach pracownika Instytutu. Jego krytyka miała rzutować na historyczne uzasadnienie naszego prawa do obecnych granic i była niezgodna z racją stanu. Jej część była publikowana w „Ludzie”, a ja pamiętam ponure posiedzenie Rady Naukowej IHKM, na którym Leciejewicz próbował się bronić. Tak więc krytyka bywała politycznie niebezpieczna. I pewnie to do­ świadczenie ilustruje przyczyny jej niedoceniania. Bo tak naprawdę konieczne są obydwa rodzaje krytyki - ta w mniejszych, wewnętrznych gronach i ta obejmu­ jąca szersze środowiska. Ale sama już nie wypowiadam się krytycznie na łamach czasopism, prasy, bo boję się, że może nie zdążę otrzymać odpowiedzi. Dlatego staram się rozwijać krytykę na seminarium magisterskim i w nieformalnych kon­ taktach z moimi młodszymi kolegami. W roku 1991 została Pani Profesor powołana na stanowisko dyrektora Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Już poprzednio jednak zwróciła Pani uwagę, kierując „resortowym ’’programem naukowym „Podstawy kultury europej­ skiej”, na nowe pole badawcze - integrującą się Europę. Z tych zainteresowań wy­ rosło kilkanaście artykułów na temat subsydiamości, suwerenności, obywatelstwa, ale również polityki kulturalnej Unii Europejskiej i Rady Europy. Czy etnolog/antropolog kulturowy zajmujący się takimi zagadnieniami nie staje się politologiem, kulturoznawcą czy nawet politykiem? Gdzie znajdują się granice poszczególnych dyscyplin ijaka jest granica między nauką a polityką? Moja droga do Europy prowadziła przez Uniwersytet Otwarty, Bałkany i pro­ blem resortowy „Podstawy kultury europejskiej”. W 1974 roku okazało się osta­ tecznie, że nabyta w stepie mongolskim alergia uniemożliwia mi wyjazdy do Mongolii. Była po prostu niebezpieczna. I wtedy, szukając nowego pola działa­ nia, napotkałam na swej drodze Uniwersytet Otwarty. Zaczęło się anegdotycznie. Dwie studentki psychologii chciały studiować równolegle etnografię. Kierownik Biura Spraw Studenckich odmówił, pisząc na ich podaniach, że psychologia nie ma nic wspólnego z etnografią. Ogarnęła mnie wściekłość. Uzbrojona w tom Völker­ psychologie Wilhelma M. Wundta (1904), udałam się do Rektora i wykrzyczałam ze złością, że chciałabym, aby ten cholerny Uniwersytet stał się Uniwersytetem Otwartym, a tu muszę respektować decyzje niedouczonych urzędników. Rektor zniósł m oją wściekłość spokojnie i powiedział: daję pani dwa tygodnie czasu na opracowanie koncepcji Uniwersytetu Otwartego. Był rok 1976! Powstało wtedy grono zapaleńców: Anna Przecławska, dziekan Wydziału Pedagogiki, Andrzej Ka­ jetan Wróblewski, fizyk teoretyk, późniejszy nasz rektor, Hanna Dobrowolska, bio­ log i ja. Żadne z nas nie miało pojęcia, co to jest Uniwersytet Otwarty. Taki Uniwersytet powołała w Londynie w 1969 roku królowa brytyjska na wniosek Harolda Wilsona, przywódcy Labour Party. Działa od 1970 roku, przyj­ �342 Zofia Sokolewicz mując dorocznie około 100 tysięcy studentów i zaliczając się do pierwszej setki uni­ wersytetów światowych. Ale o tym dowiadywaliśmy się stopniowo. W końcu lat 70. XX wieku nie było jeszcze ożywionej wymiany informacji naukowej. Z praw­ dziwym Uniwersytetem Otwartym zetknęłam się w 1988 roku w Cambridge, gdzie konkurował on z czcigodnymi college’ami Uniwersytetu w Cambridge. Stan wojenny przerwał nasze prace. Sama idea była długo przedmiotem gry politycz­ nej, a także niezrozumienia, o co chodzi. A chodzi o to, by każdy, kto wyrazi taką chęć, mógł studiować na Uniwersyte­ cie, stosownie do swoich możliwości czasowych, obciążenia pracą, oddalenia od siedzib uniwersytetu. Oznaczało to stworzenie: 1. programów, które można było elastycznie studiować, kawałek po kawałku, nawet przez wiele lat; 2. przygoto­ wanie zestawu materiałów dydaktycznych, multimedialnych, które tworząc tak zwany Kit, można by dostarczać nawet tym studentom, którzy znajdowali się na przykład na statku rybackim, gdzieś pod kołem podbiegunowym; 3. zorganizo­ wanie grupy tutorów, którzy telefonicznie utrzymywaliby kontakt ze studentem, sprawdzali nadsyłane przez niego prace kontrolne etc. To było, nawet w bogatej Wielkiej Brytanii, gigantyczne przedsięwzięcie, znacznie większe od rozwiniętych tam przy wszystkich uniwersytetach Extra­ -Mural Studies, w których zresztą czynnie uczestniczyli antropologowie z Ro­ yal Anthropological Institute. Ale się udało, podobnie zresztąjak, nieco później, Hiszpanom i Holendrom. O tym dowiedzieliśmy się jednak dopiero w drugiej połowie lat 80. XX wieku. W 1985 roku generał Wojciech Jaruzelski zagrał populistyczną kartą i - po artykule Piotra Sarzyńskiego w „Polityce” - zdecydował się pozwolić Uniwer­ sytetowi Warszawskiemu na otwarcie Uniwersytetu Otwartego. Musieliśmy jed ­ nak zacząć skromniej. Powstało wtedy na Wydziale Historycznym UW Studium Kształcenia Otwartego, którym kierowałam do 1996 roku. Potem przekształco­ no je w Centrum Multimedialnej Edukacji, przerywając tworzącą się tradycję, by wreszcie, z inicjatywy młodej entuzjastki z Wydziału Pedagogiki, Kasi Lubryczyńskiej, wrócić do pierwotnej idei. Tym nowym wysiłkom przyglądam się z dystansu - z braku sił, ale z w ielką radością. Piszę o tym dlatego, bo była to dla mnie droga do edukacji europejskiej. Za­ wsze przywiązywałam w ielką wagę do edukacji, widząc w niej zarówno klucz do dobrobytu narodu, jak i drogę do samorealizacji jednostki. Nie bez powodu, u progu dorosłego życia chciałam po prostu zostać nauczycielką. Dlatego przy­ wiązywałam taką wagę do dydaktyki w etnografii, szukając nowych sposobów nie tylko nauczania, ale i wspólnego uczenia się - czemu miały służyć wymy­ ślone przeze mnie, i wspaniale realizowane przez moich kolegów, „laboratoria etnograficzne”, to znaczy czterosemestralne zajęcia, których celem było przejście przez studenta drogi od postawienia pytania, przez badania w terenie, do końco­ wego raportu z uzyskanych rezultatów. Zastąpiły one w Warszawie ćwiczenia przypisane różnym przedmiotom, co nie dawało możliwości scalenia wiedzy. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 343 Niewątpliwie przez całe życie, niezależnie od sytuacji politycznej, uważałam, że jestem zobowiązana do jak najlepszego wykonywania moich obowiązków, to jest kształcenia ludzi o otwartych umysłach. I to sprawiało mi i nadal sprawia wielką radość. Ale pytanie dotyczyło Europy. Otóż, gdy musiałam zrezygnować z badań w Mongolii, zaczęłam, równolegle z pracą nad Uniwersytetem Otwar­ tym i edukacją europejską, zastanawiać się nad możliwością współpracy z kraja­ mi słowiańskimi: Jugosławią i Bułgarią. Było to dla mnie fascynujące spotkanie z różnymi nacjonalizmami: serbskim, macedońskim i bułgarskim. Nie pisałam o tym, by nie sprawiać przykrości moim kolegom z tamtych krajów. Byli tak mocno zaangażowani w badanie odrębności swoich kultur. Swoją „bułgarskość” wysysali z mlekiem matki, tak jak my „polskość”. Nie zapomnę słów bułgarskiej muzykolożki, wypowiedzianych w pociągu z Macedonii do Sofii, po konferen­ cji naukowej: „To zabawne uczestniczyć w konferencji prowadzonej w gwarze”. Gwarą był dla niej macedoński. To był żywy obraz Herderowskiej koncepcji kultury Volku i było to potwierdzenie, że proces tworzenia narodów nie skoń­ czył się, że wciąż trwa. Prace etnografów krajów słowiańskich nad etnografią Słowiańszczyzny prowadzone pod przewodnictwem Juliana W. Bromleja, dy­ rektora Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja w Moskwie, zawaliły się, gdy Bułgarzy, nie godząc się na uznanie Macedonii, opublikowali sami odrębny tom Bułgarzy. I wystąpili z redakcji, gdy w Ogólnosłowiańskim Atlasie Językowym uznano język macedoński za odrębny język, a nie tylko gwarę języka bułgarskie­ go. Etnografowie bułgarscy, serbscy i macedońscy podchodzili do tych spraw z wielkimi emocjami. Dla badacza z zewnątrz było to fascynujące. I to utorowało m oją drogę do Europy. W połowie lat 80. XX wieku Katedra Etnografii potrzebowała gwałtownie pieniędzy. Nasze grupy laboratoryjne były kosztowne ze względu na wyjazdy. Nie było też funduszy na badania. Problem węzłowy „Polska kultura narodowa, jej tendencje i percepcja”, w którego pracach uczestniczyliśmy od początku, to jest od 1975 roku, zmieniał nieco profil, nie było też pewności, że zostanie za­ twierdzone jego przedłużenie na następne pięć lat. Wymyśliliśmy więc temat „Podstawy kultury europejskiej” jako problem re­ sortowy, skupiający nauki humanistyczne i społeczne. Złożyliśmy też propozycję współpracy innym uniwersytetom: Jagiellońskiemu, Poznańskiemu, Łódzkiemu, Toruńskiemu, Wrocławskiemu. Projekt został odrzucony. Zaprzyjaźniony urzęd­ nik powiedział mi, że stało się tak na skutek opinii generała Zenona Kiszczaka. Miał on powiedzieć (a może i napisać?), że zespół koordynacyjny nie gwarantuje lojalności politycznej. W zespole inicjatorów byli Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Juliusz Bardach, Jerzy Gąssowski, Jerzy Okulicz-Kozaryn, Jerzy Axer i ja. Ale w 1986 roku odbyło się w Budapeszcie Forum Europejskie poświęcone kulturze, zorganizowane przez ówczesne EWG. Generał Jaruzelski postanowił poprawić swój wizerunek. Po powrocie naszej delegacji, w połowie 1986 roku, �344 Zofia Sokolewicz dostałam wiadomość z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, że mamy natych­ miast uruchomić problem! Dostał sygnaturę III/33. Nasz zespół wzbogacił się o znakomite nazwiska: Anna Czekanowska-Kuklińska, Krzysztof Kwaśniewski, Jan Jerschina, Stefan Amsterdamski, Stanisław Sierpowski, Sławomir Kalembka, każda z tych osób z zespołem. Odbył się szereg międzynarodowych konferencji i, najważniejsze, próbowaliśmy ująć całościowo kulturę europejską, skupialiśmy badaczy zainteresowanych tym problemem. To wtedy doszłam do przekonania, że naszym, to jest antropologów, zadaniem jest zająć się tymi mechanizmami i instytucjami, które gwarantowały wymianę myśli i idei w całej Europie. Nazwałam je umownie „infrastrukturą kultury”. Były to między innymi szlaki i centra handlowe, szlaki pielgrzymkowe i ośrodki kultu, uniwersytety i struktury edukacyjne, wszystkie z nich charakteryzowały się długim trwaniem (w rozumieniu Ferdynanda Braudela) i trwały mimo wojen, zmian dynastycznych, kryzysów gospodarczych, a zniszczone klęskami żywio­ łowymi potrafiły się odrodzić. W 1990 roku skończyło się finansowanie problemu. Zespół koordynacyjny z UW postanowił więc wystąpić z wnioskiem o utworzenie Centrum Europej­ skiego, jednostki międzywydziałowej, o celach badawczych i dydaktycznych. Wniosek Wydziału Historycznego spotkał się wtedy z podobną inicjatywą Wy­ działów Prawa i Ekonomii, które były zainteresowane EWG. Nie były więc to identyczne wnioski i na posiedzeniu Senatu UW musiałam stoczyć trudnąbatalię o uwzględnienie kultury w projekcie Centrum. Prawnicy - podobno humaniści - nie byli o tym przekonani! Wspierał mnie prof. Andrzej Zawiślak, późniejszy minister przemysłu i handlu w solidarnościowym rządzie. Udało się! Byłam wicedyrektorem, dyrektorem, członkiem i przewodniczącą Rady N a­ ukowej Centrum. Dostaliśmy siedzibę po Wyższej Szkole Milicji (której rek­ torem był naczelny „Nowych Dróg”, Walery Namiotkiewicz), meble po hotelu partyjnym, które sami przemalowaliśmy na czarno, by ukryć ich zużycie, za­ pewnienia z Komisji EWG, że dostaniemy jakieś ich wydawnictwa do biblioteki. Skrzyknęliśmy zainteresowanych i rozpoczęliśmy rekrutację. W roku 1997 wycofałam się z pracy administracyjno-organizacyjnej w Cen­ trum ze względu na chorobę mojej Matki. Ale jestem z nim do dziś emocjonalnie związana i podejmuję merytorycznie istotne wysiłki, by ugruntowywać tam zna­ czenie antropologii. Ojej miejsce trzeba zawsze walczyć. Pozycja prawa i eko­ nomii jest jasna, politolodzy w obecnym klimacie dyskusji politycznych są „na fali”, mimo ewidentnego braku warsztatu. Socjologia jest uznawana, choć nie zawsze uważana za konieczność, o antropologię wciąż należy walczyć. A prze­ cież od drugiej połowy lat 80. XX wieku antropologowie prowadzili już znaczą­ ce badania integracji europejskiej i - szerzej - kultury europejskiej. Nazwiska Jerem y’ego Boissevaina, Erica R. Wolfa, Marca Abélèsa, Irene Bellier, Maryon McDonald, Michaela Herzfelda, Michaela Jacksona i wielu innych były już do­ brze znane, działała ECSA - European Community Studies Association, działa­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 345 ło Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA, od 1989 r.). Badania procesu integracji europejskiej były prawdziwym wyzwaniem dla antro­ pologów. Przeniesienie przez Boissevaina w 1958 roku zasady intensywnej pracy terenowej na Maltę to był dopiero początek. Takie badania ujawniały mechani­ zmy tworzenia norm więziotwórczych i ich instytucjonalizację, system sankcji społecznych, sposoby realizacji wartości, i to, co Malinowski nazywał „imponderabiliami” życia codziennego. Były prowadzone w duchu idei Malinowskiego i Firtha. Tymczasem następowało przesunięcie pola badań antropologicznych w kierunku mechanizmów tworzenia kultury, powstawania różnic jednostko­ wych i grupowych i ich interpretacji, ich instytucjonalizacji, nadawania znaczeń i symbolizacji, komunikowania się i samorealizacji jednostki, zgodnie lub prze­ ciw przyjętemu kanonowi wartości. Wzorem i inspiracją stawały się książki Mary Douglas, Benedicta Andersona, Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda, a indywidu­ alne drogi wypracowywali sobie Michael Herzfeld, Michael Jackson, Kirsten Hastrup, Pnina Werbner. Kultura w ich ujęciu nie opierała się na ramach stwo­ rzonych przez strukturę społeczną (choćby to miał być system pokrewieństwa, tak jak postulował Malinowski), ale dzięki systemowi znaczeń tworzyła wspól­ noty komunikowania się. Tego typu badania, prowadzone w Europie, nastręczały szczególnie dużo trudności metodologicznych, stanowiły prawdziwe wyzwanie. Projekt badania infrastruktury kultury, który opracowałam dla problemu „Podsta­ wy kultury europejskiej”, został wykorzystany przeze mnie do wykładu „Antro­ pologia Nowej Europy”. Nie miałam wątpliwości, że znacznie różni się pom y­ słem od ujęć socjologicznych czy politologicznych. Zadawałam sobie pytanie, czy nie jest to przypadkiem bardziej historia kultury niż antropologia. I doszłam do wniosku, że nie. Tym, co różni mój wykład od wykładu z historii kultury, jest przede wszystkim punkt wyjścia. To pytanie, co dziś łączy kulturę europejską i co zdecydowało o jej obecnym kształcie. Zdecydowały o tym ogarniające co­ raz szersze połacie Europy mechanizmy wymiany idei, mobilność ludzi, różna w różnych epokach, ale zawsze znaczna, sieci miejskie, handlowe, kulturowe, edukacyjne, style artystyczne i estetyczne, filozofia. Badając wynalazki specy­ ficznie europejskie, jak miasta powstałe po XI wieku, uniwersytety, prawa czło­ wieka, instytucje demokratyczne i obywatelskie, antropolog stawia inne pytania niż politolog lub socjolog. Antropolog przecież wychodzi w badaniu od tego, co tw orzą i jak to przeżywają zwykli ludzie w swoich wspólnotach rodzinnych, lokalnych, religijnych, etnicznych etc. Antropolog korzysta z doświadczeń po­ przedniej generacji, skupionej na całościowych (monograficznych?) badaniach małych społeczności, by dopiero potem, wzorem Geertza, sytuować je wobec wspólnot o ponadlokalnym czy wręcz globalnym charakterze. Mało mnie m artwią granice między naukami, czemu już dałam wyraz w tym tekście. Kulturoznawcy, jak do tej pory, bardziej zajm ują się kulturą tworzoną dzięki mediom, kulturą popularną - taka jest w końcu geneza kulturoznawstwa, że zajęli pole popkultury. Podobnie do antropologów zajm ują się treściami kul­ �346 Zofia Sokolewicz tury, ale ich podstawowym źródłem jest tekst pisany, śpiewany etc. Niektórzy z antropologów kontynuują trend z lat 70. XX wieku, posługując się także kate­ gorią tekstu kultury. Zyskała ona wielkie poparcie w Writing Culture... i semina­ rium w Santa Fe (w 1984 r.). Ja sama wiążę antropologię z kategorią działania, sprawstwa. W moim rozumieniu to między innymi dzieli nas od kulturoznawców. A gdy dochodzi do wymiany idei, pomysłów, kategorii, nawet metod, to chyba nic złego się nie dzieje. To normalny proces w nauce. Trudniej mi odpowiedzieć na pytanie o związek nauki z polityką. Z czasów PRL wyniosłam wręcz alergię na przypisywanie jakimkolwiek twierdzeniom znaczenia politycznego. W tamtych czasach wszystko było polityką. Wykluczona była neutralność, obiektywizm. A o tym marzyłam. Tymczasem właśnie w antro­ pologii zachodniej utrwaliło się przekonanie, że nasza działalność badawcza ma charakter polityczny. Już w latach 70. XX wieku zetknęłam się ze szwajcarskimi i francuskimi antropologami, którzy twierdzili, że na przykład w Ameryce Połu­ dniowej niebezpiecznie jest być antropologiem, że wielu z nich ginie z powodu oskarżeń o działania na korzyść Indian i latynoskich rolników, uświadamiania im ich praw i informowania o prawnych drogach dochodzenia do sprawiedliwo­ ści. Jean Copans przywiózł w 1978 roku do Warszawy książkę Anthropologie et impérialisme (Copans, dir., 1975), z wypowiedzią samego M aurice’a Godeliera na temat kolonializmu. Sytuacja Indian w Ameryce Południowej była mi zna­ na, wiedziałam, że praktycznie wszędzie ludność rdzenna była źle traktowana, a w mateczniku demokracji, w USA, Indianie pełne prawa obywatelskie uzyskali dopiero w toku reform integracyjnych w 1964 roku. O Indianach Ameryki Łaciń­ skiej pisał Zbigniew Marcin Kowalewski, jeden z „młodych gniewnych” lat 60. XX wieku z Łodzi. Ale mimo tej wiedzy, znużona jej upolitycznieniem w PRL, w duchu dążyłam do neutralności nauki. I po 1989 roku stanęłam twarzą w twarz z moimi młodymi kolegami, między innymi z „(op.cit.,)”, którzy wiedzę i naukę łączyli z władzą (Michel Foucault), którzy, jak Teun A. van Dijk, tworzyli teorie ujawniające manipulacje językowe w komunikacji, umożliwiające podporządko­ wanie sobie ludzi. Po lekturze Victora Klemperera (1983) nie było to właściwie nic nowego. Ale mimo to nie mogę się pogodzić z istnieniem tak ścisłej zależ­ ności między wiedzą, nauką i władzą. Zostałam wychowana na wzorze „czystej” nauki, zostałam tym naznaczona. I zbyt często spotykałam się z nadużywaniem nauki przez władzę, by do końca nie bronić tej, nawet iluzorycznej, niezależno­ ści. To bardzo bolesne. Czy naprawdę nie mogę badać procesu integracji europejskiej, nie opowiada­ jąc się ani po stronie euroentuzjastów, ani eurosceptyków? Czy przyjęcie zało­ żenia o istnieniu wspólnych cech kultury europejskiej stawia mnie po jednej ze stron? Muszę zaprotestować, choć wiem, że polityka kulturalna państwa człon­ kowskiego Unii Europejskiej wpływa na ludzką świadomość, że to, jak traktu­ jem y nasze dziedzictwo kulturalne, współdecyduje o naszych postawach wobec projektów integracyjnych. Ale staram się to konstatować, unikając, jak ognia, �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 347 emocji. I trzymając się od politycznych działań tak daleko, jak to tylko możliwe. Czy to znaczy, że jestem Piłatem? Może raczej staram się realizować Weberowski postulat niewartościowania tego, co m ów ią twierdzenia naukowe. Widocznie, uznając nowe kierunki badań, nowe pytania, nowe propozycje metodologiczne, nie mogę się z nimi całkowicie identyfikować, pozostając wierna temu, co przy­ jęłam w młodości. Można nauczyć się wielu języków (w tym teoretycznych), ale tylko j eden j est j ęzykiem rodzimym. Integrująca się Europa i jej badanie to rzeczywistość i problematyka o niezwy­ kłej doniosłości dla nas wszystkich. Włączając się w te badania potwierdziła Pani konieczność zajmowania się w ramach etnologii także sprawami uznawanymi przez opinię społeczną za ważne. W artykule zamieszczonym ostatnio w „(op. cit.,).” znalazłem Pani stwierdzenie: „Nie ma odpowiedzialności etnografii, je st indy­ widualna odpowiedzialność etnografów ”. Na czym polega zatem odpowiedzial­ ność etnografii za przygotowanie owych indywidualnie odpowiedzialnych etno­ grafów? Sądzę, że słowem kluczem jest tu „otwartość”. Przypomina mi się w tym m o­ mencie tytuł książki Maxa Gluckmana Closed Systems and Open Minds... (Gluckman 1964). Dowodził on, że nie jest błędem badanie społeczeństw jako syste­ mów, ale błędem jest zamykanie się na ich dynamikę, indywidualne przypadki etc. Wszystkie instytuty etnografii/etnologii i antropologii kulturowej w Polsce stanowią część jednego systemu edukacyjnego. Ale nasze nauczanie jest różne, na szczęście. Zapewniamy dzięki temu różnorodność. Różne podejścia do kul­ tury pozwalają na wielokierunkowe jej badania. Wtedy okazuje się, że jedne są bardziej efektywne w tym sensie, że lepiej wyjaśniają nam rzeczywistość, inne mniej. Dochodzi do naturalnej selekcji. W czasach PRL, jak już wspomniałam, dochodziło do prób ujednolicenia programów ze strony państwa. Spaliły one fak­ tycznie na panewce. Teraz mamy też dążenia do pewnego ujednolicenia w skali Unii Europejskiej, podyktowane chęcią ułatwienia studentom przenoszenia się z uczelni na uczelnię, z możliwością zaliczania dotychczasowego okresu i treści studiów. Wyraża się to między innymi w nowym typie sylabusów, przedmiotów oferowanych przez uczelnię. Budzą one silne protesty ze strony kadry nauczają­ cej, obawiającej się zbytniego ujednolicenia, odejścia od tak ważnych na studiach programów autorskich, podporządkowania się biurokracji. Tak więc różnorod­ ność byłaby drugim słowem-kluczem w edukacji etnografów. A wrogiem tak rozumianej otwartości i różnorodności byłby wszelkiego rodzaju fundamenta­ lizm naukowy podparty wyborem jednej, tylko prawdziwej, drogi i wiary w nią. Współczesny antropolog powinien znać szereg języków teoretycznych, umieć posługiwać się nimi i ważyć rezultaty. Nie myślę tu o skrajnym relatywizmie poznawczym, ale o realizmie. Nikt z nas nie ma monopolu na prawdę, jednak wszyscy do niej dążymy, każdy według swej najlepszej wiedzy. W tej sytuacji �348 Zofia Sokolewicz wymiana informacji o sposobach badania i ich rezultatach, wymiana myśli, życz­ liwa refleksja nie dyskredytująca innych teorii a limine, ale jednak krytyczna, byłaby niezwykle ważna. Mamy obecnie w świecie coraz częściej do czynienia z takim dialogiem. Kie­ dyś, gdy Malinowski w Culture, w haśle do International Encyclopaedia o f So­ cial Sciences, odsądził od czci i wiary szkołę kulturowo-historyczną, zamknął tym samym drogę do jakiejkolwiek wymiany myśli między funkcjonalizmem a tą szkołą. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie byłaby ona bezowocna. Po­ dobnie nie było dialogu między Moszyńskim i Dobrowolskim, i większością ich uczniów. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, osoba dialogu, była tu na pewno jednym z nielicznych wyjątków. Ważne jest, by zrozumieć racje drugiego człowieka: naszego rozmówcy, na­ szego kolegi. Ale w tym celu trzeba się nieco, a czasami dużo, natrudzić. Trzeba odsłonić przesłanki jego rozumowania i na chwilę zawiesić swoje własne. Jest to trudne. Rewolucje rzadko są aksamitne, te w nauce też bywają gwał­ towne, o czym świadczy nasza własna historia. Czy zmiana może dokonać się bez egzekucji przeciwnika, hasła „zabić ojca”, zdyskredytowania przeszłości? Gdyby za taką zmianę uznać Writing Culture..., to chyba tak. Po prostu wiele osób do niej dojrzało, widząc, że wyczerpują się możliwości eksplanacyjne do­ tychczasowych teorii. Tak więc historia etnologii jest przedmiotem, który może doskonale wprowa­ dzać właśnie w ową różnorodność podejść, przyszłych i obecnych. Tylko musi być ujęta jako kolejne wyłanianie się pytań badawczych, ich odnoszenie do ogól­ nej sytuacji nauk w danym okresie, poszukiwanie sposobów rozwiązania proble­ mów metodologicznych. To musi być bardzo dynamicznie ujęta historia, wycho­ dząca od dzisiejszych naszych dylematów, niekoniecznie od Homera i Herodota, choć o nich też nie można zapominać. Widzę historię etnologii niejako ewolucję myślenia o ludzkiej różnorodności, przegląd kolejnych definicji kultury, ale jako proces selekcji i wyborów dokonywanych przez kolejne pokolenia uczonych, bez względu na to, czy się nazywali etnografami, etnologami czy antropologami, teo­ rii wyjaśniających powstanie różnic w obrębie kultury ludzkiej i przydawania im znaczeń. A niestety, i różnice i znaczenia miały zazwyczaj polityczne konotacje. Tak ja k rozległy je st zakres zainteresowań badawczych Pani Profesor, tak równie szerokie są plany dalszych prac. Oczekujemy dzieł interesujących i waż­ nych. Czy będą to prace z zakresu antropologii integrującej się Europy, antropo­ logicznej teorii kultury czy historii etnologii? Co je st obecnie przedmiotem Pani szczególnego zainteresowania? Moje ostatnie teksty, zarówno do tomu ofiarowanego Ani Zadrożyńskiej (So­ kolewicz 201 Ob), jak i do „Etnografii Nowej”, poświęconej Jackowi Olędzkie­ mu (Sokolewicz 201 Oa), m ają charakter wspomnieniowy, podobnie jak niniejszy �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 349 tekst. Przerwałam na chwilę swoje prace nad polityką kulturalną Unii Europej­ skiej i Rady Europy. Wróciłam jednak do „obywatelstwa i narodowości”, dzięki konferencji w SWPS. To ciekawe, jak szybko zmienia się rzeczywistość wokół nas. Gdy w drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęłam swoją refleksję na ten temat, wydawało mi się, że wcielenie w życie idei społeczeństwa obywatelskiego rozwiąże wszelkie problemy grup mniejszościowych. Będziemy obywatelami! Gdy w Traktacie z Maastricht (1992 r.) zawarto artykuł o obywatelstwie europej­ skim, sądziłam, że to dalszy krok w tym kierunku i powtarzałam za Edwardem Shilsem, że społeczeństwo obywatelskie to odpowiedź na wielokulturowość. Ale po latach stało się jasne, że były to płonne nadzieje, że tak się nie stało! Wokół obywatelstwa toczą się spory, państwa narodowe prowadzą politykę restrykcyjną w tym zakresie, obywatelstwo Unii Europejskiej nie ułatwiło rozwiązania sytu­ acji Romów we Francji w 2010 roku i ponownie szukamy lepszych rozwiązań. Od lat 90. XX wieku, w związku z pracą w Centrum Europejskim, zaintere­ sowałam się kulturowymi kontekstami praw człowieka. Ich wprowadzenie do praktyki życia politycznego i społecznego w Polsce bardzo nas zmieniło. Nie wyobrażam sobie spraw o molestowanie seksualne dzieci w rodzinie lub przez osoby z zewnątrz w latach 60. czy 70., nie dlatego, że Polską rządzili komuniści, ale że opinia publiczna (i prawo) kwalifikowała te przestępstwa jako sprawę ro­ dzinną. A teraz mówimy o godności dziecka nie tylko w duchu nauczania Jana Pawła II, ale na skutek oddziaływania praw człowieka. Te ostatnie nie działają jednak w próżni, lecz w określonym środowisku kulturowym, w którym ludzie uznają, że prostytutkę można lub nie można zgwałcić, a „dziateczki Duch Boży rózeczkąbić każe”. Uznałam te sprawy za niezmiernie interesujące. Od czterech lat prowadzę wykład na ten temat, a materiały w nagromadzonych teczkach są sygnałem, że trzeba zacząć pisać. Przy okazji przemyśleń na ten temat budzi się we mnie refleksja na temat antropologii Nowej Europy, ściślej - antropologicznych kategorii umożliwiają­ cych analizę. N a przykład, wydanie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego z inicjatywy nieocenionego Mariusza Czaji Zagadki daru M aurice’a Godeliera, praca Janusza Barańskiego na ten sam temat i, niepublikowana nie­ stety, praca doktorska Anny Ostrowskiej (po rocznych stacjonarnych badaniach terenowych) na temat wymiany darów na wsi podlaskiej, skłoniły mnie do uzna­ nia, że dar i wymiana są nadal podstawowymi kategoriami analityczno-interpretacyjnymi w Nowej, to znaczy integrującej się i ponowoczesnej Europie. Ale czy będę w stanie przemyśleć sobie inne jeszcze kategorie? I zdążyć to napisać, zanim całkiem oślepnę? Nie mam poczucia obowiązku, jakie mi niewątpliwie towarzyszyło przy pisaniu Wprowadzenia do etnologii. Dziś wokół mnie działa silna grupa młodych doktorantów i doktorów, których obecność dobrze świadczy o naszym projekcie edukacyjnym. Oni m ają potrzebę ekspresji w piśmie, nie tylko w słowie mówionym. I publikują wiele niezmiernie ciekawych prac. Jeżeli więc myślę o tej antropologii Nowej Europy, to nie dlatego, że nie widząc żad­ �Zofia Sokolewicz 350 nego (łącznie z książką Chrisa Hanna, 2008) aktualnego podręcznika, odczuwam obowiązek napisania czegoś. Nie. Jeżeli o tym myślę, to dlatego, że sprawia mi to przyjemność i mam grono studentów i kolegów, z którymi będę mogła się tymi przemyśleniami podzielić, pogadać, poczuć, że nadal jestem członkiem tej etnologicznej wspólnoty. Od połowy lat 80. XX wieku uczę się całkowicie nowej antropologii. Dysku­ sja: science czy art, która ominęła polską etnografię w XIX wieku, pod koniec wieku XX dotarła do nas. Nie wydaje się jednak, że - podważając pojęcia obiek­ tywizmu i reprezentacji - byliśmy gotowi do opowiedzenia się zdecydowanie po jednej stronie sporu. Przyznając hermeneutyce należne jej miejsce (Joanna Tokarska-Bakir), uznając własne doświadczenie i doświadczanie (Hanna Magda­ lena Zowczak, Tomasz Rakowski), ograniczając obiektywizm na rzecz interpretatywizmu, jesteśm y raczej gotowi na podjęcie prób łączenia jednego i drugiego modelu (Michał Buchowski), znosząc - za Pierrem Bourdieu - podstawowe opo­ zycje modelu twardej nauki: jednostka - społeczeństwo; podmiot - przedmiot; empiria - rozum; subiektywizm - obiektywizm. Czy jednak takie „siedzenie na dwóch stołkach” jest wygodne, a co ważniejsze, skuteczne? Na razie śledzę z za­ interesowaniem toczącą się dyskusję. To, co mnie w życiu nękało, to nadmiar zainteresowań. Może więc przyszedł czas, by się skupić na jednym? Na kondycji człowieka w dzisiejszym, zmienia­ jącym się świecie. LITERATURA Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa C. 2005 Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, wybór L. Mróz, A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice ipróby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 4: 1, Kraków. Birket-Smith K. 1974 Ścieżki kultury, przeł. K. Evert-Vaedtke, T. Evert, Warszawa: Wiedza Pow­ szechna. Bystroń J.S. 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: Lwowska Biblioteka Slawi­ styczna. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa: Rój. 1936 Kultura ludowa, Warszawa: Nasza Księgarnia; wyd. 2, 1947, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. 1939 Komizm, Lwów: Książnica Atlas. Etnografia Polski, Warszawa: „Czytelnik”. 1947 �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1980 351 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa: PIW. Bystroń J., Dynowski W. 1948 Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa: Czytelnik. Clifford J. 1988 The Predicament o f Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J., Marcus G.E. (eds.) 1986 Writing Culture: the Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: Uni­ versity of California Press. Condorcet J.A. de 1957 Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Warszawa: PWN. Copans J. (dir.) 1975 Anthropologie et impérialisme, Paris: F. Maspero. Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: M. Biernacka i in. (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 59-90. Dynowski W. 1934 Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno: Księgarnia św. Wojciecha. 1949 Historycyzm w sztuce ludowej, cz. 3, „Polska Sztuka Ludowa” 3: 1-2. 1968 Współczesna Mongolia, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Engelking A. 2006 Józef Obrębski - etnolog i socjolog warszawski, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 29, s. 91-107. Firth R. (ed.) 1957 Man and Culture: An Evaluation o f the Work o f Malinowski, London: Routledge and Kegen Paul. Fraser D. 1976 Sztuka prymitywna, przeł. M. Żułkoś-Rozmaryn, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Gluckman M. 1964 Closed Systems and Open Minds: the Limits o f Naivety in Social Anthro­ pology, Edinburgh: Oliver and Boyd. Gładysz M. (red.) 1963-1966 Stare i nowe Siołkowice, cz. 1-2, Wroclaw: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Godelier M. 2010 Zagadka daru, przeł. M. Hóffner, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hann C. 2008 Antropologia społeczna, przeł. S. Szymański, Kraków: Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. �352 Zofia Sokolewicz James A., Hockey J., Dawson A. (eds.) 1997 After Writing Culture: Epistemology and Praxis in Contemporary Anthro­ pology, London, New York: Routledge. Karłowicz J. 1884 Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne, „Pamiętnik Fizjo­ graficzny” 4, s. 383-411. Klemperer V. 1983 LTI. (Lingua Tertii Imperii - Język Trzeciej Rzeszy). Notatnik filologa, przeł. J. Zychowicz, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Pol­ ska” 25: 1, s. 29-46. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi... ”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 78, s. 397-427. Kutrzeba-Pojnarowa A. (red.) 1962-1965 Kurpie. Puszcza Zielona, 1.1-3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Leach E.R. 1954 Political Systems o f Highland Burma, London: G. Bell and Sons. Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1958 Anthropologie structurale, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Antropologia struk­ turalna, przeł. B. Suchodolski, Warszawa: PIW 1970. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. pol. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1983 Le regard éloigné, Paris: Plon. Malinowski B. 1980 Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przeł. J. Obrębski, w: Dzieła, t. 2, Warszawa: PWN, s. 7-96. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa: Książka i Wiedza; 1 wyd. 1929­ -1939, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Obrębski J. 2007 Polesie. Studia etnosocjologiczne, Warszawa: Oficyna Wydawnicza. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa: „Wiedza o Polsce”, s. 191-334. Popper K.R. 1945 The Open Society and Its Enemies, vol. 1-2, London: Routledge, 1. wyd. poi. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przeł. T. Korczyc, NOWA, 1987. Sokolewicz Z. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: PWN. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1977 1979 353 Eléments communs dans les rites du cycle estival (d’été) des Slaves Nord-Orien­ taux et des Slaves des Balkans, „Makedonski Folklor” 10: 19-20, s. 15-18. Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian (Wprowadzenie do konferencji na temat: elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27X 1977przez Komitet Słowianoznawstwa PAN i Katedrę Etnografii UW), „Etnografia Polska” 23:2, s. 61-70. 1987 2010a 201 Ob Witold Dynowski (23.08J903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego, założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Pol­ skiej”, „Etnografia Polska” 31: 1, s. 13-17. Jacek Olędzki: jakim go pamiętam, „Etnografia Nowa” 2, s. 29-39. Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń -zmianapytań badaw­ czych w etnografiipolskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 15-35. Sokolewicz Z., Drewnowski T. 1964 Dzicy i cywilizowani. Z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają Z. So­ kolewicz i T. Drewnowski, „Polityka” 4.07, s. 1, 9. Sokolewicz Z. i in. 1981 Metody etnologii, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Sokolewicz Z. (red.) 1969 Etnologia. Wybór tekstów, Warszawa: PWN. Szyfelbejn Z. 1955 Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny, „Lud” 42, s. 264-293. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. Tatarkiewicz W. 1931-1950 Historia filozofii, t. 1-2, Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich; t. 3, Kraków: Czytelnik. Terlecka M. (red.) 1973 Historia etnografii polskiej, Wrocław: Ossolineum. Turkowski L. 1968 Prof, dr Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52, s. 357-360. Turner V. 1957 Schism and Continuity in an African Society: A Study o f Ndembu Village Life, Manchester: Manchester University Press. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: PWN. Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii (rozprawa habilitacyjna), Warszawa: Uni­ wersytet Warszawski. �354 Zofia Sokolewicz Wundt W. M. 1904 Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig: Kröner. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” 12, s. 15-28. Zawistowicz-Adamska K. 1958 Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych. Zaborów 1937-38, wyd. 2, przejrzane i uzup., Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. �