83 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3252ab4b9fb0173219aa85d437eb6c.pdf ec21cd30117993da07e13220eb6b3bf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:107 Title A name given to the resource Wpływ Łużyczanina Smolerja na prace Oskara Kolberga / LUD 1955 t.42 cz.1 Description An account of the resource LUD 1955 t.42.cz.1 s.421-424 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 420 Ułatwiłoby ją niewątpliwie sporządzenie jakiegoś, chociażby zwięzłego, indeksu rzeczowego, o którym dałoby się może pomyśleć w momencie, kiedy dojdzie do skutku zamierzona przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze publikacja nie wydanych dotychczas materiałów naszego etnografa. Na razie chodziło nam tutaj głównie o przypomnienie zbiorów K o l b e r g a zwłaszcza młodszej generacji prawników z historykami prawa na czele, którzy winni możliwie rychło zdać sobie sprawę z tego, ile ze współpracy z etnografią i etnografami w ogóle, a w szczególności na zapoznaniu się ze spuścizną O. K o l b e r g a skorzystać mogą. ADAM GLAPA WPŁYW ŁUZYCZANINA SMOLERJA NA PRACE OSKARA KOLBERGA '," .p " Na XXIX Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Jeleniej Górze w 1954 r., w ramach którego odbyła się sesja poświęcona O. K o l b e r g o w i, zostały między innymi wygłoszone dwa referaty na temat historii i metody badań w etnografii. W referacie pt. Poprzednicy O. Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce mgr W. B i e ń k o w s k i przypomniał obecnym szereg nazwisk poprzedników K o l b e r g a omawiając ich działalność na szerokiej płaszczyźnie historyczno-społecznej, a w referacie pt. Metoda pracy O. Kolberga w "Wielkim Księstwie Poznańskim" mgr M. T u r c z y n o w i c z o w a, zasłużona skądinąd w zbieraniu korespondencji i spuścizny Oskara K o l b e r g a, omówiła ogólnie Kolbergowską technikę prowadzenia badarl w terenie (wymieniła głównie podróże i punkty badań) i w zapale uwielbienia dla wielkiego naszego zbieracza stwierdziła, że Oskar K o l b e r g w pracy swej nie miał żadnych wzorów t. Na marginesie właśnie tych wypowiedzi chciałbym wspomnieć o stosunku K o l b e r g a do Serbów Łużyckich i o tym, co im K o l b e r g, a wraz z nim nasza etnografia zawdzięcza. Jak wpłynął ten najmniejszy naród słowiański na kształtowanie się naszego stosunku do ludu i wiedzę o nim przed stu laty? Przeglądając nie wydane teki K o l b e r g a oraz materiały, które nie zostały opublikowane z powodu trudności finansowych naszego zbieracza -- w teczce Nr 6 (oznaczonej przez Kolberga) Wymieniony Etr,ograficznego". J referat W. Biet'lkowskiego Wrocław 1956. wyszedł w nr 12 .,Archiwum �423 422 zatytułowanej Prusy Zachodnie, Kaszuby, Pała by znajdujemy również materiał dotyczący Łużyc. Na zawarte tu wiadomości przez kilkadziesi.ąt lat, jak sądzić można z braku tytułu na teczce, nikt nie zwrócił uwagi. Zainteresował się nimi dopie'ro prof. J. G aj e k, który po otrzymaniu teczek z PAN podczas ich przeglądania wyraźnie wyodrębnił znajdujący się materiał o Łużycach i istnienie jego zaznaczył w tytule teczki. Materiału tego jest bardzo mało, bo zaledwie 8 kart formatu 21 X 34,5 cm, 2 kartki o połowę mniejsze oraz 9 notatek na kilkunastocentymetrowych kar·· teczkach. Treść tych zapisów nie przedstawia żadnych rewelacyjnych nowości. Większość są to odpisy z drukowanych publikacji i czasopism wydawanych w okresie działalności K o l b e r g a. Ciekawe jednak jest, dlaczego K o l b e r g w tytule teczki nie wymienił Łużyc? Co skłoniło go do pominięcia Serbów Łużyckich? Za jego przecież czasów Łużyczanie wraz z Czechami przeżywali swe narodowe odrodzenie i cechowała ich wielka aktywność. Pominięcie więc Łużyc w tytule teczki musi mieć jakieś uzasadnienie. Bliższe obejrzenie zachowanych materiałów zagadkę tę w poważnej mierze rozwiązuje. Na jednej z kartek wielkiego formatu, zawierającej w połowie tekst łużycki a w połowie tłumaczenie jego na język polski, na początku pierwszej strony u góry wypisanych jest atramentem kilka słów w języku Serbów Łużyckich, które dają się odczytać następująco: "Próżnicki serbheho luda we gorejnych a dołojenych Łużycach, hu dane wot H a w p t a i S ill o l e r ja. Grimma 1843". Pod tym zapisem bibliograficznym zamieszczona jest w języku łużyckim i w tłumaczeniu polskim przedmowa do powyższego dzieła. Na innej znów kartce zawierającej teksty dolno-łużyckie w lewym narożniku na dole czytamy: "Pjesnicki hornych a delnych Łużiskich Serbow (Volkslieder der Wenden) v. L. Ha upt u. J. E. S c h m a l e r (Ober-Lausitz) Theil I, Grimma 1841". Te dwie notatki na tle tłumaczeń K o l b e r g a tekstów łużyckich mówią nam wiele, jednak uzupełnienie ich, a zarazem potwierdzenie przypuszczeń z nimi kojarzących się, które wydają nam się może jeszcze wątpliwe - znajdujemy w innym miejscu. Zawiera je część listu M. A k i e l e w i c z a z dn. 15/27 paź- dziernika 1856 r. Żmudzi, w którym charakter muzyki dzieła: »Volkslieder a hornych Lużycow do biskupa M. W o ł o n c z e w s k i e g o na czytamy: "Pan Kolberg będzie badał wyłącznie litewskiej. Obrobimy ten przedmiot na wzór der Wenden« (Pesnickia Bomżicki delnych Smolerja)" 2. Po zapoznaniu się z wymienioną tu pracą H a w p t a i S m ol e r j a (głównym autorem pracy jest J. E. Smolerj. Rola L. Haupta - Niemca - ograniczyła się do czynności wydawniczo-technicznych), której reedycja wykonana techniką fotooffsetową ukazała się w 1953 r.3, oraz po zapoznaniu się z pierwszą monografią K o 1b e r g a Sandomierskie 4, którc wydrukowano 24 lata po pracy S m o l e r j a, widzimy, że Sandomierskie w układzie jak i w ilości stron poświęconych muzyce i zagadnieniom kultury materialnej jest bardzo podobne do pracy Łużyczanina i dochodzimy do wniosków, że: 1. Za wzór pisania prac swoich obrał K o l b e r g dzieło S ill a l er ja. 2. Ze względu na wielkość i doskonałość tej pracy K o l b e r g nie uważał za stosowne w swych badaniach zajmować się na większą skalę Łużycami. • Uwagę na tekst listu, który jest opublikowany w "Tauta ir Za dis", t. III, Kaunas 1925, s. 297 - zwrócił mi mgr W. Armon, za co mu na tym miejscu szczerze dziękuję. ł Volkslieder del' Sorben in del' Ober- und Nieder-Lausitz, Herausgegeben von L. H a u p t und J. E. S c h m a l e r, Anastatischer Neudruck, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1953. Veroffentlichungen der Kommission fUr Volkskunde, t. III, Pjesnićki hornych a dernych Łuziskich Serbow wudate wat. L. H a w p t a aJ. E. S m o l e l' j a. Cz. I. Pjesnićki hornych Łu~iskich Serbow, Grymi 1841. 4 O. K o l b e l' g, "Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce", S. I. Sandomierskie, Warszawa 1865; znamienne jest, że Kolberga w młodości uczył muzyki Łu~yczanin VettE:r, a w okresie dojrzałości swej Kolberg wzorował się na pracy Łużyczanina Smolerja, a pomimo tego nie wymienia Ich nazwisk w przedmowach do swych pierwszych prac, lecz tylko bezimiennie wspomina Łużyczan obok nazwisk osób, które w mniejszym stopniu na niego oddziałały. �424 3. Łużyczanin Jan Ernest S m o l e r j swą pracą oddziałał na O. K o l b e r g a, a przez niego na całe ludoznawstwo europejskie w XIX w. Dzięki więc dziełu Łużyczanina opisane zostało życie naszego ludu sprzed stu laty; dzięki niemu 5 w Europie wezbrała po raz wtóry fala większych zainteresowań ludoznawstwem. Fakty te, sądzę, należy mocno i wyraźnie podkreślić. Naśladowanie Łużyczanina w niczym nie ujmuje zasług K o l b e r g o w i. Jego tytaniczna praca badawcza i wydawnicza jest godna podziwu, bo przerasta prace niejednej współczesnej instytucji naukowej. Mając na uwadze jedną wielkość nie odejmujmy zasług synom najmniejszego narodu słowiańskiego, który mimo trudnych warunków bytowania potrafił w różnych okresach nie tylko walczyć o zachowanie swego bytu narodowego, ale również być twórczą podnietą w szlachetnej pracy i rywalizacji na polu kultury znacznie większych narodów. KLEMENS KRAJEWSKI KOLBERGOWSKA METODA NOTOWANIA MELODII LUDOWYCH Spo~0b zapisu melodii ludowych przez K o l b e r g a jest w zasadzie nie znany. Na podstawie objaśnień, znajdujących się w części wstępnej lub w przypisach do jego cennych zbiorów. możemy wysnuć orientacyjne wnioski, które pozwolą nam chociaż w zarysie uj ąć ten proces. 5 Naturalnie działalność Smolerja i innych Łużyczan przyniosła poważniejsze wyniki dzięki sprzyjającym ogólnym warunkom ekonomicznym, społecznym, politycznym i kulturalnym, które wytworzyły dogodny klimat do takich badań. Interpretowanie zasług Łużyczan w ode,rwaniu od tej szerokiej bazy jest fikcją. I K o l b e r g w swych podróżach naukowych nie był tak bogato wyposażony, jak dzisiejszy etnograf-muzykolog, który zwykle posiada fonograf. Tysiące melodii zapisanych w jego zbiorach świadczą o tym, że K o l b e r g notował sprawnie i szybko i prawdopodobnie wyłącznie tylko metodą "ołówkową". Przy tej notacji melodii musiał pokonać wiele trudności. Zapisać melodie niejednokrotnie starczego głosu, podać tonację, swobodny rytm, ustaJić tempo etc., wymaga nawet dla rutynowanego zbieracza melodii poświęcenia wielu chwil. A jednak K o l b e r g zapisał znaczną ilość różnorodnych, oryginalnych melodii ludowych. Trudno ustalić, czy pisał wprost w danej tonacji, w jakiej usłyszał wykonaną melodię, czy notował tylko w jednej tonacji zaznaczając sobie odpowiednią tonację, a potem transponował. Uwa·· żać jednak należy, że przy tak ogromnej ilości zapisanych melodii K o l b e r g notował wprost w odpowiedniej tonacji, nabierając wprawy szybkości notowania z dnia na dzień, chociaż przy większej ilości znaków przykluczowych mógł ułatwiać sobie w jakiś swoisty sposób. Również powtarzające się motywy melodii, a przeniesione o jakiś interwał, mógł tylko w notatniku zaznaczyć, by po podróży dokładnie opracować całość. Melodie zapisywał nie- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1faf6abdaf0eb7b5303260e473e5755d.pdf dd2bd629626bf0e77cc1e23ba84ffaa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3280 Title A name given to the resource Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka z cennika W. Samka Roman Reinfuss WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ Już ku, na w pierwszych gruzach tystycznego, zaczęły zbudowane na produkcją no dziesięcioleciach podupadłego powstawać zasadach o charakterze potrzeby kościoła ubiegłego cechowego duże j a k i osób które zaspokajały nej" w firmy prywatnych. I n s a m - P r i n o t h , posiadający po o b u s t r o n a c h A l p : w Ortisei di Gardena na terenie I wojną światową, ogromnie szeroka. wynika, Można kościel­ wytwór­ w Tyrolu i Lombardii. Z wanego cennika tej f i r m y , wydanego że ilustro­ bezpośrednio działalność t a m było zamówić przed jej ny i chrzcielnice, w różnych firma rągwie, wysyłała lichtarze, również dzwony, organy, a nawet np. „figury podzielone były b e z Dzieciątka", w jakości wysokość rzeźby uzależniona wykończenia. Figury by­ „bez o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów . i Dwujęzyczny Usłuż­ baldachimy, cho­ liturgiczne, grup, z Dzieciątkiem na polsko-włoski głównie do p o l s k i e g o co wskazują c e n y niem 1 rubel = odbiorcy cennik skalkulowane w koszta adresowany był z byłej Kongresówki, n a rublach z 2.60 k o r o n ( a u s t r . ) = kich), przy czym opakowania, przelicze­ 2.20 m a r e k przesyłki (prus­ do gra­ n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d granicy rosyjskiej odbywał się już n a koszt zamawia­ jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a „Wyroby nasze ( c z y t a m y świadectwa szaty i Dzieciątka" miały stylach o d r o ­ cenniku na k i l k a „figury wysokości tystycznym ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło. Rzeźby od ambo­ mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " . na figu­ s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze, wykonane była wszystko, co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu r e k do b e t l e j e m s k i e j ła Przykła­ swoje Sankt Ulrich swą r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a zarów­ d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i nie ar­ przedsiębiorstwa, kapitalistycznych, masowym wie­ rzemiosła NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU brze wykonaniem, wielebnego wyszkoleni miejscowe np. tani powierzone cenach bardzo potwierdzonym duchowieństwa. surowy przystępnych używamy jako jedynie też (...) prawdziwego złota do­ warunki wyko­ artystycznie Do wszelkich wykonanie". liczne Zarówno pozwalają wysoce się a r ­ przez dogodne materiał, n a m prace m y za s u m i e n n e i d o b r e reklamy. c e n n i k u ) odznaczają robotnicy nywać wyrobów w po naszych i ręczy­ �W imieniu pełnomocnicy. firmy Z zbierali w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d -Prinoth wykonywał ra), Egiptu zamówienia publikowanych w uprawnieni cenniku d l a s z t u k i kościelnej" zamówienia d l a B r a z y l i i (Aleksandria), Samsum głównie Włochy, Bawarię, Insam- (Presquie- nad Morzem n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y pejskie, podzięko­ kraje omawianego t u cennika kraje euro­ świetle odpowiedniej Obok mieniarze rysunki a z także figur, Cenniki n a d rzemieślniczą „dobrym" przykład jak poprawnej masówki go o d b i o r c y . dostosowanej do gustu Widać t o wyraźnie z ilustracji, stusa, M a t k i Boskiej proporcjach, ruchu pozbawionych i Produkcja świętych, i geście, o t w a r z a c h wyrazu, modelowanych różnych odziane w szaty fałdach zbawione źródło wzorów, z mieślnicze p r a c o w n i e poprawne w „pięknych" ale zbiorów postaci których wytwórni, korzystały artystyczne Insamstano­ liczne rze­ czy t o s n y c e r s k i e czy w cennika cenni­ nie każdej wynika reklamowych. wydrukowane było „wszelkie naśladownictwo n i e ścigane", a l e w nalna i n i k t sława w 68 praktyce figury na ostrzeżenie, r y c i n będzie groźba t a była niewyko­ jej zbyt po­ zna­ w jest n i e brał że sądow­ t u cennik firmy Insam-Prinoth, Krakowie, Bodnickiego, Reprodukcja groźne naszych z zainteresowanych ważnie. O m a w i a n y leziony Wprawdzie zakładzie k a m i e n i a r s k i m tego najlepszym przedstawiającej Stani­ przykładem. „Serce Jezusa z udało druku. gzym­ świętych. w a ż n e źródło d o badań w drewnie dziś w i e l k ą wartości, Dzisiaj pojedynczych się przez znalazło rzeźbiarzu się z nich kilka rzadkość. Cennik do w kartek znajdujemy w wyżej kamieniarzach. Stanisława wyrwanych Samka Bod­ z cen­ posiadającego ( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z się w papierach Antonim jest po­ one ich resztki Wojciecha jednak Samka czym trafiały jedynie kart pozostałych Hajdeckim. złożyć z p a g i n a c j i , stanowiła ( i l . 3—5), p r z y nie po d a w n y c h wspomnianego zachowało bocheńskim zawierały postaci rzeźbą z a r ó w n o B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski tego k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h stronie strzępów wydanego kach i drukach bibliotecznych. W warsztacie nika które u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i szpargałach p o z o s t a w i o n y c h o starannie w y ­ dla s z t u k i kościelnej" i ludową jakiejkolwiek nickiego -Prinoth, t a k j a k i innych podobnych wiła Chry­ zro­ na jej np. kolumn, oraz k a m i e n i u , przedstawiają Wydawane w ( i l . 1). „Zakładu i w których c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y nagrobków i w z o r n i k i , stanowiące przeciętne­ w wzorników, architektonicznych, wygląda klasyczny celu w y k o n a n i a rzeźby. drukowanych detali gatunku stanowiła kratką d e l i k a t n y c h , cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a ­ Insam-Prinoth „wybornym" jest powiększenie, zapewne w podstawie sów ( n r 6037) p o k r y t a k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w i firma bione Czar­ austriackie, a wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W Montmartre" ołówkowych W po sumie całości, która, j a k broszurę liczącą 48 s t r o n również proponowane bogato ilustrowany t a m wzory wskazują na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e ­ rowała f i r m a lazło Insam-Prinoth ( i l . 1). U H a j d e c k i e g o się jeszcze p a r ę luźnych kart z innych zna­ cenników i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a ­ lić m i e j s c a n i e , że b y ł y firmy a n i miejsca to w y d a w n i c t w a wydania. w języku Wiadomo jedy­ niemieckim. ��„Mayera w Monachium (,,Mayer'sche Kgl. Hof-Kunst- anstalt, M u n c h e n " ) . Znalezione ków w papierach Hajdeckiego i wzorników Wojciecha się n i e c o ważną resztki cenni­ prawdopodobnie z S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest bliżej, ponieważ rolę biorców pochodzą w odegrał kształtowaniu zakładu zapoznać on niewątpliwie się g u s t ó w j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy po­ wiejskich od­ dla nich pra­ cowali. Wojciech Samek był r. 1861 w B o c h n i . S p o r o jemy synem z cennika, który wydał będąc właścicielem stycznego. górnika, urodził szczegółów z j e g o życia przed dużego „Otrzymawszy od I wojną się światową, przedsiębiorstwa Boga talent w pozna­ do arty­ tego za­ w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ­ cił się w swym stach, w pierwszych za granicą". ka był tora w przyszłym zawodzie zakładach Pierwszym kraju jakoteż mistrzem i nauczycielem K r a k o w i e Franciszek „Wesela". „po w i e l k i c h m i a ­ tak w Jakiś czas uczył Wyspiański, się ojciec również w i Sam­ au­ szkole p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a ­ chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł s k i m „Eckhard n i e z tyrolską f i r m ą swe pracownie do k r a j u w w rodzinnej nej", w zakładzie i K o n e c k i " . Zapoznał w r . 1885, w (Groden). rzeźbiar­ prawdopodob­ I n s a m - P r i n o t h mającą, Sankt Ulrich jak wiemy, Po powrocie w i e k u 24 l a t , założył W . B o c h n i własny zorganizowany się n a wzór „Zakład tych, rzeźby Samek artystycz­ z którymi spotykał się w W i e d n i u i T y r o l u . Sytuacja 8 li. Szczególnie formacie bym interesujące 14,5X20 papierze są wśród cm, drukowane nich 4 karty obustronnie na b i b u l a s t y m , stanowiące resztki o gru­ cennika, liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a ­ łych r y s u n k ó w wę przedstawiających Chrystusa w którego firmy figury k o l e puttów, a także tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy, n i e udało się świętych, elementy gło­ archi­ k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n , ustalić, sądząc z wyglądu mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e ­ ku ( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y nień, z w i ą z a n y c h wiele interesujących z l u d o w ą rzeźbą kamienną, cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y zagad­ pochodzą­ c h a r a k t e r posiada jedy­ n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś wzor­ n i k a , przedstawiająca ta detale a r c h i t e k t o n i c z n e oraz kar­ (27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy nym z dłuższych b o k ó w konany drobnym, środkowym karty ręcznym B i l d h . (B'ildhauer = rysunku znajduje pismem „F. przedstawiającym K r y n i c y " . Widocznie siadacz tej karty Nowszego pochodzenia których techniką są fotografie (il. 7), u t r z y m a n e w rzeźb S a m k a czy f i r m y Hajdecki wykonywał na Santermeister tablicę nagrob­ ( i l . 8), stanowiąca przez ledwo ołówkiem lub poprzedni według niej siatkowego przedstawiających t y m samym stylu reprodukowane figury świętych co cenniku w I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o 157 i 158 (!) „Królewski po­ zamówienie. są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) , druku d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o nego wy­ rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a „dla jed­ się p o d p i s ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się 70 Samka, łatwa. Organizując zniszczona stronicę c e n n i k a Nadworny Artystyczny Haj­ kartka wyda­ Zakład 9 szczególnie n a początku, n i e była poważne przedsiębiorstwo nie posia­ 8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m . I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a �dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o siał i zaś w a l c z y ć zarówno wprowadzanych z na rynek centruje się uczuć Występując Samek granicznych. odbiorców: wstępie roby zagraniczne Szwajcarii naszym tak moim licznie napływające giej d a j e , czego nieudolności, s k u t k i e m strony braku ufności braku we we wy­ z Tyrolu, i Monachium. Brak takiej pracowni w d o t k l i w i e się odczuć kraju dowodem się t o tyle skutkiem reklamy, a z własne za­ Samek innowiercze rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e naszej firma patriotycznych (pisze wyrugować siły natrętnych (...) dru­ Aż żal fuszerów bohomazami obcych, się konkurentom kon­ religijnych i jest jak wszystkim na firmach do „Zadaniem do c e n n i k a ) firm wysuwała przeciw przede Apeluje krajową galicyjski wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e Insam-Prinoth. pracowników, m u ­ konkurencją Zakład rych Samka trzeba było specjalizować". projekty, mierz narzucających mu ze „w wśród rzeźbiarze figur z Tuchowa, tyści" (Tadeusz Wójcik różnych nich rysownicy (Franciszek Adamek, z Wieliczki, Iwanicki tzw. „bocianów", (Narcyz to znaczy n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e i l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych Walcząc z konkurencją przy okazji z krajową: ność nie dowierza nych szarlatanów, obcą ny do jesieni róbką zajmowali się w k a m i e n n y c h bloków. z Pogwizdowa krajowym którzy Samek, nia i wyrabiają że z zagranicy." było nawet Z i Nie świętą" Moltn Boska udaje się Niepolialana. do jego zawo­ ukrywa przełamać posądzenia, czasem jednak, też uprzedze­ że rzeźby jak pisze, zdobyć k m i o t e k fundując pracowni róż­ brakiem o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t tuę Samek z powodu W na Publicz­ szkodzą t y l k o t e m u n a ogół". z t r u d e m „trzeba a zakładom nieumiejętnością opinię niedowierzania, sprowadzał „w złą się się, że P P sta­ „odtrąciwszy i wielu zakładzie wstępną P r z y c h o d z i l i o n i do i Sobolowa (gdzie S a m e k żawiony kamieniołom), Łapczycy innowierców wykształconych". rozprawia „ N i e dziwić sumienności w postępowaniu dowi, pośmiech u ludzi Przemy­ n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s ­ miał i t r z e c i , którego ob­ Samka wydzier­ (Siatka i Gałat), z Dą­ Jędrzej uczuciu religijnemu, z czasowo z a t r u d n i o ­ b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w , odpowiadające Kazi­ „ornamen- Kłosiński) b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o ­ nie wy­ wykonujący A n t o n i Hajdecki), śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy któ­ oddziałach gie pieniądze, swym: zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w , dopiero Byli Cieśla innych się i anachronizmami". Wojciech, i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) . zakładzie w y k o n y w a n o l u b k a m i e n i a , ołtarze w s t a t u y świętych z drew­ różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y , żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y w y r a b i a n e , j a k pisze desłanych projektów", stwierdził d a w n y Adamek Samek „w w dostosowane w Lipsku, do zamówienia f u n d a t o r a , >np. jego patronów, zmianę s t a t u y wień­ konkurencji, pracownia jak Franciszek (Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro­ figurę l u b wypełniającej Pomimo niczne, były one lub na­ jednak, oparciu o wzorniki wydawane przez w p r o w a d z e n i e czącej rzeczywistości uczeń i p r a c o w n i k S a m k a , M o n a c h i u m czy G r o d e n jekty „według własnych Samka wnękę cokołu. jaką stanowiły wykonywała m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie, W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r . zakłady dużą się s z e r o k o , 1914 zagra­ ilość г.; za­ głów- i l . 11. �i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a różnione zastały Lwowie, brązowym r. 1905 o t r z y m a ł y a w w i e . Dzięki umiejętnej rzemieślniczemu uznanie nad mieniarzy. wiali inne, wyraźnie nawet poświęcenia wiadało zyskał w figur, powszechnie do przez tego, których wówczas we Tarno­ solidnemu sobie przekładał wykonywane Doszło medal r e k l a m i e j a k również który wy­ na wystawie złoty wykonawstwu, kleru, figury medalem Samek bocheńskie wiejskich że księża wykonanie przyjętym ka­ odma­ nie odpo­ kanonom ar­ t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały tuy z pracowni Samka sta­ czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i ­ n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u ­ siały n a ś l a d o w a ć tu pomniejsze, a w t y m i wiejskie k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę cownie c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e niany poprzednio mi pra­ spełniały czy wspom­ c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i ­ nie tylko prowincjonalni, cechowi kamieniarze po­ siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h woński w wiejscy. i G o r l i c a c h , ale również niektórzy „Książkę Piotr z nagrobkami" z Borzęt Gubałowie Baran z Dziekanowic (wieś Wieliczki) „miał takie figurami", k t ó r e służyły z na różnymi m u j a k o wzór w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y później w rymi w czasie p r a k t y k i swoich granicach wsiach swych od pomnikami i w czasie o d k u - „bocianów", warsztatowej, samodzielnie, możliwości s p o t k a l i się w Władysław południe przydrożnej. N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a uczeni nieco bracia Jan Myślenic, położona kartki kamlieniarze posiadali koło Ser- starając naśladować pod­ pracowali się b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e w z któ­ wzory, wszyscy j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y ­ kuć statuę wiejskich odpowiadającą fundatorów, co wymogom raczej nie tyle księży może poświęcających figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu ze z d o b i ą c y m i go płaskorzeźbami, natomiast wraz robotę s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y ­ w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu W 40 l a t i s t n i e n i a f i r m y ciągu b l i s k o tam sporo uczniów, ale przeważnie t r u d n o już b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k , Korpal II. 12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e czy Rusiński z zawierają Samka strefa dawnej wykaz w ważniejszych latach 1896—1906. penetracji pracowni ponująco. O b e j m o w a ł a Galicję, sięgając wschodniej były niu, świetle Brzeska, i na Dąbrowy zacji wymienić danych przedstawia się i m ­ prawie nawet całą za statuą w w Osieku Tarnowskiej. Jaćmierzu drewnie Z (woj. Krosno), pracowni Z statuę głównie okolicy z Bochni, figurę Matki św. Floriana Boskiej z Lourdes w przed w Prze­ Rozwa­ również pomnik n a pamiątkę tragicz­ n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i wymor­ cmentarny w Gdowie, dowani wystawiony przez a u s t r i a c k i e w o j s k o Rzemieślniczo spotykały stwierdzali 72 wyszedł reali­ alegoryczną posąg M a t k i B o s k i e j Samka Do lub kamie­ się odleglejszych (woj. Krosno), w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j dowie. w pomnik granitowy kościołem w W a d o w i c a c h , dawną Karpaty. H u s i a t y n i in.) wysyłane cmentarzach należy przez tych ona b o w i e m wyjątkowo ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e drogach cennika robót w y k o n a n y c h W Samka G a l i c j i (Kołomyja, karty n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły przy w Galicji. Ostatnie się to z w poprawne uznaniem pismach i chłopów rzeźby zarówno z ( i l . 9). zakładu Samka odbiorców, którzy kierowanych do firmy, jak osiadł w Przybysławic pracowali Przemyślu, koło Brzeska, później inni w Napadło, Krakowie, jak Andrzej wracali do się było­ Kuna swoich wsi. W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916 założył nie na terenie Buzdygan Samka. wykształciło własną pracownię kamieniarską (pracowali niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y , z Muchówki) w i Antoni Hajdecki. r . 1885, s y n k o w a l a stał oddany Samka, przez Ten z Makowa rodziców gdzie wyuczył „do ostatni urodzony Podhalańskiego, terminu" się rzemiosła u Wójcikowie w zo­ pracowni rzeźbiarskiego. Po śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j ­ decki zaczął p r a c o w a ć mieślnik, znający samodzielnie. Był t o biegły doskonale swój fach. Rzeźbił w rze­ drew­ nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale koracyjne wał do mebli i najpierw gliny, z przechodził w Majątku w w postaci małego następnie przy statuy modelu pomocy Latem mieszkaniu. Pracowni pracował w ogródku lepionego m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o z punktowania własnej przed de­ wykony­ większej podziałce na właściwy mówienie wynajmował W Projekt materiał. n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z wynajętym dał. w którego ołtarzy. z rodziną nie posia­ domem a m u się jakieś w i ę k s z e zimą za­ n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada. m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł w miesiącach z i ­ m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź ­ bił o z d o b n e r a m k i , ozdobne wieszaki na rynku w „ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o n a ręczniki, k t ó r e d n i targowe. Robił żona również trumien, sprzedawała dla miejsco- �II. 13. R y s u n e k z cennika W. Samka. I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e . nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia 15 wych Żydów żłobione mydła. Z e s z k i c ó w formy drewniane rzeźbami Po cie go bogato które Samka kuł znajdują jak wiemy się n a cmentarzach w a t a k ż e i po w s i a c h Gawłów i in.). Czy na samodzielną w s i moda działalność na fundacje krzewiło się uświetnianie kami. ważniejszych Z wymienić koło pomnik B o c h n i , figurę pomnik pomniki jest poległym W drewnie w Bochni, żołnierzom W czasach, w których jeden z polskim wykonał Hajdecki w a nagrob­ drugi m . i n . rzeźby należy Dziewinie Słotwinie (koło już natomiast rzeźbiarza Szarowie rów­ kiedy minęła bujnie Stojałowskiego w Krzyżano­ wykonywał kamiennymi tego św. F l o r i a n a Oświęcimiaków dwa grobów osiągnięć księdza Krakowie, Podhalańskim, artystyczną, pobożne; wśród Hajdeckie- (Jadownikd, Hajdecki sporo oczywiś­ się dłuta Bochni, nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o . zaczął się znalazły Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e Zakliczynie, wiadomo, przystrojo­ Hajdecki ( i l . 12), posługując po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i Tarnowie, wice, zakładu nagrobków wzornikami, pozostałych odlewania karawan. likwidacji kamiennych do pozostałych p o H a j d e c k i m że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł ny I I . 15. P r o j e k t Brzesku, Wieliczki) i poświęcony radzieckim. figuralne do 73 ��chitektoniczne zdobnicze. cokołów jak Klasycznym wspomnianych wzorów jące na się później w cmentarzach również drobne przykładem motywy oddziaływania są f i g u r y p r z y d r o ż n e , nagrobkach powtarza­ kamiennych ( i l . 11—14). Składają stawianych się o n e zazwyczaj ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j lub s t y l o w e j , przeważnie tyckiej, rzadziej neorenesansowej którym osadzony statua, najczęściej n y c h n a cokole ła w ujęciu ków neoklasycystycznej jest krzyż Matki Boskiej. i wzorników wi zmiana k l e r u , który masowej adresem na wzorów pełni a k c e p t o w a ł to z pełnych wychodzących zaspokoić 1506). smak Według artystyczne z zakładu nawet znawców zrobioną podziw Racheli i Samka, Smółki, rzeźbiarskich więcej. świadczą ne w rów. Niektóre o dużym z pism zachwycie, w dechem (zwierza oczekiwaliśmy się w przy swym u ilustru­ wychodzą­ do znacz­ Samka rzeźby wykona­ przez fundato­ (woj. Krosno) Eoskiej liście wielkich zacytować były r . 1905 do B r z o z o w a szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i powstańców n a dzieła z jakim z postawiony opinii kierowanych jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e Gdy nawet można Krzy­ proboszcza wieńcząca arcydzieła". P o d o b n y c h ce z w a r s z t a t ó w pod które najwybredniejszego budzącą sposób p a t r z e n i a rzeź­ słów (pisze k s . J a n S u l i s z z jących ówczesny nie walory zakładów zachwytu ks. Jana s t a t u a płaczącej „świetnie anio­ z cenni­ wpływo­ cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h jest 11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d ­ szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a ­ grobek. Andrychów, w o j . bielskie przykłady wspomnianych w się sztuki i k r y t y k a " żanowic, 17 typowe nagrob­ postać g u s t u o d b i o r c ó w ulegających Widać rzeźb „muszą Gdowa, figurach produkcji wyspecjalizowanych biarskich. znawcy W na względnie ( i l . 17). Rozpowszechnianiu sprzyjała l u b neobarokowej, lub krucyfiks b y w a również umieszczana powtarzającym ( i l . 16) l u b neogo­ nad­ „z z a p a r t y m o d ­ ks. M a r i a n Biały) kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię- 18 b o c z n e g o ołtarza na K a z i m i e r z u . Hajdecki w kościele był współpracowali jednym Bożego z tych Ciała w Krakowie rzeźbiarzy, z wiejskimi kamieniarzami którzy wykonujący­ m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y korzy­ s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó ­ rych robił skich ponieważ jak statuy kolegów ( i l . 12). W cieszył imponowała również środowisku się Hajdecki im jego i t o , że p o t r a f i ł swych wiej­ dużym uznaniem, sprawność techniczna „dobrze utrafić twarz f i ­ g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę, niezadowolony prośbą o fundator przerobienie świętości", co zwracał twarzy Hajdecki się „bo potrafił do klienta. Przykład był podobny odosobniony, kamieniarzami kamieniarski też, że w z Jasła Józef cechowego sposób ku mało pełnemu nie współpracował cechowy Sroczyński . 3 mistrza niej Hajdeckiego z Jodłówki T u c h o w s k i e j zamiast w wykonać usatysfakcjonowaniu z Hajdeckiego było Zdarzało funkcję tę z mistrz się spełniał b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó ­ ry za o d p o w i e d n i m mocą mniej wynagrodzeniem biegłemu Lansowane rozchodzące przez się realizowanych w duże często zarówno warsztaty wie zakłady drogą rzeźbiarskie bezpośrednią przez z po­ koledze. w wzory, postaci postaci i wzorników, p r z e j m o w a n e miejskie pracownie w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y nograficzne przychodził rzeźbiarskiej z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w i l u s t r o w a n y c h cenników ły sztuce poszczególnych drogą się t y p o w e świętych by­ cechowe j a k w i I I poło­ ujęcia postaci, f o r m y iko­ ar­ 75 �cie dzieła artystycznego i nie zawiodła nas nadzieja Mimo g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za nie uszczęśliwienie miennej wystąpiło na twarze ciekawych. Każdy atmosfery zdołała ona rzeźby sprzyjającej przydrożnych i nagrobków stawę, schematyczne w bogate złocenia, stawioną t w a r z , d a l s z y cze inny kulę Najświętszej tak w księżyc Panny, wreszcie pełnie o d p o w i a d a widać rzeźby S a m k a prześlicznie smoka wszyscy częściach naszym i na stopami o r z e k l i , że posąg jakoteż i w całości z u ­ życzeniom" . z jakim wymagający dawnych wych. Widocznym księża przyjmowali i i coraz niechętniej współczesnych n a przełomie X I X i XX w. prymitywnej która z i bardzo gustów ludo­ szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j ludowej zmiany patrzyli twórców za­ wykonania przykładem s t a w a l i się jaka są l o s y r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego honorowego nie (woj. N o w y la, ponieważ ły miejsca przed k i e j przypominającą ustąpić p r z e d cokoły, czas których swego na w sposobie p o d krzyżem, kościołem w Sidzi­ statuą powiększoną znacznie coraz ścianach jakiś wiejskie nie wytrzymuje rzemieślniczej. skich tystycznym ludowe rzeźb już grobowcami to jest nagrobki z dla nowoczesnych zamożne r o d z i n y Wydaje w z zatracające, rzemieślniczych, których kamie­ konkurencji produkcji szczególnie g d z i e doskonałe ( i l . 19), w nie rzeźba l u d o w a w dziś II na wiej­ pod względem połowy niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e rzyć miejsce się Prosperowa­ c h a r a k t e r u ( i l . 11). Widoczne cmentarzach, się kamieniarskie, statuy naśladownictwa szczerze l u d o w e g o wyżywali ludowi. warsztaty i figur s t a t u y , a l e pozostały których również wsi ka­ n a cokołach częściej p o j a w i a ł y płaskorzeźbie t w ó r c y wychodziły [rzemieślniczej krajobrazu poprawności Wspomniana t u zabytkowa niu Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o ­ musiała też swej m i m o wyraźnego 4 entuzjazm jeszcze prymitywnej udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y ­ bardziej wytwory a jesz­ pod t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y coraz przed­ złocistą k o r o n ę z g w i a z d ziemską, pojedynczych Jak inny z ludowej. Wprawdzie c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o ­ drugi rzeźbie wyeliminować ar­ ub. wieku ( i l . 18), a b y s t w o ­ nekropolii z budowie okazałymi snobizują się chłopskie. się, że nadszedł czas, a b y o b o k mnożących Matki Bos­ się j a k g r z y b y p o deszczu muzeów skansenowskich, p o ­ figurkę por­ wstało stanowiące celanową . wreszcie cenniejszych 5 muzeum zabytków ludowej lapidarium naj­ rzeźby w k a m i e n i u . P R Z Y P I S Y N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6 rodzajów w y k o n a n i a rzeźby: 1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m wykonaniu 2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j ­ lepszym w y k o n a n i u 3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u 4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u 5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u 6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u . 1 II. 19. Współczesny nagrobek Rzeźby wykonywane b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y . R. R e i n f u s s , Ludowa rzeźba kamienna na zachod­ nim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y ­ p i s 11). j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9. C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e ­ d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15. R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 9, i l . 1. 2 3 1 5 na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j . bielskie Fot.: 1 76 J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4170c774eea4b2de648678807a98322a.pdf b1eba76f08843bf5e9cde767fff1ed0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:57 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:48 Title A name given to the resource Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce/ LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.228-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARD CIOLEK WPŁYW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO NA FORMY OSADNICTWA I BUDOWNICTWA \VIEJSKIEGO W POLSCE Osadnictwo i budownictwo wiejskie w Polsce, podobnie jak i w innych krajach, wykazuje zróżniczkowanie szeregu ekmentów, układające się według pewnych zasięgów terytorialnych. Suma cech, wyróżniających architekturę \\lsi na pewnym terytorium, stanowi o tzw. typie regionalnym. Zjawisko to zwracał(· IIwagc; badaczy od początku XIX wieku lecz nic podejmowan() wówczas poważniejszych prób określenia przyczyn i podsta\\ ł vv'orzenia się owych odrębności. Tłumaczono to raczej tradycją i obyczajem poszczególnych grup etnicznych, mimo iż niektóre grupy, wywodzące się z tego samego pnia, lecz rozmieszczone w różnych środowiskach geograficznych, odmiennie kształtowaly sw~je osadnictwo i budownictwo. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, wobec szybkiego zanikania przejawów odrębności kullury ludowej, pod wpływem ogromnego rozwoju techniki, powstał przede wszystkim w krajach skandynawskich, a potem i w Polsce ruch reg-ionalistyczny, dążący do })oznania oraz zachowania tych ('('ch. Stanislaw Pawłowski określił regionalizm, jako ruch. zmic. rzający do wyróżnienia i rozpatrywania przedmiotów i zjawisk, zachodzących na powierzchni ziemi, według przyrodzonych rc,g;ionów, czyli krain ... «\Vszelki regionalizm tkwi w ziemi. I nic może być inaczej, nawet wtedy,l';dy regionalizmem obejmujen;: lylko człowieka, jego zwyczaje lub wytwory» (16). Podobni(' ujmuje lo zagadnienie :\Ilgiebki regionalista, Farquhar<on: ... !t l I "'Architektura posiada charakter regionalny wtedy, gdy do budowy zostały użyte materiały, znajdowane w tym regionie a inne dementy budowli posiadają właściwości danego kraju» (2). Wabu wypowiedziach zarysowuje dążność do przypisywania czynnikom przyrodzonym, środowisku geograficznemu, zasadniczej roli \\' kształtowaniu oblicza wsi. Podjęte u nas od wielu lat badania, \\' szerokim zasięgu terytorialnym, potwierdzają tę zasadę w całej rozciągłości, zwlaszcza w odniesieniu do form starszych, rodzimych. Zakres tematyczny niniejszego opracowania ograniczony zo,tał do analizy wpływów czynników przyrodzonych na osiedle \viejskie, zagrodę i dom, czyli do tych wytworów człowieka, które może w sposób najbardziej bezpośredni wiążą się z pojęciem YOdzimego krajobrazu i są jednym z ważniejszych przejawów kultury materialnej ludu. Zjawisko regionalizmu występuje wprawdzie i w innych formach budownictwa wiejskiego, kształtowanego pod wpływem lub wprost organizowanego przez inne oirodowiska społeczno-gospodarcze, jak kościół, dwór lub miasto, lecz zostały one w niniejszych rozważaniach pominięte, albo potraktowane marginesowo, przez co jednak obraz rzeczywisty nic ulega zniekształceniu. Elementy środowiska geograficznego Już samo położenie Polski na kontynencie europejskim nadaje Jej pewne cechy zróżnicowania wewnętrznego. Na obszarze na~zego kraju przebiegają liczne i ważne granice i rubieże (ryc. l), jak linia Tornquista, tj. rysa geologiczna, oddzielająca płytę azjatycką od formacji europejskiej, przejście od klimatu kontynentalnego do ;lt!antyckiego, granice zasięgów niektórych ważnych drzew (buk, ,osna), granice etnograficzne, antropogeograficzne i inne (8) . N aturalną postać krajobrazu tworzą: rzeźba terenu, geolo;;ia i gleby, nawodnienie, klimat i szata roślinna. Człowiek zmienia ustawicznie krajobraz i jego elementy, tworząc tzw., krajobraz kulturalny. Lasy ustępują mIejsca polom ornym, zmienia się również w nich skład drzcwostanó\y. Bag-na i podmokłe doliny �rzeczne ulegają osuszemu. Obszary 'o naturalnych bogactwach przyrodzonych oraz ważne szlaki komunikacyjne sprzyjają powstawaniu ośrodków przemysłowych i miejskich. Zmiany kraj- \ formacji geologicznych, glebowych, z dziedzinami klimatycznymi itd. Region kurpiow·ski podkreślony jest przez budowę geologiczną terenu (18) . Na stosunki osadnicze Małopolski oddziaływały głównie doliny rzek i pokłady lessu (q). Podhale jest klasycznym przykładem pokrywania się regionu osadniczego i ctnograficzncQ·o w obrębie pewnej jednostki geograficznej (9)· Ryc. Ryc. l. Przez terytorium Polski przebiega granica zasięgu świerka, linia Tornquista i rubież antropogeograficzna. l. Linia Tornquista. 2. Rubież antropogeograficzna. 3. Zasięg świerka. Wg Lencewicza i Romera opracował autor. obrazu pociągają za sobą zmiany w pierwotnej strukturze osad nicz~j i w formach budownictwa wiejskiego (ryc. 2). Czynniki przyrodzone stanowią podstawowe warunki db właściwego rozwiązywania zagadnień osadniczych i budowlanych wsi. Zależność ta w przeszłości była bardzo silna i jej to wynikiem jest pokrywanie się pewnych regionów etnograficznych z zasięgiem 2. Deformacja wsi łallcuchówki w okręgu przemysIowym. Okolice Woclzisławia na Górnym Śląsku. \Vg mapy l: 25000 opracował autor. Wpływ ukształtowania terenu Pod względem ukształtowania pionowego wyróżniają się na obszarze Polski trzy wielkie krainy geograficzne: niż, wyżyna, i góry. Wśród tych zasadniczych krain wyodrębnia się szereg drugorzędnych regionów, jak pojezierza, doliny, kotliny, płyty, pasma i łańcuchy górskie. Przy rozpatrywaniu wpływu ukształtowania terenu na osadnictwo występują pewne trudności wyodrębnienia go od wpływu innych czynników jak gleby, wody, klimat, lasy itd. Dopiero �wspólne oddziaływanie tych elementów daje pełny obraz kształtowania się układów osadniczych (26). Do rozwinięcia się tej lub innej formy i rozmiarów osiedla w terenie płaskim może skłania{ obecność wody, żyzność gleb, bliskość lasów, komunikacja itd. (28) w każdym razie przy sprzyjających innych warunkach teren Ryc. Równomierne rozmieszczenie w okolicach ł,owicza. osadnictwa vVg mapy .' :1'yc. 4). Wchodzą one na płaszczyzny'i 'łagodne stoki, na 'tarasy j dna szerokich dolin, trzymają się jednak miejsc suchych i nie ulegających zalewom. Karczowanie zalesionych ongiś stoków dołinnych i konieczność prowadzenia dróg, poprzecznych do osi dołiny, były podstawą do powsta\'lania typu planistycznego osiedla, tańcuchówki. 3. R~·c. 4. na równinach. Kolonie sznu!"o\\',· J :25000 opracowal autor. równinny jest najbardziej dogodny dla kształtowania jednostek i zespołów osadniczych. Rozmieszczenie osadnictwa na równinach jest stosunkowI' równomierne (ryc. 3). Łatwy dostQP do wody gruntowej POW(Iduje uniezależnienie się nowszych osiedli od sieci wód płynących. Przeważają prostolinijne układy planów osiedli: wsi przydrożnych, u'icówek, kolonii sznurowych (25). \V terenie wyżynnym, pagórkowatym rzeiba podłoża i dostęp do \\'ody ;.;ą zasadniczymi wskaźnikami rozmieszczenia osiedli :Układ osiedli \V krajobrazit: w\'żvnnym, "'sit' pr)ydrożn(' Olkusza. \\'g- map'" l: 2.'),000 opracował a litO!" \V okolicach Zależność oc! terenu najdobitniej zarysowuje się w górach, 'C!;cl.zie osadnictwo zwarte kieruje się zasadniczo dolinami, a jeśłi wy.śtępuje na stoki, rozprasza się w samotnie (18). Zarówno stro~ /.bocza, zwłaszcza usuwiste, jak i wąskie dna dolin oraz wyniosłe ~TZbiety górskie są przez osadnictwo omijane (ryc. 5). Górny -pułap dla osadnictwa stalego wyznacza na Podhalu rzędna 1000 m npm, w Czarnohorze r 300 m (1'2 . Osadnictwo sezonowe, paster,kic, ~ięga w Tatrach \\'ysokośc ok. J 700 m, do górnej gr;l111t'\' hal. �Również w okolicach a urozmaiconym ukształtowaniu terenu wybierane są sytuacje o małych spadkach, nasłonecznione i osłohięte od wiatrów. \V przeciwieństwie do równin, gdzie stosowany bywa schemat układu zagrody, na stokach gór rozwiązania bywają indywidualne, choć ogólnie przestrzega się zasady, aby kalenica dachu biegła równolegle do warstwic (6), i aby dom zajmował najwyższe miejsce w zagrodzie, dla zabezpieczenia gr' od spływu wody z obszaru podwórza. Wpływ gleb Pola orne z"ljmowały w Polsce około 53 % ogólnej powierzchni kraju (20), w związku z tym dominującym jest w niej kraj- ,. 1. \ ~ .. .•. • .-.••• ~ ","., .r : •. r ...... . ·":'. ;. ~... .• ..... : .. .' l'-' .." >· ::: I ·'" '. l'.. •••. .... L~' Ryc. 5. Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach. Okolice Zakopanego. "Vg mapy I: 25.000 opracował autor. Odosobniony, lecz charakterystyczny przykład wyzyskania rzeźby terenu dla celów mieszkalnych, niewątpliwie stanowią istniejące współcześnie domy w dolinach Jury Krakowsko-Wiełuńskiej, wbudowane we wnęki skalne (ryc. 6). Znane były również ziemianki, grzebane w ścianach lessowych w Sandomierskim, jako mieszkania zastępcze, w wyniku zniszczeli wojennych. Ryc. 6. \Vbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Kierzkowskim. Okolice Ojcowa, Ze zbiorów Zakladu .\rchi tektury Polskiej Pali techniki \Varszawskicj nr 240. Opracowal autor. ' •• ..... : • " . ::' O,. ", " -. " ...,... '0, 0,° ~ 'O' . ,. '. , .' '. . ," '., .... , • If 2: .: : •• f'~ .:' • •• t' ••• " . _ Ryc, 7. Na glebach żyznych osadnictwo przyjmuje formy zwarte (I. okolice Miechowa), na glebach lichych jest ono rozproszone (2. okolice SUo. walk). J Wg map I: 100.000 opra-· eowal autor obraz kultur rolnycl1. ~a stopień rolniczego użytkowania ziemi wpływa nie tylko jakość gleby, ale i poziom gospodarczy rolnika. Gleby żyzne sprzyjają powstawaniu osiedli skupionych, podczas gdy gleby liche powodują rozproszenie pojedynczych gospodarstw (26) (ryc. 7)' Bielice i lessy uległy wcześniejszemu opa- �nowaniu przez pierwotnego osadnika, gdy brak odpowiedniclt narzędzi rolniczych oi!;raniczal możliwości uprawy gleb ciężkich, ilastych i gliniastych (18). Stosunki gospodarcze i społeczne decydował w XV-XVII wieku o wprowadzeniu gospodarstw fol- .. .. ... :·"··tJ·· .. • !' .': .' ::.'0 ..:'0 •. :.. ... :.... :.::: o • ......~ •.••.•.•. 'Wpływ :.'. ..... ." .'. . .. .' •. ., " •. ,0 20 10 o Ryc. 8. Zagrody na glebach urodzajnych cechuje rozwinięcie zabudowal'l go-;podarczych. \Vieś Hyża \V Zamoj,kim. Zbiory ZAP. nr 75. Opracował autor. Noteci i Warty ciągną w XVII i XVIII wieku koloniści holenderscy i niemieccy, a z nimi nowe formy osadnicze (rzędówka bagienna), przystosowane do gospodarki na gruntach niskich j wilgotnych, oraz nowe typy zabudowań o piętrowych stodołach i oborach (II). Na urodzajnych czarnoziemach kujawskich występują za-, grody o dużych, rozwiniętych dziedzińcach, otoczonycb licznymi i obszernie zalożonymi budynkami gospodarczym:. Przewag<: funcji gospodarczych nad mieszkalnymi wykazują zagrody na i'zarnoziemach stepowych Zamojszczyzny i Hrubieszowskiego (ryc. 8), natomiast ubogie ziemie poleskie i podlaskie charakteryzują zagrody o wąskiej działce, wzdłużnej zabudowie, bezpodwórkowe. Obejście małorolnego chłopa w Beskidzie środkowym lI~ranicza się niejednokrotnie do jednego tylko budynku, mieszkalnego i inwentarskiego zarazem (ryc. 9) . 20 10 Ryc. 30~ 9. jcdnobudynkowa zagroda na ubug-ich glebach Podgó:za. Wieś Urzejowice \I' Rzeszowskim. Zbiol'\' ZAP. nr 1:3;-,. Opra,owal autor. warcznych, a co za tym idzic i typóv,' osiedli wiejskich związanych z ustrojem PaIlszczyźnianym. Na pszenicznych ziemiach --;andomierskich istnieje już w XV wieku punad 80'::, wsi folwarcznych, podczas gdy na ciężkich glinach Sądeczczyzny by)o ich \I'ówczas tylko 33~:, (21). \Vzdłuż urocłza,in\'ch m<tcl \Visł)", nawodnienia W pierwotnym osadnictwie większe rzeki byly ważnymi 'izlakami komunikaqjnymi, a w czasach nowożytnych wyzna(za!y wraz z glebami strefy gospodarstw pańszczyźnianych - ze względu na spław zboża do portów. Naogół rzeki nie stanowiły w Polsce granic, a niskość działów wodnych ułatwiała przenikanie wpływów do innych zlewisk. Wyjątkiem w tej mierze była szeroka i bagnista dolina Noteci lub basen, które tworzyły przeszkody., lrudne do przebycia i sprzyjające tworzeniu sic;:odrębności sąsiadujących krain. Podobną granicę tworzył pas pojezierza mazur,kiego. Zaborski tormułujc stosunek osieclIi do wód płynących \\' sposób następujący: «\Vsie dawne zdradzają ogólną tendencję· aby spośród miejsc, które mają do wyboru, osiedlić się na najniż,"zych, lecz położonych powyżej mokradeł, względnie obszaró\v~ lagrożonych powodzią» (26). Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedłi (ryc. 10), a stawy i sadzawki powodują skupienie się\\:si nad ich brzegami (17). 'Wielkopolskie i pomorskie owalnice są właśnie takimi wsiami, okalającymi sadzawki i stawy �(ryc. II) . Na nizinach zależność osiedli od ,.•. ·ód plynących jest naogół nieznaczna, wobec łatwego stosunkowo dostępu do wód gruntowych, natomiast w górach osadnictwo rozmieszcza sic DiemaI wyłącznic w sąsiedztwie wód powierzchniowych, o ile- pozwala na to ukształtowanie dna doliny. 'VIr krajobrazie stepowym wsie skupiały siQ pierwotnie w jarach, wzdłuż rzek i strumieni, tworząc szeroko rozbudowane wielo,drożnice, a na wierzchowinach stepu osad nie zakładano z uwagi Ryc. podmokłych. Względy obronności lokowały niektóre wsie na przesmykach i pólwyspach. \"'1 dolinach nadrzecznych, podlegających częstym powo<:!ziom, budynki bywaly wznoszone na palach. Również stogi siana układane bywały na wysoko uniesionych pomostach paloworusztowych. 10. Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedli, często niezależnie od przebiegu dróg. Wieś Ratułów na Podhalu. Zbiory Zakładu Architektury Polskiej Polit. Warsz. nr 370. Opracował autor. . 'na brak wody. Dopiero dzięki ulepszonej technice wiercenia 'studni, dokonało się w ostatnich dziesiątkach lat rozproszenie ~icdlisk rolnych na wierzchowinie (10). Tereny bagienne i podmokłe powodują konieczność rozproszenia osiedli i lokowania ich na miejscach wyniosłych, suchych a leżących jednocześnie w pobliżu obszarów rolnych i łąk. Z powyższych względów (Jbszar zabudowy bywał ograniczany i gęsto zasiedlony (14)' Osadnictwo samorodne stworzyło tam przysiółki i zaścianki, rezultatem osadnictwa zakładanego były zwarte ulicówki. Nad morzem i jeziorami osiedla zbliżają się do wody przy brzegach płaskich, lecz suchych, unikają natomiast wybrzeży urwistych Ryc. II. Owalnice skupiają się nad sadzawkami. vVieś Chłapowo na Kaszubach. Zbiory Zakładu Arch. Pol. Polito Warsz. nr 468. Opracował autor. Wpływ klimatu Najważniejsze znaczenie dla klimatu Polski ma jej poło:;?,eniew strefie umiarkowanej chłodniejszej, pomiędzy oddziaływaniem Atlantyku i kontynentalnymi wpływami Eurazji oraz ukształtowanie pionowe kraju, w którym zasadniczą rolę odgrywają Karpaty i Sudety. Klimat ten charakteryzuje przewaga wiatrów zachodnich na zachodzie i wschodnich na wschodzie kraju, oraz spadek temperatur średnich, idących z zachodu na wschód przy jednoczesnym wzroście amplitud rocznych (8) �2fo tempera(ryc. 12). Elementami klimatu są: nasłonecznienie, tura, wiatry i opady atmosferyczne, występujące w różnym nasikniu w każdej z dziedzin klimatycznych kraju. I'vch okolicach wsi słońce bardzo szybko zasuwa się za widnokrąg i' tylko w rannych godzinach oświetla teren» (7). Na Mazowszu powszechnie spotykane jest ustawianie domów szczytem do słońca, ale dłuższym tylni m bokiem do kierunku panujących zachodnich wiatrów (ryc. 13). Ma t0.na celu za- .... ~ .. .... •. . .. . •. •. :. ..:-:.:' ~ • ':. .•.• •. .. .. . .:: : ' ..... ,' . .... . : . . ". "o : •• .• " ••• 0 •• .. .' , •. : ... .......... '. II--- O Ryc. IQ. Rozmieszl.'I.cmc wy,;okości opadóv-,' atmo:;[<.:rycznych i limowych \\' Polsce. [.4.')0---;:)00 mm. 2. :joo'-600 mm. .j. joo·· ..·l:)oo mm. 5. 800-goo mm. 6. gOO-IOOO mm. 7. zimowc. \Vg Romeł-a opracował dr G<'rarn .średnich izotcrll 3. 600"700 mm. Średnie izoterm\ Ciolek. Zależność ud -słońca jest na Podhalu prawidłem, górującym ponad wszystkim.' Sytuo\,,:anie domów licem do słorica odbyw;ł się bez względu na stosunek do kierunku granic parceli i przebiegu drogi (13). «\V Zawoi ... dawniej wszystkie domy zwracały sit frontem na wschód łub południowy wschód ... ponieważ w niektó- 10 10 30"" Ryc. 13. Zabudowania. chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich. \Vid Stawowice w Opoczyńskirn . Zbiory ZAP. nr 331. Opracował autor. !l"' O . . .' . ' 0 •.• . ...• II----t-I 10 : -----ł. 10 30"" Ryc. 14. Zagroda podhalańska, osłonięta od zachodnich i północnych wiatrów. Wieś Trybsz na Spiszu. Zbiory ZAP. nr I I. Opracował autor. równo zabezpieczenie' otworów dymnikowych przed wpadaniem wiatru, jak i osłonięcie podwórza i otworów okiennych i drzwiowych (5). Na Podhalu domy byvITająustawiane od północy a szopy od zachodu (rye. 14) w ten sposób podwórze zabezpieczone jest od wiatrów z tych kierunków (13). Lud, l. XXXIX 16 �Bardzo istotny wpływ czynników klimatycznych przejawia siQ \v samym budownictwie. Względy termiczne zmuszają do wznoszenia ścian, których grubość znacznie przekracza wymagania statyczne. Z uwagi na swe walory ciepłochronne, drzewo staje się niezastąpionym materiałem budowlanym, łatwym do osiągnięcia i obróbki, nie wymagającym skomplikowanych zabiegów izolacyjnych. Zabezpieczanie ścian wieńcowych przed przewiewem wykonywane bywa zapomocą wyżłobiCl'l płazów albo uszczelniania szpar mchem, gliną, warkoczami słomy, wiór itp. Przeciętne grubości biel wian w ścianach wieńcowych mniejsze są na zachodzie aniżeli na wschodzie kraju i w górach: . dziedzina klimatyczna tempera tura naj niższa średnia grubość bierwion średnia '1-t=C-1 środkowa wschodnia karpacka -18°C -2SoC -25°C 22 cn1 14cm 24cm Ze zjawiskiem niskich temperatur zimowych łączy się zaiM ~~ '·V'"N" iW gadnienie ogrzewania wnętrz mieszkalnych' przy pomocy piecó\\' i ogrzewaczy, nie znanych budownictwu cieplejszych stref klimatycznych. Dążność do ekonomicznego wyzyskania urządzeń ogrzewalnych wpłynęła na rozwój bardzo interesującego układu Ryc. IS. planistycznego \v regionach półPlan chałupy podlaskicj z piecem nocnych i wschodnich, opartego i kominem, odsuniętym od ścian na prostokącie, zbliżonym do zewnętrznych. Wid Zuzany w Biakwadratu, z piecem i kominem, lostockim. Zbiory Zakładu Arch. ustawionym na skrzyżowaniu Polskit-j Polito Warsz. nr 78. Opracował autor. wewnętrznych ścian dzialowych (ryc. 15)' Pomiędzy wysokością opadów atmosferycznych (w stosunku rocznym) a nachyleniem dachów istnieje zależność prosta: im większe opady, tym bardziej strome dachy (ryc. 16). Strzechy słomiane są naog-ól bardziej strome, niż da,hy drewniane w tej .~amej okolicy. Podobnie istnieje niewątpliwa współzależność między wielkością opadów a wielkością wysunięcia okapu 500"'_ SLOMA! 700 '00 l I I I ! I I , l KOżAWlll!DEK ,, I JlISKa/lCZE STA/łfILA KOZIOWA ł/"lECOWONICE <'ZARNĄ. .'ll'RZA SlCHlE ! I CONT : ZĄIVADA Ryc. Pomiędzy poda- 16. wysokością opadów atmosferycznych a nachyleniem istnieje zależność prosta. Opracował autor. dachów chowego (ryc. 17). Ochroną przed deszczem jest bielenie ścian polepianych oraz uszczelnień w ścianach wieńcowych. Vv okolicach zagłębi naftowych używa się do tego celu również ropy luh wosku ziemnego (19). Ganki, podcienie przyłapy, tworzące niejednokrotnie pełne malowniczości a nawet monumentalności zespoły architektoniczne w dawnym budownictwie wiejskim (2) (ryc. 18) powstały pierwotnie dla oslony wejścia od deszczu i wiatru. Podobne znaczenie mają w drewnianych kościołach okapy i podcienie, których zadaniem jest nietylko osłona wiernych przed słońcem i deszczem" ale przede wszystkim ocbrona dolnych partii zrębu od niszczącego działania wpływów atmosferycznych (ryc. 19). Wpływ budulca Na budowę mieszkania we wszelkich jego postaciach, człowiek użytkujc przede wszystkim materiały przyrodzone, znajdo16· ..........- .=. =-~..'...•.• "' _---------~ �245 wane w najbliższej okolicy, a więc drzewo, glinę i kamiel). Budulec jest zatym jednym z podstav.:owych tworzyw odrębności regionalnych. Wśród kilku stref budO\·vlanych Europy najbardziej rozległa obejmuje półwysep Skandynawski, wschodnią część P·)lski oraz północną i środkowa część Rosji, wyroznlając Sic;' przc\\-agą drewna, jako materiału budowlanego. PO\\'szechnośt; tego budulca pozostaje \v stosunku prostym do pO\vicrzchni leśnych wymienionej strefy (4:1. Obserwowane w tym obszarze pewne przesunięcia w użyciu m;\- I i 4-+-r_BIELE 1ft'" 4 5U'- 500 1L.l-+-+-_NIEDtWIEDt 5S0 -60U o I CB OWE 600-650 4-+-I-+-+-+-- i l Ryc. ++-H_D 10 •..• 5 18. l\1onumentalne podcienie domów wiejskich os!<niają wejście przed' dCtiz(.zem i wiatrem. Wieś Sudragi IV Płockim. Zbiory ZAP. nr 52. Opracował autor. Al ot [A. £VA 650 - 700 Ryc. \Iapa I. 0-- 20. zalcsidl w Polsce \\' % IV stosunku do powierzchni. \\g stanu z J93~t r. JO~-6' 2. J 0-3°%, ;l. :10-- :)o\}~.--t. ponad :-)0<1". ,,'g Rornera oprilCO\\-:l! aulor. ~-I-+-4+- I I I J S'TEBNA 9UO-1000 i Ryc. 17. Wysunięcie, okapów dachowych roś.lic w miarę wzrastana opadów atmosferycznych ,,' stosunku rocznym. Opracował autor. Ryc. 19. \V drewnianych kościołach małopolskich zrąb jest chroniony przed wpływami atmosferycznymi okapami dachów i podcieni lmi. Wieś Sękowa w Gorlickim. Wg Kopery i Lepszego. Opracował autor. (crialów bud()\\'lanych, jak np. pochód eegl" lub dachówki z Z;tchodu na wschód ~~ wynikiem procesu cywilizacyjnego. Dzi~iejszy stan zalesienia kraju (ryc. 20), wynoszący 22,5~, Ilgółnej powierzchni, nie pokr)\\'a ~ic;' ;Jlli zasi~'~ic;m ani pod \VzgI~dem skladu drze\vostanów z lasami j puszczami w prze"złości. '\Vojcwództ\\o \l'arwawskie pn,iacLtI,) najniższy procenl �zalesienia (15,9%), choć leży w obrębie strefy budowlanej Polski, v,;yróżniającej się w r. 1928 cyfrą 70-100 % budynków drewnianych na wsi. Granica zachodnia tej strefy (ryc. 2 I J biegnie po ",ię na ów patos i monumentalność, cechujące regiony budowlane Podhala, Śląska lub puszczy Kurpiowskiej (ryc. 22). Natomiast obszary, ubogie dawniej w lasy szpilkowe, pokrywają się w znacznej mierze z występowaniem oszczędnych konstrukcji, o drobnych przekrojach, oraz stosowaniem wielorakich materiałów zastępczych (ryc. 23). Poziom techniki ciesielskiej jest w związku z tym o I Ryc. t:..•. o •• t ! Ryc. 2 I. Rozmieszczenie budynków drewnianych i glinobitych na wsi. I. Budynki g-linobite (przewaga). Budynki drewniane: 2. 0-2:)°;). 3. 2.')-500~. {. :ło---7-,'\) .. l. 7j-95%· 6. 95-100%. Wg Onllickiego opracował autor na podstawie materiałów sprzed 1935. linii Cic.~z\'Jl-Kraków-Wieluń-Łódź-Płock-Mlawa (22). Budownictw'o na terenach, obfitujących kiedyś w dobry budulec "osnowy i świerkowy, posiada znamię pewnego rodzaju rozrzutności w użyciu drewna, wyrażające się w dużych przekrojach elementów konstrukcyjnych, bogatym zdobnictwie, przy jednoczesnym jakgd"by prymitywiźmie techniki ciesielskiej, co w rezultacie składa 22. Budownictwo regionów obfitująq;ch w budulec cechuje wysoki poziom ciesiolki i rozrzutność materiału. Wieś Zuzany na Kurpiach. Zbiory ZAP. nr 78. Opracował autor. Ryc. 23. W okolicach bezleśnych budownictwo jest oszczędne pod względem użycia drzewa i chętnie stosuje inne materiały budowlane. Wieś Swarzewo na Kaszubach. Zbiory ZAP. nr 243. Opracował autor. "yższy, bardziej racjonalny i celowy. Rozróżniamy w Polsce trzy zasadnicze rodzaje konstrukcji ścian drewnianych: wieńcową, sumikowo-Iątkową i ryglową czyli szkieletową (ryc. 24J Ta ostatnia jest pochodzenia obcego, już w XVII w. określana jako «mos pruthenicum», podczas gdy dwie pierwsze są rodzime, bliżej nieokreślone co do pierwotności. Wieńcówka występuje zasadniczo na obszarze całego kraju w budynkach starszych, konstrukcja łątkowa ma natomiast rozmieszczenie wyspowe, zgodne naogół z obszarami o słabszym zalesieniu, zwłaszcza szpilkowym. o �Glin<t jako materiał budowlany wyst~puje li nas wszQdzic, ale jej użycie w budownictwi~ wiąże się ści~le z terenami bezleśnymi alho nie posiadającymi ()dpowiedniego budulca. Domeną budownictwa glinianego są <'tepo\,,"c obszary Podola i Ukrainy, 100 I Uznic kamienia kopalnego lub narzutowego w budownictwie \\'icjskim nic stanowi zja'.viska !)owszechnego. Wobcc naszyd1 warunków klim<ltycznych, walory termiczne oraz izoiacyjne na,"Zych kamieni budowlanych są nieodpowiedn;e. ~ielicznc stosun-· 20(11(", I ~-- .~ ~lllllll~ . 1 ;Z 3 Ryc. 24. ~,rapa rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian. l. Konstrukcj', wieńcowa. 2. Konstrukcja słupowa (łątkowa). 3. Konstrukcja ryglowe' Opracował autor. nas występują one na Kujawach i Kaszubach, jako forma dominująca, w sąsiednich regionach, jako domieszka budownictw" drewnianego. Fakt rozmaitego użycia gliny, w stanie surowym lub po wypaleniu jej na cegłę jest w pewnej mierze wskaźnikieJl\ różnic cywilizacyjnych regionów. Przewaga budownict\va ceg!;l!lego wyst\,pujc na ziemiach zachodnich. li Ryc. 25. :vI:apa rozmieszczenia pokrycia dachowego w Polsce. j dranice. 3. Dal' h.:i\\·ka ceramiczna i cementowa. Sloma. Opracował I. 2. Gont autor kowo budynki mieszkalne z wapienia spotykamy w Kicleekirrl i Lubelskim, natomiast w górach coraz większc zastosowanie :majdllje lupek pia:-:kowcO\vy, tzw. flisz karpacki. Narzutow) ~anit używany jest przede wszystkiem na fundamf'nty domó\\ drewnianych i murowanych oraz na ściany budynków gospodarczych, o~rodzcnia i piwnice, \" obrębie zasi\,gu rlrug-ie~o zlodo\"acenia (28\, �Zgodnie z rolniczym charakterem kraju, panującym materiałem do krycia dachów jest słoma (ryc. :25), posiadająca ogromne zalety ciepłochronności, taniości i łatwości użycia. Pochód rolnictwa w góry pociągnął za sobą pokrycie słomiane dachów, dochodzące w Beskidzie środkowym i w Bieszczadach do 1000 m npm. Wobec wysokich opadów atmosferycznych dachy na tych terenach są niebywale strome, dzit;ki czemu nic utrzymują na sobie wody i śniegu. Zabudowania, leżące nad brzegami jezior i stawów, użytkują również trzcinę jako poszycie dachowe. Krycie dachów gontem i dranicami ogranicza si\ zasadniczo do obszarów górskich, a na wyżynie małopolskiej występuje również wzdłuż pasma świętokrzyskiego ryc. 25)' Jedynie w budownictwie sakralnym i dworskim zasięg gontu obejmuje cały kraj, niezależnie od stanu zalesienia. Omówione uprzednio elementy nic są oczywIsCle jedynymi 'czynnikami, kształtującymi strukturt; i oblicze \ysi. Obok przyrody i jej wpływów, występuje również cywilizacyjne i kulturalne oddzialywanie, człowieka jako jednostki i jako grupy społecznej. O ile pod \vpływem przyrody regiony różniczkują sil.: \'" przestrzeni, działalność człowieka wprowadza ich wewnętrzne przemiany w czasie oraz jest przyczyną migracji pewnych form i typów. Stwierdzić należy, iż w przeszłości cechowała człowieka znajomość praw naturalnych środowiska i podporządwanie się im przez tworzenie logicznych i zgodnych z podłożem ukladó\\' przestrzennych i architektonicznych. 'Weszło to z czasem w obyczaj i tradycję twórczą wsi, trwającą nawet przy zmienionych warunkach lub po ich ustąpieniu. \Vymienione czynniki tracą jednak swoje zastosowanie w okresie socjalistycznej celowej i planowej go~podarki wiejskiej. ŹRÓDL\ I. Zakład ·'I-awskiej.-Zbiory II. Zbiory Architektury Polskiej i Historii pomiarów inwentaryzacyjnych i notatki autora. Sztuki Politechniki Warbudownict\l'a \I'icjskiegll. RĘKOPISY I. C i o ł ck Gtcrard. - Region y budownictwa wiejskiego w Polsc(', II. P i a ś c i k Franciszek. --, Budownictwo w Puszczy Kurpiowskiej. BIBLIOGRAFIA '- Bayger J. AL, Powiat trcmbowdski. Szkic gco,gTalJczno-histol etnograficzny. Lwów 1899. 2. Ciołek G., Cha lupy podcieniowI' Tla Pomorzu. Biul. Hist. Szt. Kult., \Varszawa 1939. 3· Farą uharson AL, Regionalizm W \Vielkicj Brvtanii. Ruch regionalistyczny w Europie. Warszawa 1934. 4· Gorzuchowski St., Osiedla miejskie w Polsce i ich matt'rial IJudowlany w zależności od czynnik(J\v przyrody. \Varszawa 1936. S, Grisebach H., Das polnische Baucrnhaus. Berlin 1~)I7. 6. Hupka St., Ossowski F., Ta beński St., Budownictwo ludowe \I' powiecie ropczyckim 'v ,Małopolsce. Kraków '935. 7· Ku trze bianka A., Budownictwo ludowe wZawoi. Kraków 193'. 3. Lcncewicz St., Polska (\VieJka geografia powszechna) \,y'ariZawa 1937. 9· Leszczycki St., Region Podhala. Podstawy geograficzno~c)spoclarcze planu regionalnego. Kraków '938. 'o. Lisikiewiczówna ]., O rozproszeniu osad na Podolu. Czasopismo Geograficzne. Lwów 1934. I I. Luclkiewicz Zdz., Osady holt'lldcrskic na nizinie sartawickonowskiej. Toruń '934. 12. l\1ackiewicz<Jwna J" Ze stuclió,,' osadniczych w dolinie g()rneg'o Prutu. Czasopismo Geograficzne, Lwów {9:J4. '3· NIa tlakpwski \VI., Budownict\l'o ludowe na Podhalu. KrahiW ,892. '4. :\iezb.rzycki J ... Polesie. Opis \,'oj,kowo-geograficzny i studium ['']'CllU, \Varszawa 1930. 'S, Ormicki \Y .. Ze"'n<,:trzllC "hlicz.· wsi polskiej. \Viadomości (;eograficznc. \Varszawa 'S)2(j. ,6. Paw!()\I'ski St., Rcgionalizm gcograficzny ijego rozwój" Polsce . Ruch rcgionalistyczn\' w EUl'fJpic. \-\'ar'zawa IC134. Ij. Persowski Fr .. Osady na prawic ruskim. polskim, niemieckim i \I'o!oskim \I' zir'mi lwowskiej. Sturliu rn l. dziejów osadnictwa. Lw()\v '927. 18. Pia ści k lOr., Osadniu\\o \\ !'n'zC/y Kurpiowskiej. "'ar'la Il'a I CJ:39. Ig. Rl'infuss R .. Lcmko\\'ic, Opi, '·llIngraliczlll'. \\'inchy. Krak.)", I CJ36, ryCł'.n)' . ,, �Rocznik Staty,ryczu\'. \\'arszawa '947. Rul!u)\vski J., Zarys gospodarcz\lh dziej'",· Polski ,,' czasach przedrozbiorowych. Pozna 1'1 1 ~P3· 22. Sochaniewiczówna, ~lat('f'ia! buC!o\\]an\' wsi polskiej. Czasopismo geograficzne. Lw6w 1928. 23. Sosnuwski O .. Lżycie kamienia budowlancg'o \\' zależ Ilości od lego zasięg6w geologicznych. Zasi'~g buC!ow'Ii, zawil'raj,!C\'Ch granit. Biul. Hisl. Szt. i Kult. Warszawa '935· 21. Szymal'lski T, Kilka drobnych przyczynków do znajomości kutliny życlaczowsko-stryjskiej. Czasopismo Gf'ograficzne. Lwów 1934· 25. \Vojskowy Instytut Geogl'atlcznv, ~Japa taktyczna Polski :.10. ~1. l : 2j.OOU i 1 : 100.0UO. 2G. Za borski Kraków 1926. 27. Żukowski llidwem luclO\\·vm. B., O kszlaltach J.. J-Iucubzczyzna. \ \'arszawa I 'J:.lJ. w'si \I' Polsce Przyczvnki i ich rozmieszczeniu. do badal] nad budo\\'- <;TEFA.:\ ;\'OSEK 'PRZEDHISTORYCZNE BUDOWNICTWO ~A ZIEMIACH POLSKICH Rdcrat wygłoszony lIa \\'ainym i':gromadz~nil1 P. T. L. * MIESZKALNE w Toruniu 19+9 L) J. \Vstęp. - II. Budownictwo mieszkalne w mlodszej epoce kamiennej .. -_ HI. Budownictwo mieszkalne kultury łużyckiej. IV. Buoownictwo mie,;zkalne w okresie lateńskim i wpływów rzymskich. - V. Buoownictw() mieszkalne prapolskie. -- VI. Stan baclari nad budownictwem mieszkalnym i kształtem osiedli \\' czasadl prz('rlhistorycznyrh na ziemiach polskkh. I -Jednym z najbardziej interesujących zagadniell w badaniach nnd przedhistoryczną kulturą materialną ziem polskich jest "prawa osadnictwa, a l.właszcza budownictwa mieszkalnego. Jak wiadomo badania nad kształtem osiedli i budownictwem mieszkalnym należą w prehistorii do stosunkowo nie dawnych. Nikłe. często trudne do stwierdzenia ślady) «nieefektowne» materiah ''iprawiły,że zwrócono na nie uwagę dopiero po wydoskonaleniu J wysubtelnieniu metod badawczych terenowych, przy podejmowaniu badań na większą skalę już przez fachowo przygotowanych archeologów. Trzeba także pamiętać i o tym, że ślady osiedli 1tllegająo wiele szybci~j «zatarciu» ze względu na to, iż występują f(me(;zęsto płytko pod powierzchnią dzisiejszą terenu, płyci~i, :aniźeli groby, które wkopywane były zwykle znaczniej głębiej '\~. ziemię. Poza tym groby zawierają bardziej «efektowny» maoli< ~lliejscowości z poza grani, Polski, :;.z.:zeg,óln;one są w spisie na kOI1cU pracy. ,ylowane przykładowo, wy- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f43aedc00adab118bb4091342dbccec0.pdf e1c02911e0c48465e78d00346981744b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2371 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2199 Title A name given to the resource Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wprowadzenie Po specjalnym numerze monograficznym, poświeconym teatrowi sięgającemu do źródeł, „teatrowi zarażonemu etnologią", po tekstach koncentrujących się na problematyce antropologii teatru (por. „Pol­ ska Sztuka Ludowa. Konteksty" Nr 3-4/1991) ofiarujemy czytelnikom zeszyt poświęcony tym razem antropologii filmu i fotografii. Wydaje się, że nie trzeba uzasadniać (ani tym bardziej usprawiedliwać wyboru takiego tematu). Antropologia ifilm,antropologia kultury i naukowa, krytyczna, humanistyczna refleksja o filmie spotykają się od lat całkiem naturalnie. Źródeł, powodów i świadectw tych spotkań moglibyśmy przytaczać wiele. Wystarczy choćby tu przypomnieć wypowiedź Jurija Łotmana zawartą we wstępie do polskiego wydania Semiotyki filmu, gdzie zestawiając w zaskakujący sposób ateński obrzęd i mit z Nożem w wodzie Romana Polańskiego w lapidarny sposób (a mogłaby to być odpowiedź, uzasadnienie i usprawiedliwienie dla każdego etnografa i antropologa kultury kierującego swą uwagę w stronę filmu) mówi o tym, że nawet najbardziej współczesny film daje się dekodować za pomocą głęboko ukrytego w nim mitu. „Przejawia się tu - pisze Łotman - przede wszystkim, jedna z najbar­ dziej swoistych cech kina, która podnosi je do rangi awangardowej sztuki drugiej połowy X X wieku. Ciążenie ku neomitologizmowi, uaktywnienie głębokich pokładów kultury jest wprawdzie zjawiskiem w ogóle charakterystycznym dla sztuki ostatnich dziesięcioleci. Jed­ nakże nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału - od form krańcowo rodzajowych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarzaniem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu nie stapiają się aż tak organicznie, przezierając przez siebie nawzajem." Dalej, zwraca Łotman uwagę na specyficzną dwoistość filmu: „Tak więc językfilmujednoczy krańcowe szczeble logiczne - od zmysłowego przeżywania realnego widzenia rzeczy (poczucie bezpo­ średniej rzeczywistości świata ekranowego) do krańcowej iluzoryczności. Jednocześnie zachodzi tu zespolenie etapów historycznych - od najbardziej archaicznych form świadomości artystycznej do najbar­ dziej współczesnych. Ale takie jednoczenie bynajmniej nie zaciera krańcowości, wręcz odwrotnie - maksymalnie ją uwypukla." Tej dwoistości filmu odpowiada specyficzna dwubiegunowość spoj­ rzenia antropologicznego nastawionego jednocześnie na archaikę, struktury długiego trwania i na to, co współczesne. Także i tu nie mamy do czynienia z zacieraniem krańcowości i różnic. Bo jak powiada równie lapidarna definicja etnografii „Etnografia jest nauką 0 tym, co dzieli i co łączy ludzi różnych kultur, różnych społeczeństw, różnych epok". Tę dialogiczną perspektywę etnografii odnaleźć możemy również w wyznaniu Levi-Straussa, który określał ją jako „Historię dotykającą swymi dwoma krańcami historii świata i mojej historii, która odsłania zarazem ich wspólną rację, rozważa bowiem różnice i przemiany mające znaczenie dla wszystkich". Nie powinno nas dziwić w tym kontekście podobnie lakoniczne określenie etnografii jako z jednej strony „sposobu docierania do odmiennego świata" z drugiej zaś powiedzenie, że jest ona „przede wszystkiem oddaniem tego co aktualne, wyrażeniem żywotności". W ten sposób zrozumiałe staje się owe naturalne, oczywiste i wielorakie zainteresowanie filmem ze strony antropologii kultury. Film interesuje antropologa przede wszystkim jako mit, jako wyraz współcześnie tworzącej się mitologii 1 jako obszar występowania (częstokroć w sposób ukryty) odwiecz­ nych wątków mitologicznych i głębokich struktur symbolicznych. Film właśnie, jako nośnik mitotwórczy (obszar kontynuacji, prze­ kształcania i „odnawiania znaczeń") i jako zapis współczesności (zarejestrowane w filmie: obyczaj, gest, ruch, wzorce piękna, urody, moda, tendencje tematyczne, struktury mentalne danego czasu itd.,itd.), a także ze względu na utrwalone w nim odbicie odrębności, bądź zmieszania (czy też niwelowania) różnorodności kulturowej - film wychodzi naprzeciw specyficznemu sensorium ukształtowane­ mu w kręgu antropologii kultury. Charakterystyczne jest to, że tezę o ciążeniu współczesnej sztuki ku neomitologizmowi odnaleźć możemy u wielu badaczy kultury. Film nie jest tu osamotniony, towarzyszą mu w tym doświadczenia teatru i literatury - mówi o tym w Próbie labiryntu, w rozmowach z Clau­ de-Henri Rocquetem, Mircea Eliade: „Wiadomo, że literatura - prze­ kazywana ustnie czy pisana - jest córką mitologii i dziedziczy jej funkcje: opowiadać o przygodach, opowiadać o z n a c z ą c y c h rzeczach, które wydarzyły się na świecie. Ale dlaczego takie ważne jest to, co się wydarza, dlaczego chcemy wiedzieć, co spotyka markizę, która o godzinie piątej pije herbatę? Myślę, że wszelka narracja, nawet jeśli opowiada o fakcie najbardziej zwyczajnym, kontynuuje tradycję wielkich historii opowiadanych w mitach i stanowiących wyjaśnienie początków świata i człowieka. Myślę, że zainteresowanie narracją, opowieścią, jest elementem naszej ludzkiej kondycji, naszego bycia w świecie. Chcemy wiedzieć, co się działo, co robili ludzie i do czego są zdolni: ryzyko, przygody, wszelkiego rodzaju próby. Nasze istnienie nie jest istnieniem nieruchomych kamieni, kwiatów czy owadów, których życie toczy się ściśle wyznaczonym torem. Nasze istnienie jest przygodą. Człowiek nigdy nie przestanie słuchać opowieści." Jednakże charakterystyczne jest również i to, że i Eliade gotów jest przyznać specjalne miejsce i znaczenie kinu w jego zdolności przy­ bliżania się do mitu. Na pytanie bowiem swego rozmówcy sugerujące, że awangardowa literatura , odwracając się od opowieści, odeszła od czegoś co wydaje się istotnym elementem człowieczeństwa, i że może mit przetrwał w kinie, udziela zdecydowanej odpowiedzi - „Myślę, że rzeczywiście kino zachowało zdolność do opowiadania mitów, a także wspaniałego kamuflowania ich nie tylko w tym co świeckie, ale również w obszarach degradacji i upadku. Tak, sztukafilmowabardzo dobrze posługuje się symbolem, który chociaż pozostaje niewidoczny, działa przecież na uczucia." Ciążenie ku neomitologizmowi, przybliżanie się do mitu, osiąganie przez kino i film wymiarów i funkcji mitu wydaje się być częścią (równie pasjonującego dla antropologii kultury) szerszego procesu współczesnej remityzacji, o której pisze badacz wobraźni symbolicznej Gilbert Durand, zwracając uwagę na ów paradoks, że ta sama, obrazobórczo, scjentystycznie zorientowana, nasza cywilizacja, która często miesza demistyfikację z demityzacją, jednocześnie „.. .proponuje gigantyczny proceder remityzacji na skalę planetarną, dysponując środkami, jakich aż dotąd żadne społeczeństwo w dziejach rodzaju ludzkiego nie posiadało. Jest wielką zasaługą Andre Malraux, iż jasno wykazał, że szybkie środki komunikacji, masowe rozpowszechnienie arcydzieł kultury przez fotografię, druk, kinematografię, przez książki, kolorowe reprodukcje, płyty, telekomunikację, samą prasę pozwoliło na planetarną konfrontację kultur i na totalne zebranie tematów, dzieł i obrazów w jakimś Muzeum wyobraźni, uogólnionym na wszelkie przejawy życia kulturalnego. W obliczu olbrzymiej aktywności społe­ czeństwa scjentystycznego i obrazoburczego to samo społeczeństwo proponuje nam środki przywracania równowagi." Ciążenie ku neomitologizmowi wydaje się nadal aktualne mimo ogłoszonego (czy rzeczywistego) kryzysu kina jako instytucji, świad­ czyć choćby mogą o tym - ostatnia filmowo-telewizyjna wersja Mahabharaty Brooka, światowe powodzenie Dekalogu Kieślowskie­ go, a we wcześniejszej perspektywie „mitologia Miasta i Świata" zawarta w dziele Felliniego, „mitologia dzieciństwa" z Fanny i Alek­ sandra i całe dzieło Bergmana, twórczość Tarkowskiego, Pasoliniego, Paradżanowa, Herzoga, Kurosawy, Bunuela, Wajdy i wielu innych. Kino odtwarza i odnawia mit. Ale istnieją obszary, na których antropologia kultury ifilmspotykają się w nie mniej naturalny sposób. Trzeba bowiem pamiętać, iż ich początki należą niemal do tej samej epoki (początki naukowej antropologii różnie datowane, rozciągane są od 1851 - wydanie Ligue of the Iroquois Morgana, 1877 tegoż Ancient Society, 1871 - Primitive Culture Tylora, 1895 - założenie L'Anne Sociologique, warto przypomnieć w tym kontekście, że gdy Bronisław Malinowski prowadził swe badania na Trobriandach, w tym samym czasie Robert Flaherty, nazywany twórcą filmu dokumentalnego, realizował swój pierwszy film na dalekiej północy -1917, a jego drugi film Nanuk Eskimos powstaje w tym samym 1922 roku, w którym ukazują się Argonauci Zachodniego Pacyfiku). Ta naturalność związków pomiędzy antropologią i filmem, początkowy wpływ fotografii na kształtowanie się antropologii, a z biegiem czasu i filmu, owocujący dziś w całej odrębnej dziedzinie tzw. Visual Anthropology, rysuje się bardzo wyraźnie w zestawieniu jakiego dokonuje w swej książce The Predicament of Culture, omawiającej etnografię na tle literatury i sztuki X X wieku James Clifford, gdy porównuje on frontospis dzieła ojca Lafiteau o Indianach Ameryki z kartą tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku. - Frontospis dzieła ojca Lafiteau z 1724 roku Moeurs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zadaniu porównania, oraz brodata postać wobrażająca Czas, która wskazuje na tablicę, przed­ stawiającą ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej kobiety przedstawia krawędź chmur, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. 3 1 �Stoją oni po dwu stronach promieniejącego trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrąjsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bronisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uro­ czysty Akt obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyj­ nika muszel Trobriandzkiemu wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za mężczyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w konchę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyraźniej skoncent­ rowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyjrzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. I tak oto komentuje dalej to zestawienie Clifford - alegoria Lafiteau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek, kształtuje i tworzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do doświadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafiteau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy badaczami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale także sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywistości. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinowskiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przedstawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego kamerze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współczesnych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam... ponieważ ja tam byłem." Jest jeszcze jedna cecha antropologii, która w szczególny sposób pozwala wiązać ją z filmem. Obok specyficznego sensorium tego, co archaiczne, podstawowe, pierwotne i tego, co współczesne, tym, co łączy antropologię z filmem najsilniej to umiłowanie konkretu. Antropologowi biorącemu kamerę, czy aparat do ręki, antropologowi, w wieloraki sposób zajmującemu się filmem, a i nam, na pytanie: „Dlaczego Antropologia filmu?" mogłaby tu posłużyć doskonale i przyjść z pomocą odpowiedź, jakiej udzielił na pytanie ankiety "Dlaczego Panfilmujei zajmuje sięfilmem?"Wim Wenders, którą to odpowiedź w obszernych framentach pozwalam sobie tu przytoczyć: „Od kiedy mam przed sobą to okropne pytanie przychodzą mi na myśl i dochodzą do głosu rozmaite coraz mocniejsze odpowiedzi. Jedne rano, inne wieczorem, znów inne przy stole montażowym, jeszcze inne, gdy oglądam wcześniej nakręcone zdjęcia, jeszcze znowu inne, gdy rozmawiam z księgową, albo znów inne, gdy myślę 0 ludziach, z którymi od lat pracuję. Wszystkie te odpowiedzi 1 powody, dla których filmuję są ważne i prawdziwe. Ale mówię sobie, że 'za tym' musi kryć się 'coś bardziej prawdziwszego', być może 'obowiązek', albo wręcz nawet 'potrzeba'. Gdy jako dwunastolatek, kręciłem swój pierwszy film ośmiomilimetrową kamerą, ustawiłem się w oknie domu i stamtąd z góry sfilmowałem ulicę, auta i przechod­ niów. Mój ojciec zobaczył mnie i spytał: 'Co robisz tam z tą kamerą'. Odpowiedziałem: 'Filmuję ulicę, widzisz przecież'. 'I po co?' - zapytał. Nie znałem żadnej odpowiedzi. Dziesięć, dwanaście lat później kręciłem swój pierwszy krótki film na szesnastce. Szpula miała trzy minuty długości. Filmowałem skrzyżowanie z szóstego piętra, bez poruszania kamery, tak długo aż się skończyła rolka. Pomysł ażeby zatrzymać kamerę przedtem, nie przyszedł mi do głowy. Potem mogłem sobie przedstawić, że musiało to by być jakimś świętokradzt­ wem. Cóż to za świętokradztwo? Nie mam głowy do teorii. Tylko rzadko przypominam sobie to, co przecztałem. Dlatego nie mogę dokładnie zacytować pewnego zdania Beli Balazsa, które jednak bardzo mnie poruszyło. Mówi on o moż­ liwości (ale także i odpowiedzialności) jakie ma kino: 'Pokazywać rzeczy jakimi są.' I dalej, że kino może 'Ratować egzystencję rzeczy'. Dokładnie tak jest. Albo inne, pochodzące od Cezanne'a zdanie, które mówi, że 'rzeczy znikają. Trzeba śpieszyć się, jeśli chce się coś zobaczyć.' W każdym bądź razie, przeklęte pytanie: Dlaczego filmuję? - Dlatego. Coś dzieje się, widzi się to, co się dzieje,filmujesię, podczas gdy to się dzieje, kamera widzi, zachowuje to i chroni, można to na nowo oglądać, i znów oglądać. Rzecz już nie istnieje tam więcej, ale oglądanie jej jest możliwe, prawda istnienia tej rzeczy, ta nie ginie. Akt filmowania jest heroicznym aktem (nie zawsze, nie często, ale czasami). Na moment, na mgnienie oka, powolny rozpad świata i jego zewnętrz­ nych pojawień się będzie zatrzymany. Kamera jest bronią przeciw biedzie rzeczy, mianowicie przeciw ich znikaniu. Dlaczego filmować. Czy nie znacie mniej niemądrego pytania?" (Die Logik der Bilder). Mit - Literatura - Film - Fotografia oto kardynalne punkty tego zeszytu „Kontekstów". Prezentujemy tu czytelnikom (chociaż po­ wstałe przed dwudziestu laty, to jednak zachowujące swą wagę i wartość) eseje Barthesa o miejscu mitu w kulturze współczesnej i Italo Calvino o odniesieniach pomiędzy mitem i literaturą współczesną. Studium Clifforda zestawiające dwie sylwetki, dwu „polskich azylan­ tów" (mianowanych przez autora ojcami współczesnej refleksji ant­ ropologicznej) przenikających do odmiennego świata, i dających w swym dziele dramatyczne świadectwo z pełnego konfuzji spotkania przedstawicieli cywilizacji europejskiej z kulturą pierwotną - Josepha Conrada(Jądro ciemności) i Bronisława Malinowskiego (Argonauci Zachodniego Pacyfiku) - studium, rozważające problem fałszu i praw­ dy w kulturowym sensie, kwestię „ocalajającego kłamstwa", ochrania­ jącego wartości i spoisty obraz kultury, studium odsłaniające przyliterackość etnografii, tworzącej (nie nieprawdziwe) fikcje kulturowe, studium wskazujące na wielką rolę pierwiastka biograficznego, subiek­ tywnego i wymiaru kreacyjnego obecnego w twórczości naukowej antropologa. Esej Teresy Rutkowskiej o „podróżach" Felliniego analizujący motyw wędrówki i drogi w jego twórczości filmowej, interpretowanej w odniesieniu do głębokich struktur symbolicznych i stylistycznych tradycji baroku,"podróży" dających także świadectwo poczuciu nieciągłości we współczesnym świecie. Rozważania o sym­ bolu i filmie (Dariusz Czaja) poprzedzają cały cykl symbolicznych analiz filmu, tropiących obecność głębokich struktur symbolicznych w filmie, w którym to cyklu zgromadzono obok tłumaczeń (Don Fredericksen; T.Jefferson Kline - znakomity przykład psychoanalityczno-mitograficznej analizy upatrującej w Ostatnim tangu w Paryżu współczesnej wersji mitu o Orfeuszu i Eurydyce) teksty autorów polskich, prezentowane na założonym i prowadzonym przez Prof. Aleksandra Jackiewicza „Seminarium antropologii filmu", kontynuo­ wanym obecnie przez antropologów kultury w Pracowni Filmu Instytutu Sztuki PAN (m.in. esej Wojciecha Michery tropiący obec­ ność i znaczenie symboliki alchemicznej w twórczości Herzoga; eseje 0 motywie Don Kichota w literaturze i filmie, o kulturowo-literacko-filmowym micie Wenecji). Studium Dzieło a „granica sensu" Wiesława Juszczaka, autora polskiego przekładu opowiadania Karen Blixen, otwiera blok analiz poświęconych filmowi Uczta Babette. Janusz Gazda w swym eseju o autorze Cieni zapomnianych przodków rysuje portret artysty ocalającego pamięć bogatych tradycji kulturo­ wych i czerpiącego siłę z ich źródeł. Ryszard Ciarka rozważa istotę poszukiwań i doświadczeń filmowych w odniesieniu do renesansowej idei estetycznej „Res simulacra" obierając za przedmiot analiz Niewin­ nych Czarodziejów Andrzeja Wajdy i Ostatni dzień lata Tadeusza Konwickiego. We wnikliwym studium dociekającym istoty fotografii Sławomira Sikory, Fotografia - pamięć - wyobraźnia, czytelnik odnajdzie m.in. interpretację ostatniego, pisanego tuż przed śmiercią, najbardziej subiektywnego dzieła Barthesa, poświęconego fotografii Le chambre claire. Małgorzata Baranowska omawia zjawisko pocztó­ wki masowej. A Anna Sobolewska interpretuje poprzez kategorie sacrum doświadczenie czasu i przestrzeni w wideo-filmie Orkiestra Zbigniewa Rybczyńskiego. Artykuł Wiesława Szpilki o odrębnym spojrzeniu etnografii na zjawisko kultury masowej podnosi problem sakralności tej kultury, po czym następują teksty, tropiące struktury mityczne i symboliczne w filmowej wersji Batmana. Omawiany jest również problem zapisu kultury z jakim mamy do czynienia we współczesnym filmie ukształtowanym w klimacie postmodernistycznej gry z tekstami kulturowymi. Odrębnym nurtem zaznaczającym się w tym zeszycie są fragmenty autobiografii, wspomnienia, wyimki z dzienników. Zamieszczamy tu fragmenty autobiografii Aleksandra Jackiewicza notujące jego pierw­ sze doświadczenie kina, jego dalszą drogę do literatury i do ant­ ropologii filmu. Fragmenty powstającego od lat Fotodziennika Anny Bohdziewicz. Autobiografię małomiasteczkowego fotografa Józefa Szymańczyka. Na osobnej wkładce zamieszczamy wyjęty z prowadzo­ nego od lat przez Andrzeja Wajdę szkicownika-diariusza rysunek. Tym razem twórca kongenialnej wobec dzieła Wyspiańskiego, ale jakże głęboko autorskiej, pamiętnej,filmowejwersji Wesela ofiarował nam rysunek-notatkę, sporządzoną podczas przedstawienia, niemiec­ kojęzycznej teatralnej wersji tego dzieła, jaka miała miejsce w tym roku na festiwalu w Salzburgu.(Mało kto z młodszych czytelników wie, że Andrzej Wajda nie po raz pierwszy gości na łamach naszego pisma, że jest autorem ocalającej od zapomnienia dokumentacji znikającego świata ekranów fotografów ulicznych. Por. artykuł zamieszczony w nr. 1 z 1956 г.). Numer zawiera również blok tekstów poświęconych filmowi etnograficznemu rozważających problem udziału elementu kreacyjnego, subiektywnego w tworzeniu etnograficznej dokumentacji filmowej i fotograficznej(por. np. rozmowę z Jackiem Olędzkim, autorem wielu badań etnograficnych prowadzonych w Polsce, Azji i Afryce). Wszystkie zgromadzone w tym filmowo-fotograficznym numerze teksty czy to bliższe literaturze, czy to filmowi, czy ant­ ropologii łączą się we wspólnej problematyce i intencjach, które objąć by można przy pomocy Conradowskiej formuły: „Oddać sprawied­ liwość widzialnemu światu". Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a181e153e1a2e8b182971dcb6968ef7f.pdf 5e2c2ca388994027055c1ad5238a8d58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1174 Title A name given to the resource Wprowadzenie do antropologii barw / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987. z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH M I C H E R A (Katedra Etnologu i Antropologii Kulturowej L'W) WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW Część I Z kolorami jest jak z chorobami — każdy ich doświadcza, każdy uważa się za ich znawcę, ale tak naprawdę to niewiele pewnego można o nich powiedzieć. Przeciętnie wykształcony Europejczyk nie ma zwykle większego kłopotu z określeniem liczby barw tęczy. Opierając się na autorytecie New­ tona bez cienia wątpliwości stwierdzi, że kolorów tych jest siedem. Czy ma jednak rację? Zjawisko barwy towarzyszy kulturze ludzkiej od samego jej początku. Ślady używania barwników spotyka się j u ż na stanowiskach dol­ nego paleolitu. Mimo to do dzisiaj trwają spory o podstawowe wręcz kwestie dotyczące natury kolorów. Zagadnienia te wkraczają na filozoficzny teren teorii poznania, mają też jednak ważny aspekt antropologiczny. Niniejsze przedsięwzięcie jest w zamierzeniu bardzo skromne, tak skromne, że tytułowe „Wprowadzenie" powinno być poprzedzone słowem „krótkie". Temat — antropologiczna problematyka barw — nawet w granicach zakreślo­ nych poniżej jest tak ogromny, że należałoby mu poświęcić nie artykuł, a wielotomowe dzieło. Wyczerpanie go przekracza też, sądzę, możliwości jednego autora, szczególnie jeśli działa on na zupełnie dziewiczym terenie. Ale właśnie z tego powodu, że antropologia barw w Polsce jeszcze się nie narodziła, uważam za potrzebne przedstawienie choćby najważniejszych pro­ blemów, koncepcji i nurtów tego złożonego zagadnienia. Barwy towarzysza człowiekowi nie tylko od chwili powstania kultury, ale wiążą się ze wszyst­ kimi jej dziedzinami; ich zrozumienie może ułatwić zrozumienie ludzkich „sposobów dotykania rzeczywistości". Zjawisko kolorów doskonale pokazuje komplementarność natury (biologii) i kultury człowieka. W najskromniej nawet zamierzonym „wprowadzeniu" nie może więc zabraknąć któregoś z tych działów antropologii. Dominującą perspektywą niniejszej pracy jest jednak problematyka kulturowa, z tego też powodu biologia będzie przedstawiona jedynie w tym zakresie, w jakim wpły­ wa na rzeczywistość kulturową barw. W pierwszej części „Wprowadzenia" przedstawione zostaną, poza rudymentarni fizjologii, podstawowe nurty hi- �84 WOJCIECH MICHERA storii antropologicznych badań nad kolorami oraz główne problemy psychoi socjolingwistyczne. Część druga poświęcona będzie przede wszystkim fizjo­ logicznej eksplikacji tych zagadnień. W dalszej kolejności będą o m ó w i o n e kwestie symbolizmu barw. I. CO TO JEST K O L O R ? A. M ó w i ą c o barwach m ó w i m y o człowieku. Należy sobie zdać sprawę, że barwa nie jest właściwością energii promienistej w widmie widzialnym (jak twierdził Newton), a jedynie wrażeniem, wytworem czynności układu nerwowego (Wyburn, Pickford, 1970, s. 114). T o specyfika naszego układu wzrokowego powoduje, że pewne długości fal elektromagnetycznych widzimy w formie kolorów. Kwiat maku jest czerwony dlatego, że na jego promie­ niowanie reagujemy wrażeniem czerwieni, tak jak na promieniowanie trawy wrażeniem zieleni; samo promieniowanie nie jest jednak ani czerwone, ani zielone. Jeśli organ rozpoznawania barw nie funkcjonuje sprawnie, jak w przy­ padku daltonizmu, rozróżnienie to przestaje mieć sens. Nie można jednak powiedzieć, że widziana wówczas barwa jest fałszywa — tak jak nie jest fał­ szywy kolor maku widziany przez motyla, c h o ć przecież widzi on go zupeł­ nie inaczej niż człowiek, i tak, jak nie myli się krowa czy nawet hiszpański byk, dla którego ten sam kwiat maku albo płachta torreadora jest tylko od­ cieniem szarości. Wrażenie barwy m o ż n a zresztą wywołać poprzez ucisk gałki ocznej, bez udziału promieniowania świetlnego. Dwie podstawowe koncepcje widzenia barw powstały w X I X w. Pierwsza, stworzona przez Younga i rozwinięta przez Helmholtza, opiera się na za­ łożeniu, że wystarczą jedynie trzy kolory widma, by poprzez odpowiednie ich mieszanie uzyskać d o w o l n ą barwę. Mechanizm trójbarwny byłby wystar­ czający, aby przekazać odpowiednią informację analizatorowi wzrokowemu. Według tej koncepcji biel byłaby sumą poszczególnych kolorów chroma­ tycznych. Inną hipotezę wysunął E . Hering. Sugerował on istnienie trzech światło­ czułych substancji, podlegających trzem parom antagonistycznych procesów: rozkładu i regeneracji. Dzięki temu mechanizmowi miały powstawać wrażenia В i C , C w i 2 oraz Żł i N » . Obie teorie zostały potwierdzone i w dużym stopniu wytłumaczone przez współczesne badania neurofizjologiczne (będzie o nich mowa dokładniej w I I części „Wprowadzenia"). Percepcja trójchromatyczna odnosi się do funkcjo­ nowania siatkówki oka. Lecz impuls wytworzony przez siatkówkę jest tylko 1 W artykule zastosowano następujące skróty: P N K — podstawowe nazwy kolorów (basie color terms); D N K — drugorzędne nazwy kolorów (secondary color terms); P K K — podsta­ wowe kategorie kolorów (basic color categories). Kolory: В — biały, С — czarny, Cw — czer­ wony, Żł — żółty, Z — zielony, N — niebieski, Br — brązowy, Pom — pomarańczowy, Róż — różowy, Pur — purpurowy (oraz fioletowy). �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 85 bodźcem. Informacja zostaje poddana analizie na drodze między okiem a mózgiem — w ciałkach kolankowatych bocznych. Znajdują się w nich dwa rodzaje kanałów przekazujących sygnały barwne do kory m ó z g o w e j : pierwszy przenosi bodźce odbierane jako jasność oraz barwy achromatyczne (B i C ) , drugi bodźce barw chromatycznych — C w lub Z , Źł lub N . Oba kanały różnią się charakterem. W pierwszym neurony odpowiedzialne za wrażenie В oraz С mogą być wzbudzane jednocześnie (widziana jest wówczas barwa szara). Inaczej funkcjonuje drugi kanał — zawiera komórki „przeciwstawne" (opponent cells). Wyróżniono cztery ich typy: 1) 2) 3) 4) pobudzane przez bodziec czerwony, a hamowane przez zielony ( + C w , - Z ) , pobudzane przez bodziec żółty, a hamowane przez niebieski (+Źi, — N), pobudzane przez bodziec zielony, a hamowane przez czerwony ( + Z , — Cw), pobudzane przez bodziec niebieski, a hamowane przez żółty ( + N , — Żł). Upraszczając dla naszych potrzeb sprawę można powiedzieć, że człowiek doznaje wrażeń barwnych za p o m o c ą komórek trzech typów: a) nieantagonistycznych В — С ; b) antagonistycznych C w — Z oraz c) antagonistycznych Żł — N . Tak więc kolory różnych regionów widma (kolory chromatyczne) odpo­ wiadają nie punktom szczytowej absorpcji fotopigmentów siatkówki, lecz punktom maksymalnej czułości komórek antagonistycznych. Światło białe pobudza silnie komórki nieantagonistyczne, bardzo słabo natomiast komórki antagonistyczne (w tych ostatnich zostają wówczas po­ budzone jednocześnie składniki aktywizujące i hamujące). Światło o określo­ nej długości fali (monochromatyczne) pobudza przede wszystkim odpowied­ nie komórki antagonistyczne, a także, choć słabiej niż światło białe, działa na komórki pierwszego kanału (możliwa jest dzięki temu ocena jasności ko­ lorów chromatycznych). Wrażenie barwne powstaje wtedy, gdy pobudzony zostaje albo jeden typ komórek, albo możliwa ich kombinacja (czyli z wy­ łączeniem par C w — Z i Żł — N). Przyjmuje się, że na pełny opis barwy wystarczą w zasadzie trzy jej cechy: jasność, ton (odcień chromatyczny) i nasycenie. Pierwsza z nich oceniana jest za p o m o c ą komórek pierwszego rodzaju, druga za p o m o c ą komórek ro­ dzaju drugiego. Trzecia cecha to dla danego światła stosunek między stop­ niem pobudzenia komórek nieantagonistycznych a stopniem pobudzenia ko­ mórek antagonistycznych, czyli określenie, w jakim stopniu percepujemy dane światło jako kolor chromatyczny, a w jakim jako achromatyczny (bardzo zwięzły opis fizjologii widzenia barw zawarty jest w: De Valois, Jacobs, 1968). В. Od dawna już próbuje się, dla różnych celów praktycznych, uporząd­ kować wszystkie możliwe do zobaczenia okiem ludzkim kolory i ich odcienie. Wymyślona została tzw. przestrzeń barwna, bazująca na opisanych tu trzech kryteriach oceny barw. Omówię ją krótko, gdyż ułatwi nam to zrozumienie wielu spraw poruszanych w dalszej części artykułu. �86 WOJCIECH MICHERA Najlepszym modelem przestrzeni barwnej jest kula z zaznaczonymi (jak na globusie) dwoma biegunami, południkami i równikiem. Bieguny tego glo­ busa zajęte są przez skrajne kolory achromatyczne, przyjmijmy: północny przez B, południowy przez C . Oś je łącząca to różne stopnie szarości. Kolo­ ry chromatyczne zajmują powierzchnię kuli; trzy charakteryzujące je cechy określić można za pomocą następujących „współrzędnych": ton jest „dłu­ gością geograficzną" (jeśli C w jest na południku 0, to Z na 180°, Żł na 90° a N na 270°), jasność natomiast odpowiada „szerokości geograficznej" (ku pófnocy kolory rozjaśniają się, ku południu ściemniają, ulegają tzw. zbrudzeniu). Nie znaczy to. że na równiku wszystkie barwy mają tę samą jasność. Odcienie odpowiadające falom ze środka widma widzialnego są w naturalny sposób jaśniejsze od odcieni z krańców widma. Dzieje się to dlatego, że komórki antagonistyczne przy tych długościach fal przechodzą ze stanu po­ budzenia do stanu hamowania i wiele z nich nie reaguje wcale; ponieważ jest to jednocześnie rejon podwyższonej czułości komórek nieantagonistycz­ nych, zwiększa się proporcjonalny udział światła białego w tworzeniu wraże­ nia barwnego (De Valois, Jacobs, 1968). Tak więc stosunkowo najjaśniejszy jest kolor żółty, ciemniejszy zielony, jeszcze ciemniejszy czerwony, a następ­ nie niebieski. Wynika z tego, że linia łącząca punkty o jednakowej jasności będzie w rejonie Żł nieco przesunięta na południe, a w rejonie N na północ. Stopień nasycenia wyznaczony jest wzdłuż prostopadłego do osi kuli pro­ mienia łączącego tę oś z powierzchnią. Największe oddalenie od osi, czyli największe nasycenie i największy stopień chromatyczności, osiągają barwy na równiku. Przesunięcie po powierzchni kuli w stronę jednego z biegunów to także, prócz zmiany jasności, zmniejszenie nasycenia. Tak zbudowana (wyobrażona) przestrzeń barwna nie uwzględnia kilku innych kryteriów opisu koloru, np. stopnia zmatowienia, fluorescencji itp. II. Z A G A D K A NAZW KOLORÓW A. Jeżeli chcielibyśmy o m ó w i ć początki świadomych rozważań na temat barw, należałoby — oczywiście — powrócić do Platona. Poprzestaniemy jed­ nak na przedstawieniu poglądów kilku uczonych m ę ż ó w z ubiegłego stulecia, gdyż oni właśnie dostrzegli istnienie zagadki, której próby rozwiązania stano­ wią do dzisiaj dość silny prąd w antropologii. Pierwszym z nich jest sir William E . Gladstone, dostojnik angielski z czasów królowej Wiktorii. Uważany jest za prekursora w dziedzinie antro­ pologii barw; mógłby być uznany też za prekursora ruchów pacyfistycz­ nych, bo główne swe dzieło napisał po ustąpieniu w 1855 r. z rządu na znak protestu wobec Wojny Krymskiej. Nim po 5 latach powrócił na stano­ wisko kanclerza skarbu państwa (w 1868 r. został premierem) wydal w 1858 r. pracę Studies in Homer and the Homeric Age — w trzech tomach i na 1696 stronach (Hickerson 1983, s. 289). W I I I tomie Gladstone zajmuje się umysłowością Greków epoki heroicznej. Opiera się na analizie Homerowego slow- �87 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 2 nictwa dotyczącego trzech pojęć: piękna, liczby i koloru . W tej ostatniej dziedzinie dochodzi do wniosku, że starogreckie nazewnictwo barw jest zu­ pełnie niezgodne z naszym dzisiejszym, europejskim, tzn. jest dużo uboższe. Według Gladstones dotyczy ono głównie określeń achromatycznych; nazwy barw chromatycznych są słabo rozwinięte, szczególnie w odniesieniu do od­ cieni zimnych: N -- Z. Podejmowane do dziś próby wyjaśnienia tego problemu m o ż n a zaliczyć do dwóch grup, zgodnie zresztą z dwoma tendencjami istniejącymi w całej antropologii kulturowej. Z jednej strony jest to postawa uniwersalistyczna (ewolucjonistyczna, zarówno w znaczeniu determinizmu biologicznego, jak i kulturowego), z drugiej — relatywistyczna. Co ciekawe, oba obozy dopatry­ wały się w Gladstonie swego prekursora (np. autorzy dwóch klasycznych już prac; kulturaliści Segall, Campbell i Herskovitz, 1966 oraz neoewolucjoniści Berlin i K a y , 1969). Spór ten, jak wykazała N . Hickerson (1983). jest w dużym stopniu bezzasadny, zważywszy że dzieło tego brytyjskiego męża stanu ukazało się na rok przed Origin of Species Darwina. Nie istniał więc dla niego problem rozgraniczenia tego, co dziedziczone genetycznie, od tego, co przyswajane kulturowo. Gladstone zgadzał się z jednej strony, że na barwną wizję świata Homera miały wpływ warunki zewnętrzne: jedno­ litość pigmentacji skóry i włosów całego społeczeństwa, monotonia klimatu, prostota technologiczna (słaby rozwój malarstwa czy farbiarstwa). Pisał on: „Oko może potrzebować zaznajomienia się z uporządkowanym systemem ko­ lorów, jeśli warunki bytowania pozwalają na ścisłą ocenę któregokolwiek z nich". Z drugiej strony przyjmował możliwość dziedziczenia nabytych cech; nie brał więc pod uwagę dynamiki samej kultury jako środka postępu. Wed­ ług niego: „organ widzenia koloru i jego wrażenia były wśród Greków epoki heroicznej rozwinięte jedynie częściowo" (Gladstone, 1858, t. 3, s. 488, za: Hickerson, 1983, s. 35). Nie chodziło mu jednak raczej o ewolucję w dzie­ dzinie fizjologii. Trzeba pamiętać, że horyzont czasowy ludzkości był dla Gladstona zgodny z wyliczonym przez biskupa Ushera rokiem stworzenia świata — 4004 przed Chrystusem. Epokę Homera uważał więc za dzieciństwo ludzkości, bardzo wczesny etap historii. Tym, czego brakowało Grekom, jest doświadczenie — nabierane i dziedziczone przez pokolenia. Po prawie 20 latach Gladstone powrócił do sprawy greckich nazw ko­ lorów. W 1877 r. (lata 1874-1880 — przerwa w sprawowaniu urzędu premie­ ra) wydał artykuł The Colour Sense, w którym precyzuje swe poglądy. Mają one już charakter d u ż o wyraźniej ewolucjonistyczny (w znaczeniu ewolucji biologicznej), na co wpływ miało uwzględnienie opublikowanych tymczasem prac innych autorów, pobudzonych odkryciem Gladstones (zob. Hickerson, 1983, s. 38; Wallace, 1927, s. 4-5). Przede wszystkim Gladstone przyjął po­ glądy Hugo Magnusa. Ten niemiecki okulista z Wrocławia badając literatury Wschodu stwier: Rozdział: "Homer's Perception and use of colours", s. 458-499. �88 WOJCIECH MICHERA dził, że zmysł barwny od czasów Homera rozwinął się, przy czym rozwój ten dokonał się w następującej sekwencji: pierwotne było rozróżnienie В — С, po nim pojawia się widzenie barw chromatycznych w kolejności zgodnej z długością fal (Cw — Żł — Z — N) (Magnus, 1877). Należy również dodać, że Magnus, który badał też terminologię ludów prymitywnych (Magnus, 1880), dokonał ważnego rozróżnienia metodologicznego: stwierdził, że język nie musi koniecznie odbijać w prosty sposób zdolności percepcyjnych. Wynuca z tego, że możliwe są dwie niezależne linie ewolucyjne: 1) językowa — dająca się obserwować i dzisiaj oraz 2) fizjologiczna — jedynie hipotetyczna, bo wszystkie dziś żyjące ludy pierwotne widzą barwy w sposób porówny­ walny z cywilizowanymi (zob. Tornay, 1978a, s. X I ) . Do podobnych biologiczno-ewolucyjnych wniosków doszedł — na podsta­ wie greckich, wedyjskich i awestyjskich danych leksykalnych L . Geiger (1878, 1880), a także wielu innych prowadzących na fali zainteresowania tematem badania psychologów, b i o l o g ó w i literaturoznawców. Obiektem badań stały się też ludy pierwotne. T u wymienić trzeba obok Magnusa takie nazwiska, jak: Gatschett (1879), Kirschoff (1879), a przede wszystkim W. H . R . Rivers (1901, 1903, 1905). Ten ostatni jest autorem badań terenowych przeprowa­ dzonych w czasie słynnej wyprawy z lat 1898-1900 do Cieśniny Torresa. Zainaugurował on w ten sposób powszechne dzisiaj eksperymenty polegające na eksponowaniu wzorców barwnych. Interpretacja Riversa jest oczywiście ewolucjonistyczna, w znaczeniu ewolucji kulturowej. C h o ć — rzecz ciekawa — szczególnie silne trudności, jakie mieli krajowcy z nazywaniem zimnych ko­ lorów chromatycznych (N — Z ) , wiąże on z niższą czułością ich aparatu wzrokowego w odniesieniu do krótkich fal spektrum, spowodowaną — wed­ ług niego — zwiększoną pigmentacją siatkówki oka (Tornay, 1978a, s. X V X V I ) . Interpretacja ta odżyje po 70 latach w koncepcji Marca Bornsteina, ale o niej będzie jeszcze mowa. Dodajmy, że metoda wzorców barwnych była zawsze bardzo kontrowersyjna i spotykała się z krytyką; doczekał się jej i Rivers: p o d w a ż o n o jego badania i wnioski dotyczące widzenia przez krajowców koloru N i Z ze względu na nieodpowiednie oświetlenie wzor­ c ó w w czasie eksperymentu (Titchner, 1916; zob. Tornay, 1978a, s. X V I ) . Wśród głosów w dyskusji, których skromny tylko wybór tu przedstawia­ my, obecne były obok ewolucjonistycznych również kulturalistyczne. D o cie­ kawszych przedstawicieli początków tego nurtu należał Grant Allen (1878, 1879). Był on — to nie pomyłka — protegowanym Darwina i zajmował się psychologią porównawczą (Hickerson, 1983, s. 38). W 1879 r. wydał książkę The Colour Sense, w której przedstawił ewolucję widzenia barw u owadów, ryb, ptaków i ssaków jako wynik naturalnej selekcji. Zróżnicowanie termi­ nologii barw człowieka umieścił jednak na innym poziomie i uzależnił od takich czynników, jak historia lub tradycja kulturowa. Warto też przypom­ nieć Belga, A . de Keersmaeckera; ponieważ jest on postacią rzadko wspomi­ naną, zacytuję (za Wallace, 1927, s. 5-6) jego zdanie z książki L e sens des couleurs chez Homere (1883): �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 89 „Jeżeli na niektórych stronach Homera istnieje pozorne lub rzeczywiste pomieszanie słow­ nych określeń kolorów, to musimy widzieć tego przyczynę w niejasnych znaczeniach samych tych określeń — znaczeniach odpowiadających przede wszystkim niedoskonałej wiedzy technicz­ nej dużo bardziej niż w zarodkowym stanie fizjologii widzenia". Prawdziwy przełom relatywistyczny można wiązać jednak dopiero z naz­ wiskiem znanego psychologa amerykańskiego R. S. Woodwortha, który wy­ niki swych badań opublikował w artykule z 1910 r. pod tytułem The Puzzle of Color Vocabularies. Przyjmuje on pozycję zdecydowanie i świadomie rela­ tywistyczną mówiąc, że nowe nazwy kolorów są wynajdywane wtedy, gdy są potrzebne (Hickerson, 1983, s. 26). D l a historyka antropologii ważne też jest to, że Woodworth kontaktował się z F . Boasem (Woodworth, 1910, s. 327; zob. Hickerson, 1983, s. 39 przyp. 2), co musiało mieć wpływ na sformu­ łowanie lub co najmniej umocnienie jego poglądów. B. Znaleźliśmy się w ten s p o s ó b w punkcie, gdzie zaczyna się kilku­ dziesięcioletnia historia dominacji relatywizmu kulturowego w antropologii, a szczególnie w jej działach związanych z językiem. Popularność szkoły Boasa, teorii Sapira i Whorfa spowodowała, że pogląd Woodwortha na wiele lat pozostał „jedynie słusznym". Zresztą zainteresowanie sprawą kolorów zma­ lało i, nie licząc pojedynczych' uwag np. w tekstach Whorfa, na serię no­ wych badań antropologicznych (lingwistyczno-etnograficznych) trzeba było czekać do połowy wieku (np. Beaglehole, 1939; White, 1943; Geddes, 1946). Duże znaczenie metodologiczne miały prace V. F . Raya. Twierdził on, że nie istnieje naturalny podział spektrum barwnego i że każda kultura dzieli je w sposób arbitralny, przy czym czynniki podziału mają charakter nie psy­ chologiczny, anatomiczny lub fizjologiczny, a jedynie pragmatyczny (Ray, 1952, s. 43; 1953, s. 102; zob. Bornstein, 1975, s. 780, 783). Odrzuca więc też Ray możliwość wiązania złożoności terminologii barwnej ze złożonością kul­ tury. Prace Raya są interesujące także ze względu na stanowcze opowie­ dzenie się za metodą testów barwnych jako jedyną, która zapewnia naukową standaryzację eksperymentu. Sprzeciwił się temu Harold C . Conclin w krótkim, lecz świetnym i bar­ dzo do dzisiaj cenionym artykule poświęconym kategoriom barwnym Hanunóo z Filipin (Conclin, 1955; krótko omawia ten tekst C . Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej, 1969, s. 86-87). Conclin podkreśla konieczność wyjścia poza trzy sensoryczne „wymiary" barwy (jasność, ton, nasycenie) uwzględniane we wzorcach barwnych np. Munsella, gdyż nie wystarczają one na wyczerpujące określenie jej w skomplikowanych różnorodnych relacjach właściwych danej kulturze. D o tematu tego Conclin wracał jeszcze później (Conclin, 1973). Założenie Raya przejął natomiast Erie Lenneberg i jego współpracownicy. Jak zauważa Tornay (1978a, s. X X I V ) w atmosferze behawioryzmu i kultu realności, a nie ;,miało wartościowej naukowo" introspekcji, postanowił on poszukać w eksperymentach potwierdzenia tezy Whorfa o związku języka z niewerbalną aktywnością poznawczą człowieka (zob. Lenneberg, 1953). Tezę wysuniętą w 1954 r. (Brown i Lenneberg, 1954) próbował potwierdzić w cza- �90 WOJCIECH MICHERA sie badań terenowych wśród Zuni (Lenneberg i Roberts, 1956) i ostatecznie sformułował w 1961 r. (Lenneberg, 1961; za: Landar, 1966, s. 220-221). Uznał, że najlepszym przedmiotem badań będzie ta część języka, która od­ nosi się do podstawowych doświadczeń zmysłowych — the language of exper­ ience, a jeszcze dokładniej — domena koloru. Rezultaty badań Lenneberga można najkrócej streścić w ten sposób: istnieje powiązanie między dokład­ nością językowego kodowania barw oraz pozajęzykową zdolnością ich deko­ dowania. Pewne kolory są łatwiejsze do zapamiętania niż inne. Większa dokładność w przekazywaniu doświadczeń zmysłowych o s o b n i k ó w danej kul­ tury to większa kodowalność tego doświadczenia (zob. Landar, 1966. s. 220). Specjalnie łatwo rozpoznawalne kolory leżą w środku odcinka widma za­ kreślonego przez daną kategorię barwną, są więc funkcją granic kategorii ustalonych arbitralnie dzięki językowi danej kultury (Lenneberg. 1961). Po tej linii szły też badania innych etnolingwistów, пр. H . Landara (Landar. Ervin i Horowitz. I960). Prace Lenneberga są wydarzeniem bardzo ważnym dla dalszego rozwoju antropologii barw. Na zmianę ustalonych poglądów miały one większy wpływ, niż dość sporadyczne, pojawiające się jednak próby o zabarwieniu ewolucjonistycznym (np. Van Wijk, 1959). Jak to podkreśla N . Hickerson (1983, s. 27: zob. też Brown. 1976; Tornay. 1978a. s. X X I V - X X V I ) zastosowanie metod i koncepcji rozwijanych na bazie psychologii eksperymentalnej, od­ wołujących się do procesu poznawczego i dziedziny barw oraz pobudzania nowego rodzaju badań etnolingwistycznych, prowadziło — choć nie wprost — do odżycia zainteresowania regularnościami w terminologii kolorów oraz uniwersalnymi tendencjami cechującymi jej rozwój. Szczegółowe rozwiązania Lenneberga nie zawsze znajdowały potwierdzenie już w badaniach z lat 50 (zob. np. Burnham i Clark, 1955) nie mówiąc o badaniach E . Rosch z lat 70 (omówimy je dalej). Charakterystyczna jest zresztą ewolucja poglądów samego Lenneberga: od prac określanych przez relatywizm Whorfa i behawioryzm łączący się z nazwiskiem Skinnera, do książki Biological Foundation of Language, której appendix napisał Noam Chomsky. Z gruntu antyskinnerowskie i antyrelatywistyczne językoznawstwo Chomsky'ego miało zasadni­ czy udział w zrobieniu wyłomu otwartego dla poglądów uniwersalistycznych (co do ostatecznego poglądu Lenneberga na temat Whorfa zob. w jego pracy z 1967, s. 363-365). Dla skrupulatności historycznej odnotujmy jeszcze pracę P. W. Robertsona (1967), będącą którymś z kolei wcieleniem myśli Gladstones — na podsta­ wie literatury starożytnej rozważa on, które kolory były rozpoznawane wcześ­ niej, a które później, umieszczając się w ten sposób w tradycji ewolucjonizmu biologicznego (zob. Bornstein, 1975, s. 781). HI. REWOLUCJA B E R L I N A I K A Y A W wyłomie dokonanym przez Lenneberga i Chomsky'ego pojawiła się w 1969 r. praca Brenta Berlina i Paula K a y a : Basic Color Terms. Zadzia­ łała ona jak dynamit — nic, co na temat barw ukazało się po 1969 г., nie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 91 m o g ł o się nie ustosunkować do teorii tych dwóch autorów, bez względu na jej szczegółową ocenę. Zapoczątkowała trzecią już, największą falę różno­ rodnych badań. Podstawowe jej twierdzenia były przez jednych odrzucane en bloc, przez innych przyjmowane z entuzjazmem. Sami autorzy kilkakrotnie ulepszali ją zmieniając niektóre istotne nawet szczegóły. Omawianie tego eta­ pu rozwoju antropologii barw — będącego już współczesnością — rozpocznę jednak od dość dokładnego przedstawienia tez z 1969 г.. mimo odrzucenia niektórych z nich dlatego, że do dzisiaj bardzo często autorzy różnych prac odwołują się właśnie do tego źródła. A. Podstawowym zabiegiem Berlina i Kaya było rozdzielenie wszystkich funkcjonujących w danym języku terminów barwnych na dwie grupy: nazw „podstawowych" ( P N K ) i „drugorzędnych" ( D N K ) . Mimo że spotkał się on z dużą krytyką uważam, że — przy zachowaniu założenia pewnej idealności statusu P N K — umożliwia ominięcie wielu problemów pozornych, wynikają­ cych wyłącznie z mieszania pojęć należących do różnych poziomów. Berlin i K a y zaproponowali następujące kryteria (o charakterze językowym i pozajęzykowym) wyróżniania P N K : 1) P N K są utworzone z pojedynczych jednostek znaczeniowych (nie są więc nimi takie terminy, jak lilaróż, ciemny błękit lub mocna czerwień): 2) zakresy przestrzeni barwnej, do których odnoszą się P N K , muszą być rozłączne (nonoverlapping): 3) P N K nie mogą wiązać się wyłącznie z określoną klasą obiektów, jak np. blond, gniady lub nazwy śniegu Eskimosów; 4) P N K muszą być psychologicznie wyróżnione (muszą być obecne w świa­ domości wszystkich członków danego społeczeństwa; ich odniesienia i okazje użycia muszą być stabilne; znajdować się muszą też na początku listy nazw kolorów podawanych przez informatorów). Drugorzędne nazwy kolorów ( D N K ) są podrzędne w stosunku do P N K (np. granat jest rodzajem N). Nazwy kolorów mają często status trudny do określenia. Berlin i K a y tak opisują cechy tej grupy kolorów, twierdząc, że ich przynależność do P N K jest niepewna, a nawet raczej negatywna; 5) forma wątpliwa m o ż e być potencjalnie tak samo rozpowszechniona, jak określone wyżej P N K ; 6) mogą to być nazwy kolorów będące jednocześnie nazwami obiektów charakterystycznych ze względu właśnie na barwę, np. złoto, srebro, popiół (kolor popielaty — ang. ash); 7) podejrzane i wątpliwe m o g ą być nazwy współcześnie zapożyczone; 8) możliwy jest przypadek, w którym trudne jest do określenia kryterium 1 (stosunek całości nazwy do składających się na nią części). Wówczas wtór­ nym kryterium staje się złożoność morfologiczna (wyróżnione są wyrazy prostsze). Podstawowych danych, które wykorzystane zostały w omawianej pracy, dostarczyły badania nad 20 językami. W 19 wypadkach informatorzy byli mieszkańcami San Francisco, przy czym niektóre języki reprezentowane były �92 WOJCIECH MICHERA zaledwie przez jedną osobę (co często później Berlinowi i Kayowi wypomi­ nano). Jedynie meksykański tzeltal poddany był systematycznym badaniom B. Berlina (zob. Berlin, Kimball Romney, 1968). Pozostałych 19 języków, to: europejskie — bułgarski, kataloński, angielski, węgierski, hiszpański; azjatyc­ kie — arabski, hebrajski, kantoński, mandaryński, indonezyjski, japoński, ko­ reański, tagalog, thai, urolu, wietnamski; afrykańskie — ibibio, swahili; pół­ nocnoamerykański — pomo, oraz dwudziesty, wspomniany tzeltal. Badania te, prowadzone przez (i wśród) studentów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, polegały na eksponowaniu wzorów barwnych z tablic kolorów Munsella. Badani musieli nazywać kolory oraz wskazywać najlepsze przy­ kłady poszczególnych kategorii. Uzupełniające dane porównawcze zaczerpnięte zostały z różnych źródeł — słowników, ogólnych opisów języków, wyciągów z prac etnograficznych — dotyczących 78 języków. Łącznie więc badaniami objęto zestaw 98 języków. Rezultatem były następujące wnioski: a) żaden język nie dzieli trójwymiarowego kontinuum barw (czyli prze­ strzeni barwnej) arbitralnie i niezależnie od innych języków; b) każdą z istniejących na świecie P N K m o ż n a zaklasyfikować do jednej z 11 kategorii. W danym języku m o g ą istnieć wszystkie 11 kategorii lub mniej; c) tych 11 podstawowych kategorii barwnych ( P K K ) to: B, C , C w , Żł, Z, N , Br, Pom, R ó ż , Pur, szarość; d) w przypadku, gdy język koduje mniej niż 11 P K K , istnieją ścisłe ograniczenia w tworzeniu zestawu tych kategorii; e) choć możliwych jest aż 2048 kombinacji 11 P K K , rzeczywiście stoso­ wane są tylko 22 połączenia; 0 22 istniejące kombinacje nie są od siebie niezależne. Są tworzone wed­ ług prostej zasady, reprezentującej czasowo ewolucyjny porządek (przedsta­ wiony na ryc. la); g) brak dowodu, że międzyjęzykowe różnice w złożoności słownictwa podstawowych barw odbijają różnice możliwości percepcyjnych przedstawi­ cieli tych języków; h) różnice w lokalizowaniu p u n k t ó w fokalnych barw (czyli ich najlepszych przykładów) nie są większe między osobnikami różnych języków, niż osobni­ kami posługującymi się tym samym językiem; i) możliwe, że w odniesieniu do wartości fizycznej danej kategorii barwnej działanie percepcyjne mózgu skupia się zasadniczo na punktach spektrum barwnego (lub bardzo małych odcinkach), a nie na szerokich zasięgach; j) można sądzić, że kolor, a zapewne również inne domeny semantyczne, takie jak węch, smak, słuch, mają specjalne właściwości leksykalne; k) nie istnieją dane, które świadczyłyby o zaginięciu w którejkolwiek z kultur dowolnego P N K ; 1) dany język, w danym momencie m o ż e znajdować się na jednym i tylko jednym z siedmiu etapów rozwoju P N K , a także, język znajdujący się obec- �93 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW В Zł — \ Cw ' \ С II Róż. Br Pur. / Zł- Etap 1 Pom. III b IV Szary V V VII VI a в makrobiel / ~B makroczerwień makro-czerń makroczerń \ makroczerwień grue С ~B \ ~B в Cw Zł Cw grue Zł z N С С p • Br Róż. + Pom. Pur. VI VII -1 Cw Zł makroczerrS •szary- Etapl II III ь IV V Ryc. 1. Schemat ewolucji P N K : a - wg Berlin i Kay. 1969; h - wg wersji z 1975 r. nie na danym etapie musiał historycznie przejść przez wszystkie poprzedza­ jące go fazy w przedstawionym na rys. l a porządku; m)nie istnieje system, który zawierałby wyłącznie В lub wyłącznie C ; n) istnieje pozytywna korelacja miedzy złożonością kultury i/lub pozio­ mem rozwoju technologicznego a złożonością słownictwa barw; o) na wczesnych etapach rozwoju kategoryzowania kolorów istnieje paralelność z teorią rozwoju fonologieznego Jakobsona i Halle'a (zob. Jakobson, Halle, 1964); p) nie ma dostępnego materiału dowodowego mogącego wyjaśnić przed­ stawiony wyżej szczególny porządek rozwoju P N K ; r) odkrycia te sugerują, że dziedzina semantyki opiera się na specyficz­ nościach gatunkowych struktur bio-morfologicznych. Szczególne struktury bio­ logiczne określają to, co lingwiści ogólnie nazywają semantyką (por. Durbin, 1972). �94 WOJCIECH MICHERA В. Dyskusja wywołana przez Basic Color Terms toczyła się na kilku poziomach ogólności. Zapoznajmy się najpierw z tym jej nurtem, który nie kwestionując samych podstaw teorii krytykował pewne jej szczegółowe roz­ wiązania. Największe wątpliwości wzbudzały trzy sprawy: 1) treść P N K w językach I etapu; 2) fragment schematu ewolucyjnego dotyczący zimnych barw chroma­ tycznych (N — Z ) ; 3) miejsce szarości w tym schemacie. Co do pierwszego punktu przypomnę, że Berlin i Kay w pracy z 1969 r. przypisywali językowi I etapu dwie P N K - odpowiadające В i C . Wszystkie zatem odcienie, także chromatyczne, cała przestrzeń barwna, miały być roz­ dzielone według kryterium jasności na dwie części — jasną i ciemną (zob. ryc. 2a). Przykładem, który przedstawili Berlin i Kay, było nowogwinejskie plemię Dugum Dani. Istniejące w jego języku dwie P N K miały oznaczać: mola — biel (jasność) i mili — czerń (ciemność). Sprawa okazała się, jak to zwykle bywa, bardziej skomplikowana niż sądzono. E . Rosch (występująca też jako Rosch Heider) w trakcie swych badań terenowych spostrzegła, że plemię to łączy np. stosunkowo ciemną C w z kategorią mola („biel"), a sto­ sunkowo jasną Z z kategorią mili („czerń") (Heider, 1972b). Model, który wyjaśnia stosowany przez Dugum Dani s p o s ó b dzielenia przestrzeni barwnej, uwzględniać zatem musi nie tylko kryterium jasności (co sugerowali Berlin i K a y ) , lecz także kryterium „ciepłoty" odcieni chromatycznych (co na po­ ziomie neurofizjologicznym odpowiada wzbudzeniu lub hamowaniu komórek antagonistycznych). Tak więc kategoria mola zawiera barwy nie tylko jasne, ale i ciepłe (B, C w . Żł). a mili ciemne i zimne (C, N , Z — zob. ryc. 2b). a b Ryc. 2. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II w dwóch ujęciach: a-z 1969 г.: h - 1975 r. (wg Kay. 1975. s. 259. lab. 2-3) �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 95 Punkt fokalny mili znajduje się między najciemniejszymi odcieniami N i Z ; mola posiada dwa takie punkty — w ciemnej czerwieni (dla większości osób) i. rzadziej, w odcieniu bladoróżowym. Z interpretacją E . Heider nie zgodził się M . Sahlins (1976), który wyniki jej badań wiąże ze zróżnicowanym odbijaniem światła przez tablice barwne Munsella. S p o w o d o w a ć miało to przypisanie wzorcom C w większej jasności {brightness) niż Z i N . Pogląd Sahlinsa nie znalazł jednak większego uznania. Drugim błędem autorów omawianej książki była sekwencja zimnych ko­ lorów chromatycznych (zob. Hickerson, 1971, s. 269-270; Broch, 1974, s. 193-196). Schemat przedstawiony w Basic Color Terms (zob. rye. 1) jedno­ znacznie określa, że najpierw pojawia się nazwa dotycząca Z , a dopiero później N . Wynika z tego, że jeśli język posiada określenie na N , to musi też posiadać nazwę Z , choć nie odwrotnie. Tymczasem wiele faktów wska­ zuje, że w językach I V , a nawet I I I etapu (gdy więc, według wersji z 1969 г., wyodrębnia się dopiero Z) można spotkać N . Przykładem jest opisany przez Brocha język Indian Hare, posiadający 5 P N K : B, C , C w , Żł i właśnie N . Także w innych językach indiańskich trudno byłoby określić, posługując się pojęciami Berlina i K a y a z 1969 г., czy nazwa dotyczy Z czy N (tak jak np. w języku Navajo — zob. Landar, 1966, s. 49). Aby zrozumieć to pomieszanie należy przyjąć, że autorzy omawianej książ­ ki popełnili błąd nie techniczny — związany z niedokładnością zbierania ma­ teriałów — lecz teoretyczny. W Basic Color Terms przedstawili oni proces ewolucji jako przyłączania kolejnych kolorów, rozumianych oczywiście jako punkty fokalne. Różnicę między tym ujęciem a nowym, lepszym, wytłuma­ czyć można posługując się opisanym wcześniej modelem przestrzeni barwnej wraz z jej szczególnym podobieństwem do globusa. Stosowane bowiem w nau­ ce sposoby określania poszczególnych kategorii kolorów przypominają spo­ soby określania państw — jednostek kulturowego podziału kuli ziemskiej. Każde państwo posiada, poza nazwą, znak — flagę, godło, pozwalający na jednoznaczną jego identyfikację. N a identyfikację taką pozwalają wszelako także jego granice — określone współrzędnymi geograficznymi lub układające się w charakterystyczny kształt „własnego kraju" lub np. włoskiego „buta" czy skandynawskiego „psa". Także przy opisie kategorii koloru można zwra­ cać szczególną uwagę albo na jej zasięg — granice, albo na jej najbardziej charakterystyczny odcień. Przed 1969 г., a więc w okresie dominowania relatywizmu, podkreślano w szczególny sposób znaczenie granic. Wychodzo­ no z założenia, że jednolite spektrum barwne dzielone jest za pomocą ję­ zyka danego społeczeństwa na dowolne odcinki. Wzorcowe punkty danej kategorii miały być pochodną jej granic — tzw. kolory o większej kodowalności, czyli precyzyjniej określane i lepiej zapamiętywane, miały leżeć w sa­ mym środku wyznaczonego odcinka widma. Zupełnie odmiennie podeszli do tej sprawy Berlin i K a y . Szukając po­ dobieństw w systemach barwnych różnych kultur, a nie różnic, podstawowe znaczenie przypisali nie granicom, lecz „najlepszym przykładom" danej ka- �96 WOJCIECH MICHERA tegorii — punktom fokalnym. Ich pogląd został potwierdzony przez psycholingwistyczne badania E . Rosch. Poddała ona testowi nie tylko plemię Dugum Dani z Nowej Gwinei, ale także przedstawicieli dzisiejszego społeczeństwa U S A . Stwierdziła, że P K K nie powstają w dowolny sposób, lecz zawsze sku­ piają się wokół tych samych na całym świecie odcieni. Te właśnie punkty przestrzeni barwnej są łatwiejsze do zapamiętania i odczytania, są chętniej nazywane i precyzyjniej przypominane — tak przez współczesnych Ameryka­ nów, jak i znajdujących się na poziomie epoki kamienia krajowców z No­ wej Gwinei (mimo że ci ostatni nie mieli przecież odrębnych nazw barw chromatycznych) (Heider, 1972a,b). Także 3-4-letnie dzieci amerykańskie pre­ ferowały wybór tych kolorów, określając je dokładniej niż inne (Heider, 1971). E . Rosch badała również porównawczo znaczenie tych p u n k t ó w i cen­ tralnych p u n k t ó w danej kategorii. Okazało się, że kolory fokalne były roz­ poznawane z mniejszą liczbą błędów oraz szybciej, a także szybciej się ich uczono, bez względu na ich położenie — centralne lub peryferyczne. In­ formatorom Danii łatwiej było również nauczyć się zbioru kategorii barw organizowanych wokół naturalnego (jednego z czterech) prototypu niż wokół jakiegokolwiek innego obszaru przestrzeni barwnej (Rosch, 1973, s. 121-123). Wszystkie przedstawione tu wnioski dotyczyły percepcji wzrokowej. Inne doświadczenia tej samej badaczki wykazały jednak, że odpowiedzi są także ułatwione w stosunku do kolorów fokalnych prezentowanych nie za p o m o c ą b o d ź c ó w wzrokowych, lecz jako wypowiedziana nazwa. Wynika z tego, że i dla nazwy kategorii tworzona jest reprezentacja poznawcza, specyficzna raczej dla określonego koloru niż (reprezentatywna) dla wszystkich barw, które m o g ą być określone za p o m o c ą tej nazwy (Rosch, 1975, s. 319). Wnio­ ski dotyczące kategorii barwnej E . Rosch próbuje rozszerzyć na pojęcie ka­ tegorii semantycznej w ogóle (por. Kielar, 1983). Owymi kolorami, wokół których organizuje się cała przestrzeń barwna, są oczywiście: B, C , Cw, Żł, Z , N . Ich właściwości wynikają z neuro­ fizjologicznej budowy aparatu wzrokowego. Wyjątkowe znaczenie czterech kolorów chromatycznych — Cw, Żł, Z , N — zostało potwierdzone przez licz­ ne badania psychologiczne. Bornstein (i in., 1976) wykazał пр., że 4-miesięczne dzieci (nie posługujące się jeszcze językiem) dzielą wszystkie barwy chromatyczne na te cztery kategorie (zob. też Fagan, 1974; Malrieu, 1957). Również chorzy na afazję, z utrudnioną percepcją barw, najmniej błędów popełniali przy nazywaniu tych właśnie kolorów (zob. Zollinger, 1979; a także Sternheim i Boynton, 1966; von Wattenwyl, Zollinger, 1979). Po tej dłuższej dygresji psycholingwistycznej wróćmy do krytyki książki Berlina i Kaya. Jeśli bowiem słusznie podkreślali oni znaczenie punktów fokalnych a nie granic, na czym polegał błąd, który niewątpliwie popełnili? Było nim popadniecie w drugą skrajność — kolory fokalne odgrywają zasad­ niczą rolę jako punkty organizujące podział przestrzeni barwnej, jednak po­ dział ten ostatecznie polega na określeniu granic. Proces ewolucji systemów P K K nie polegał na przyłączaniu kolejnych kategorii rozumianych jako �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 97 punkty fokalne, ale na coraz precyzyjniejszym podziale przestrzeni barwnej na podstawie stałych, uniwersalnych punktów. T y m więc, co powstaje na kolejnym etapie ewolucyjnym, nie jest tylko nowa nazwa bądź nowa perceptualna substancja, lecz nowa perceptualna r e l a c j a (Sahlins, 1976, s. 13). W 1975 r. ukazały się nowe prace Berlina i K a y a , w których przedsta­ wili zmienioną wersję swej teorii (Berlin, Berlin, 1975; K a y , 1975). Pozostała koncepcja siedmioetapowego rozwoju ewolucyjnego. W znacznym stopniu zmieniła się jednak jej treść, szczególnie jeśli chodzi o cztery pierwsze eta­ py. Odrzucono pogląd, że kategorie tych etapów ściśle odpowiadają określa­ nym tą samą nazwą kategoriom z etapów późniejszych. Europejczyk (czyli człowiek posługujący się językiem z etapu V I I ) m o ż e je zdefiniować poprzez wyliczanie znanych mu kategorii wchodzących w ich skład. Pierwszy etap wprowadza podział przestrzeni barwnej na dwie części. Jedna obejmuje następujące odcienie chromatyczne i achromatyczne: B , bar­ dzo jasne odcienie wszystkich kolorów, C w i Żł wraz ze wszystkimi ich odcieniami, czyli barwy ciepłe. Punkt fokalny tej kategorii m o ż e być umiesz­ czony w Cw, В lub ewentualnie w R ó ż . Kategoria ta nazywana jest bielą I etapu lub — nieprecyzyjnie, acz praktycznie — makrobielą (terminy tego typu zaproponowali Witkowski i Brown, 1977). W skład drugiej części (makroczerni) wchodzi: C , bardzo ciemne Br i Pur, wszystkie, z wyjątkiem najjaśniejszych, Z i N (Kay. 1975. s. 261). Przykładem społeczeństwa I eta­ pu są Dugum Danii z Nowej Gwinei. Etap I I polega na rozdzieleniu kategorii makrobieli, utworzonej na pod­ stawie kryterium jasności i ciepłoty, na barwy chromatyczne i achromatyczne (por. ryc. 3). Język tego etapu wyróżnia łącznie trzy P K K : В (odpowiada­ jącą naszemu pojmowaniu tej kategorii, co najwyżej z pewną domieszką najjaśniejszych odcieni barw chromatycznych), makroczerń (bez zmian w sto- Ryc. 3. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II wg Witkowski. Brown. 1977, s. 51. ryc. 2 Rys. W. Michera 7 - Etnografia Polska t. 31, z. I �98 WOJCIECH MICHERA sunku do etapu I) oraz kategorię łącząca w sobie wszystkie chromatyczr barwy ciepłe (czyli dwa spośród uniwersalnych punktów organizującyc przestrzeń barwną — C w i Żł). Kategoria ta bywa nazywana makroczerwi nią, co jest o tyle uzasadnione, że jej punkt fokalny zawsze jest lokowan w C w (choć teoretycznie mógłby nim być też Żł). Języki etapu I i spotykar są najczęściej w Afryce środkowej, ale także np. na polinezyjskiej wyśpi Bellona (zob. Kuschel, Monberg, 1974). Dwie drogi doprowadzić mogą do zawierającego 4 P K K etapu I I I . Częścit spotykany sposób określany jest jako I I I b. Polega on na rozdzieleni makroczerwieni na elementarne już składniki, czyli C w i Żł. Pełen zesta\ P K K etapu I I I b to: B, C w , Żł i makroczerń. Wersja I I I a przynosi na tomiast rozdzielenie makroczerni — od achromatycznej С oddzielają się chrc matyczne kolory zimne. Teoria Berlina i K a y a w swej wersji z 1969 r. przedstawiała ten pro ces jako dodanie kolejnego podstawowego koloru, ale tylko jednego. Jeżel rozumiało się go jako punkt fokalny, było niemożliwe połączenie Z i Iv w jedną kategorię, konieczny był wybór. Względy statystyczne przemówiły za Z ; jest to jeszcze jeden przykład niebezpieczeństwa wiążącego się z użyciem tej metody matematycznej. Dlaczego jednak błąd teorii nie ujawnił się przy — także przecież niewłaściwej — interpretacji kategorii makroczerwień (Cw — Żł)? Odpowiedź jest prosta: czerwień jest kolorem silniejszym od innych pod względem oddziaływania psychofizjologicznego i we wszystkich połącze­ niach jest elementem dominującym. M o ż n a powiedzieć, że na kuli barwnej czerwień gwałtem podporządkowuje sobie wszystkie odmienne odcienie. W ka­ tegorii C w — Żł punkt fokalny leży więc zawsze w C w ; przy rozumieniu kategorii jako tylko punktu wzorcowego kolorem, który pojawiał się na II etapie, była zatem C w . Żadna natomiast z zimnych barw chromatycznych nie przeważa psychofizjologicznie nad drugą. Punkt fokalny umieszczany jest w jednym, w drugim lub w obu kolorach jednocześnie (lecz nie pomiędzy nimi); w wyjątkowych wypadkach kategoria ta zawiera tylko jeden z tych kolorów — drugi pozostaje wówczas w ramach okrojonej w ten sposób makro­ czerni. Z tego też powodu nie można, nawet przy założeniu umowności terminu — jak w przypadku makrobieli lub makroczerwieni — nazwać tej kategorii makrozieloną lub makroniebieską; w literaturze amerykańskiej roz­ powszechnił się wprowadzony przez Kaya i Berlina termin grue (green +blue). Językiem etapu I I I a posługują się Aguaruna z północno-centralnego Peru (Berlin, Berlin, 1975). Etap I V jest wzajemnym uzupełnieniem form III a i I l l b , zawiera więc: В, C , C w , Żł, i ostatnią jeszcze kategorię zło­ żoną — grue. W fazie przechodzenia z etapu I I I b na etap I V uchwycony został język ludu Binumarien z Nowej Gwinei (Hage, Hawkes, 1975). N a IV etapie znajduje się większość języków Nowego Świata. Przykładem może być prawdopodobnie także starożytna Grecja i Rzym. Języki etapów I - I V posiadają co najmniej jedną kategorię będącą połą­ czeniem dwóch lub trzech uniwersalnych punktów fokalnych. Powiększanie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 99 zestawu P K K polega na rozdzielaniu takich kategorii. Jako ostatnia rozło­ żeniu ulega grue, stąd spotyka się ją najczęściej. Po tej ostatniej redukcji, prowadzącej do etapu V , język rozróżnia 6 P K K , odpowiadających sześciu uniwersalnym organizatorom przestrzeni barwnej. Przykładem V etapu jest język arabski (Durbin 1972, s. 273). Dalszy rozwój systemu P K K polega na wydzielaniu tych obszarów prze­ strzeni barwnej, które leżą między głównymi punktami fokalnymi i 'gdzie wpływy tych punktów krzyżują się. Etap V I to wyodrębnienie się Br jako odcieni leżących między С a Żł. Warto zauważyć, że specyfikę koloru brązowego podkreśla zjawisko BezoldaBrücke'a — barwa ta, choć z neurofizjologicznego punktu widzenia jest po­ łączeniem С i Żł (lub C w ) , zachowuje się pod jednym względem jak kolor podstawowy, tzn. pozostaje niezmienna pod względem tonu mimo zmiany jasności; pozostałe kolory przesuwają się w stronę jednego ze składających się na nie elementów. N a etapie V I I dochodzi jedna, dwie, trzy lub cztery kategorie, w do­ wolnej kombinacji, spośród: Pom (miejsce nachodzenia na siebie C w i Żł), R ó ż (między C w a B), Pur (między C w a N) oraz budzący wiele wątpli­ wości kolor szary (między В a C ) . Ten ostatni został w pracy K a y a z 1975 r. pozostawiony na etapie V I I , aczkolwiek przyznano mu specjalną pozycję (wild card). Kolor ten, złożony z barw achromatycznych, powstawać może niezależnie od ewolucji barw chromatycznych już na etapie wykrystalizowania się В i С (etap I I I a lub I V ) (Kay, 1975, s. 251; zob. też Witkowski, Brown, 1977; Hill, Hill, 1970; Le Querrec, 1978, s. 317). W pracach etnograficznych można spotkać informacje (np. Jacobson-Widding, 1979), że kolor szary pojawia się nawet na etapie I I (oczywiście nie jako P N K lecz D N K ) , choć jeden z wchodzących w jego skład kolorów achromatycznych — С — nie został jeszcze wyodrębniony z kategorii złożo­ nej. Wydaje mi się, że jest to możliwe wtedy, gdy punkt fokalny makroczerni umieszczony jest w С (zob. ryc. Ib). C . Krytyka teorii Berlina i K a y a dotyczyła również pewnych kwestii metodologicznych. Zastrzeżenia budził np. fakt dwujęzyczności ich informa­ torów (Hickerson, 1971; Newcomer, Faris, 1971). O wpływie dwujęzyczności na wyniki badań pisała w 1961 r. Susan M . Ervin: „Kategorie barwne stosowane przez osoby dwujęzyczne systematycznie się różnią od norm jednojęzycznych" (zob. też Lenneberg, Roberts' 1956). Sami autorzy Basic Color Terms nie uważali, by znajomość drugiego języka mogła wpłynąć w istotny sposób na lokalizację punktów fokalnych kategorii barwnych. Sprzeczność tych p o g l ą d ó w wynika z nieporozumienia i jest właściwie pozorna. O ile bowiem poprzednicy Berlina i K a y a , a także niektórzy krytycy ich książki, kładli nacisk na granice kategorii, to oni sami brali pod uwagę przede wszystkim foci (była j u ż o tym mowa). Ten nurt dyskusji stał się impulsem do badań Leigh A . Caskey-Sirmonds i Nancy P. Hickerson (1977). Precy­ zyjnym badaniom poddano informatorów reprezentujących 5 języków azja- �100 WOJCIECH MICHERA tyckich — jedno- i dwujęzycznych (ci ostatni posługiwali się jako drugim ję­ zykiem angielskim). Zastosowane zostały testy — wzorce barwne — podobne do tych, których używali Berlin i K a y . Stwierdzono, że u osób znających dwa języki granice kategorii barw i punkty fokalne były bardziej zmienne, lecz różnice między grupami informatorów jedno- i dwujęzycznych nie wy­ dają się być na tyle duże, by mogły zafałszować proponowany przez Berlina i K a y a schemat — taki wniosek nasuwa się po przeanalizowaniu wykresów zamieszczonych w omawianym artykule (Caskey-Sirmonds, Hickerson, 1977, s. 359-365). Podnoszono również sprawę akulturacji informatorów (Hickerson, 1971, s. 261-263), a także zwrócono uwagę na fakt, że Berlin i K a y stosowali wzory barwne o kilku poziomach jasności i różnych tonach, lecz zawsze o maksymalnym nasyceniu. Tymczasem maksymalne nasycenie różnych od­ cieni nie oznacza tego samego poziomu nasycenia (w przypadku Żł będzie np. niższe niż przy Cw) (Collier, 1973). Badania kontrolne wykazały jednak, że ten czynnik nie wpływa istotnie na jakość w y n i k ó w i m o ż e zostać po­ minięty (Colier i in., 1976). W dyskusji podnoszono również problemy dla teorii Berlina i K a y a zu­ pełnie zasadnicze. Po pierwsze, pojawiały się nadal głosy ortodoksyjnie re­ latywistyczne. Przykładem jest tekst Nabuko B. McNeil (1972), która c h o ć zgadza się z istnieniem pewnych specyficzności aparatu wzrokowego czło­ wieka, podkreśla, że logika funkcjonalnego relatywizmu zapobiega możliwości istnienia uniwersalnego, ewolucyjnego porządku; pewne podobieństwa między­ kulturowe wynikają wyłącznie z podobieństwa otaczającego człowieka środo­ wiska barwnego — wpływającego na percepcję barw i arbitralny z natury ich podział. Najważniejsze jednak były dwie powiązane ze sobą sprawy: stosowanie w badaniach metody wzorców barwnych oraz możliwość wyróżniania grupy P N K . Jak już wspominaliśmy, kontrowersyjną sprawę metody wzorców barw­ nych podniósł Conclin w 1955 г., a potem w 1973. W tym drugim artykule (który zresztą podejmuje zagadnienie barw w bardzo szerokim zakresie kul­ turowym, znacznie przekraczającym horyzont zakreślony przez Basic Color Terms) stwierdził, że stosowanie jednolitych wzorców dystrybucji energii barw­ nej wprowadza sztuczne, nie istniejące w rzeczywistości granice. D o m a g a ł się uwzględnienia innych, poza jasnością, tonem i nasyceniem, cech kolorów, jak np. faktura powierzchni, połyskliwość czy zróżnicowanie na kolory wid­ mowe i przedmiotowe, a także kontekstu kulturowego, w jakim dana barwa się pojawia. Ostrą krytykę metody przeprowadził Jacques Dournes (1978, s. 391-393). Postawił pytanie o cel eksperymentu Berlina i K a y a twierdząc, że nie moż­ na przeprowadzać badań za p o m o c ą wzorców barwnych (związanych z po­ ziomem percepcyjno-kognitywnym) oczekując odpowiedzi werbalnej (poziom językowy). Oba te poziomy należy rozdzielić. Wzorce barwne mogą dostar­ czyć danych na temat percepcji — jeśli się je porównuje, grupuje itp. Jeżeli �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 101 natomiast chodzi o język i nazwy, trzeba ustalić: „kto co mówi, do kogo, na jaki temat; uwzględnienie kontekstu jest warunkiem koniecznym dla otrzy­ mania reprezentatywnej listy nazw słownika barwnego w badanej kulturze". Jeżeli bowiem badany podaje tylko pewne nazwy, to nie znaczy, że nie zna innych, ale że nie jest sprowokowany do ich użycia, że ich „tu" nie widzi (Dournes, 1978, s. 391, 393). Innych zestawów nazw informatorzy mogą uży­ wać między sobą, innych z obcymi, różnice słownictwa mogą wiązać się z podziałem społecznym — płci albo zawodu. Wiele z uwag Dournesa ma swoją wagę. Tym niemniej w żadnym wy­ padku nie rozbijają w puch koncepcji Berlina i Kaya. Po pierwsze są zna­ ne badania prowadzone inną metodą, które dowodzenia tych autorów potwier­ dzają (zob. np. Bolton, 1978). Po drugie natomiast, jak pisał Tornay (1978b, s. 643), wobec kolorowych kartek z atlasu Munsella — które dla człowieka zachodu różnią się jedynie odcieniem — informator m o ż e teoretycznie przy­ jąć różne postawy: 1) m o ż e odrzucić kryterium chromatyczne stwierdzając, że widzi tylko kartki papieru; 2) może stwierdzić, że widzi pewne między nimi różnice, ale źe są tego samego rodzaju — będzie to przewaga kryteriów dotyku i formy nad chro­ matycznym; 3) może wreszcie nazwać wzory zupełnie przypadkowo lub według swej fantazji, co pociągnie za sobą istnienie różnic między odpowiedziami infor­ matorów. Lecz okazuje się zawsze, że wyniki tego typu badań są bardzo zgodne, co więcej — duże nasycenie chromatyczne ułatwia nazywanie i zwięk­ sza zgodność odpowiedzi; dotyczy to również tych społeczeństw, które nie przyjęły jeszcze zachodniego stylu myślenia. Tak więc istnieje na poziomie percepcyjno-kognitywnym pewna „strukturyzacja" rzeczywistości barwnej. Jest ona wyrażana przez informatora za pomo­ cą wypowiedzi; te części tej wypowiedzi, które ściśle wiążą się z ową strukturyzacją barw, czyli części zmieniające się, będące funkcją przedstawianych wzorów, mogą być określone jako „nazwy kolorów" (Tornay 1978b, s. 643). Pozostaje jednak kwestia statusu owych nazw i możliwości wydzielenia spośród nich grupy „podstawowych". Z pewnością ważna jest uwaga Dournesa na temat konieczności uwzględniania kontekstu, w jakim barwy (i ich nazwy) występują. Otwarte zostaje w ten sposób ogromne pole dla różnorodnych badań (na szersze omówienie tego zagadnienia będzie miejsce w części poświęconej symbolizmowi barw). Czy jednak nie może istnieć pewien ogól­ ny schemat, któremu są podporządkowane wszystkie, najprzeróżniejsze ter­ miny barwne danej kultury? Przykładem niech będzie społeczeństwo Bellony, wyspy na Pacyfiku, nie znające słowa „kolor" i w którym „niewiele o ko­ lorach się mówi" (Kuschel, Monberg, 1974). Istnieją tam liczne nazwy wią­ żące się z kolorami, które wykraczają poza nasze rozumienie tego zjawiska. Określają one np. barwę skóry zmieniającej się pod wpływem Słońca lub choroby. C o jest jednak ważne, dają się one sprowadzić do trzech głów- �102 WOJCIECH MICHERA nych kategorii (zgodnych z II etapem Berlina i Kaya). Tornay (1978b, s. 643) twierdzi, że nazwy kolorów danego społeczeństwa mogą mieć zróż­ nicowany status językowy: syntaktyczny i semantyczny. Sprzeciwia się też próbom generalizacji i tworzenia lingwistycznych kryteriów wydzielania nazw podstawowych w opozycji do drugorzędnych. Listy nazw otrzymywanych za pomocą testów nie są — według niego — ..naturalnym nazewnictwem", a jedynie wyborem jednostek leksykalnych określonym przez pewne szcze­ gólne działanie kognitywne. I ma w zasadzie Tornay rację, bo trudno utrzy­ mać całą koncepcję P N K i ich ewolucji na płaszczyźnie wyłącznie językowej. Rzecz w tym jednak, że Berlin i K a y oraz ich współpracownicy nie próbują tego uczynić. Wśród zaproponowanych przez nich 4 kryteriów wydzielania P N K tylko 2 mają charakter lingwistyczny (1 i 3). Ich koncepcja dotyczy także poziomu percepcyjno-kognitywnego. Przedmiotem ich zainteresowania jest nie tylko czy nawet nie tyle nazwa koloru jako taka, ale raczej „pod­ stawowa kategoria", której pochodną dopiero jest nazwa. N a tym właśnie poziomie — pośredniczącym między percepcją a językiem — leży uniwersalizm omawianego zjawiska i rozgrywa się opisywana przez Berlina i K a y a ewo­ lucja. Zostało to dobitnie podkreślone w pracach omawiających związek terminologii barw z neurofizjologią widzenia (zob. np. K a y , McDaniel, 1978). Tematyka ta będzie szczegółowo omówiona w I I części „Wprowadzenia". IV. EWOLUCJA Zajmijmy się na koniec właśnie problemem ewolucji. Trzeba przyznać, że jest on niezwykle kontrowersyjny i wzbudza duże emocje. Należy jednak wznieść się ponad nie i rozważyć konkretne argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną omawianych zjawisk lub przeciw niej. A. Przypomnijmy, że według Basic Color Terms z 1969 r. schemat, w j a ­ ki można uszeregować wszystkie zestawy P N K , odbija rozwój ewolucyjny tej terminologii. Według Berlina i K a y a : 1) jako pierwsze pojawiają się w każdym języku nazwy dotyczące jasności; 2) nowe P N K są dodawane w poszczególnych językach wtedy, gdy społe­ czeństwo posługujące się nimi osiąga wyższy stopień złożoności techno­ logicznej i kulturowej; 3) można stwierdzić empirycznie, że nieproporcjonalnie duża liczba stosun­ kowo prostych kultur znajduje się w tropikach, a nieproporcjonalnie du­ ża liczba stosunkowo złożonych kultur znajduje się w klimacie umiarko­ wanym („z jakiegobądź powodu"). Poglądy te spotkały się oczywiście ze sprzeciwem kulturalistów (zob. np. McNeil, 1972, s. 21, 31). N . Hickerson (1971, s. 270) stwierdziła, że stopnia złożoności społecznej nie można wiązać z rozwojem terminologii barw, a „co najwyżej z teorią Berlina i Kaya". Ciekawego spostrzeżenia dokonał wspominany już M . Durbin (1972, s. 274-277). Ma ono charakter antyewolucjonistyczny, gdyż tłumaczy zróżni- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 103 cowanie terminologii barw nie poprzez nierównomierny rozwój, lecz istnienie centrów dyfuzji [!]. Rzeczywiście, powiązanie różnych systemów P K K (eta­ p ó w rozwoju, według Berlina i Kaya) z pewnymi regionami ich występowa­ nia jest bardzo silne: etap 1 — 7 przypadków na 9 to Nowa Gwinea, etap II — 17 przypadków na 21 to Czarna Afryka, etap I I I — 12 przypadków na 16 to Czarna Afryka lub Pacyfik (bez Nowej Gwinei), etap I V — 13 przypadków na 18 to Nowy Świat, etap V — 5 przypadków na 8 to Afryka, tylko V I i V I I etap są rozpowszechnione na całym świecie (dane Durbina uszczegółowione przez Hayes i in., 1972, s. 1108). Tę dyfuzjonistyczną koncepcję odrzucił jednak sam Durbin formułując w tej samej pracy hipotezę o uniwersalności pewnych fonologicznych cech nazw kolorów achromatycznych — В i C . Gruntowną krytykę samej idei neoewolucjonizmu Berlina i K a y a przepro­ wadził znów Tornay (1978a,b): „Nie istnieje w rzeczywistości przedmiot ewo­ lucji i dostrzeganie jej w sekwencji Berlina i K a y a jest błędną interpre­ tacją" (Tornay 1978b, s. X X X - X X X I ) . O co chodzi w tym stwierdzeniu francuskiego badacza? Tornay posługuje się argumentami podobnymi do tych, których użył w sprawie wzorców barwnych i możliwości wydzielenia grupy P N K . Odrzuca możliwość istnienia determinizmu językowego. Twier­ dzi, że uniwersalizm dotyczy nie semantyki, lecz percepcji. Z drugiej strony uważa, że to co jest interpretowane jako przymus ewolucyjny jest jedynie przymusem historycznym, narzuconym przez popularyzowanie się modelu za­ chodniego. W zależności poziomu technologicznego społeczeństwa i nazew­ nictwa kolorów nie widzi żadnego związku uprawniającego do interpretacji ewolucjonistycznej. Porządek, w jakim nabywane są w danym języku nowe nazwy, odbija porządek ważności technologicznej, psychologicznej i ideolo­ gicznej tych samych nazw w języku, z którego są przejmowane. Propono­ wane zasadnicze rozróżnienie między historią a ewolucją ma uchronić antro­ pologa przed wpadnięciem w niezwykle groźny etnocentryzm. Nie we wszystkim można się z Tornayem zgodzić. Po pierwsze, nie jest prawdą, że Berlin i Kay wiążą ewolucję systemów P N K wyłącznie z po­ ziomem lingwistycznym. Jak mówiliśmy już wcześniej, bardzo silnie podkreś­ lali oni znaczenie zasad percepcji barw, o czym m. in. pisali w prywatnych listach do Tornaya, przez tego ostatniego cytowanych (Tornay. I978a, s. Х Х Г Х - Х Х Х ) . Ich teoria w wersji z 1975 г., a szczególnie z 1978 (Kay, McDaniel, 1978), uwzględniająca znaczenie fizjologii i psychologii widzenia i nazywania barw, mówi o P N K jako o pochodnej podstawowych kategorii barw. Przypominam też, że koncepcja „dodawania nowych P N K " musiała być przeformułowana na „szczegółowszy podział przestrzeni barwnej". Nie istnieje sprzeczność między semantyką a percepcją, możliwy jest między nimi stosunek zależności (Berlin i K a y pisali już o tym zresztą w 1969 г.). �104 WOJCIECH MICHERA Trudno również zgodzić się z Tornayem, że przymus historyczny — wpływ cywilizacji europejskiej — wystarczy, by wyjaśnić zjawisko przechodzenia ję­ zyka z etapu na etap. Przeczą temu np. badania Katherine B. Branstetter (1977) polegające na rekonstrukcji protopolinezyjskiej terminologii kolorów. Zróżnicowane dzisiaj języki polinezyjskie pochodzą z jednego pnia, rozdzie­ lającego się w kolejnych okresach na coraz mniejsze odgałęzienia. Badania polegały więc na ustaleniu stopnia rozpowszechnienia poszczególnych nazw kolorów. Wyniki nie mogły zaskoczyć zwolenników koncepcji ewolucjonistycznej: В, С i C w wykazują wśród języków polinezyjskich bardzo małe zmienności; nazwa Żł występuje również we wszystkich językach, lecz z ter­ minem tym wiążą się pewne pomieszania semantyczne. Zdecydowanie mniej powszechne jest pojęcie grue — wystąpiło w 12 na 24 języki, a tylko w 3 miało wyraźnie określone nazwy. Forma ta przekształca się teraz w nazwę N . Ten kolor z kolei jako oryginalna P N K pojawił się tylko w 2 językach. M o ż n a dodać, że w językach polinezyjskich proces przemian systemu P K K (od I I I do maksymalnie V, V I etapu) był bardzo powolny i trwał o k o ł o 3,5 tysiąca lat (Branstetter, 1977, s. 22). Co do przemian ostatnich etapów ewolucji P N K po przykłady nie trzeba zresztą sięgać na antypody. Ciekawych informacji mogą dostarczyć historycz­ ne źródła dotyczące języków europejskich. Jak już wiemy, starożytna Grecja i Rzym słabo rozróżniały zimne barwy chromatyczne; staroangielski poemat poświęcony bitwie Brunanbruh, zamieszczony w Kronice Anglo-Saksońskięj, wymienia nazwę szarości (groege); nazwa purple przyszła według Old English Dictionary jako określenie pewnego specjalnego rodzaju ubrania, by następ­ nie stać się P N K : orange to jeszcze w X V I I w. wyłącznie nazwa owocu przejęta z Hiszpanii (status P N K osiągnęła później); pink w O E D jest ciągle jeszcze jedynie nazwą kwiatu (informacje staroangielskie, wg Mills, 1984, s. 96-97). Argument innego rodzaju przedstawił Marshall Durbin (1972). Oparł się on na językoznawczym prawie mówiącym o skracaniu się długości wyrazów wraz ze wzrostem względnej częstotliwości ich użycia. Z prawa tego wyni­ kają dla naszego problemu następujące wnioski: a) jeśli wszystkie języki przeszły co najmniej przez I etap rozwoju P K K , to В i С były na pewnym etapie hitorycznym używane najczęściej; b) wraz z wprowadzeniem nowych P N K względna częstotliwość używania każdej z nich malała. Powinien więc być zauważalny wzrost średniej długości nazw dodawanych na kolejnych etapach. Zestawienie średniej liczby fonemów tych nazw, obli­ czonej łącznie dla wszystkich 7 etapów, w zasadzie przypuszczenie to po­ twierdza : С В - 4,7 4,9 Z Żł 5.0 5.1 Br Pur - 5,8 6,1 Pom -- 6.4 szary — 5,5 Cw - 4,7 N 4,9 Róż - 6,1 średnia: 5,3 �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 105 (Durbin, 1972, s. 271, wg tabeli I V — zawiera ona też bardziej szczegółowe dane). Zestawienie to uwidacznia bardzo silnie, co podkreśla Durbin, zna­ czenie cezury oddzielającej sześć pierwszych P N K od pozostałych. Warto dodać, że rozwój dziecięcej terminologii barw również jest zgodny ze znanym nam schematem -- łącznie ze śladami obecności kategorii makro(B. C . C w . gnie) (Mills, 1984). Nie m o ż n a wreszcie pominąć faktu, że wpływ jeżyków europejskich, choć niezwykle przyspiesza proces przemian, nie ma w zasadzie charakteru j a ­ kościowego — nie wywołuje zarzucenia oryginalnych schematów i przejęcia wprost pojęć właściwych językowi V I I etapu. Jest natomiast katalizatorem wywołującym podporządkowany właściwym regułom proces przemian: języki wcześniejszych etapów w wyniku kontaktów z językiem angielskim, hiszpań­ skim czy francuskim przechodzą, choć bardzo szybko, przez wszystkie etapy przewidziane przez Berlina i K a y a . Pewne odstępstwa od schematu, wywo­ łane wpływem kulturowym, nie są zbyt duże (zob. Berlin, Berlin, 1975, s. 83). Należy dodać, że większość badaczy podejmujących omawianą problema­ tykę zgadza się z podstawowymi założeniami Berlina i Kaya. Myślę, że argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną są wystarczająco silne, by rozważyć konsekwencje jej przyjęcia. B. Uznaje się powszechnie, że bezpośrednią przyczyną diachronicznych zmian językowych społeczeństwa i przejścia na następny etap rozwoju P N K są synchroniczne różnice między przedstawicielami tego społeczeństwa (Kay, 1975; zob. też: Berlin, Berlin, 1975; Hage, Hawkes, 1975; Polnac, 1975). Przyjęcie tego poglądu implikuje bezpośrednio konieczność uzupełnienia teorii lingwistycznych przemian P N K o następujące elementy: 1) jeżeli zmienia się system nazw kolorów, to istnieją różnice międzyosobnicze; 2) jeżeli nie wszystkie aspekty języka zmieniają się w tym samym czasie, można spodziewać się, że istnieją zarówno języki o dużym, jak i też o ma­ łym zróżnicowaniu międzyosobniczym (Kay, 1975, s. 263). Sam proces osobni­ czych i społecznych przemian w zakresie nazw kolorów podlegałby następu­ jącym zasadom: a) jeżeli wszyscy mówiący danym językiem znajdują się pod względem rozwoju P N K na etapie n, to najbardziej wyróżnionymi {salient) D N K są kolory n + 1 , n + 2, n + 3 itd.; b) porządek, w jakim są relatywnie wyróżniane w danej kulturze D N K zapowiada kolejność w sekwencji rozwojowej; c) w społeczeństwie podlegającym zmianom w zakresie P N K nie wszyscy osobnicy znajdują się na tym samym etapie, lecz każdy z nich może być zaklasyfikowany do określonego etapu; d) w społeczeństwie takim wszystkie z reprezentowanych etapów są eta­ pami kolejnymi w sekwencji; e) w społeczeństwie takim trudności z zaklasyfikowaniem poszczególnych osobników mogą dotyczyć jedynie etapów sąsiednich; �106 WOJCIECH MICHERA 0 w społeczeństwie takim P N K dodane na ostatnim etapie są obecne w słowniku osobników z wcześniejszego etapu jako D N K ; g) w społeczeństwie takim etap rozwoju danego osobnika można korelo­ wać z różnymi miejscowymi czynnikami społecznymi. Szczególnie silna ko­ relacja dotyczy wieku — bardziej zaawansowani są osobnicy młodsi (Kay, 1975. s. 266-269). Koncepcję tę chcę zilustrować trzema przykładami. Pierwszy dotyczy przechodzenia z etapu I na I I i zaczerpnięty został z kultury Dugum Dani. Jak już wiemy, społeczność ta stosowała dwie P K K : mola ( — makrobiel) i mili ( = makroczerń). Znane jej były również inne nazwy, nie spełniające jednak kryteriów P N K . Oto one: C w — słowa: boksu (częściej używane) i pimu (rzadziej); jedno lub drugie używane przez ok. 50% informatorów. Żł — s ł o w o : bodli; używane przez ok. 45% informatorów. N — s ł o w o : junaiegeir. używane przez ok. 28% informatorów. Autorka badań, E . Rosch, nie zanotowała nazwy dla Z , również słowo junaiegen nie obejmowało tych odcieni chromatycznych. Wszystkie trzy wy­ mienione nazwy były znane jednocześnie 9 osobom, co stanowiło 23% ogółu informatorów. Terminy te były nazwami zarówno kolorów, jak i określonych obiektów. Odnosiły się tylko do barw nasyconych (Heider, 1972b, s. 451, 456). Istnieje pewne zróżnicowanie w używaniu tych nazw, związane z płcią i wiekiem ludności. Mężczyźni używali ich częściej niż kobiety, zarówno jako określeń kolorów, jak i obiektów. Dorośli w stosunku do dzieci częściej używali tych nazw w znaczeniu obiektów, ale nie częściej w znaczeniu ko­ lorów (Heider, 1972b, s. 455-456). W związku z D N K u Dani E . Rosch wysunęła hipotezę, że społeczeń­ stwo to znajduje się na etapie wyodrębniania z kategorii makrobiol (mola) kategorii makroczerwień. Wskazywać na to mogą następujące dane. Infor­ matorzy plemienia Dani nie byli zgodni co do lokalizacji punktu fokalnego mola. Część (przeważająca) wskazywała ciemną czerwień, pozostali ko­ lor jasnoróżowy. Ciekawa jest korelacja tych dwu grup ze znajomością D N K oznaczających C w : w przypadku osobników grupy „ciemnoczerwonej" ko­ relacji takiej nie było, lecz spośród grupy „jasnoróżowej" prawie wszyscy nazwy te znali. M o ż n a przypuszczać, że oryginalny focus mola znajdował się w ciemnej czerwieni. W chwili, gdy dostępny stawał się osobny termin na barwy ciepłe, podstawowe znaczenie mola przesunęło się ku kolorom jasnym (Heider, 1972b, s. 464). D u ż o gwałtowniejszy proces został zaobserwowany w polinezyjskim spo­ łeczeństwie z wyspy Bellona. D o niedawna znajdowało się ono na etapie I I i rozróżniało 3 P N K : ungi — C , Z , N , ciemne Br, ciemne Pur; unga — Cw, odcienie C w — Żł, odcienie С w — Pur, niektóre odcienie Żł — Z ; susungu — B, barwy o najwyższej jasności, pewne jasne Z i Żł — Z (wpływ kulturowy — uprawa żółtej rośliny — turmeryka) (Kuschel, Monberg, 1974). Obecne młode pokolenie Bellony posługuje się P N K właściwymi etapowi V, a nawet V I . �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 107 Wśród D N K języka tradycyjnego najważniejszą rolę odgrywało słowo hengohengo — nazwa odnosząca się pierwotnie wyłącznie do koloru żółtej, waż­ nej gospodarczo rośliny, wspomnianego turmeryka. W tradycyjnym systemie nazw kolorów hengohengo należała do szerszej kategorii — unga. Obecnie nabiera ona charakteru P N K . Inny termin — usiusi — określał pierwotnie wegetację roślin i ocean. Jako kolor łączony był z kategorią ungi; nie roz­ dzielano go na N i Z . Pewne specyficzne obiekty, ogólnie określane jako usiusi, nazywane były sinusinu. Taki system pojęciowy właściwy był starszym osobom z Bellony, dla młodych usiusi nabiera cech P N K dla N , sinusinu dla Z . Aby zapoznać się z trzecim przykładem powrócić musimy na N o w ą Gwineę, gdzie wśród licznych plemion austronezyjskich i papuaskich żyje lud należący do odrębnej grupy językowej. Są to Binumarienowie. Badania przeprowadzone wśród nich (zob. Hage, Hawkes, 1975) ujawniły obecność wielu nazw kolorów, dających się jednak sprowadzić do kilku kategorii — dla części społeczeństwa do 4, dla pozostałych do 5. System P K K pierwszej grupy składał się więc z: B, C w , Żł, makr oczerni (III b); system drugiej z: B, C w , Żł, C , i grue (IV). Autorzy badań zaobser­ wowali również szczegółowsze zróżnicowanie wewnątrzgrupowe. Wydaje się, że odpowiada ono kolejnym podetapom przechodzenia z etapu I I I b na etap I V . Spośród dorosłych informatorów 5 osób posiadało wprawdzie usta­ lony punkt fokalny dla grue, lecz nie potrafiło określić jego granic włącza­ jąc N i Z do makroczerni (jedna osoba nie wyróżniała nawet punktu fokalnego). Następna grupa 11 o s ó b określała także granice grue, zaliczając jednak nadal tę kategorię do makroczerni. Wreszcie pozostałych 6 osób wydzielało grue w opozycji do C . Hage i Hawkes sugerują więc, że w pro­ cesie tworzenia nowej kategorii najpierw zostaje rozpoznany jej punkt fokal­ ny, a następnie wyznaczone granice. C . Pozostaje jeszcze omówienie poglądów na temat przyczyn nierówno­ miernego rozwoju w świecie terminologii barw. Najwcześniej, bo już w X I X w. (H. Magnus), dostrzeżono korelację mię­ dzy stopniem złożoności społecznej a wielkością słownictwa. Pisali o tym w 1969 r. Berlin i K a y , a silnych argumentów dostarczyły badania między­ kulturowe (cross-cultural) (Ember, 1978; Hayes i in., 1972; Naroll, 1970). Drugim czynnikiem jest szerokość geograficzna: najkrócej można powiedzieć, że tropiki nie sprzyjają rozwojowi systemu nazw kolorów. Nie należy też — zgodnie z wynikami badań Melvina Embera — obu wspomnianych czynni­ k ó w łączyć ze sobą; są one niezależne i nie wynikają z siebie nawzajem. Opóźnienie rozwoju małych szerokości geograficznych próbowała wytłu­ maczyć w 1959 r. teoria H . A . C . W. van Wijk, wiążąca tereny o dużej intensywności światła (czyli tropiki) ze szczególnym rozwojem nazw odno­ szących się do jasności i mniejszym znaczeniem kolorów chromatycznych. Wraz ze zmniejszaniem się intensywności światła miałaby wzrastać pro­ porcjonalnie rola nazw kolorów chromatycznych. Hipoteza jest bardzo po- �108 WOJCIECH MICHERA myślowa i, wydawałoby się, przez swą prostotę prawdopodobna — lecz na­ leży ją odrzucić: jak wielokrotnie powtarzaliśmy, nawet najprostsze sposoby dzielenia przestrzeni barw uwzględniają jednakowo jasność, jak i „ciepłotę" chromatyczną kolorów. W inny zupełnie sposób próbuje wytłumaczyć specyfikę strefy ekwatoriałnej Marc Bornstein. Tytuł jednej z licznych jego prac poświęconych temu zagadnieniu — Wpływ percepcji wzrokowej na kulturę (1975) — dobrze określa myśl autora; dodajmy, że jest to odwrócenie tytułu znanej książki Segalla, Campbella i Herskovitza Wpływ kultury na percepcję wzrokową, z r. 1966. Pomysł Bornsteina nie jest oryginalny, powtarza w gruncie rzeczy tezy wysunięte na przełomie wieków przez W. H . R . Riversa i dotyczy powiąza­ nia pigmentacji oka z widzeniem barw. Należy w związku z tym podkreślić, że sposób widzenia kolorów jest wspólny całemu gatunkowi ludzkiemu. Jak już mówiliśmy, różnice między kulturami lub rasami są nie większe niż między przedstawicielami tej samej grupy. Jeżeli będziemy mówić o istnieją­ cej jednak pewnej specyfice aparatu wzrokowego niektórych ludów, to należy pamiętać, że nie ma ona charakteru jakościowego (np. w lokalizowaniu punktów fokalnych). Zjawisko zwiększonej pigmentacji oka może mieć charakter genetyczny (w przypadku pigmentów wewnątrzocznych) lub być efektem stosowanej diety (pigment plamkowy). Jego efekt przejawia się w zmniejszeniu czułości na światło krótkofalowe, czyli to, które widzimy jako kolor niebieski i fioletowy. Podobieństwo do choroby — ślepoty na barwy — jest pozorne, gdyż la polega na zaburzeniu działania jakiegoś typu komórek i jest bez porównania mniej w danym społeczeństwie rozpowszechniona — o ile np. choroby widzenia barw w populacji kaukaskiej obejmują jedynie ok. 4,3%, to efekt zwięk­ szonej pigmentacji jest u niektórych ludów w zasadzie jednolity. Dlaczego jednak natura wyposażyła w ten sposób niektóre społeczeństwa? Nie po­ pełniła oczywiście błędu, zjawisko to ma charakter adaptacyjny. Żółty pig­ ment przez selektywną absorpcję fal bliskich ultrafioletowi i krótkich fal widzialnych chroni komórki wzrokowe w oku przed rakotwórczymi promie­ niami aktynicznymi. Ponadto absorpcja taka redukuje produkowane przez soczewkową aberację chromatyczną pozafokalne niebieskie światło zwiększa­ jąc w ten sposób ostrość wzroku. Rozprzestrzenienie zwiększonej pigmentacji oczu zgodne jest z rozprze­ strzenieniem zwiększonej pigmentacji skóry — cechy te są właściwe ludom ze strefy równikowej, której światło dzienne zawiera większy komponent ultrafioletu. Wniosek Bornsteina jest już prosty: biologiczne właściwości aparatu wzrokowego ludzi tego obszaru, a charakteryzujące się zmniejsze­ niem czułości w zakresie krótkich fal, powodują zahamowanie rozwoju szcze­ gółowych kategorii barwnych. Teoria Bornsteina spotykała się z różnymi ocenami. Obok głosów przy­ chylnych (np. Witkowski, Brown, 1982, s. 411) pojawiły się opinie negatywne. Dournes (1978, s. 393) ostro ją skrytykował z pozycji lingwistycznych, za- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 109 rzucając dowodzenie izomorfizmu między językiem i percepcją. James Cairo (1978, s. 40-41) zgodził się wprawdzie, że w specyficznych warunkach zdol­ ność rozróżniania C — N — Z odpowiada podziałowi na populacje, ale że „w żadnym wypadku same różnice pigmentacji nie wyjaśnią pomieszania terminologicznego". Przeciw Bornsteinowi świadczy fakt, że punkty fokalne grue są lokalizowane nie przypadkowo, ale w bliskości N i Z (por. Berlin, Berlin, 1975). Postawić m o ż n a też zarzut, że teoria Bornsteina dotyczy wy­ łącznie zimnych kolorów chromatycznych (kategorie makroczerń lub grue), a przecież wiele społeczeństw strefy tropikalnej znajduje się na etapie I I lub nawet I, czyli należałoby wytłumaczyć też wolniejsze tempo rozkładu jasnociepłej połówki przestrzeni barwnej. Nie m o ż n a jednak wykluczyć, że zja­ wisko opisane przez Riversa i Bornsteina jest jednym z czynników zwolnie­ nia procesu coraz precyzyjniejszej kategoryzacji barw. Zagadnienie nierównomiernego rozwoju terminologii barw nie ma wiec zadowalającego wyjaśnienia. Wydaje się jednak, że — jeśli w ogóle słuszna jest interpretacja ewolucjonistyczna, a nie po prostu historyczna — rozwią­ zanie leży w sferze neurofizjologicznej. Będzie ona głównym przedmiotem rozważań w II części „Wprowadzenia". LITERATURA Allen. G. 1878 Development of the Sense of Colour, "Mind", vol. 3, s. 129-132. 1879 The Colour Sense: Its Origin and Development. London, Trubner and Co. Beaglehole, E. 1939 Tongan Colour-Vision, "Man", vol. 39, s. 170-172. Berlin, В., Berlin. E . A. 1975 Aguaruna Color Categories. "American Ethnologist", vol. 2, s. 61-87. Berlin, В., K a y , P. 1969 Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley, University of Cali­ fornia Press. Berlin, В., K i m b a l l Romney, A. 1968 Tzeltal Numeral Classifiers: A Study in Ethnographic Semantics, The Hague, Mouton. Bolton, R. 1978 Black, White aid Red All Over: The Riddle of Color Terms Salience, "Ethnology", vol. 17, s. 287-312. Bornstein. M. H. 1973a Color Naming and Color Vision: A Psychophysiological Hypothesis of Cultural Difference, "Psychological Bulletin", vol. 80, s. 257-285. 1973b The Psychophisiological Component of Cultural Difference in Color Naming and Illusion Susceptibility, "Behaviour Science Notes", vol. 8, s. 41-101. 1975 The Influence of Visual Perception on Culture, "American Anthropologist", vol. 77, s. 774-798. 1978 Considerations sur Vorganisation des tonalités chromátiques, [w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 71-82. Bornstein, M. H., Kessen, W., Weiskopf, S. 1976 The Categories of flue in Infancy. "Science", vol. 191, s. 201-202. �но WOJCIECH MICHERA Branstetter, К. В. ) 977 A Reconstruction of Proto-Polynesian Color Terminology, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 1-25. Broch, H. B. 1974 A Note on the Hare Indian Color Termes Based on Brent Berlin and Paul Kay: Basic Color Terms, Their Universality and Evolution, "Anthropological Linguistics", vol. 16, s. 192-196. Brown, R. W. 1976 In Memorial Tribute to Eric Lenneberg, "Cognition", vol. 4, s. 125-153. Brown. R. W\, Lenneberg, E . H. 1954 A Study in Language and Cognition, "Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 49. s. 454-462. Burnham, R. W., C l a r k , J . R. 1955 A Test of Hue Memory, "Journal of Applied Psychology", vol. 39, s. 164-172. C a i r o . J. 1979 Denomination des couleurs spectrales. Une théorie phisiologique, [w:] Voir et Nommer les couleurs. Tornay S. (ed). Nanterre. Laboratoire d"Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 39-70. Caskey-Sirmonds, L. A., Hickerson, N. P. 1977 Semantic Shift and Bilingualism: Variation in the Color Terms of Five Languages, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 358-367. Collier, G . A. 1973 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay. 1969]. "Language", vol. 49. s. 245-248. 1976 Further Evidence for Universal Color Categories, "Language", vol. 52. s. 884-890. C o n c l i n , H. C. 1955 Hanunóo Color Categories, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. I I , s. 339-344. 1973 Color Categorization, "American Anthropologist", vol. 75, s. 931-942. De Valois, R. L . . Jacobs, G . H. 1968 Primate Color Vision, "Science", vol. 162, s. 533-540. Dournes, J. 1978 Les races de couleurs. Une optique jorai (Viet-Nam), |w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 369-399. Durbin. M. 1972 Basic Terms - Off Color?, "Semiótica", vol. 6. s. 257-278. Ember, M. 1978 Size of Color Lexicon: Interaciotn of Cultural and Biological Factors, "American Anthropologist", vol. 80. s. 364-367. Ervin. S. M. 1961 Semantic Shift in Bilingualism, "American Journal of Psychology", vol. 74, s. 227243. Fagan, J. F. 1974 Infant Color Perception, ..Science", vol. 183, s. 973-975. Gatschett, A. S. 1879 Adjectives of Color in Indian Languages, "American Naturalist", vol. 13. s. 475-485. Geddes, W. R. 1946 The Colour Sense of Fijian Natives, "British Journal of Psychology", vol. 37, s. 30-36. Geiger. L. 1878 Der Ursprung der Sprache, Stuttgart, Vortrage. 1880 Contribution to the History of the Development of the Human Race, London, Trubner and Co. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 111 Gladstone, W. E . 1858 Studies in Homer and the Homeric Age, Oxford, Oxford University Press. 1877 The Colour Sense, "Nineteenth Century", vol. 2, s. 366-388. Hage, P., Hawkes, K. 1975 Binumarien Color Categories, "Ethnology", vol. 14, s. 287-300. Hayes. D. G., Margolis, E . , Narrol, R., Perkins, D. R. 1972 Color Term Salience, "American Anthropologist", vol. 74, s. 1107-1121. Heider, E. R. 1971 'Focal' Color Areas and Development of Color Names, "Developmental Psychology", vol. 4, s. 447-455. 1972a Universals in Color Naming and Memory, "Journal of Experimental Psychology", vol. 93, s. 10-20. 1972b Probabilities. Sampling and Ethnographic Method: The Case of Dani Colour Names, "Man" (ns). vol. 7. s. 448-466. Hickerson, N. P. 1971 fbez tytułu:] recenzja z Berlin i Kay, 1969]. "International Journal of American Linguistics", vol. 37. s. 257-270. 1983 Gladstone's Ethnolinguistics: The Language of Experience in the Nineteenth Century, "Journal of Anthropological Research", vol. 39. s. 26-41. H i l l . J. H.. H i l l , K . C. I¿)70 A Note on Vto-Aztecan Color Terminologies, "Anthropological Linguistics", vol. 12, s. 231-238. Jacobson-Wtdding. A. Red — White — Black as a Mode of Thought. A Study of Tradic Classification by Colours in the Ritual Symbolism and Cognitive Thought of the People of the Lower Congo, Uppsala, Almquist and Wikasell International. Jacobson, R., Halle, M. 1964 Podstawy języka, Wrocław. K a y , P. 1975 Synchronic Variability and Diachronic Change in Basic Color Terms, "Language in Society", vol. 4, s. 257-270. K a y , P., M c D a n i e l , C. K. 1978 The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms, "Language", vol. 54, s. 610-646. Kersmaecker. A. de. 1883 Le sens des couleurs chez Homěre, b.m.w. K i e l a r . M. 1983 Eleonory Rosch koncepcja kategorii semantycznych: badania własne, [w:] Studia z psycholingwistyki ogólnej i rozwojowej, I. Kurcz (red.), Wrocław, s. 145-162. K i r s c h off, A. 1879 Uber Farbensinn und Farbenbezeichnung der Nubier, „Zeitschrift für Ethnologie", vol. 11, s. 379-402. Kuschel, R., Monberg, T. 1974 'We don't talk much about colour here': A Study of Colour Semantics on Bellona Island, "Man" (ns), vol. 9, s. 213-242. Landar. H. 1966 Language and Culture, New York, Oxford University Press. Landar, H., E r v i n , S. M.. Horowitz. A. E. 1960 Navaho Color Categories, "Language", vol. 36, s. 368-382. Lenneberg, E . H. 1953 Cognition in Ethnolinguistics, "Language", vol. 29, s. 463-471. 1961 Color Naming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, "Perceptual and Motor Skills", vol. 12, s. 375-382. �112 WOJCIECH MICHERA 1967 Biological Foundation of Language, New York, John Wiley. Lenneberg, E . H., Roberts. J . M. 1956 The Language of Experience, A Study in Methodology, "International Journal of American Linguistics", vol. 22 (suplement — memoir 13). Le Qucrrec. J. 1978 Bilinguisme et spécificité culturelle. La denomination des couleurs chez les Bretons du Trégor. |w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed). Nanterre, Laboratoire d'EthnoIogie et de Sociologie Comparative, s. 313-327. Lévi-Strauss. С, 1969 Myśl nieoswojona. Warszawa. Magnus, H. 1877 Die Geschichtliche Entwicklung des Farbensimies. Leipzig. Veit. 1880 Untersuchungen über den Farbensinn der Naturvolker, Jena, Sischer. Malrieu, Ph. 1957 Développement de la perception des couleurs chezГ enfant, [w:] Problěmes de la couleur, I. Meyerson (ed), Paris, s. 115-130. M c N e i l , N. В. 1972 Colour and Co/our Terminology, "Journal of Linguistics", vol. 8, s. 21-33. Mills, C . 1984 English Color Terms, "Semiótica", vol. 51, s. 95-109. N a r r o l l , R. 1970 What have we learned from cross-cultural surveys? "American Anthropologist", vol. 72, s. 1227-1288. Newcomber, P., Faris, J. 1971 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay, 1979], "International Journal of American Linguistics", vol. 37, s. 270-275. Polnac. R. B. 1975 Intracultural Variability in the Structure of the Subiective Color Lexicon of Buganda, "American Ethnologist", vol. 2, s. 89-109. Ray, V. F. 1952 Techniques and Problems in the Study of Human Color Perception, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. 8, s. 251-259. 1953 Human Color Perception and Behavioural Response, "Transactions of the New York Academy of Science", vol. 16, s. 98-104. Rivers. W. H. R. 1901 Primitive Colour Vision. "Popular Science Monthly", vol. 59. s. 44-58 1903 Observations on the Vision of the Uralis and Sholagas, "Bulletin of the Madras Government Museum", vol. 5, s. 3-18. 1905 Observations on the Senses of the Todas, "British Journal of Psychology", vol. 1, s. 321-396. Robertson, P. W. 1967 Colour Words and Colour Vision, "Biology and Human Affairs", vol. 33, s. 28-33. Rosch, E . H. 1973 On the Internal Structure of Perceptual and Semantic Categories, [w:] Cognitive Development and the Acquisition of Language, T. E . Moor (ed). New York, Academic Press, s. 111-144. 1975 The Nature of Menthal Codes for Color Categories, "Journal of Experimental Psychology: Human, Perception and Performance", vol. 1, s. 303-322. Sahlins, M. 1976 Colors and Cultures, "Semiótica", vol. 16, s. 1-22. Segall, M. H., Campbell, D. Т., Herskovitz, M . J . 1966 The Influence of Culture on Visual Perception, New York. Bobbs-Merrill. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 113 Sternheim, C . D., Boynton, R. M. 1966 Uniqueness of Perceives Hues Investigated with a Continuous Judgmental Technique, "Journal of Experimental Psychology", vol. 72, s. 770-776. Titchner, E . B. 1916 On Ethnological Test of Sensation and Perception with Special Reference to Tests of Color Vision and Vactile Discrimination in the Reports of the Cambridge Anthropo­ logical Expedition to the Torres Straits, "Proceedings of the American Philosophical Society", vol. 55, s. 204-236. Tornay, S. 1978a Introduction, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. IX-LJ. 1978b L'étude de la denomination des couleurs. Reflexion méthodologique, Annexe, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 639-668. Van Wijk. H. A. C . W. 1959 A Cross-Cultural Theory of Colour and Brightness Nomenclature, "Bijdragen tot de Taal-, Land-, en Volkenkunde", vol. 15, s. 113-137. Voir et Nommer... 1978 Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative. Von Wattenwyl, A., Zollinger, H. 1979 Color-Term Salience and Neuropsychology of Color Vision, "American Anthropologist", vol. 81, s. 279-288. Wallace, F. E. 1927 Color in Homer and in Ancient Art, Northampton, Massachusetts. White, L. A. 1943 Keresan Color Terms, "Papers of the Michigan Academy of Science. Arts, and Letters", vol. 28, s. 559-563. Witkowski. S. R., Brown, C . H. 1977 An Explanation of Color Nomenclature Universals, "American Anthropologist", vol. 79, s. 50-57. 1982 Whorf and Universals of Color Nomenclature, "Journal of Anthropological Research", vol. 38, s. 411-420. Woodworth, R. S. 1910 The Puzzle of Color Vocabularies, "Psychological Bulletin", vol. 7, s. 325-334. Wyburn, G . M., Pickford, R. W. 1970 Zmysły i odbiór wrażeń przez człowieka. Warszawa. Zollinger, H . 1979 Correlation Between the Neurobiology of Colour Vision and Psycholinguistics of Colour Naming, "Experientia". vol. 35, s. 1-8. Wojciech Michera AN I N T R O D U C T I O N TO T H E A N T H R O P O L O G Y O F C O L O U R S Part I Summary This paper is the first of the three parts in view of the "Introduction to the anthropology of colours". The second part will concern some attempts of a more particular, mainly physiological explanations of the issues presented in the part I and in the third part the 8 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �114 WOJCIECH MICHERA author is going to discuss various theoretical approaches to the symbolism of colours. In the first chapter of the "Introduction..." ("What is colour?") the physiological processes underlying the perception of colours are presented shortly. The author points out, that colour is not an attribute of the radiant energy in the visible spectrum but the product of the activity of the primates' nerve system. The basic colours are: white, black, red, yellow, green and blue. All the remaining mood tones are the combinations of stimulations of the cells giving the impressions of the basic colours (excluding the joint impression of the antagonistic pairs: red-green and yellow-blue). The second chapter ("The riddle of the names of colours") presents the history of studies on the intercultural variations in the naming of colours. The studies were started by W. Gladstone, the author of "The Studies in Homer and the Homeric Age" in 1858. The Gladstone's conclusion that the ancient Greek vocabulary concerning the colour terms was much more limited than contemporary European languages found a strong support at the end of X I X century in the numerous studies of non-European societies. There were two different approaches to the explanation of that phenomenon: the evolutionary one (Magnus, Geiger, Gatschett, KirschofT, Rivers) and the relativistic (Grant, Allen, Keerschaecker, Woodworth). Another series of studies, much later inthe 50-ties and 60-ties of X X century (Ray, Conclin, Landar, Lenneberg and others) tried to confirm the relativistic interpretation. The next chapter of the paper (The Revolution of Berlin and Kay) presents the book Basic Color Terms by the two mentioned authors, the debates following it and and the next tide of studies, the third one already. The conception of the two scholars makes the basic turning point in the anthropology of colours. Its initial assumption is the distinction of the group of basic colour terms (BCT) determined by the linguistic and non-linguistic criteria. The main purpose of Berlin and Kay is to present the intercultural diversity of the BCT sets as the results of an evolutionary process. Unlike the culturalists defining colour categories as derived from the boundaries of these categories, Berlin and Kay recognized, that a category is produced basing on one focal point. That assumption verified by psychological research (Heider, Rosch) allowed for defining of colour categorization. Berlin and Kay made however a mistake presenting the evolution as an adding of succesive colour categories-focal points. Actually colour categories being derived from the focal points are all the same finally limited by their boundaries. So, the evolution lies upon the more and more detailed partition of the entire colour space into categories, the partition based on the 6 universal points. Thus, in the languages of the earlier stages there are the categories embracing several basic colours in one (i.e. on the first stage there are two categories only: white-red-yellow and black-green-blue). The criticism of the Berlin and Kay's theory concerned some methodological issues as well, the most important of them is the field research method based on demonstrating the samples of colours and the validity of the BCT group. The last chapter of the "Introduction..." concerns the problem of the evolution of the BCT. The arguments supporting the possibility of evolution as well as the statements of its opponents have been presented. Then the author writes about the theoretical principles of a social phenomenon, namely the passing of a language into a higher stage of the development of the BCT. The theory is illustrated with some ethnographic instances. That chapter and the entire first part of the "Introduction... is closed with the presentation of some scholars' opinions concerning the causes of the unequal evolutionary development of the BCT in different societies. Translated by Anna Kuc:yńska-Skr:ypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7487a6faf0303f3e66a791c9b64d98f.pdf 88a80c4d3028507e44ec2036d458ad42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5485 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5101 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.13-440 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maciej Ząbek Wprowadzenie Problemy ze stosowaniem antropologii Cele i zadania antropologii stosowanej Poprzez termin „antropologia stosowana” (applied anthropology) rozumie się najczęściej rodzaj badań i działań, w których metody, wiedza i teorie antropologiczne są wykorzystywane do rozwiązywania konkretnych problemów natury praktycznej. Stąd w użyciu także określenie „antropologia praktyczna” (practical anthropology). Po raz pierwszy terminu tego, w tej właśnie formie, użył w 1860 r. założyciel brytyjskiego Towarzystwa Antropologicznego James Hunt (Eddy i Partridge 1987, s. 4). Natomiast określenie „stosowana” wprowadził Daniel Brinton w rozważaniach nad celami antropologii, która ma być „stosowana” do poprawy „kondycji gatunku ludzkiego i rozwoju cywilizacji” (1895). Od tego czasu termin ten był w użyciu coraz częściej i to zasadniczo w znaczeniu przytoczonym na początku tego tekstu, choć poszczególni autorzy w formułowanych przez siebie definicjach akcentowali różne jego aspekty. Radcliffe-Brown był pierwszym, który podkreślając wkład Bronisława Malinowskiego do antropologii, użył tego terminu w znaczeniu „służby publicznej” (1931). George Foster podkreślał, że jest to określenie służące do opisu działań, których celem jest nie tyle rozwój teorii, co praktyczna zmiana ludzkich zachowań dla przezwyciężenia różnorodnych problemów społecznych, ekonomicznych i technologicznych (1969, s. 54). Erve Chambers wyrażał nadzieję, że antropolodzy wykorzystując swą wiedzę i umiejętności, przyczynią się do rozwiązania ludzkich problemów i ułatwią zmiany na lepsze (1985, s. 8). Najczęściej obecnie cytowany Jan van Willigen, podobnie jak Foster, definiuje ją jako prace badawcze ujęte nie tyle w kategoriach rozwoju teorii dyscypliny, co problemów, które ma ona pomóc przezwyciężyć (1993, s. 7). Z kolei Marietta Baba i Carole Hill zauważają, że praktykowanie antropologii oznacza w zasadzie wykonywanie profesji czy też zawodu antropologa (1997, s. 2). �14 Maciej Ząbek Z perspektywy niniejszej publikacji warto przytoczyć jeszcze opinię Aleksandra Posern-Zielińskiego, że mamy tu do czynienia w gruncie rzeczy „z antropologiczną inżynierią społeczną podejmującą zadania badawcze «na zamówienie» instytucji i agend pozanaukowych” (1987, s. 42). Antropologia jest tu stosowana pod kątem proponowanych przez te instytucje projektów, a wynikiem podjętych badań ma być opracowanie raportu precyzującego możliwości wprowadzenia innowacji, określającego ich potencjalne skutki, a także sposób pilotowania owych zmian (tamże). Zaakcentowanie nieakademickości antropologii stosowanej jest tu o tyle istotne, że działanie na zlecenie i konieczność przygotowania raportu z konkretnymi rekomendacjami odróżnia ją od innych blisko związanych z nią kierunków, takich jak np. antropologia polityczna (political anthropology), ekonomiczna (economic anthropology), rozwojowa (development anthropology), publiczna (public anthropology), organizacji (anthropology of organizations) czy zaangażowana (engaged anthropology), które zasadniczo są antropologiami akademickimi, choć formułują wnioski znajdujące często zastosowanie praktyczne. Podkreślić należy, że wszystkie te subdyscypliny antropologii wchodzą w skład antropologii ogólnej i nie są zbiorami wykluczającymi się, lecz zachodzącymi na siebie, a jednym z tych podzbiorów jest omawiana tu antropologia stosowana. Szczególną uwagę zwróciłbym tylko na „antropologię zaangażowaną”, zwaną również „antropologią w działaniu” czy też „antropologią oddziaływującą” (action anthropology), która jest szczególnie często mylona ze stosowaną, a oba terminy przez niektórych badaczy mogą być traktowane nawet synonimicznie, gdyż są nieraz podobnie definiowane. W obu tych antropologiach, mówiąc językiem Marksa, chodzi nie tylko o opisywanie świata, ale i zmienianie go, przy czym różnica między nimi tkwi w użyciu przy tej drugiej określenia „zaangażowana” w pewnym szczególnym sensie tego słowa. Nie chodzi tu o zwykłe zaangażowanie, co jest rzeczą oczywistą w każdej dobrej antropologii, ale – jak wskazują na to przykłady tekstów autorów identyfikujących się z tą antropologią – o zaangażowanie ideowe, mające na celu zmianę społeczną, stawiające istotne pytania dotyczące m.in. przemocy, władzy i sprawiedliwości, a przy tym wszystkim szukające dróg poprawy czy naprawy świata. To właśnie ten rodzaj zaangażowania, swego rodzaju aktywizmu społecznego i ideowości, który nie jest koniecznie związany z wykonywaniem prac na zlecenie (choć go wcale nie wyklucza, zwłaszcza jeśli chodzi o zlecenia ze strony samych grup wykluczonych czy marginalizowanych), odróżnia antropologię zaangażowaną od stosowanej, z gruntu bardziej powściągliwej i nie unikającej wykonywania prac także w interesie grup dominujących, instytucji państwa, biznesu czy przemysłu, gdzie podobne zaangażowanie ideologiczne niekoniecznie jest wskazane. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 15 Niniejszy tom został poświęcony przede wszystkim antropologii stosowanej i z tej perspektywy termin ten będzie tu rozumiany: po pierwsze jako prace badawcze, z których robi się użytek inny niż tylko zdobywanie kolejnych tytułów naukowych; po drugie jako działalność badawcza podejmowana na zamówienie instytucji pozanaukowych; po trzecie jako praktyka skoncentrowana na wykorzystaniu metod etnograficznych, wiedzy dotyczącej konkretnych obszarów kulturowych i ustaleń teoretycznych antropologii do sterowania procesami społecznymi. Do zadań tak rozumianej antropologii stosowanej należą ekspertyzy sytuacyjne potrzebne do realizacji projektów modernizacyjnych, jak i bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie (Posern-Zieliński 1987, s. 42). Zakłada ona czynny udział antropologów we wprowadzaniu różnego typu innowacji w zakresie szeroko rozumianej służby publicznej, działalności pozarządowej, biznesu, przemysłu, takich dziedzin wiedzy jak np. medycyna i edukacja, czy profesji tego typu co np. dziennikarstwo. Obejmuje także tradycyjne zajęcia związane z wykonywaniem zawodu etnografa i animatora w muzeach czy instytucjach kulturalno-oświatowych, ale też szkolenie tzw. agentów zmiany (np. misjonarzy, wojskowych, pracowników różnych urzędów czy organizacji pozarządowych) w celu przygotowania ich do pracy w nowym środowisku kulturowym, a niekiedy też podejmowanie bezpośrednich obowiązków administracyjnych mających związek z wyspecjalizowanymi dziedzinami w granicach antropologii (np. w studiach nad mniejszościami czy problematyką migracyjną). Warto podkreślić, że aktywne praktykowanie antropologii stosowanej nie dotyczy sytuacji, w której absolwenci etnologii i antropologii kulturowej są po prostu zatrudniani przez różne instytucje pozaakademickie bez szczególnego związku z ich wykształceniem. Zakłada natomiast, że wchodzą oni w świadomy układ z instytucjami państwowymi, pozarządowymi lub firmami zajmującymi się działalnością gospodarczą, dla osiągnięcia określonego celu. Nie muszą być pracownikami naukowymi zatrudnianymi przez instytucje typu akademickiego, natomiast z pewnością powinni być profesjonalistami wykonującymi „zawód antropologa/etnografa”, który stanowi źródło ich dochodów. Antropologia stosowana jest więc próbą uzawodowienia antropologii, która jako taka nie jest oczywiście zawodem ani nawet profesją, lecz stanowi zaledwie pewien rodzaj wiedzy, która może być stosowana. Antropologia stosowana traktowana jest niekiedy jako subdyscyplina antropologii, co o tyle nie jest ścisłe, że nie wyróżnia jej ani podejmowana tematyka (nieograniczona pod żadnym względem), ani metody badawcze, które ogólnie rzecz biorąc nie różnią się niczym od metod antropologii akademickiej. W niektórych badaniach na zlecenie istnieją co najwyżej pewne preferencje �16 Maciej Ząbek do stosowania pewnego typu technik, jak np. tzw. interwencji uczestniczącej, badań opartych o współpracę i uczestnictwo badaczy i badanych, stosowanie tzw. obserwacji ukrytej, zogniskowanego wywiadu grupowego, badań w przestrzeni wirtualnej lub z wykorzystaniem filmu. Techniki te same w sobie nie są jednak czymś właściwym wyłącznie dla antropologii stosowanej, a celem większości z nich jest zazwyczaj tylko przyspieszenie procesu zbierania danych, co jest uwarunkowane ściśle określonym kalendarzem działań związanym z charakterem ich finansowania. Tym, co odróżnia antropologię stosowaną od antropologii zorientowanej teoretycznie, jest ściśle określona celowość wykonywanych badań i jasno sprecyzowane cele praktyczne. Jest to także potrzeba uzyskania precyzyjnych wyników w celu stworzenia raportów, rekomendacji czy publikacji wpływających na opinię publiczną, dostarczenia instytucji zamawiającej jasno postawionych wniosków, co wiąże się siłą rzeczy często z ich uproszczeniem i koniecznością omijania w raportach np. kontekstów nie związanych bezpośrednio z tematem. Badania stosowane zawsze jednak czemuś służą, niezależnie od tego czy będzie to np. reforma polityki migracyjnej, projekt nowego wyrobu lub tylko zwiększenie jego sprzedaży. Z historii zastosowań antropologii Prekursorzy Praktyki wykorzystujące wiedzę o kulturze w celach politycznych lub religijnych, mające na celu oddziaływanie na procesy kulturowe, są częścią historii całej ludzkości i znacznie wyprzedzają powstanie samej antropologii jako dyscypliny naukowej. Już Herodot miał gromadzić wiedzę o sąsiadach Grecji na Morzu Śródziemnym i dostarczać te wiadomości swym przełożonym, a powodzenie w budowie większości imperiów świata starożytnego zawdzięczano także zebranej wcześniej wiedzy na temat kultury podbijanych społeczeństw. Dobrym przykładem są też dzieje misji religijnych Kościoła, w ramach którego od początków niemal jego dziejów pojawiali się stratedzy, którzy wykorzystywali kulturę w celu ewangelizacyjnym. Dość przytoczyć przykład św. Pawła z Tarsu, któremu zawdzięczamy dostosowanie pierwotnego chrześcijaństwa do rzymskiej i helleńskiej kultury. Doświadczenia te wykorzystywano później i na innych kontynentach, jak np. w okresie podboju i kolonizacji obu Ameryk, gdzie starano się rozpoznać tubylczy kontekst kulturowy, aby opracować skuteczne programy eliminacji dawnych wierzeń i umocnić wpływy chrześcijaństwa (Posern-Zieliński 1987, s. 43). Jednym z wielu tylko przykładów może być dzieło o kulturze Irokezów stworzone przez o. Josepha Lafitau, wydane �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 17 w 1724 r., będące nieocenionym źródłem wiedzy na temat obyczajowości tej grupy etnicznej i doświadczeń misjonarskich na tym terenie1. Nie powinno budzić też zaskoczenia, że myśl o sterowaniu procesami kulturowymi towarzyszyła od początków powstania antropologii, zarówno w kontekście odkryć geograficznych, pytań o człowieczeństwo nowo odkrywanych społeczeństw, jak i europejskich etnografów i folklorystów zajmujących się poszukiwaniami początków narodów i biorących udział w tworzeniu ich mitologii. Dodać jednak należy, że nie zawsze były to działania na czyjeś zamówienie, a nawet większość z nich wynikała z własnych pasji badawczych ówczesnych uczonych. Dlatego, jak pisze Aleksander Posern-Zieliński, współczesna idea antropologii stosowanej narodziła się dopiero w połowie XIX stulecia, wśród antropologów brytyjskich i związana była z ekspansją kolonialną ich państwa (tamże, s. 43). * * * Antropologia kolonialna Powstanie imperium wymagało odpowiednio przygotowanej kadry administracyjnej, dlatego od 1905 r. zaczęto rozwijać w Wielkiej Brytanii tzw. nauki kolonialne (colonial science), w ramach których urzędnicy wyjeżdżający na placówki kolonialne przechodzili kursy z zakresu prawa, nauk przyrodniczych, medycyny tropikalnej oraz antropologii fizycznej i kulturowej. Początkowo wykłady na ten temat prowadzono na Uniwersytecie w Oxfordzie, a następnie w założonym w 1926 r. w Londynie Międzynarodowym Instytucie Języków i Kultur Afrykańskich2. Edward Tylor jako jeden z pierwszych postulował stosowanie antropologii w polityce, w celu, jak mówił, „poprawy kondycji ludzkiej” (Sills 1968, s. 337). Oczekiwano dość powszechnie, że badania terenowe nie tylko przyniosą szereg użytecznych informacji na temat podbitych ludów, ale odpowiedzą na pytanie, jak nimi rządzić i jak ich pozyskiwać dla własnych interesów (Dohnal 2001, s. 107). Dlatego państwo zaczęło w końcu zatrudniać antropologów. Pierwszym był prawdopodobnie Francis Buchanan, który już w 1807 r. został zatrudniony w Bengalu przez East India Company. Dopiero jednak w okresie wprowadzania tzw. rządów pośrednich jako praktyki kolonialnego administrowania, kiedy wzrosło zapotrzebowanie ze strony władz na pozyskiwanie wiedzy o kulturze 1 Joseph-François L a f i t a u, francuski jezuita, misjonarz, etnolog i przyrodnik znany jako prekursor zastosowania metody porównawczej w antropologii. Najbardziej znana praca wydana w 1724 r., to Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times (1974). 2  Obecnie Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny. �18 Maciej Ząbek ludów, których jednostki polityczne miały wejść do struktur politycznych imperium, praktyki te weszły naprawdę w życie. W związku z nimi powoływano fundacje sponsorujące prace terenowe lub bezpośrednio zatrudniano antropologów w administracji kolonialnej. W Afryce pionierem był Thomas Northcote, zatrudniony w 1908 r w charakterze antropologa rządowego w Nigerii przez ówczesnego gubernatora tego kraju Sir Fredericka Lugarda (Northcote 1914; Foster 1969, s. 187). Oczekiwano od antropologów przede wszystkim, że ich badania przyniosą wiedzę o tubylczych organizacjach politycznych i systemach sprawowania władzy (Foster, 1969). Wprawdzie ich prace rozczarowywały często urzędników kolonialnych, ale zapotrzebowanie to umożliwiło wielu badaczom badania terenowe, a antropologii – stanie się nauką stosowaną. To z kolei przyczyniło się do zdobycia przez nią silnej pozycji akademickiej w Wielkiej Brytanii. Umożliwiło także instytucjonalny awans całej dyscypliny, owocując od lat czterdziestych XX w. serią znakomitych monografii takich klasyków, jak: Fortes, Evans-Pritchard, Radcliffe-Brown, Daryll Forde i innych, którzy wszyscy przeszli przez praktyczną szkołę antropologii stosowanej. Praktykowanie antropologii promował przede wszystkim sam ojciec brytyjskiej antropologii funkcjonalnej Bronisław Malinowski, wyrażając nadzieję, że dzięki niej możliwe będzie rozwiązanie wielu problemów, z jakimi borykała się administracja. Postulował on zatrudnianie antropologów w charakterze tłumaczy i adwokatów tubylców oraz konieczność badań zmian w ich kulturze. Znane jest jego zaangażowanie w tej sprawie i szereg publikacji na ten temat (Malinowski 1926a; 1926b; 1927; 1929; 1938). Malinowski nie unikał też polityki, uważając ją nie tylko za arenę stosowania wiedzy naukowej, ale i teren kontrolowanego eksperymentu, na którym to teorie społeczne mogą być testowane (1945, s. 7). W praktyce, jak wskazują krytycy, władze kolonialne często wcale nie były zainteresowane wykorzystaniem danych dostarczanych przez antropologów, gdyż nie odpowiadały one zwykle ich celom. Raporty antropologów zawierały z reguły zbyt wiele kwestii ubocznych, traktowanych przez urzędników jako nazbyt teoretyczne lub nie na temat. W dodatku antropolodzy nieraz wyrażali dezaprobatę wobec polityki kolonialnej i występowali w obronie tubylców. Ponadto większość z nich była konserwatywnymi funkcjonalistami i nie miała bynajmniej ochoty przyczyniać się do faktycznych zmian w opisywanych przez siebie społeczeństwach. Cała więc argumentacja Malinowskiego i jego uczniów na rzecz wysokiej stosowalności antropologii była, jak oceniają to po latach krytycy, tylko wybiegiem służącym pozyskiwaniu funduszy na badania (Kuper 1983, s. 116). Dopiero wraz ze zmianą polityki kolonialnej, w okresie po II wojnie światowej, administracja kolonialna w pewnym sensie dojrzała �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 19 do stosowania wiedzy antropologicznej, ale wiązało się to już z dekonstrukcją samego systemu kolonialnego, tym samym jego potępieniem, co w końcu dotknęło również samą antropologię stosowaną. O flirt z kolonializmem i korzystanie z państwowego mecenatu oskarżono antropologów brytyjskich, zarzucając im przyczynienie się do zwiększenia zakresu władzy imperialistów i współuczestnictwo w kolonialnym ucisku. Krytyka ta mocno osłabiła tę specjalizację na długie lata. Podsumowaniem jej stał się dopiero tom pod redakcją Talala Asada, Anthropology and the Colonial Encounter (Asad 1973, za Barth 2007, s. 64). Nawet jednak dziś argument „antropologii kolonialnej” jest chętnie wysuwany przez jej krytyków. Tymczasem oskarżenia te były w dużym stopniu niesprawiedliwe, gdyż to brytyjscy funkcjonaliści byli jednymi z pierwszych, którzy odcinali się od rasizmu obecnego w pracach ewolucjonistów czy dyfuzjonistów oraz promowali relatywizm, podkreślając kontekstowość zjawisk kulturowych. Co więcej, jak pisze Fredrik Barth, obwinianie Malinowskiego i jego uczniów, w większości cudzoziemców, nie należących do brytyjskiego establishmentu, o sojusz z imperium jest tezą mocno niewiarygodną. Tym bardziej, że taka współpraca wpływałaby destrukcyjnie na ich własne badania terenowe (2007, s. 66). Niemniej antropologia kolonialna, ogólnie rzecz biorąc, została zrecenzowana negatywnie, co zaowocowało zarówno reorientacją w refleksji teoretycznej, jak i powstrzymaniem się antropologów na długie lata od działań na zlecenie państwa. Dostrzec trzeba także, że poza Wielką Brytanią w kolonialistyczną odmianę antropologii stosowanej zaangażowanych było również wielu badaczy niemieckich, jak Gustav Nachtigal, Adolf Bastian, Leo Frobenius i wielu innych dyfuzjonistów, przedstawicieli szkoły kulturowo-historycznej oraz antropologów fizycznych. Generalnie byli oni przychylni idei kolonialnej. Przykładem badań na zlecenie państwa może być choćby słynna wyprawa, zorganizowana przez księcia Meklemburgii Adolfa Fryderyka w Międzyrzeczu Nilu i Konga, z udziałem polskiego antropologa i etnografa Jana Czekanowskiego. Podobnie było we Francji. W Paryżu, tak jak w Londynie, powstała École Coloniale, gdzie zajęcia dla urzędników kolonialnych prowadził m.in. znany badacz Afryki Zachodniej Maurice Delafosse i wielu innych francuskich antropologów. Znaczącą postacią na tym polu był we Francji Léopold Sabatier, który na potrzeby administrowania ludami na terenie Indochin przygotowywał relacje o obyczajach poszczególnych grup etnicznych. Studia tego typu kontynuowali później jego następcy, w praktyce do końca panowania francuskiego na tym obszarze. Rządowymi antropologami byli również Henri Labouret – badacz ludu Lobi w Górnej Wolcie (dziś Burkina Faso) i Louis Tauxier prowadzący badania na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Niemniej i oni, podobnie jak funkcjo- �Maciej Ząbek 20 naliści brytyjscy, reprezentowali podejście raczej relatywistyczne, dalekie od poglądów francuskich plantatorów i urzędników (Parkin 2007, s. 228). Dzięki nim w okresie powojennej krytyki kolonializmu dawne studia kolonialne powoli przekształcały się w studia nad rozwojem i antropologią rozwoju – nową gałąź antropologii stosowanej. Zaczęły powstawać instytuty, gdzie w roli słuchaczy państwowych urzędników coraz częściej zastępowali członkowie organizacji pomocowych – przyszli eksperci od rozwoju. We Francji pionierem antropologii rozwoju był Georges Balandier, założyciel Centre d’Études Africaines. * * * Na koniec tego podrozdziału należy także dodać, że od początku rozwoju antropologii widziano jeszcze inne możliwości praktycznego jej zastosowania niż tylko w celach podtrzymywania rządów kolonialnych, choć niekoniecznie oznaczało to pracę na zlecenie. Najbardziej wyrazistym przykładem może być Émile Durkheim, mogący uchodzić za pioniera antropologii zaangażowanej i inżynierii społecznej. Intelektualista, socjolog, a zarazem antropolog, mocno angażujący się politycznie po stronie republikanizmu i socjalizmu. Zwolennik stosowania praw i zasad socjologii w życiu społecznym, gdyż człowiek, zgodnie z jego przekonaniem, powinien być wychowywany, a społeczeństwo zorganizowane. Socjologia zgodnie z jego wizją miała być nie tylko nauką, lecz i programem politycznym dostarczającym podstaw dla działalności republikańskiego państwa (Parkin, s. 194). Z drugiej strony politycznej barykady, na gruncie niemieckojęzycznym antropologia stosowana ma najwięcej do zawdzięczenia werbiście Wilhelmowi Schmidtowi – twórcy antropologii misyjnej, będącej specyficzną odmianą antropologii stosowanej na użytek Kościoła3. Uczony ten starał się wykazać z jednej strony, że przygotowanie etnologiczne jest użyteczne w rzetelnym podejściu do misji (pogląd wówczas rewolucyjny), a z drugiej, że tego typu misjonarze mogą być lepsi od antropologów akademickich (gdyż znają język, dłużej przebywają w terenie, zyskują zaufanie krajowców) i to oni mogą wnieść większy wkład w zrozumienie przez człowieka swojego człowieczeństwa. * * * Antropolodzy w służbie państw totalitarnych W drugiej dekadzie XX wieku prace antropologiczne cieszyły się w Niemczech dużą popularnością, przy czym fascynacja egzotyką łączyła się z silnym przeświadczeniem o wyższości Europejczyków. Wielu niemieckich antropologów, jak już wspomniałem, było przychylnych kolonializmowi i wyrażało opinie rasi3  Patrz rozdział 4: J. R ó ż a ń s k i, Działalność misyjna a antropologia. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 21 stowskie, co stanowiło dobrą podstawę do ich późniejszej akcesji do hitlerowskiej partii narodowosocjalistycznej4. W większości zabiegali oni gorliwie o wsparcie ze strony reżimu, czego symbolicznym wyrazem była deklaracja lojalności w postaci listu, jaki czołowi ich przedstawiciele wysłali do Hitlera w październiku 1933 roku, w którym podkreślali zdolność i gotowość niemieckiej antropologii (zarówno fizycznej, jak i kulturowej) do wcielania jego idei w czyn. Znamienna dla tego okresu była ewolucja coraz większego stapiania się antropologii fizycznej i kulturowej oraz aberracyjne dyskusje między zwolennikami funkcjonalizmu i dyfuzjonizmu historycznego, dotyczące pytania, który z tych nurtów jest bardziej proniemiecki. Karierę robili ci, którzy łączyli problematykę rasową z kulturową i opowiadali się raczej za funkcjonalizmem, a przy tym wszystkim byli jeszcze członkami NSDAP. Naukowców tych podzielić można jednak na kilka grup. Część angażowała się tylko w oficjalną propagandę, głosząc antysemityzm i wyższość rasy germańskiej, inni odpowiadali za cenzurowanie prac antropologicznych i dopuszczanie ich do publikacji. Byli wśród nich zarówno ci, którzy uprawiali tę działalność z przekonania, jak i z oportunizmu, podążając za tym, co uchodziło za modne. Część kontynuowała swoje już wcześniejsze zainteresowania kolonialne. Niemcy hitlerowskie mając w swych dalekosiężnych planach ponowne ustanowienie kolonii w Afryce, raczej na nich nie oszczędzały. Wśród osób zaangażowanych w te projekty wymienić można takich uczonych, jak Dominik Wölfel, autor szeregu elaboratów o „Białej” i „Czarnej” Afryce, Günter Wagner badający zastosowania funkcjonalizmu w praktyce politycznej na terytorium Afryki oraz Richard Thurnwald i Hermann Baumann, którzy prowadzili ambitne badania kolonialne. Na szczęście przebieg wojny uniemożliwił ich praktyczne zastosowanie, a niektórym z wymienionych tu naukowców, jak np. Baumannowi, który choć prowadził w swoim czasie wykłady w mundurze członka NSDAP, udało się po wojnie odzyskać nadwątloną reputację akademicką5. Konsekwencji tych badań nie da się porównać 4  Warto zauważyć, że jak pisze Andre Gingrich, proces wchłaniania akademickiej antropologii przez Trzecią Rzeszę przebiegał stosunkowo gładko, co było rezultatem popularności tych prac. Sam Adolf Hitler inspirował się nie tylko tezami antropologii fizycznej, ale i przejął kluczowe pojęcia Friedricha Ratzla: „ubóstwa umysłowego” i „przestrzeni życiowej”, które dzięki temu znalazły się w Mein Kampf (Gingrich 2007, s. 130). 5  Hermann B a u m a n n uchodzi za jednego z klasyków etnografii afrykanistycznej dzięki opublikowanemu po francusku, już po wojnie, dziełu pt. Les peuples et les civilisations d’Afrique (1948). Krytykowany z uwagi na poprawność polityczną za stanie na stanowisku tzw. teorii chamickiej uchodzącej obecnie za rasistowską, zgodnie z którą siłą napędową w historii kontynentu były grupy jasnoskórych pasterzy. Niemniej praca Baumanna stanowi najlepszą syntezę ówczesnych badań antropologicznych w Afryce, a teoria chamicka nadal jest podzielana przez część antropologów zajmujących się Afryką. �22 Maciej Ząbek z trzecią grupą, która bezpośrednio uczestniczyła w ocenach rasowych i była bezpośrednio zaangażowana w zbrodnie wojenne. Wymienić tu można szereg nazwisk, jak np.: Eva Justin, Eugen Fisher, Adolf Plügel, Ingeborg Sydow czy Wilhelm Mühlmann. Pierwsza badaczka z tej listy napisała swój doktorat na podstawie rozmów z Cyganami przeznaczonymi do deportacji, dowodząc w nim, że w przypadku tej grupy czynniki rasowe odgrywają tak istotną rolę, że ich oddziaływania nie są w stanie zrównoważyć wpływy społeczne i środowiskowe (Gingrich 2007, s. 141). Fisher był współtwórcą norymberskich ustaw rasowych, czołowym recenzentem prac poświęconych problematyce rasowej i zbrodniczym biurokratą współpracującym z osławionym doktorem Mengele. Plügel i Sydow zaangażowani byli w projekt stworzenia „nowego ładu europejskiego”, który zawierał propozycję „gettoizacji” mającej stanowić „podstawę ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (tamże, s. 150). Natomiast Mühlmann, uchodzący dziś za czołowego ideologa Holocaustu wśród antropologów, był jednym z bardziej gorliwych rzeczników stosowania norymberskich ustaw rasowych i mieszania się ras (tamże, s. 154). Po wojnie, jak pisze Andre Gingrich, większość z nich nie tylko przetrwała, ale wyrobiła sobie na nowo pozycję naukową w niemieckim środowisku akademickim. Nawet jeśli niektórzy dawni zwolennicy nazizmu byli zmuszeni do wycofania się na drugorzędne stanowiska, to jednak w niemieckiej antropologii została zachowana ciągłość zarówno personalna, jak i intelektualna (tamże, s. 157). Niepowetowane szkody, znacznie większe niż w przypadku brytyjskiej antropologii kolonialnej, poniosła natomiast sama idea stosowania antropologii, co było kolejną przyczyną jej zaniku na długie lata w państwach europejskich. * * * Uwikłanie antropologów czy, jak mówiono, etnografów (termin etnologia uważany był za związany z nauką burżuazyjną, a pojęcie antropologii ograniczano wyłącznie do antropologii fizycznej), w obowiązującą ideologię i jej propagandę był również znamienny dla Związku Sowieckiego, a później, choć już w znacznie mniejszym stopniu, dla uzależnionego od niego tzw. „obozu państw socjalistycznych”, w tym Polski. Miało ono jednak tam nieco inny, mniej może destruktywny i zbrodniczy, charakter niż w III Rzeszy, choć trwało bez porównania dłużej. Etnografia sowiecka oparta była na pracach Marksa i Engelsa, inspirowanych darwinowskim ewolucjonizmem. Prace te stały się obowiązującym kanonem wraz z innymi klasykami ideologii komunistycznej. Dla etnografów kluczową rolę odgrywała w nim praca Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa (1891), będąca w zasadzie tylko popularną wersją dzieła �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 23 Morgana6 i własnych przemyśleń autora na temat przewidywanego rozpadu wymienionych w tytule instytucji. Ogólnie rzecz biorąc obowiązywała szkoła XIX-wiecznego ewolucjonizmu, a badania wśród miejscowych etnosów prowadzono pod kątem ich pochodzenia i poszukiwań wśród nich elementów komunizmu. Rozważano też ich miejsce w drabinie ewolucyjnej i możliwości dostosowywania się danej społeczności do nowej polityki partii. Z punktu widzenia praktycznego stosowania etnografii władze budujące „ustrój powszechnej szczęśliwości” od początku swego istnienia stawiały oczywiście przed miejscowymi etnografami, jak i innymi grupami zawodowymi, wymóg czynnego wzięcia udziału w tym dziele. Neutralnych ideowo, a tym bardziej opozycjonistów bezwzględnie zwalczano, stąd ci, którzy chcieli być zawodowymi etnografami, musieli być zaangażowani przynajmniej formalnie. Pod tym względem, zwłaszcza w okresie stalinowskim, sytuacja tamtejszych badaczy wyglądała podobnie jak w Trzeciej Rzeszy. Były jednak także i tam różnice między tymi naukowcami. Część z nich, jak np. religioznawca Iosif Aronovich Kryvelev czy R.K. Urazmanova, badaczka obrzędów wśród Tatarów, z przekonania lub z oportunizmu wykonywała ochoczo odgórne zalecenia władz, wchodząc w rolę propagandystów, cenzorów lub bezdusznych funkcjonariuszy państwowych, gotowych do denuncjowania swoich kolegów. Z kolei inni badacze rosyjscy, jak np. Gleb Pavlovich Snesarev, Nina Lobacheva czy Alexander Sukharev byli raczej romantykami, idealizującymi kulturę ludową, autentycznie zafascynowanymi różnorodnością, choć przynajmniej oficjalnie na zewnątrz reprezentowali zawsze słuszny marksistowsko-leninowski „światopogląd naukowy”, stojąc na gruncie materializmu i ewolucjonizmu, kierując się zasadami obowiązkowego ateizmu i internacjonalizmu (Sadomskaya 1990, s. 245–255). Pamiętać jednak przy tym trzeba, że etnografia w ZSRR i innych krajach komunistycznych pełniła rolę nauki pomocniczej historii, odgrywając w tym systemie dość podrzędną rolę. Większość etnografów pracowała w muzeach i poza obowiązkowym uczestnictwem w świętach i ceremoniach partyjnopaństwowych nie brała czynnego udziału w życiu politycznym. Dlatego nie należy też przeceniać ich znaczenia. Pod tym względem nie ma porównania z rolą, jaką niektórzy niemieccy antropologowie pełnili w Trzeciej Rzeszy. Niemniej komuniści – opierając się z jednej strony na idei tzw. prawa narodów do samostanowienia, a z drugiej podejmując walkę z ich nacjonalizmem – potrzebowali etnografów jako specjalistów od folkloru i kultury ludowej, której podtrzymywanie i rozwój w pewnych granicach uważali za korzystne dla tej polityki, gdyż łagodzono przy ich pomocy wspomniane sprzeczności. Me6 Chodzi oczywiście o Społeczeństwo pierwotne... (1887). �24 Maciej Ząbek todą, jaką tu stosowano, było tworzenie tzw. „nowej obrzędowości” i „nowego synkretyzmu”, co było swego rodzaju kompromisem, zgodnym z założeniem, że kultura sowiecka ma być narodowa w formie, lecz socjalistyczna w treści. Oznaczało to, że tak długo, jak ta treść będzie ujednolicona i poprawna, różne „nacje” mogą korzystać z atrakcyjnych form kultur lokalnych. Innymi słowy możemy powiedzieć, że była to polityka asymilacji (zakładająca dojście do wspólnej tożsamości sowieckiej), ale bez akulturacji (etnosy miały możliwości zachowania części swoich zwyczajów kulturowych), co w gruncie rzeczy było bardzo zbliżone do współczesnych zachodnich polityk integracyjnych stosowanych np. wobec imigrantów. W ten sposób partia komunistyczna tworząc warunki dla tzw. „internacjonalistycznej”, sowieckiej tożsamości, sprowadzającej się zwykle do rusyfikacji, wykorzystywała etnografów w polityce etnicznej i językowej czy ogólnie rzecz biorąc kulturowej. Przytoczyć tu można udział etnografów w walce z religią i dostarczaniem materiału do manipulacji związanych z używaniem nierosyjskich alfabetów (arabskiego i staromongolskiego), języka literackiego czy granicami poszczególnych republik. Były to zapewne, poza praktykami donosicielstwa na kolegów i działalnością cenzorską, działania szkodliwe, w których niektórzy etnografowie sowieccy uczestniczyli dość aktywnie (patrz rozdz. 3, Beliaeva-Saczuk). Nie zawsze jednak przynosiło to oczekiwane przez władze sowieckie rezultaty. Przykładem może być ich udział w walce z religią, w ramach której istniała polityka zastępowania nie tylko świąt kościelnych przez państwowe, ale i obrzędów rodzinnych świeckimi, co z natury rzeczy sprawiało ideologom duże trudności. Etnografowie sowieccy starali się tego dokonać stosując inkluzję do tworzonej przez siebie „nowej obrzędowości” jak najwięcej dawnych tradycyjnych treści poprzez wykazanie ich pogańskości, ludowości, a w każdym razie braku związku z religiami, dzięki czemu mimo woli ocalili część z nich od zniszczenia i zapomnienia (więcej na ten temat w rozdziale 3, Beliaeva-Saczuk). Prowadząc badania, uciekali się do tzw. „strategii cenzorskiej”, polegającej na tym, że rejestrowano zanikające już zwyczaje ludowe, przy jednoczesnym pomijaniu współczesnych, żywych praktyk religijnych. Zadaniem ich była co najwyżej demistyfikacja istniejących kultów lub odkrycie źródeł obecnej religijności i ich opis z materialistycznego punktu widzenia (Sadomskaya 1990, s. 247). W swoim warsztacie naukowym posługiwali się takimi kategoriami, jak „pożyteczne” bądź „szkodliwe”. I tak do pierwszej kategorii zaliczali np. wszelkie pozostałości rytuałów związanych z tzw. animizmem, np. kultem słońca czy totemistycznymi wierzeniami kultur łowieckich. Do szkodliwych natomiast zaliczali wszelkie święta i obrzędy naznaczone religijnie (niezależnie od tego �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 25 czy chodziło o święta buddyjskie, chrześcijańskie czy też muzułmańskie). Przy czym nawet ich opisy były niedozwolone w jakichkolwiek publikacjach. Zdarzały się jednak wyjątki, gdy odkrywano, że miały one przedchrześcijańskie, przedislamskie lub przedlamaistyczne korzenie, jak w przypadku świąt Iwana Kupały czy łotewskiego Ligo, obchodzonego przez szyitów święta Navruz czy mongolskiego święta Tsagaldan (tamże, s. 249). W rezultacie osiągnięto uprawomocnienie obchodów dorocznych świąt ludowych, jednakże na sposób świecki, otrzymały one przy tym nowe nazwy, np. „Rosyjska Zima” zamiast Boże Narodzenie, czy „Powitanie Wiosny” zamiast Wielkanocy. W podobny sposób zalegalizowano ukraińskie koliadki, Maslenice czy choinkę nazwaną drzewkiem noworocznym. Podobnie rzecz się miała z obrzędowością rodzinną, ślubami, pogrzebami czy chrztami. Praktyki etnografów sowieckich związane z próbami łączenia pogańskich kultów z ideologią socjalistyczną Natalya Sadomskaya nazwała „małżeństwem z wyrachowania”, które miało na celu zaspokoić ambicje władzy, jak i duchowe potrzeby ludności wieloetnicznego imperium (1990, s. 252). Oczywiście „nowe rytuały” nie całkiem zdawały egzamin. Bardziej udanymi projektami w dziedzinie synkretyzmu religijnego były wspomniane wyżej działania chrześcijańskich misjonarzy, czy z drugiej strony muzułmanów. W rzeczywistości sowieckiej synkretyzm nie był owocem długotrwałego procesu historycznego, lecz dość sztuczną próbą połączenia dawno zapomnianych form obrzędowości z nowym sztywnym instruktażem oficjalnej ideologii, przy całkowitym pominięciu przyjętych tradycji religijnych. Niemniej, w sytuacji państwa totalitarnego praktyki te miały pewnie swoje racjonalne uzasadnienie, gdyż łagodziły wcielane w życie postanowienia komunistycznego „betonu”. Upaństwowiona antropologia (etnografia) w ZSRR poniosła jednak niepowetowane straty na swym wizerunku i z tego powodu, mimo znacznego dorobku w różnych innych obszarach, do dziś jest stereotypizowana na Zachodzie, jako archaiczny ewolucjonizm, nie wnoszący niczego nowego do antropologii ogólnej. * * * O wiele mniej jest natomiast do powiedzenia o uwikłaniu ideologicznym etnografii w tzw. Polsce Ludowej, gdyż jak zgodnie twierdzą świadkowie tamtych czasów, choć do jej nauczania wprowadzono teorię Morgana z uzupełnieniami Fryderyka Engelsa, to opisane wyżej praktyki z ZSRR zasadniczo nie miały w niej miejsca. Nie oznacza to, że etnolodzy w Polsce byli całkiem wolni od wpływu ideologii komunistycznej, zwłaszcza jeśli już przed wojną mieli poglądy lewicowe. Podobnie jak w ZSRR, w latach pięćdziesiątych zdarzały się donosy na kolegów, którzy ulegali wpływom „burżuazyjnego funkcjonalizmu”. Przykładem �26 Maciej Ząbek może być oskarżenie przez Józefa Chałasińskiego Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i odebranie jej praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411). Wielu ówczesnych studentów, w tym przyszli etnografowie, jak pisze Zofia Sokolewicz, dało się także porwać ideologii komunistycznej i wierzyło w społeczny program partii: „Uwiedzeni zostali wizją państwa, które wie lepiej, które gotowe jest zdjąć z nas troskę o wychowanie dzieci, o wybór miejsca zamieszkania, o pracę, o kierunek studiów” (Sokolewicz 2005). Członkowie ZMP (wśród których byli studenci etnografii) jeździli na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi i z przekonaniem dowodzili, że dzieci lepiej są wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu (Sokolewicz 2012, s. 7–8). Innym, znacznie częstszym, rodzajem ulegania wszechmocy państwa totalitarnego było zaniechanie działania – np. brak reakcji na „Akcję Wisła”, przymusowe zakładanie spółdzielni produkcyjnych czy osiedlanie Cyganów. Wiązało się to oczywiście, jak wspomina Zofia Sokolewicz, „z obezwładniającym lękiem przed przesłuchaniami i uwięzieniem” (Sokolewicz 2005). Na szczęście od stosowania założeń etnografii radzieckiej, jak pisze Zbigniew Jasiewicz, odstręczał jednak brak wartościowych wzorów jej wykorzystania, prezentowanie jej jako dogmatu i administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzialność polityczna związana ze stosowaniem jej metod czy choćby ich interpretowaniem. Żaden też z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza politycznego” w swoim środowisku, choć oczywiście niektórzy z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych (Jasiewicz 2004, s. 7). Prawdopodobnie było tak dlatego, że zmarginalizowany charakter rozwijającej się dopiero polskiej etnografii i brak wśród niewielkiego grona profesorskiego członków partii komunistycznej poniekąd chronił tę dyscyplinę przed wykorzystywaniem jej przez państwo, umieszczając w bezpiecznej niszy między historią a archeologią (Sokolewicz 2005). W powojennych latach 1945–1947 na zlecenie ówczesnego Ministerstwa Kultury wzięto tylko udział w poszukiwaniach polskich zabytków na tzw. Ziemiach Odzyskanych w ramach szerszego planu polskich rewindykacji. Z inicjatywy natomiast krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego podjęto badania nad Słowińcami i Kaszubami. Etnografowie zaś z Poznania i Wrocławia rozpoczęli studia nad adaptacją przesiedleńców na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Wbrew pozorom nie były to jednak prace wykonywane na zlecenie państwa i wynikały z zainteresowań tych środowisk. O udziale etnografów w tworzeniu „nowej obrzędowości” na wzór praktyk w ZSRR, jak twierdzi Zofia Sokolewicz, tylko się mówiło. Absolwentów studiów etnograficznych, zgodnie z założeniem planu 6-letniego, przeznaczano do pracy w muzeach regionalnych (których miało powstać ok. sześciuset), zajmujących �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 27 się kompleksowo archeologią, sztuką i kulturą materialną (Mróz, Sokolewicz, s. 85). Program ten nie został jednak zrealizowany, podobnie jak dużo późniejszy Międzyresortowy program „Wisła” z lat siedemdziesiątych, w którym mieli wziąć udział również etnografowie. Podsumowując ten okres, można wyrazić opinię, że choć marksizm-leninizm miał w Polsce swoich gorących zwolenników, a reszta środowiska zachowywała się biernie, to jednocześnie, może dzięki słabej pozycji, jaką etnografia zajmowała w naszym kraju, większości etnografów udało się uniknąć najgorszego, czyli stosowania etnografii w imię ideologii komunistycznej. Praktyczne jej wykorzystanie do końca PRL ograniczało się do muzealnictwa etnograficznego, w tym szczególnie tego związanego z budową skansenów, poza tym doradztwa folklorystycznego dla instytucji typu domy kultury i Cepelia7. Były to podstawowe, poza instytucjami akademickimi, miejsca pracy dla etnografów i stosowania etnografii. Działania na innych polach były niewielkie, np. udział w modernizacji rolnictwa w krajach arabskich krakowskiego etnologa Leszka Dzięgla czy ogólne kształcenie specjalistów wyjeżdżających do pracy w krajach rozwijających się odgrywał dość marginalną rolę, choć powołane w tym ostatnim celu interdyscyplinarne Studium Afrykanistyczne w Warszawie (późniejszy Instytut Krajów Rozwijających się) miało w planach odgrywać rolę podobną jak tzw. nauki kolonialne na uniwersytetach zachodnich. * * * Początki antropologii stosowanej w Ameryce Uwikłania antropologii w kolonializm i służbę dla państw totalitarnych sprawiły, że idea jej praktycznego stosowania na długo zniknęła wśród antropologów europejskich. Zaczęto zajmować się natomiast nią na kontynencie amerykańskim, przede wszystkim w USA i w Meksyku. Od samego początku uwaga tamtejszych antropologów skupiona była przede wszystkim na problemie adaptacji Indian do życia w rezerwatach w warunkach polityczno-ekonomicznej marginalizacji, będącej wynikiem zastosowania przemocy i zdominowania. Z wykonywaniem przez antropologów stałych prac na zlecenie rządowego Biura do Spraw Indian mamy jednak do czynienia dopiero po wydaniu tzw. ustawy indiańskiej w 1934 r., w ramach polityki reform tzw. Nowego Ładu. Deklarowanym jej celem było poprawienie sytuacji amerykańskich tubylców, choć tak naprawdę chodziło o politykę asymilacyjną (Foster 1969, s. 200). 7 Cepelia, akronim nazwy Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CPLiA), związek upaństwowionych spółdzielni tzw. rękodzieła ludowego, jedna z największych instytucji w PRL oferująca miejsca pracy dla etnografów. �28 Maciej Ząbek W Meksyku jej pionierem był Manuel Gamio, który pod wpływem Boasa, wykorzystywał metody i teorię antropologii do rozwiązywania problemów społecznych w Dolinie Teotihuacan (Nahmad i Weaver 1991). Na tym terenie jednym z pierwszych jej popularyzatorów był również Bronisław Malinowski, który na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych wykładał na kilku amerykańskich uniwersytetach i prowadził krótkie badania terenowe wśród Indian Yaqui, Hopi i Navaho w Arizonie oraz Zapoteków w Oaxaca w Meksyku (Malinowski i de la Fuente 1982). Niemniej nie tylko Indianie stanowili środowisko praktycznego działania antropologów. Już od lat dwudziestych zaczęli oni prowadzić badania w przemyśle (m.in. na zlecenie Western Electric Company) nad czynnikami wpływającymi na wydajność pracy i zbyt dużą rotację pracowników, nad relacjami między robotnikami a kierownictwem zakładów oraz problemem powtarzających się strajków (Baba 2005). Prawdziwa kariera antropologii stosowanej w Ameryce zaczęła się jednak dopiero w trakcie II wojny światowej. Początkowo antropologów wykorzystano do badań problemów w obozach internowania dla Japończyków w związku z widzianą przez wojskowych koniecznością ich przesiedlenia z Zachodniego Wybrzeża Stanów Zjednoczonych (Foster 1969, s. 203; Starn 1986, s. 700–720). Następnie zaś, na zlecenie biur Strategic Services i War Information, do badań zachowań Japończyków i Mikronezyjczyków w sytuacji spodziewanej amerykańskiej okupacji tych krajów. Przed antropologami postawiono konkretne pytania: czego należy oczekiwać ze strony japońskich jeńców wojennych, jak ich skłonić, aby nie walczyli do ostatniego żołnierza i jak utrzymać ład i spokój na terenach okupowanych. Do historii antropologii przeszły słynne studia Ruth Benedict, która podjęła się, na zlecenie Office of War Information, zadania opracowania podstawowych wzorów kultury japońskiej (1946). Sukcesy na tym polu sprawiły, że antropologom powierzono również wyjaśnienie różnic kulturowych, jakie dostrzegano w Europie i Związku Sowieckim. W latach pięćdziesiątych popularne stały się szczególnie badania nad tzw. charakterem narodowym narodów Europy Wschodniej (patrz: Gorer 1949). Były to badania, które napotkały szereg trudności natury metodologicznej i technicznej (przede wszystkim poprzez brak dostępu do terenu) oraz rozmaite przeciwności natury emocjonalnej czy politycznej. Ostatecznie ich rezultaty są (zwłaszcza dziś) mocno dyskusyjne. Niemniej przyczyniły się do wzrostu popularności antropologii w Stanach Zjednoczonych i wzrostu rangi tej nauki. Rozwojowi antropologii stosowanej, także w Ameryce, od początku towarzyszyła ostra krytyka i zwykłe uprzedzenia ze strony środowisk akademickich związanych z Amerykańskim Towarzystwem Antropologicznym (Fiske �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 29 i Chambers 1997, s. 283). Stąd wzięła się potrzeba konsolidacji antropologów z tego nurtu i utworzenia w 1941 r. przez badaczy takich, jak Margaret Mead, Eliot Chapple i Fred Richardson Towarzystwa Antropologii Stosowanej, którego organem było do 1949 r., czasopismo „Applied Anthropology”, a następnie „Human Organization”. Natomiast w Meksyku powstała placówka pod nazwą Instituto Indigenista Interamericano, koordynująca rozmaite działania związane z praktycznym stosowaniem teorii kultury do kształtowania współczesnych form życia ludności indiańskiej i zrzeszająca tego typu placówki z obu Ameryk. Badacze zrzeszeni w tych instytucjach od lat pięćdziesiątych podejmowali zagadnienia akulturacji, ekologii czy kwestie związane z polityką etniczną, społeczną i kulturową w krajach Ameryki Łacińskiej. Włączali się także w reformowanie programów edukacyjnych, postulując jednocześnie wzięcie odpowiedzialności za skutki swoich zaleceń i przyczyniając się do wypracowania pewnych zasad etycznych obowiązujących przy stosowaniu antropologii (Mead, Chapple, Brown, vol. 8, 1949, s. 20; van Willigen 1993, s. 32). W czasach szybkiego rozwoju antropologii w latach pięćdziesiątych absolwenci studiów trzeciego stopnia początkowo bez problemu znajdywali zatrudnienie w jednostkach akademickich. Jednak już pod koniec lat sześćdziesiątych rynek akademicki w Stanach Zjednoczonych coraz trudniej wchłaniał nowo wypromowanych doktorów. Dlatego wielu z nich zaczęło z konieczności szukać zatrudnienia w sektorze samorządowym czy pozarządowym (Fiske i Chambers 1997, s. 284). Jednocześnie pojawiły się liczne projekty ze strony organizacji humanitarnych, rozwojowych i instytucji publicznych, szczególnie w zakresie pomocy międzynarodowej i polityki zagranicznej, do których zaczęto poszukiwać pracowników wykazujących się wiedzą i umiejętnościami charakterystycznymi dla antropologów (Foster 1969, s. 205). W latach siedemdziesiątych, przy nadal kurczącym się rynku pracy w sektorze akademickim, pojawia się jednak coraz więcej możliwości zatrudnienia poza instytucjami naukowymi. Organizacje samorządowe i pozarządowe, a w końcu i firmy prywatne coraz częściej zaczęły dostrzegać potrzebę włączania antropologów do projektów mających związek z ogólnie rzecz biorąc „pilnymi potrzebami człowieka”, przede wszystkim w dziedzinie ochrony zdrowia, edukacji, a także marketingu i projektowania nowych technologii. W ten sposób powstał w Stanach Zjednoczonych współczesny silny sektor antropologii stosowanej, w ramach którego większość absolwentów antropologii znajduje dziś pracę poza środowiskiem akademickim – w licznych organizacjach samorządowych, międzynarodowych, instytucjach państwowych, ale także firmach prywatnych (Fiske i Chambers 1997, s. 285). Są to już nie tylko tradycyjne przestrzenie antropologii stosowanej dotyczące edukacji i zdrowia, �30 Maciej Ząbek ale także nowe obszary związane np. z planowaniem infrastrukturalnym, polityką energetyczną czy budownictwem mieszkaniowym. Antropolodzy ekologiczni znajdują zatrudnienie w parkach narodowych lub państwowych agencjach rybołówstwa. Antropolodzy fizyczni są poszukiwani przez laboratoria kryminalistyczne. Antropolodzy lingwistyczni uczestniczą przy projektowaniu dwujęzycznych programów edukacyjnych. Antropolodzy medyczni starają się odpowiedzieć na pytanie, jak kultura wpływa na sposób, w jaki ludzie szukają opieki zdrowotnej. Antropolodzy społeczni koncentrują się na kulturze korporacyjnej pracy oraz relacji pomiędzy wydajnością a polityką zarządzania albo na wpływie pomocy zagranicznej na lokalne społeczności. Ogólnie rzecz biorąc, najczęściej podejmowanym przez antropologów zawodem jest nadal zawód badacza, ale podkreślić trzeba, że podejmują się coraz częściej także roli mediatorów, koordynatorów, motywatorów czy realizatorów danych przedsięwzięć o charakterze kulturalnym, gospodarczym czy politycznym (van Willigen 1993, s. 4–5; Baba i Hill 1997, s. 90). Według Jana van Willigena istnieją dwa główne zakresy współczesnych zastosowań antropologii w praktyce. Po pierwsze są to antropologiczne interwencje (action research), po drugie – prace badawcze. Pierwsze łączą się z antropologią oddziaływującą (action anthropology), mającą na uwadze wartości i częste występowanie przez antropologa w imieniu grupy badanej, łączące kulturalne pośrednictwo, udział w negocjacjach i marketing społeczny w celu pomocy dokonania zmian zachowań w określonych grupach na bardziej korzystne. Drugie natomiast łączą metody jakościowe służące ocenie społecznej z wykorzystaniem ich następnie w planowaniu rozwoju, w tym modernizacji dotyczących także nowych technologii (van Willigen 1993, s. 157–207). * * * Kończąc należy stwierdzić, że współczesna antropologia stosowana rozwinęła się przede wszystkim na gruncie amerykańskim, skąd ponownie promieniuje na inne obszary świata zachodniego. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje jednak zarówno w sferze nauczania akademickiego, jak i w setkach lokalnych i narodowych organizacji zatrudniających absolwentów antropologii, gdzie pracują oni w pełnym wymiarze godzin poza instytucjami akademickimi. Obejmuje ona swym zakresem przede wszystkim tzw. antropologię publiczną (public anthropology) i antropologię biznesu lub przemysłu (business or industrial anthropology). W ramach tej pierwszej absolwenci antropologii znajdują pracę np. w zarządzaniu zasobami kultury, w instytucjach zajmujących się integracją imigrantów, ochroną środowiska czy problemami etnicznymi. Szczególnie wiele miejsc pracy dla antropologów otworzyło się od lat osiem- �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 31 dziesiątych w tzw. przemyśle rozwojowym, który tworzy obecnie kompleks organizacji i przedsiębiorstw na czele z agendami ONZ, a ich celem ogólnie rzecz biorąc jest działanie na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej. Dodatkowo po antropologów w latach dziewięćdziesiątych ponownie sięgnęła armia w celu wykorzystania ich do dostarczania informacji o charakterze społecznym i kulturowym w ramach prowadzonej wojny z terroryzmem. W biznesie natomiast antropologowie okazali się także cenionymi pracownikami firm marketingowych lub zajmujących się projektowaniem nowych produktów czy też usług dla konsumentów i przedsiębiorców. W związku z powyższym wydaje się, że dla przekładania wiedzy antropologicznej na praktykę nie ma dziś granic. Wszędzie etnograficzna umiejętność obserwacji i właściwego zadawania ludziom pytań, jak również sprawne analizowanie ich odpowiedzi i formułowanie teorii typu antropologicznego może przełożyć się na działania praktyczne. Inna sprawa, że tak jak na początku, tak i dziś nie milknie krytyka wobec stosowania antropologii i to ze strony przede wszystkim samych antropologów, którzy czują i dostrzegają, że dyskurs modernizacyjny nadal zręcznie maskuje element dominacji zawarty w większości praktyk podejmowanych w imię pomocy i postępu. Krytyka i obrona antropologii stosowanej Krytyka stosowania antropologii wynika w dużym stopniu z jej dotychczasowej historii. Jej uwikłanie w służbę państw totalitarnych jest nie do obrony. Doświadczenia z okresu PRL-u też do niej nie zachęcają. Antropologię kolonialną czy współczesny udział niektórych amerykańskich antropologów w tzw. wojnie z terroryzmem można co prawda próbować usprawiedliwiać, ale w gruncie rzeczy dla większości z nas to też nie są dobre przykłady do naśladowania. Międzynarodowe projekty rozwojowe, choć mają swoich obrońców, to coraz częściej są jednak spostrzegane jako w gruncie rzeczy forma neokolonializmu, w którym niektórzy antropolodzy, jak wiek wcześniej, mają niestety swój udział. Dostrzega się bowiem, że projekty te zawierają pierwiastek obłudy, polegający na ukrywaniu celów ekonomiczno-politycznych pod retoryką działania dla dobra społeczeństw rozwijających się (dawniej ludów niecywilizowanych). Można też zaobserwować, że w działaniach, niekiedy skrzętnie ukrywanych, instytucji proponujących zmiany, chodzi często nie o interesy tzw. beneficjentów, lecz właśnie donatorów i ich wykonawców z organizacji humanitarnych. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego przestawienia pojęć, ale nie wyeliminowała postaw protekcjonistycznych, a dawnych „dzikich” zastąpili obecnie „beneficjenci pomocy rozwojowej”. �32 Maciej Ząbek Nic więc dziwnego, że zwłaszcza w przypadku wielu antropologów europejskich o lewicowych poglądach, niechęć do takiej współpracy z państwem już nieraz przełożyła się na unikanie jakichkolwiek zadań podejmowanych w jego interesie, a przy okazji także powiązanego z nim kapitalistycznego świata wielkich korporacji, który, zdaniem części etnologów z tej grupy, należy raczej niszczyć niż go poznawać czy też z nim współpracować. Pojawienie się antropologii zaangażowanej spostrzeganej często jako „czystszej etycznie”, gdyż nastawionej przede wszystkim na pomoc danej grupie, a nie tylko na przeprowadzenie badań dla zlecenie i pobranie za to wynagrodzenia, jest traktowane przez wielu jako właściwszy kierunek rozwoju naszej dyscypliny. Niestety i on nie zawsze jest gwarancją zmian na lepsze. Oczywiście nie chodzi tu o te przypadki zaangażowania i interwencji etnologa dokonywane w interesie krzywdzonej grupy, którą etnolog bada (jak np. doświadczenia pomocy Cyganom, które opisuje w niniejszym tomie Lech Mróz), co raczej sytuacje, w których łatwo o przemianę badacza w aktywistę społecznego, kierującego się ideologią. Tym bardziej, że uleganie jej bierze się dziś często nie tylko z wiary w słuszność danych postulatów mających naprawić świat, ale także z przekonania o braku obiektywności i neutralności tradycyjnej nauki. Przypominać to może niestety zaangażowanie ideologiczne wielu intelektualistów, które już znamy z niedawnej przeszłości. Ogólnie rzecz biorąc, przeciwnicy czy choćby tylko sceptycy stosowania czy nawet zaangażowania antropologii widzą dość jasno, że ryzykujemy, jak pisze Michael Herzfeld, wplątanie się w rozstrzygnięcia niezgodne z wieloma założeniami antropologii oraz uwikłanie się w różne formalne zależności od instytucji finansujących i w konsekwencji przyjmowanie punktu widzenia swoich sponsorów. Z drugiej jednak strony, jak dodaje ten sam uczony, nie angażując się, sami się wykluczamy z możliwości wpływu na sprawy, na które i tak mamy wpływ bardzo ograniczony (2004, s. 211). Niestety, na nasze narzędzia badawcze nie mamy monopolu. Inni nie będący etnologami już je wykorzystują i zabierają głos za nas. Oczywiście badacze uprawiający antropologię stosowaną mogą nie mieć osobistego powodu do prowadzenia określonych badań, kierować się karierą zawodową, chęcią zarobku lub może przyświecać im cel polityczny i zapewne wówczas, jak mówi Herzfeld, ich postępowanie powinno być dokładnie przeanalizowane (2006, s. 6). Czy jednak antropolodzy akademiccy zawsze kierują się tylko pasją badawczą, czy chęć kariery naukowej i finanse nie odgrywają w ich postępowaniu żadnej roli? Czy nie składają wniosków o granty, kierując się naukowymi modami? Obiektywnie rzecz biorąc wydaje się, że badacze �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 33 akademiccy nie mają żadnego prawa, aby się wywyższać w tym względzie nad swoimi kolegami spoza instytucji naukowych. Poza tym dostrzec trzeba także pewne korzyści, jakie z antropologii stosowanej wynosi sama antropologia akademicka. Po pierwsze cokolwiek by nie mówić złego o zaangażowaniu antropologów w służbę publiczną, przyznać jednak trzeba, że antropologia nigdy nie uzyskałaby tej rangi w świecie nauki w Wielkiej Brytanii, a potem w Stanach Zjednoczonych, gdyby była zupełnie niestosowana. Zauważyć trzeba, że także w Polsce dla finansujących ją decydentów, niezależnie od tego, kto to będzie, liczy się przede wszystkim możliwość zastosowania jej wyników w praktyce. I jest tak nawet w przypadku budżetu państwowego, teoretycznie zobowiązanego do finansowania nauk podstawowych. W praktyce jednak dla nauk zupełnie niestosowanych pozostają z niego tylko skromne resztki8. Po drugie, stosując antropologię, stwarza się pewne, niemal laboratoryjne warunki obserwacji zmiany i poddaje testowi dotychczasowe ustalenia. Nie mam tu na myśli tylko eksperymentów na żywej tkance społecznej dokonywanych w dużej skali, gdyż te są argumentem właśnie przeciwko stosowaniu antropologii. Można bowiem mieć uzasadnione wątpliwości czy konieczne było zastosowanie teorii modernizacji Rostova, aby przekonać się, że nie zadziała ona w Lesotho (przypadek badań Jamesa Fergusona, wymieniony w artykule A. Malewskiej-Szałygin) czy Skinnerowskiego behawioryzmu przy organizacji domów dla sierot w USA (o którym wspomina Zofia Sokolewicz w tekście dla „(op.cit.,)” 2005). Niestety, nie jest tak, że dzięki temu, że jesteśmy antropologami, zawsze mamy rację. Dlatego robiąc badania dla kogoś, w jakimś konkretnym celu, musimy w praktyce postarać się o wiele bardziej, aby wykazać słuszność naszych metod i teorii. Ktoś to sprawdzi i oceni, nie mając w dodatku żadnego poszanowania dla naszych stopni, tytułów i zobowiązań koleżeńskich. Ciężar odpowiedzialności za to, co się głosi i robi, staje się w końcu całkiem konkretny. Po trzecie, nie powinno ujść uwadze, że antropologia stosowana wskazuje także nowe problemy i pola badawcze z korzyścią także dla nauki akademickiej. Wbrew pozorom nie ogranicza się tylko do sprzedaży narzędzi badawczych, ale umożliwia, zwłaszcza we współpracy z biznesem, dostęp do terenów dotąd 8  Warto wspomnieć, że na projekty stosowane rządy nie tylko w Polsce przeznaczają większość środków budżetowych. Na przykład budżet tylko jednego, uruchomionego właśnie przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) odpowiedzialnego za wspieranie badań stosowanych, programu prac badawczych nad eksploatacją gazu łupkowego wynosi ponad miliard złotych. Dla porównania jest to więcej niż cały tegoroczny budżet Narodowego Centrum Nauki (NCN) przeznaczony na finansowanie badań podstawowych. �34 Maciej Ząbek nierozpoznanych i naprawdę egzotycznych. W pracy zaś dla samorządów czy organizacji pozarządowych umożliwia także tym, którzy tego pragną, zmienianie świata dla wspólnego dobra. Doskonali także metody badań terenowych, gdyż wymusza to choćby konieczność większej dyscypliny i terminowego wywiązywania się z powierzonych zadań, jak i stanowi inspirację dla teorii antropologicznej i ogólnej refleksji o kulturze poprzez zderzenie się z problemami dotąd niespotykanymi. Wreszcie, last but not least, najważniejsi są studenci, kolejne ciągle dość liczne szeregi absolwentów studiów pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia, z których wielu chce i mogłoby prowadzić z powodzeniem prace badawcze. Niestety, w obecnej sytuacji nie mogą nawet marzyć o pracy na uniwersytecie. Czy jest rzeczą odpowiedzialną traktowanie ich tylko jako naszych klientów, którym sprzedajemy jakąś wiedzę, ale co z nią zrobią, to już nas nie obchodzi? Tymczasem antropologia stosowana, czyli badania prowadzone na zlecenie instytucji pozanaukowych, jest jakimś w końcu rozwiązaniem ich problemów. Pozwala zachować kontakt z nauką, zrobić nawet stopnie naukowe i stać się satysfakcjonującą alternatywą dla zatrudnienia dla uczelni. Konkluzje Biorąc pod uwagę wszystkie argumenty za i przeciw robienia użytku praktycznego z antropologii, znajduję jednak więcej argumentów za. Nie oznacza to, że nie podzielam obaw, że państwo, a także współczesny biznes może w złym celu wykorzystywać naszą wiedzę o kulturze i społeczeństwie. Sam tego doświadczam, gdy w ramach Komisji przy Rzeczniku Praw Obywatelskich muszę tłumaczyć się, iż moje wyjaśnienia dotyczące np. tego, dlaczego Afrykanie nie chcą, aby ich określać Murzynami, nie oznaczają bynajmniej, że jestem za pociąganiem do odpowiedzialności karnej za każde użycie tego słowa w imię walki z „mową nienawiści”. Dotyczy to także setek innych spraw, którymi się zajmujemy, a które „ci, którzy wiedzą lepiej” mogą wykorzystać wbrew naszym intencjom. W tego typu sytuacjach Zofia Sokolewicz ma rację, mówiąc, że „lepiej, żeby państwo nie wiedziało o społeczeństwie tego, co wiedzą etnologowie, bo manipulacje mogłyby być znacznie głębsze” (2005). Jest to na pewno jeden z poważniejszych argumentów przeciw stosowaniu antropologii. Z drugiej jednak strony współczesna antropologia stosowana jest wieloaspektowa, dotyczy całej gamy problemów i tematów. Wyniki jej badań na tych polach i konkretne zastosowania też są bardzo zróżnicowane. Negatywne, ale i pozytywne. Nikt, kto ma o nich wiedzę, nie będzie potępiał w czambuł całej �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 35 antropologii stosowanej. Unikanie jej w całości nie byłoby też postępowaniem rozsądnym i korzystnym dla samej antropologii akademickiej. Powinniśmy w końcu wyjść z bezpiecznej niszy między historią a archeologią, jeśli chcemy, aby ranga naszej nauki wzrosła. Jest to zresztą konieczne, aby mieć nowych studentów i doktorantów i aby w ogóle przetrwać. Nowy system nauki, w który wchodzimy, wyraźnie do tego zachęca. Natomiast przed złym wykorzystaniem naszych narzędzi i teorii, także przez nas samych, trzeba się oczywiście bronić. Zgadzam się, że zorientowana na praktykę antropologia powinna być, tak jak radził Herzfeld, także krytyką praktyczności (2004, s. 36). Literatura Asad T. 1973 – Anthropology and the Colonial Encounter, Antlantic Heights, NJ. Baba M.L., Hill C.E. (eds.) 1997 – The Global Practice of Anthropology, Williamsburg, VA: Studies in Third World Societies. Barth F. 2007 – Wielka Brytania i kraje Commonwealthu, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Baumann H. 1948 – Les peuples et les civilisations d’Afrique, Payot, Paris. Benedict R. 2003 [1946] – Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, tłum. E. Klekot, Warszawa. Brinton D.G. 1895 – The Aims of Anthropology, „Science”, Aug 30, 2(35), s. 241–252. Chambers E. 1985 – Applied Anthropology: A Practical Guide, Englewood Cliffs, NJ. Červinková H., Gołębniak B. 2010 – Badania w działaniu: Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław. Dohnal W. 2001 – Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. �36 Maciej Ząbek Eddy E.M., Partridge W.L. (eds.) 1987 – Applied Anthropology in America, New York. Fiske S.J., Chambers E. 1997 – „Status and Trends: Practice and Anthropology in the United State” in The Global Practice of Anthropology, Studies in Third World Societies, Williamsburg, VA. Foster G.M. 1969 – Applied Anthropology, Boston. Gingrich A. 2007 – Kraje niemieckojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Gorer G. 1949 – Some Aspects of the Psychology of the People of Great Russia, „American Slavic and East European Review”, 8(3). Herzfeld M. 2004 – Antropologia, Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. 2006 – Dlaczego Grecy? Wywiad z prof. Michaelem Herzfeldem, tłum. H. Patzer, „(op.cit.)”, nr 28(1). Jasiewicz Z. 1979 – Funkcje społeczne antropologii, „Etnografia”, t. II, Poznań. 2004 – Etnologia Polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska”, t. XLVIII, z. 1–2. Kuper A. 1983 – Anthropology and Anthropologists: The Modern British School, Revised edition, London. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 – „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi...”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud”, t. 78, s. 396–427. Lafitau J.-F. 1974 – Customs of the American Indians compared with the customs of primitive times, Champlain Society, Toronto. Lutyński J. 1950 – O radzieckiej etnografii, „Wiedza i Życie”, nr 1, s. 80–87. 1951 – Problemy i metody etnografii radzieckiej, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych”, t. 1, s. 298–327. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 37 1956 – Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. 1990 – Nauka i polskie problemy. Komentarz socjologa, Warszawa. Luzbetak L.J. 1998 – Kościół a Kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Malinowski B. 1926a – Anthropology and Administration (letter to the editor), „Nature”, 128, s. 768. 1926b – Address on Anthropology and Social Hygiene, London, s. 54–84. 1927 – Useful and Useless Anthropology (review of Race and History by E. Pittard), „The New Republic”, 1(6410), s. 109–111. 1929 – Practical Anthropology, „Africa” 2(1), s. 22–38. 1938 – The Anthropology of Changing African Cultures. In Methods and Study of Culture Contact in Africa, L.P. Mair (ed.) International Institute of African Languages and Cultures, Memorandum XV, Oxford. 1945 – The Dynamics of Culture Change: An Inquiry into Race Relations in Africa, New Haven. Malinowski B., de la Fuente J. 1982 – Malinowski in Mexico: The Economics of a Mexican Market System, S. Drucker-Brown (ed.), London (Paperback edition 1985). Mead M., Chapple E.D., Brown G.G. 1949 – Report of the Committee on Ethics, „Human Organization”, 8 (2), s. 20– 21. Mróz L., Sokolewicz Z. 2012 – Etnografia, etnologia, antropologia kulturowa w Uniwersytecie Warszawskim od 1935 roku do dziś, „Nauka Polska – jej potrzeby organizacja i rozwój”, t. XIV(XXXIX), s. 77–111. Nahmad S.S., Weaver T. 1991 – Manuel Gamio, El Primer Antropologo Aplicado y sus Conexiones con Antropologos Norte Americanos, „America Indigena” 4, s. 292–321. Northcote T. 1914 – Anthropological Report on the Ibo-speaking peoples of Nigeria, London. Parkin R. 2007 – Kraje francuskojęzyczne, w: Ch. Hann, Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyjska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków. Podolefsky A., Brown P.J. 1997 – Applying Cultural Anthropology: An Introductory Reader, Mountain View, CA. �38 Maciej Ząbek Posern-Zieliński A. 1987 – Hasło: Antropologia stosowana, w: Z. Staszczak (red.) Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań, s. 42–44. 2005 – Pytania Profesora Zbigniewa Jasiewicza do Pani Profesor Zofii Sokolewicz, Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój, t. XIV. Radcliffe-Brown A.R. 1931 – Applied Anthropology. Australian and New Zealand Association for the Advancement of Science, Report 20, s. 267–280. Sadomskaya N. 1990 – Soviet Anthropology and Contemporary Rituals, „Cahiers du monde russe et sovietique”, XXXI (2–3), s. 245–255. Schafft G.E. 2006 – Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, Kraków. Sills D.L. (ed.) 1968 – International encyclopedia of social sciences, Macmillan Company and Free Press, New York, t. 1. Sokolewicz Z. 2005 – Bardzo delikatna materia, „(op.cit.)”, nr 23(2). Spicer E.H. (ed.) 1952 – Human Problems in Technological Change, New York. Tian R., Lillis M., van Marrewijk A. 2010 – General Business Anthropology, North American Business Press. van Willigen J. 1980 – Anthropology In Use: A Bibliographic Chronology Of the Development of Applied Anthropology, Pleasantville, NY. 1991 – Anthropology in Use: A Source Book on Anthropological Practice, Boulder. 1993 – Applied Anthropology: An Introduction, Westport. van Willigen J., Rylko-Bauer B., McElroy A. (eds.) 1989 – Making Our Research Useful: Case Studies in the Utilization of Anthropological Knowledge, Boulder. Wróblewski F., Sochacki Ł., Steblik J. 2010 – Antropologia zaangażowana, Kraków. Wulff R.M., Fiske S.J. (eds.) 1987 – Anthropological Praxis: Translating Knowledge Into Action, Boulder. �I �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d97a54de267167c84e191f02f2dd70c.pdf 6954bdcf94b934c6dcaa885c38c69279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5122 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ ZĄBEK WPROWADZENIE Kategoria obywatelstwa będąca jako taka instytucją prawną, swym znaczeniem wybiega poza obszar samego prawa. Ma charakter wielowymiarowy i wielowątkowy, wpływający na życie milionów ludzi, co więcej nieustannie ewoluujący we współczesnym świecie. Temat ten wydaje się tak szeroki, że mimo wydania, choćby tylko w ostatnich latach, bardzo wielu publikacji, daleko jeszcze do jego wyczerpania1. Jego popularność i aktualność wiąże się w dużym stopniu z faktem niedostatecznego zagospodarowania tej kategorii prawnej w ramach Unii Europejskiej, a ponadto próbami rozmontowania dotychczasowego państwa narodowego i dekonstrukcji samego pojęcia, zwłaszcza pod wpływem masowych migracji, powiększającej się liczby apatrydów i podejmowanych działań mających na celu zapobieganie zjawisku bezpaństwowości. Mając to wszystko na uwadze, a także dyskusje na temat możliwości przystąpienia Polski do Konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i Konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z1961 r., podjęliśmy decyzję wydania niniejszego tomu, którego celem była próba zgłębienia problematyki obywatelstwa z perspektywy nie tylko prawnej czy historycznej, ale i społeczno-kulturowej. Przedstawienia jego różnego rozumienia zarówno z punktu widzenia jego europejskich twórców i późniejszych interpretatorów, jak i jego percepcji oraz zastosowań na gruncie lokalnym w różnych, nie tylko europejskich zakątkach świata. Z uwagi na ich ogromną liczbę przytoczę tu tylko wybrane publikacje niektórych autorów niniejszego tomu, jak np.: J. R a c i b o r s k i, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011; J. J a g i e l s k i, Status obywatela i cudzoziemca w orzecznictwie, Warszawa 2001; Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie”, nr 1, 1997. Warto zauważyć też, że temat ten w krajach zachodnich coraz częściej poruszany jest z perspektyw zupełnie dotąd nie branych pod uwagę. Patrz np.: W. K y m l i c k a, Politics in the Vernacular: Nationalism, Multiculturalism, and Citizenship, Oxford University Press 2006; Woman and Citizenship, ed. M. Friedman, Oxford University Press 2001; D.B. H e a t e r, A Brief History of Citizenship, Edinburgh University Press 2004; czy R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press 1992. 1 �10 Maciej Ząbek Tom został podzielony na trzy części. Autorzy pierwszej z nich analizują kategorię obywatelstwa jako taką, z punktu widzenia prawa, socjologii i antropologii. Natomiast część druga poświęcona jest przedstawieniu tej problematyki na gruncie lokalnym w różnych miejscach świata, od polskiego Podhala po afrykański Sudan. Trzecia część podaje przykłady silnych związków między problematyką uchodźstwa a obywatelstwa. Nie będę tu streszczał poszczególnych tekstów, które zawiera ta książka, natomiast tytułem wprowadzenia pragnę zasygnalizować niektóre problemy, które zostały w niej poruszone. Na wstępie należy zauważyć, że „obywatelstwo” przez wielu ludzi we współczesnym świecie kojarzone jest zwykle z przynależnością jednostki do określonego państwa, z naturalnym statusem prawnym potwierdzonym posiadaniem odpowiednich dokumentów tożsamości, na podstawie których można choćby zawrzeć związek małżeński, zarejestrować urodzenie dziecka lub pochować zmarłego. Status obywatela daje poczucie przynależności do społeczeństwa kraju zamieszkania, możliwość uczestniczenia w jego życiu politycznym i prawo do pracy. Umożliwia także wyjazd z państwa i powrót oraz nieograniczone prawo przebywania. Zapewnia też nierzadko dostęp do różnych dodatkowych przywilejów, jak prawo do edukacji czy opieki medycznej. Prawa te i przywileje łączone są oczywiście z różnymi obowiązkami wobec państwa, jak obowiązek jego obrony, przestrzegania prawa i płacenia danin na rzecz wspólnego dobra, niemniej zapewnia podstawową równość i wolność dla tych wszystkich osób, które zamieszkują określone terytorium polityczne. Mogłoby się wydawać, że każdy człowiek, w świecie podzielonym na państwa, musi koniecznie posiadać obywatelstwo tego lub innego tworu politycznego, ponieważ każdy jest jakoś umiejscowiony i związany z jakimś państwem, a realizacja jego podstawowych praw powinna mu być umożliwiona. Tymczasem tak nie jest i nigdy nie było, chociażby z tego względu, że podział polityczny świata nie jest stanem stałym. Zachodzące wciąż zmiany granic międzynarodowych i masowe migracje tworzą wciąż sytuacje tzw. spornego obywatelstwa, będące najczęstszą przyczyną tego, że pewne grupy ludzi tracą dotychczasowe obywatelstwo, nie nabywając przy tym żadnego innego. Wykluczeniom tym podlegają niekiedy całe grupy etniczne. Przykładem, jednym z najbardziej wymownych na progu XXI w., był milion muzułmanów z indyjskiego państwa Bihar, nie mogących przez wiele dziesięcioleci uzyskać obywatelstwa w Bangladeszu ani w Pakistanie, czy też tysiące Rohingów, wydalonych z Birmy do Bangladeszu i ponownie do Birmy. W podobnej sytuacji znaleźli się tzw. Biduni z Kuwejtu, czy też Kurdowie z Syrii, nie mówiąc już o wielu obywatelach byłego ZSRR czy Jugosławii, z których wielu z uwagi na rozpad tych państw nie znalazło uznania swego obywatelstwa u władz państw �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 11 sukcesorów. Ostatnio zaś bezpaństwowością zagrożone są miliony osób z Południowego Sudanu2. Dokładna liczba osób bez obywatelstwa nie jest znana, gdyż państwa na ogół nie prowadzą ich rejestracji. Szacunki mówią o skali dochodzącej nawet do 12 milionów3. W każdym razie jest to problem całego świata i żaden jego region nie jest od niego wolny. Na skutek braku obywatelstwa apatrydzi są pozbawieni wszystkich wyżej wymienionych praw, a więc najbardziej podstawowych, umożliwiających godne życie, pracę i swobodę przemieszczania się, nie mówiąc o realizacji szerszych planów życiowych. Tymczasem ich trudna sytuacja jest w dalszym ciągu często lekceważona. W dużym stopniu przypomina sytuację uchodźców, którzy nawet jeśli posiadają formalne obywatelstwo, to znajdują się w podobnej sytuacji jak osoby bez obywatelstwa. Są tzw. bezpaństwowcami de facto, gdyż obywatelstwo, które posiadają, jest nieskuteczne, ponieważ nie chcą korzystać z ochrony państwa swego obywatelstwa. Związki obywatelstwa z uchodźstwem są zresztą znacznie głębsze. Wystarczy przypomnieć, że choć zjawisko to jako takie znane jest od początku dziejów, to konieczność wynalezienia dla uchodźców specjalnego statusu pojawiła się dopiero w państwach nowoczesnych, w których instytucja obywatelstwa już funkcjonowała i wykluczała z niego cudzoziemców. Masowy napływ po pierwszej wojnie światowej uchodźców z byłego Cesarstwa Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego do państw zachodnich wymusił niejako na władzach tych ostatnich stworzenie dla nich swego rodzaju „quasi-obywatelstwa”, zbliżającego – pod względem uprawnień i obowiązków – do statusu prawnego obywatela, innymi słowy mówiąc statusu uchodźcy4. W przeciwnym bowiem razie, wobec niemożności ich wydalenia, skazano by ich na trwałą marginalizację poprzez pozbawienie uprawnień przysługujących tylko obywatelom. Dla większości współczesnych uchodźców i imigrantów otrzymanie obywatelstwa kraju przyjmującego jest wartością niezmiernie cenioną i faktycznie ostatnim etapem ich integracji. Spotykamy jednak przypadki, kiedy przypisanie do danego państwa poprzez obywatelstwo jest odbierane jako ograniczenie ich prawa do swobodnej mobilności lub powrotu do kraju pochodzenia. Takie spostrzeganie instytucji obywatelstwa znajdujemy nie tylko u niektórych afrykańskich tradycyjnych nomadycznych społeczności transgranicznych, ale i w zachodnich społeczeństwach, gdzie zjawisko tzw. transnacjonalizmu Patrz: art. Maciej Z ą b e k, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie. Zagadnienia obywatelstwa na progu XXI wieku (niepublikowane materiały konferencyjne z 20 stycznia 2011 r., Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Instytut Prawa Międzynarodowego UW, Departament Obywatelstwa i Repatriacji MSWiA, 2011). 4 Patrz: art. Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 2 3 �12 Maciej Ząbek stało się już dość powszechne. Znane są też przypadki grup uchodźczych (np. Palestyńczycy w krajach arabskich czy Tybetańczycy w Indiach), które odmawiają przyjęcia obywatelstwa kraju przyjmującego, chroniąc w ten sposób swą tożsamość i wierność pierwotnej ojczyźnie, do której zamierzają wrócić5. Obserwowany w ostatnich latach rozpad szeregu państw, zmiany terytorialne, migracje ludności, rozwój ideologii praw człowieka czy też dyskurs na temat kryzysu państwa narodowego pociągają za sobą zmiany także na płaszczyźnie prawnej w obrębie instytucji obywatelstwa, idąc często w kierunku jego deterytorializacji, możliwości posiadania „obywatelstwa wielokrotnego” czy „ponadnarodowego” lub odwrotnie obywatelstwa na szczeblu regionów6. Mówi się też o kulturowym czy też płynnym obywatelstwie, obywatelstwie w ramach korporacji i instytucji, czy jak w Kościele katolickim prymacie tożsamości duchowej nad jurydyczną7. Tendencje do tych zmian podkreśla większość autorów niniejszego tomu. Podkreślana jest jednak również trwałość tej instytucji i jej wybiórczy charakter, który w przeszłości był zawsze łączony z przywilejami i obowiązkami dla wybranej grupy osób, wyróżnianej ze względu na pochodzenie, stan społeczny i własność. Rozciągnięcie go przez polityków nowoczesności na wszystkich mieszkańców danego państwa (stworzenie narodu politycznego) miało być fundamentem jedności państwa nowożytnego. Tymczasem jednak nawet tzw. rdzenne społeczeństwa państw europejskich (nie wspominając o imigrantach) nie są jednorodne, dzielą je poważne nieraz różnice wartości, które mogą prowadzić do konfliktów8. Natomiast w wielu państwach pozaeuropejskich od lat są już one faktem. Zaszczepiona tam koncepcja społeczeństwa obywatelskiego i narodu państwowego w praktyce, w sytuacji znacznego zróżnicowania etnicznego, wcale nie musi oznaczać równości wszystkich obywateli. Dość często zdarza się, że całkiem formalnie obok bezpaństwowców istnieją także kategorie obywateli „swoich” i „obcych”, co w sytuacji upolitycznienia tych różnic prowadzi często do poważnych napięć i kryzysów9. 5 Patrz: art. Natalia B l o c h, Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach. 6 Patrz: art. Jacek R a c i b o r s k i, Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji oraz Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 7 Patrz: art. Jarosław R ó ż a ń s k i, Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną. 8 Patrz: art. Zofia S o k o l e w i c z, Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości. 9 Patrz: art. Mustafa S w i t a t, Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej oraz Ryszard Vo r b r i c h, Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 13 Podsumowując, można stwierdzić, że obywatelstwo miało być skuteczną realizacją oświeceniowych idei wolności i równości. Problem w tym, że prawo do równości, które ono gwarantuje, jest sprzeczne często z prawem do różnicy, czyli m.in. do własnej tożsamości, stanowiąc poważny dylemat dla idei obywatelstwa. Stąd nie tylko w Europie – jak napisała Zofia Sokolewicz – toczy się gra o wybór tożsamości przed równością lub przełożenie równości nad tożsamość10. Z. S o k o l e w i c z, Kultura w procesie integracji europejskiej, w: Integracja europejska, wybrane problemy, red. D. Milczarek, A.Z. Nowak, Warszawa 2003, s. 433–458. 10 ��CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96d8838a9c33a5754f9602147968482a.pdf 411ffce3921bef28bbe3f8553b6145c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2085 Title A name given to the resource Wrażliwość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.8-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hemka, Andrzej; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1 . Wieża kościoła Św. Augustyna na Nowolipkach w Warszawie Andrzej Hemka Jacek Olędzki WRAŻLIWOŚĆ MIRAKULARNA Cuda poruszają wyobraźnię szczególnie dzieci — chyba najczęstszych visionary w naszych czasach — dalej, ludzi poboż­ nych, a także ludzi prostych, nieskomplikowanych, których w pełni należy rozumieć, bo jak powiadał Tomasz Mann, „nie było im dane". Ale co się okazuje? Fascynacji cudem jako takim nie oparli się wielcy, a może najwięksi: Anatol France, Blais Cendrars, Heinrich Boli, Federico Fellini czy William Golding. Nawet głośny fantasta od cywilizacji pozaziemskich, Erich von Daniken, zniżył się do wędrówek po zapadłych wioskach włoskich i belgijskich, aby po swojemu (denikenowsku) przedstawić zagadnienie. I ró­ wnież u nas z powodu błahego zdarzenia na działce oławskiego działkowicza, najwyższa władza stwierdziła, że każdy ma taki cud na jaki sobie zasłużył. W innej tonacji, ale też raczej pryncypialnie, a więc ponuro, Tadeusz Konwicki zapis krwawienia drewnianego krzyża misyjnego przy kościele wiejskim włączył do jednego ze swych głośniejszych filmów. Mnie i tragicznie zmarłego Andrzeja interesowała antropolo­ gia wydarzeń o charakterze cudownym w najnowszej historii Polski. I z tego też powodu przyjęliśmy — w celach roboczych, jak to się ładnie w nauce mówi — pewną własną terminologię, aby dojść do czegoś nowego, jak najbardziej subiektywnego, wszelako posługując się narzędziami poznania (też ulubione określenie) wyrosłymi w postępowaniu całkiem niezłej (w okre­ sie międzywojennym i wcześniej) krajowej etnografii i etnologii. Nie skorzystaliśmy z kuszących analiz psychologicznych czy socjologicznych ze znanych szkół rodzimych, sugerujących na przykład jako celowe ustalenie „przeciętności cudowności na głowę mieszkańca" lub wyjawieniu, czy doświadczający cudu to „ludzie normalni, zdrowi psychicznie" itd. w tym guście. Wszela­ 1 2 8 I ko nie znając pewnego określenia Carla Gustawa Junga (chwaebnego dla wszystkich visionary), jak też nie sugerując się, a mówiąc inaczej nie ściągając (bo to stało się nałogiem) od nieocenionego Mircea Eliadego, udało się własnymi słowami wyartykułować myśli nie sprzeczne z wielkimi uczonymi. Ale o tym za chwilę. Teraz zaś o proponowanej terminologii i niezbędna informacja o przyjętej klasyfikacji, ułatwiającej określenie proble­ mu; zrezygnowanie z przepastnych kwestii związanych z cudem (pozostawić to należy Danikenom czy Ludwikowi Stommie) i zajęcie się wyłącznie zdarzeniami rodzimymi ostatniego półwie­ cza. Czy można mówić: wrażliwość mirakularna? W jakiej mierze uzasadnione jest to określenie? Powiadamy wrażliwość, nadwra­ żliwość, uściślamy też te pojęcia dodatkiem — estetyczna, psychiczna, społeczna. Nie powiemy jednak — wrażliwość praktyczna, lecz zmysł praktyczny. Natomiast można mówić o wrażliwości religijnej czy mistycznej. Dlatego proponujemy okre­ ślenie szczegółowsze — wrażliwość mirakularna. Jest to tylko propozycja. Wprowadzamy jednak to określenie, albowiem ułat­ wić ono może — jak się nam wydaje — przeprowadzenie dosyć obiecujących analiz. W dalszych częściach pracy posługiwać się będziemy wymiennie również określeniem — wrażliwość wzmo­ żona. Przyjmujemy też, że jest ona czynnikiem warunkującym tę wrażliwość, którą określamy jako mirakularna. Jaka jest podstawa przedstawianych tu danych? Przede wszystkim świadomość istnienia w przeszłości niezliczonych i niewiarygodnych wprost zdarzeń. Zdarzenia t e — j a k wiadomo — opromieniają osoby boskie oraz postacie świętych i błogosławio­ nych, których kult rozwinął się na naszych ziemiach. Ale 3 �poprzestając na kulcie jednej tylko Osoby — Matki Boskiej, najbardziej popularnym i żywym w Polsce, można podjąć frapują­ cą próbę badań. Wiele zdarzeń cudownych z przeszłości otoczonych jest tajemnicą. Chroni ją dzielący nas od tych zdarzeń czas, sposób ich przedstawiania w zapisach archiwalnych, a nieraz i w literaturze religijnej. Stąd powstała chęć przyjrzenia się faktom współczes­ nym, aby pełniej rozumieć te dawne. Ale ostatecznie, fakty współczesne okazały się na tyle interesujące, że stały się samoist­ nym przedmiotem badań. Postawmy kolejne pytanie, które zajmowało nas i które zaprząta nadal wielu. Można je sformułować tak: czy w istocie zdarzają się dziś cuda? Otóż, w pracy tej unikamy odpowiedzi na podobne pytania. Dla naszych celów wydają się one nieistotne. Przyjmijmy bowiem, że każde zdarzenie wytłumaczalne w naj­ prostszy sposób: przyczyna — skutek, zjawisko fizyczne — złu­ dzenie metafizyczne itd., może uchodzić za cudowne, jeśli w świadomości pojedynczej osoby, a tym bardziej mniejszej lub większej zbiorowości, uznane zostało właśnie za takie, a nie za zjawisko pospolite, zwykłe, w pełni wyjaśnione.' A zatem samo przekonanie osoby lub zbiorowości przyjmuje­ my za wyłączne kryterium określające zdarzenie jako cudowne. Ukazujemy też takie zdarzenia, których cudowność została za­ kwestionowana przez samych księży. Ale zdarzenia te miały w szerokich odczuciach znaczenie zdecydowanie cudowne. Interesowały nas one w nie mniejszej mierze niż uznane oficjalnie cuda, albowiem stanowić mogą ważne źródło poznania sposo­ bów odczuwania i myślenia współcześnie żyjących różnych środowisk społecznych. Wprowadziliśmy jednak określenie zda­ rzenia o charakterze cudownym, mające szerszy zakres aniżeli zdarzenia cudowne, czyli cuda oficjalnie uznane i odpowiednimi dokumentami zatwierdzone. Powtórzyć więc trzeba jeszcze raz, za zdarzenia o charakterze cudownym uznajemy takie, które w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyskało miano niezwykłego, niewytłumaczalnego. To, że cudowne zdarzenia znajdują często swoje wyjaśnienie w faktach całkiem realnych w niczym nie pomniejsza ich istoty. Przeciwnie, nadaje im to szczególnego rodzaju posmaku nazywanego sensem społecznym zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Ponadto wydaje się nam, że zdarzenia te są odbiciem zmieniającej się — zależnie od środowiska i czasu — świadomości religijnej i wrażliwości mirakularnej. 5 Istnieją różne modelowe przedstawienia tej świadomości. Jedno z podstawowych dla naszych rozważań można sformuło­ wać w sposób następujący: każde pozytywne dla jednostki rozstrzygnięcie spraw realnych (codziennych czy potocznych) łączone jest nieraz bezpośrednio z interwencją Boga lub konkret­ nej postaci świętej. Zdarzenia cudowne stają się nieodłącznym elementem tej szczególnego rodzaju świadomości religijnej. I też, jak ta ostatnia podlega zmianom, tak również zmienia się charak­ ter zdarzeń cudownych. To jest oczywistością. Nie jest jednak wiadome, jak te procesy przebiegają, jakie zachodzą korelacje, co i kiedy jest czynnikiem decydującym o pojawieniu się zdarzenia cudownego. W pracy tej interesował nas sens ideowy określonych zdarzeń nazywanych cudownymi, ich poetyka i dramaturgia, jak też okoliczności społeczno-kulturowe im towarzyszące. W miarę możności staraliśmy się poznać również same osoby, którym dane było zaznać cudownych przeżyć, doświadczeń cudownych dobrodziejstw. W próbach tych ograniczyliśmy się jednak do uzyskania tylko podstawowych czy najważniejszych danych o charakterze biograficznym, nie starając się prowadzić rozpo­ znań o charakterze psychologicznym. Interesowały nas fakty odnoszące się do dziejów z okresu 1945—1975. Okres ten stanowi spoistą całość, jest objęty stosunkowo najsłabiej zamąconą lub mówiąc inaczej zniekształ­ coną pamięcią starszych i młodszych pokoleń żyjących obecnie w Polsce. Ograniczenie się do tak pozornie wąskiego wycinka czasów współczesnych sprzyja zgromadzeniu zarówno pełniej­ szych danych, jak też osnuciu ich refleksją odnoszącą się do spraw absorbujących ż y w o dziś w 1989 roku. Współczesne zdarzenia cudowne można dzielić na indywidual­ ne i na takie, których doznaje większa zbiorowość w aktach nie tyle osobistych przeżyć duchowych, lecz — jak to Kazimierz Dobro­ wolski nazywał — „psychozy religijnej", „procesów przemian dysharminijnych, żywiołowych". Procesów nie kontrolowanych ani przez władze kościelne, ani przez władze państwowe. 6 Cudowne zdarzenia indywidualne odnoszą się często do trudnych sytuacji, których nie rozwiązują zracjonalizowane stara­ nia, posługi i zabiegi. Wiara w mirakularna ingerencję byłaby więc swoistym remedium na wszelkie sytuacje „niemożności" czy „niemocy"? Pytanie to jest jednym z wielu, jakie pojawiają się przy analizie „zdarzeń indywidualnych". Czymś zupełnie innym, o zasadniczo różniącym się znaczeniu, są doznania zdarzeń o charakterze cudownym, mającym zawsze cechy spektakularne, a które odbierane są nie przez pojedyncze osoby, lecz tłumy liczące nieraz kilka tysięcy, a nawet więcej osób (cud w Częstochowie — bezpośrednio po wojnie — uczestniczy­ ło blisko 1 5 0 — 2 0 0 tys. ludzi, cud na Nowolipiach w Warszawie, uczestnictwo ponad 150 tys. ludzi, cud w Zdziarze Wielkim — 80 tys. ludzi, cud w Zabłudowie, ok. 30 tys. ludzi, cud w Radziejowie — bliżej nieznana liczba, nie mniejsza jednak aniżeli 15 tys. osób). A przecież podobnych cudów w Polsce w ostatnim trzydziestole­ ciu było nie mniej niż kilkadziesiąt. Ta kategoria zdarzeń przerasta swym rozgłosem wszelkie indywidualne doznania cudu. Zjawiska o charakterze cudownym nie są dzisiaj przejawem przesądu, magicznego działania, korzystania z wróżb i zaklęć. Są czymś zupełnie innym. Wyrażają potrzebę objawień boskich, boskich interwencji w sprawy doczesne, ale też potrzebę zdarzeń niezwykłych, sensacyjnych, lecz zgodnych z tradycyjnym, a może nawet trwałym systemem pojęć. Niewątpliwie żywotność tych zdarzeń łączy się z poczuciem ograniczonych możliwości czło­ wieka i potrzebą odwoływania się do Wielkiej Niewiadomej — takich mocy, które wymykają się spod ludzkiej kontroli. Szczególnie istotnym czy wyrazistym czynnikiem zdarzeń o charakterze cudownym jest to, że jeśli w zachowaniach magicznych i czarownictwie korzysta się z odpowiednio dosto­ sowanych do tych czynności narzędzi, jak też zrytualizowanych najczęściej, z góry zaprogramowanych praktyk, to w przypadku cudów ani narzędzia, ani wspomniane praktyki nie występują. Zdarzenia o charakterze cudownym dokonują się samoistnie, bez wyraźnie ukierunkowanej interwencji określonych osób. Faktem jednak jest, że do pewnej kategorii zdarzeń cudownych, szcze­ gólnie tych o charakterze spektakularnym, w środowiskach głównie wiejskich zakradają się elementy postępowania magicz­ nego czy interpretacji mającej cechy myślenia magicznego. Bywa, że zdarzenie, jeśli nie powtarza się samoistnie, jest prowokowane, aby trwało jak najdłużej. 7 Chcielibyśmy tu rozważyć wybrane zdarzenia cudowne o chara­ kterze zbiorowym, a nie indywidualnym. Jak powiedzieliśmy odno­ szą się one do czasów po II wojnie światowej, od chwili jej ustania, po 1975 rok. Niektóre z nich należą do najgłośniejszych, jakie rozegrały się we współczesnej Polsce. Nasze rozważania dotyczyć będą trzech zdarzeń: w Zdziarze Wielkim (Sierpeckie), w Warszawie na Nowolipkach, w Radziejowie (okolice Hrubieszowa). Cud w Zdziarze W i e l k i m Cud zdarzył się w 1954 lub w 1955 r. na wiosnę, na kilka dni przed Bożym Ciałem. Pierwsze dostrzegły go dzieci i kobiety, które szły na łąki wyganiać krowy. Mówiły, że Matka Boska płacze. J u ż do południa we wszystkich okolicznych miejscowoś­ ciach wiedziano, że w Zdziarze Wielkim jest cud. Od tej chwili ludzie zaczęli przychodzić jak na odpust. Jeden z gospodarzy mieszkających stale w Zdziarze w sposób szczególny przeżywał wydarzenia rozstrzygające się w jego wsi. Poczuwał się on do odpowiadzialności za to, co się stało. Na kilkanaście dni przed tymi wydarzeniami odnowił gipsową figu­ rę Matki Boskiej stojącej przed wsią (z końca XIX w.). Gospodarz ten twierdzi, że figurę pomalował doskonale, że wyglądała ona jak „ ż y w a " , ale farby, których używał ze względu na brak terpentyny i denaturatu nie zostały dobrze zrobione. Powstawały więc krupki nie dające się nawet po dokładnym wymieszaniu rozpuścić. Pomalował więc taką farbą, następnie całość pokrył pokostem i jak przyszła wilgoć (rosa, deszcze), krupki rozpusz­ czały się i rozlewały. Później mówiono, że to nie łzy spływały po twarzy Matki Boskiej, ale właśnie ta farba. Jednak łzy nie były jedynym elementem cudu. Jak dowiedzie­ liśmy się z kilku przeprowadzonych rozmów, cała figurka ruszała się, ze stóp miała płynąć krew, a także — jak nam powiedziała jedna z kobiet, która znała dokładnie cały przebieg wydarzeń — Matka Boska miała również poruszać krtanią. Tak więc tłumaczenie, że łzy były rozpuszczoną farbą wyjaśnia nam tylko część zjawiska, jeśli w ogóle można mówić tu o jakimkolwiek 9 �wyjaśnieniu. Należy założyć, że spływająca farba sprowokowała ludzi do wytworzenia w ich wyobraźni innych elementów, których celem było „urozmaicenie" cudu, zwiększenie jego „atrakcyjności", co prowadziło do uznania go za prawdziwy. Dla przybyłych ludzi był to po prostu cud, należało go zobaczyć na własne oczy. Żadne przeszkody nie były w stanie zatrzymać ciągnących zewsząd tłumów. Każdy stawiał sobie za cel zobaczyć cud, chociaż dane to było tylko niewielu. Wszyscy nasi rozmówcy w Zdziarze i okolicy opisywali zjawisko, mogli dokładnie opowie­ dzieć co działo się z figurą Matki Boskiej, ale robili to przeważnie na podstawie zasłyszanych relacji. Podkreślamy: tylko nieliczna grupa cud widziała, a widziała właśnie to, co złożyło się później na całokształt zjawiska: łzy, krew, ruchy ciała. Powstał więc pewien obraz przekazywany z ust do ust, obraz, który musiał zaspokoić głód oczu tych, co tu przyszli. Czy zaspokoił? Nie wiemy. Powstało bardzo popularne tłumaczenie, że po prostu ludzie są niegodni, a jeżeli tak jest, to cudu nie mogą zobaczyć. Pozostawała im jeszcze woda, a dokładniej mówiąc strumyk płynący niedaleko figury. W czasie tych wydarzeń strumyk został uznany przez ludzi za cudowny, a więc woda z niego uzyskała właściwości uzdrawiające. Brano więc tę wodę, ufając w jej lecznicze i ochronne działania. Po kilku dniach trwania zjawiska interweniowała milicja. Ludzie blokowali drogi, niszczyli pola. Początkowo organy bezpieczeństwa ograniczały się tylko do pilnowania porządku na drogach, zabronio­ no śpiewów, można to było robić tylko przy figurze. Ale nic nie było w stanie zatrzymać tłumów. Schodzili się idąc przez pola, łąki. Sytuacja stawała się krytyczna, a milicja nie mogła sobie poradzić. Tymczasem zbliżało się Boże Ciało i było do przewidzenia, że tego dnia bardzo duża liczba ludzi będzie chciała przyjść, zobaczyć cud. Do wsi sprowadzono więc oddziały milicji z innych miast, przyjechał również działacz społeczno-polityczny, którego w Zdziarze do dziś nazywają posłem. W remizie zwołano zebranie dla mieszkańców, na którym ó w poseł tłumaczył sytuację i prosił chłopów o pomoc. Ponieważ większość z nich była zaintereso­ wana w utrzymaniu porządku, postanowiono wspólnymi siłami powstrzymać ciągnące tłumy. Chodziło przecież o pola; poniesio­ ne straty byłyby nie do odrobienia. Na zebraniu postanowiono, że żaden z gospodarzy nie przyjmie nikogo na nocleg, co do tej pory było bardzo często praktykowane. Postanowiono też, że nie będzie się wpuszczało na teren wsi nikogo obcego. Jednak pomimo współpracy milicji z mieszkańcami nie obyło się bez przykrych wypadków. W dzień Bożego Ciała zablokowano dokładnie wszystkie drogi. Ludzie, a miało ich przybyć ok. 80tys., schodzili się idąc przez pola. Ponieważ do samej figury bardzo trudno było się dostać, więc ten ogromny tłum stał przed wsią powstrzymywany przez milicję. Mówiono im, żeby się rozeszli, żeby nie wyrządzali szkód, ale nie słuchali, chcieli zobaczyć cud, chcieli tylko iść do figury. Szczególna rola przypadła gospoda­ rzom, którzy sami wychodzili przed zebranych ludzi tłumacząc, że niszczą pola, a żadnego cudu nie ma. Ale ludzie mówili, że nie odejdą, aż zobaczą. Ostatecznie sytuację udało się opanować, ale nie obeszło się bez aresztowań. Zatrzymano gospodarza H., który pierwszego dnia jadąc ze Zdziaru do Góry, miejscowości położo­ nej nieopodal, rozpowiadał, że jest cud. 0 tym, jak ogromny zasięg miało zjawisko, może świadczyć fakt, że na stałe wśród mieszkańców wsi pozostała pamięć o Cyganach, którzy przed figurą złożyli pieniądze (podobno 3500 zł). Po niedługim czasie skradziono je, ale nie to jest ważne. Cyganie uważani często za złodziei, traktowani są w tym przypadku z całym uznaniem, podkreśla się znaczenie ich ofiary. Chodzi o to, że nawet Cyganie uwierzyli! Z tego, że w większości wypowiedzi naszych rozmówców były raczej sceptyczne, że starali się podawać jak najbardziej obiektywne wiadomości, wynika wyraźnie, iż trudno im było w ten cud uwierzyć. Tylko jedna z kobiet, H.S., mieszkająca na kolonii lezącej 3 km od wsi twierdzi, że cud widziała i nawet przez chwilę nie wątpiła w jego prawdziwość. Cud utrwalił się w jej pamięci tym bardziej, że niedługo po nim córka odzyskała mowę, o co H.S. gorąco się modliła przed figurą, Charakterystyczna jest również relacja gospodarza, który odnawiał figurę: „Ludzie patrzyli i patrzyli. Jedni mówili, że widzą, inni że nie widzą. Panika była i koniec. Nie powiem, że było, i nie powiem, że nie było... Ja tam chodziłem kilka razy i nic nie widziałem". Nasz rozmówca jest zresztą w tej trudnej sytuacji, że przecież uważano cud za konsekwencję pomalowania przez niego figury. Tak więc jego zdanie miałoby tu ogromne znaczenie. Ale już jego żona mówi: „Jak to by był cud, to ja bym trupem 10 padła. Jak może Matka Boska na ziemię przychodzić. Taka osoba, żeby takie wycieczki robiła!" C u d na N o w o l i p k a c h w Warszawie Zdarzenie miało następujący przebieg. Jesienią 1958 r. na szczycie wieży tamtejszego kościoła w miejscu, gdzie pod krzyżem znajdowały się wówczas jeszcze pozłociste puszki kuliste (il. 1), pojawiała się wieczorami i nocą jaśniejąca z różną intensywnością poświata, którą gromadzący się ludzie widzieli jako postać Matki Boskiej. Zależnie od dnia (była to deszczowa i mglista pora jesieni) zjawisko stawało się mniej lub bardziej wyraziste. Kio pierwszy je dostrzegł, nie wiadomo. Wiadomość jednak o cudzie w Warszawie rozeszła się po całej Polsce. Przez dwa tygodnie przybywały na Nowolipie tłumy pielgrzymów z odległych nawet części kraju. Przeważała ludność wiejska, głównie kobiety. Wśród tych osób powiadano, że Matka Boska pojawia się w różnych sukienkach, jasnych i ciemnych. Zanoto­ wana została taka wypowiedź: „Dzisiaj Matka Boska jest w ciem­ nej sukience, bo ich przyjechało więcej". Chodziło o mili­ cjantów, którzy pilnowali porządku. Pątnicy gromadzili się wokół samego kościoła i daleko nawet od jego ogrodzenia. Koczowano nocami na znajdujących się nieopodal gruzowiskach z ostatniej wojny. Gromadzono się w grupach, modląc się i śpiewając. Kiedy dostrzeżono na wieży jasność, klękano. Pojawiały się westchnie­ nia, okrzyki „aach" i wzmagał się śpiew. Taki stan emocji trwał nieraz przez długie godziny wieczorne i nocne. Mieszkańcy Warszawy raczej nie włączali się w tłumy przybyłych ludzi z zewnątrz. Wśród odchodzących trwały rozmowy komentujące zdarzenie. Oto wypowiedź starca przybyłego z jakiejś wioski z okolic Kielc. „ C o to za cud? To zwykłe takie zjawisko optycz­ ne..., tam na wieży są takie dwie gomułki, jak te gomułki zleją się do kupy, to się robi ten cud". Po kilkunastu dniach niezwykłego zjawiska na Nowolipkach złociste kule na wieży kościoła zamalowano na czarno pakiem, smołą i innymi substancjami. Czynność tę ponawiano, bo mimo malowania kul na czarno promieniowały one nocami nadal. Liczni chłopi koczujący na Nowolipkach wrócili do swych wsi. Cud w Radziejowie Zdarzenia w Radziejowie rozgrywały się w 1958 lub 1959 r. Dokładnej daty nie udało się nam ustalić. Pod koniec maja wszystkie okoliczne miejscowości obiegła przekazywana z ust do ust wiadomość, że ukazała się Matka Boska. Nie trzeba było długo czekać na efekt tych szybko rosnących się wieści. J u ż następnego dnia, po pierwszym poja­ wieniu się Matki Boskiej, do Radziejowa ściągnęły tłumy. Ta mała wieś przez 4 tygodnie leżała w centrum zainteresowania mieszkańców nie tylko okolicznych osiedli. Przyjeżdżali po­ dobno samochodami z Hrubieszowa, Chełma, Tomaszowa, Dubienki, Ostrowa i Dorohuska. Rozmawialiśmy z kilkoma mieszkającymi tam osobami. Opo­ wiadali o cudzie niechętnie, tak, jakby się czegoś obawiali, jakby nie chcieli sobie w ogóle przypomnieć tamtych dni, kiedy ich wieś była na ustach tysięcy ludzi. Nie mogliśmy też dotrzeć do osób, które cud widziały, choć we wsi mieszka jeszcze ten, który pierwszy zobaczył postać Matki Boskiej. Musieliśmy więc zado­ wolić się relacjami matki tego już dzisiaj 20-letniego mężczyzny. Jej informacje są bardzo dokładne, pamięta ona o najdrobniej­ szych szczegółach, chociaż minęło już kilkanaście lat. Wydarzenia utrwaliły się w jej pamięci tym mocniej, że ona i jej mąż mieli kłopoty właśnie za to, że ich dzieci pierwsze zobaczyły cud... Wszystko zaczęło się pod koniec maja we wtorek po południu. Dzieci naszej rozmówczyni wyszły na pole paść krowy. Wieczo­ rem kiedy już mieli wracać do domu jeden z chłopców zauważył, że po polu chodzi jakaś pani ubrana na biało. Obaj uklękli... Matka Boska coś im powiedziała, ale nikt nie wie co! Początkowo nikt nie chciał im wierzyć. Rodzice poszli więc razem z dziećmi na łąkę, ale postaci w białej sukience już tam nie było. Ukazała się natomiast na t o p o l i rosnącej w rogu pola, na którym chłopcy widzieli ją po raz pierwszy. Z topoli postać przeniosła się na stojące niedaleko w i e r z b y (il. 2). I tam ukazywała się już do końca. Tych wierzb jest cztery. Ludzie mówili, że Matka Boska pojawia się tylko na dwóch; na środkowej i na tej z lewej strony. Mówili, że siedzi na gałęzi, na krześle lub że stoi. Ubrana miała być na biało, w rękach trzymała raz książkę a raz różaniec. Inni mówili, że był blask, że Matka Boska była cała w kwiatach... �Ludzi przychodziło coraz więcej, na drogach zrobiło się ciasno. Po tygodniu interweniowała milicja, zabroniono groma­ dzenia się, tłumaczono, że nic nie ma, że cud to bujdal Ale ludzie w dalszym ciągu przychodzili. Jak nie mogli dostać się drogami szli przez pola, jeżeli było trudno w dzień — przychodzili wieczorem i w nocy. W ten sposób pod wierzbami przez całą dobę stał tłum... Po kilku dniach na miejsce cudu przyjechał ksiądz z Hrubie­ szowa, zobaczył, powiedział, że nic nie ma i odjechał! Ale nie powstrzymało to ludzi, którzy w dalszym ciągu na dźwięk słowa „ c u d " rzucali wszystkie prace i biegli, żeby zobaczyć. Niewielu z nich zobaczyło, ale nie wszyscy wracali do domów z pustymi rękami. Pod wierzbami płynęła bowiem struga, która w tym czasie wyschła, ponieważ dawno nie padały deszcze. Wykopano więc studzienkę i z niej czerpano wodę. Zabierano ją dla celów leczniczych. Uwagi, jakie nasi rozmówcy czynili na marginesie tych praktyk były różne. Jeśli chodzi o wodę, to było dla nich zrozumiałe, ale „cudowne liście", dla tych, którzy spotkali się z czymś takim po raz pierwszy, budziły mieszane uczucia, czasami nawet uśmiech, ale nie z tego, że w ogóle biorą gałązki z liśćmi, tylko dlatego, że dobrze nie wiedzą, z którego drzewa je rwać. Kłębił się więc tłum pod drzewami, obłamywał gałęzie, napychał liśćmi kieszenie. A inni stali i patrzyli, chcieli dostrzec to, na co czekali... Niektórym nawet się to udawało. Znane są przykłady omdleń i to właśnie pod wpływem zobaczenia cudul Dotarliśmy do takich osób. Niestetynie potrafią określić, co widzieli. Na zadawane pytania odpowiadano nadal powściągliwie. Większość nic nie widziała! Tłumaczyli to sobie w różny sposób. Jedni mówili, że są niegodni, a w takim razie nie mogą cudu zobaczyć, inni mówili po prostu, że to wszystko kłamstwo i że żadnego cudu nie ma. Spotkaliśmy jednak kilku takich, którzy uznali się za niegodnych za pierwszym razem, ale próbowali szczęścia po raz drugi i trzeci. Ciągle na darmo! Dlatego cud utkwił im bardzo głęboko w pamięci. Pamiętają dokładnie szczegóły zasłyszane od innych, prawie widzą to, co chcieli wtedy zobaczyć. Wiadomości, które uzyskaliśmy poza Radziejowem są pełniejze. Ludzie mówią szczerzej, że szczególnym ożywieniem, a zara­ zem z pewną tajemniczością. Życie niektórych z nich pełne jest rzeczywiście cudownych wydarzeń, uzdrowień, w które wierzą, którym zawdzięczają życie. Ale cudu w Radziejowie nie widzieli i mówią to po prostu, bez rozstrzygania czy to prawda, czy nie... Gdy pielgrzymi już odeszli z Radziejowa, pozostawili po sobie wiele śladów. Zdeptano wysokie już zboża. Po zbożu chodzili ludzie, nie żeby deptać, oni tylko szli do cudu po polach na „skróty", bo milicji tam nie było. Pozostawili więc po sobie połamane zboże, które pokotem zalegało pola. Ale zdarzył się cud... Tak, jeszcze jeden cud, a przynajmniej za taki uznawało to zjawisko kilku naszych rozmówców. Otóż po paru dniach zboża powstały. Nie było ono takie, jak być powinno, ale nie zalegało już pól. I znów głosy się podzieliły; jedni mówili, że mogło powstać bez cudu, inni twierdzili, że to musiał być cud, bo przecież było już wysokie i samo by nie powstało... Dziś łąka, po której „chodziła" Matka Boska wygląda prawie tak samo jak w tamte dni. Nie ma już tylko topoli, bo spróchniała i trzeba ją było wyciąć. Zostały wierzby, na których objawiła się Matka Boska, a zostały dlatego, że nikt nie miał odwagi ich ściąć. Przedstawione wydarzenia cudowne charakteryzuje przede wszystkim występowanie w każdym z nich postaci Matki Boskiej. Świadczy to o niezwykłej popularności w czasach najnowszych kultu maryjnego. Jego przystępność w dużej mierze tłumaczy tę popularność. W świetle zdarzeń cudownych kult maryjny uzyskał w Polsce cechy zjawiska zdecydowanie ludowego. Nastąpiło w nim spopularyzowanie oficjalnych pojęć kościelnych związanych z majestatem samej Matki Bożej. Wprawdzie, jak w dawnych zdarzeniach cudownych osoba Przenajświętszej Marii Panny pojawia się osobom wybranym, przeważnie dzieciom, godnym przez swą niewinność do uczestniczenia w niezwykłych dozna­ niach, niemniej jest to tylko wstępna faza spektaklu, w którym ostatecznie uczestniczą głównie dorośli. Obok wierzących zda­ rzają się niewierzący. Tolerowani są przedstawiciele innych wyznań niż katolickie. Przeżycia o charakterze mirakular- II. 2. Radziejów w lubelskiem. Wierzby, na których ukazywała się Matka Boska 11 �nym uzyskują wymiary zjawiska zdecydowanie masowego. Jego żywiołowość sprawia, że nie ma ono odpowiednika w żadnych innych przejawach życia społecznego w kraju. W większości wydarzeń uczestniczy w przeważającej mierze ludność wiejska i to nawet wówczas, kiedy te zdarzenia rozgrywają się na terenie miast. Żadne też inne zdarzenia nie spowodowały takich maso­ wych zgromadzeń tej ludności w obrębie samej Warszawy, jej śródmieścia. Dodajmy, że są to każdorazowo tłumne zgromadze­ nia tworzące się samorzutnie bez udziału jakichkolwiek czynni­ ków organizacyjnych! Zgromadzeń z powodu zdarzeń cudow­ nych nie daje się przyrównać ani do wielkich odpustów, ani też do wędrówek pielgrzymów do określonych sanktuariów, albowiem w tych przejawach kultu masowego pojawiają się na ogół działania organizacyjne władz kościelnych. Wydaje się, że to, co nazywamy potocznie awansem społecznym czy kulturalnym ludności chłopskiej w najnowszych czasach nie pozostało bez w p ł y w u na charakter fascynacji zbiorowych wydarzeniami cu­ downymi. Pośród ludności tej wzrosły w sposób dawniej niezna­ ny możliwości percepcyjne w zakresie głoszonych prawd wiary (chociażby dzięki podniesieniu poziomu oświaty, dostępności szkoły a także aktywności duszpasterskiej); zwiększyły się możli­ wości informacyjne i co jest niesłychanie ważne — możliwości komunikacyjne, realizowane dziś w znacznie skróconym czasie i na poważnie zwiększonych niż niegdyś przestrzeniach. Wieść 0 zdarzeniu cudownym w ciągu jednego dnia może obiec niezliczone ilości wiosek, a tym bardziej zamieszkujących je osób. W miarę trwania zdarzenia krąg poinformowanych rozszerza się... J u ż tylko fakt samej żywiołowości tych wielkich ruchów ludnościowych sprawia, że stają się one czynnikiem niepokoju 1 zagrożenia. Interwencje władz porządkowych nie zawsze stają się przy tym skuteczne, co więcej przyczyniają się nawet do bardziej jeszcze żywiołowego uczestnictwa mas w tych zdarze­ niach. W 1965 roku w Zabłudowie interweniowało nawet wojsko. Użyto gazów łzawiących. Rodzące się konflikty między przybyszami a miejscowymi, nieraz pokrzywdzonymi materialnie, wreszcie obwinionymi i sądzącymi, dalej między gorliwymi zwolennikami cudu, biernymi obserwatorami i zdecydowanymi jego przeciwnikami powodują, że każde z tych zdarzeń staje się jedynym tego rodzaju dramatem o niezwykle silnym i rozległym działaniu emocjonalnym. Często elementy religijne scho­ dzą na plan dalszy, a zaczynają odgrywać swą rolę inne, widowisko­ we o charakterze sensacyjnym. Byłby to jedyny swego rodzaju gatunek widowiska, spektaklu, niezwykle silnie osadzony w tradycyj­ nych potrzebach i przyzwyczajeniach środowiska ludności wiejskiej? 8 1 Miejscem, gdzie zdarzają się objawienia Matki Boskiej są drzewa. W wielu częściach Polski, a także poza jej granicami, notowane są w dawnych kronikach cudowne objawienia Matki Boskiej właśnie na drzewach, lipach, gruszach, wierzbach. Drze­ wo występujące we współczesnych zdarzeniach, to wierzba rosnąca w pobliżu łąk. Na łąkach tych zdarza się też, że postać widziana na wysokości gałęzi i konarów pojawia się pośród traw, stoi lubsiedzi (na krześle!), porusza się, przechodzi, atakże mówi. Fascynuje fakt dostrzeżenia Matki Boskiej w blasku puszek, wieńczących wysoką wieżę kościoła: zasadnicza zmiana krajob­ razu i okoliczności cudownego zdarzenia z sielskiego na wielko­ miejski. Zwracają też uwagę przemiany przebrań, sukienek, w których objawia się N.P. Maria. Są one jasne lub ciemne, czarne, białe, całe w kwiatach. Odrębny zupełnie rodzaj odczuć towarzyszy zdarzeniom, w których występują przedstawienia Matki Boskiej, najczęściej figury przydrożne. Odczucia te mają zdecydowanie naturalistyczny charakter. Figury płaczą krwawy­ mi łzami, wykonują ruchy ręką, głową, nogami. Wszystkie te szczegółowe przejawy cudownych zdarzeń uzy­ skują każdorazowo odpowiednią interpretację, dosadną, poru­ szającą rozległą skalę dokonywanych skojarzeń. Interpretacje te przypominają nieraz formę poetyckich metafor. Warto jeszcze zwrócić uwagę, że przy wielu współczesnych zdarzeniach cudownych ujawniły się tradycyjne zachowania kultowo-magiczne. Przejawem ich jest potrzeba przejmowania mocy zawartej w substancjach wody, zieleni, roślin, ziemi, które znajdowały się w najbliższym zasięgu zdarzenia. Wreszcie konty­ nuacją dawnych zachowań kultowych są śpiewy zbiorowe, zbiorowe modlitwy, a także skromne, symboliczne wota z pienię­ dzy, a także—jak w przypadku głównie Zabłudowa — różańców. Być może składaniu różańców w miejscach cudownych zdarzeń przyświecało przekonanie, że właśnie różaniec jest godnym Matki Boskiej wyznaniem o charakterze adoracyjnym, że może również 12 symbolizować określone ślubowanie połączone z prośbami, zbliżonymi do potencjału próśb, jakie zostały wygłoszone przy jego odmawianiu. Nie jest wiadomo, jakich dobrodziejstw doświadczyli uczest­ nicy tych wielkich zdarzeń. Najprawdopodobniej dobrodziejstwa te nie były przez nikogo spisywane. To natomiast, co udało się odtworzyć w czasie licznych rozmów dostarcza jedynie skrom­ nych poświadczeń. Odnoszą się one do pojedynczych przypad­ ków uzdrowień. Pod tym względem — j a k przekonamy się dalej — o wiele bardziej znaczących faktów dostarczają historyczne miejsca kultu, sanktuaria, dysponujące sławnymi z cudów wize­ runkami osób boskich, świętych i błogosławionych. Być może okoliczności, w jakich rozgrywają się owe zbiorowe zdarzenia, towarzysząca im atmosfera tumultu i niepokojów, nie sprzyjają powadze i głębi przeżyć religijnych. A przecież takie właśnie przeżycia są nieodzowne w aktach uznawanych jako cudowne. Podsumowując pierwszą część wrażliwości mirakularnej (po­ święconą zdarzeniom indywidualnym) i tę (poświęconą zdarze­ niom, w których uczestniczą masy i które nazywać można ochlotetycznymi) nasuwają się takie spostrzeżenia: 1. Zdarzenia o charakterze mirakularnym, a doświadczane zbiorowo, są odrębną kategorią zachowań religijnych czy parareligijnych. Mogą, lecz nie muszą, być poprzedzane modlitwą, a tym bardziej błaganiem, ślubowaniem, pokutą i aktami kontem­ placji. Są wprawdzie inicjowane przez pojedynczych visionary, lecz błyskawicznie stają się darem dla bardzo wielu ludzi. 2. Cykliczność w czasie tych zdarzeń, przy tym z charakterystycz­ nym motywem historycznym, nakazuje dopuszczać zależność, którą określalibyśmy jako rekapitulację faktów wcześniejszych. Otóż wyda­ je się, że w stosunku do wydarzeń realnych zdarzenia mirakularne są ich oceną (nazwaniem), rekapitulacją, a nie prowokacją (zwiastowa­ niem), tak jak gwiazda betlejemska, sygnalizująca narodziny Jezusa. Owo nazwanie (rekapitulacją) następuje nie w czasie realnego dramatu, tragedii (wojny, kulminacji napięć społecznych, 1945, 1956,1968—70,1981—85), lecz w niedługim czasie (ok. 1—2 lat) po tych nieszczęściach, tworząc całą serię spektakli odrębnych, bo wzniosłych, szczęsnych. Gdy nagle spektakle te wygasły, łatwo się o nich zapomina jakby wiadomo było, że znowu się powtórzą.' 3. Stanowią potrzebę przekazu pierwotnego („jak wieść gminna niesie"), najgorętszego, według terminologii Marschalla McLuhana, potrzebę odczuć, przeżyć oraz wiedzy innej niż ta, którą kształtują oficjalne i uznane środki przekazu, przede wszyst­ kim państwowe, ale również kościelne. 4. Dopełniają, wręcz wzmagają repertuar proponowany przez sam Kościół. Są stałym oczekiwaniem niezwykłości; nie godze­ niem się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co niepojęte, nadrealne. Możemy obecnie wrócić do postawionego na początku pytania. Czy można mówić o czymś takim jak wrażliwość mirakularna. Nie ulega kwestii, że tak. Zapewne jest ona cechą pewnego rodzaju osobowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uzależnionych do mniemań, zachowań, wreszcie oby­ czaju ukształtowanego w modelu religijności, akcentujące zna­ czenie autentycznych stanów łaski i doświadczania objawień. W świetle dociekliwiej analizowanych zeznań pochodzących z Warty, sanktuarium bł. Rafała z Proszowic, nie można zgodzić się z poglądami wysoko utytułowanej przedstawicielki psycholo­ gii, Krystyny Skarżyńskiej, że na zjawiska o charakterze mirakular­ nym podatne są „osobowości autorytarne, dogmatyczne, nie znoszące sprzeciwu, skłonne do uprzedzeń, wierzące w przesą­ dy". Biogram kolejarza z Płońska, jak również z owej Warty zeznania wskazywałyby na konieczność posługiwania się zasad­ niczo inną diagnozą, a każda z wyliczonych cech winna ulec zakwestionowaniu. Wcale nie autorytarne, bowiem najczęściej uległe, co nie znaczy ustępliwe. Wcale nie dogmatyczne, prze­ ciwnie, jak najchętniej przystające do proponowanych przez współczesność możliwości (chociażby w leczeniu beznadziejnie chorych). I nawet jeśli wierzący w przesądy, to wcale nie znaczy, że durni. A taki niestety uproszczony sens proponuje uczona psycholog nadać zachowaniom, które skutecznie bronią się właśnie przez to, że mają szerszy wymiar — właśnie psychologi­ czny — nie zaś tylko doraźny, spektakularny, racjonalistyczny! Przykładem może być korzystanie w celach leczniczych z wody pochodzącej z „cudownych źródełek". Ale to samo można powiedzieć o korzystaniu w stanach beznadziei czy rozpaczy ze „wspomnienia" o swej obecności w miejscu niezwykłym, szcze­ gólnym — świętym. 10 �II. 3. Giovanni Boccati, Madonna z dzieciątkiem wśród aniołów, fragm., tempera/drewno. Muzeum Narodowe Przejdźmy jednak do istotniejszej i poważniejszej analizy indywidualnych doświadczeń mirakularnych. Chodzi o znacze­ nie w strukturze emocji tego szczególnego stanu uwrażliwienia, wrażliwości na niezwykłość, niepospolitość, czy chociażby osob­ liwość, jednak funkcjonującą w wyobraźni wiernych, ukształto­ wanej przez pojęcia i symbole religijne. Wota stanowią tu nadal bezcenne i jedyne tego rodzaju źródło wiadomości. Nieważne jakimi one są, czy jak dawne — głównie figuratywne, woskowe, żelazne, srebrne i inne, czy jak współczesne, głównie niefiguratywne, lecz tekstowe na płytkach metalowych lub karteczkach. Trwałe są wciąż bowiem charakterystyczne opozycje wewnątrz adresu kierowanego w zaświaty albo mówiąc inaczej opozycje w rozumieniu godnej zaświatów formuły samego adresu: PRZEBŁAGALNY (pokutny) albo: PROSZALNY PROSZALNY (błagalny) DZIĘKCZYNNY Jak też wykazały badania charakteru tabliczek wotywnych w środowisku wielkomiejskim (kult św. Tadeusza Judy w kościele św. Krzyża w Warszawie) adresem najbardziej godnym naszych czasów jest formuła dziękczynna. Nie wyklucza ona pod swą zasadniczą warstwą postępowania prośby o wznowienie (wzna­ wianie) aktów łaski. I w tych przypadkach wyczuwa się pragnie­ nie, oczekiwanie opiekuńczej interwencji zaświatów. Płaszczyzną, na której mogą jednoczyć się lub tylko przybliżać indywidualne i zbiorowe zdarzenia o charakterze mirakularnym, jest świadomość znaczenia wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski. I tu można sugerować występowanie dwu odrębnych rodzajów przeżyć (doświadczeń wizji o charakterze mirakularnym): WIZJE DZIAŁANIA (epifanie, hierofanie) (krotofanie) a więc: AUTOSUGESTIA H ET E R O S U G EST I A przeżycia autoteliczne przeżycia heteroteliczne I tak zbliżyliśmy się do końca, w którym generalna opozycja na jaką pierwszy wskazał Gabriel Marcel (być — mieć, ale też mieć — być) daje znać o sobie w niemożliwym do precyzyjniejszego określenia stopnia wariantowości. Wszelako za każdym wyzna­ niem spisanym na karteczce czy mozolnie wygrawerowanym na tabliczce, tak jak za każdym aktem obecności w nieodległym sobie, ale też daleko położonym, pielgrzymkowym miejscu cudu, dopatrywać należy się odwiecznej niechęci do tkwienia w samej przyziemności, którą kreuje nawet wzniosły repertuar kościelny, albowiem spowijać go musi jakiś rodzaj rutyny, monotonia i oficjalność. 13 �PRZYPISY Andrzej Hemka zginął śmiercią desperacką mając zaledwie 22 lata. Śmierć nastąpiła w Kalwarii Zebrzydowskiej w Wielki Piątek 1977 roku w czasie prowadzenia badań nad obchodzonym w Kalwarii wstrząsającym Misterium Męki Pańskiej. Nasz tekst był gotów już w 1976 r. i przyjęty został do druku w „Etnografii Polskiej". Jego pojawienie się utrudniała początkowo cenzura wewnętrzna (naukowa), a na koniec został odrzucony przez znanego ze swej gorliwości i niezbyt chyba wielkiego pomyślunku redaktora w Wyda­ wnictwie Ossolineum. Zarzucono tekstowi, że został napisany z pozycji osób wierzących! Do tekstu drukowanego obecnie wprowadziłem znaczne skróty i niewielkie uzupełnienia, chociaż przez 13 lat — kiedy półkowa! — dojrza­ łem również i ja. Przybyło również wiele nowych wiadomości dzięki Magdalenie Lipińskiej i Magdalenie Zowczak, koleżankom Andrzeja. Właśnie ta trójka wyróżniała się zapałem i pracowitością w zajęciach prowadzonych przeze mnie w Katedrze Etnografii. Dotyczyły one wybra­ nych zagadnień kultury religijnej w Polsce. Andrzej Hemka swoją śmiercią nakłania do szczególnego szacunku, skromności i nie pysznienia się. Należał on do bardzo rzadkiego rodzaju studentów, takich którzy przyby­ wają na studia wiele umiejąc i to na wysokim poziomie, a czego często brakuje zupełnie samym dydaktykom! I stąd nasza przyjaźń i współpraca. Szczególnie cenne wydały się nam dokonania Aleksandra Brucknea, któremu udało się pozbawić „odrębną kategorię myślenia mitycznego" wszechwładnie panoszącej się formuły (metody). W świetle ustaleń Brucknera, nie mogliśmy zdarzeń mirakularnych odnieść do czasu mitycz­ nego, lecz bardzo konkretnego, historycznego — pojawienia się w Polsce chrześcijaństwa (poganie nie doświadczali objawień i życia w stanach łaski). Por. A.Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, PWN 1985. Urzekła nas również Cezaria Baudouin Courtenay-Ehrenkreutz, Świętą Cecylią (Przyczynek do genezy apokryfów), „ L u d " , t. XXI: 1922. Ale nie dlatego, że jak ktoś sobie zażyczył była świadomą fenomenolożką, lecz dlatego że zburzyła mit Św. Cecylii, a jeszcze bardziej dlatego, że ukazała wspaniały warsztat postępowania naukowego, godzącego inteligencję z wdziękiem, a nie namolnością metodologiczną. Korzystaliśmy też z pełnego polotu studium Stefana Czarnowskiego o kulcie św. Patryka w Irlandii. Nieoce­ nione okazały się dzieła o kulturze staropolskiej Jana Stanisława Bystronia. I pewnie Bystroń w grobie by się przewrócił, gdybyśmy zaliczyli Go do jakichkolwiek „metodołów", marksistów czy funkcjonalistów będących za jego żywota cenionymi pokusami. 1 2 Ludwik Stomma w 1977 roku nakłaniał Hemkę, aby do gotowej pracy o cudach w Polsce dopisał o cudach Pana Jezusa. Spełniamy to życzenie. Często odwiedzam grób naszego Kolegi i myślę, że rozmawiamy jak kiedyś i toczy się ta rozmowa. Zatem nie piszę tylko we własnym imieniu. Niestety z powodu ograniczonego miejsca, nie będzie na wstępie i stosownie długo, lecz jak można najzwięźlej w tym tu przypisie. Miałeś całkowitą rację, że należy zaczynać od scharakteryzowania cudów Twórcy religii, o której się mówi. Tylko dlaczego jako strukturalista nie wyjaśniłeś po prostu biednemu studentowi sensu tych cudów, znaną metodą lewa prawa, góra dół, eksplicitnie i implicitnie, oraz oczywiście relewantnie, a nie redundantnie?! 3 Otóż zacznę od cudów mojżeszowych i cudów Buddy. Cuda Mojże­ sza były przeważnie (jak siedem plag) okrutne, a więc barbarzyńskie. Dobrze mówię mój profesorze? Ale te okrutne, wręcz potworne cuda służyły u w o l n i e n i u Ż y d ó w s p o d w ł a d z y t y r a n a ! Natomiast cuda Buddy nazwalibyśmy poetyckimi, bajkowymi, p o z b a w i o n y m i a s p e k t u e t y c z n e g o . Tę bajkowość (fruwanie lub spacerowanie w nocy na dużych przestrzeniach w powietrzu) odnajdujemy w cudach Mahometa. Chociaż w pierwszych surach Koranu funkcjonują dwa p r a k t y c z n e c u d a m i l i t a r y s t y c z n e . Co się jeszcze tyczy Buddy, to też mu się zdarzyło odejść od reguły. Otóż, aby ratować s o b i e (sic!) życie połączył dwa szczyty wysokich gór, które schwytały skałę rozmyślnie zrzuconą aby go zabić. Takoż niezwykłym spokojem uśmierzył wściekłego słonia, który miał go zdeptać. Cuda w hinduizmie — jak twierdzi wybitny znawca Juliusz Parnowski — dokonują się codziennie, stale na wszelkich poziomach ludzkich pragnień oraz wartości, jakie wyznają i cenią. I pewnie dlatego przestały zwracać uwagę. Natomiast c u d a J e z u s o w e m a j ą przede wszystkim aspekt s ł u ż e b n o ś c i b l i ź n i e m u , o d d a ­ nia s i ę c a ł k o w i t e m u d r u g i e j o s o b i e , a w i ę c a s p e k t m i ł o ś ­ ci. Niektóre cuda czynił Jezus spektakularnie (chociażby przejście przez Jezioro Genezaret), ale po to, aby l u d z i e n i e p o z b a w i a l i s i ę w i a r y . I wreszcie aspekt najważniejszy m i s t y c z n y w t a j e m n i c y o d k u p i e n i a . . . w t a j e m n i c y s e n s u istn ie n ia. Wymyśliliśmy to wszystko samodzielnie, bo też ileż zajęłyby miejsca cytaty z Ellen G. White, z Tomasza Hergesela, Jezus cudotwórca. Mariana Ruseckiego, Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w Teologii XX w. (Księgarnia Św. Jacka, Katowice 1988). Na koniec niezbędna konstatacja, wprawdzie w wielu religiach, nawet w życiu Buddy, który mial tylko przekazywać—jak nieocenieni religioznawcy spod znaku Witolda Tylocha twierdzą — areligijną filozofię postępowania w życiu, są oczywiście cuda, tylko trącą myszką, natomiast Chrystus korzystał z takich cudów, które mogą być na wieki w z o r e m p o s t ę p o w a n i a . Wydaje się, że przy próbach interpretowania współczesnych zdarzeń mirakularnych przydatniejsze okazać się mogą, nie tyle zastanowienia nad cudami Jezusowymi, ileż rozważania sensu w i z j i , jakich doświadczali Kohelet, Izajasz, ale nade wszystko Jeremiasz, Ezechiel i oczywiście Daniel i Zachariasz. * „Żyjemy bezpośrednio jedynie w świecie naszych obrazów; traktu­ jąc poważnie tę tezę możemy z niej wyciągnąć konsekwencje zupełnie swoiste. Nie będzie odtąd można podporządkować wiarygodności faktów psychicznych ani regułom krytyki epistemologicznej, ani doświadczeniu nauk przyrodniczych. Jedynym prawomocnym pytaniem będzie: czy istnieją czy nie określone treści świadomości." C. G. Jung, SigmundFreud ais kulturhistorische Erscheinung, Przedruk (w.) Wirklichkeit der Seele, Zurich 1934, za: (B. Suchodolski, Wstęp), C. G. Jung, Psychologia a religia. Warszawa 1970, s. 11 Do najpopularniejszych definicji cudu należą rozważania św. Augu­ styna i św. Tomasza z Akwinu. Do nich też nawiązuje ogromna ilość współczesnych prac. Oto tylko niektóre z nich: L. Baron, Miracle comme effect resu/tatif des necessite sociaux, Paris 1902; P. Saintyves, Le discernement du miracle, Paris 1909; tegoż, La simulation du merveilleux, Paris 1911; P. de Vooght, La nation philosophique du miracle selon St. Augustin, „Recherches des theologie ancienne et medivale", 10: 1938; tegoż, La theologie du miracle selon StAugustin, tamże 11: 1939, s. 197—222; A. Lunn, Miracles. The Scientific Approach, „Hibbert Journal", 48: 1949—1950; E. Dhanis, Tractatus de miraculo, Roma 1952; A. Liege, Reflexions theologique sur la miracle, „ Pensee scientifique et foi Chretien e", Paris 1953, s. 216 i nast.; R. Guardini, Der Herr, Leipzig, 1954; A. Taymans, Le miracle signe du surnaturel, „ N o u w . Rev. Theol.: 87:1955, s. 232 i nast.; J . Carter, The Recognition of Miracles, ..Theological Studies", 2:1959, s. 183; R. Paciorkowski, Fenomenologia uzdrowienia, „Collectanea theologica", 30:1959, s. 6 7 — 8 2 ; R. Rockyaas, Natural Law and Divine Miracle, Leiden 1959; L. Monden, Le miracle signe du salut, Bruges 1960; 8 A. George, Les miracles de Jesus. Les donnees de I'exegese actuelle pour I'apologetique. „Le Christ envoye de Dieu", Paris 1961, s. 394 i nast.; L. C. Staplec, Cudy, wprowadzenie ogólne. Warszawa 1958, s. 274; Т. Czyż, Persona/istyczny charakter cudu, Lublin 1962; E. Kopeć, Problematyka cudu w apolegetyce współczesnej, (w:) Pod tchnieniem Ducha Św., Współczesna myśl teologiczna, praca zbiorowa, Poznań 1964, s. 267—282, tenże. Problematyka rozpoznawania cudu, „Rocznik teologiczno-kanoniczn,y", 13: 1966, nr 2, s. 5 — 2 2 ; tenże. Walor motywacyjny cudów, tamże, 19:1972, s. 99—110; R. Latourelle, Subsidia ad tractatum de revelatione, Roma 1967—1968; H. Loos, The miracle of Jesus, Leiden 1965; A. de Groot, Das Wunder im zeugnis der Bibel, Salzburg 1965; A. Kolping, Wunder und Auferstehung Jesu Christi, Frankfurt nad Menem, 1969; L. Kurowski, Cud'w świetle zasady jednostajnościprzyrody, „Studia theologica Varsoviensia", 8:1970, nr 1, s. 285—316; Na s. 294 autor pisze: z j a w i s k a w y j a ś n i a l n e m o g ą b y ć u z n a n e za c u d o w n e . . . nie ma p o w o d u , a b y p e w n y c h z j a w i s k w y j a ś n ia I n y c h p r z e z n a u k ę nie u z n a ć za c u d " ; R. Paciorkowski, Uzdrowienia paranormalne we współczesnym chrześcijaństwie, ATK Warszawa 1980. Por. K. Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, 8 Wrocław 1966; przyczynki do procesów żywiołowych, s. 300 i nast. Szczegółowsze wiadomości o indywidualnych zdarzeniach o cha­ rakterze mirakularnym znajdzie Czytelnik w szkicu Jacka Olędzkiego Świadomość mirakularna, drukowanym w „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, 1989 Por. Wanda Drozdowska, Domniemany cud w Lesie Dzietrznickim w 1956 г., „Łódzkie Studia Etnograficzne", 4: 1962, s. 7 7 — 8 8 Można tu powołać się na trzy niezwykle charakterystyczne zdarzenia mirakularne, które ok. 1986 roku w Warszawie, Puławach oraz Nowym Dworze rekapitulowały okres stanu wojennego. W Nowym Dworze na ul. PPR (bez wylotu) na ściętym konarze pojedynczo wegetującej wierzby zauważono wyrazistą twarz Jezusa. W Puławach w miejskim parku na jednym z drzew (wzdłuż okorowanej części pnia) zauważono wiotką sylwetkę Matki Boskiej. W Warszawie na bezlistnych gałęziach, wśród konarów drzew, rosnących przy murze cmentarza na Bródnie oglądałem aż trzy zarysy figuralne (kształtujące się z kompozycji gałęzi), spośród których jeden mógł być łączony z rzucającą się w oczy sylwetką przygarbionego mnicha w kapturze na wielkiej głowie. Wszystkie trzy przypadki uznać wypada za ciąg dalszy zjawisk ściśle związanych z drzewem (a więc osobna kategoria cudów dendrologicznych?! Zasługuje na uwagę fakt, że w tym dendrologicznym mirakulum zaczęły funkcjonować całkiem nowe topy (toposy). Łączą się one z ikonosferą konkretnych, namacalnych wartości graficzno-malarskich, a nie jak wcześniejsze, między innymi głównie z imaginacją wrażeń świetlnych i ulotnych. Por. „Polityka", 1986, nr 16 (1511). Cała kolumna w piśmie poświęcona została zdarzeniom o charakterze mirakularnym, głównie jednak „uziemnianiu" Oławy. Całość komentuje doc. dr hab. Krystyna Skarżyńska z Zakładu Psychologii PAN. 7 8 9 10 Fot.: Andrzej Hemka — il. 1, 2, Jerzy Nowakowski — il. 3 Г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e74e6a9edf9c06f39e1c9fd577b45e.pdf 277490e7ed7b2de8b23fa20262a2d081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5770 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5367 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się konia/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.22 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 4. Wróżby o śmierci z zachowania się konia. Objaśnienia znaków: Chory umrze, gdy: 1 — koń grzebie nogą w stajni lub na podwórzu, 2 — koń jest niespokojny, parska, rży. Chory umrze, gdy koń wiozący księdza: 3 — staje na drodze, 4 — przyjeżdża spocony, 5 — ogląda się do tyłu. Chory umrze, gdy koń czekający na księdza: 6 — grzebie nogą, 7 — śpi ze spuszczoną głową. Wróżby o rychłej śmierci kogoś we wsi, gdy w czasie pogrzebu koń ciągnący wóz z trum­ ną: 8 — obejrzy się za siebie, 9 — wskazuje głową na tego, który następny na umrzeć, 10 — gdy miną się dwa konie, w tym jeden zaprzężony do wozu z trumną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16ce2bc51f5601e5fb8fc6fdeb45b7f3.pdf be393407ed274a4ed7dbfb8ac4f69635 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5771 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe śmierć - wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5368 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 5. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży kret ryjący: 1 — koło domu, 2 — w izbie lub sieni, 3 — w obrębie gospodarstwa lub poza nim, 4 — wróży nieszczęście, może to być śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b450c8fd4d9278b5ba41d7b013cfb73.pdf 8bad4cb02f0dc735ae4b782fa8da0df0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5772 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5369 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.27 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 6. Wróżby o śmierci z zachowania się kreta, I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży ryjący kret: 1 — w kierunku chałupy, 2 — od chałupy w kierunku dworu, 3 — pod progiem lub podwaliną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21b42b8fff3abf4a30dee2d9ac5f1eef.pdf 439cedc039689df1f064db375c4a7c6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5773 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5370 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się kury, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.30 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 7. Wróżby śmierci z zachowania się kury, I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży: 1 — piejąca kura, 2 — piejąca czarna kura, 3 — nieszczęście (może to być również śmierć) wróży piejąca kura. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/512d5bcda4be44e0ad98d10248dfae0d.pdf 48d1af599b33807caa8cf016b1b6500a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5774 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5371 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania sie kury, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.31 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 8. Wróżby o śmierci z zachowania się kury, I I . Postępowanie z piejącą kurą. Objaśnienia znaków: 1 — zabicie piejącej kury, 2 — przemierzanie kurą od ustalonego miejsca do progu, 3 — zostawianie jej przy życiu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79429f513628ab0b2885bbd4de2a7e03.pdf 91d3622c6ac0396c19dda5a643ee6e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5767 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska zwierzęta udomowione - wierzenia wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5364 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.15 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 1. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I . Objaśnienia znaków: Pies wyje bo: 1 — czuje śmierć, 2 — widzi śmierć. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31c876912922850cca5a8a545a1641c7.pdf 5373b2d6cfcabcfd98f6e431dcba0583 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5768 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska śmierć - wróżby ludowe wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5365 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.18 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral, s.18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 2. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I . Objaśnienia znaków: 1 — śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa, 2 — wyjący pies wróży nieszczęście — może to być śmierć kogoś z domowników. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cca79f34a9a33e89ac5b3f3844d3a12.pdf 30ba1ee26d29e25838f9491571fc86a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5769 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5366 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się psa, III/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.19 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 3. Wróżby o śmierci z zachowania się psa, I I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży pies wyjący w obrębie gospodarstwa: 1 — z pyskiem uniesionym do góry, 2 — z pyskiem spuszczonym ku ziemi, 3 — śmierć wróży pies grzebiący jamy koło domu lub w obrębie gos­ podarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/958e34967a1b3d57b0e142d2e8c955b2.pdf 2712e4078ebb78ba7abd52fe6ca510aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5779 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5376 Title A name given to the resource Wróżby o smierci z zachowania się ptaków/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.43 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ff* V «' S' 16' 17' 18' »' 2d" Mapa 13. Wróżby o śmierci z zachowania się ptaków. Objaśnienia znaków: Wierzenia, że śmierć wróży: 1 — wrona siadająca na chałupie lub w jej pobliżu i kracząca, uderzająca skrzydłami w szybę izby, w której leży chory, albo lecąca nad człowiekiem i kracząca, 2 — kruk (zachowania takie jak powyżej), 3 — sroka siadająca na płocie koło chałupy, w której jest chory, i skrzecząca, 4 — kukułka siedząca na chałupie lub w jej bliskości i kukająca, 5 — wróbel stukający dziobem w okno, 6 — ptak uderzający skrzydłami w okno, gdy w domu jest chory. Wierzenia, że nieszczęś­ cie wróży: 7 — wrona siadająca na chałupie lub w jej pobliżu i kracząca, 8 — kruk kraczący siadający na chałupie, w jej pobliżu lub krążący nad obejściem (może to być również śmierć). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13253a126e5670857e7207f4876b5ecb.pdf 5d3e8998f6a5c1076c97796af3dac4c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5775 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5372 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.34 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 9. Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży: 1 — sowa siadająca na chałupie, pobliskim drzewie lub kręcąca się nad obejściem. Przybliżone obszary występowania nazw sowy: 2 — „kuwik", 3 — „pućka", „pódźka", „pudzik", „poćko", „pucia", „pójdźka", 4 — „puszcz", „puszczyk", „puchać", „puchacz", 5 — na pozostałym obszarze występuje nazwa „sowa". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c80ce98b3ef4574d781f3634703d7757.pdf 7d4e12450740cfb7255b618fd657a593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5776 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5373 Title A name given to the resource Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.35 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 10. Wróżby o śmierci z zachowania się sowy, I I . Objaśnienia znaków: Śmierć wróży: 1 — głos sowy, 2 — wyrazy lub całe zdania słyszane w głosie sowy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/278a5d72e5eaa84682b3b1ca3c55e8ba.pdf b02ffa8ede7ad83194ea7155c0e23d0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5778 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5375 Title A name given to the resource Wróżby o urodzinach z zachowania się sowy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.41 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 12. Wróżby o urodzinach z zachowania się sowy. Objaśnienia znaków: Wierzenie, że urodziny wróży: 1 — krzyk sowy. Słowa słyszane w głosie sowy: 2 — „powij", „powi", „po­ wił", „powit", „puwi", „powiu", 3 — „kołys", „kołysz". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c8817967c386d2e1ae717b62d6af09c.pdf 12065110fe1a55861f3409f85dc46dc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5780 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne obrzędy pogrzebowe - Polska wróżby ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5377 Title A name given to the resource Wróżby z cieni o zbliżającej się śmierci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.5 Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, s.45 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.5: Customs, rituals and belefs of the funeral Creator An entity primarily responsible for making the resource Jankowska, Barbara Bohdanowicz, Janusz (red.nauk.) Language A language of the resource pol., ang. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polska Akademia Nauk Instytut Archeologii i Etnologii , Pracownia Atlasu Etnograficznego Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mapa 14. Wróżby z cieni o zbliżającej się śmierci. Objaśnienia znaków: Śmierć wróży brak cienia: 1 — w wigilię Bożego Narodzenia (w czasie wieczerzy), 2 — w którykolwiek dzień roku, 3 — brak cienia w wigilię Bożego Narodzenia wróży nieszczęście (może to być również śmierć), 4 — śmierć wróżą dwa cienie widziane w którykolwiek dzień roku, 5 — brak cienia wskazuje na to, iż człowiek ten podpalił czyjeś zabudowanie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5eb1eb6cf538f462d86b22b3cbf860fe.pdf ad09e416e5f4369549f6247b1d5d12ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2598 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2415 Title A name given to the resource Wschodnie i zachodnie pogranicze polski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.171-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fedyszak-Radziejowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wschodnie i zachodnie pogranicze polski Spotkanie narodów po otwarciu granic Barbara Fedyszak-Radziejowska WPROWADZENIE Rozważania nad dwoma odmiennie kształtującymi się rodza­ jami sąsiedztwa na wschodzie i zachodzie kraju sprowokowane zostały osobistymi doświadczeniemi badawczymi Autorki, N I E P O P R Z E D Z I Ł O ich postawienie hipotezy przewidującej lub sugerującej taki właśnie charakter przebiegu procesów społecz­ nych. Dwa sąsiedztwa na dwu różnych pograniczach to problem dostrzeżony w trakcie badań terenowych realizowanych z myślą 0 innych celach badawczych. Pogranicze wschodnie stało się przedmiotem mojego zainte­ resowania ze względu na opinie dominujące w publicystyce prasowej o szczególnym nasileniu postaw ksenofobicznych 1 uprzedzeń wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej zamieszkałej wc wschodnich województwach. Stąd wziął się pomysł badań sondażowych w gminie C, położonej przy drodze łączącej Sanok z Przemyślem, w województwie przemyskim. Pogranicze zachodnie pojawiło się jako przedmiot mojego zainteresowania w związku z badaniami obejmującymi szeroki zakres zagadnień przygranicznej współpracy polsko-niemieckiej na terenie województw zielonogórskiego i gorzowskiego Pracami licznego, interdyscyplinarnego Zespołu kierował prof, dr hab. M . Kłodziński. M o i m zadaniem było określenie społecznych uwarunkowań współpracy polsko-niemieckiej, a dokładniej diagnoza wzajemnych stosunków polsko-nicmieckich w opiniach młodzieży i dorosłych mieszkańców czterech wiejskich gmin zachodniego pogranicza. Pierwsze badania, ze względu na sytuację finansową in­ stytutu, ograniczone zostały do kilkudniowego pobytu w tere­ nie, poświęconego obserwacjom, rozmowom i wywiadom przeprowadzonym z mieszkańcami gminy C. Badania drugie objęły 207 respondentów (136 uczniów i 71 rodziców, wy­ chowawców i radnych), mieszkańców trzech wsi oraz miastecz­ ka - siedziby gminy miejsko - wiejskiej, wszystkie położone w strefie nadgranicznej. Podobnie, jak w sondażu zrealizowa­ nym w gminie wschodniej, także na zachodzie kraju po­ sługiwałam się kwestionariuszem złożonym głównie z pytań otwartych. Porównanie rezultatów badań, a także bogactwo zgromadzo­ nego materiału pozwala, jak sądzę, dotknąć interesującej róż­ nicy kształtowania się postaw wobec sąsiadów w dwu odmien­ nych rejonach kraju i na dwu zupełnie różnych pograniczach. Pierwsze pogranicze, którego symbolem jest gmina C. położona w woj, przemyskim, określiłabym jako POGRANICZE NIEPE­ WNEJ T O Ż S A M O Ś C I NARODOWEJ, w którym granica rozdziela państwa, lecz nie zawsze i niekoniecznie narody. Zaś .Pogranicze drugie, zachodnie, przebiegające przez wojewódz­ two zielonogórskie i gorzowskie, to POGRANICZE SPOT­ KANIA D W U N A R O D Ó W , w którym granica rozdziela Zarówno dwa państwa jak i dwa narody. 1 2 1- Pogranicze wschodnie, sąsiedztwo polsko-ukraińskie ja­ ko przykład POGRANICZA NIEPEWNEJ TOŻSAMOŚCI NARODOWEJ Gmina C. leży na Pogórzu Przemyskim, ograniczonym od Północy i zachodu Sanem. W czasach I I Rzeczpospolitej Pogórze Przemyskie zamieszkiwała w większości ludność ukraińska. Miasteczko C , obok Polaków i Ukraińców, zamiesz­ kiwała ludność żydowska, a wśród mieszkańców okolicznych wsi było mniej więcej tylu Ukraińców, ilu Polaków. Spośród przedwojennej ludności gminy, po 1947 roku pozostało około 20% mieszkańców. Większość przesiedlono do USRR, tylko część w rejon białostockiego. Stosunkowo najliczniejszą grupę „tutejszych" mieszkańców gminy (mieszkających na tych terenach także przed I I wojną światową) stanowi właśnie ludność C, ponieważ w miasteczku miała swoją siedzibę jednostka wojskowa, pod osłoną której przetrwali Polacy z okolicznych wsi. Ten rejon, a szczególnie najbliższa okolica C, był w latach 1945-1947 trzykrotnie „ p a l o n y " . Nie chciała­ bym szczegółowo omawiać problemu działalności O U N i Ukra­ ińskiej Powstańczej Armii na Pogórzu Przemyskiem, a także przymusowych i „ d o b r o w o l n y c h " przesiedleń mieszkańców (do USRR) tych okolic w inne rejony. 1 Dla dalszych rozważań ważne jest przede wszystkim stwier­ dzenie, że w okoliczach C. toczyły się stosunkowo zaciekłe walki, spalono 5 wsi, a stacjonowanie jednostki wojskowej sprawiło, że ludność polska (ok.20% całej przedwojennej populacji) przetrwała i pozostała na tych terenach do dzisiaj. Głównym zatrudnieniem mieszkańców gminy jest dzisiaj rolnictwo, dodatkowe możliwości zarobkowania są niewielkie, a perspektywy rozwoju wiążą się z powstaniem Wschodnio- Karpackiego Parku Narodowego oraz Euroregionu Karpac­ kiego. Władze liczą na rozwój turystyki, jako szansę dodat­ kowych zarobków dla mieszkańców gminy. Przedstawmy bliżej mieszkańców badanej wsi; większość respondentów to, jak powiadają, „urodzeni z dziada pradziada tutejsi", czyli Polacy. Wszyscy na pytanie o to kim są, odpowiadali: Polakami i katolikami. Narodowość „dziadów p r a d z i a d ó w " także okreś­ lano jako polską, jedynie czterech respondentów wyraziło pewne wątpliwości co do narodowości swoich przodków, wspominając o Ukraińcu lub o Łemku, jako jednym z dziadków lub pradziadków. Zdecydowana większość respondentów utrzy­ muje, iż w najbliższej rodzinie nie ma małżeństw mieszanych. Być Polakiem oznacza dla większości respondentów być urodzonym i wychowanym z dziada pradziada na Polaka. To „ c o ś " , co otrzymało się od rodziców. To „ c o ś " , co się czuje, co wynika z. miejsca urodzenia i zamieszkania. Zdecydowana większość respondentów lubi swoją wieś i nie zamierza opuszczać rodzinnych stron. Wspomnienia o przeszłości formułowane są bardzo podob­ nie. Niezależnie od wieku, prawie wszyscy respondenci sięgają pamięcią do okresu I I wojny światowej, dla najmłodszych oznacza to nawiązywanie do doświadczeń pokolenia dziadków. Wszyscy pamiętają i wspominają przede wszystkim lata 1945-1947, dotyczy to także najmłodszych respondentów. Większość mówi o zagrożeniu i cierpieniach spowodowanych przez „ b a n d e r o w c ó w " , „ b a n d y " i UPA. Tylko dwukrotnie pojawia się w tym kontekście określenie Ukraińcy. Troje mieszkańców wsi wspomina cierpienia i zagrożenia w sposób ogólny, nie wskazując winnych. Jeden z młodych respondentów 171 �powiada: „to jest wciąż żywe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, wzajemna nienawiść, ale to Polacy mają więcej win na sumieniu i od nich powinno wyjść pojednanie". Personifikacja i odpowiedzialność za cierpienia pojawia się w 5 wypowiedziach, większość opowiadających mówi o cier­ pieniach „nas wszystkich". Zauważmy, że źródłem cierpienia są w tych opowieściach „ b a n d e r o w c y " , „ b a n d y " , także UPA, którzy przyszli na te tereny z zewnątrz, a nie sąsiedzi - Ukraińcy, których wspomina się dobrze. Interesujące wydają się odpowiedzi respondentów na pytanie o kontakty z mieszkańcami sąsiedniego państwa po otwarciu granic. Zdecydowana większość twierdzi, że nie była nigdy na Ukrainie, nie chce tam jechać , wielu respondentów utrzymuje, że nikogo tam nie zna, lub, że zna, ale to tylko znajomi, a nie rodzina. Równocześnie większość respondentów twierdzi, że „ludzie we wsi mają częste kontakty z U k r a i ń c a m i " . W trakcie rozmowy z jednym z respondentów padło stwierdzenie: „więk­ szość ma kogoś na Ukrainie, ale nikt się do tego nie przyzna". Informację o tym k i m są nasi respondenci warto uzupełnić 0 ich samoocenę jako Polaków. Ośmiu respondentów uważa, że jest coś z czego Polacy mogą być dumni, czterech, że niczego takiego nie ma, natomiast prawie wszyscy mówią o wadach Polaków: pijaństwie, złodziejstwie, nieumiejętności rządzenia 1 braku dbałości o polskość. Jeden z respondentów podkreśla, że w telewizji ukraińskiej można oglądać wiele patriotycznych programów i słuchać ludowych i narodowych pieśni, to mu się bardzo podoba, żałuje, że naszej telewizja tego nie pokazuje (tzn. polskich patriotycznych programów). Inny porównując nasze narody konstatuje: „Polacy za granicą są dla siebie wrogami, toczą walki, Ukraińcy są bardziej solidarni, wspólnota ukraińska jest bardziej solidarna". Wśród cech, z których Polacy mogą być dumni wymieniane są przede wszystkim wartości odświętne, takie jak bohaterstwo, patriotyzm, umiło­ wanie wolności, zwycięstwo nad „ k o m u n ą " etc. Natomiast podstawowe wady Polaków wymieniane przez prawie wszyst­ kich respondentów dotyczą codziennego, zwykłego zachowania rodaków. Dodatkową informacją potwierdzającą tezę o raczej niskiej samoocenie respondentów w roli Polaków są ich odpowiedzi na pytanie o warunki, które powinien spełnić cudzoziemiec, by można go było uznać za Polaka. Pozornie możliwość taka wydaje się w opinii respondentów nieosiągalna dla nie-Polaków. Pytani o to, dlaczego cudzoziemiec nie może być Polakiem, respondenci odpowiadali: „Pani, cudzoziemiec nie zechce być Polakiem, bo jaką Polak ma w a r t o ś ć ? " „cudzozie­ miec zawsze będzie miał nas za d z i a d ó w " , „coś takiego się nie zdarza", „niech ma swoją n a r o d o w o ś ć " , „on tylko będzie udawał Polaka", „Polska była i jest dziadem". Wydaje się, że wątpliwości, co do możliwości zostania przez cudzoziemca Polakiem zbudowane są przede wszystkim na niskiej samooce­ nie własnej narodowości i braku wiary w to, że taka zmiana może być dla kogokolwiek korzystna. Wzajemne N A S T A W I E N I E do siebie Polaków i Ukraińców ocenia jako złe większość respondentów, także młodzi ujaw­ niają wrogość wobec sąsiadów. Wyraźny lęk, niepewność i obawy przed powrotem Ukraińców na te ziemie demonstruje dokładnie tylu respondentów, ilu o wzajemnym nastawieniu Polaków i przybyszy ze wschodu mówi pozytywnie, deklarując wzajemne przebaczenie, sympatię, normalność kontaktów, etc. „ludzie, jak ludzie". Jednakże na pytanie o wzajemne S T O S U N K I Polaków i Ukraińców po otwarciu granic, większość powiada, że są one dobre, normalne, bez zgrzytów i nieporozumień. Skutki otwar­ cia granic pomiędzy naszymi państawami ocenione zostały zdecydowanie negatywnie tylko przez jedną osobę. M i m o iż przeszłość wzajemnych stosunków polsko-ukraiń­ skich większość respondentów ocenia zdecydowanie źle lub wstrzemięźliwie negatywnie (dobrze - tylko 1 osoba), to prawie laka sama ich liczba wita powstanie nowego państwa, niepod­ 172 ległej Ukrainy pozytywnie, argumentując to prawem wszyst­ kich do posiadania własnego państwa. Równocześnie państwo to uważane jest za zagrożenie dla Polski. W kolejnym pytaniu obawy przed Ukraińcami i ich państwem ujawniają prawie wszyscy respondenci. Pozostali, na pytanie: „Czy Polacy mają powody obawiać się U k r a i ń c ó w ? " odpowiadają: „trudno po­ w i e d z i e ć " . Nikt więc nie jest całkowicie wolny od obaw. Lęki i obawy formułowane są w taki sposób: „Ukraińcy mają apetyt na przemyskie i krośnieńskie, trzeba być ostrożnym, czasami Ukraińcy cicho o tym m ó w i ą " , lub: „do X wracają młodzi Ukraińcy i to jest problem, tego Polacy się boją, bo Ukraina jest wielka i silna". Jeden z mieszkańców wsi wyrażając opinię, że to lepiej, że wokół nas powstały nowe państwa, w tym także państwo ukraińskie, dodaje równocześnie: „ale żeby nie chcieli iść na P o l s k ę " . Wydaje się, że postawy respondentów wobec Ukraińców mają charakter ambiwalentny. Z jednej strony poczucie za­ grożenia, lęku, niechętne ujawnianie własnych z nimi kontak­ tów, z drugiej strony pozytywny stosunek do przyjeżdżających ze wschodu przybyszów. Ten pozytywny stosunek deklarują częściej starsi, niż młodsi respondenci. Sama wieś, w świetle deklaracji respondentów, nie jest zbyt często odwiedzana przez gości zza wschodniej granicy, a liczba handlujących w siedzibie gminy oceniana jest jako „ m a ł a " , a nawet „zbyt m a ł a " . Na pytanie o to. czy przybysze ze wschodu zatrzymują się we wsi, prawie wszyscy respondenci odpowiadają „ n i e " . Jednakże w odpowiedziach na inne pytania informują, żc wielu mieszkań­ ców wsi odwiedzanych jest przez znajomych zza wschodniej granicy, że wielu dokonuje tanich zakupów, że zdarza się zatrudnianie przybyszy ze wschodu, przyjmowanie na nocleg, udzielanie im gościny etc. Tak więc zdarzają sie sporadyczne kontakty o ekonomicznym charakterze, jednakże są ukrywane i deklarowane jako kontakty „ i n n y c h " mieszkańców wsi, nigdy jako „ w ł a s n e " . Różnorodność narodowa i religijna w jednym państwie nie kojarzy się respondentom najlepiej, „to jest rozdzielenie społe­ czeństwa, z tego powstają konflikty, lepiej, żeby w państwie był jeden n a r ó d " , ale, powiada syn cytowanego powyżej respon­ denta, „nie ma dobrej receptury, to nie jest możliwe wyganiać innych, tego przecież nie będziemy r o b i ć " . Dobre strony różnorodności dostrzega tylko 1 osoba. Pozostali dostrzegają bądź złe, bądź ani dobre ani złe konsekwencje tej sytuacji. Prawie wszyscy respondenci nie chcą, by mniejszościom przyznano prawo tworzenia własnych okręgów autonomicz­ nych, by na terenie zamieszkiwanym przez mniejszości ich język stał się językiem urzędowym. Niezbyt chętnie przyznano by mniejszościom prawo zakładania własnych organizacji i prawo do nabywania w Polsce ziemi i nieruchomości. Z dużym prawdopodobieństwem należy przyjąć, że pragnienie ograni­ czeń w tej kwestii formułowano z myślą o Ukraińcach i mniej­ szości ukraińskiej w Polsce. Żywe były wszakże, omówione poprzednio, obawy przed Ukrainą i Ukraińcami. Interesującą różnicę poglądów między pokoleniami ujawnia pytanie o naro­ dowość ludzi sprawujących władzę w Polsce; przedstawiciel młodszego powiada: „mniejszości powinny mieć równe prawa z Polakami, ale nie zgadzam się, żeby obcy nami rządzili", przedstawiciel starszego pokolenia sprzeciwia się: „jeśli Ukrai­ niec dobrze rządzi, niech rządzi Polską, byle dobrze." Omawiane badania miały charakter sondażowy i stanowiły jedynie początek poszukiwań odpowiedzi na pytania o źródła takich, a nie innych postaw respondentów wobec „innych • Jednakże wystarczająco jasno uświadomiły mi jałowość od­ woływania się w takich badaniach do kategorii tolerancji, jako zmiennej wyjaśniającej cokolwiek w tak trudnej i skompilowa­ nej kwestii, jak postawy badanej społeczności wobec wschod­ niego sąsiada. Całkowicie otwartym pozostaje bowiem pytanie o przyczynę tak dużej ambiwalencji postaw, o źródło tak wielu wewnętrznych sprzeczności. Bowiem przejawy nietolerancji wobec Ukraińców demon- �strowane przez część respondentów stają się czymś zupełnie innym, gdy wiedzę o naszych respondentach wzbogacimy 0 S K R Z Ę T N I E U K R Y W A N Ą prawdę o ich związkach rodzin­ nych z Ukraińcami. Wiedzę tę zdobyłam dzięki wielu roz­ mowom toczonym „poza kwestionariuszem", szczególnie z młodszymi mieszkańcami gminy. „Moja babcia jest Ukrainką, ale N I G D Y się Pani do tego nie przyzna, mój dziadek walczył po polskiej stronie, jego brat po ukraińskiej, ja jestem Polakiem", opowiadał młody absolwent średniej szkoły. Kiedy zapytałam go o wyznanie, kierowana zasadą tolerancji zabraniającej sugerowania mu, jako Polakowi, katolicyzmu, popatrzył na mnie z niepokojem i odpowiedział: „Nie wierzy Pani, że jestem Polakiem? Oczywiście, że jestem katolikiem". I tak, znienacka, deklarowany lęk przed „ o b c y m " zamienia się w ukrywany lęk przed „ s w o i m " , kimkolwiek by on nie był. Obawy powoduje najwyraźniej lęk przed kwestionowaniem 1 podważaniem własnej tożsamości narodowej zarówno przez swoich, jak i przez obcych, którymi w równym stopniu są i Polacy i Ukraińcy. U K R Y W A N E są nie tylko powiązanie rodzinne, ale także gotowość do goszczenia, zatrudnienia, udzielenia pomocy przybyszom ze wschodu. Pozytywne postawy wobec Ukraiń­ ców, wspomnienia dobrego sąsiedztwa w przeszłości nie ozna­ czają gotowości do opowieści o bliskich, mieszkających po drugiej stronie granicy, o ich wizytach i spotkaniach z nimi. Takie fakty ukrywa się nie tylko wtedy, gdy dotyczą NAS S A M Y C H , także wtedy, gdy związki z Ukraińcami posiadają najbliżsi sąsiedzi i krewni, mieszkańcy wsi. Dramatyczne lata walk, konfliktów, zagrożenia ze strony „ s w o i c h " i „ o b c y c h " zarazem, oraz konieczność dokonywania wyborów, czy pozostać w Polsce, wyjechać do ZSRR, za­ chować tożsamość po przesiedleniu na tzw. Ziemie Odzyskane sprawiły, że decyzje o tym, k i m się jest, jak wychowa się własne dzieci, jakie postawy wobec wartości narodowych i religijnych należy im przekazać, podejmowane były w gronie rodzinnym, lub, co bardzo prawdopodobne indywidualnie. Identyfikacja z narodem, religią, wspólnotą realizowana była, jak się zdaje autonomicznie, a proces socjalizacji opierał się na mechaniz­ mach wewnątrzsterownego sposobu stymulowania indywidual­ nych wyborów. Symbolem stosunku do trudnego procesu określania własnej tożsamości narodowej jest powszechna niechęć do tzw. „perek i ń c z y k ó w " , a więc ludzi zmieniających narodowość „w zależności od o k o l i c z n o ś c i " : „takich, co to się przechylają raz w jedną, raz w drugą s t r o n ę " ; „po co takie perekińczyki robić, jak Niemiec, to Niemiec, jak Ruski to Ruski, czy to tak można się przebierać, ludzi którzy wszystko przyjmują nie lubi się tutaj bardzo". POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O ­ WEJ po powstaniu nowych państw i otwarciu granic wyzwala wśród mieszkańców potrzebę samookreślenia i potwierdzenia własnej tożsamości narodowej. W tym procesie, jak się okazuje, poczucie zagrożenie rodzi się w zetknięciu z obydwoma narodami, zarówno ze strony wspólnoty, z którą respondent identyfikuje się obecnie, jak i wspólnoty, z którą łączą go więzi pokrewieństwa. Ten dramatyczny obraz poczucia zagrożenia manifestowanego U K R Y W A N I E M związków krwi a nawet powinowactwa z Ukraińcami sprawia, że pogranicze NIEPEW­ NEJ T O Ż S A M O Ś C I N A R O D O W E J może stać się terenem konfrontacji narodów zmierzających do ekspansji asymilacyjnej. Widoczne jest poczucie lęku i zagrożenia, a problemy, które wydawały się być przeszłością, nagle powracają. Pojawia się potrzeba ponownego potwierdzenia tożsamości narodowej. . Tak więc Pogranicze Wschodnie, po otwarciu granic i nasileniu Wzajemnych kontaktów powoduje wzrost poczucia lęku, i to nie z powodu napływu obcych, lecz ponieważ ci „ o b c y " stawiają Pytania o to, k i m j a właściciwe jestem, czy moja tożsamość narodowa została j u ż jednoznacznie określona. To nie stereo­ 4 typy i uprzedzenia nie wrogość, lecz samookreślenie własnej tożsamości narodowej staje się problemem kluczowym dla zrozumienia istoty wzajemnych relacji pomiędzy dwoma naro­ dami, polskim i ukraińskim. L . Wójcik, w interesującym artykule Kto nas tak podzielił („Życie Warszawy" 10.VI.1994) omawia stosunki pomiędzy Białorusinami, Ukraińcami i Polakami w okolicach Bielska Podlaskiego. Wiceburmistrz miasta odpowiadając na tezy Ukra­ ińców, iż Ukraińcy stanowią 60% tutejszej społeczności mówi: „To są tylko hasła. Polacy nie są tu mniejszością. Tutaj żyje kilka rozmaitych wyznań i narodowości... Tutaj nigdy nie wiadomo do końca kto k i m naprawdę jest". Zaś młodzi narodowi aktywiści (Białorusini) powiadają: „Ludzie muszą sobie zbudować własną tożsamość, żeby nie dać się ostatecznie spolonizować... A najważniejsze, przeciwstawić Polakom włas­ ną kulturę". Nauczycielka: „I kto nas tak podzielił na Ukraiń­ ców i Białorusinów". Nie ukrywa, że ma na myśli Polaków. 2. POGRANICZE SPOTKANIA DWU NARODÓW. Cztery gminy wiejskie pogranicza zachodniego Najważniejszym czynnikiem określającym specyfikę tego pogranicza jest jego jednorodny narodowościowo charakter. Na obszarze czterech badanych gmin wiejskich mieszka tylko jeden bezdzietny kawaler „tutejszy", a więc identyfikujący się z naro­ dowością niemiecką. Pogranicze polsko-niemieckie woje­ wództw gorzowskiego i zielonogórskiego N I E JEST POGRA­ NICZEM ZAMIESZKIWANYM WSPÓLNIE PRZEZ P O L A K Ó W I N I E M C Ó W , nie jest społecznością o mieszanym składzie narodowościowym, tak typową dla wielu rejonów przygranicznych. Społeczność tu mieszkająca nie miała okazji przyswoić sobie przez lata wspólnego obcowania wzorów zachowań wobec „ i n n y c h " , czyli N i e m c ó w , bowiem po naszej stronie granicy mieszkają Polacy przesiedleni z dawnych kresów, centralnych i wschodnich rejonów Polski. Są tu naturalnie także przymusowo przesiedlani po wojnie Ukraińcy. Polsko-niemiecka granica dzieli dzisiaj dwa narody, które muszą wytworzyć niejako od nowa wzory zachowań i nauczyć się norm umożliwiających „dobre s ą s i e d z t w o " . Otwarte grani­ ce i wzajemne kontakty po 1990 roku stały się początkiem nowego okresu, w którym sposób współżycia dwu narodów, sposób realizowania dobrego sąsiedztwa zostanie dopiero okre­ ślony. Czy będzie to, jak pisze A . Czarkowski, zderzenie kultur prowadzące do unifikacji, symbiotyzacji, czy opozycyjności norm i wartości , pokaże czas. 5 Jak wyglądają w świetle moich badań wzajemne stosunki Polaków i Niemców, jakie wyobrażenia o nas samych i naszych sąsiadach dominują w wypowiedziach badanej młodzieży, jej rodziców i nauczycieli? Na pytanie: „Jak oceniasz wzajemne stosunki Polaków i Niemców dzisiaj, w 1994 roku?" 45% badanych odpowiedzia­ ło; są dobre, lub bardzo dobre, są poprawne, nienajgorsze, nie mam do nich zastrzeżeń, stają się coraz lepsze. Ponad 20% unikało wyraźnej oceny, używając sformułowań: takie sobie, różne, niezbyt właściwe, lub opisując je językiem pozbawionym jakichkolwiek sądów wartościujących. Prawie 20%> badanych określało polsko-niemieckie stosunki mianem złych, pogar­ szających się, łub co najwyżej pozornie dobrych, udawanych. Bardzo nieliczni zwracali uwagę na asymetrię wzajemnych relacji podkreślając pozytywne zachowania Polaków i negatyw­ ne, wrogie postawy Niemców (tylko 2,4%). Pozostali, 11,1% uchylili się od wypowiedzi i nie odpowiedzieli na to pytanie. Tak więc co piąty badany postrzegał nasze wzajemne stosunki w czarnych barwach, a prawie co drugi widział jc optymistycznie, używając określeń pozytywnych. Większość badanych uzupełniła wypowiedź o bardziej szcze­ gółową charakterystykę postaw Polaków wobec N i e m c ó w oraz Niemców wobec Polaków. Wypowiedzi poświęconych za­ chowaniom Niemców było więcej. Jacy są więc, zdaniem 173 �naszych respondentów, Niemcy wobec Polaków i Polacy wobec Niemców? Odpowiedzi wykazują pewną symetrię ocen; Niemcy są wobec Polaków przychylni, przyjacielscy (30% wypowiedzi), ale i wrodzy, niechętni, nie tylko nie lubią Polaków, ale zdarzają się wypadki pobicia polskich turystów (23,1% wypowiedzi). Także Polacy są przychylni i przyjacielsce wobec Niemców (33% wypowiedzi), ale i nastawieni negatywnie, niechętni, nieprzychylni, sztuczni (25,9%). Opinie o Polakach w kontak­ tach z Niemcami akcentują przede wszystkim naszą interesow­ ność, pogoń za każdą marką (17,3%), brak honoru, godności i służalczość (13,7%) oraz nieufność spowodowaną pamięcią 0 ostatniej wojnie (10,1%). Opis zachowań Niemców podkreśla interesowność (chcą jedynie tanio kupować - 13,7%), arogancję, zadufanie i postawę wyższości (13,7%) oraz inne, negatywne postawy, np. są nieufni, nieszczerzy, niemili etc.(19,4%). Jednakże jedna trzecia badanych dostrzega pozytywne strony we wzajemnych relacjach u przedstawicieli jednego i drugiego narodu, pozostali rozdzielają krytyczne opinie o zachowaniach obu stron „po r ó w n o " , różnicując cechy zgodnie z własnymi obserwacjami i wedle najbardziej typowych, znanych z literatu­ ry stereotypów. Jaki obraz N i e m c ó w i jakie wyobrażenia o nas samych, Polakach, możemy odtworzyć z wypowiedzi mieszkańców badanych gmin? Jaką rolę w tych wyobrażeniach pełnią stereotypy i uprzedzenia? Polacy (zgodnie z ogólną oceną sformułowaną na podstawie pełnej wypowiedzi respondenta), są przede wszystkim różni, 1 tacy i tacy, dobrzy i źli, czyli normalni, jak inni, zdaniem 42,5% odpowiadających. Wśród 25,1% badanych Polacy cieszą się dobrą opinią, dla 23,7% Polacy to ludzie pełni wad i ułomności. Pozostali (8,7%) uchylają się od odpowiedzi. Podobnie rozkładają się wypowiedzi na temat Niemców; 28% respondentów pisze o Niemcach w superlatywach, 25,1% podkreśla ich negatywne cechy. Pozostali, bądź nie podejmują się oceniania Niemców (21,7%), bądź też odpowiadają, różni, jak wszyscy, jak Polacy, normalni etc. (25,1%). Tak więc w obu przypadkach od sformułowania wyraźnej oceny Polaków i Niemców, o charakterze pozytywnego lub negatywnego stereotypu uchyla się prawie połowa badanych. 0 tych respondentach z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że starają się uwolnić opinie zarówno o sobie samych, jak i o Niemcach od jakichkolwiek, pozytywnych czy negatywnych uproszczeń. Pozostali nie wydają się być bardzo stronniczy, wady i zalety dostrzegają u obu narodów, uprzejmie widząc zalety w nieco większym stopniu u Niemców (28%), niż u Polaków (25,1%). A jak wygląda pozytywny stereotyp Polaka w świetle zebranych wypowiedzi? Polak jest więc towarzyski, gościnny, miły, serdeczny i otwarty na innych (36% wypowiedzi pozytyw­ nych), jest także pracowity, zaradny, solidny, dobrze zor­ ganizowany, przedsiębiorczy, ambitny, uczciwy i odpowiedzia­ lny (34,4% wypowiedzi). Prawie co trzecia wypowiedź pod­ kreśla tradycyjne przymioty Polaków, patriotyzm, wiarę, fanta­ zję i zdolność do improwizacji. (29,6%) Nowe elementy tego stereotypu, to przymioty dotychczas rzadko pojawiające się w autostereotypie Polaków: pracowitość, zaradność, przedsię­ biorczość. Trudno orzec, czy jest to projekcja marzeń, czy wynik obserwacji zachowań Polaków w nowej sytuacji gos­ podarczej kraju. Być może tworzy się nowy obraz typowego Polaka, nie tylko gościnnego patrioty, jak to było dotychczas, lecz także zaradnego, pracowitego i odpowiedzialnego przed­ siębiorcy. Negatywne wypowiedzi o Polakach, a jest ich więcej niż pozytywnych, utrzymują, że Polacy są ludźmi bez honoru 1 godności, sprzedajnymi i gotowymi dla pieniędzy zrobić wszystko (31,3%), że Polacy to ludzie biedni, zakompleksieni, zabiedzeni, z dużym poczuciem krzywdy (21,2%), leniwi, 174 zsowietyzowani i wymagający „twardej r ę k i " (15,1%) oraz wulgarni i chamscy (13,4%), a także nietolerancyjni (8,3%) i , co więcej, Polacy to okradający N i e m c ó w złodzieje (10,6%). Obraz negatywnych cech Polaków różni się znacznie od autostereotypu ujawnionego w ogólnopolskich badaniach B. Wilskiej-Duszyńskiej. Czyżby więc nowy stereotyp Polaków bez godności i honoru, sprzedajnych złodziei i wulgarnych chamów stanowił twórcze uproszczenie i uogólnienie najnow­ szych doświadczeń i obserwacji zachowań Polaków, dokonane przez mieszkańców wiejskich gmin zachodniego pogranicza? Czy wyraźnie nowe elementy obrazu Polaka, zarówno te negatywne, jak i pozytywne są odwzorowaniem nowej wiedzy i doświadczeń? Byłby to sygnał ważnych i interesujących zmian w sferze świadomości, wywołanych wieloma nowymi zjawis­ kami w skali ogólnopolskiej, np. mechanizmami rynkowymi, a w skali badanego regionu, otwarciem granic i nowymi, wynikającymi z tego możliwościami. 6 A jak wygląda negatywny i pozytywny stereotyp Niemca w świetle prezentownych badań? T y m razem wyraźną przewagę mają wypowiedzi pozytywne nad negatywnymi, odwrotnie niż w charakterystykach Polaków. Potwierdzałoby to wyniki badań B.Wilskiej-Duszyńskiej, zgodnie z którymi, stereotyp Niemca jest zdecydowanie bardziej pozytywny niż autostereotyp Pola­ ka. Także badania A. Rosnera z 1992 roku wykazują skłonność badanej młodzieży do konstruowania wyraźnie pozytywnego obrazu N i e m c ó w . W moich badaniach Niemcy okazali się pracowici, uczciwi, dumni z własnego narodu i zdycyplinowani (25,5% wypowiedzi pozytywnych), pewni siebie (ale nie aroganccy), „na luzie", mądrzy, inteligentni, potrafiący żyć, dbać o środowisko i samych siebie ( 2 1 % wypowiedzi), przychy­ lni Polakom (17,8%) oraz po prostu bogaci (14%). Są także, mimo wielu zalet zróżnicowani, część jest „w p o r z ą d k u " , część bije obcych (21,6%). Są w tym stereotypie wyraźne wskazówki sygnalizujące zdolność respondentów do uzupełniania tradycyj­ nych uproszczeń o nowe obserwacje zachowań Niemców; umiejętność życia „na luzie", nieagresywną pewność siebie, postawy ekologiczne etc. M o ż n a przypuszczać, że podkreślanie tych cech to wynik porównywania zachowań przedstawicieli obu narodów i dostrzegania zalet, które być może chciałoby się posiadać. 7 Negatywne wyobrażenia o Niemcach zawierają następujące cechy: wrogość wobec Polaków, pragnienie dominacji, butę (44,7% wyłącznie negatywnych opinii), wyrachowanie i zainte­ resowanie tanimi zakupami w Polsce (23,4%), arogancję, egoizm, zamknięcie w sobie kamuflowane udawaną przyjaźnią (19,1%) oraz lenistwo, słabe wykształcenie i głupotę (12,7%). Zarówno buta, arogancja jak i wrogość wobec Polaków to tradycyjne elementy niemieckiego stereotypu. Nowością są opinie o głupocie i lenistwie N i e m c ó w , dotychczas raczej w opiniach Polaków nie spotykane, oraz „wyrachowanie" kojarzone z traktowaniem Polski jako miejsca korzystnych i tanich zakupów. Ponieważ ta opinia zgodna jest z danymi statystycznymi opisującymi częstotliwość niemieckich zaku­ pów w rejonach zachodniego pogranicza, ten element stereo­ typu także zdaje się być dowodem rozbudowywania obrazu typowego Niemca o nowe, zaobserwowane przez mieszkańców badanych gmin zachowania. Jak więc się zdaje, otwarte granice i żywiołowe kontakty Polaków z Niemcami, zarówno te o handlowym i gospodarczym charakterze, jak i te nawiązywane w ramach współpracy szkół i organizacji społecznych powodują zarówno wzbogacenie wiedzy o sąsiadach, jak i lepsze poznanie samych siebie. W rezultacie, dotychczasowe stereotypy są rozbudowywane i uzupełniane o nowe, znaczące elementy. Nowością jest także stosunkowo duża grupa respondentów, mniej więcej połowa, którzy próbują w ocenianiu obu narodów uwolnić się od presji wszelkich stereotypów, pisząc: jesteśmy tacy sami, czyli i tacy i tacy, po prostu różni, jak ludzie. Ten proces reinterpretowania starych stereotypów i uwalniania si? �od ich presji w ocenianiu ludzi jest, jak się zdaje wyraźną konsekwencją otwarcia granic, nasilenia kontaktów miedzy naszymi społeczeństwami i wynikającej z nich konieczności uczenia się nowych wzorów zachowań. Co sądzą mieszkańcy przygranicznych gmin o konsekwen­ cjach otwarcia granic między Polską i Niemcami. Jak oceniają ewentualne korzyści lub straty ponoszone przez swoje społecz­ ności? Czy chcą ponownego zamknięcia granic? Kwestiona­ riusz ankiety zawierał kilka pytań zmierzających do uzyskania możliwie pełnego wyjaśnienia tych kwestii. Pytania miały charakter zarówno otwarty, jak i zamknięty, tak by możliwa była w miarę pełna, wewnętrzna weryfikacja ujawnionych opinii. Na pytanie, czy wolałbyś, by granica pomiędzy Polską a Niemcami została ponownie zamknięta, a wzajemne wyjazdy i odwiedziny znacznie bardziej utrudnione, tylko 3,9% respon­ dentów odpowiada T A K , a niewiele więcej, bo 4,8% RACZEJ T A K . Jednoznaczna odpowiedź N I E była udziałem 49,3% badanych, a RACZEJ N I E - 25,1%. Nie odpowiedziało na to pytanie 16,9% respondentów. Tak więc akceptacja otwartych granic i wzmożonych kontak­ tów między Polską a Niemcami jest w badanym środowisku stosunkowo wysoka. Warto przytoczyć uzasadnienia, które spontanicznie (po pytaniu „Dlaczego ?"), wpisało w ankietę aż 86,5% respondentów. Postulujący zamknięcie granicy używali następujących argumentów: trzeba chronić nasz rynek, będzie spokojniej po zamknięciu granic, czy też, dosyć oryginalnie uzasadniając brak własnego zdanie w tej kwestii - „i tak nie znam języków i nie chcę p o d r ó ż o w a ć " - 11,7% wypowiedzi. Natomiast zwolennicy otwartych granic argumentowali w spo­ sób następujący: - otwarte granice, to rozwój turystyki, kultury, rozwój gos­ podarczy, to handel, a więc i zysk dla obu stron - 24,6% - granice powinny być otwarte, bo pozwalają na nawiązanie kontaktów między ludźmi, tworzą się więzi sympatii i przyjaźni, Polacy mają rodziny i wielu znajomych poza granicami kraju 20,7% - otwarte granice są potrzebne i Polakom i Niemcom - 20,1% - granice powinny być otwarte, bo jest to korzystne dla społeczeństwa, naród nie może się zamykać, jesteśmy częścią Europy, - przenikanie kultur jest potrzebne - 19% - zamknięcie granic to błąd - 3,9% Wydaje się, że podawane przez respondentów odpowiedzi nie wymagają komentarza, obok zrozumienia korzyści ekonomicz­ nych wyraźnie dostrzeżony został także kulturowy wymiar problemu, otwarcie na „ i n n y c h " to pozytywny typ zachowania, sądzi tak 19% badanych. Czy akceptacja otwartych granic wynika z dostrzeżenia korzyści odnoszonych przez Polaków, czy też zauważane są obustronne zyski? Zdecydowana większość badanych (65%) dostrzega obu­ stronne korzyści, 18% nie potrafi ocenić kto zyskał a kto stracił, korzyści tylko jednej strony uznaje (w sumie) 14 %, częściej przypisując je Niemcom (8%). Ostatni problem, który pojawił się w badaniach A.Rosnera , a który bezpośrednio związany jest z omawianym zagad­ nieniem, to odwiedziny byłych właścicieli i ich potomków w domach i gospodarstwach posiadanych dzisiaj przez nowych, polskich mieszkańców. Zadałam dorosłym respondentom pyta­ nie: Czy uważa Pan(i) to zjawisko za problem?, a młodzieży: Co o tym sądzisz? Nie odpowiedziało na to pytanie tylko 6,7% badanych, co, w porównaniu z innymi wynikami sugeruje istnienie w bada­ nych społecznościach skrystalizowanych poglądów na tę kwes­ tię. Rozkład odpowiedzi jest następujący: - to nie jest żaden problem, to zupełnie normalna rzecz - 66,7% ~ to dobry pomysł, doskonale ich rozumiem - 13,5% f to jest pewien problem, (domy są zniszczone, wstyd, nowi 7 mieszkańcy źle się czują) ale Niemcy mają do tego prawo 3,1% - to jest problem, gdy Niemcy próbują się wtrącać - 7,6% - to jest problem, bo Niemcy są zawistni, chcą wrócić etc. - 9 % Tak więc kwestia spotkania N i e m c ó w i Polaków, dawnych i nowych właścicieli d o m ó w i gospodarstw nie wpływa na zmniejszenie stopnia akceptacji otwarcia granic, 80,2% respon­ dentów nie dostrzega w tym trudnym spotkaniu żadnego problemu. Tylko 16,6% badanych ma niechętny, a nawet wrogi stosunek do niemieckich odwiedzin. Nie należy bagatelizować takich postaw, jednak podkreślanie naturalności zjawiska przez zdecydowaną większość odpowiadających wyjaśnia, jak sądzę wątpliwości co do postaw Polaków wobec niemieckich sen­ tymentów. Porównanie poglądów młodzieży i dorosłych mieszkańców gmin sygnalizuje istnienie niewielkiego, słabo manifestującego się w wynikach badań, zróżnicowania postaw ze względu na wiek. Młode pokolenia częściej zorientowane jest na kontakty interpersonalne, przyjaźnie, więź z rówieśnikami, niezależnie od ich narodowości. Odpowiadając na pytanie o przyszłość naszych wzajemnych stosunków dorośli przywiązują większą wagę do konieczności wyrównania poziomów życia w obu krajach, niż do przyjaznych relacji między narodami. Także odpowiadając na pytanie 0 powody, dla których należy otwierać granicę, dorośli częściej podkreślają pozytywne konsekwencje wzajemnego przenikania kultur, niż młodzież, która zwraca uwagę przede wszystkim na więź łączącą ludzi. Młodzież bardzo często w swoich wypowie­ dziach akcentuje znaczenie przyjaźni i wzajemnej przychylno­ ści obu naszych społeczeństw. Na uwagę zasługuje także kolejna różnica między młodzieżą 1 dorosłymi respondentami. Uczniowie bardziej pozytywnie oceniają obydwa narody, zdecydowanie mniej wad przypisując zarówno Polakom", jak i Niemcom. Podkreślanie znaczenia postaw afiliacyjnych, a więc nastawienie na przychylność i przyjazne relacje między ludźmi widoczne są także w młodzie­ żowych charakterystykach Polaków. Dorośli w mniejszym, niż młodzi respondenci stopniu sądzą, że jesteśmy pozytywnie nastawienie wobec innych, a także, że Niemcy są przychylnie nastawieni do Polaków. Częściej także podejrzewają Niemców 0 pragnienie odzyskania dawnych ziem i majątków. Badania nad społecznymi uwarunkowaniami polsko-niemieckiego sąsiedztwa, zrealizowane w czterech gminach zachod­ niego pogranicza pozwalają na sformułowanie następujących wniosków: 1. Większość mieszkańców badanych gmin akceptuje otwarte granice, wzmożony ruch turystyczny oraz N i e m c ó w odwiedza­ jących swoje rodzinne strony. Prawie połowa badanych zdecy­ dowanie pozytywnie ocenia kształt dzisiejszych stosunków między Polakami i Niemcami, negatywną opinię formułuje co piąty respondent. Prawie połowa odpowiadających uchyla się od konstruowania jednoznacznych ocen naszych narodów, pozostali „sprawiedliwie" rozdzielają pomiędzy Polaków 1 Niemców wady i zalety. Obecne w postawach badanych społeczności stereotypy narodowościowe zbieżne są z wynika­ mi ogólnopolskich badań. Należy jednak zauważyć wyraźne modyfikacje ich treści pod wpływem najnowszych doświadczeń i bieżących wydarzeń. Zauważmy także ok. 20% badanych, którzy sceptycznie, a nawet wrogo traktują proces wzajemnego zbliżenia naszych narodów. 2. W stosunkach polsko-niemieckich nadal znaczną, chociaż nie dominującą rolę odgrywają stereotypy. Widoczny jest jednak wolny, ale wyraźny proces odchodzenia (przynajmniej znanej z badań, polskiej strony) od wrogości i niechęci wobec Niemców budowanej na wspomnieniach z I I wojny światowej. Ważną rolę w tym procesie odgrywa młodzież, bardziej przyjaz­ na, ufna i pozytywnie postrzegająca zarówno własne społeczeń­ stwo, jak i Niemców. Wyniki te są zgodne z rezultatami innych badań socjologicznych. 775 �3. Proces budowania wzorów i norm zachowań wobec zachod­ niego sąsiada znajduje się dopiero u swoich początków. Wyraź­ nie dostrzegalne są zmiany w postawach wobec Niemców, twórcze reagowanie na nowe wydarzenia. Ujawnione stereo­ typy zdają się ulegać zmianom pod wpływem nowych doświad­ czeń. Należy także zauważyć liczną grupę respndentów, którzy świadomie unikają stereotypów i próbują swoje postawy wobec innych budować w oparciu o własne, indywidualne oceny. 4. Proces budowania dobrego sąsiedztwa wydaje się być bardzo „ w r a ż l i w y " na wszelkie wydarzenia obejmujące delikatną materię polsko-niemieckich stosunków. Wszystkie przypadki agresji czy wrogości, naganne zachowania przedstawicieli obu narodów mogą, tak jak i pozytywne przykłady przyjaźni i sympatii, zmieniać jego przebieg, przyśpieszając lub opóź­ niając „dobre s ą s i e d z t w o " . DWA POGRANICZA, DWA SĄSIEDZTWA, PRÓBA PODSUMOWANIA Trudno nie dostrzec na terenach zachodniego i wschodniego pogranicza pewnych podobieństw. Mieszkańcy ziem przy wschodniej i zachodniej granicy osobiście przeżyli przesied­ lenia w mniejszym, lub większym stopniu przymusowe. W ich pamięci o przeszłości obecne są wspomnienia przesiedleń własnej rodziny, rodzin sąsiadów lub nieznanych osobiście ludzi, którzy zamieszkiwali dawniej ich własne domy. To doświadczenie ma wyraźny wpływ na postawy respondentów. Sentymentalna turystyka ojczyźniana Niemców nie budzi sprze­ ciwu, tak jak akceptowane są (chociaż ukrywane) odwiedziny rodzinnych miejscowości przez Ukraińców. Mieszkańcy wiejskich gmin na obu pograniczach B A R D Z O P O Z Y T Y W N I E PRZYJĘLI O T W A R C I E G R A N I C I WZAJE­ MNE K O N T A K T Y MIESZKAŃCÓW SĄSIADUJĄCYCH P A Ń S T W . A n i zachodnie, ani wschodnie pogranicze N I E Z N A D E K L A R A C J I S U G E R U J Ą C Y C H POSTAWY AGRESYW­ NE, nie zna także aktów wrogości wobec przyjezdnych. Ważniejsze wydają się jednak różnice, bowiem trudno nie dostrzec odmienności procesów toczących się na zachodnim i wschodnim pograniczu. Pogranicze zachodnie wydaje się symbolem procesu zbliża­ nia się narodów. Otwarte granice wywołują proces twórczego reinterpretowania treści stereotypów, a nawet odchodzenia w ocenach obu narodów od uproszczeń. Widoczna jest dynami­ ka zmian K U D O B R E M U S Ą S I E D Z T W U . W tym procesie bardzo ważną rolę odgrywają, organizowane przez dyrektorów szkół podstawowych, kontakty pomiędzy młodymi mieszkań­ cami wiejskich gmin pogranicza. Natomiast pogranicze wschodnie ponownie wchodzi w pro­ ces określania własnej tożsamości narodowej. Otwartym grani­ com towarzyszy lęk o charakter wzajemnych kontaktów, obawy o szczerość intencji przedstawicieli obu narodów potęgowane są niepokojem związanym z kwestionowaniem tożsamości naro­ dowej przez wszystkie strony sporu o tożsamość Wywołuje to postawę ukrywania wzajemnych kontaktów. Nie są podej­ mowane żadne próby zbliżania przedstawicieli najmłodszego pokolenia w ramach wymiany młodzieżowej, organizowanej przez szkoły lub organizacje młodzieżowe. Koloryt wzajem­ nych kontaktów wyznacza wymiana handlowa, pośrednictwo, targi uliczne. Jednakże pogranicze wschodnie, pomimo lęków, P A M I Ę T A 0 D O B R Y C H RELACJACH P O M I Ę D Z Y UKdlAIŃCAMI 1 P O L A K A M I . W odróżnieniu od pogranicza zachodniego postawy pozytywne, akceptujące, pojawiają się częściej w wy­ powiedziach ludzi starszych niż młodszych. To starsi, mimo skomplikowanych wspomnień, potrafią odwołać się do wzorów i norm zachowań wspólnego życia na tych terenach w czasach I I RP. Młodzi takich wzorów nie pamiętają, a ich kontakty z przybyszami ze wschodu odbywają się w atmosferze kon­ kurencji i walki o „ z y s k " w wymianie handlowej. Młodzi na pograniczu zachodnim uczestniczą w imprezach i festynach zbliżających dwa narody, a organizowanych głównie przez szkoły. Pogranicze wschodnie takich działań nie zna, szkoły po obu stronach wschodniej granicy nie podejmują żadnej aktyw­ ności na rzecz zbliżenia młodzieży obu narodów. Mieszkańcy pogranicza wschodniego zdają się ponownie wchodzić na trudną drogę określania własnej tożsamości naro­ dowej . Pogranicze, na którym spotkały się po otwarciu zachodniej granicy D W A N A R O D Y , wydaje się być, mimo wielu trudno­ ści, zaczynem autentycznego zbliżenia. W a ż n ą rolę odgrywa świadomie podjęta przez ludzi i instytucje praca na rzecz przyszłego, dobreeo sąsiedztwa. Wschodnie POGRANICZE NIEPEWNEJ T O Ż S A M O Ś C I to miejsce, w którym toczy się proces o trudnym do przewidzenia zakończeniu. Nie widać tu żadnych, świadomie podejmowa­ nych (np. przez szkoły) prób ujęcia tego procesu w ramy sprzyjające dobrym stosunkom w przyszłości. Otwartym pozo­ staje pytanie, na ile dobre sąsiedztwo zależy od tolerancji wobec „tutejszych" (o nieokreślonej tożsamości narodowej), a na ile, od zakończenia procesu świadomego budowania własnej toż­ samości narodowej przez mieszkańców naszego wschodniego pogranicza. PRZYPISY 4 F.Znaniecki, Współczesne narody, PWN, Warszawa 1990, s. 185-192 Badania trzech gmin wschodniego pogranicza w pobliży granicy z Litwa, Ukraina i Białorusią prowadziły w 1992 roku; dr I. Bukraba-Rylska, „Rocznik Lubuski". Polacy - Niemcy: Ideo dobrego sąsiedztwa, pod dr B.Fedyszak-Radziejowska oraz mgr D.Budyta. Zarówno badana wieś. jak red. K.Bartkiewicza, nr 18, Zielona Góra, 1993. Rocznik w całości i nazwa gminy znane są Redakcji „Kontekstów", przyjęto formułę okreś­ poświęcony jest konferencji naukowej zorganizowanej przez Lubuskie lania badanej wsi i gminy symbolem „C". Towarzystwo Naukowe i Instytut Historii WSP w Zielonej Górze. Por. szczególnie; A.Czarkowski, Pogranicze polsko-niemieckie jako region Badania na terenie województwa zielonogórskiego i gorzowskiego peryferyjny a procesy zderzenia kultur. (cztery gminy wiejskie) w 1994 roku prowadził interdyscyplinarny zespół " В Wilska-Duszyńska. „My" i „ONI" - młodzież, wobec etnicznie ekonomistów, demografów, socjologów, ekspertów ds. rolnictwa, handlu obcych, [w:] Tolerancja i uprzedzenia młodzieży. Raport z. badan. IFiS PAN i marketingu. Wyniki zawiera książka pod red. M. Kłodzińskiego i A. Warszawa 1993 Jak wynika z badań B. Wilskiej-Duszyńskiej niechęć do Rosnera Przeobrażenia spoleczno-ekonomiczne obszarów wiejskich po­ Niemców i Ukraińców jest wśród polskiej młodzieży stosunkowo wysoka, granicza zachodniego, wyd. IRWiR PAN i Centrum Naukowo-Wdrożeniolecz w ostatnich latach nieco spadła. we SGGW, Warszawa 1996 A.Rosner, Obraz. Polaków i Niemców w oczach dzieci ze szkolna terenie Informacje o historii badanej gminy oraz historii stosunków polskogminy i miasta Myślibórz, „Wieś i Rolnictwo", nr 2, 1993 -ukraińskich na tym terenie pochodzą zarówno z książki St. Krycińskiego, Pogórze Przemyskie. Słownik krajoznawcz.o-historyczny. Oficyna Wydaw­ " Dorośli respondenci bardziej krytycznie niż młodzież oceniają P°' " nicza „Rewasz", Warszawa 1992 , jak i z rozmów przeprowadzonych ków. Z mieszkańcami badanej wsi. 1 1 2 3 1 a 176 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6c7dc1c359bccd7cd0f3fcfd067ce45.pdf 46d0ae17c120b24260022a1830fff03f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4124 Title A name given to the resource Wspólczesna rzeźba zwana ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.199-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNA RZEŹBA ZWANA LUDOWĄ Kończy się d a w n a r z e ź b a , c o r a z r z a d z i e j w i e j s c y wstawiają ś w i ę t e f i g u r y do opustoszałych świątkarze kapliczek — a cześnie j e s t o ś m y ś w i a d k a m i z d u m i e w a j ą c e g o rozwoju nej t w ó r c z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j . I n n a t o j u ż r z e ź b a , c o r a z jedno­ r z a n o s c h e m a t z a k o r z e n i o n y j u ż w t r a d y c j i , o k r e ś l a n o w i ę c siebie poprzez k u l t u r ę interpretacji był w a r i a n t p o d s t a w o w e g o s c h e m a t u . U p o d o b a n i a este- dalsza tyozne ś r o d o w i s k a oraz t r w a ł e , n i e m a l ż e niezmienne zasady war­ dawnej, t r a d y c y j n e j , n i e d l a w s i , l e c z d l a m i e j s k i e g o p r z e z n a c z o n a sztatowe odbiorcy. C z y j e s z c z e „ l u d o w a " ? C z y w o l n o n a m a r t y s t y c z n a j e d n o s t k i w y r a ż a ł a się przede w s z y s t k i m w wobec nowego zjawiska s t o s o w a ć u t a r t e n a z w y i k r y t e r i a o c e n y ? Nie z a m i e r z a m t u wchodzić w rozważania, war­ iant od wzoru, grupy. Granicą twórczej współczes­ kich co j e s t jeszcze, a co już nie j e s t l u d o w e . O k r e ś l e n i a ż y j ą d ł u ż e j n i ż t r e ś c i , które ograniczały zmianach polo i n d y w i d u a l n e g o wprowadzonych w manewru. s c h e m a t , ale nie Inwencja niewiel­ naruszają­ cych jego istoty. S t y l osobisty twórczości p o d p o r z ą d k o w a n y stylowi ulegają z m i a n i e . P r z y j m u j ę w i ę c s z e r o k ą w y k ł a d n i ę t e g o p o j ę c i a , ośrodka, Istnienie był regionu. sztuki wspólnej i typowej dla konkretnej grupy sądzę b o w i e m , ż e l e p i e j z g r z e s z y ć t o l e r a n c j ą i z a h a c z y ć o z j a w i s ­ regionalnej ko pograniczne, n i ż p o m i n ą ć fakty ta pełniła w kulturze wiejskiej. Sztuka „ s t o s o w a n a " , a więc strój, proszę w i ę c r o z u m i e ć w t y m przypadku jako zbitkę nowe i ważne. „Ludowość" kryteriów, wiązało zdobnictwo, się b e z p o ś r e d n i o architektura czy z funkcjami, rękodzieło — które sztuka charakteryzowały .jako p o j ę c i e w y j ś c i o w e d o c h a r a k t e r y s t y k i r ó ż n y c h g r u p i p r z e ­ g r u p ę , wydzielały ją spośród innych grup, a zarazem konsolidowa­ jawów r z e ź b y ły. współczesnej. Nim jednak p r z e j d ę do c h a r a k t e r y s t y k i , o h o i a ł b y m uwagę na s p o c y f i k ę t w ó r o z o ś c i r z e ź b i a r s k i e j zwrócić wśród innych dzin s z t u k i l u d o w e j o r a z n a r ó ż n i c e , k t ó r e i s t n i e j ą m i ę d z y a współczesną r z e ź b ą dzie­ dawną Trwałość podstawowych warstwę kulturą informacyjną. Mówiła o zamożności domu, pokaźną gospodar­ ności i s p r a w n o ś c i gospodyni, o prestiżu. Strój w s k a z y w a ł na stan, hierarchię społeczną, wyróżniał panny, ludową. i silna więź z schematów g r u p y p r z y c z y n i ł y s i ę d o t e g o , ż e s z t u k a n i o s ł a ze s o b ą mężatki ozy w d o w y , ka­ w a l e r ó w i r e k r u t ó w . N a w e t z d o b n i c t w o czy haft m o g ł y pełnić po­ dobną Rzeźba a inne dziedziny sztuki ludowej rolę. Specyficzny „ k a n o n " l u d o w y w y n i k a ł więc nie t y l k o z cha­ W świadomości nowi b e z p o ś r e d n i e potocznej współczesna przedłużenie ceoh z e w n ę t r z n y c h , t a k i c h , j a k sztuki sztuka ludowa dawnej. sta­ Podobieństwo ornament, kształt, temat — su­ r a k t e r u twórczego procesu i przekazu turowych potrzeb geruje o i ą g ł o ś ć t r a d y c j i . O i l e j e d n a k w r z e m i o ś l e , m i m o w s z e l k i c h wet stępowania ciągłość ta wciąż jest wartością naczelną, w rzeźbie s t a j e s i ę c o r a z m n i e j w y c z u w a l n a . W i ą ż e s i ę t o z i n n ą strukturą procesu t w ó r c z e g o , z które w y s t ę p o w a ł y i w y s t ę p u j ą biarzem, p o m i ę d z y w z o r e m a innym charakterem pomiędzy jego rękodzieła n i e b u d z i n a rzeź­ „ludowość" o g ó l naszej w ą t p l i w o ś c i , t o p r z y jednoznacznej definicji. nych W rzeźbie wymykała tych samych determinowały spoistość presti­ s p r z y j a ł y , a na­ stylistyczną, trwałość I n n a b y ł a sytuacja r z e ź b y , i n n y charakter jej „ludowości". jakby ornamentalnych. poza tradycją miejscową, danej społeczności d o ś w i a d c z e n i o m poza wspólnym w a r s z t a t o w y m , nie nych wspólnych cechach l o k a l n y c h (zwłaszcza o ś r o d k ó w kultu), ze ś w i a d o m y c h d ą ż e ń d o k s z t a ł t o w a n i a odręb­ nie w y n i k a ł y one nego s t y l u lokalnego. W y n i k a to m i ę d z y i n n y m i z tego, że r z e ź b a nie p e ł n i ł a f u n k c j i p r e s t i ż o w y c h , nie m u s i a ł a w y o d r ę b n i a ć gurki o c e c h a c h i n d y w i d u a l n y c h , j a k wiejskiej, parafii, regionu. Nie konsolidowała swą formą rzemieślnicze, wią­ ż ą c s i ę ze s t y l e m r e g i o n a l n y m , a j e ś l i n a w e t m o ż n a m ó w i ć o p e w ­ ramach „ l u d o w o ś c i " l o k o w a n o b o w i e m z a r ó w n o p r y m i t y w n e f i ­ też i prac» wy­ kolorystycz­ motywów form, i z kul­ ale informacyjne, zestawień czy charakterystycznych Powstawała dla pojęcie t o n a s t r ę c z a w i e l e k ł o p o t ó w . R z e ź b a b o w i e m się i w y m y k a p r ó b o m a interpretacją. D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a f a k t , iż podczas g d y wręcz związków, środowiskiem umiejętności, Funkcje ż o w e i p a t r i o t y c z n e p e ł n i o n e przez s z t u k ę l u d o w ą zmian w kulturze, społeczności. grupy społecz­ zaslugująco r a c z e j n a m i a n o s z t u k i p r o w i n c j o n a l n e j . Z a „ludowe" ności, i n a w e t t a m , gdzio ż y w i o ł polski k o n k u r o w a ł z niemieckim uważa się z a r ó w n o ekspresji, c z y u k r a i ń s k i m , i s t o t n e b y ł y r ó ż n i c e r e l i g i i i r y t u a ł u , a n i e spe­ dzieła w y j ą t k o w e rzec m o ż n a — j e d n o r a z o w e , wszechnie n a określonym i w typowe swej f o r m i e , figury występujące po­ obszarze. Nio dziwnego, ż e s p ó r o k r y t e r i a r o z g o r z a ł w sztuce l u d o w e j rzeźbiarskiej. Kłopotów t a k i c h nie n a s t r ę c z a ani haft, ani w y c i n a n k a , strój, malarstwo n a szkle czy plastyka obrzędowa. umiejscowiona w Ich „ludowość" środowisku, czasie i przestrzeni. „ L u d o w e " d a j e s i ę w t y c h d z i e d z i n a c h o k r e ś l i ć przez z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a i s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a miejsca i o k r e s u h i s t o r y c z n e g o . L u d o w y iłżecka o e r a m i k a , k u r p i o w s k a czy góralska 7 Ludow o b y ł o g a r n c a r s t w o Ł ą ż k a , K a r t u z c z y B o l i m o w a , gdzie c o c h y l o k a l n e o d g r y w a ł y m n i e j s z ą stwie, o l u d o w o ś c i przesądzała rolę, jak np. technika, spinka. a w „naturalny" Funk­ wskazywała na p o b o ż n o ś ć g o s p o d a r z y czy z a m o ż n o ś ć d o m u , d z i a ł o się to nie za sprawą by szoEOgólnej W nie formy Nawet wtedy, gdy (stylu), a przez zwielokrotnienie licz­ p r z e d m i o t ó w k u l t u , przez ich s t r o j n o ś ć czy w i d o m ą materialną, przez f u n d a c j ę krzyża czy rzeźbie dominowała funkcja cechy forjnalne, otaczano k u l t e m kultowa. W a ż n o więc lecz w y s t ę p o w a n i e i z obecnością wartość kapliczki. postaci świętych, których były które wiązano określone na­ dzieje. tam, kowal­ Funkcje kultowe (często również magiczne) w z o r e m b y ł y f o r m y przechowano przez t r a d y c j ę sprawiały, (np. w że obrzędo­ (a więc wym i sposobem wykonania.) cha­ i s p o t y k a n e w p r z y d r o ż n y c h k a p l i c z k a c h . R z e ź b y te, a t a k ż e słu­ rakter z d o b n i c t w a . Wymogi k u rzeźby rolę drugorzędną. po­ danego był więc łowicki pasiak, wycinanka zgodny z t w o r z y w e m , n a r z ę d z i o m rogionalno-ludowej f o r m y dzieł sztuki kultowej. cje p r e s t i ż o w e , i n f o r m a o y j n o c z y e s t o t y o z n o o d g r y w a ł y w p r z y p a d ­ przede w s z y s t k i m n a p r z y k ł a d z i e t w ó r c z o ś c i wydaje s i ę n i e p o d w a ż a l n a , cyficznej, pieczywie) a w religijnej rzeźbie — figury kościelne ż ą c e n i e r a z za i c h w z ó r d o w o c y j n e o b r a z k i , p o z b a w i o n e b y ł y zna­ warsztatu, utrwalone w przekazu u m i e j ę t n o ś c i , dyscyplinowały maty o b o w i ą z u j ą c e danej w procesie bezpośredniego rzemiosło. Wzory, społeczności ograniczały inwencji j e d n o s t k i , n a w e t n a j b a r d z i e j u t a l e n t o w a n e j . T e sche­ swobodę właśnie m i o n regionalnej deklinacji. r o w a ł się na rzeźby na świątkarz wzo­ figurze z miejscowej kapliczki, nie s t y l i z o w a ł swej jakąś miejscową się w preferencji o k r e ś l o n e j Nawot wtedy, modłę. gdy Cechy lokalne przejawiały t e m a t y k i , t y p ó w r o z w i ą z a ń , ale nie wzorce, p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e , i n t e g r o w a ł y g r u p ę i s t a n o w i ­ o d r ę b n e g o stylu. Jest to z r o z u m i a ł o . W y c i n a n k i czy stroje m o g ł y ły p r z e j a w j e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j . być wytwarzająo typowy produkt Haftując, zdobiąc izbę rzemieślniczego ośrodka, czy powta­ łowickie czy kurpiowskie, ale nie mogło być łowickie czy kurpiowskie w y o b r a ż e n i e B o g a i ś w i ę t y c h ! 199 �O ile w i ę c w hafcie, t k a n i n i e czy w y c i n a n c e w z o r e m b y ł a i n ­ na w y c i n a n k a ozy t k a n i n a , t o w r z e ź b i e p u n k t e m odniesienia b y ­ ła figura kościelna, schemat ikonograficzny. Skoro w rzeźbie — zwłaszcza dalej mowa, pojawiała wień, wynikała ona nie tyle cje drewnianej, bo o niej się transpozycja kościelnych z upodobań będzie przedsta­ estot5rcznyeh regionu, co z o d m i e n n e j ś w i a d o m o ś c i r e l i g i j n e j , z c h a r a k t e r u w i a r y , kazywanej pamięciowo, zapamiętanej m ę k i , legend i przypowieści. w Wiary, postaci jak „ucho igielne". K o m i k s o w y charakter potrzeba wewnętrznej b y ć p r z y t y m zrealizowana w ekspresji. sposób silniej P o t r z e b a to bardziej osobisty n i ż w r z e m i o ś l e , j a k o ż o w r z e ź b i e d e f o r m a c j a i e k s p r e s j a b y ł y uzna­ n y m i ś r o d k a m i w y r a z u , a o świętości przedstawienia tematyka. scen tradycji (zezwalając oczywiścio na innowacje nadzieja, przekazu emocjonalne, mogła głównie obrazów traktowanej rzeźbiarskiej prze­ w i a r y biednyoh i u c i ś n i o n y c h , a nie t y c h , k t ó r y m przyjdzie przejść przez Trzeba też podkreślić, że w twórczości n i ż w i n n y c h d z i e d z i n a c h l u d o w e j s z t u k i w y s t ę p o w a ł y motywa. Hafciarkę „sprawdzano" decydowała wiernością wobec z g o d n o z ogólnym k i e r u n k i e m u p o d o b a ń ) , a l e r z e ź b i a r z m i a ł z n a c z n i e w i ę k s z o pra­ wo religij­ do i n d y w i d u a l n y c h r o z w i ą z a ń . W rzeźbie wyższy był również stopień s e m a n t y z a o j i prze­ n y c h treści spłycał je, odbierał i m aspekt m i s t y c z n y i filozoficz­ k a z u o r a z n a w a r s t w i e n i a r ó ż n y c h s k o j a r z e ń e m o c j o n a l n y c h , ist­ ny. nienie w k u l t u r z e ludowej jedynie r z e ź b y o tematyco „Ludowość" wiejskiej w i a r y miała i inny, niż „ludowość" polegająca nego, n a charakter szerszy stylu. schemacie (mowa t u oczywiście wo-magicznej Transpozycja na więc na formie wyrazu artystycz­ kościelnych ludowej wzorów — gdy kapliczki czy nie była oparta świątka — wynikała z psychofizycznych możliwości świątkarza. Hafciarka czy toż garn­ przez nie, czy zabawce) symboliczne Pieta, dramatyczne powodowało, tematy — archetypy Upadek religijnej t y l k o o r z e ź b i e w y r a ż a j ą c e j , a. n i e obrzędo- pod ż e p r z e k a z y w a n o po­ takie, j a k Ukrzyżowa­ k r z y ż e m c z y F r a s o b l i w y — n a j b a i dziej a n i e k i e d y i osobiste treści: mękę, b ó l p o stracie ze z r o z u m i e n i e m w z o r u , k t ó r y interpre­ d z i e c k a , l i t o ś ć , k r z y w d ę , p r z e ś l a d o w a n i e , w i a r ę , n a d z i o j ę , ufność t o w a l i , ale r z e ź b i a r z s t a w a ł n i e t y l k o p r z e d z a d a n i e m technicz­ i carz n i e m i e l i k ł o p o t u gorycz. n y m ; m u s i a ł o n z r o z u m i e ć t e m a t , d o t r z e ć do jego w a r s t w y s y m ­ Dawna a współczesna b o l i c z n e j , p r z e ż y ć t e n t e m a t , c z y g o t y l k o p r z e k a z a ć z g o d n i e ze swoją nych wyobraźnią religijną, ze s w o j ą interpretacją ewangelicz­ treści. w i n n y c h dziedzinach w dyspozycjach zniodołężniały, sztuki ludowej, wynikały fizycznych. Inne miał przecież chwytający pomyślenia też z różnicy człowiek za kozik czy d ł u t o r ę k ą stary, nionawykłą do precyzyjnej pracy, a inne m ł o d y , sprawny, dobrze władają­ ludowa R z e ź b a , b a r d z i e j z w i ą z a n a z o s o b o w o ś c i ą t w ó r c y n i ż z tra­ dycją Ogromne różnice w interpretacji w z o r u , nie do rzefba r e g i o n u , z m i e n i a ł a s i ę s z y b c i e j n i ż i n n e d z i e d z i n y sztuki ludowej, wcześnioj estetycznej reagując twórców i na przemiany w świadomości odbiorców. W r z e m i o s ł a c h a n a w e t w z d o b n i c t w i e , p r o o e s o w i dezintegra­ cji dawnej kultury wanie dawnych w i e j s k i e j t o w a r z y s z y ł o p r z e d ł u ż o n e występo­ wzorów i nawyków e s t e t y c z n y c h . Nosicielami który i c h b y l i p r z e d e w s z y s t k i m l u d z i e s t a r s i . K o n f l i k t w upodobaniach w y k o n a ł w s w y m ż y c i u j e d n ą c z y k i l k a r z e ź b , a inne w i e j s k i rze­ m i ę d z y d a w n ą a n o w ą m o d ą w i ó d ł n i e t y l e d o p r z e m i a n w zdob­ mieślnik, nictwie, cy siekierą, znający t a j n i k i o b r ó b k i drewna. Inne amator, zawodowo trudniący się renowacją dawnych rzeźb co do o d r z u o e n i a d a w n e g o s t r o j u c z y h a f t u — n a rzecz i tworzeniem nowyoh. Różnorodności rozwiązań rzeźbiarskich sprzyjał brak sztyw­ n y c h zasad w a r s z t a t o w y c h , b r a k b e z p o ś r e d n i e g o p r z e k a z u u m i e ­ jętności z pokolenia w pokolenie. Przekaz taki istniał szych ośrodkach produkcji kultowej i w rodach w więk­ rzeźbiarskich, ale w i e l u ś w i ą t k a r z y d o c h o d z i ł o s a m o d z i e l n i e do w ł a ś c i w e g o sobie sposobu wypowiedzi. K a ż d y z nich zaczynał j a k b y od nowa, traktując wzór jako punkt wyjścia. Hafciarka czy kowal byli w stanie skopiować prace m i s t r z ó w starszego p o k o l e n i a , a w k a ż d y m razie wiedzieli, że j e s t t o w z a s i ę g u i c h m o ż l i w o ś c i , ale r z e ź b i a r z , z w ł a s z c z a morodny, nie dysponujący dużymi umiejętnościami sa­ obróbki drewna, możliwości takie m i a ł ograniczone. Mógł zbliżyć się do prostej, wyrazistej figury w w i e j s k i e j k a p l i c z c e , ale j u ż nie kościelnego w z o r u , nie do przedstawienia do z oleodruku czy bar­ dziej s k o m p l i k o w a n e j d e w o c y j n e j g r a f i k i . A skoro w z o r u nie m ó g ł p o w t ó r z y ć — m u s i a ł go interpretować. T r u d n o ś ć z b l i ż e n i a się do wzorca p o w o d o w a ł a , że ś w i ą t k a r z •— z k o n i e c z n o ś c i — u p r a s z c z a ł p r z e d s t a w i o n e b y ć zrozumianym, podkreślał a t r y b u t y , po je r o z p o z n a ć . B r a k u m i e j ę t n o ś c i postacie, których warsztatowych, a chcąc można było pozwalających na p o p r a w n ą i realistyczną interpretację ikonograficznego wzor­ ca, s p r a w i a ł , ż e r z e ź b i a r z m u s i a ł p o s ł u g i w a ć się i n n y m i wyrazu, przede w s z y s t k i m ekspresją. środkami Deformacja w rzeźbie lu­ dowej w y n i k a ł a więc nie tyle z przeżycia t e m a t u i mistycznego n a p i ę c i a , co z p o t r z e b y p o d k r e ś l e n i a t y c h cech p o s t a c i i s y t u a c j i , k t ó r y c h świątkarz nie u m i a ł w y r a z i ć w realistycznej konwencji. Deformacja b y ł a sposobem w y r a z u treści, k t ó r e artysta nujący ś r o d k a m i realistycznego charakterystykę Różny skich i aniżeli 200 dyspo­ poprzez psychologiczną. silniej lokahio ważył na tradycje. „odmieńców", produkoja warsztatów sprawności wypowiadał stopień sprawności warsztatowej pretacji tematu twórczość warsztatu (np. figurki różnicach i możliwości rozwiązań Jednocześnie rzeźbiących o wysokim istniała z wewnętrznej standardzie M a t k i Boskiej Skępskiej). inter­ rzeźbiar­ przecież potrzeby, rzemieślniczej 1 1 �II. I . M a r i a n B r u d e k , B o g o r i a , w o j . t a r n o b r z e s k i e . Matka Boska z Dzieciątkiem (fragm.), drewno polichrom., w y s . 22 c m . 1969 r II. 2. J ó z e f P i ł a t , D ę b s k a W o l a , g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . Kapela anielska, d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 25 c m . O k . 1 9 6 1 r. II. 3. W i n c e n t y K r a j e w s k i , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e . Pieta, d r e w n o , w y s . 5 2 c m . 1 9 6 6 r . I I . 4 . W . K r a j e w s k i . Pasja (fragm. o ł t a r z a ) , d r e w n o , w y s . C h r y s t u s a 49 c m . 1964 r . 201 �n o w y c h , m i e j s k i c h w z o r c ó w . A l e d a w n e w z o r y t r w a ł y siłą w pamięci starszego pokolenia, inercji w y k o n y w a n e -— p o o z ą t k o w o z n a w y k u , dla coraz rzadszych o d b i o r c ó w wiejskich, później na skutek zainteresowania publiczności miejskiej — dla obraźni twórców. tazji — muzeów, na k o n k u r s y , dla Cepelii i t d . w ujęciu Rzeźba O c z e k u j e s i ę o d n i c h n o w y c h r o z w i ą z a ń , fan­ tematu nietradycyjnego. współczesna śoią ż y w ą , k o n t a k t u j ą c ą jest więa w z nowymi dużym stopniu bodźcami i twórczo- doświadczeniami r z e ź b i a r z y . W i ę k s z o ś ć z n i c h c h o d z i ł a d o s z k ó ł , o g l ą d a ł a telewi­ dawnych form, które zję, ilustracje, c h o ć w y k o n y w a n e na wsi, nie p e ł n i ą j u ż d a w n y c h f u n k c j i . Auto­ m a s z e s z t u k i l u d o w e j . Z a c i e r a s i ę w i ę c c o r a z b a r d z i e j r ó ż n i c a po twór­ między Nastąpiła więe a u t o n o m i z a c j a nomizacja widoczna jest i w t y m , że t a d a w n a (w formie) czość istnieje, a czasom i p r z e k s z t a ł c a się poza ż y w y m przemian w upodobaniach, j a k b y głucha na czasu. D o p o m a g a j ą cza w tym dają od w y r o b ó w wszelkie podszepty konkursy, polityka komisje etnograficzne w rękodzieła spółdzielniach nurtem nagród, a zwłasz­ „Cepelii", które zgodności z dawnymi żą­ świadomością kształconych Obok świątków, które wyraźnie wywodzą obszar w s p ó l n y c h wanie wielu a m a t o r ó w na­ wiązują do d a w n y c h tradyoji, m a m y t u do czynienia z twórczo­ ścią ż y w ą , odzwierciedlającą w s t o p n i u w y ż s z y m , n i ż inne dzie­ dziny sztuki ludowej, m e n t a l n o ś ć t w ó r c y . Widoczne jest to szcza w t e m a t y c z n y o h p r a c a c h k o n k u r s o w y c h , u j a w n i e n i u się które zwła­ sprzyjają twórców z miast a nie wy­ i miasteozek. Wi penetracji. konwencją Sprzyja temu zaintereso­ ludowo-cepeliowskiej rzeźby. m i e j s c a , które zajmuje w kulturze. D a w n i e j r z e ź b a o b s ł u g i w a ł a s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , b y ł a więc z w i ą z a n a b e z p o ś r e d n i o i g ł ę b o k o z l u d o w ą k u l t u r ą , z potrzebami kultowymi i estetycznymi. P o w s t a w a ł a ona w o t o o z e n i u , gdzie i s t n i a ł a r z e ź b a o a n a l o g i c z n y m s c h e m a c i e . A l e d z i s i e j s z a rzeźba o b c a j e s t u p o d o b a n i o m i w z o r o m i s t n i e j ą c y m w ś r o d o w i s k u ma­ cierzystym, t o t e ż nie wszystkim z myślą wyobraźni. wiejskich w y s t a w y i kier­ N o t u j e m y w i ę c w a ż n ą r ó ż n i c ę m i ę d z y d a w n ą a współozesną skompli­ się l u b estetyczną plastycznie a m a t o r ó w rzeźbą,-różnic; W p r z y p a d k u r z e ź b y sytuacja jest j e d n a k bardziej cepeliowskich sklepów, d o c z n e j e s t t o r ó w n i e ż w i o h t w ó r c z o ś c i . P o s z e r z a s i ę o b s z a r gra niczny, schematami stylistycznymi. kowana. witryny funkcjonuje w n i m , p r o d u k o w a n a przede o mieście, o w y k s z t a ł c o n y m o d b i o r o y . Jeśli w i ę c n a w i ą z u j e ś w i a d o m i e d o w z o r ó w l u d o w y c h , t o s ą t o wzory Porównując tkaninę — mamy dawną do i współczesną czynienia z wycinankę, przedmiotem garnek a na pewno bardzo p o d o b n y m . R z e ź b a jednak odbiega od nych wzorów zarówno w kręgu podejmowanej ozy zrozumiałe, jako że w jest znacznie w i ę k s z a niż w oczekuje się, by tematyki, jak 202 dawne Dawniej produkowano z myślą o wiejskim wykach estetycznych i kulturowych, o rzeźbie swoboda twórczości wzorcu sztuki ludowej, którego a k t ó r y przechowuje miasto: oddziaływania. o d b i o r c y , o jego na­ t e r a z w i e ś r z e ź b i z myślą jednak „Cepelia", nie muzea. ma j u ż n a wsi, Nie s ą s i a d czy nie o p i n i a ś r o d o w i s k a — a l e k o m i s j a e t n o g r a f i c z n a l u b j u r y konkur­ schematy — przeciwnie — s u d e c y d u j e , c o j e s t , a co n i e j e s t „ l u d o w e " . W i e l u t z w . ludowych innych dziedzinach. Od r z e ź b y powtarzała sens w i ę k s z o ś c i k o n k u r s ó w książkowe. Z m i e n i ł się d o k ł a d n i e o 180 s t o p n i k i e r u n e k daw­ i w formie wyrazu artystyoznego. Jest to „cepeliowskie", muzealne, identycznym, polega właśnie na dopingu dla wy­ twórców świadomie rzeźbi „pod miasto". Słyszałem dziesiątki �I I . 5. S t a n i s ł a w F a l t y n , S z c z a w a , g m . K a m i e n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Św. Michał Archanioł, w y s . 4 0 c m . 1 9 7 5 r . I I . 6. S z c z e p a n M u c h a , Szale, g m . K l o n o w a , w o j . s i e r a d z k i e . Oskar Kolberg, w y s . 4 9 c m . 1 9 7 4 r . I I . 7. S t a n i s ł a w H o ł d a , N o w y S ą c z . Chrystus upadający pod krzyżem, d r e w n o , p a k u ł y , w y m . 1 6 x 4 6 c m ( p o s t a c i ) . 1974 r. narzekań, że t y l k o t a k i e r z e ź b y m a j ą z b y t , ż o c h c i e l i b y inaczej — z historią narodu, z tradycją ale w t e d y k o m i s j a o d r z u c a i m jest spontaniczna Zmieniły prace. się funkcje p e ł n i o n e przez rzeźbę. Dawniej one przede w s z y s t k i m k u l t o w e , d z i ś s ą e s t e t y c z n e . figury ś w i ę t e j m o d l o n o s i ę , o t a c z a n o do czcią. D z i ś stawia się j ą na półce z k s i ą ż k a m i , w i e s z a n a ś c i a n i e — p o n i e w a ż m a wać były Dawniej d e k o r o ­ wnętrze, j a k a n t y k , j a k stara b r o ń czy porcelana. Niektó­ ny, Przejawom tego reakcja na martyrologię narodu w latach woj­ eksterminację Ojca ludności K o l b e g o , ne. skiego. K i l k u poświęcone Ignacy pamięci w z postawiło własnym zmarłych w Oraczowa wystawił beatyfikację latach sumptem okupacji pomnik w obozach- upamiętniają­ cy Kolbego, c y k l p ł a s k o r z e ź b o tematyce obozowej (Oświęcim i Beł­ wdzięcznym przez s w ą p r o s t o t ę , b a r w n o ś ć , a z w ł a s z c z a n o ś ć ! W społeczeństwie coraz bardziej przyszłości" — r z e ź b a l u d o w a zaspokaja k i , sielskiej n a i w n o ś c i . Daje odczuwającym „szok poety­ też miłośnikom satysfakcjo arty­ styczne. Trudniej m ó w i ć o f u n k c j a c h r z e ź b i e n i a d l a t w ó r c ó w , s ą one inne w środowiskach rzeźbiarskiej pro- dukoji, i n n e u o s ó b t w o r z ą c y c h z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y i t d . D o znanych w p r z e s z ł o ś c i f u n k c j i , takich, jak kathartyozna zaoja w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y w y p o w i e d z i ) , Szok, j a k i m b y ł o z a b ó j s t w o ego, n i e m a l w s z c z e g ó ł a c h w i d o c z n e w sprawił, że kilku z nich czasu wolnego, r z e ź b i e n i e j a k o awans Ojca prezydenta Kennedy'- telewizyjnych relacjach, (znam 7 przypadków) wyrzeźbiło prezydenta, a Skrętowicz swoją por­ kompozy- przywiózł z W o r o w a (w Szczecińskiem) do War­ szawy, b y j ą złożyć — jako kondolencję — w Ambasadzie nów Sta­ Zjednoczonych. (roali- niej w i ą ż ą c a s i ę t y l k o z r o l i g i ą ) i k u l t u r o w a ( r z e ź b i e n i e j a k o s p o ­ itd). Z m n i e j s z a s i ę n a t o m i a s t oję specjalnie Setki — a chyba komercyjna, komemo- ratywna, k o m p e n s a c y j n a — d o s z ł y t a k i e , j a k d y d a k t y c z n a ( d a w ­ sób s p ę d z a n i a temat R z e ź b i a r z e r e a g u j ą n a zdarzenia, k t ó r e p o r u s z y ł y silnie i c h wyobraźnię. tret zamordowanego bowiem z r ó ż n i c o w a n e , podjęło żec) s t w o r z y ł Z y g m u n t S k r ę t o w i c z i t d . n a i w ­ potrzeby prostej rzeźbiarz}' Pol­ pomniki Polski, r o d z i n n e j w s i , p r z e s z ł o ś c i ; d l a w i e l u j e s t j u ż t y l k o kowo t a n i m ( d o n i e d a w n a ) , ł a d n y m p r z e d m i o t e m a r t y s t y c z n y m , kilkudziesięciu Polsce, 1000-locie P a ń s t w a rym o d b i o r c o m r z e ź b a l u d o w a w i ą ż e s i ę e m o c j o n a l n i e z p o j ę o i e m stosun­ Millenium, żydowskiej takie rocznice, j a k rzeźbiarzy Kamiński ludowej kultury. w a ł o , j a k i e noszono zdecydowanio potrzeba wypowie­ cha­ tysiąoe rzeźb powstaje po to, aby stroje, jakie b y ł y obrzędy, obyczaje. M o m e n t d y d a k t y k i łączy się z d u m ą chłopską. W i e ś z wolna społeczny dzi t r e ś c i r e l i g i j n y c h . W i ą ż e s i ę t o n i e t y l k o z o z m i a n a m i w nawet p o k a z a ć wspólozesnym, zwłaszcza młodzieży, j a k to dawniej by­ przestaje my się w s t y d z i ć swej p r z e s z ł o ś c i , b i e d y . Z n a m i e n n e , żo for­ w y r a z u tego b y w a j ą z a c z e r p n i ę t e ze w s p ó ł c z e s n j ' c h wzorów rakterze r e l i g i j n o ś c i w s i , a l e p r z e d e w s z y s t k i m — z i n n ą r o l ą w s p ó ł ­ kulturowych. czesnej r z e ź b y , ze z m i a n ą j e j f u n k c j i artystyczną, o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h legendy śląskie i o f i a r o w a ć te obrazy tysią­ ze z d e c y d o w a n y m r o z s z e r z e n i e m k r ę g u p o d e j m o w a n e j t e m a t y k i . cowi szkół, aby młodzież z a p o z n a ł a się z k u l t u r ą l u d o w ą i historią z sakralnej n a Nie s p o s ó b p o m i n ą ć t u w a ż n e g o f a k t u . W rzeźbie ludowej ujawnia s i ę , i t o s t o s u n k o w o s i l n i e , p o o z u c i e e m o c j o n a l n e j więzi Śląska. siąclecie Maria Lenczewska postanowiła namalować J u l i a n B r z o z o w s k i ze S r o m o w a p o d Ł o w i o z a m postanowił wyrzeźbić pochód historyozny, tysiąc na Ty­ wszystkie 203 �Dwa rodzaje wojska, k r ó l ó w , w y b i t n e postacie n a u k i i sztuki, l u d n o ś ć typy osobowości twórców w i e j s k ą w s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . W y k o n a ł b l i s k o 300 — " w znacz­ nej c z ę ś c i r u c h o m y c h f i g u r , k t ó r e u m i e ś c i ł n a t a ś m i e rowej. Po latach pracy i zainwestowaniu stukilkudziesięoiu ty­ sięcy złotych w y b u d o w a ł solidny, ł a d n y budynek „ M u z e u m ro- dzinnogo" się w Sromowie, z jego r u c h o m y m i ją łowicką, gdzie zwiodzająoy może zapoznać „ s z o p k a m i " — pochodem tysiąclecia, humorystycznie potraktowanym procos- weselem, giem P o k o j u " itd., a t a k ż e z d a w n y m i r z e ź b a m i wuja, ludową sztuką matki patrywane dwóch „czystą" córki, oczywiście złożone. W toż chęć ufundowania i własnych pomnika, który t w ó r c y j u ż nie b ę d z i e . P r z e d p ó ł w i e k i e m przy­ umiejęt­ zostanie, Brzozowski gdy wystawił­ b y zapewne w ł a s n y m s u m p t e m k a p l i c z k ę czy k r z y ż z nazwiskiem nio tak daw­ no d o S r o m o w a z i n n e j w s i . B r z o z o w s k i z o s t a ł co p r a w d a s o ł t y ­ jest z n a k o m i t y m g o s p o d a r z e m , ale „swoim". Budując wciąż muzeum, które ma nie jest we stanowić do c h w a ł y dla całej w s i , c h c i a ł p o k a z a ć , k i m jest, swoją wsi powód wywindować pozycję. złożona. k o w i e r z e ź b i ą dla z a r o b k u , ale r ó w n i e ż i d l a w ł a s n e j re Bracia nie jest ich i zewnątrz- potrzeba dla których autoekspresji. podsta­ Tworzą nawet o d b i o r c ó w , p o n i e w a ż r z e ź b i e n i e j e s t dla egzystencji, spełnienia filozoficznych siebie, wyra­ czy emocjonalnych, któ. przepełniają. rzeźbie tyle w figuralnej potrzeba sferzo d z i a ł a l n o ś c i autoekspresji manualnej, nie przejawia tyle w się potrzebie religijnym, artystycznym. nostek wyalienowanych z normalnego życia czy to na swej „ i n n o ś c i " , czy k a l e c t w a , c h o r o b y , n i e u m i e j ę t n o ś c i sowania się. B y w a wyższy poziom też, że p r z y c z y n ą przeżywania, wadzić w niesprzyjających Bodźce wystawa a r t y s t y c z n ą , z p o t r z e b ą takiej czy c z a s e m ze świadomością roli, którą się in­ chce wewnętrzne działalności albo na twórczej skutek przysto­ d z i a ł a l n o ś c i jest w r a ż l i w o ś c i — co też może pro­ w a r u n k a c h d o z a k ł ó c e ń r e l a c j i z oto­ konkretyzują się w określonej formie skutek równolegle w y s t ę p u j ą c y c h wyraźnyoh z a m i ł o w a ń ( n p . p r e d y s p o z y c j i d o w y r a ż a n i a s w y c h m y ś l i i odozuć na słowie, piśmie, w r z e ź b i e o z y f o r m a c h p a r a - t e a t r a l n y c h ) albo skutek przypadku, który sprawia, że człowiek konkretyzuje s w o j ą p o t r z e b ę w y p o w i e d z i r z e ź b i ą c , m a l u j ą c czy g ł o s z ą o innym swoją prawdę. R z e ź b y Romana Śledzia, Malinówka, gm. Cyców, woj. chełmskie, drewno polichrom. w y s . 2 1 c m . I I . 9. Pieta, w y s . 22 c m . 204 do rozróżnienie nazwać: wewnątrzsterowną religijnych, filozoficznym, cjonalnym, z satysfakcją odegrać. sprowadzić „ d ł u b a n i a " , co w c h ę c i s t w o r z e n i a w o k ó ł s i e b i e ś w i a t a i n n e g o od w może się codzienności, dawania wyrazu swoim przekonaniom Sus- satysfakcji, dla pozycji w e wsi, dla splendoru, j a k i m jest dla nich i treści W ozy n a g r o d a w k o n k u r s i e . M o t y w k o m e r o y j n y w i ą ż e się z a m b i ­ kompensacji, dadzą parafrazując czeniem. M o t y w a c j a twórczości jest zazwyczaj nej które R e g u ł ą j e s t , ż e b o d ź c e w e w n ę t r z n e d z i a ł a j ą n a j s i l n i e j u jed­ J o s t jeszcze j e d o n p o w ó d . B r z o z o w s c y p r z y s z l i w pełni bodźcom w t e d y , g d y nie z n a j d u j ą fundatora. Dziś buduje muzoum. sem, można widzenia, grup, „ W e w n ą t r z s t e r o w n i " — to rzeźbiarze, wowym patriotyczno-dydaktycz- nyoh będzie to duma z rodzinnych tradycji n o ś c i , ale punktu storowną. żenia Motywacje twórczości bywają tego n i c h f o r m ą roalizaeji swej Łodzi. p a d k u Brzozowskiego, obok o l e m e n t ó w z podstawowych Riesmanowskie, „Wyści­ (pająki, kodry, ozdoby) i obrazami absolwontki L i c e u m Plastycznogo w M o t y w a c j e w i ą ż ą s i ę z r o d z a j e m o s o b o w o ś c i t w ó r c ó w . Roz­ transporte­ 1 9 7 6 r . I I . 8. Chrystus i Matka Boska Bolesna,. �Rzeźbiarze „wewnątrzsterowni" form w y r a z u , t e m a t ó w czej n i e ś w i a d o m i e , czy nie szukają na sposobów wypowiedzi. spontanicznie — własne wizje zewnątrz Budują ra­ formy ich i realizacji. N i e b a r d z o i c h o b c h o d z i , c o i j a k r z e ź b i ą i n n i , formy a d o k w a t n o j d l a swych napięć emocjonalnych, a formy, w k t ó r e j się mogą szukają zarazem wypowiedzieć. Są j a k b y p o z a w z o r a m i i m o d ą , p o "a t y m , c o r o b i ą i n n i , tworząc, p o s ł u g u j ą si^ę p r z e c i e ż a l f a b e t o m k u l t u r y , w k t ó r e j rośli, , , i k o n o m a m i " , które utrwaliła ich pamięć i świadomość. Dostrzoc t o m o ż n a n a p r z y k ł a d z i e N i k i f o r a . , w o b r a z k a c h którego wyraźnie w i d o c z n y j e s t z a s ó b j o g o o b s e r w a c j i i u t r w a l o n y c h w mięci p e j z a ż y , budowli, fragmentów 'IV w s z y s t k i e e l e m e n t y z e w n ę t r z n e j cerkiewnego realności ale wy­ pa­ malarstwa. podporządkowane są w y o b r a ź n i m a l a r z a , s c h e m a t o m w y p r a c o w a n y m przez niego „ Z e w n ą t r z s t e r o w n y c h " jest znacznie w i ę c e j , d o m i n u j ą wszę­ i adekwatnym do jego umiejętności. dzie— i w t w ó r c z o ś c i p r o f e s j o n a l n e j , i w ludowej, i wśród ama­ torów. R z e ź b i ą c z y m a l u j ą , s z u k a j ą c w z o r c a p o z a s o b ą . W y p o w i a ­ dają się p o p r z e z f o r m ę z n a l e z i o n ą p r z e z i n n y c h , w r a m a c h i s t n i e ­ jącego s y s t o m u . ( G d y s y s t e m t e n z a k ł a d a w y n a l a z c z o ś ć , r o b i o n i e czogoś, czogo j o s z c z o n i o b y ł o — r o b i ą t o b e z wahania, na zasa­ dzie ś w i a d o m e g o w y m y ś l a n i a n o w y c h k o m b i n a c j i — c z e g o p r z y ­ kłady ł a t w o d o j r z o ć n a w y s t a w a c h w s p ó ł c z e s n e j Są w ś r ó d nich znakomici artyści, sztuki). i przeciwstawiając we­ wnątrz — z e w n ą t r z s t e r o w n y m , n i e t w i e r d z ę b y n a j m n i e j , ż e j o d n i są „ l e p s i " o d d r u g i c h . S ą j e d n a k „ i n n i " , a w r z e ź b i e l u d o w e j to swoje k o n s e k w e n c j e . R ó ż n i c e p o l e g a j ą n a p i e r w i a s t k u nicznej t w ó r c z o ś c i , na kierunku reakcji. Na ma sponta­ introwertyczności i okstrawertyczności. P r z y p o m i n a j ą c te J u n g o w s k i e k a t e g o r i e p o d z i a ł u , częściowo pokrywająco się z p o j ę c i e m s t e r o w n o ś c i , s t w i e r d z a m t y l k o , ż e ca­ 11 li. 10. Chrystus u słupa, wys. 27 cm. I I . . Zdjęcie z krzyża (fragm.), wys. c a ł . 22 cm. la rzecz d o t y c z y t y p ó w o s o b o w o ś c i , i w o g ó l n y m aspekcie nie prze­ s ą d z a wcale „ n o r m a l n o ś c i " jednych lub drugich. K a ż d y artysta tworzy zresztą z potrzeby wewnętrznej, fakt, że m a l u j e , pisze czy k o m p o n u j e ś w i a d c z y runku sam o wyborze kie­ działania. U l e g a j ą c b o d ź c o m czy i n s p i r a c j o m , j e d n i t w ó r c y bardziej na­ stawieni są na swój „ g ł o s " w e w n ę t r z n y , i n n i na g ł o s y docho­ dzące z oddali. M i m o przenikań wzajemnych i częstego występo­ wania obu skrajnych Wy­ r a ź n i e rysuje się o d r ę b n o ś ć t w ó r c z e j o s o b o w o ś c i t a k j e d n y c h rodzajów inspiracji, w przypadkach jak i drugich. W p e w n y c h okrosach dziejów sztuki — c i „ o d w e w n ą t r z " nie m i o l i w i e l k i c h szans i s t n i e n i a , s t a n o w i l i m a r g i n e s , nie niani przez w s p ó ł c z e s n y c h , alo w d o b i e r o m a n t y z m u , doce­ symboliz­ m u — oni błyszczeli j a k g w i a z d y pierwszej wielkości. W nak to rzeźbio ludowej szczególnie interesujący wydają się j e d ­ g ł ó w n i e ci — „ i n t r o " , c i „ w o w n ą t r z s t e r o w n i " . P o s t a r a m się objaśnić. świadomość Otóż na pewnym niowyszkolonego szczeblu k o m p l i k a c j i odbiorcy sztuki, znacznie jest niższa gdy od ś w i a d o m o ś c i t w ó r c y , a m a t o r , p r z e j m u j ą c w z ó r z z o w n ą t r z , przej­ muje pozór, powiorzchnię, nie widząc ukrytych pod nią m e c h a n i z m ó w działania. Naśladuje, w istocie t y l k o jogo z e w n ę t r z n y nie r o z u m i o j ą c , p o w t a r z a s ł o w a , nio d o s t r z e g a j ą c sensu z d a n i a . Prze­ c i ę t n y dostawca f i g u r e k do „ C e p o l i i " , na k o n k u r s y czy naśladuje inno rzeźby, a n a ś l a d u j ą c — w m i a r ę swoich — s p o s ó b ujęcia, r z o ź b i e n i a , d ą ż y do j a k n a j w i ę k s z e g o stwa. Naśladując rzeźby, które przokraozają jego kiermasze możliwości podobiońmożliwości o d t w o r z e n i a , n i e z d a j e s o b i e c z ę s t o s p r a w y z r ó ż n i c , j a k i o go d z i e ­ lą od brak pierwowzoru—właśnie krytycyzmu — i w na tym polega brak efekcie w y t w a r z a f i g u r k ę , świadomości, której w d z i ę k pologa na n i e p o r a d n o ś c i , na u r o k u nieświadomej cały karyka­ t u r y . G d y jest to złe — m ó w i m y kicz, ohyda. G d y m a jodnak pew­ ne z a l e t y , d o s t r z e g a m y j e j a k o n a i w n o ś ć r z e ź b i a r z a , j a k o odwagę 205 �podjęoia zadania ponad siły. U j m u j e iwna nas n a i w n y wdzięk, na­ N a i w n o ś ć s t a ł a się w naszych czasach k a t e g o r i ą rodzajem samoobrony może być tylko artystycznego wkładu. D z i e ł o w y b i t n e g o p l a s t y k a o s a d z o n e jest m o c n o w e p o c e , p o w s t a ł e w d i a l o g u z o t a c z a j ą c ą g o s z t u k ą , z ist­ poetyka. przed technizacją świata. estotyozną, Ale naiwność w y n i k i e m n i e z d a w a n i a sobie s p r a w y z t r u d u za­ n i e j ą c y m i p r o g r a m a m i a r t y s t y c z n y m i , p o d c z a s g d y d z i e ł o samo­ rodnego a r t y s t y o r y g i n a l n o ś ć s w ą z a w d z i ę c z a w d u ż y m stopniu separacji o d w p ł y w ó w tej k u l t u r y , m o n o l o g o w i , k t ó r y prowadzi dania, p r z e j a w e m n i e u m i e j ę t n o ś c i , ż a ł o s n y m w swej istocie, c h o ć ze s o b ą . A r t y s t a p l a s t y k k o n s e k w e n t n i e s z u k a i w y b i e r a — „sa­ zabawnym zabawny m o r o d n y " t w o r z y t a k , j a k m o ż e , w a ż n a jest dla niego trość, którą jedzący łyżką, jeżdżący na rowe­ chce w y r a z i ć i s t a r a s i ę j e d y n i e o t o , a b y t o n p r z e k a z b y ł zrozumia­ dla widza widowiskiem. szympans n a arenie oyrkowej, rze ozy u k ł a d a j ą c y się do snu w noonej czuję się z a ż o n o w a n y , nie widzę ilekroć powodu, aby rzeczy, rzecz Podobnie jest t e ż słyszę cieszyć koszuli. tego tak zachwyty, ktoś nieświadom pociosznie — w y k o n a ł . wzrusza mnie n a p r a w d ę t w ó r c z a w y o b r a ź n i a , że rodzaju się t y m , iż tę pociesznie— i tylko Przyznam, Ale „ n a i w n o ś ć " — jeśli j ą n a z w a ć — k t ó r a s t a ł a się f o r m ą p o e t y c k ą . Świeżość spoj­ rzenia, t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest j a k b y n a n o w o , o d zera wymyślona i z n i e z r ó w n a n ą i n t u i c j ą doprowadzona do swoistej d o s k o n a ł o ś c i . ły, aby odpowiadał - '• H a s i o r s z u k a jogo wizji. i znajduje, alo H e r ó d o k , Oleksy czy Sobota niczego nie szukali. I c h f o r m a w y r a z u z o s t a ł a i m niejako „dana", była jodyną, którą mogli z r e a l i z o w a ć . I w l a ś n i o n a t y m polega zasadnicza r ó ż n i c a : p l a s t y k w y b i o r ą spośród tysiąca możliwych w a r i a n t ó w , ale s a m o r o d n y t w ó r c a n i c z e g o n i e w y b i o r ą . Jost taki, j a k i m j o s t , i n a t y m p o l e g a a u t e n t y z m j e g o t w ó r c z o ś c i . C z y He­ ródok, g d y b y zechciał, m ó g ł b y rzeźbić inaczej? H e r ó d e k — nie, R ó ż n i c e p o z o r n i e n i e w i e l k i e , ale zasadniczo. T a k i e j a k m i ę d z y p o n i e w a ż f o r m a w y r a z u b y ł a w j e g o p r z y p a d k u t ą j e d y n ą opty­ prostactwem a prostotą, nieudolnym naśladownictwem a odkryw­ m a l n ą , i H e r ó d o k , g d y b y n a w e t s t r a s z n i e c h c i a ł , t o b y n i e m ó g ł wy­ czością. Tak, właśnie odkrywczością, ponieważ w twórczości — r z e ź b i ć p e ł n e j , p l a s t y c z n e j t w a r z y — j a k i n n i r z e ź b i a r z e . A l e już Forma Z a g a j e w s k i m a t e c h n i k ę r z e ź b i e n i a w g l i n i e t a k d o s k o n a l ą , żo stać w y r a z u jest b e z p o ś r e d n i o p o o h o d n ą m o ż l i w o ś c i p s y c h o f i z y c z n y c h go b y b y ł o n a p r ó b ę n a ś l a d o w a n i a n p . p ł a s k o r z e ź b ceramicznych twórcy, który buduje formę „ o d w e w n ą t r z " , z Luoa wróćmy do sedna tyoh rozważań — wewnątrzsterownoj, siebie. Nie chcę delia R o b i ą , t y l k o , że go t o z u p e ł n i e nie zrównywać odkrywczości H e r ó d k a z odkrywczością Hasiora, in­ b o w i o m — g d y go się obserwuje — w r ę c z n y jest p o z i o m ś w i a d o m o ś c i i k o n i e c z n o ś c i ich d z i a ł a ń , i n n a waga wyobraźni. Po co m i a ł b y R z e ź b y B o l e s ł a w a M u s i a ł a , B i e r u t o w i c e , g m . K a r p a c z , w o j . j e l e n i o g ó r s k i e . I I . 1 2 . Modląca krzyżem. O k . 1972 r. 206 się, coś naśladować, i n t o r o s u j o , jest niewolnikiem skoro rzeźbi własnej właśnie w y s . 7 4 c m . O k . 1 9 7 2 r . I I . 13. Pod �II. 14. A n d r z e j S i e k , L i p i n y D o l n e , g m . P o t o k G ó r n y , w o j . z a m o j s k i e . N a p i s n a o d w r o e i u p ł a s k o r z e ź b y z 1 9 7 1 r . M o n s i e l , W o ż u c z y n , g m . K r y n i e c , w o j . z a m o j s k i e . R y s u n e k o ł ó w k i e m , 2 0 x l 5 e m . 1948 r . dlatego, ż e c h c e d a ć w y r a z i d e o m i p o m y s ł o m , k t ó r e g o niają, k t ó r y c h r e a l i z a c j ę u w a ż a za s w ó j ś w i ę t y przepeł­ obowiązek. właśnie na i c h zawsze ś w i a d o m y m b u n t e m, rodnych n i e z a l e ż n o ś ć jest i c h i najwięksi od form twórcy, ale podczas gdy istniejącej u u Niezależ­ nich jest naszych kultury to samo­ artystycznej losem. ale i j e d n y c h , i drugioh ł ą c z y t w ó r c z a p o s t a w a , o d k r y w c z o ś ć w y o b r a ź n i . tego też t w ó r c y t a c y , j a k N i k i f o r c z y z o b c y c h — W ó l f l i , zepchnęła fakt ich na również Ilija B o s i l j , S k u r j e n i c z y Ż i v k o v i c z — f a s c y n u j ą tkwiących p o u s z y w tylu plastyków problemach dwudziestowiecznej sztuki. nikogo „Wewnątrzsterowni". s i ę z n a l e ź l i (z r ó ż n y o h z r e s z t ą p r z y c z y n ) , margines życia społecznego, i m o ż e ten właśnie s t a ł się d o d a t k o w y m b o d ź c e m dla ich twórczości. R z e ź b y Oleksego są s w o i s t ą m o d l i t w ą starego człowieka, którego kalectwo (niomota) i bieda z e p c h n ę ł y na dno ludzkiej egzystencji. p o z y c j ę , poczucie, że jest k i m ś , że uczestniczy w ż y c i u swej p a r a f i i . Dla­ Lesage, potrzeby. Izolacja, w której Rzeźby dały m u Różne są p u n k t y w y j ś c i a , r ó ż n e z a ł o ż e n i a — Edmund własną mądrością, głusi na doświadczenia innych, tworzą­ cy z wewnętrznej n i e z a l e ż n o ś c i od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , o d t e g o , co n i e s i e k u l t u r a . ność t a k ą o h c ą o s i ą g n ą ć 15. s z y ń s k a . T w ó r c y samorodni, spontaniczni, nie n a ś l a d u j ą o y mądrzy Siła i s ł a b o ś ć , w i e l k o ś ć i o g r a n i c z e n i e — p o l e g a j ą w t w ó r c z o ś c i samorodnych m i s t r z ó w II. S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a r z e ź b i t o , co k o c h a n a j b a r d z i e j . rozstrzyga p r o b l e m ó w religijnych, nie o p o w i a d a D o b r e j Nie Nowiny, ale p r z e d s t a w i a u l u b i o n e k o n i e , ś w i n k i , p t a k i . J e s t c o ś n i e z w y k ł e ­ go w tym, że ta mała, dobra, zaharowana kobieta znajdowała czas n a r z e ź b i e n i e , i t o j a k i e ? T a k i e , k t ó r e g o n i k t n i e m ó g ł usza­ Stratyfikacja współczesnej twórczości nować, pochwalić. Nie rzeźbiarskiej służą — „Samorodni" stanowią niewątpliwie odrębną kategorię, dzielającą s i ę n a tle masowej produkcji rzeźbiarskiej — wy­ zwanej ludową. nie rzeźby, które koni, świnek i innych Mucha, podejrzliwy, kategorii wyróżnić można s a m o r o d n ą w i e j s k ą . Zaliczam do niej co m ó g ł w I. e stworzeń. s a m o t n y , s t a w i a swo r z e ź b y na R/eźby — demonologii poczęte — tych twórców, którzy ukształtowali w klimacie w i e j s k i e j k u l t u r y , i t o w z a s a d z i e t r a d y c y j n e j . którzy żyli c z y ż y j ą n a w s i , ale d o d a j m y r z e c z w a ż n ą — jąc się j a k b y n a m a r g i n e s i e ż y c i a w s i , n a marginosie się Ludzi, znajdu­ zachodzą­ cych w niej p r z e m i a n . straży niczego, p r ę d z e j d i a b ł y n i ż l u d z i e , ze świata i m o ż e dlatogo, przez p o d o b i e ń s t w o fun­ k c j i i na n i k i m nie w z o r o w a n y s p o s ó b rzeźbienia — bliższe afry­ k a ń s k i m niż rodzimym. S z c z e g ó l n a , n i e m a l m a n i e r y s t y c z n a w s w y m w y r a z i e eksprosja cechuje r z e ź b y R o m a n a Ś l e d z i a ( i l . 8—11). Z a d z i w i a j ą c a jest siła w y r a z u t y c h r z e ź b , w i a r y g o d n o ś ć cierpień i bólu, k t ó r o przed­ Czasem m o ż n a o n i c h p o w i e d z i e ć , ż e s ą j a k b y p o z a c z a s e m s t a w i a w scenach r e l i g i j n y c h , p o d s u n i ę t y c h m u przez w y o b r a ź n i ę i środowiskiem. N a w i e d z e n i , o d s e p a r o w a n i o d i n n y c h k a l e c t w e m , na podstawio lektury Pisma Świętego. Nie nie m i e s z c z ą c y s i ę w t y c h r z e ź b w naszej sztuce l u d o w e j — normie środowiska, z b y t serio pojmujący wiarę i n a k a z y , k t ó r y c h n i k t n i e p r z e s t r z e g a . C i , co c z u j ą m o c n i e j , nietypowi, d z i w n i . A czemuś jeźdźców, d o m u , r z e ź b y o m a g i c z n 3 j sile w y r a z u , n i e p o d o b n e do W ramach tej rzeźbę święte figury, lecz n i k o m u n i e p o t r z e b n e , p o p r o s t u r z e ź b y : więc: Heródek, Oleksy, Mika, H o ł d a (ił. 7 ) , S o b o t a , M u c h a ( i l . 6) c z y Siek, znajduję analogii dla k l i m a t o b r a z ó w E l Groca w y d a s i ę c h y b a n a j b l i ż s z y —• a l e Ś l e d ź n i g d y E l G r e c a n i e w i d z i a ł . Stanisław Siłą „ s a m o r o d n y c h " jest ich izolacja, p r z e m o ż n a pasja wew­ Szczypawka-Pta- nętrzna, niezależność od jakichkolwiek wzorów. Jedni — jak Horó. 207 �18 I 208 �Interpretacje t e m a t u Ostatniej Wieczerzy: i i . 16. A n d r z e j R a d z i k , Płaskorzeźba, w y m . 5 4 X 8 6 c m . X V I I / X V I 1 I w . ( ? ) ; i l . 1 8 . J ó z e f rzeźba, w y m . 33 X 62 c m . 1 9 7 1 r . ; i l . 19. J a n B i z u ń , R z y k i , g m . A d a m Zegadło, Krzyżka, gm. Suchedniów, G r y b ó w , w o j . n o w o s ą d e c k i e . W y m . 45 X 150 c m ; i l . 17. A n o n i m . Lurka, Bystrzyca Górna, gm. Lutomia, woj. wałbrzyskie. Płasko­ B r z e ź n i c a , w o j . b i e l s k i e . W y m . 4 5 x 8 0 c m . P r z e d 1966 r . ; i l . 2 0 . w o j . k i e l e c k i e . W y m . 2 4 x 4 6 c m . 1965 r . 209 �I I . 2 1 — 2 3 . I n t e r p r e t a c j e t e m a t u Ostatniej Wieczerzy. I I . 21. Józef Sobota, Regut, gm. Celestynów, 1975 r. dek, nie u m i e l i b y i c h n a w e t p o w t ó r z y ć , i n n y m do niczego b y nie p o s ł u ż y ł y , bo i co d a t r a d y c y j n y ś w i ą t e k S z c z y p a w c e , k t ó r a c h c e wyrzeźbić konia czy kaczuszkę, co da osobny świat swyoh n i to ludzi, n i to Czy rzeźba „samorodna" Musze — tworzącemu istniała dawniej ? Oczywiście, są­ Mniejszy b y l b o w i e m dystans m i ę d z y w y o b r a ź n i ą ludzi wiejskiego margi­ niż to ma Jak chimery z stołeczne. Notre-Dame jawią dziękując Kopernikowi Fragm. kapliczki. się postacie za jego o d k r y o i e , t o kosmosu, z n ó w C h o p i n a czy K o c h a n o w s k i e g o o t a c z a r o z w i b r o w a n a m a s a n i t o s t w o r ó w , n i to roślin, z a s t y g ł a w d z i w n y m , p o k r ę t n y m k s z t a ł c i e ( i l . 57). Wyobraź­ demonów. dzę nawet, że b y ł a w ó w c z a s bardziej „ l u d o w a " niż dziś. nesu a społeoznośeią, tazji. woj. miejsce dzisiaj. Dlatego nia k a ż e Zagajewskiemu r o z b u d o w y w a ć t e m a t do wymiaru żonych, fantastycznych kompozycji, t ł u m a c z ą c sens k a ż d e g o R z e ź b y n i k t go mniej nie zło­ o k t ó r y c h c h ę t n i e opowiada, szczegółu. uczył, nikt tak z r e s z t ą n i e r z e ź b i . Nie różne m o ż n a t e ż w s k a z a ć w z o r u , k t ó r y i n t e r p r e t u j e , f o r m a j e s t bowiom dawne świątki w zbiorach muzealnych, odnoszę wrażenie, że b y ł y u n i e g o z a w s z e p o c h o d n ą w i z j i i t e c h n i c z n y c h m o ż l i w o ś c i . D a się wśród co w y r a ź n i e w y d z i e l a ł a się z k r ę g u r z e ź b y ludowej. tyoh, które najbardziej nas P a t r z ą c na zaskakują swą „innością", takie, które m o ż n a b y n a z w a ć „ s a m o r o d n e " — w odróżnieniu tyoh bardziej konwencjonalnych, z b l i ż o n y c h do siebie w formie i emocjonalnym wyrazie. Przeciwieństwem bowiem pojęcia m o r o d n o ś ć " j e s t p o w s z e c h n o ś ć , t y p o w o ś ć , a w i ę c t o , co było na wzorze, z a p o ż y c z e n i u , od „sa­ oparte czy prawda odnaleźć ornamentu, punkt wyjścia, pierwowzór ale są to zaledwie cegiełki, z jakiejś postaci których buduje w ł a s n y m o n u m e n t . G u m o w e z a b a w k i , j a r m a r c z n e f i g u r k i gipsowe, s z y s z k i i t a n d e t n o o z d o b y , d e w o c y j n e o b r a z k i — a k c e s o r i a wspóloześnie spotykane w chłopskim i robotniczym mieszkaniu. T r u d n o z e s t a w i a ć Z a g a j e w s k i e g o zo s z t u k ą l u d o w ą , j e s t tak tradycji. o d n i e j i n n y , j a k G a u d i b y ł i n n y o d a r c h i t e k t u r y p o c z ą t k u wieku. * N i e d a s i ę t e ż p o r ó w n a ć Z a g a j e w s k i e g o ze s z t u k ą u c z o n ą , z j a k i m ­ kolwiek Drugą grupę, niach, stanowi Rzeźba którą można s a m o r o d n a ludzi, którzy m i m o by wydzielić r z e ź b a w tyoh •— j a k n p . „uczonej", czasem Stanisław Zagajewski, z przekonania, że ich gijny — rzeźbi w glinie fantastyczne p t a k i i wielkie po przykładem reli­ kompozycjo R z e ź b i z głębokiej p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , czasem to, aby przybliżyć innym prawdy, w — powoła­ najlepszym. N i e w y k s z t a ł c o n y , p r a c u j ą c y fizycznie, głęboko raźnie czy Szczypawka-Ptaszyńska życia wewnętrznego, które wy­ wierzy. Interpretuje je z o g r o m n ą ekspresją, przeżywając j a k b y na nowo r ó ż n i ą się o d otoozonia przeżyć niekiedy potrzebą głoszenia n i e m jest los r z e ź b i a r z a . Z a g a j e w s k i j e s t t u z r e s z t ą religijne. nie masowej. Tworzą z potrzeby wypowiodzenia swyoh wizji, religijn3'ch, gorejącą w s p o ł e c z n o ś c i , nie t r a c ą z n i ą k o n t a k t u . B y w a t a k t się u r y w a , a t w ó r c z o ś ć — napięcia i wstrząsy, jakio tragicznym zapisem konfliktów, psychiką które Pozornie różnice są n i e d u ż e , ot, rzecz do­ t y c z y t e m a t ó w ś w i e c k i c h , i n t e r p r e t u j e je p u s z c z a j ą c w o d z e f a n ­ 210 osobowość, krzy­ k r e s k a p o c i ą g n i ę t a jeszcze przekroczenia. Do chwili, gdy człowiek tkwi z oczu M a t k i Boskiej a gdy u j a w n i a tylko d a l e j . . . A j e d n a k R u b i k o n j e s t t u w i d o c z n y , c h o ć i n i e t r u d n y do nonkonformizmu, F i g u r y otaoza g ą s z c z e m o r n a m e n t ó w i symboli, tkwią c z ł o w i e k a , staje się trawią przejęcia broczące wyobraźnią, kiem samotnej rozpaczy. stwa o d d o s t o j e ń s t w a i łaski. R z e ź b i w i ę c wielkie ł z y t o c z ą c e się ciernie i k r o p l e k r w i Siedź, j e d n a k , ż e kon­ j a k sejsmograf — targają n a w i ą z u j e z n i ą dialog, jego b u n t , poczucia z ran Biozowanego, rzeźbi z n i e w i a r y g o d n ą p a s j ą i cierpliwością. brui natężeniem „ p r a w d y " . A l e r ó ż n i ą c się — d r a m a t Ewangelii. Bliższy m u jest g r y m a s b ó l u i ciernie m ę c z e ń ­ Bolesnej, Fart miejsce. Z a r ó w n o on, jak i wcześniej t u wymieniani Heródek, miast, korzystają z wystaw, muzeów, z całego n u r t u sztuki jej k i e r u n k i e m . T y l k o w r a m a c h samorodnej z n a j d u j e swe m i e j s k a . iż s ą m i e s z k a ń c a m i a w d u ż y m stopniu nawet z kultury rozważa­ wzorów kultury to ograniczenie, czy też Stany olśnień (jakiejkolwiek) odmienności, u w społeczności, o d r ę b n o ś c i , niechęć są tylko źródeł któroj przejawom l e ż e ć m o ż e ozy nadwrażliwość. mistycznych, doznawano nawet p r z e z ludzi n i e w i e r z ą c y c h , p o d o b n e d o t w ó r c z y o h u n i e s i e ń a r t y s t ó w , należą �do tej k a t e g o r i i t w ó r o z o ś c i , k t ó r a m i e ś c i s i ę w r a m a c h choć znaleźć j e m o ż n a i p o z a g r a n i c ą kultury, T w ó r c z o ś ć w y z w a l a się spod k o n t r o l i sprawowanej przez r z e ź b i a r z nie „normalności". Celowo n i e u ż y w a m t u p o j ę c i a n o r m y z d r o w i a p s y c h i c z n e g o . czuje zależności o d k u l t u r y , od wzorów rozum, obyczajo­ w y c h i estetycznych, t w ó r c z o ś ć jego osiąga ten s t o p i e ń szczerośoi, Zależy ono b o w i e m o d c h a r a k t e r u k u l t u r y , o d ś r o d o w i s k a , a w i ę c a nieraz i ekshibicjonizmu, na k t ó r y pojęcie to j e s t z r e l a t y w i z o w a n e , i j e d n o s t k a w b y ć t y l k o nieliczni profesjonalni artyści. Stopniowo jednak wisku „ n i e n o r m a l n a " , m i e ś c i s i ę w innego obrębie Dlatego t e ż za w y z n a c z n i k t w ó r c z o ś c i gicznoj uznać m o ż n a Do grupy pewnym środowiska. p s y c h o p a t o l o - m . i n . stosunek j e d n o s t k i do środowiska. tej n a l e ż e ć w i ę c b ę d ą j e d n o s t k i o z a k ł ó c o n e j nawiązywania d i a l o g u ze środo­ zdolności Oczywiście l u d z i e t w o r z ą zawsze z b u d u l c a , k t ó r y gromadzą się ś w i a d o m i e g ł ę b i a j ą c y się proces c h o r o b o w y wiedzie do r o z p a d u do stadium, w którym u r y w a s i ę w s z e l k i k o n t a k t ze światem, a nie o t w ó r o z o ś c i ) przestaje b y ć n a w e t m o n o l o g i e m , z n a c z ą c je­ W rzeźbie osobowości. przykładem twórozości „psychopatologioznej" jest E d w a r d Sutor, człowiek, k t ó r e g o w o j n a okaleczyła w mość f o r m u c z ł o w i e k a w y w o d z ą c e g o s i ę z k r ę g u n p . k u l t u r y okrutny. Nieprzenikniony świat dowej, i n n y u z a w o d o w e g o p l a s t y k a , a j e s z c z e i n n y u prymitywa żyjącego n a m a r g i n e s i e w i e j s k i e j s p o ł e c z n o ś c i . N a s i n t e r e s o w a ć będzio o c z y w i ś c i e g r u p a t w ó r c ó w , którzy wyrośli na tu podglebiu Przeważnie w g r u p i e tej m a m y do czynienia z l u d ź m i piącymi n a r ó ż n e r o d z a j e p s y c h o z , o b s e s j e , sferze osobowości, Wtedy t o w ł a ś n i e , u j e d n o s t e k nętrzne n a p i ę c i a odzwierciedlają Sutorowych wizji sposób dostrzegamy j e d y n i e o d z e w n ą t r z . D o m y ś l a ć się t y l k o m o ż e m y r o l i , j a k i e r z e ź b y jego pełnią mach, w które przejmujących Sutor co obrzędach, pewien swoistych psyohodra- czas o d g r y w a . W r a c a j ą wówczas p i ę t n a obozowych przeżyć, r z e ź b y giną — jak ludzie — w płomie­ ludowej k u l t u r y w s i i m i a s t . zaburzenia w po­ osobowości, w wyniku o b s e r w a c j i , i n n y w i ę c b ę d z i e z a s ó b s k o j a r z e ń i z n a j o ­ lu­ zdo­ a ekspresja p l a s t y c z n a (bo o niej w t y m p r z y p a d k u t r z e b a m ó w i ć , dynie ślady rozpadu społeczeństwem. umieją lęki, wczesne postacie s k ą d i n ą d się w schizofrenii. twórczych, sztuce. cier­ halucynacje, Mamy rzeczywistością, w więc walką z w ł a s n y m l ę k i e m , p o c z u c i e m z a g r o ż e n i a . ekshumowane z ziemi, stając wciąż pogrążony jest nieszczęsny Twórczość jednak wąski o znamionach wyraźnie chorobowych margines w skali całej r z e ź b y uchodzi. stanowi ludowej. W a ż n y m natomiast zjawiskiem jest znaczna liczba Pierwsze s t a d i a c h o r o b y p r z y n o s z ą j a k b y z n i e s i e n i e p o c z u ­ się ich * — przeżyć m i s t y c z n y c h , p o t r z e b ą g ł o s z e n i a p o s ł a n n i c t w a , a z a r a z e m której autor. wew­ — jakuMonsiela, Sieka i M u c h y t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest w y r a z e m i c h cia, co m o ż n a , a c z e g o n i e m o ż n a , c o u c h o d z i , a oo n i e niach krematorium, wracają — twórców o r y g i n a l n y c h , o c i e k a w e j o s o b o w o ś c i , t a k i c h , k t ó r y o h bez t r u d u m o ż n a rozpoznać. Oni to właśnie nadają rangę artystyczną współ- H. 22. E d m u n d Z i e l i ń s k i , G d y n i a - O r l o w o , ' d r e w n o p o l i c h i o m . , w y s . 76 c m . 1 9 7 4 r . I I . 2 3 . J ó z e f L u r k a , d r e w n o p o l i c h r o m . , w y s . 37 c m 1971 r. 22 23 211 �Czesnej n a s z e j r z e ź b i e l u d o w e j . Rzecz to n a p o z ó r paradoksalna R z e ź b a w s p ó ł c z e s n a j e s t w i ę c b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a o d daW- I — częściej s p o t y k a m y się z o d r ę b n o ś c i ą w l a ś n i o w tej rzeźbie, n i ż n e j , w i ę k s z a w n i e j r o z p i ę t o ś ć o d m i e r n o t y i k i c z u p o d z i e ł a oie- w sztuoe uczonej, profesjonalnej. T a k j u ż j e d n a k jest, ż e i m w i ę ­ kawe, ksza wiedza, k u l t u r a artystyczna, ś w i a d o m o ś ć i s p r a w n o ś ć — t y m trudniej o rzeczywistą oryginalność. Trzeba wówczas odrzucić indywidualne w Indywidualność w samym s w y m wyrazie. interesuje fakcie odrębności nas dzisiaj skłonni chyba jesteśmy najbardziej, widzieć wartośii niepotrzebny balast n a w y k ó w , u m i e j ę t n o ś c i , s p o s o b ó w , a b y w y ­ a r t y s t y c z n ą . B y ł b y m t u o s t r o ż n y , s a m f a k t o d r ę b n o ś c i n i e prze­ d o b y ć i r o z w i n ą ć t o , co w c z ł o w i e k u w ł a s n e , o d r ę b n e i c z e m u n a ­ s ą d z a j e s z c z e o w a r t o ś c i . S ą b o w i e m j a k b y d w a p i ę t r a t e j indywi­ l e ż y n a d a ć k s z t a ł t w ś w i a d o m e j p o l e m i c e ze s z t u k ą , z a k t u a l n y m i d u a l n o ś c i . W y ż s z e — n a k t ó r y m m a m y d o c z y n i e n i a z rzeczywiś­ jej k i e r u n k a m i . A r t y s t a d o j r z a ł y t w o r z y zawsze s z t u k ę , cie i n t e r e s u j ą c ą i każ­ osobowością artystyczną i ciekawą da jego w y p o w i e d ź , n a w e t b u n t — u w i k ł a n e s ą w k o n t e k s t świa­ oraz p i ę t r o n i ż s z e , n a k t ó r y m domie podejmowanych p r o b l e m ó w c z o n y c h m o ż l i w o ś c i n a ś l a d o w c z y c h , ze s w o i s t e g o a r t y s t y c z n y c h , podczas gdy odrębność wywodzi wyobraźnią s i ę z ograni­ prymitywizmu. r z e ź b i a r z l u d o w y o w y r a ź n e j o s o b o w o ś c i b u d u j e f o r m ę swej w y ­ Źródłem powiedzi w c z y n a w e t p o w t ó r z e n i a w z o r c a . N i e m o ż n o ś ć t a — c z y t o w sferze wzorem, dużym stopniu samodzielnie, poza spontanicznie — a więc tradycją, nieświadomie. poza indywidualnej formy Ograniczone psychiki, czy umiejętności, a nierzadko i s p r a w n o ś ć fizyczna — również sprzy­ prostych rozwiązań, jają znalezieniu w ł a s n e g o sposobu wypowiedzi, rzeźbiarza. swoistego „stylu" j e s t t u n i e m o ż n o ś ć interpretacji dyspozycji manualnych najbardziej — wiedzie do przylegających do szukania możliwości (np. Sobota). Jest z t y m t r o c h ę j a k z b i b l i j n ą p r z y p o w i e ś c i ą o bo­ O i l e w i ę c o d r ę b n o ś ć d z i e ł C h a j c a , L u r k i c z y Z g a n i a c z a zwią­ gaczu i u c h u igielnym. Ł a t w i e j prostaczkowi osiągnąć z n a m i ę ory­ ginalności, niż człowiekowi wyuczonemu, ś w i a d o m e m u , k t ó r y wie, zana co w y p a d a i n i e w y p a d a , co, k i e d y i j a k n a l e ż y r o b i ć . postawą Oryginalność wielu rzeźbiarzy współczesnych jest więc z u l t a t e m n i e t y l k o i o h t a l e n t ó w , ale i s y t u a c j i k u l t u r o w e j , wzorów rzeźby, która by ich otaczała — jak to było re­ braku jest z ioh o s o b o w o ś c i ą , wobec życia i religii — sadza się przede wszystkim na własnej gramatyki formy, przekonaniami, filozofią, t o o d r ę b n o ś ć p r y m i t y w ó w za­ k o n i e c z n o ś c i w ł a s n e g o sposobu stworzenia wypowiedzi. T r u d n o o c z y w i ś c i e t r a k t o w a ć r z e ź b i a r z y o w y r a ź n i e skrysta­ dawniej, braku wyuczonych sposobów rzeźbienia, b r a k u presji środowiska, lizowanej osobowości w ramach odrębnej rozszerzenia k r ę g u w i e m d z i e l i n i ż ł ą c z y . N i e m n i e j m a j ą i w i d o c z n e c e c h y wspólne: Oryginalność tematów. związana ale sama t a l e n t , artystycznym. Swo­ zarówno tradycyjnej, ludowej, j e s t ze s w o b o d ą s w o b o d a n i e p r z e s ą d z a jeszcze o r e z u l t a c i e twórczą, stosunkowo znaczną boda p o c z y n a ń — w przeciwieństwie do sztuki opartej na wzorach — — perspektywa myślenia, zostawia t w ó r c ę samego wobec p r o b l e m ó w , wiedzio go w runku którą różnych ma każdy wpływów, członek którym ulega społeozności bez tej zamkniętej, zdetermino­ wanej przez jednolite w z o r y k u l t u r o w e . Swoboda r o z w i ą z a ń rozszerzenie k r ę g u p o d e j m o w a n y c h t e m a t ó w p r z e s ą d z a j ą o charakterze współczesnej r z e ź b y , p r z e s u w a j ą akcent z (stylu) na s p o s ó b u j ę o i a kie­ świadomości, oraz jednak p r z y całej odrębności g r u p y , w i ę c e j i c h bo­ n i e z a l e ż n o ś ć o d kultury j a k i w s p ó ł c z e s n e j . Ł ą c z y ich — a r t y s t y c z n e j w o b e c siebie — podobny zasób życiowych wspólna doświadczeń, t o w s z y s t k o , c o w c i ą ż j e s z o z e r ó ż n i m e n t a l n o ś ć i k u l t u r ę duchową chłopa od człowieka miasta, zwłaszcza inteligenta. S ą — p o z a g r u p ą samorodnych mniej zależni od — n a j b a r d z i e j o r y g i n a l n i , naj­ wpływów. f o r m y t e m a t u . R z e ź b y z o ś r o d k a ł u k o w s k i e g o ( w o j . s i e d l e c k i e ) : i l . 2 4 . T a d e u s z C ą k a ł a , S o b i s k a , w y s . 4 1 c m . 1 9 6 9 r . ; i l . 2 5 . M a r i a n A d a m s k i , Sobiska w y s . 5 1 c m - 1 9 6 9 r . ; i l . 2 6 . R y s z a r d S ę k , B u d z i s k a , w y s . 4 5 c m . 1 9 7 6 r . ; i l . 2 8 . Z e n o n A d a m s k i , S o b i s k a , w y s . 4 4 c m . 1 9 7 1 r . I I . 27 R z e ź b a H e n r y k a W i e r z c h o w s k i e g o , Z a w i d z K o ś c i e l n y , w o j . p ł o c k i e , w y s . 26 c m . 1969 r . 212 | �Przejdźmy z kolei do twórczości inspirowanej zewnętrznymi. N a j c i e k a w s z y m z j a w i s k i e m j e s t t u rzeźba w s p ó ł c z e s n y c h wpływami bezsprzecznie o ś r o d k ó w . Formuła tego r o d z a j u r z e ź b y jest p r o s t a : O d K r a j e w s k i e g o ( i l . 3,4) p r z e j ę l i u m i e j ę t n o ś c i j e g o s y n J a n , nowa Alfreda, z sąsiadów współpracujących ze s t a r y m sy­ mis­ trzem m.in. H e n r y k Wierzchowski. Ten ostatni, sprawny i rzutki, = jed­ nostka i n i c j u j ą c a p l u s g r u p a n a ś l a d o w c ó w . J e d n o s t k a p e ł n i więc Ośrodek doszedł w swych pracach do rzemieślniczej doskonałości, d u k u j ą c niemal masowo dla „Copelii"zarówno m a ł e i wielkie rolę z b l i ż o n ą d o r o l i t r a d y o j i w d a w n e j r z e ź b i e . N a n i e j wzorują się inni, o z ę s t o n i e z d a j ą c s o b i e n a w e t s p r a w y , ż e m o g l i b y rzeźbić rzeźbą inaozej. W z ó r d o m i n u j ą c y n a r z u c a s i ę i m z t a k ą s i ł ą , ż e z a c z y n a ­ W jąc r z e ź b i ć , s t a r a j ą a figuralne ule (kilkanaście tysięcy pro­ figury, zł!) oraz jak zdobione meble. łatach świetności ośrodka pojechał Wierzchowski na ur­ się zbliżyć do tego w z o r u . M o ż e się t o w y ­ lop do r o d z i n y ż o n y , A d a m s k i c h . P r z y j e c h a ł do Sobisk, w okolice dawać d z i w n e , j a k o ż e c h o c i a ż b y w t e l e w i z j i a ż d o z n u d z e n i a p o ­ Ł u k o w a . R z e ź b i ł w ó w c z a s n a k o n k u r s i szwagier p o m a g a ł m u zna­ kazują r ó ż n y c h l e p s z y c h c z y g o r s z y c h r z e z a c z y f i g u r e k . A l e t e m i ­ leźć gawkowe z d j ę c i a d o r z e ź b i e n i a , p o k a z a ł , j a k s i ę t o r o b i . T a k z a c z ą ł w 1964 r . M a ­ mówią niewiele, nie k o n k r e t y z u j ą się w wyo­ suche k l o c k i lipowego drewna. Wierzchowski zachęcił go braźni j a k o w z ó r , a p r z y t y m , o i c h z n a c z e n i u m o ż n a m ó w i ć d o ­ rian piero w t e d y , g d y j u ż i s t n i e j e w o l a r z e ź b i e n i a . T a j e d n a k Sęk, a p o t e m bracia Suskowie, synowie Adamskiego i wielu i n ­ i konkretyzuje s i ę n a j c z ę ś c i e j oglądania dopiero pod w p ł y w e m powstaje dłuższego rzeźby. Najprostszy Adamski, a niemal jednocześnie pod w p ł y w o m c z y j e g o ś sukcesu ośrodka jest więc sąsiedzi zaczynają taki: zastanawiać Ryszard nych. Trzeba jednak dodać, że zarówno Adamski, jak i Cąkała mieli wyraźne schemat powstawania Tadeusz Cąkała, uzdolnienia techniczne, Sęk zajmował się l a r k ą b u d o w l a n ą , a obaj Suskowie i C h o j ę t a — ciesiołką. sto­ Każdy z nich rzeźbił t r o c h ę inaczej. R ó ż n i c e polegają jednak głównie na się. A c z y t o j a j e s t e m g o r s z y ? G d y b y m z o b a c z y ł , j a k o n t o r o b i , rozwiązaniach kompozycyjnych. W figurkach prostych, a zwłasz­ też b y m u m i a ł c o ś t a k i e g o w y s t r u g a ć . C i , k t ó r y m cza w t w a r z a c h w i d o c z n a jest u d e r z a j ą c a z b i e ż n o ś ć ( i l . 24—28). w a r u n k i po­ zwalają n a t o i m a j ą c h ę ć , a n i e r a z u m i e j ę t n o ś ć o b r ó b k i — próbują. N i e k t ó r z y od razu widzą, że ta praca inni r z o ź b i ą d a l e j . S u k c e s , n a w e t s k r o m n y , z a c h ę c a drewna typy do z tradyoji dalszego, wysiłku. P o p e w n y m c z a s i e , p o k i l k u l a t a c h , k o n s o l i d u j e s i ę g r u p a stale r z e ź b i ą c y c h . Pilnie oglądają ozasem r z e ź b i ą r a z e m , n a j b a r d z i e j w istniejący s c h e m a t c o ś n o w e g o , swoje prace na wystawach, ambitni próbują wprowadzić własnego... kilkunastoosobowego d z i ś o ś r o d k a ł ę c z y c k i e g o . M i e c z y s ł a w dali początek ośrodkowi rozwiązań Rusz­ sierpeo- kiemu, a z w ł a s z c z a p l e j a d z i e r z e ź b i a r z y z Z a w i d z a K o ś c i e l n e g o . tematyczno-formalnyeh. Jeden Wierzchowskiego, drugi stworzyli dwa wywodzi wystawy ośrodka łukowskiego słowa Wacława „ Z a c z ą ł j a r z e ź b i ć nie bardzo w i e d z ą c , ż e m i c o ś z tego m i samotność, 1 zacząłem r o z p ę d z i ć czarne m y ś l i " . P o d j ą ł się Suskowie. H a l i n a Olędzka, sumienny biograf ośrodka, przytacza w talogu Dokuczała Sukces r z e ź b I g n a c e g o K a m i ń s k i e g o s t a ł s i ę z a l ą ż k i e m b l i s k o kowski i W i n c e n t y K r a j e w s k i o ś r o d k u ł u k o w s k i m w y r a ź n i e w y d z i e l a j ą się o b e o n i e W i m nie leży, ciąć, aby ka­ Suski: wyjdzie. się o z y m ś zająć, tematykę historyczną ( i l . 55), postacie k r ó l ó w i b o h a t e r ó w n a r o d o w y c h , podczas g d y młodszy brat — Bolesław — inspirował się głównie soenami biblijnymi, a potem podejmował także inne t e m a t y (np. „Ściana Wsohodnia" 213 �K o l o n i a K y b a o k a k / W ę g o r z e w a , w o j . s u w a l s k i e : i l . 2 9 . S t a n i s ł a w C i e r n i a k , Małgorzata Fornalska, w y s . 6 1 o m . 1 9 7 3 r . ; i l . 3 0 . Henryk C i e c h a ń s k i , Dziewczyna, w y s . 4 2 o m . 1 9 7 6 r . ; i l . 3 1 . W e r o n i k a C i e r n i a k ( ż o n a S t a n i s ł a w a ) , Postać, w y s . 38 o m . 1976 r. w W a r s z a w i e , j a k p r a l i za m a r s z a ł k a Piłsudskiego — a jak za r z e ź b y , p o j a w i ł a się w p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t a c h d u ż a indywidualność Edwarda I sekretarza Gierka). Mimo różnic zachodzących wówczas, gdy opracowują tematy, uderza niesłyohane p o d o b i e ń s t w o w realizacjach nowe tomatu Kołaoza, nych wielofigurowych już zafiksowanogo w w y o b r a ź n i . T a k j a k t r u d n o odróżnić autor­ presjonistów s t w o p o s t a c i n a i l . 2 4 — 2 8 , t a k jeszcze t r u d n i e j r o z r ó ż n i ć sceny cyjnym świątkom. biblijne obu braci S u s k ó w czy Andrzeja W y d r y (il. 32—33). Mechanizm tworzenia się o ś r o d k ó w i d e n t y c z n y jest w określiła swej zasadzie z m e c h a n i z m e m f o r m o w a n i a się d a w n o j s z t u k i l u d o w e j . Też występuje staje się t u wzór zawiązką początkowy, lokalnej który tradycji, w toku opracowań kontynuowanej i odna­ twórcy szczególnie — styl stulecia nawet w ośrodku warsztatowe. paszyńskim, rzeźbiarzy szczeoińskich — S t r z e l c z y k a (por. i l . 34, 35). O d o ś r o d k ó w i g r u p t y l k o k r o k d o m i n i - g r u p , mini-ośrodków, jakimi są rodziny. Meohanizm twórczości jest tu identyczny j a k w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h , z t y m , ż e n a o g ó ł s i l n i e j s z e jest ciś­ podpatrywania taki występuje ( z w ł a s z c z a B a r l a c h a ) , n i ż trady­ wypowiedzi innych Szulca, Jarosika, nienie pierwowzoru. Zaczyna Wzór kształt, O s o b o w o ś ć K o ł a c z a z d o m i n o w a ł a środowisko, do o d r ę b n o ś c i w tematyce w z d u m i e w a j ą c o t r w a ł y s p o s ó b w s p ó l n e cechy na monumental­ k o m p o z y c j a c h b l i ż s z y j e s t o n r z e ź b i e eks­ początku wianej t w ó r c z y m wysiłkiem g r u p y rzeźbiarzy. W i e l u z nich d ą ż y i ujęciu kompozycyjnym, zachowując wrażliwego f a k t u r ę drewna i eksprosję postaci. W najlepszych, i pomocy, się zazwyczaj wzór wydajo taka t w ó r c z o ś ć od s i ę o c z y w i s t y , a pro­ b l e m — t e c h n i c z n y : j a k o s i ą g n ą ć p o d o b i e ń s t w o . A l e o b o k momen­ mimb t u rywalizacji, chęci sprawdzenia to z ist­ do p o d j ę c i a nienia w t y m ośrodku twórców, k o n i u n k t u r y i p r z e t a r t y c h j u ż d r ó g d o s p r z e d a ż y . C o p e w i e n czas kilku w y b i t n y c h samorodnych t a k i c h j a k Oleksy ozy M i k a . pisał zresztą niedawno Zadziwiające wencjonalny, O speoyfice ośrodka na t y m miejscu A n t o n i jest, że p i e r w o w z ó r „ładny", bliski paszyńskiego wcale nie musi b y ć k o n ­ pojęoiu czy pamięci o za­ r z e ź b i e n i a jest chęć zarobku, się więc w „Cepelii", B H Z „Dosie" „ d o oceny" praco k o g o ś z to rzeźby bardzo podobne w swym Przekonuje o t y m ośrodek w K o l o n i i Rybackiej koło Węgo­ c z y ,,Voritasio", rodziny. P r z e w a ż n i e są charakterze. wytłumaczyć. Stary Zegadło — A d a m z a c z ą ł r z e ź b i ć p o d wpły­ w e m syna, k t ó r y u k o ń c z y ł 5 lat warszawskiej świątków. wykorzystania T y l k o Z e g a d ł o w i o r z e ź b i ą i n a c z e j , c o z r e s z t ą ł a t w o się. daje dawnej rzeźbie l u d o w e j . M o ż e b y ć n a w e t dziwaozny, daleki w samej sadzie m y ś l e n i a o d d a w n y c h pojawiają przynosząc 2 Kroh . próby s i e b i e , n a j s i l n i e j s z y m bodźcem iż w y s t ę p u j e w n i m n a j w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e . W y n i k a zachowały jednak rys prymitywizmu A S P . R z e ź b y jego a t a k ż e a u t e n t y z m ( i l . 20), rzewa. N a p o c z ą t k u S t a n i s ł a w Cierniak zaczął t a m rzeźbić dziw­ k t ó r y syn zastępuje biegłością i stylizacją. ne figury, k a z a c z ę ł a r z e ź b i ć w s t y l u m ę ż a . P o d o b n i o z r e s z t ą , m ę ż o w s k i faoh niepodobne d o n i c z e g o , co d o t ą d istniało w ludowej rzeźbie. W pierwszej c h w i l i s p r a w i a j ą w r a ż e n i e , ż e toczono je n a przejęły tokarce, z e s t a w i a j ą o przesadnie szerokie, kuliste k s z t a ł t y wpływem i krótkiego tułowia Obłe, błyszczące były ze zbyt wąskimi, wypolerowaną od wszelkich n a w y k ó w bielą wiotkimi kończynami. lipowego drzewa, estetycznych środowiska. k i l k u latach styl Cierniaka p r z y j ą ł się, p o d jego w p ł y w e m rzeźbić W 214 równioż głowy dalekie Ale po zaczęli gdzie o c z y w i ś c i e nie i s t n i a ł a ż o n y Cierniaka, Jana Krajewskiogo, Józefa ojca Adamskiego, zajął syn żadna tradycja się r z e ź b ą zmarłego Jan Józefa Krajewski, Piłata. Pod H u l k i . Pod dwaj synowie wpływem Filo­ m e n y R o b a k o w s k i e j p r a c u j e j e j c ó r k a , J a d w i g a ( i l . 3 6 - 3 8 ) . Z braci wzajemnie Chajca, się i n s p i r u j ą c y c h dzieło starszych towioza. R z e ź b i ą i n n i ( i l . 29-31). Szczecinie, A l e j u ż ż o n a Henry­ niowe: wymieniłbym Susków, młodszego p o d j ę l i w n u k o w i e : K u b a s z c z y k a , Skrę- t e ż c a ł e r o d z i n y w i e l o o s o b o w o i wielopokole­ Kastelików, Ficoniów (łącznie z Bohdanem Sochą) — �I — il, 51, K o ż u c h ó w . W P a s z y n i e r z e ź b i r o d z i n a — O r l e o k i e h , D r o ż ­ r o s ł y c h jeszcze i z a c z y n a j ą c y c h działać w klimacie tradyoyjnej k u l t u r y l u d o w e j ( p o r . i l . 1—4, 6 0 ) . R z e ź b i ą z g o d n i e z d a w n ą t r a ­ dżów... d y c j ą , c h o c i a ż w p r o w a d z a j ą t e ż n o w e m o t y w y , co w i ą ż e s i ę z t y m , Zdarza się c z ę s t o , ż e t a m , gdzie p o j a w i a s i ę w y r a ź n i e z a r y ­ sowana i n d y w i d u a l n o ś ć , staje Franciszek P a l k a d l a W a c ł a w a odbiorcy z miasta. J ó z e f Grucela z Piwnicznej czy Janas z D ę b n a Klehra). Czasem n a ś l a d o w n i c t w o j e s t t y l k o e t a p e m w s t ę p n y m , jednak s t a j e s i ę p o s t a w ą , po prostu rzemiosłem, cala a m b i c j a s k i e r o w a n a j e s t n a s p r a w n o ś ć przy wyznaczone stosunkiem t w o r z ą dziś podobnie j a k i n i e g d y ś . Ś w i ą t k i Gruceli nie różnią się często o d t r a d y c y j n y c h , J a n a s jeszoze n i e d a w n o w y k o n y w a ł f i g u r y d o którym przydrożnych wykonawczą. Zależność t ę w y k a z u j ą n a t o m i a s t inne, w y r a ź n i e j jące się g r u p y , ż e p r a c u j ą z a r ó w n o d l a siebie i ś r o d o w i s k a , j a k t e ż i d l a n o w e g o się ona wzorem dla innych (np. nych zarysowu­ do wzorów, kapliczek. A l e t e n ż e Janas p o d w p ł y w e m reprodukcji i namów odwiedzających go osób, widzia­ wyrzeźbił wiele prac daleko o d b i e g a j ą c y c h o d t r a d y c y j n y c h w ą t k ó w tema­ tradycji, tycznych. mody. S ą t o : I — rzeźba r e l i k t o w a , — rzoźba w y k o n y w a n a związana głównie jeszcze z d a w n ą w celach Występuje tradycją, przy t y m charakterystyczne zjawisko, nieoboe z r e s z t ą i d a w n e j sztuce l u d o w e j — r ó ż n i c a w sposobie u j ę c i a te­ k o m e r c y j n y c h m a t ó w n o w y c h , jeszcze n i e o k r z e p ł y c h w f o r m i e , a t e m a t ó w d o b ­ dla o d b i o r c y m i e j s k i o g o ( d l a „ C e p e l i i " , n a k o n k u r s y i t d . ) , — rzeźba a m a t o r ó w w z o r u j ą c y c h s i ę n a zasadach r z e ź b y i — rzeźba i n t e l i g e n t ó w p o c h o d z e n i a wiejskiego, ś w i a d o m i e rzących w d u c h u dawnej s z t u k i — rzeźba s t y l i z o w a n a n a l u d o w o , rze ludowej, two­ ludowej, są t u rzeźby podkształco- itp.), przed kilku laty Józefa Piłata z Dębskiej Woli, k t ó r y w tematyce kulturowej trady­ cyjny, n i ż w n o w y c h tematach świeckich. W i ą z a ł o się to z a r ó w n o z „ograniem" przeżycia, — rzeźba p o w s t a ł a w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii jak zmarłego sakralnej b y ł o wiele bardziej „ l u d o w y " , o wiele bardziej w y k o n a n a przez nych r z e m i e ś l n i k ó w i p l a s t y k ó w w celach k o m e r c y j n y c h (pa­ miątki regionalne znanych, zafiksowanych zarówno w pamięci wzrokowej, i manualnej — mięśniowej. P r z y k ł a d e m czy tematu, jak i innym stopniem jego przetworzenia na kształt Frasobliwe z rzeźbą Sfinksa rzeźbiarski czy zrozumienia, (por. n p . Piety Syreny). miast, w y k o n a n a d l a t y c h ś r o d o w i s k , z g o d n i e z i c h o b e c n y m i Rzeźba wykonana głównie w c e l a c h upodobaniami. Stosunek w z a j e m n y t y c h , a t a k ż e nie w y m i e n i o n y o h w a r t y ­ kule i n n y c h grup r z e ź b y nieprofesjonalnej (nieuczonej) oraz i c h zalożności o d r ó ż n y c h w z o r ó w p r z e d s t a w i a m n a z a ł ą c z o n y m s c h e ­ jest p r o d u k t e m Oczywiste istniejącej k o m e r c y j n y o h o d co n a j m n i e j 10 l a t koniunktury. jest, ż e t a m , gdzie w y s t ę p u j ą b o d ź c e , a k t y w i z u j ą one również ludzi, w k t ó r y c h potencjalna potrzeba rzeźbienia łączy się macie ( t a b l . I ) , c o z w a l n i a m n i e o d p o t r z e b y s z e r s z e g o i c h o m a ­ z t a l e n t e m . N i e k t ó r z y z n i c h , c i o w y r a ź n i e z a r y s o w a n y c h osobo­ wiania. Z a j m ę wościach artystycznych, o indywidualnym się więc tylko k r ó t k ą wionych w y ż e j Rzoźba grup, tłumacząc r e l i k t o w a : charakterystyką przedsta­ byli w grupie ich odrębności. grupa ta JUŻ t w ó r c ó w , b o z p o ś r e d n i o k o n t y n u u j ą c y c h obejmuje nielicznych dawne tradycje, w y ­ Matki stylu prac — omawiani T u m o w a więc o masowej, t y ­ powej — choć często dobrej l u b p o p r ą w n o j produkcji pracujących D ą b r ó w k a , g m . A d a m ó w , w o j . s i e d l e c k i e : i l . 3 2 . W a c ł a w S u s k a , Koronacja Koronacja o s o b o w o ś c i . Boskiej, Matki rzeźbiarzy przede w s z y s t k i m d l a miejskiego k l i e n t a , d l a zbie- Boskiej, w y s . 35 c m . 1976 r . ; i l . 33. A d a m Wydra, w y s . 39 c m . 1976 r . 215 �r a c z y , m i ł o ś n i k ó w s z t u k i l u d o w e j w k r a j u i za g r a n i c ą , d l a Handlu Zagranicznego „Desa", „Veritasu" — a Biura zwłaszcza dla zawsze przebiega m i ę d z y w s i ą a miastem, występuje również w samej wsi. C o r a z c z ę ś c i e j w k o n k u r s a o h n a r z e ź b ę l u d o w ą b i o r ą udział 3 „Cepelii" . Charakterystyczną cechą rzeźby tego r o d z a j u jest uległość wzorom, k t ó r e znane są z w y s t a w , k o n k u r s ó w , publikacji, skle­ amatorzy, przeważnie zresztą pochodząoy ze wsi, odczuwający e m o c j o n a l n ą w i ę ź z k u l t u r ą l u d o w ą , k u l t u r ą i c h o j c ó w i dziadów. p ó w i biur „ C e p e l i i " czy , , V e r i t a s u " . W i e l o k r o t n i e s p o t y k a ł e m się S ą t o l u d z i e ś w i a d o m i , co t o s z t u k a l u d o w a , a p r z y t y r h c z y t a j ą c y ze s k a r g a m i r z e ź b i a r z y t e g o k r ę g u , ż e m u s z ą r o b i ć „ p o d l u d o w e " . k s i ą ż k i o sztuce, o g l ą d a j ą c y a l b u m y , w y s t a w y , Do W swej n i e ś w i a d o m o ś c i b y l i p e w n i , że m o g l i b y znacznie ciekawiej rzeźbić „ r e a l i s t y c z n i e " czy, j a k m ó w i l i , „ w k a ż d y m W z o r c e widoczne s ą w tej g r u p i e w y r a ź n i e , d o t y c z ą ogólnych sposobów rzeźbienia. W nia się na p r z y k ł a d — rzeźby stylu". jednak ostatnich latach rozpowszech­ pod w p ł y w e m a m a t o r ó w i plastyków biących „na ludowo" — rzeźba o wyraźnych, drobnych j a k pospiesznie o b r a n y kartofel, ro­ cięciach, m a l o w a n a (np. W ł a d y s ł a w Gru­ s z c z y ń s k i czy Grzegorz Szewczyk) b ą d ź też nasycona olejem bejcą, aby u d a w a ł a starego ś w i ą t k a , gów, wichrów i skwaru. Rzeźbią tak z upodobaniem Purchała, rzeźbiarzy nadsyłanych na toj grupy stanowią znaczną k o n k u r s y . C z ę s t o t r u d n o bez biograficznych stwierdzić, czy część poznania danych wiejską. W i e l u a m a t o r ó w b o w i e m w swej m e n t a l n o ś c i nie r ó ż n i się j u ż „ludowych", żyjących w sferze p r z y c i ą g a n i a kultury lu­ od N i e m o ż n a się t e m u d z i w i ć , coraz częściej s p r a w a uczestnic­ zwłaszcza młodego pokolenia. W ł u p i e , na o d l u d z i u , g d z i e ś za S e j n a m i — właśnie zdał na zaintere­ tej samej cha­ s p o t k a ł e m braci, z któ­ archeologię, oczytany, myślący, drugi zaś — pozostał w atmosferze k u l t u r y wiejskiej. P o d z i a ł 216 bądź dlatego, nie na czynią że zasadach tak bądź konwencja ze „lu­ i rysunku. Wielu amatorów wencjach (Oller, 7 p r ó b u j e s w o i c h m o ż l i w o ś c i w r ó ż n y c h kon­ Strahl, Raszat). Tak np. Jan G a j d o w s k i przez kilka lat rzeźbił jak t y p o w y amator, podejmując i sakralną, aby t y p r z e ź b y bardziej W inteligenci, nie plastycy — tematykę w ostatnich latach oku- przejść „ludowej". „stylu" ludowym ś w i a d o m i e r z e ź b i ą n i e k t ó r z y amatorzy, zawsze n a w e t wiejskiego niefortunni, z nie pochodzenia. Rzeźbią u k o ń c z o n y m i studiami. Dla r o b k u , rzadziej dla satysfakcji. Wszyscy oni w i e d z ą , jak za­ rzeźbić „na ludowo". Amatorzy z pogranicza ludowego uczestniczą w s z y s t k i c h k o n k u r s a c h , co w i ę c e j — t w a w kulturze lokalnej czy powszechnej jest w y n i k i e m s o w a ń i decyzji, którzy czy a k a d e m i c k o - r e a l i s t y c z n e — w y m a g a j ą c e z n a j o m o ś c i anatomii miejskiej, wykształconej. tych, muzea. się d o w e j " r z e ź b y , t y p o w e j c e p e l i o w s k i e j f i g u r k i , ł a t w i e j s z a j e s t dla rzeźb a u t o r e m r z e ź b y jest „ t w ó r c a d o w y " , czy a m a t o r nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z t r a d y c j ą jeden koniunkturalnych, wzorujących n i c h do odtworzenia, n i ż inne k o n w e n c j e r z e ź b i a r s k i e , współczesne na rych zaliczyłbym paoyjno-partyzancką Ż a k i inni. Prace a m a t o r ó w ludowej względów czy sczerniałego od burz, śnie­ grupy dy, w oczach j u r y wydają się b o w i e m bardziej „ludowi", „ p r a w d z i w i " wiejscy rzeźbiarze, np. B o g u s z y ń s k i , Fus, O ile a m a t o r ó w c i ą g n i e do biarzy w pełni „wiejskich" realistycznej wenoji precyzji nieludowych. obecnie we z d o b y w a j ą p i e r w s z e nagro­ niż Gajdowski. „ l u d u " , t o r ó w n o c z o ś n i e u rzeź­ dostrzega się, odwrotnie, dążenie (Konstanty Pawłowski) lub do do kon- �Rzeźba amatorów oraz absolwentów średnich i wyższych uczelni plastycznych wykonywana w stylu ludowym w celach zarobkowych. Ź R Ó Rzeźba amatorów oparta o schemat prostych rzeźb lądo­ wych (ze względu na ograniczone możliwoś ci wypowiedzi)• Rzeźba amatorów sty­ lizowana na ludowo z pobudek emocjonal­ nych (poczucie więzi) (np. Słowiński, Biernacik ) . D Ł A I N S P I RZEŹBA- L U D O W A , S T Y L I Z O W A N A , A TAKŻE Rzeźba profesjonalnych artystów INSPIROWANA CECHAMI LUDOWYMI; ORAZ -plastyków inspirowana JEJ sztuką ludową ( Rząsa, Hasior ŹRÓDŁA Kolon itd.J. R A C J i WZORCE. Rzeźby rzemieślnicze wyk. „ Pod ludowe ". Dewocjonalia. Pamiątka! stwo. Powielanie wzorów. Rzeźba środowiska wiejskiego i peryferii kulturowych miast akceptowana przez własne środowisko. I W Z O — Współczesna Świecka Teksty rzeźba chłopska pisane wa " z wystaw, rzeźba figural­ zasłyszane, konkursów, na (szopkowa, przeżycia, „Ludo­ sklepów Cepe­ postacie stru­ oraz Natura. Sztuka Chłopska Dawna ludowa Estetyka Środowisko profesjonal­ kultura rzeźba peryferii kościelna życia i pracy. na, materjalri/a wa kulturowych (ikonografia, widziane (rzeźby Sztuka z kapliczek, {makaty,gipsy, duchowa figury,krzy­ wyroby odpus­ rzeźby (praca, że itp.) towe, moda na ki dewocyjne). i 2połXIXiXXw. przemyślenia, kulto­ lii, ilustracji gane przez w dzieci, ptak i, ceremonia, zdobienie zabawki, pie - obrzędy wnętrza czywo ozdobne) zwyczaje książkach, prasie itp. wyobraźnia. 7 Ul U l Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi,, Dla miasta ", na konkursy, dla Cepelii, Veritasu, zbieraczy, turystów (zgodnie z „ ludową konwencją). y T Rzeźba wykonana przez mieszkańców wsi z powodów osobis tych ( kompensacyjnych ) . Rzeźba ośrodków inspirowana twórczością uta­ lentowanego rzeź­ biarza (Sierpec ki, łukowski). Samorodna rzeźba wsi (prymitywna) (Oleksy, Heródek, Słomiński j . Rzeźba wyróż mających się osobowości (ChajecLurka, Siedź ) . I i obraz itp.) t Samorodna rzeźba miast i ośrodków przemysłowych ( Zagajewski). Rzeźba reliktowa, sakralna, (Piłat, Kożuchówski). U E K S P R E S J A P S Y C H O P A T O L O G I O ( Sutor, Musiał ) Z N A �I I . 34. E d w a r d K o ł a c z , S z c z e c i n . Powrót córki marnotrawnej, w y s . 35 c m . 1 9 6 9 r . I I . 3 5 . J a n S t r z e l c z y k , K u n o w o , g m . S t a r g a r d Szoz., woj. s z c z e c i ń s k i e . Rodzina, w y s . 66 c m . 1 9 7 3 r . I I . 3 6 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a i j e j c ó r k a J a d w i g a M a t u s i a k , W i t o n i a , w o j . p ł o c k i e . I I . 3 7 . J a d w i g a M a t u s i a k . Królowa,, w y s . 2 5 c m . I I . 3 8 . F i l o m e n a R o b a k o w s k a . Król Kazimierz Wielki, w y s . 27 c m . �I I . 3 9 , 4 0 . S ć a n i ą j a w W a l c z a k , Szlapy, gin G r a b ó w , w o j . k o n i ń s k i e i frag­ m e n t j e g -i r z e ź b y Pijak. I I . 4 1 , 42. P i o t r Z o l e k , H u t a , g m . Kry­ n i c a , w o j . n o w o s ą d e c k i e i f r a g m . jego r z e ź b y J. Kennedy. 42 44 I I . 4 3 , 4 4 . A V i k t o r R y s i o , Ś w i n i c e Warckie, woj. k o n i ń s k i e i j o g o rzeźba Chłop. ��I I . 5 1 — 5 9 . R z e ź b y z K o n k u r s u „ W i e l c y P o l a c y — i c h ż y c i e i d z i e ł a w r z e ź b i e l u d o w e j " , T o r u ń 1974 r. I I . 5 1 . A n n a F i c o ń , W i e p r z , w o j . b i e l s k i e . Maria Curie-Sklodowska z mężem, w y m . 32,5 X 28,5 c m . 1974 r . I I . 52. W i k t o r W ę g l a r s k i , H a n s l o w y M ł y n , g m . Golub- D o b r z y ń , w o j . t o r u ń s k i e , Eliza Orzeszkowa, w y s . 37 c m . Jak dzy w i d a ć , proces rozszerzania się p a s m a granicznego rzeźbą amatorską a ludową jest zjawiskiem mię­ naturalnym, w pełni zrozumiałym, podobnie jak stylizowanie swych prac ludowo przez ludzi emocjonalnie bliskich dawnej ludowej na kul­ turze. Wpływ estetyki „makatkowo-jarmarcznej" W rzonych trudu dla wa własnej satysfakcji. wczesnych (sprzed go można bez 1968—1970) pracach Adama Ze- tej g r u p i e r z e ź b , ś w i a d o m i e t w o r z o n y c h w d u c h u chciałbym wymienić prace mgr. sztuki polonistyki Antoniego Adama Doszukać się Barana. N a t y m k o ń c z ę p r z e g l ą d p o s z c z e g ó l n y c h grup. Nie uwzględni­ Słowińskiego z K r a k o w a (zarazem jednego z najlepszych naszyoh ł e m w nich zjawisk odbiegających malarzy na rzeźby w drewnie, szkle), a t a k ż e i n ż y n i e r ó w Stefana F u s a i Biernacika oraz ludzi o wykształceniu Andrzeja Konopackiego, Wiktora i wyraźna jest w ich wyższym niż Szewczyka. N a Andrzeja średnie — „ P o d ludowo", wzory w k i ze s c e n a m i f i g u r a l n y m i , s z o p k i ) , z a b a w e k o ś r o d k ó w w z zapałek klimacie stylizacji Szkoły jeszczo z lat naśladującej Przemysłu niedobre Drzewnego przedwojennych) w rodzaju wciąż dziewczyny przez p a r o b k a w dyngusowego szkopkowatym p ł o w y c h w ł o s a c h . Istnieje n a w e t obecnie tej t o r ó w — k o r z e n i o p l a s t y k i , k o n s t r u k c j i n a g r a n i c y z a b a w k i (wiatra­ n y c h o r a z p r z e d m i o t ó w o c h a r a k t e r z e s p r a w n o ś c i o w y m ( n p . scen g ł ó w g ó r a l i i scen „ f o l k l o r y s t y c z n y c h " ucząca manierze młodych, zdolnych górali w rzy, których uważam peryferii kulturowej poza p r z y k ł a d a m i — rzeźbia­ celowo, s ą d z ę b o w i e m , że dla k a ż d e g o , k t o interesuje się zagadnieniem — bardziej interesujące b ę d z i e p o r ó w n a n i e zamieszczonego w numerze pisma s ą d u na to na bardziej ten temat grupy „ekspertów". zobiektywizowane tym Pozwoli spojrzenie. szkółka Kilka i na nazwisk za najciekawszych. U c z y n i ł e m to jurgowskich Ostatnią grupę, którą wymieniam, stanowi rzeźba wiejskim produkcyj­ butelkach). Nie podałem też — (Gombosa). środowisku pojęcia załączone rzeźbi p o k a ź n a grupa p r o d u c e n t ó w „ p a m i ą t e k " — orłów, żubrów, kapeluszu na od konwencjonalnego m o d n e j z w ł a s z c z a w ś r ó d ama­ p r z y p a d k u inspiracja, w s k a z u j ą (często oblewania wiejskiej jak — świadoma (a r a c z e j i c h p o p ł u c z y n y ) Zakopanem takich ile ilustracje (il. 60—61). w jest g a d ł y , w c a ł e j t w ó r c z o ś c i J ó z e f a S e r w i k a o r a z b a r d z o ciekawego ludowej, w widoczny o c z y w i ś c i e t a k ż e w r z e ź b a c h p r z e z n a c z o n y c h d l a m i a s t a i two­ u w a g o dzisiejszej rzeźbie powstała miast, K i l k a uwag, ponieważ na wyko­ ten temat pisałem przed dwu­ nana dla t y c h środowisk, zgodnie z ich o b e c n y m i upodobaniami. n a s t u laty*. O g r a n i c z ę się w i ę c do s p r a w y t e m a t y k i rzeźb i krótko Zaliczyć — można do tej grupy: — snycerkę ozdobną, rodzaju r a m k i z palonego drzewa, f a j k i (np. w kształcie laski z rzeźbionym ralistycznym (np. miątki z węgla (na uchwytem; — Konstantego rzeźby głowy), o charakterze Pawłowskiego), Śląsku), figury różnego rzeźby święte, naśladujące — 220 odpustowych figur z gipsu. pa­ gipsowe w z o r y , dewocjonalia (np. i l . 5), j a s k r a w o p o m a l o w a n e — i w zbliżone do natu- tym do roli 1 — (z opieki. t e m a t y k a kultowej na narzucających do większego jej ujęcia. s a k r a l n a . estetyczną), się wzorów zróżnicowania Widać to brak Zmiana kontroli ikonograficznych zarówno doskonale na funkcji środowiska przyczyniają tematyki, przykładzie czerzy" (il. 16—23). Leonardowski p i e r w o w z ó r rzeźb i jak i brak się sposobu „Ostatniej Wie­ zostaje t u inter- ��I I . 6 6 . K o n s t a n t y P a w ł o w s k i , S t r z e l o o w i z n a , w o j . s u w a l s k i e . Adam Mickiewicz, w y s . 34 c m . I I . 57. S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , Jan Kochanowski, glina palona, w y s . 51 c m . pretowany w sposób świadczący o „luzie" wyobraźni, o niepod- (Kopernik, daniu się presji o b o w i ą z u j ą c e g o więź emocjonalna między O zróżnicowaniu sohematu. tematyki mówiliśmy przykładzie twórczości Susków boda w interpretacji wiązań religijnyoh niekonwencjonalnych. C z a i Frasobliwy siedzi na już wcześniej — (ił. 32), d o d a j m y t y l k o , ż e treści Tak wiedzie czasom do np. w rzeźbie grzbiecie zgarbionego, symbolizujących sprzyja nieznajomość g r a f i i . Frasobliwego Piłat. lub ludzkość. myślenia o świętych teologiczne Tematyka (np. pomysłów Chajec, ludowej czy i dzieła", prze­ w ostatnich lataoh Polskie", ustępowała konkursów, „Wielcy Polacy „Moja praca na — roli", „ S i e n k i e w i c z i postacie z jego k s i ą ż e k " ) z n a l a z ł a ostatnio p o w a ż n o wsparcie w działalności n y c h przoz „ P A K " 2 nych tej — „Veritasu" na sztukę t e m a t y k a właśnie za i konkursach organizowa­ sakralną. twórcą niekiedy W wrażenie, na „trzy że w tym przypadku a postacią. wręcz z Równie obsesyjną i okupacyjnej świadomości istniała osobiście, ekspresją) martyrologii. rzeźbiarzy wyraźny historio": — legendarną, pobudzającą kościoła, dramat — znaną nie znaną bliżej wyobraźnię, znaną książek (wojna angażującą, z p r z e k a z ó w u s t n y c h , lekcji rzeźbiona Męki Pańskiej, Kopernik, z autopsji, i nio przekazywaną przoz ludzi młodych, Kolbe), jako żywa pamięć, utrwa­ wyrażę — sprawą (wojna, okupacja) czy innym warstwom społeczeństwa (scenki f o l k l o r y s t y c z n e , p r z e k a z y w t y p i e „ t a k b y ł o dawniej"). 3 — tematyka rzeźbie. s c e n y z ż y c i a , historyczna Nio znaczy — to, o b s e r w a c j i . novum, że nie dawniej P o d o b n i e jak występujące rie posługiwano w dawnoj się nigdy o b s e r w a c j ą ś w i a t a o t a c z a j ą c e g o , n i o p r z y g l ą d a n o w l a s n o j twarzy czy d ł o n i . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k w s t o p n i u n i e w i o l k i m , głównie h i s t o r y c z n a . 12 l a t n a s t ą p i ł a , ż e s i ę t a k tematyki, (a Korczak). lenie f a k t ó w , k t ó r e p o w i n n y b y ć z n a n o m ł o d s z e m u pokoleniu która „Wojsko -— d a l e k ą , Biblii (Lurka). religijna, Odnoszę jest podział stary własno p l a c u m o t y w o m ś w i e c k i m ( m . i n . za s p r a w ą l i c z n y c h żyoio ikono­ jost l e k t u r a Chojęta) takich jak np. „ K o p e r n i k w rzeźbie ludowej", ich grupą intarprotsoji nio znał ani Sobota, ani A d a m s k i , ani Zdarza się też, ż e ź r ó d ł e m legend tematów zaangażowaniem dr przykucniętego Swobodzie tradycyjnych z Kolbe, przedstawiane są sceny z lat w o j n y roz­ Stanisława szatana, a u L u r k i C h r y s t u s niosie s w ó j k r z y ż w s p ó l n i e z postaci na swo­ o. Włocławek. W ciągu minio­ instytucjonalizacja konkursów. Zwłaszcza dwa w rzeźbie o charakterze rzemieślniczym, sprawnej, realistycznej. O b e c n i e o b s e r w a c j a jost w a ż n y m ź r ó d ł o m p o z n a n i a , a osiągnięcie podobioństwa sprawdzianem i „obiektywnym" dowodom swej z nich, zorganizowane przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u - sprawności. S t o s u n k o w o c z ę s t o w ł a s n a t w a r z b y w a w z o r e m dla Kopornikowski rzeźbionych twarzy, i i na Wielkich 5 ciekawe interpretacje . metaforyce, w uroczej Polaków Ciekawo w naiwności —•- p r z y n i o s ł y skojarzeniu, rozwiązań (por. w liczne plakatowej i l . 51—59). Oczywiście sporo prac n a d o s ł a n y c h na k o n k u r s o p a r t y e ł i b y ł o powierzchownoj interpretacji lub wręcz stanowiło kopię znanych ujęć czy zdjęć. Po prostu „ p o s t a c i o " niezbyt wiele m ó w i ł y r o w i , nic więo dziwnego, że najciekawiej p o m y ś l a n e b y ł y na auto­ rzeźby p r z e d s t a w i a j ą c e osoby, k t ó r y c h działalność p o b u d z a ł a w y o b r a ź n i ę 222 lustro — lokcją a n a t o m i i ) T r u d n o —• boz b a d a ń n a t e n t e m a t —• p o w i e d z i o ć , n a i l e ś w i a d o m e j o s t p o s ł u g i ­ wanie różnie. się wzorcom Typ własnego własnej twarzy oblicza, i sądzę, pewnych że cech bywa z tym anatomicznych w y s t ę p u j ą e y o h w r o d z i n i e m o ż e n i e ś w i a d o m i e n a w e t w p ł y w a ć na kształtowanie proporcji dycznie w y s t ę p u j ą c identyfikacji. w b y ć po rzeźbie ( i l . 3 6 — 5 0 ) , m o ż e t o ż spora­ prostu przejawem żartobliwej auto- �Obserwacja z ż y c i a z b l i ż a r z e ź b ę d o k o n w e n c j i występuje też najczęściej moja praca na roli, kobieta rzeźby, tego nagrodami na k o n k u r s ó w , ile t a r g ó w , festiwali, cepeliad. N a d m i a r nieuchronnie jak itp. Obserwacja i chęć dosłow- rzeczy widzianej która realistycznej, rodzaju, wzorowała jest się na do p r o d u k o w a n i a zbliża przy modeli, rzeźbę braku np. ludową dó świadomości baby z całego zjawiska, do obniżania jego do preferowania ż y w e j sztuki, do realizacji postaw t w ó r c z y c h rzeźbie, amatorskiej taka komercjalizacji innej formę. — do tych rangi artystyczną Sytuacja wiedzie 6 k o n k u r s a c h . N i o jest też o b o j ę t n e , ile jest zaprzeczeniem na r z o o z y w i s t o ś c i s p r e p a r o w a n e j , p r z e t w o r z o n e j n a i wiedzie n i e r a z I tematach wiejska nego o d d a n i a r z e c z y w i s t e j zasad d a w n e j przy artystycznej maselnicą, orki — końmi czy i poziomu. do Trzeba sprzyjania też stylizacji, wiedzieć do do czego się umasowienia dąży, malowniczymi kramami, niby-chatami i — pamiątkarstwa w s t y l u l u d o w y m , p o k a z y w a n e g o w nieco operetkowej z czy stylizacji, poprzebieranymi twórcami. czy t r a k t o r e m . 4 — I p t a k i . Rzadko kiedy zwierzęta. Właśnie nie te m a ł e , d e k o r a c y j n e , t a n i e , w y r a b i a n e m a s o w o w i rzemiosła z a b a w k a r s k i e g o , a l e monumentalne gawrony ptaki Kudły, — r z e ź b y . bociany ośrodkach Wspaniało, Piłata, a obecnie barwne, e g z o t y c z n e w s w e j o r n a m e n t y c e m a l a r s k i e j p t a k i sława Marcisza, monumentalno sowy i ptaszyska Rozwój p t a k i , Stani­ Krystyny rzeźby ludowoj o d p o w i e d z i a l n y c h za stwa Kultury wytworzył i to Sztuki wokół jest instytucji, i sztuki w dużym stopniu przede wszystkim „Cepelii". ludowej, Zasługą a klimatu, zwłaszcza zasługą Minister­ jaki się przekonania o artystycznej randze ludowej rzeźby. R a n g ę tę trzeba u t r z y m a ć . Ola dobra rzeźby — i naszej n a r o d o w e j kultury. Adamczyk. Ciekawe, c z y p t a k , g o t ó w u l e c i e ć w k a ż d e j c h w i l i , t a j e m n i c z y i niezależny nie s y m b o l i z u j e t ę s k n o t u k r y t y c h w ozy w y b ó r j e g o i t y l k o j e g o ( a n i e p s a , ] wielu r z e ź b i a r z y w i ą ż e się t y l k o podświadomości, k o n i a czy k r o w y ) z tradycją, tylko z zabawką? Może ł a t w i e j p o z w o l i ć s o b i e n a o s o b i s t y w y r a z r z e ź b i a r s k i w p t a k u , niż w p o s t a c i c z ł o w i e k a ? Tadeusz S z k o d z i ń s k i , d ą ż ą c do ralistycznej k o n w e n c j i postaciach, osobowy, słaby w rzeźbiarsko •fantastyoznych ptakach — staje w się nieciekawy dziwnych, wręcz w natu- nich, bez­ karykaturalno - frapujący, PRZYPISY przez wolny od 1 Łukowski ośrodek rzeźby ludowej, wystawa maj 1976. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie, Warszawa 1976. ( K a t a l o g z a w i e r a b a r d z o d u ż o w i a d o m o ś c i z a r ó w n o o o ś r o d ­ k u , j a k i r z e ź b i a r z a c h . O p r a c o w a ł a go w z o r o w o a u t o r k a scena­ riusza w y s t a w y H a l i n a O l ę d z k a ) . 2 A n t o n i K r o h , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „Pol. L u d . " , R . X X I X , 1 9 7 5 , n r 1—2, s. 9 5 — 1 0 5 . L i c z b a r z e ź b i ą c y c h jest znacznie w y ż s z a od liczby s t a ł y c h d o s t a w c ó w do „ C e p e l i i " . O p i e r a j ą c się n a r ó ż n y c h k a t a l o g a c h w y s t a w , m a t e r i a ł a c h k o n k u r s o w y c h i rejestrach t w ó r c ó w ludo­ w y c h i dokumentacji I n s t y t u t u Sztuki P A N , sądzę, że rzeźbiaSzt. 3 konwencji, Sądzę, jaką która że tematykę 0, Maksymilian w go ogranicza dzisiejszej się Kolbe jej i sytuaoji narzuca, której nia rzeźby jakie umie sprostać. nieobojętne rozwiązania jest, preferuje z K o n k u r s u „ W i e l c y Polacy...": il.58. J ó z e f C h e ł m o w s k i , B r u s y w o j . bydgoskie. s ł a w A d a m i a k , S i e d l i s k a , g m . R y b c z e w i c e , w o j . l u b e l s k i e . W y s . 34 c m . Wys. 40 c m ; ił.59. Bole­ 223 �I I . 6 0 . J ó z e f J a n a s , D ę b n o k / C z o r s z t y n a , w o j . n o w o s ą d e c k i e . Chrystus w świątyni, w y m . 3 8 , 5 x 5 4 c m . 1953 r . I I . 6 1 . A n d r z e j B i e r n a c i k , Z a k o p a n e . Św. Krzysztof, w y m . 8 5 x 3 2 c m . 1970 r . rzy p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a „ l u d o w y c h " b y ł o w c i ą g u ostat­ n i e g o t r z y d z i e s t o l e c i a oo n a j m n i e j 600—700, natomiast, jak w y n i k a z r e j e s t r u „ C e p e l i i " , w s p ó ł p r a c u j e o n a o b e c n i e ze 160 osobami. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , R . X V I I I , 1964, n r 1. Zasługa to ogromna Aleksandra Błachowskiego, dyrektora M u z e u m oraz i n i c j a t o r a i o r g a n i z a t o r a t y c h k o n k u r s ó w . O w y n i ­ k a c h o b u k o n k u r s ó w pisze we w s t ę p a c h do k a t a l o g ó w Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1973 o r a z Wielcy Polacy, 4 5 ich życie i dzieła w rzeźbie ludowej, T o r u ń 1975. W k a t a l o g u tym z a m i e s z c z o n a j e s t r ó w n i e ż d o ś ć p e ł n a b i b l i o g r a f i a p o l s k i e j rzeźby. T e m a t t e n r o z w i j a m s z e r z e j , z w i ę k s z ą o s t r o ś c i ą pole­ m i c z n ą , w a r t y k u l e p r z e s ł a n y m w 1 9 7 5 r . d o B i u l e t y n u Stowa­ r z y s z e n i a T w ó r c ó w L u d o w y c h . O n i e b e z p i e c z e ń s t w i e nadmiaru k o n k u r s ó w m ó w i ł r ó w n i e ż A l e k s a n d e r B ł a c h o w s k i w referacie w y g ł o s z o n y m n a s e m i n a r i u m „ R o l a s z t u k i w e d u k a c j i kultu­ r a l n e j d z i e c i i m ł o d z i e ż y " ( o p u b l i k o w a n e n a p o w i e l a c z u w zesta­ w i e m a t e r i a ł ó w n a s o m i n a r i u m , w y d a n y m w 1975 r. przez Pań­ stwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie). 6 O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : M u z e u m w S t a s z o w i e — i l . 1 ; M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o w K i e l c a c h — i l . 2 ; L . Z i m m e r e r a — i l . 7, 1 2 , 13, 2 2 , 2 3 ; P M E w W a r s z a w i e — i l . 8 — 1 1 ; M u z e u m w B i a ł y m s t o k u — i l . 1 4 ; B . N a w r o c k i e g o — i l . 1 6 ; M u z e u m Diecez­ jalnego w T a r n o w i e — i l . 17; M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T o r u n i u — i l . 5 1 — 5 9 Fot.: J . Chodyna — il. 22; S. Deptuszewski — II. 28, 60; E . Kozlowska-Tomezyk — il. 15; .T. Milka — il. 13; B . Nawrocki — il. 16; J . Sobolewski — il. 23; B. Se­ wilski — il. 47; J . Świderski — il. 1—12, 14, 18—21. 24—27. 29—46. 48—59. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81210c0f14267991ced526770ae731a3.pdf 99b56e7cb5291ace46bf2a195fdb3416 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kulturowe Śląsk Cieszyński - twórczość ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5088 Title A name given to the resource Wspólczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego s., 319-331 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Kinga Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZĘŚĆ 5 TWÓRCZOŚĆ ARTYSTYCZNA, FOLKLOR I OBRZĘDOWOŚĆ ZIEMI CIESZYŃSKIEJ ��Kinga Czerwińska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. Przykład Śląska Cieszyńskiego Pojęcie tożsamości jest obecnie „niezbędnym, a może nawet zasadniczym narzędziem pojęciowym w analizie sytuacji człowieka w społeczeństwie współczesnym i próbach wyjaśnienia bądź zrozumienia kluczowych fenomenów społecznych naszych czasów”1. Dynamika zmian otaczającej nas rzeczywistości oraz doświadczanie odmiennych wzorów kultury będące synonimem współczesności, wymuszają refleksje nad samym sobą i własnym miejscem w świecie. Kulturowy eklektyzm przynosi destabilizację, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, które potrzebuje trwałych fundamentów stanowiących o formowaniu ich samoidentyfikacji. Proces ten nie należy do łatwych. Z jednej strony bowiem obserwujemy tendencję ujednolicenia kultury poprzez massmedia, globalizm, ekonomiczną i kulturalną homogenizację. Równocześnie, po drugiej stronie coraz intensywniej odradza się regionalizm, któremu często towarzyszy izolacjonizm lokalny i ksenofobia, wynikające z zagrożenia własnego orbis interior. Każdy rodzaj relacji zachodzących pomiędzy jednostkami, buduje poczucie przynależności do wybranej społeczności i odrębności od innych, i staje się gruntem dla kształtowania identyfikacji na poziomie jednostki i grupy. Poszukiwanie jej wyznaczników odbywa się na płaszczyznach: państwowej, etnicznej, regionalnej, kulturowej, religijnej, a nawet seksualnej2. Jednostka bowiem z jednej strony poszukuje „unikal1 Z. Bokszański: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989, s. 6. 2 Na gruncie nauk humanistycznych, a zwłaszcza psychologii, socjologii czy etnologii problematyka tożsamości jest obecnie jednym z podstawowych zagadnień badawczych. Pisze o tym wielokrotnie W. J. Burszta. Zob. tegoż: Antropologia kultury. Poznań 1998; Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Poznań 2001; Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2004 i inne. �320 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví ności” własnej osoby, z drugiej zaś poczucia podobieństwa i przynależności do określonej grupy i kategorii społecznej w ramach aktualnie żyjącego pokolenia oraz jego przeszłości, przekonania o wspólnocie i ciągłości czasu i przestrzeni3. Wśród wielu płaszczyzn kształtowania się tożsamości, za najważniejszą przyjmuje się płaszczyznę kulturową, historycznie uwarunkowaną oraz zachowującą istnienie i ciągłość zbiorowości. Tożsamość tę wyznaczają: 1) elementy dziedzictwa, nawet całkowicie lub częściowo zdezaktualizowane, 2) rodzaj, proporcje i ustrukturowanie składowych elementów danej kultury zarówno ze względu na odrębności wyróżników kulturowych, jak i na osiągnięty poziom powszechników społeczno-ekonomicznych i cywilizacyjnych wewnątrz danej kultury, 3) kontekst zewnętrzny równorzędnych czy nierównorzędnych kontaktów z innymi kulturami, występujących w różnym natężeniu w przeszłości i teraźniejszości4. Zasób dziedzictwa kulturowego staje się zatem swoistym rdzeniem wokół, którego kształtuje się tożsamość jednostki i grupy5. Stopień jego zachowania i tradycyjności, formy jego przekazu, jak i recepcja jego treści wyraża stosunek do własnej kultury, a co za tym idzie intensywność identyfikacji jednostki czy grupy. Świadomość tożsamości kulturowej wiązać się będzie przeto z poczuciem przynależności do własnej społeczności, z identyfikowaniem się z tą społecznością, z jej specyficzną kulturą i wspólną historią, z określonym terytorium, które się wspólnie zamieszkuje, równocześnie z poczuciem wyraźnej odrębności w stosunku do innych grup6. Mając na uwadze powyższe założenia, zamierzam poddać analizie znaczenie twórczości samorodnej w kształtowaniu tożsamości mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Postaram się wykazać, iż aktywność twórcza oparta na tradycyjnych kanonach ideowo – warsztatowych oraz twórczość nieprofesjonalna, inspirowana miejscowym środowiskiem przyrodniczym i kulturowym, ma istotny wkład w budowaniu tożsamości grupowej – społecznej, ale i jednostkowej. Manifestacja własnej, lokalnej twórczości i jej powszechna recepcja proces ten umacnia, co ma ogromne znaczenie zwłaszcza w przestrzeni pogranicza. Tu bowiem intensywność procesów, o których pisałam wyżej nabiera innego wymiaru. Pogranicza stanowią miejsca kontaktu rozmaitych grup ludzkich, charakteryzujących się odmiennymi tradycjami kulturowymi, systemami wartości, różnymi językami czy dialektami, czasem także odmiennym wyznaniem7. Grupy społeczne, wchodzące ze sobą w kontakt, prowadzą intensywną wymianę odmiennych wartości i wzorów kultury. Halina Rusek pisze, że: „Członkowie społecz3 L. Dyczewski: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995, s. 67-70. 4 K. Kwaśniewski: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Red. Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352. 5 Zob. M. Wieruszewska: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 310. 6 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 23. 7 R. Kantor: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 113. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 321 ności pogranicza nieustannie funkcjonują w sytuacji kontaktu i konfrontacji z jakimiś „innymi”, przekraczając nieustannie granice odrębności etniczno-kulturowej swojej grupy”8. Ludzie pogranicza są zatem uczestnikami konfrontacji w wymiarze etnicznym, regionalnym, kulturowym czy religijnym, które kształtują ich postawy9. To zaś proces budowania tożsamości czyni znacznie trudniejszym. Śląsk Cieszyński ukształtował swą kulturową specyfikę pogranicza, pozostając w bezpośrednim kontakcie z Małopolską (a w szczególności Żywiecczyzną), ze Śląskiem Górnym i Opawskim, szerzej Morawami, Czechami i Słowacją. Geograficzne usytuowanie regionu i jego lokacja u wrót Bramy Morawskiej oraz wynikająca z niej niełatwa historia, mobilność i niejednorodność osadnicza (polska, niemiecka, czeska, żydowska, wałaska), różna przynależność państwowa (Śląsk Cieszyński był częścią Polski, Czech i Monarchii Austrowęgierskiej), czy wreszcie rozdzielenie Macierzy w 1920 roku i włączenie jej do dwóch aparatów państwowych: Polski i Czechosłowacji, zadecydowały o specyfice śląskocieszyńskiego dziedzictwa kulturowego. Niemałe znaczenie w tym procesie miała również heterogeniczność wyznaniowa. Zasadniczym elementem decydującym o odrębności kulturowego dziedzictwa regionu była tradycyjna kultura ludowa10. Wśród wielu jej przejawów, na szczególną uwagę zasługuje aktywność artystyczna, która pozostaje współcześnie bodaj najbardziej reprezentacyjną i żywotną jej częścią. Wypracowane przez setki lat, formy kultury artystycznej stały się wyznacznikiem regionu, jednym z głównych determinantów identyfikacji kulturowej. Zamiłowanie do piękna i estetyki było równocześnie pretekstem do manifestacji własnej przynależności społecznej, religijnej i etnicznej, zasygnalizowania odrębności grupy. Jej wartość polegała również na tym, że „...scalała grupę, wyróżniała, informowała, dawała poczucie więzi z przeszłością”11, co miało niebagatelne znaczenie w procesie budowania tożsamości. O charakterze artystycznych treści i środków wyrazu kształtujących się w granicach regionu, a nie rzadko i wsi, zdecydowały takie czynniki, jak izolacjonizm tradycyjnej kultury chłopskiej oraz jej samowystarczalność12. Czynniki te zaważyły na wyodrębnieniu się swoistego dla danego obszaru, zespołu ideowo-formalnego, który operował przede wszystkim elementami rodzimymi, lokalnymi, ale i twórczą adaptacją motywów zaczerpniętych ze sztuki elitarnej, mieszczańskiej oraz elementów obcych etnicznie. Ludowe „dzieła” odzwierciedlały pragnienia twórców i ich odbiorców, ale równocześnie stanowiły „…ogniwa nieskończonego łańcucha twórczości wielu pokoleń, wielu lat i niekiedy wielu krajów”13. W formowaniu ludowej kultury artystycznej najważniejszy okazał się okres przypadający na wiek XIX i początek wieku XX. Następujące wówczas gruntowne 8 H. Rusek: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 9. 9 Zob. A. Szyfer: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003. 10 Zob. K. D. Kadłubiec: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987. 11 A. Jackowski: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej. Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1981, s. 190. 12 L. Stomma: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku. „Polska Sztuka Ludowa” 1979, nr 3, s. 131- 142. 13 E. Frankowski: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. XVII. Warszawa 1928, s. 5. �322 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví zmiany polityczno-ekonomiczne, takie jak: uwłaszczenie, budzenie się świadomości klasowej, czy wreszcie intensywne uprzemysłowienie, znacznie wpłynęły na jej kondycję. Dla wielu jej przejawów rozpoczął się proces bujnego rozwoju, dla innych powolnego zaniku. Proces ten pogłębił się po II wojnie światowej. Pod wpływem silnej urbanizacji, industrializacji i zmian ustrojowych kultura ludowa, a więc rdzeń dziedzictwa kulturowego, uległa rozpadowi. Postępujące przeobrażenia uczyniły również dawną, tradycyjną sztukę ludową rozdziałem zamkniętym, należącym do historii. Zmiany dotknęły nawet obszary hermetyczne na dynamikę przemian, o szczególnie silnie rozwiniętym poczuciu wartości własnego dziedzictwa, które Ryszard Kantor, za Józefem Bursztą nazywa „spichlerzami kultury”14. Wśród nich znalazła się także znaczna część ziemi cieszyńskiej – Beskid Śląski. Jedynie dzięki stymulowanej „od góry” opieki nad tą wyjątkową aktywnością artystyczną, udało się zachować wybrane jej przejawy15. Finansowe i merytoryczne wsparcie oraz działalność aktywizująca prowadzona przez miejscowe samorządy, muzea czy regionalne oddziały Cepelii, były zachętą do kontynuacji, a w wielu wypadkach pobudzenia aktywności twórczej. Zmiany jakie dotknęły artystyczną kulturę wsi dotyczyły zarówno cech formalno -ideowych, jak i funkcji oraz wartości, jakie reprezentowała. Zalewająca fala wyrobów produkcji fabrycznej zgodnych z lansowaną przez miasta modą, bezpowrotnie wyparła ze wsi sprzęty, zdobnictwo wnętrz czy tradycyjny strój, który stał się z rzadka noszonym kostiumem. Otwarcie się ku nowym wzorom, zdeprecjonowało dawną twórczość ludową i pozbawiło jej wartości materialnej i użytkowej. Walory artystyczne oraz kulturowe zyskały jednak uznanie poza rodzimym środowiskiem, a potrzebę kontynuowania kanonu sztuki tradycyjnej uznano za najważniejszy przejaw kultury regionalnej i narodowej. Równocześnie obok istnienia twórczości „w stylu ludowym”, rozwijała się w środowisku wiejskim twórczość formalnie i treściowo znacznie odbiegająca od tradycyjnego kanonu sztuki ludowej. Twórcy, którzy nabyli swe umiejętności, poczucie i konwencje estetyki, w czasach kiedy sztuka ludowa była „żywa”, zetknęli się z odmienną rzeczywistością kulturową, która stała się dla nich nową inspiracją artystyczną. Tym sposobem sztuka, nazywana „ludową”, zbliżyła się do twórczości określanej terminem sztuki nieprofesjonalnej, amatorskiej czy naiwnej, kształtowanej jedynie inwencją i pasją twórcy16. Dlatego analizując współcześnie aktywność plastyczną wsi, często potocznie określaną sztuką ludową, uznałam za zasadne, wprowadzenie pojęcia twórczości samorodnej, którą rozumiem jako: „…naturalną potrzebę tworzenia człowieka nie przygotowanego profesjonalnie do prac twórczych”17. Termin ten bowiem trafniej obrazuje zjawisko, które przedstawiam w niniejszym artykule. O współczesnym postrzeganiu i rozwoju samorodnej twórczości Śląska Cieszyńskiego, a szerzej kulturowego dziedzictwa w Polsce, zdecydowały w dużej mierze rów14 R. Kantor: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19. 15 Mowa tu przede wszystkim o takich gałęziach sztuki ludowej jak: haft, koronka oraz rzeźba. 16 Zob. A. Jackowski: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995. 17 Za: I. Butmanowicz-Dębicka: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 45. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 323 nież wydarzenia końca XX wieku: przemiany ustrojowe oraz akces do Unii Europejskiej. Zmiany te przyniosły obawę i lęki przed utratą kultury polskiej, zanikiem jej narodowej odrębności i ujednoliceniem z kulturą europejską czy światową. Starania te okazały się przedwczesne, i jak da się zauważyć błędne. Pomimo, że zcentralizowana, „odgórnie” prowadzona opieka nad tradycyjną i amatorsko uprawianą twórczością po 1990 roku utraciła impet, nie wpłynęło to na zanik tej twórczej aktywności. Wręcz przeciwnie, artystyczna kreacja, czerpiąca inspiracje ze „sztuki ludowej” czy wprost ją kontynuująca oraz amatorska, wolna od tradycyjnych kanonów, staje się coraz popularniejsza. Kulturowe tradycje, w tym interesująca nas tu twórczość samorodna cieszy się coraz większym zainteresowaniem i aprobatą społeczną. Dość powszechne uznanie dziedzictwa kulturowego za niezastąpiony element decydujący o tożsamości kulturowej czy narodowej, zrodziło wiele projektów związanych z zachowaniem schedy przodków. Cenne są zwłaszcza inicjatywy indywidualne, jak zakładanie stowarzyszeń, galerii, organizowanie plenerów, ale również te o charakterze instytucjonalnym, prowadzone przez muzea czy ośrodki kultury18. Różnorodną aktywność podejmowaną na tym polu można sklasyfikować następująco: - zakładanie lub reaktywowanie zespołów folklorystycznych, kapel ludowych, grup śpiewaczych, - rekonstruowanie dawnych zwyczajów oraz obrzędowości, - organizowanie wystaw i kiermaszów twórczości plastycznej, - zakładanie prywatnych muzeów, izb regionalnych, galerii, m.in. Izba Regionalna w Cisownicy, Chlebowa Chata w Górkach Wielkich, Galeria „u Niedźwiedzia” w Wiśle, - organizowanie konkursów i warsztatów, gdzie można poznać tradycyjne umiejętności związane m.in. z szyciem czy zdobnictwem strojów ludowych. W tą działalność wpisuje się przede wszystkim cieszyński Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości i organizowany przezeń cykl imprez pod wspólnym tytułem Skarby z cieszyńskiej trówły, - wydawanie różnych rodzajów publikacji: broszur, przewodników, książek popularnonaukowych, w tym także tomików wierszy i opowiadań gwarowych. Na szczególną uwagę zasługują tu dwa programy regionalne, które swym zasięgiem obejmują region całego Śląska Cieszyńskiego, nie zważając na granicę państwową, co dla rozdzielonego przez lata regionu, ma znaczenie priorytetowe. Są to np.: 1) Greenways: program tzw. zielonych korytarzy, który powstał z inicjatywy Euroregionu Śląsk Cieszyński i Stowarzyszenia Rozwoju i Współpracy Regionalnej Olza w Cieszynie. Projekt ten zainicjowany i wprowadzony w Środkowej Europie, a współcześnie popularny na całym świecie, polega na wyznaczeniu szlaków przyrodniczokulturowych wiodących po szczególnie atrakcyjnych miejscach związanych z tradycją i historią regionów. Szlak biegnący przez Śląsk Cieszyński jest częścią zielonego korytarza biegnącego z Wiednia do Krakowa. Na trasie, w gminie Goleszów, wyznaczono punkt, w którym funkcjonuje ekomuzeum stroju cieszyńskiego, gdzie można z bliska przyjrzeć się, jak powstają według dawnych wzorów wybrane części tradycyjnej odzieży, np. żywotek lub czepiec. W przyszłości planuje się także uruchomienie ekomuzeum koniakowskiej koronki w Trójwsi oraz ekomuzeum tradycyjnej architektury w Jastrzębiu Zdroju. 18 Współcześnie głównym koordynatorem wspierania rozwoju lokalnej twórczości jest Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, którego dyrektorem jest Leszek Miłoszewski. �324 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 2) Tradycyjnie piękne: to część większego projektu Polsko-Czeska Akademia Ginących Zawodów, w ramach którego powstał Szlak Tradycyjnego Rzemiosła19, obejmujący: 21 miejscowości po polskiej i czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego, 34 osoby zajmujące się rękodziełem, 2 osoby zajmujące się kuchnią regionalną, 3 izby regionalne, 2 muzea oraz 2 galerie. W wyznaczonych miejscach można spotkać, poznać i zobaczyć zachowane i pielęgnowane tradycje regionu, w tym przede wszystkim te związane z rzemiosłem, rękodziełem i twórczością samorodną. Tak różnorodna aktywność przynosi nowe perspektywy w propagowaniu i zachowaniu miejscowej tradycji i specyfiki twórczej. Rosnąca popularność zaowocowała wieloma równolegle występującymi artystycznymi formami, które można ująć w następujące kategorie: 1. „dzieła” utrzymane w tradycyjnym kanonie formalnym i warsztatowym. Dawny wymiar kanonu ideowo-technicznego zachowała głównie twórczość reprezentująca dziedzictwo regionu, jak np. strój ludowy oraz ta, będąca lokalną pamiątką. Wierność dawnym artystycznym formom jest konieczna, bo twórczość taka „z góry” przeznaczana jest dla odbiorcy spoza własnego środowiska, i w potocznym rozumieniu stanowi właśnie miejscową „sztukę ludową”. Przypada jej nader ważna rola – utrzymanie unikatowej wartości kultury lokalnej. 2. adaptacje dawnych wzorów do potrzeb współczesnych (np. tzw. smycze do telefonów komórkowych z beskidzkim haftem krzyżykowym, stringi czy etui na telefon z koniakowskiej koronki), 3. indywidualne, artystyczne wybory i aktywność o charakterze sztuki amatorskiej czy nawet akademickiej. Biorąc pod uwagę ograniczony charakter niniejszej publikacji bliżej omówię tylko wybrane przejawy śląskocieszyńskiej twórczej aktywności, wśród których znajdują się rzeźba i malarstwo20. W dyscyplinach tych znajdziemy zarówno wymiar sztuki dawnej, jak i nowoczesnej, wolnej od ludowych reguł. Często w tradycyjnym kręgu pozostają cechy formalne i tematyka prac, choć jej pierwotny, sakralny wymiar traci znaczenie. Obok kanonicznego zespołu wątków, którym przewodzi Chrystus Frasobliwy czy Matka Boska, nierzadko pojawiają się rozbudowane, wielopostaciowe przedstawienia „opowiadające” biblijne i hagiograficzne przypowieści, np. Ostatnia Wieczerza. Często autorzy nadają im regionalny charakter, który uzyskują przez dodanie miejscowych, tradycyjnych strojów czy rekwizytów. Równolegle do tematyki sakralnej, twórców frapuje świat profanum, w którym poszukują inspiracji dla swych prac. Heterogeniczność wyznaniowa, laicyzacja życia, etos pracy oraz tutejsze środowisko – naturalne i kulturowe, stały się czynnikami warunkującymi treść plastycznych przedstawień powstających po obu stronach, rozdzielonego Olzą, Śląska Cieszyńskiego. Sceny z życia dawnej, zwłaszcza góralskiej wsi, dokumentujące dawne zajęcia w domu, zagrodzie i polu, tradycyjne odzienie czy góralska kapela, a także pejzaże pozostają istotnym świadectwem przemawiającym za wspólnotą ziem cieszyńskich. Ekumena góralskiej tematyki, z jednej strony decyduje o specyfice śląskocieszyńskiej plastyki, z drugiej, co jest ważne dla zaolziańskich 19 Zob. szerzej: www.tradycyjniepiekne.pl 20 Zob. K. Czerwińska: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. Katowice 2009. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 325 twórców, zapewnia o łączności z polskością i trwaniu przy jej tradycji21. Podkreślenia godny jest tu fakt, co dla naszych rozważań jest szczególnie ważne, że artystyczna pasja stała się środkiem umożliwiającym „zatrzymanie” uciekającego czasu, utrwalanie dziedzictwa regionu, zwłaszcza zaś tych jego elementów, które giną bezpowrotnie. Odnaleziona w sztuce możliwość dokumentacji: życia, codzienności, „minionych lat dzieciństwa i tego co głęboko przeżyte”, jego rudymentarną cechą czyni realizm. Wśród licznych przejawów aktywności twórczej na szczególną uwagę zasługują umiejętności związane z rekonstrukcją stroju i jego zdobnictwa. Strój ludowy należał bowiem do głównych wyznaczników odrębności regionu, stanowiących współcześnie bodaj najbardziej reprezentacyjny element tradycyjnej kultury lokalnej22. Na terenie Śląska Cieszyńskiego do dnia dzisiejszego swą żywotność zachował strój zwany cieszyńskim oraz strój górali śląskich. Podobnie jak cała artystyczna twórczość wsi, strój opierał się o dawne formy, narzędzia i miejscowe surowce. Był wyrazem potrzeb życia codziennego społeczności miejscowej, a doskonalony przez lata wzór, dostrzegalny zarówno w swym bogactwie, jak i ubóstwie form, dany dla całej rodziny, wsi, parafii, regionu stał się jej symbolem, wyrażającym „…wspólne poczucie o pięknie, przyzwyczajenia i sposoby techniczne”23. Powojenne przemiany społeczno-obyczajowe i wyzwolenie się z autorytetów starszego pokolenia, spowodowało odrzucenie tradycyjnej roli stroju ludowego, jaką pełnił w kulturowej strukturze wsi. Strój ludowy stał się kostiumem. Jego główna rola miała charakter reprezentatywny, wyrażała przynależność regionalną, ale i narodową. Strój ubierano na ważne uroczystości rodzinne, religijne, ale przede wszystkim państwowe, tj. dożynki. Drugim torem funkcjonowania stroju ludowego okazała się jego kreacja jako rekwizytu scenicznego, świetlicowego. Wymogi estradowe i realia aktywności zespołów folklorystycznych pozbawiły jednak strój ludowy autentyczności, co często wyrażało się w ujednoliceniu form czy przesadnie rozbudowanym zdobnictwie. Po latach regresu, kiedy strój funkcjonował jedynie jako ideologiczny i sceniczny rekwizyt, od lat 90. XX wieku obserwujemy jego renesans. Powszechne stało się zamawianie stroju ludowego, którego rekonstrukcje dokonuje się w oparciu o ciągle żywą wśród starszego pokolenia wiedzę o tradycyjnym odzieniu oraz fachową literaturę. Pomocne stają się etnograficzne monografie, które w ostatnich latach ukazują się często, a nawet spontanicznie z inicjatywny lokalnych miłośników regionu24. Wzrasta też świadomość jego wartości (nie tylko materialnej) i walorów estetycznych. Na powrót modne stało się zakładanie regionalnego stroju na ważne uroczystości: państwowe, rodzinne czy religijne (tj. Pierwsza Komunia lub Konfirmacja, procesje Bożego Ciała), czy chociażby samo posiadanie go25. 21 Myślę tu o takich twórcach jak A. Szpyrc, B. Procner czy P. Kufa. 22 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W: Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu. T. V. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko – Biała 2009, s. 87-94. 23 J. Orynżyna: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965. 24 W sukurs tym zapotrzebowaniom idzie działalność Fundacji Braci Golec, a zwłaszcza zainicjowany cykl albumów o strojach noszonych w Karpatach. Wśród nich znalazł się strój górali śląskich, a strój cieszyński jest w przygotowaniu. 25 Zdarza się, że studenci cieszyńskiej etnologii ubierają stój ludowy na obronę prac magisterskich. �326 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Wzrost zapotrzebowania na tradycyjny strój, zwłaszcza za sprawą licznie powstających zespołów folklorystycznych, sprawił, że coraz więcej osób wraca do dawnych technik kroju, szycia i zdobień. Na przeszkodzie nie stoją nawet wysokie koszty, jakie trzeba pokryć za kompletny strój. Zamawia się go u zawodowych krawcowych, koronkarek i hafciarek w Koniakowie, Wiśle, Goleszowie, Cieszynie, a nawet w Zakopanem, wszędzie tam gdzie przetrwała tradycja o dawnym odzieniu. Nieodzowną rolę zajmują tu osoby starsze, którym strój ludowy pozostał żywo w pamięci. Przy rekonstrukcji dba się o jego autentyczność, nie tylko sięgając po dawne kształty i wzory, ale i (o ile to możliwe) tkaniny. Powraca się do ich postaci z okresu przełomu wieków i początku XX, z którego pochodzi najwięcej zachowanych eksponatów muzealnych oraz dokumentacji fotograficznej. Konieczność zachowania autentyczności i wierność tradycji potwierdzają słowa jednej z kobiet zajmujących się wyszyciami: Tradycje rodzinne i kulturę regionalną Śląska Cieszyńskiego trzeba podtrzymywać, bo to jest coś wspaniałego, coś co wyróżnia nas od innych i co trzeba pokazać młodemu pokoleniu26. Zainteresowanie strojem ludowym oraz rosnąca potrzeba jego posiadania, sprzyja żywotności dawnych technik zdobniczych, tj. jubilerstwo (zwłaszcza technika filigranu, kontynuowana w pracowniach Franciszka Pieczonki w Cieszynie oraz Kazimierza Wawrzyka w Ustroniu), hafciarstwo oraz koronczarstwo. Umiejętności te przez lata, „oderwały się” od stroju ludowego, rozwijając się w samodzielne dziedziny aktywności twórczej. Oczywiście szczególną pozycję zajmują tu: koniakowska koronka oraz beskidzki haft krzyżykowy i haft na żywotkach – czyli gorsetach sukni cieszyńskich, które przez lata stały się symbolem tradycji regionu. Kompilacja dawnych, tradycyjnych technik i wzorów z nowatorskimi rozwiązaniami formy i funkcji, czyni je atrakcyjnymi nośnikami lokalnych wartości. Proces budowania tożsamości opartej o tradycje przodków zależny jest od postawy, jaką reprezentują członkowie społeczności. Im bardziej dziedzictwo kulturowe odbierane jest jako wartość, tym większa jego rola jako „rdzenia”, wokół którego kształtuje się samoidentyfikacja. Wartościowanie własnej kultury rozpoczyna się w domu rodzinnym, gdzie „wchodzi w krew”. Z czasem, kiedy staje się integralną częścią własnego orbis interior, przeradza się w poczucie odpowiedzialności za zachowanie kulturowej schedy przodków. Pozytywny stosunek do lokalnej tradycji i aktywna postawa zmierzająca do jego ochrony, rodzi poczucie bycia „ogniwem pokoleniowego łańcucha”, zwłaszcza kiedy najstarsze generacje odchodzą. Obowiązkiem staje się zachowanie ciągłości wspólnej kultury, obrona dawnych treści przed zapomnieniem, nieudolną stylizacją czy niewłaściwą interpretacją. Nabyta wiedza i ukształtowana w duchu tradycyjnych wzorców postawa życiowa, nie pozwala na bierne akceptowanie obcych przejawów kultury masowej, przy równoczesnym deprecjonowaniu własnych. Jedna z moich informatorek argumentuje swoją działalność następująco: Jak mi kiedyś w kościele chłop powiedział: coś się tak po góralsku oblykła, a byłach ubrano w suknię cieszyńską, to mnie takie nerwy wzięły. Jak chłop stela może nie poznać cieszyńskiego stroju! Musiałach cosik z tym zrobić27. 26 Wypowiedź z badań własnych, Goleszów 2009. 27 Badania własne, Zebrzydowice 2009. �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 327 Konfrontacja z osobami o całkowitej ignorancji i braku wiedzy o lokalnym dziedzictwie, staje się impulsem do działania: założenia zespołów folklorystycznych, izb regionalnych, rekonstrukcji dawnych zwyczajów, itp. Ta różnorodna, bogata aktywność służy oczywiście popularyzowaniu kultury własnej, czego rezultatem w wielu przypadkach jest budowanie postawy wartościującej wśród młodzieży i dzieci. Dodatkowym, nad wyraz istotnym czynnikiem jest tu również fakt, iż tego typu aktywność integruje środowisko, scala generacje, co ma znaczenie zarówno dla ludzi starych, jak i najmłodszego pokolenia28. W wielu wypadkach sposobem na eksponowanie tożsamości kulturowo-regionalnej jest aktywna postawa twórców. W niej wyrażają więź z tradycją miejscową czy w szerszym wymiarze narodową29. To miłośnicy własnego regionu, którzy w swoim życiu poświęcili wiele dla utrwalania dawnych zwyczajów, czy odrębności ukochanej „małej ojczyzny”. Często twórczość artystyczną łączą z rolą animatora miejscowej kultury. Doskonałym przykładem jest tu twórczość Polaków z Zaolzia, dla których aktywność artystyczna to wyraz ich kulturowej przynależności do Macierzy, podtrzymywanie polskości, wspólnego śląskocieszyńskiego dziedzictwa. Pozwala na to konwencja „sztuki ludowej” czy inspiracja przyrodą, wspólną niegdyś dla tych terenów. Jeden z twórców tak argumentuje swoją postawę: (...) Rzeźba to udokumentowanie i utożsamienie się z góralszczyzną, próba utrzymania i kontynuacji tradycji. Gdybym mieszkał w mieście, może byłbym nowoczesnym rencistą, wysiadywałbym na kanapie, oglądałbym mecze albo nie wiem co jeszcze. Ja tak jakoś od dawna czuję zamiłowanie do sztuki (...) lubię pisać, rysować, rzeźbić, wykonywać czynności, które są związane z moimi korzeniami. Byłem, jestem i będę Góralem30. Aktywny charakter postawy, o której tu wspominam jest bezpośrednim wynikiem stosunków międzyludzkich występujących zwłaszcza na pograniczach. Działanie nakierowane jest tu na podnoszenie rangi kultury własnej w wymiarze lokalnym – regionalnym – narodowym, przy równoczesnym szacunku dla odmienności. Aktywność taka koncentruje się na poszukiwaniu zarówno dialogu wewnątrzkulturowego, jak i międzykulturowego, który formuje osobowość i tożsamość. Wyznacznikiem takiej postawy jest „głód” poznania mechanizmów rządzących kulturą własną i kulturami „innych”31. Doświadczanie wielokulturowości, szczególnie intensywne na pograniczach przynosi nieustanne pytania dotyczące kształtowania tożsamości. W dużym stopniu, jak próbowałam wykazać, proces ten zależy od żywotności kulturowego dziedzictwa regionu. Świadomość „własnych korzeni”, dostrzeżenie aksjologicznego wymiaru kultury lokalnej i identyfikowanie się z nią, stanowi rudymentarną podstawę tego procesu. Aktywne kultywowanie tradycji (również poprzez działalność artystyczną), umożliwia zachować jej ciągłość. Poznanie wybranych elementów dziedzictwa kulturowego pozwala doświadczać schedy naszych przodków, ich tradycji i kultury. 28 Myślę tu np. o działalności w gminie Ochaby. Zob. www.ochaby.pl 29 Szerzej zob. K. Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”. Red. I. Bukowska-Floreńska. T. 7. Katowice 2003, s. 149-157. 30 Badania własne, Dolna Łomna 2004. 31 A. Szyfer: Ludzie pogranicza…, s. 93-98. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 328 Wiedza taka jest niezbędna, kształtuje bowiem wartościujący stosunek do środowiska macierzystego oraz umożliwia identyfikację z kulturą lokalną, a szerzej – kulturą narodową. Równocześnie buduje postawy otwarte na zrozumienie innych kultur, postawy wolne od takich zagrożeń, jak ksenofobia czy nacjonalizm. Z drugiej strony daje również możliwość kreowania dialogu, w którym dawne elementy kultury przodków, ścierają się z wyzwaniami współczesności. Nowa „jakość”, w której łączą się pierwiastki o charakterze globalnym, z tym co oryginalne, własne, staje się wyznacznikiem etnoidentyfikacyjnym, bezpośrednio kształtuje dynamiczny proces budowania tożsamości. Bibliografia: Bokszański Z.: Tożsamość, interakcja, grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989 Butmanowicz-Dębicka I.: Obcy wśród swoich. Społeczne podłoże twórczości samorodnej. W: Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor, W. Kołodziej. Kraków 1995, s. 41-49 Czerwińska K.: Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. Katowice 2009 Czerwińska K.: Współczesny strój ludowy – kulturowy relikt czy żywa tradycji? W: Tradycja a współczesność. Folklor – Język – Kultura. Oświata i kultura na Podbeskidziu. T. 5. Red. D. Czubala, M. Miczka-Pajestka. Bielsko-Biała 2009, s. 87-94 Czerwińska K.: Współczesna twórczość samorodna – studium artysty. W: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza. „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”.T. 7. Red. I. Bukowska-Floreńska. Katowice 2003, s. 149-157 Dyczewski L.: Kultura polska w procesie przemian. Lublin 1995 Frankowski E.: Sztuka ludu polskiego. Monografie artystyczne. T. 17. Warszawa 1928 Jackowski A.: Sztuka ludowa. W: Etnografia Polski przemiany kultury ludowej. Red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka. T. 2. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1981, s. 189-241 Jackowski A.: Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995 Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987 Kantor R.: Istota i siła tradycji. W: Bogaci tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi. Red. R. Kantor. Kielce 1996, s. 9-19 Kantor R.: Pogranicze jako narodowy obszar kulturowy. W: Społeczno-cywilizacyjny wymiar edukacji. Red. Z. Jasiński. Opole 1996, s. 112-116 Kwaśniewski K.: Tożsamość kulturowa. W: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Red. Z. Staszczak. Warszawa – Poznań 1987, s. 351-352 Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007 Orynżyna J.: O sztukę ludową. Pamiętnik pracy. Warszawa 1965 Rusek H.: Tożsamość pogranicza. Wprowadzenie. W: Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. Red. Z. Kłodnicki, H. Rusek. Wrocław 2003, s. 7-9 Stomma L.: Determinanty polskiej kultury ludowej w XIX wieku, „Polska Sztuka Ludowa” 1979, nr 3, s. 131-142 �Kinga Czerwińska: Współczesna twórczość samorodna w procesie kształtowania tożsamości. ... 329 Szyfer A.: Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości. Poznań 2003 Wieruszewska M.: Tożsamość kulturowa jako wartość i czynnik konstytutywny społeczności lokalnej. W: Społeczności lokalne. Teraźniejszość i przyszłość. Red. B. Jałowiecki, B. Sowa, P. Dudkiewicz. Warszawa 1989, s. 302-324 Shrnutí Současná spontánní tvorba v procesu formování identity. Příklad Těšínského Slezska. Dynamika změn obklopující nás reality a zkušenosti odlišných kulturních vzorů, které stanoví synonymum naší doby, vynucují reflexe nad samým sebou a vlastním místem ve světě. Kulturní eklekticizmus přináší destabilizaci, zejména mezi mladou generací, která potřebuje trvalé základy vymezující formování jejich svébytnosti. Tento proces nepatří k lehkým. Z jedné strany totiž pozorujeme tendenci sjednocování kultury prostřednictvím masmédií, globalizaci, ekonomickou a kulturní homogenizaci. Současně, z druhé strany, stále intenzivněji se obrozuje regionalismus, který je často doprovázen lokální izolací a xenofobií, vyplývající z ohrožení vlastního orbis interior. V předmětném textu se autorka pokouší odpovědět na otázku jakou úlohu plní spontánní tvorba při formování postojů členů místních (lokálních) společností. Jev spontánní tvorby, kterou autorka chápe jako současné lidové umění a neprofesionální umění [i když zde je třeba zdůraznit, že nejde o jevy totožné], má v místní kultuře, a v širším – národním pojetí - značný význam. Můžeme ji vnímat, na jedné straně jako turistickou abstrakci, památku z ÚLUV (Ústředí lidové umělecké tvorby), a na druhé straně jako stále živý projev regionálních tradic uměleckého i národního charakteru. Tato tvorba má zcela jistě velký význam – vytvářet specifický charakter místní kultury, jakož i zachovávat její unikátnost před náporem nivelujícím rozdíly, globalizací. Aktivity založené na tradičních ideově-odborných zásadách, jakož i novátorská tvorba inspirována místním přírodním a kulturním prostředím, má totiž podstatný vliv na vytváření nejen skupinové, ale také individuální identity. Manifestace vlastní [místní] tvorby i její široká recepce, tento proces umocňuje, což má nesmírný význam zejména v oblasti pohraničí, jakým je Těšínské Slezsko. Summary Contemporary natural artistic creation in the process of identity shaping - the case of Cieszyn Silesia The dynamics of changes in the surrounding reality and the experience of different cultural models (which have become a synonym of modern times) necessitate reflection upon one’s own self and one’s own place in the world. Cultural eclecticism brings about destabilization, especially among the young, who need long-lasting foundations which determine their selfidentification. This process does not seem to be easy. On one hand, a tendency can be observed of unifying the culture through mass media, globalization, economic and cultural homogenization. At the same time, on the other hand, regionalism is reborn, frequently along with local isolationism and xenophobia as a result of the threat to the own orbis interior. This article is an attempt at answering the question concerning the role of natural artistic creation in shaping attitudes of local community members. �330 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví The phenomenon of natural artistic creation is understood by the author as contemporary folk art and non-professional art, although it should be emphasized that these terms do not mean identically the same. Natural creation plays a significant role in the local and, more broadly, national culture. It can be viewed both as a tourist attraction, a folk souvenir, and as a symptom of unceasingly lively regional tradition, which ranks as an artistic and national value. Obviously, this artistic creation has an important role – it should create the specificity of local culture and preserve its uniqueness in the face of globalization pressures which seem to level differences. The activeness based on traditional ideological and technical canons and the innovative creation inspired by local natural and cultural environment contribute substantially to shaping both the group and individual identity. This process is enhanced by the presentation of the own (local) art creation and its broad reception, which cannot be underestimated, especially in borderland areas, such as Cieszyn Silesia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cd73872eea2f70f0c8177d3426db06a.pdf 04bec37658112be4a65f08a3ebe97440 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:620 Title A name given to the resource Wspólnota terytorialna a styczności społeczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 2 DANUTA MARKOWSKA WSPÓLNOTA TERYTORIALNA A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Jaką rolę o d g r y w a t e r y t o r i u m w s i w życiu j e j mieszkańców? W j a ­ k i c h w a r u n k a c h h i s t o r y c z n y c h d e t e r m i n u j e i ogranicza zakres styczności społecznych, a w j a k i c h j e o t w i e r a , poszerza? Rozważania poniższe poświęcone są historycznej zmienności r o l i t e ­ r y t o r i u m w s i i j e j l o k a l i z a c j i . Podajemy t u w y n i k i badań t e r e n o w y c h przeprowadzanych w l a t a c h 1955—1963 w e w s i Modlnica, pow. Kraków. Były to terenowe studia r e t r o s p e k t y w n e obejmujące Okres od r o k u 1880 do 1963. Skupiały się one na problematyce społeczności lokalnej i r o ­ dziny. Zebrane materiały zostały opracowane w postaci m o n o g r a f i i r o ­ dziny w i e j s k i e j , która nie objęła j e d n a k omawianej t u p r o b l e m a t y k i . . 1 M o d l n i c a położona jest w odległości 8 k m w k i e r u n k u północno-zachodnim od K r a k o w a . Około 1880 r o k u liczyła 70 rodzin, w r o k u 1963 — 146. W ciągu tego 80-lecia przekształciła się ona ze w s i topo­ graficznie podmiejskiej, lecz w sensie społeczno-ekonomicznym izolowa­ nej i t r a d y c y j n i e rolniczej, w wieś-osadę f u n k c j o n a l n i e podmiejską o charakterze robotniczo-chłopskim. W t y m procesie wyróżnić należy t r z y okresy: 1) od około 1880 r. do 1919 г.; 2) od r o k u 1919 do 1945; 3) od r o k u 1945 do 1963. P i e r w s z y z n i c h można b y najogólniej określić j a k o fazę r o z w o j u p o pańszczyźnianego. Pod w i e l o m a względami s t a n o w i ona kontynuację okresu pańszczyźnianego, zwłaszcza w s t r u k t u r z e społecznej ludności, opartej przede w s z y s t k i m na s t r u k t u r z e własnościowej, oraz w t y p i e l o k a l n y c h powiązań. Fazę tę cechuje jednakże p r a w n o - f o r m a l n a samo­ dzielność chłopstwa, działanie k r e d y t u lichwiarskiego, a także swobodny rozwój w i e l u dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza a r t y s t y c z n e j . Okres 1 D. M a r k o w s k a , kowskiej, Rodzina K r a k ó w 1964. 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. Х1Ш2 w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ �66 D A N U T A M A R K O W S K A ipouwłaszczeniowy był dla chłopstwa próbą adaptacji do n o w y c h w a ­ runków społeczno-ekonomicznych, p r z y c z y m nie następowało r a d y k a l n e zerwanie z przeszłością. Przeciwnie — społeczność w i e j s k a starała się podporządkować t e n proces t r a d y c y j n y m i n s t y t u c j o m w i e j s k i m l u b p r z y ­ stosować te i n s t y t u c j e do n o w y c h warunków. Ekonomiczno-Społeczny rozwój M o d l n i c y tego okresu przebiegał analogicznie do procesu w całej Galicji Zachodniej . Okres międzywojenny ma c h a r a k t e r przejściowy. S t r u k t u r a własnoś­ ciowa w r o l n i c t w i e t r a c i zwolna swe dominujące znaczenie. Coraz silniej i szerzej p r z e j a w i a się dążność do powiązania z miastem poprzez zajęcia i zawody pozarolnicze. Jednakże miasto nie jest w stanie wchłonąć ca­ łego n a d m i a r u siły roboczej w s i . Równocześnie parcelacja ziem d w o r ­ skich stwarza możliwość n a b y w a n i a działek r o l n i c z y c h i wzmaga zain­ teresowania rolnicze. Z d r u g i e j s t r o n y niepewność i d o r y w c z y c h a r a k t e r z a t r u d n i e n i a pozarolniczego działa hamująco na proces t w o r z e n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej ludności w s i . Procesy społeczno-gospodarcze badanej w s i nie dadzą się już w t y m okresie odnieść do t y p o w y c h przeobrażeń w s i małopolskiej o k r e s u międzywojennego. M o d l nica tego okresu nie miała jeszcze w pełni c h a r a k t e r u „strefy p o d m i e j ­ s k i e j " , ale także nie była już typową rolniczą wsią małopolską . Radykalną zmianę w życiu społeczno-gospodarczym w s i przynosi do­ piero okres po r o k u 1945, k i e d y t o doprowadzono do końca parcelację gruntów d w o r s k i c h i nastąpiło trwałe powiązanie rezerw siły roboczej w s i z ośrodkami przemysłowymi i miastem. W następstwie t y c h z m i a n zaczyna się kształtować n o w a s t r u k t u r a społeczno-zawodowa ludności, charakteryzująca się dominantą liczebną chłopów-robotników i p o j a w i e ­ n i e m się robotników, traktujących wieś j e d y n i e j a k o miejsce zamiesz­ kania . Natomiast n i e w i e l k a już dziś g r u p a rolników niezarobkujących w y k a z u j e stałą tendencję spadkową. Jednocześnie w gospodarce r o l n e j — zarówno w samej p r o d u k c j i , j a k i organizacji z b y t u — zachodzą c h a r a k ­ terystyczne dla strefy podmiejskiej procesy: specjalizacja w k i e r u n k u gospodarstw warzywniczo-ogrodniczych. W każdym z wyróżnionych t u okresów t e r y t o r i u m w s i o d g r y w a odmienną rolę w życiu j e j mieszkań­ ców. O g r a n i c z y m y się j e d y n i e do przedstawienia s y t u a c j i wyjściowej, t j . około 1880 r o k u , oraz a k t u a l n e j , t j . 1963 r o k u . 2 3 4 2 Por. F . B u j a k , 3 P o r . M. M i e s z c z a n k o w s k i , G a l i c j a , t. I , W a r s z a w a — L w ó w «1908. Struktura agrarna Polski międzywojennej, W a r s z a w a 1960. 4 P r o c e s y te przebiegają w M o d l n i c y a n a l o g i c z n i e j a k w całej s t r e f i e s k i e j K r a k o w a , p a t r z : J . S u l i m s k i , Procesy Krakowa, K r a k ó w 1967. urbanizacji w strefie podmiej­ podmiejskiej �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI WSPÓLNOTA TERYTORIUM A SPOŁECZNE GRANICE 67 WSI H i s t o r y c y datują powstanie M o d l n i c y na przełom X I I i X I I I w . Stanowiła ona wówczas prawdopodobnie jedną całość z obecną wsią Modlniczką, oddaloną 1,5 k m na południe. W późniejszych w i e k a c h znalazły się one w rękach różnych właścicieli f e u d a l n y c h : M o d l n i c a — świeckich, Modlniczką — k l a s z t o r u . W w i e k u X V I — X V I I I te d w a nieco odmiennie zorganizowane f o l w a r k i miały przemieszane przestrzennie g r u n t y chłopów poddanych . Granice w s i nie wyodrębniały więc z w a r ­ tego t e r y t o r i u m , lecz dokumentowały historię kształtowania się f e u d a l ­ nej własności (por. m a p k a 1). T o przemieszanie gruntów o b u w s i p r z e ­ trwało po dzień dzisiejszy. Dodajmy, że w okresie pańszczyźnianym chłopi M o d l n i c y m i e l i wspólne pastwisko i las z d w o r e m i p o d d a n y m i z i n n y c h w s i , należącymi do tego d w o r u . Działki z i e m i u p r a w n e j , użyt­ kowane przez rodzinę chłopską mogły być przez pana zamieniane n a inne, położone w i n n y m miejscu. Ludność bezrolna z a t r u d n i o n a wyłącz­ nie w e d w o r z e miała swoje d o m k i pośród zagród gospodarzy. Chłopskie pola i zabudowania nie wyodrębniały się więc w sposób u t r w a l o n y od d w o r s k i c h . N i e była to jeszcze c h ł o p s k a w s p ó l n o t a teryto­ r i a l n a , lecz f e u d a l n a w s p ó l n o t a p r z e s t r z e n n a całości dwór—poddani, ostro wyodrębniająca się w stosunku do obszarów i n ­ n y c h właścicieli f e u d a l n y c h , nawet jeśli z p u n k t u widzenia topograficz­ nego były one przemieszane z g r u n t a m i danej w s i . 5 6 A k t uwłaszczenia przydziela ściśle zlokalizowany obszer k o n k r e t n e j rodzinie chłopskiej. Ze wspólnot w y d z i e l a się fizycznie część chłopską j a k o wspólnotę g m i n y od części pańskiej. Dwór skupia swe zabudowania gospodarcze w j e d n y m miejscu, t a m też buduje pomieszczenia mieszkal­ ne dla s w y c h najemników. Wówczas dopiero kształtuje się c h ł o p s k a wspólnota t e r y t o r i a l n a , respektująca i n d y w i d u a l n e posiada­ nie każdego z gospodarzy i regulująca korzystanie ze wspólnot — p a ­ s t w i s k i lasów. Dwór pozostał j e d n a k najpoważniejszym właścicielem gruntów na terenie w s i . Łącznie z n i e w i e l k i m f o l w a r k i e m plebańskim g r u n t y d o m i n i a l n e stanowiły ponad połowę ogółu gruntów w s i (por. tab. I ) . Wzrastająca liczba ludności powoduje napór na ziemie dworskie. Jednocześnie modernizacja techniczna gospodarki d w o r s k i e j z końcem X I X w . powoduje zadłużenie d w o r u i wyprzedaż części ziemi chłopom. Stąd już w 1900 r . g r u n t y r u s t y k a l n e przeważają w e w s i . Odtąd n i e ­ p r z e r w a n i e „chłopska przestrzeń" narasta kosztem d w o r s k i e j . 5 Patrz: F . B u j a k , s. 323—324. 6 I b i d e e m , s. 319 Studia nad osadnictwem Małopolski, cz. I , K r a k ó w 1905, �00 Plan w w s i Modlnica Archiwum Miasta Wielka i Modlnica Krakowa. Mała J e s t to p l a n przechowany odręczny w aktach Archiwum S e n a c k i e g o z 1806 г., o b e c n i e „bloss a l a v u e a u f g e n o m m e n " , n a n i m napis jak brzmi umieszczony �W S P Ó L N O T A Tab. I. Udział areale T E R Y T O R I A L N A gruntów użytków A S T Y C Z N O Ś C I dominialnych rolnych we wsi i rustykalnych Modlnicy w w latach ogólnym 1869—1900 Grunta Grunta dominialne rustykalne (w °/o) (w %>) 1869* 55,8 44,2 Słownik geograficzny, W a r s z a w a 1885, s. 568 1880 57,1 42,9 Materiały Rok Źródło i n f o r m a c j i do o b l i c z e n i a rodzin i 39,5 relacje zien, t. 6, historie dawnych dworskich Gemeindelexikon 60,6 służące odsetków terenowe: funkcjonariuszy 1900 69 S P O Ł E C Z N E von Gali- W i e n 1907, s. 306, 3 1 0 — —314i * D a n e d l a 1869 r. dotyczą n i c a i Modlniczką. Grajmy Modlnicy, obejmującej wsie Modl­ U schyłku X I X w . j e d y n i e północno-wschodnia granica w s i przebie­ gała w sposób ostry, była to zarazem granica państwowa między za­ b o r e m a u s t r i a c k i m a r o s y j s k i m . Pozostałe podlegały różnym k o r e k t o m . Utrzymywał się też stan przemieszania gruntów chłopskich ludności w s i M o d l n i c y i M o d l n i c z k i . A j e d n a k w świadomości mieszkańców w s i funkcjonowało silne poczucie wspólnoty t e r y t o r i a l n e j i odrębności w s t o s u n k u do w s i sądziednich. Jak wskazują na to historie rodzin, t y l k o w j e d n y m p r z y p a d k u bliskość pól skłoniła modlnickiego gospodarza do współdziałania z sąsiadem z M o d l n i c z k i , choć z w r o t n a pomoc sąsiedzka była w o w y m Okresie powszechna. K i e d y w Niedzielę Palmową po wyjściu z kościoła obchodzono granice w s i i zatykano święcone p a l m y w ziemię, b y uchronić wieś przed klęskami żywiołowymi i zapewnić dobre p l o n y — omijano w t y m s k o m p l i k o w a n y m pochodzie działki n a ­ leżące do M o d l n i c z k i . Jeszcze dziś przedstawiciele generacji starszej utrzymują, że m i m o przemieszania gruntów od razu można było za­ uważyć, które należą do „naszej" w s i , gdyż były lepiej u p r a w i o n e . Szereg stereotypów co do c h a r a k t e r u sąsiadów (lenistwo, skłonność do kradzieży itp.) akcentował w sferze świadomości społecznej granice własnej w s i , t a k t r u d n e do w y t y c z e n i a w sposób topograficzny. 7 s 7 Materiały terenowe autorki grafii Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w 8 Materiały terenowe autorki g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w z 1956 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ z 1955 г., złożone w Archiwum Zakładu Etno­ Krakowie. Krakowie. �70 DANUTA MARKOWSKA STYCZNOŚCI SPOŁECZNE Około 1880 r. M o d l n i c a liczyła 70 rodzin, ludności 537 o s ó b . Z a ­ równo n i e w i e l k i e r o z m i a r y tej społeczności, j a k i t y p zabudowy w s i powodowały, iż wszyscy j e j mieszkańcy znali się wzajemnie i k o n t a k ­ t o w a l i stale.- M o d l n i c a jest wielodrożnicą o z w a r t e j zabudowie z c e n t r a l ­ n y m placem na wzniesieniu, gdzie stoi kościół. J a k k o l w i e k ludność w s i pozostawała ze sobą w stałych stycznościach, to jednak istniał określony rytuał regulujący te styczności i dystansujący niektóre k o n t a k t y . 9 Tab. П. Struktura Nazwa kategorii społeczno-własnościowa Obszar społecznej ludności gospodarstwa Liczba w ha rodzin Kmiecie Zagrodnicy, 8,5—10 Gospodarze Półgospodarze Chałupnicy \ 2 5,5— 8,5 Komornicy > Fornale ' — 5,5 0,5— 2 • b e z r o l n i i do 0,5 Razem Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : wsi Modlnicy — historie około 1880 r. Odsetek ogółu rodzin 6 8,6 11 22 15,7 31,4 13 18,6 18 25,7 70 100,0 rodzin W t o k u codziennej współpracy k o n t a k o w a l i się przede w s z y s t k i m bogaci ze s w y m i n a j e m n i k a m i oraz równorzędni sobie gospodarczo p a r t ­ nerzy powiązani zasadami z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. Zróżnicowanie społeczno-ekonomiczne ludności w s i było b o w i e m znaczne (por. t a b . I I ) . Ono to określało różne f o r m y powiązań gospodarczych (por. t a b . I I I ) zamykających się w obrębie w s i . Sytuacje odświętne, rekreacyjne, obrzędowe wyznaczały poszcze­ gólnym g r u p o m społecznym i g r u p o m w i e k u odpowiednie miejsca: w kościele, w karczmie, w czasie wieczornych spotkań, na weselach, chrzcinach czy odpustach. Wówczas to k o n t a k t o w a l i się przede wszyst­ k i m równi z równymi — równi społecznie i równi w i e k i e m czy stanem cywilnym. W okresie 1880—1919 znacznie wzrosła liczba rodzin w e w s i , słabszy był stosunkowo p r z y r o s t liczby ludności . Usamodzielnianie się małych 10 D a n e co do l i c z b y r o d z i n pochodzą z badań t e r e n o w y c h a u t o r k i , t j . z e s t a w u h i s t o r i i w s z y s t k i c h r o d z i n zamieszkujących wieś około 1880 r. D a n e o liczbie ludności zaczerpnięto ze Słownika geograficznego, t. 6, W a r s z a w a 1885, s. 568/569. 9 W 1910 r. l i c z b a r o d z i n wynosiła około 100 ( b r a k dokładnych d a n y c h ) , l i c z b a ludności 568 {Allgemeines Verzeichnis der Ortsgemeinden Osterreichs nach den Ergebnissen der Volkszahlung vara 31 December, 1910, W i e n 1915, s. 346/347). 10 �T o b . III. Odrobek, najem i zwrotna pomoc sąsiedzka w rodzinach wsi Modlnicy około 1900 г . * Korzystanie Obszar Kategoria społeczno-ekonomiczna Liczba gospo­ gospo­ darstw rodziny w z odrobków darstw ha stałe do­ ryw­ cze z najmu stałe do­ ryw­ cze (dane absolutne) Świadczenie z pomocy sąsiedzkiej stałe do­ ryw­ cze odrobków pomocy najmu sąsiedzkiej do­ ryw­ cze do­ ryw­ cze stałe — — — — 1 2 — 12 10 11 4 Kmiecie 8,5—10 5 4 1 3 2 Zagrodnicy, 5,5— 8,5 12 2 — 10 2 1 — Gospodarze 2 , 0 - 5,5 31 15 7 — 0 , 5 — 2,0 21 — 14 Półgospodarze — 7 8 — 11 6 2 18 — 18 do 0,5 7 4 1 6 5 6 19 6 23 — — — — Razem 76 6 16 3 26 stałe 1 — Chałupnicy, komornicy. do­ ryw­ cze stałe 28 15 — 24 16 Ź r ó d ł o : Materiały t e r e n o w e : h i s t o r i e r o d z i n * W t a b e l i pominięto rozumiemy świadczenie 14 r o d z i n f o r n a l s k i c h , odrobków we powiązanych stałym nájmem z m i e j s c o w y m d w o r e m . P r z e z „stałe o d r o b k i " w s z y s t k i c h s e z o n a c h r o l n i c z y c h , podobnie rozumieć należy „stałą pomoc P r z e z „stały n a j e m " sytuację, w której z a w a r t o roczną u m o w ę o pracę n a cały r o k gospodarczy. sąsiedzką". �72 DANUTA MARKOWSKA r o d z i n nie prowadziło j e d n a k do p o w s t a w a n i a przysiółków. Wieś p o ­ została nadal skupiona, a styczności społeczne zachowały t r a d y c y j n y charakter. ZASIEDZIAŁOŚĆ A WŁASNOŚĆ Ciągłość osadnictwa w e w s i u t r z y m y w a n a była przede w s z y s t k i m poprzez element zamożniejszy. Małżeństwa zawierane były głównie w obrębie własnej w s i , rzadziej w s i sąsiednich. Dobór t e r y t o r i a l n y mał­ żonków w o m a w i a n y m okresie przedstawia tabelka I V . Łącznie 6 1 , 7 % małżonków pochodziło z t e j samej w s i . Z w r a c a uwagę f a k t , iż ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską (82,7% mężczyzn z tej samej wsi), j a k i kobiecą (72,8% kobiet). W t y c h w a r u n k a c h p o w i n o w a c t w o i pokrewieństwo splatało się n i e ­ rozerwalnie z sąsiedztwem. Szerszych powiązań r o d z i n n y c h pozbawione były w e w s i t y l k o niektóre r o d z i n y bezrolnych, zwłaszcza fornalskie. Tab. terytorialny I V . Dobór małżonków. Małżeństwa 1880—1919 r. (w odsetkach ogółu zawarte w latach między małżeństw) P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża terytorialne żony Pochodzenie Ogółem małżeństw z b a d a n y c h 121 Inny T a sama T a sama T e n sam wieś gromada powiat powiat T a s a m a wieś 61,7 1,2 6,2 3,7 Ta sama 11,1 gromada T e n sami p o w i a t 4,9 Inny 5,0 powiat R a z e m Tabelka sporządzona 82,7 na podstawie Razem 72,8 ПД 6,1 1,2 j 1,2 materiałów J J 7,4 terenowych 5,0 10,0 8,7 100,0 autorki, tj. historii rodzin. Z t y m i zasadami d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o skorelowane były zasady doboru społecznego. Ogółem w zbiorowości małżeństw z a w a r t y c h w t y m okresie w 7 1 , 2 % p a r t n e r z y d o b i e r a l i się z t y c h samych k a t e g o r i i społeczno-własnościowych, a w 5 8 , 7 % stwierdzono dokładną równowagę wyposażenia początkowego młodych (patrz t a b . V ) . Wśród o w y c h 6 1 , 7 % małżeństw, gdzie oboje p a r t n e r z y pochodzili z tej samej w s i , zgodność pozycji społeczno-majątkowej wyrażała się odsetkiem 8 8 , 2 % a równowaga wyposażenia początkowego •— 76,4%. u 1 1 Ogół według dóbr, ówczesnych czątkowego jakie młodzi otrzymywali, c e n i następnie u s t a l a n o młodych. Tak dokonane o p i n i a m i informatorów n a t e n temat, przeliczano na wartości stopień r ó w n o w a g i szacunki skonfrontowano pieniężne wyposażenia z po­ subiektywnymi �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 73 SPOŁECZNE Ciągłość osadnictwa we w s i była więc kontynuacją pokoleń gospo­ darzy rolników, kontynuacją normowaną z w y c z a j o w y m systemem k o ­ jarzenia małżeństw. Tab. V . Dobór tach 1880—1919, społeczny małżonków. 1920—1944, Małżeństwa 1945—1963 (w zawarte odsetkach w ogółu la­ mał­ żeństw) Małżeństwa z a w a r t e w o k r e s i e Małżonkowie z pochodzą gospodarstw O tej s a m e j 1880—1919 1920—1944 1945—1963 N = 121 N = 75 N = 76 71,2 38,2 42,8 20,1 25,7 40,1 8,7 36,1 17,1 100,0 100,0 100,0 grupie* obszarowej O zbliżonej g r u p i e obszarowej O odległej grupie obszarowej R a z e m WSPÓŁCZESNE L O S Y L O K A L N Y C H . POWIĄZAŃ N a przełomie X I X i X X w . M o d l n i c a była p o g r a n i c z n y m bastionem k u l t u r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o . Jako siedziba d w o r u , p a r a f i i i g m i n y oraz miejsce t a r g o w i s k stanowiła ośrodek ciążenia okolicznych wsi. A k t u a l n y porządek a d m i n i s t r a c y j n y nadal powierza j e j rolę c e n t r u m . M o d l n i c a jest siedzibą zarządu gromady, w skład której poza nią w c h o ­ dzą jeszcze cztery inne wsie. Zachowała się też j e j r o l a j a k o ośrodka parafialnego. W y d a j e się jednak, że n i e j e j f u n k c j e ośrodkowe są n a j ­ istotniejsze. Bliskość miasta powoduje zresztą, że w porównaniu z i n n y ­ m i ośrodkami g r o m a d z k i m i województwa czy k r a j u r o l a M o d l n i c y j a k o c z y n n i k a więzi społeczno-gospodarczej jest s ł a b a . Istotniejsza w y d a j e się topograficzna i społeczna lokalizacja w s i n a szlaku ruchliwości wieś — miasto. Zachodnią swą granicą M o d l n i c a przylega do d a w n e j w s i B r o n o w i c e — dziś już dzielnicy K r a k o w a . Przecina ją w i e l k i t r a k t — szosa, a k o m u n i k a c j a autobusowa wiąże ją w sposób dogodny z miastem (dojazd do c e n t r u m K r a k o w a t r w a 35 m i n u t , a autobusy kursują co 30 m i n u t ) . M o d l n i c a jest w pełni z e l e k t r y f i k o w a n a . Toteż w ostatnich l a t a c h zdarzają się p r z y p a d k i z a k u p u parcel b u d o w l a n y c h na terenie w s i 12 1 2 P o r . M. C h i l c z u k , Sieć ośrodków sce, W a r s z a w a 1963. więzi społeczno-gospodarczej wsi w Pol­ �74 DANUTA MARKOWSKA przez mieszkańców K r a k o w a z intencją osiedlenia się t u t a j . Coraz częściej osoby zdobywające wyższe wykształcenie nadal zamieszkują w e w s i . Bezpośrednie sąsiedztwo miasta i znaczny odsetek z a t r u d n i o n y c h w m i e ­ ście (patrz tab. V I ) powodują, iż w z o r y k u l t u r y m i e j s k i e j są t u szybciej przejmowane niż w e wsiach dalej od t r a k t u położonych . Zbliżenie do 13 pozarolniczego i grup obszarowych zarobkowania poza i ktoś z pozostałych j e j członków Zarobkuje głowa rodziny Głowa rodziny nie zarob­ kuje — zarobkuje jeden lub kilku członków ro­ dziny Zarobkuje darstw tylko liczba gospo­ w ha rodziny Ogółem gospodarstwa głowa L i c z b a rodzin o danym typie pozarolniczego Obszar gospo­ w 1963 r. Renta lub dożywocie jako we wsi Modlnicy j źródło utrzymania zarobkowania darstw gospodarstwem według Nikt nie zarobkuje T a b . V I . Rodziny 10 6 _ 1 1 2 9 3 1 2 1 2 0,5—2 66 28 13 14 2 2 —5 58 15 9 16 16 11 5 —7 2 1 — — — 2 7 —(10 — — — 1 — — Razem: 146 52 2 fi 32 30 6 O d s e t k i ogółu r o d z i n 100,0 35,7 17,8 21,8 20,5 4,1 B e z r o l n i i do 0,1 0,1—0,5 Odsetki rodzin kowaniem z zarob­ pozarolniezym — 75,4 — — M o d l n i c y jest więc dla t y c h w s i zbliżeniem do miasta. W sąsiednich wsiach obserwuje się ostatnio tendencję do lokalizowania n o w y c h zagród nie w środku w s i , lecz na działkach położonych bliżej M o d l n i c y . „Miesz­ kać w M o d l n i c y to już j a k b y w mieście, to już na p r o g u " — mówią mieszkańcy t y c h w s i . Powszechne jest wśród n i c h oczekiwanie, że w p r z y ­ szłości nastąpi połączenie i c h w s i z M o d l n i c a w jedną wielką osadę . Tendencja do zawierania małżeństw z dziewczętami z M o d l n i c y p o ­ wszechna jest wśród młodych mężczyzn o k o l i c z n y c h w s i . Z n a j d u j e to u D o t y c z y to zwłaszcza m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r s t w a domowego. ? W e w s i a c h t y c h przeprowadziła a u t o r k a b a d a n i a sondażowe, obejmujące całej zbiorowości. 13 4 jednakże n i e �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI 75 SPOŁECZNE w y r a z w zasadach doboru t e r y t o r i a l n e g o małżeństw z a w a r t y c h w okresie 1945—1963. J a k wskazuje na to tab. V I I , ogółem 7 5 , 2 % kobiet pochodzi z M o d l n i c y , a mężczyzn t y l k o 4 6 , 1 % , natomiast przybysze z i n n y c h w s i stanowią łącznie 51,3%. Mężczyźni ci w przeważającej liczbie z a t r u d n i e n i b y l i przed zawarciem małżeństwa w gospodarstwie r o d z i c i e l s k i m l u b też t r u d n i l i się sezonowo t y l k o zajęciami pozarolniczymi. Osiedlenie się w M o d l n i c y łączyło się p r a w i e w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h z podjęciem trwałego zajęcia pozarolniczego. T a b . V I I . Dobór terytorialny (w małżonków. Małżeństwa z a w a r t e odsetkach ogółu małżeństw) w l a t a c h 1945—1963 * P o c h o d z e n i e t e r y t o r i a l n e męża Ogółem 76 małżeństw zbadanych CU (U T a s a m a wieś С T a sama д о £ о sí - £ - N Я í Он *• T a sama T a sama T e n s a m gromada powiat wieś Inny Miasto po­ lub wiat osiedle Razem 34,3 2,6 7,9 11,9 18,5 2,6 2,6 — — 5,2 T e n sam powiat 5,3 - — 2,6 2,6 — 10,5 Inny powiat 3,9 1,3 M i a s t o l u b osiedle — — 46,1 11,8 gromada R a z e m 1,3 1,3 17,1 1.3 75,2 7,8 — — 22,4 2,6 1,3 100,0 W w y m i a r z e o b i e k t y w n y m r o l a M o d l n i c y w sieci osiedleńczej polega przede w s z y s t k i m na j e j f u n k c j i pomostu pomiędzy miastem a w s i a m i bardziej r o l n i c z y m i i o d d a l o n y m i od t r a k t u k o m u n i k a c y j n e g o . Jak widzą lokalizację swojej w s i sami Modlniczanie? W y p o w i e d z i na ten temat przedstawia tabelka V I I I . Uderza zdecydowana orientacja na miasto. N a uwagę zasługuje f a k t , iż k o b i e t y częściej wskazują na nega­ t y w n e s k u t k i bliskości miasta dla r o l n i c t w a i widzą w niej przyczynę z a n i k u f o r m współżycia wioskowego. Spowodowane to jest t y m , że są one silniej powiązane z losami r o l n i c t w a i w s i niż mężczyźni, których większość z a t r u d n i o n a jest w mieście. Interesująco przedstawiają się również w i z j e przyszłości w s i . U k a z u j e je tabelka I X . Są one także silnie zorientowane n a miasto. Słabe jest na ogół poczucie wspólnoty losów z i n n y m i w s i a m i gromady, silniej j e d n a k zaznaczone w opiniach kobiet. Można więc powiedzieć, że w świadomości mieszkańców M o d l n i c y , zwłaszcza mężczyzn, o r i e n t a c j a na miasto przesłania rolę tej wsi wobec w s i o k o l i c z n y c h i rzeczywiste z n i m i p o w i ą z a n i a , że lokalizacja w s i oceniana jest przede wszyst­ k i m z p u n k t u widzenia topograficznej i społeczno-gospodarczej bliskości miasta. * Źródło: a n k i e t a p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r. �DANUTA 76 T a b . V I I I . Opinie MARKOWSKA mieszkańców wsi Modlnicy Opinie O p i n i e mężczyzn Treść o p i n i i Łącznie kobiet wypowie­ °/o dzi dzi dobre położeniu opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba Liczba wypowie­ Bardzo o jej % wypowie­ % dzi położenie z u w a g i n a bliskość m i a s t a i dogodną komunikację (bez rozważań nad 98 60,9 76 43,7 174 52,0 41 25,5 32 18,4 73 21,8 10 6,2 36 20,7 46 13,7 6 3,7 14 8,0 20 5,9 4 2,5 12 6,9 16 4,8 2 1,2 4 2,3 6 1,8 335 1100,0 przyszłością wsi) B a r d z o dobre położenie ze względu n a bliskość m i a s t a i szansę przyłączenia w s i do m i a s t a Opinie niejednoznaczne: do­ bre położenie połączenie ale bliskość duje z uwagi na komunikacyjne, miasta nadmierny rolnictwa, powo­ odpływ współżycie z wio­ s k o w e z a n i k a itp. Opinie niejednoznaczne: do­ b r e położenie z u w a g i n a połączenia komunikacyjne, ale w e w s i nie m a r o z r y ­ w e k , zaimiera życie k u l t u ­ ralne — młodzi szukają r o z r y w e k w mieście Bardzo dobre zarówno ze położenie względu na połączenie komunikacyjne z miastem j a k i bliskość sąsiednich w s i Brak zdania; nie zastana- w i a ł ( a ) się n a d t y m 161 R a z e m Zródlo: materiały Uwaga: w terenowe autorki, ankiecie postawiono 1 100,0 1 174 ankieta dotycząca to p y t a n i e j a k o otwarte. opinii 1100,0 przeprowadzona w 1963 r. �WSPÓLNOTA KOBIETY, TERYTORIALNA A CIĄGŁOŚĆ STYCZNOŚCI OSADNICTWA 77 SPOŁECZNE I ZMIERZCH „OJCOWIZNY" W p i e r w s z y m z o m a w i a n y c h okresów zasiedziałość łączyła się w y ­ raźnie ze stanem posiadania ziemi, a ciągłość osadnictwa utrzymywała się m n i e j więcej równomiernie poprzez linię męską, j a k i kobiecą. Już procesy ruchliwości okresu międzywojennego wprowadziły n a t e r e n w s i „nowych" rolników, zmieniły zasady d o b o r u t e r y t o r i a l n e g o małżonków. Obecnie ciągłość osadnictwa u t r z y m y w a n a jest zdecydowanie poprzez Tab. IX. Wyobrażenia Odpowiedzi na pytanie: „Jaka z d a n i e m P a n a ( i ) b ę ­ 10—15 l a t " Modlnica Liczba wypo' wiedzi o przyszłości Opinie kobiet wypo­ wsi Łącznie opinie mężczyzn i k o b i e t Liczba Liczba % ich % wiedzi wypo.- °/o wiedzi połączy się z i n ­ wsiami gromady w jedną dużą wieś, część osób będzie pracowała cie, Modlnicy O p i n i e mężczyzn dzie s y t u a c j a M o d l n i c y z a nymi mieszkańców część — w w mieś­ 12 7,5 28 16,1 40 11,9 51 31,7 48 27,6 99 29,5 75 46,6 61 35,1 136 40,6 13 8,0 22 12,6 35 10,5 10 6,2 15 8,6 25 7,5 161 100,0 174 100,0 335 100,0 gospodar­ stwie r o l n y m N i e nastąpią żadne p o w a ż ­ niejsze zmiany będzie dzielnicą miasta K r a k o w a , Modlnica rolnictwo w e w s i będzie zanikało. I n ­ ne w s i e g r o m a d y pozostaną wsiami Zarówno Modlnica j a k i i n ­ ne wsie gromady zostaną przyłączone do m i a s t a K r a ­ k o w a , r o l n i c t w o będzie z a ­ nikało Inne (np. — przyłączona rolnictwo — wieś zostanie do m i a s t a , a l e się utrzyma wieś n i e będzie przyłą­ c z o n a do m i a s t a , a l e zanikać będzie r o l n i c t w o ) oraz brak zdania R a z e m Źródło: Materiały t e r e n o w e a u t o r k i , a n k i e t a Uwaga: Odpowiedzi na postawione pytanie dotycząca o p i n i i p r z e p r o w a d z o n a w 1963 r . zostały w a n k i e c i e skategoryzowane. �78 DANUTA MARKOWSKA linię kobiecą (por. tab. V I I ) . C z y n n i k społeczno-własnościowy nie określa już dziś zasiedziałości. Ludność bezrolna l u b małorolna osadziła się na trwałe na w s i , posiada własne d o m y mieszkalne i zagrody. Wśród bez­ r o l n y c h i właścicieli gospodarstw do 1 ha 7 2 % posiada d o m mieszkalny stosunkowo n o w y , bo w y b u d o w a n y po r o k u 1935. U t r z y m y w a n i e się ciągłości osadnictwa przede w s z y s t k i m poprzez linię kobiecą m a doniosłe konsekwencje nie t y l k o d l a kształtowania się g r u p k r e w n y c h i p o w i n o w a t y c h na terenie w s i , ale także d l a przeobrażeń w sferze wartości. Obserwuje się zmierzch ideologii „ojcowizny", która nakazywała d a w n i e j u p r z y w i l e j o w a n i e synów w p r z e k a z y w a n i u i m za­ g r o d y i podstawowego zrębu gospodarstwa, b y zachować ciągłość l i n i i męskiej, ciągłość nazwiska przypisanego do określonego w y c i n k a p r z e ­ strzeni w i e j s k i e j . W badaniach t e r e n o w y c h usiłowano ustalić znaczenie wiązane dziś z pojęciem „ojcowizna". Okazało się, że zaledwie dla 5 % mężczyzn-gospodarzy jest to nadal ideologia żywa, że skłonni b y l i b y zgodnie z nią rozwiązywać p r o b l e m y przekazywania g o s p o d a r s t w a . 15 TYPY KONTAKTÓW SPOŁECZNYCH M o d l n i c a liczyła w 1963 r o k u 672 mieszkańców. N i e jest to więc z b y t w i e l k i p r z y r o s t w porównaniu z r o k i e m 1880 (537 osób). Zabudowa w s i nie uległa w i e l k i m zmianom, przybyły nowe domy, ale zachowany został stan skupienia zabudowy. A j e d n a k nie wszyscy mieszkańcy w s i znają się dziś wzajemnie. Dotyczy to zwłaszcza młodych mężczyzn, p o ­ chodzących z i n n y c h w s i i z a t r u d n i o n y c h w mieście — o n i nie znają w i e l u mieszkańców w s i i nie są przez w i e l u znani. Częstokroć i n f o r m a ­ torzy s t w i e r d z a l i , że znają w p r a w d z i e w s z y s t k i c h mieszkańców w s i , ale z w i e l o m a spotykają się zaledwie k i l k a razy w r o k u . O wiele pełniejsza jest wiedza kobiet o mieszkańcach w s i , one też kontaktują się częściej między sobą. Ogół styczności społecznych mieszkańców w s i można b y ująć w następujące t y p y : 1. Styczności p r z y p a d k o w e , ograniczające się do w y m i a n y pozdrowień, charakterystyczne d l a młodych mężczyzn z b e z r o l n y c h czy małorolnych rodzin, z a t r u d n i o n y c h w mieście i n i e mających jeszcze dzieci w w i e k u szkolnym. 1. Urzeczowione k o n t a k t y gospodarcze, charakterystyczne zwłaszcza dla rolników i chłopów-robotników z o r i e n t o w a n y c h na gospodarstwo r o l n e oraz dla w i e l k i e j l i c z b y żon chłopów-robotników, kierujących gospodarstwem. W k w e s t i i tej p r z e p r o w a d z o n o b a d a n i a o p i n i i w s z y s t k i c h mężczyzn — g ł ó w g o s p o d a r s t w (materiały A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Ogólnej i S o c j o l o g i i U J w Krakowie). 15 �WSPÓLNOTA T E R Y T O R I A L N A A STYCZNOŚCI SPOŁECZNE 79 3. K o n t a k t y oparte na wspólnocie celów czy zainteresowań pozagospodarczych, n p . pomiędzy r o d z i c a m i posiadającymi dzieci w t e j samej klasie l u b t e j samej szkole w mieście, czy też pomiędzy młodymi mał­ żeństwami (zarówno rolników, j a k i nierolników), dla wspólnego spędza­ nia czasu wolnego i organizowania r o z r y w e k . 4. Rzadkie styczności odświętne, rodzinne — obowiązkowe w i z y t y składane zwłaszcza starszym k r e w n y m , respektujące jeszcze elementy dawnego k o n w e n a n s u rodzinnego. Cechą znamienną styczności społecznych we w s i jest więc tworzenie się różnych kręgów kontaktów na różnych zasadach: od tradycją nakaza­ n y c h c e r e m o n i a l n y c h kontaktów z k r e w n y m i poprzez konieczne z gospo­ darczego p u n k t u widzenia współdziałanie aż po k o n t a k t y oparte wyłącznie na s w o b o d n y m doborze, na wspólnocie zainteresowań i wzorów zachowań. UWAGI KOŃCOWE Granice t r a d y c y j n e j w s i wyznaczały j e j mieszkańcom podstawową przestrzeń aktywności gospodarczej i społecznej, izolowały i c h i w y ­ odrębniały w stosunku do w s i sąsiednich. C z y n n i k wspólnoty t e r y t o r i a l ­ nej był więc aktywną komponentą sieci l o k a l n y c h powiązań. Współczesne procesy ruchliwości społecznej zmieniły g r u n t o w n i e rolę wspólnoty t e r y t o r i a l n e j . Przestrzeń w s i stała się dla j e j mieszkańców określonym w y c i n k i e m szerokiej sieci osadniczej, wyrażającej strukturę powiązań między zapleczem w i e j s k i m a m i a s t e m . Według miejsca w t e j sieci, według dostępności topograficznej i społecznej miasta ocenia się dziś własną wieś. Granice w s i otwarły się zresztą nie t y l k o na pobliskie miasto, ale także na sąsiedzkie wsie r e l a t y w n i e bardziej rolnicze. Można więc powiedzieć, że poprzez różne dziedziny swej aktywności oraz różne g r u p y l u d z k i e M o d l n i c a powiązała się zarówno z miastem, j a k i z r o l ­ n i c z y m zapleczem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03829ff62c0f3dfa3976112e01419c24.pdf 5bd005f6b17f7cfc28709b0e630abd74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:635 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:583 Title A name given to the resource Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.253-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM Jednym z problemów najczęściej podejmowanych w literaturze etno­ graficznej jest przemiana kulturowa, powstawanie nowych wartości i no­ wych rozwiązań społecznych w strukturach tradycyjnych pod wpływem bodźców zewnętrznych. Bodźce wywołujące te przemiany bywają różnego rodzaju, najczęściej zaś ograniczają się do gospodarczych i administra­ cyjnych przedsięwzięć władz kolonialnych lub nowoczesnej państwowości własnej. Jak dotąd jednak nie znany był w praktyce etnografów przy­ padek społeczeństwa tradycyjnego biorącego udział — w znacznym stop­ niu aktywnie — w wieloletniej wojnie, znajdując się w stałym kontakcie z przeciwnikiem o całkowicie odmiennej kulturze. Wietnam Południowy stanowi od 1945 r. do dziś arenę gwałtownej, można by rzec brutalnej, agresji zewnętrznej wobec układu społecznego, który w nikłym jedynie stopniu zapoczątkował uprzednio proces przekształcania się. W czasie kolonizacji francuskiej, trwającej krócej niż jedno stulecie, wieś wiet­ namska była poddana infiltracji gospodarki towarowej i zaawansowa­ nych metod produkcji w mniejszym jeszcze stopniu niż Лр. kolonie angielskie tego rejonu geograficznego. W warunkach takiego układu społeczno-gospodarczego nastąpiło stopniowe zaangażowanie całego niemal kraju w walkę zbrojną. Wstrząs, jaki lata walki przyniosły wsi południowowietnamskiej, wydaje się nie mieć sobie równego w znanej historii społeczeństw trady­ cyjnych. Zbadanie jego konsekwencji należy jednak odłożyć na czas, kiedy będzie mogła nastąpić względna stabilizacja po zakończeniu wojny. Najistotniejszy ze względu na skutki społeczne będzie niewątpliwie okres od 1961 г., charakteryzujący się nasileniem działań i przystąpieniem do walki wojsk amerykańskich. Okres wojny wyzwoleńczej z Francją w la­ tach 1945—1954 dostarczył jednak również aktywnych bodźców pro­ cesowi przemiany kulturowej. Mimo iż działania militarne nie objęły wówczas całego terytorium i operowały mniej niszczącymi środkami, to poważne znaczenie miały rozpoczęte wtedy reformy społeczne, które �254 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wniosły czynnik fermentu ideologicznego. Dla tego pierwszego okresu jednak nadal braknie poważniejszych opracowań . Niektóre zagadnienia interesujące etnografów podejmowane są także aktualnie przez nielicznych socjologów, głównie amerykańskich. Badania te, wycinkowe i z natury rzeczy mało reprezentatywne, służą —• zwłasz­ cza w ostatnim okresie — przede wszystkim planowaniu strategicznemu, pozostają zatem niedostępne ogółowi. W t y m ostatnim sensie mają one charakter pragmatyczny, jak i inne badania nad przemianami kulturo­ w y m i , tyle że służący innym celom. Wydaje się jednak, że dla nauki studia nad wojennym okresem w ostatnich dziejach wiejskiego społe­ czeństwa Wietnamu Południowego będą miały zasadniczo walor po­ znawczy, pozwalający wyjaśnić kilka interesujących problemów. Wśród' nich zaś głównie związane z organizacją wspólnoty wiejskiej i systemem władzy wiejskiej oraz z organizacją rodziny i jej aspektem kultowym. Są to bowiem zagadnienia, które do tej pory najbardziej interesowały bada­ czy, które uznano za najistotniejsze elementy struktury społeczeństwa wietnamskiego i które wydają się być płodne. 1 Pozostawiając na później właściwe poznanie roli, jaką trwająca wojna odegrała w kształtowaniu się nowych zjawisk we wsi wietnamskiej, można już obecnie wstępnie wskazać na kilka jej wybranych rezultatów. Wymienię je t u bez próby określania ich rozmiarów, zasięgu i znaczenia, wskazując jedynie na fakt powstania zjawiska istotnego społecznie. Nie­ które zjawiska mogą być trwałe i wywrzeć wpływ na dalszy rozwój kultury, inne zaś mają charakter czasowy, ale i ich aktualne oddziały­ wanie może być istotne. Wśród charakterystycznych zmian powstałych w wyniku wojny można więc podkreślić następujące: a. Zerwanie łączności ekonomicznej poszczególnych wiosek i całych obszarów z rynkiem krajowym. b. Przekazywanie nadwyżek na cele wojny bez uzyskiwania adekwat­ nego ekwiwalentu pobudzającego rozwój. c. Aktywizacja istniejących i powstanie nowych rzemiosł służących celom wojennym na terenach współpracujących z ruchem partyzanckim. d. Zakłócenie r y t m u gospodarczego i obrzędowego w wyniku stałego lub okresowego uczestnictwa części ludności w walkach oraz w wyniku bezpośrednich zniszczeń. e. Powstanie nowej formy więzi społecznej, solidarności typu ideowo-politycznego. f. Zmniejszenie roli tradycyjnych grup działających we wsi na rzecz 1 Pomocne w badaniach nad skutkami społecznymi pierwszego etapu wojny mogą być, również nieliczne, opracowania autorów nie będących etnografami, np. P. M u s , Vietnam, sociologie d'une guerre, Paris 1952. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 255 wspomnianych więzi solidarnościowych oraz niekiedy na rzecz grup para­ militarnych. g. Występowanie obok tendencji integracyjnych także dezintegracyjnych, zwłaszcza w większych skupiskach ludzkich, czy w rejonach sąsiadujących z bazami wojskowymi. Ich wynikiem jest m. i n . wzrost przestępczości, rozluźnienie tradycyjnych zasad etycznych, pojawienie się nowych form zarobkowania związanych z obecnością obcych żołnierzy. Jest to źródło postaw indywidualistycznych, tworzących się w niespoty­ kanym wcześniej zakresie. Również dezercja z armii częściowo powiększa zasięg marginesu społecznego. h. Pojawienie się ostrych nieraz form regulowania wewnątrzwiejskich konfliktów płynących z naruszania solidarności oraz niekiedy z krzyw­ dzących stosunków własnościowych. i . Zachwianie tradycyjnego modelu władzy wiejskiej w wyniku aktywności zewnętrznych ośrodków decyzji w warunkach partyzanckich, dodatkowo zaś na terenach kontrolowanych przez rząd, w wyniku narzu­ cania funkcjonariuszy i ich płynności. j . Wzrost przestrzennej ruchliwości społecznej, zarówno mężczyzn zmobilizowanych, jak i ludności cywilnej, co osłabia więź terytorialną wsi. k. Ustępowanie partykularyzmu lokalnego przez wprowadzenie do świadomości chłopów koncepcji celu ogólnonarodowego i poczucia dumy narodowej przeciwstawionej obecności wojsk amerykańskich. 1. Formułowanie się nowych wyznaczników poczucia odrębności na­ rodowej wśród ludności stykającej się z żołnierzami obcymi, o najczęściej nieakceptowanym stylu bycia. ł. Uznanie dla wartości instrumentalnych cywilizacji technicznej poznawanej za pośrednictwem obserwacji urządzeń bojowych i pomocni­ czych armii. Względy obiektywne nie pozwoliły autorowi podczas pobytu w Wiet­ namie Południowym w roku 1966 przeprowadzić bliższych studiów nad aktualnymi zmianami w kulturze wsi wietnamskiej. Z tego też względu ograniczył się on w niniejszym artykule do skrótowego przedstawienia stanu wiedzy oraz własnych uwag o niektórych aspektach organizacji wspólnoty wiejskiej w Wietnamie, w nadziei, iż będzie to stanowiło wstęp do ewentualnego opracowania na temat funkcjonowania tej wspólnoty oraz rodziny w warunkach wojny oraz ich zmian w wyniku wojny. Autor starał się ograniczyć do terytorium Wietnamu Południowego, cha­ rakteryzującego się zresztą pewnymi odrębnymi cechami rozwojowymi w stosunku do północnej części kraju. Nie zawsze jednak było to możliwe i potrzebne, zwłaszcza przy omawianiu historii kształtowania się form tej instytucji. �256 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wieś wietnamska powszechnie uważana bywa za bastion partykula­ ryzmu lokalnego, charakteryzujący się długą tradycją autonomii w sto­ sunku do ogólnokrajowej struktury władzy. Często za symbol izolacjonizmu służą gęste bambusowe płoty zwarcie otaczające zabudowania wiejskie odcinając członków wspólnoty od reszty świata. Cytuje się przy­ słowie: „Prawa cesarskie ustępują przed zwyczajami wsi". Podkreśla się siłę obserwowanego dziś jeszcze przywiązania do wsi rodzinnej u ludzi, którzy dawno z niej wyemigrowali, lecz nadal uważają ją za jeden ze środków identyfikacji własnej osoby. Z udziałem autorów europejskich, lecz nie bez natchnienia ze strony niektórych tradycjonalistycznie nasta­ wionych historyków wietnamskich, rodzi się koncepcja wsi jako tworuimpregnowanego na wpływy zewnętrzne i samowystarczalnego w zaspo­ kajaniu potrzeb materialnych, społecznych i duchowych. Powstaje prze­ konanie, że owemu izolacjonizmowi i niezmienności wsi naród wiet­ namski zawdzięcza zachowanie swej tradycji i jedności kulturowej, mimo wielowiekowego panowania Chin i powtarzających się okresów rozbicia dzielnicowego. Twierdzi się nawet, że polityczne podporządkowanie Wietnamu Chinom w okresie od I I w. p.n.e. do X w. n.e. nie wniosło zasadniczych zmian do kultury chłopskiej, która oparła się sinizacji . 2 Z drugiej znowu strony, nie widząc potrzeby przeczenia powyższym koncepcjom, uważa się często, że wspólnota wiejska w Wietnamie, a także inne cechy kulturowe, jak m. in. organizacja rodziny, instytucja ziem komunalnych, życie religijne, modyfikacja systemu pokrewieństwa, wpro­ wadzone zostały przez Chińczyków - . Świadczyć by za tym mogły ana­ logie w instytucjach i nazewnictwie oraz zaznaczająca się, także w innych przypadkach, skłonność społeczeństwa wietnamskiego do przystosowy­ wania się — początkowo przynajmniej zewnętrznego — do reform admi­ nistracyjnych, ingerujących często w różne sfery życia społecznego. Spór wokół wywodzenia instytucji wspólnoty wiejskiej z C h i n na­ trafia na poważną przeszkodę, jaką stanowi brak źródeł do historii spo­ łecznej Wietnamu przed inwazją chińską. Uznaje się w każdym bądź razie za pewne, że nastąpił już wówczas rozpad wspólnoty rodowej, istniejące zaś na terenie późniejszego Tonkinu i przylegających rejonów ! 4 5 2 J . B u t t i n g e r , The smaller dragon. A political history of Vietnam, New York 1962, s. 172—173, 108. M. R o u i l l y , La commune annamite, Paris 1929, s. 18 n. Zwolennikami miejscowego pochodzenia tej instytucji są m. in.: N g u y e n H u u K h a n g , La commune annamite, Paris 1946; A. I. M u с h 1 i n o w, Wietnamskaja sel'skaja obszczina (X w. — pierwaja polowina XIX w.), „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskij sbornik", t. 2, A N SSSR, Trudy Institute Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja, nowaja sierija, t. 73, Moskwa 1961. Nazwa Tonkin, nie posiadająca żadnej miejscowej tradycji na określenie obszaru geograficznego czy politycznego, została tu użyta incydentalnie. W dalJ 4 5 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 257 Chin twory polityczne — Van Lang, A u Lac i na koniec Nam Viet (w porządku chronologicznym) — były luźnymi organizacjami feudalnymi. Wioski stanowiły wówczas podstawową jednostkę lenna feudalnego i znajdowały się pod pełną (gospodarczą, administracyjną, polityczną oraz być może religijną) i dziedziczną kontrolą rodzin najniższego szczebla drabiny feudalnych panów lub członków rodziny w ł a d c y . Wieś przy­ puszczalnie była wówczas grupą lokalną zorganizowaną na bazie sąsiedz­ kiej, złożoną jednak z k i l k u wielkich rodzin powstałych w wyniku dezintegracji rodu . Jeszcze więc przed impaktem cywilizacji chińskiej musiał następować proces zespalania się mieszkańców wsi wokół pewnego integralnego systemu organizacyjnego, który nie pozostał bez w p ł y w u na późniejsze kształtowanie się wspólnoty wiejskiej. Tuż przed podbojem chińskim w I I w. p.n.e. zakończył się lub zbliżał ku końcowi ostatni etap formo­ wania się wspólnoty etnicznej W i e t n a m c z y k ó w , czemu towarzyszyło umacnianie się określonych instytucji kulturowych, które niekiedy prze­ trwały do czasów nowożytnych, jak np. kult ducha opiekuńczego wsi, ducha ogniska domowego itp. Mimo że nie mamy dokładniejszych danych o życiu wsi w okresie przedchińskim, czynione były jednak pewne próby wnioskowania na ten temat przy zastosowaniu metody porównawczej, jednak bez poważniejszych rezultatów . 6 7 8 9 szym ciągu artykułu stosuję nazwy pochodzenia miejscowego: Вас Bo (Północ), Trung Bo (Centrum) i Nam Bo (Południe) odpowiadające kolejno francuskim: Tonkin, Annam i Kochinchina. Nguyen Xuan D a o, Village government in Viet Nam. A survey of historical development, Saigon 1958, s. 9, aneks do: L . W. W o o d r u f f , The study of a Vietnamese rural community — administrative activity, vol. 2, Michi­ gan State University Vietnam Advisory Group (w dalszym ciągu w y s t ę p u j e jako M S U V A G ) , Saigon 1960 (powiel.). Patrz także В u 11 i n g e r, op. cit., s. 76. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 222-223. Miało to miejsce w okresie brązu, nazwanym dla terenu Indochin kulturą Dong Son, której odpowiadała tzw. trzecia wielka migracja ludów z terenu płd. Chin do Azji płd.-wsch. Substrát rasowy tej migracji stanowili mongoloidzi, którzy zetknęli się w dorzeczu Rzeki Czerwonej z melano-indonezyjskimi ludami tzw. drugiej wielkiej migracji. Na bazie tego zetknięcia nastąpił proces etnoge­ nezy Wietnamczyków (zwanych także Vietami). Niektórzy przypuszczają, że pro­ ces ten rozpoczął się w c z e ś n i e j , jeszcze na terenach położonych na południe od Jangtsakiangu, zamieszkiwanych w I tysiącleciu p.n.e. przez ludy m. in. indone­ zyjskie, znane w kronikach chińskich jako „sto plemion Yueh". Zakończenie formowania się etnosu wietnamskiego bywa niekiedy przesuwane na I tysiąclecie n.e., czyli okres panowania chińskiego; por. B u t t i n g e r , op. cit., s. 94. M. in. Masparo, który doszukiwał się analogii u spokrewnionych etnicznie z Wietnamczykami Muongów (lud żyjący na płd. od delty Rzeki Czerwonej, liczebność ok. 260 tys., zachował przeżytki organizacji feudalnej), podobnie zresztą jak zamieszkujących Wietnam P ł n . Tajów uznał za źródło informacji o wczesno5 7 3 9 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �258 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Nieuważni obserwatorzy europejscy nazywali niekiedy wspólnotę wiejską w Wietnamie „chłopską demokracją". Wittfogel zaś nadał takiej instytucji, występującej w państwach orientalnych, nazwę „demokracji żebraków" na podkreślenie względnej swobody układania wewnętrz­ nych stosunków w ramach wspólnoty, przy czym wspólnota jednak nie poprzestawała być częścią organizacji państwowej i od niej była uzależ­ niona. Państwo nie interesowało się w e w n ę t r z n y m życiem tej jednostki dopóki funkcjonowała ona sprawnie w całym systemie politycznym. Otóż właśnie w kontekście szerszej organizacji politycznej wspólnota wietnam­ ska nabiera nowego znaczenia. Gdy w I w. n.e., po zduszeniu rebelii miejscowych feudałów, Chińczycy centralizują stopniowo władzę w kraju, system rządów zbliżają do własnego modelu państwa biurokratycznego. W t y m modelu wartość dla władcy przedstawia już nie wasal feudalny z organizowanym przez siebie potencjałem gospodarczym i militarnym, lecz właśnie wieś dostarczająca trybutu pieniężnego w postaci podatków i ludzkiego w postaci pracy przymusowej (corvee) oraz rekrutów. Dzieje się to poprzez aparat urzędniczy, a więc niejako w bezpośrednim kon­ takcie z państwem. Taki układ stosunków wieś-państwo został z biegiem czasu wprowadzony w Wietnamie , a jego sprawnego działania prze­ strzegał szef wioski będący funkcjonariuszem administracyjnym. Ten sam układ wieś-państwo charakteryzował również następne etapy rozwoju historycznego. 1 0 J1 Tak więc wietnamska wspólnota wiejska została z początkiem naszej ery zdefiniowana w swojej funkcji zewnętrznej i taka pozostała w cza­ sach późniejszych. Płaciła podatki (główne źródło dochodów dworu, gdyż późniejsi mandaryni ani nobiles nie byli opodatkowani, nawet jeśli po­ siadali ziemie uzyskane od dworu za zasługi) oraz dostarczała żołnierzy i siły roboczej, czyli środków do wypełniania dwu zasadniczych funkcji państwa: 1) obrony rodziny panującej i dokonywania zaborów terytorial­ nych oraz 2) wykonywania centralnie planowanych prac w zakresie infrastruktury. feudalnym społeczeństwie płd. Chin. H . M a s p е г о , Étude sur la phonetique historique de la langue annamite, „Bulletin de l'École Francaise d'Extreme Orient", t. 12: 1912, s. 1—123; t e n ż e , L e Royaume de Van Lang, tamże, t. 18: 1928 nr 3. Por. także wstęp w pracy J . C u i s i n i e r , Les Muong, Paris 1948. К. A. W i t t f o g e l , Oriental despotism. A comparative study of total power, New Haven 1957, s. 126. Nazwa Wietnam (Viet-Nam) pojawia się dopiero w 1803 r. Chińczycy używali na określenie kraju dwu różnych nazw, z których najbardziej znana jest Annam — „spacyfikowane południe". Niepodległy Wietnam od X I w. uzyskał nazwę Dai Viet. Dla większej sprawności toku rozważań w artykule stosowana jest nazwa współczesna, niezależnie od okresu historycznego. 1 0 11 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 259 Zbliżone, choć nie identyczne świadczenia były również obowiązkiem wsi we wczesnym okresie feudalnym, lecz nie cechowała ich regularność ani też jednolitość form egzekwowania. W czasach przed inwazją chińską aktywniejszą rolę odgrywali przywódcy wielkich rodzin, którzy wchodzili w kontakt z suwerenem. Natomiast centralny system rządów uznawał za partnera wyłącznie całą wieś, nie zaś jej części składowe. Tak okre­ ślona przez relację ze światem zewnętrznym wspólnota stała się nową wartością, t y m bardziej że spełnianie nałożonych powinności wymagało pewnych, przystosowawczych przynajmniej zmian w jej organizacji we­ wnętrznej. W tej sytuacji można proponować uznanie za mało istotną dyskusji nad pochodzeniem (chińskim lub lokalnym) instytucji wspólnoty wiejskiej. Nie miejsce jej powstania jest bowiem istotne, lecz cel, jakiemu instytucja służy, i warunki, w jakich funkcjonuje. Zmiana ustroju p a ń ­ stwowego spowodowała przekształcenie jego elementów, również w w y ­ padku tych spośród nich, które — jak organizacja wiejska — przejęte zostały z poprzedniej formy ustrojowej . Upodobnienie ustroju chińskiej prowincji Wietnam do ustroju metropolii wywołało takiż sam skutek w odniesieniu do wsi. Wprowadzeniu centralistycznej władzy imperialnej towarzyszyły ele­ menty nadbudowy ideologicznej — przejęcie chińskiej koncepcji cesarza będącego synem niebios, pośrednikiem między ludźmi i światem nad­ przyrodzonym, głównym kapłanem, sędzią i panem (właścicielem) dóbr. Prywatnie posiadana część ziemi również uchodziła za dominium cesar­ skie, nawet jeśli cesarz występował tu tylko jako przedstawiciel sił nad­ ludzkich . Proces przyswajania kultury chińskiej stopniowo postępuje — adoptowana jest literatura, pismo, filozofia konfucjańska, niektóre ze­ społy obrzędowe (np. ślubne, pogrzebowe). Najważniejszą wszakże korzy­ ścią kontaktu z cywilizacją chińską było przejęcie technik rolnych, to znaczy radła płużnego z żelaznym ostrzem ciągnionego przez woły, oraz ulepszonych metod irygacyjnych 12 13 12 Mówię o zmianie ustroju p a ń s t w o w e g o w związku z powstaniem centra­ listycznego państwa, w którym aparat biurokratyczny zastąpił w a r s t w ę feudałów w transmisji władzy. Feudalny układ stosunków w ł a s n o ś c i o w y c h nie zanikł w epoce imperialnej (chociaż Wittfogel w cytowanej pracy twierdzi, że centra­ listycznie rządzone p a ń s t w a Wschodu, zwane przez niego społeczeństwami hydra­ ulicznymi, nie były feudalne). B y ł on jednak ograniczany administracyjnie i praw­ nie, choć niezależnie od tych ograniczeń struktura feudalna (oparta na bazie biuro­ kracji) periodycznie odżywała na nowo dominując w ustroju społeczno-gospo­ darczym. Nawet obecnie utrzymuje się w Wietnamie Północnym przekonanie, że „grunty nie są własnością ludzi, lecz królestwem podziemnego smoka". Agricul­ tural problems, ..Vietnamese Studies", nr 2, Hanoi 1964, s. 5. Do podboju chińskiego stosowano uprawę motykową. Irygację w ó w c z a s 1 3 1 4 �260 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wittfogel doszukuje się współzależności pomiędzy zastosowaniem w Chinach sprzężajnej uprawy płużnej a odejściem od systemu wspólnej pracy pańszczyźnianej chłopów na polach publicznych (królewskich) w okresie dynastii Czou. Zakłada on, że indywidualna praca na małym polu umożliwiała lepsze wykorzystanie nowego narzędzia pracy . Jeśli zależność taka w warunkach chińskich istotnie zachodziła i jeśli jej istnienie było uświadamiane, tłumaczy to system nadzielania przez Chiń­ czyków ziemią wspólnot wiejskich w Wietnamie. Polegał on na przy­ znawaniu poszczególnym wielkim rodzinom ziemi prywatnej oraz całej wspólnocie ziemi komunalnej, a praktycznie państwowej, przeznaczonej do rotacyjnego podziału między członków . Rozróżnienie ziem prywat­ nych i komunalnych istnieje do dziś w Wietnamie i obowiązywało zawsze przy tworzeniu nowych wiosek '. Grunty komunalne pozostające w użyt­ kowaniu wspólnot były opodatkowane i stanowiły najważniejsze źródło wpływów podatkowych skarbu państwa. Przy okazji nasuwa się problem wymagający oddzielnego przebadania, a mianowicie, czy występuje związek między wprowadzeniem sprzężajnej uprawy płużnej oraz indywidualnej obróbki ziemi (niezależnie od sto­ sunku własności chłopa do niej i jej produktu) a powstaniem wspólnot wiejskich . Mogło bowiem być tak, że dopiero likwidacja wspólnej pracy pańszczyźnianej na polach feudała i wprowadzenie na to miejsce podatku od użytkowania przydzielonej ziemi stworzyły odpowiednie warunki do powstawania wewnątrzwiejskich zależności (chociażby przy rozdziale gruntów komunalnych czy przy ustalaniu indywidualnego wymiaru po15 16 17 18 również znano, jednak tworzone lokalnie sieci k a n a ł ó w były zbyt wątłe i nie stanowiły odpowiedniej bazy dla intensywnej uprawy. Chińskie pochodzenie radła w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Azji jest kwestionowane przez niektórych badaczy problemu. Np. A. Reszetow zebrał materiały (jeszcze nie opublikowane) mogące świadczyć o niezależnym pochodzeniu radła płużnego, a nawet o zapożyczeniu go przez Chińczyków południowych od pewnych mniejszości na pograniczu pld.-zach. Chin. 1 5 W i t t f o g e l , op. cit., s. 69. Dzielono w ó w c z a s ziemię na równe udziały po 90 таи (ok. 45 ha), które przypadały na w ł a s n o ś ć wielkim rodzinom (ho) jako tzw. tu dien. Pozostała część obszaru przeznaczana była na tzw. cong dien, ziemię komunalną należącą do państwa, które nakładało podatek za jej użytkowanie przez wspólnotę. Por. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 11. Również w trakcie niedawnej praktyki tworzenia osad przesiedleńczych na terenach nieuprawianych władze Wietnamu Południowego wydzielały niekiedy grunty komunalne — cong dien. Por. Z. W. D u d n i k, Agrarnyj wopros w Jużnom Wietnamie, Moskwa 1964, s. 108. Te trzy zjawiska wystąpiły w Chinach w okresie dynastii Czou (lata 1027—256 p.n.e.), chociaż mniej wiadomo o względnej chronologii ich zachodzenia. Por. O. L a n g , Chinese family and society, New Haven 1946, s. 21. 1 6 1 7 1 8 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 261 datkowego), które wymagały stworzenia odpowiedniego schematu ich funkcjonowania i podtrzymywania. Dodatkowo, bardziej skomplikowany system kanałów nawadniających wymagał współdziałania użytkowników na szczeblu całej wsi, wykraczał więc poza system pomocy wzajemnej obowiązującej w grupie krewnych. Powstała w ten sposób sieć interakcji przekształciła istniejącą we wczesnofeudalnym okresie wieś ze zwykłej aglomeracji domostw i rodzin w powiązaną wzajemnie wspólnotę wiejską, w której kooperacja i współzależność była t y m intensywniejsza, i m licz­ niejsze stawały się zobowiązania do udziału w czynnościach wykracza­ jących poza potrzeby własnego gospodarstwa. Rozumując w ten sposób, zasadniczy etap kształtowania się i integracji wspólnoty można by przypisać czasom dominacji chińskiej w Wietnamie, t y m bardziej że wtedy właśnie państwo dostarczało mieszkańcom wsi aktywnych bodźców do działania na forum komunalnym. Jednym z tych bodźców •— wspomnianym już wcześniej — były zorganizowane odgórnie i egzekwowane przez aparat urzędniczy prace irygacyjne oraz komunika­ cyjne (drogi, kanały), które raz rozpoczęte absorbowały ciągle ze względu na konieczność konserwacji urządzeń i utrzymywania ochrony przeciw­ powodziowej. Zupełnie inny z kolei bodziec stanowił — i stanowi w pewnym sensie do dzisiaj — kompleks obrzędowy związany z kultem ducha opiekuń­ czego w s i . K u l t ten stanowił główną funkcję sakralną wspólnoty, kon­ centrując wokół siebie zasadniczą część życia społecznego jej członków. Mimo iż sam kult jest przypuszczalnie starszy od wspólnoty, stał się on w pewnym — może bardziej symbolicznym niż praktycznym — stopniu instrumentem kontroli cesarskiej nad wspólnotą. Zinstytucjonalizowanie kultu i nadanie mu jednolitej formy w całym kraju nastąpiło wskutek interwencji administracyjnej (już w niepodległym Wietnamie). Duch opiekuńczy musi uzyskać inwestyturę cesarską, zanim zostanie wpro­ wadzony do domu komunalnego i zanim zacznie sprawować funkcje opie­ kuńcze. Inwestytura taka w formie dokumentu cesarskiego wystawianego na wniosek wsi sama posiada cechy sakralne i jest czczona jako symbol 1 9 19 Dokładnie pochodzenie tego kultu nie jest znane, może on mieć pewien związek z wierzeniami totemistycznymi. Najczęściej na ducha opiekuńczego wy­ bierano znaną postać historyczną lub mityczną albo też osobę, która w s ł a w i ł a się czymś lokalnie (niekiedy nawet mógł to być czyn nieetyczny). Rzadko wybór padał na kobietę lub zwierzę. Funkcją kultu jest zapewnienie społeczności spokoju i dobrobytu. Miejscem kultu jest dom komunalny — dinh, który służy również celom publicznym. Por. A. L e r o i - G o u r h a n , J . P o i r e r, Ethnologie de 1'Union Francaise, t. 2, Paris 1953, s. 567—568; M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 270 n. Ten ostatni wiąże powstanie kultu ducha opiekuńczego z kultem przodka — założyciela wsi. �262 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 20 ducha . Cesarz wprowadził hierarchizację duchów opiekuńczych i spra­ wując nad nimi władzę jako syn nieba stał się — jak powiada Nguyen Xuan Dao — najwyższym panem wszystkich wiosek w uzupełnieniu do cesarskiej funkcji władcy. Wieś co prawda kontynuowała starszy jeszcze zwyczaj zabiegania o protekcję całego zespołu duchów uznanych za opiekuńcze , jednak główne miejsce zajmował duch posiadający świa­ dectwo cesarskie. Samo istnienie departamentu obrzędów na dworze cesarzy wietnam­ skich — mimo iż było ono funkcją arcykapłańskiej roli cesarza — stwa­ rzało podstawy do ingerowania w obrzędowe życie wsi. Ceremoniał reli­ gijny układał się warstwowo. Większość obrzędów odprawianych przez cesarza na szczeblu państwowym powtarzana była na szczeblu wspólnoty przez jej funkcjonariuszy (np. składanie ofiar duchowi ziemi, obrzędy wyjścia w pole i zakończenia prac polowych itp.). Ingerencja państwa nie ograniczała się do sfery życia religijnego, lecz działała także w dzie­ dzinie obyczaju. Jeszcze władcy chińscy wprowadzili obowiązek przyjęcia chińskiego ceremoniału w niektórych obrzędach rodzinnych oraz pewnych elementów chińskiego stroju codziennego. W okresie niepodległości ko­ deks prawny Le (od nazwy dynastii panującej w X V w.) ustalił odrębnie dla każdej kategorii ludności wartość podarków małżeńskich wnoszonych rodzinie narzeczonej przez rodzinę młodego . 2 1 22 23 2 0 Dokument umieszczony jest w relikwiarzu, czymś w rodzaju tabernakulum, które przechowuje się niekiedy poza domem komunalnym. Podczas obrzędów relikwiarz ten jest uroczyście przenoszony w procesji do domu komunalnego, umieszczany na g ł ó w n y m ołtarzu i honorowany pokłonami. G . C . H i с к e у, Village in Vietnam, New Haven 1965, s. 225 n. N g u y e n X u a n D a o , op. cit, s. 15. Por. także M u c h l i n o w, op. cit., s. 271. H i с к e у opisując obrzęd can an, odbywający się w wiosce K h a n h Hau w 1958 г., kilkakrotnie wspomina o ofiarach i zabiegach magicznych skierowanych do „duchów opiekuńczych", „duchów m a n d a r y n ó w wojskowych" i „złych duchów", mimo iż ośrodkiem całej ceremonii był w ł a ś c i w y duch opiekuńczy wioski, mar­ szałek Nguyen Huynh Due. (op. cit., s. 227 п.). Patrz L e r o i - G o u r h a n , op. cit., s. 563. Przykłady takie można by mno­ żyć, m. in. edykty cesarskie ustalały sposób zajmowania miejsc przez uczestników ceremonii w dinh. Tradycja regulowania życia społecznego na drodze prawnej, kontynuowana w ciągu całej historii państwa, utrzymała się do dziś. I tak np. prawo małżeńskie obowiązujące w D R W zakazuje nadmiernych w y d a t k ó w w związku z odbywaniem obrzędów rodzinnych. W 1957 r. powstała konieczność ingerencji ministerstwa sprawiedliwości dla urtegulowania sprawy m a ł ż e ń s t w rozdzielonych w wyniku przeprowadzania reformy rolnej. Dopuszczono w ó w c z a s bigamię w okolicach, gdzie pozwalał na to zwyczaj. Patrz H o a n g V a n C h i , From colonialism to communism, London 1964, s. 217—219. Podobne zjawisko spotyka się również w ustawodawstwie Wietnamu Południowego (np. zakaz tań­ ców europejskich w czasach Diema). Nie zawsze nakazy lub zakazy prawne 21 2 2 23 �SŁAWOJ 203 SZYNKIEWICZ Inną formą regulowania wewnętrznego życia wsi, w t y m wypadku pośrednią, było wprowadzenie podczas panowania dynastii L y ( X I — X I I I w.) spisów ludności do celów administracyjnych, a zwłaszcza do ustalania podatku pogłównego i poboru rekruta . Spis obejmował męż­ czyzn zamieszkujących wieś i dzielił ich na 5 grup, z których najważ­ niejsza zawierała zdrowych ludzi w wieku od 18 do 60 lat. W oczach państwa tylko osoby uwzględnione w spisach wiejskich stanowiły pełno­ prawnych członków wspólnoty i kwalifikowały się do uczestnictwa w po­ dziale ziem komunalnych. Pojawiły się również próby przywiązania na stałe zarejestrowanych chłopów do ich miejsca zamieszkania . Pojęcie wspólnoty z punktu widzenia państwa oznaczało jednostkę administra­ cyjną, element struktury politycznej. Na wspólnocie wiejskiej, głównym płatniku podatków oraz źródle siły roboczej i militarnej, opierało się więc istnienie państwa. Z tego względu jednym z jego obowiązków była ochrona interesów wspólnoty, przede wszystkim zaś interesów ekonomicznych. Sprowadzało się to do utrzymy­ wania na odpowiednim poziomie areału ziem komunalnych w użytkowa­ niu wspólnoty. Ziemie te przynosiły dochód państwu, ale też w założeniu dostarczały podstawy utrzymania biedniejszym członkom wspólnoty. Wprowadzony został zakaz sprzedaży i odstępowania tych gruntów, k t ó ­ rego przestrzegano w zasadzie do czasów kolonizacji francuskiej . Aby zapobiec procesowi prywatyzacji ziemi — a w dążeniu t y m wyrażała się również obawa' przed powstawaniem latyfundiów i konkurującej o wła2 i 25 26 odnosiły skutek, czego przykładem jest zachowanie się praktyki żucia betelu i czernienia zębów mimo zabronienia jej w czasie krótkiego panowania Chińczy­ k ó w na pocz. X V w. (B u 11 i n g e r, op. cit., s. 157). Muchlinow twierdzi, że celem sporządzania spisów ludności było d ą ­ żenie wspólnoty wiejskiej do hermetycznego zamknięcia się przed przybyszami i ludźmi obcymi wobec generacji założycieli i kontynuatorów wspólnoty. Patrz jego artykuł Narody Wietnama, [w:] Narody Jugo-wostocznoj Azii, Moskwa 1966, s; 113. Pogląd ten nie wydaje się być uzasadniony, tak ze względu na późne pochodzenie samej instytucji (wobec niekiedy długiej historii już istniejących wiosek), jak również z uwagi na jej wyraźny charakter rejestru podatkowo-szarwarkowego. Niejednokrotnie, zwłaszcza w czasach nowożytnych, część chło­ pów dobrowolnie unikała włączenia do spisu, aby zwolnić się tym samym od części obowiązków wobec państwa. 24 25 Dekret wydany przez krótko panującego uzurpatora Ho Qui L y (1400—1407). Odstępstwa od zasady przybierały na ogół formę nielegalną. Jednym z wy­ jątków jest decyzja cesarza T u Due z 1871 г., który zarządził sprzedaż ziem pu­ blicznych celem sfinansowania walki z Francuzami. Z kolei Francuzi w Nam Bo (która była kolonią w odróżnieniu od pozostałych rejonów traktowanych jako protektoraty), czyli Kochinchinie, uznali się za spadkobierców praw cesarskich, a zatem właścicieli ziem dominialnych i publicznych. Prowadziło to do przyjęcia zasady swobodnej sprzedaży kolonistom — zwłaszcza francuskim — tych ziem, łącznie z cong dien. 26 �264 WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM dzę warstwy feudalnej — państwo ograniczało swobodę nabywania grun­ tów na własność lub interweniowało na rzecz zmniejszenia posiadłości . Pierwszy wypadek zastosowania metody konfiskat notujemy w 1399 г., kiedy zlikwidowano majątki powyżej 10 mau (ok. 5 ha) i wydzierżawiono chłopom uzyskaną w ten sposób przez państwo ziemię. W 30 lat później zabieg ten musiano znów powtórzyć. Inne próby ograniczania rozwoju feudalnej własności czynione były w X V I I w. na Północy, m. i n . zakazu­ jąc mandarynom tworzenia wiosek poddanych ich wyłącznej jurysdykcji. Wprowadza się wynagradzanie mandarynów pieniędzmi zamiast nadziałami ziemi. Te i podobne i m reformy, jak pisze Buttinger , pozostawały najczęściej m a r t w ą literą albo po niedługim czasie przestawały działać, a wielka własność pojawiała się na nowo. Toteż dopiero w X I X w. groźba upadku kraju w wyniku daleko posuniętej pauperyzacji c h ł o p s t w a oraz zarysowujące się niebezpieczeństwo interwencji francuskiej spowo­ dowały energiczniejsze działania. Nastąpiła seria zarządzeń cesarza Gia Long (1802—1820) i kolejne reformy z 1839 i 1883 r. Likwidowały one wielkie posiadłości książąt, nobiles oraz mandarynów, znosiły trwającą od początków niepodległości praktykę nadawania mandarynom przywile­ jów ściągania podatków z wiosek, zarządzały zwrot przywłaszczonych gruntów komunalnych. Mimo iż kontrola państwa nad wielką własnością ziemską nie była szczególnie efektywna, należy ją tu odnotować, gdyż w wyniku tej działalności wspólnoty wiejskie przynajmniej trzykrotnie (lata 1429, 1839 i 1883) otrzymywały większe przydziały ziem publicz­ nych cong dien. 21 28 29 Wprowadzenie na przełomie er ulepszonych technik rolniczych oraz postępująca stabilizacja wspólnot wiejskich spowodowały rozwój pro­ dukcji, który stworzył warunki do szybkiego przyrostu l u d n o ś c i . Ten z kolei w y w a r ł presję na kolonizację nowych obszarów, początkowo 30 2 7 Wydaje się to być cechą charakterystyczną większości państw orientalnych, por. W i 11 f o g e 1, op. cit., s. 271 n. Ten sam autor wymienia cztery sposoby sprawowania kontroli nad własnością prywatną i osłabiania jej: fiskalny (po­ datki, Wietnamu to jednak nie dotyczy), administracyjny (konfiskaty), prawny (reguły dziedziczenia) i ogólniejszy — polityczny (tamże, s. 78). В u 11 i n g e r, op. cit., s. 174. W latach 1772—1848 miało miejsce przynajmniej 5 powstań chłopskich. M u c h l i n o w (Sel'skaja obszczina..., s. 223 przyp.) cytuje obliczenia histo­ ryka wietnamskiego, z których wynika, że w początkach I w.n.e. ludność części terytorium ówczesnego Wietnamu wynosiła 981 tys. osób w porównaniu z nieca­ łymi 400 tysiącami przed kilku dziesięcioleciami. Duży udział w tym przyroście należy przypisać licznej podówczas imigracji Chińczyków uciekających z rozdar­ tego wojnami dynastycznymi kraju. Brakuje bliższych danych statystycznych o liczbie ludności w późniejszych okresach. Istnieją jedynie niepełne informacje zaczerpnięte ze spisów podatkowych, nie obejmujące jednak całej ludności. 2 8 2 9 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 265 w delcie Rzeki Czerwonej, później zaś stopniowo na terenach mniej dogodnych, suchych i lesistych. Koloniści rekrutowali się spośród bez­ rolnych chłopów, dynamicznej młodzieży, przestępców w koloniach kar­ nych i żołnierzy. Stosunkowo liczna była pierwsza grupa ludzi, którzy nie mogli zapewnić sobie i rodzinom utrzymania w ramach własnej wspólnoty. Problem był niekiedy tak poważny, że zagrażał bezpieczeń­ stwu publicznemu, gdyż ludzie z marginesu społeczności wiejskiej łączyli się niejednokrotnie w agresywne bandy. W dążeniu do uregulowania go państwo uciekało się do środków prawnych (np. wspomniany zakaz opuszczania miejsca zamieszkania i następnie surowe represje prze­ widziane przez kodeks Le) oraz ułatwiało, a nawet samo organizowało kolonizację . Ze względów geograficznych najkorzystniejsze do uprawy tereny roz­ ciągały się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża morskiego na południe. Kie­ runek zachodni zamykało pasmo Gór Annamickich. Z tej przyczyny prąd kolonizacyjny podążał w dół półwyspu. Owo trwające już od X I w. parcie na południe —- nam tien, jest bardzo ważnym elementem historii Wiet­ namu. Towarzyszył mu. stopniowy podbój państwa Czampa (w przybliże­ niu dzisiejsze Tran Bo, Środkowy Wietnam) i wschodnich rejonów Kambodży (Nam Bo). Czampa zostało podbite w X V w., a ostatecznie zagarnięte w X V I I w. Delta Mekongu zajęta została w pierwszej połowie X V I I I w., południowy zaś cypel Soc Trang otwarto dla kolonistów dopiero w 1840 r. Intensywniejsza kolonizacja obszarów na południe od delty Mekongu rozpoczęła się wraz z przybyciem Francuzów, którzy zakładali tam plantacje . Jest to więc proces ostatnich niemal lat, dzięki czemu znaczna część wiosek w Nam Bo nie ma długiej tradycji zasiedzenia i w organizacji wspólnoty wykazuje pewne różnice w stosunku do reszty kraju . W zajmowaniu terenów centralnych, Trung Bo, uczestniczyły nieraz 31 32 33 31 I tak np. pierwszą u s t a w ę kolonizacyjną w y d a ł L e Than Tong w 1467 r. określając warunki tworzenia kolonii p ó ł w o j s k o w y c h na nowych terenach. Celem pełniejszego zasiedlenia delty Mekongu Minh Mang w 1830 г., obok inicjowania kolonii karnych i wojskowych na dogodnych warunkach, zachęca chłopów do tworzenia osad nadając tytuł mandaryński organizatorowi grupy osiedleńczej. Również inni w ł a d c y podejmowali podobne kroki. H i с k e y , op. cit, s. 15. Za przykład niech posłuży statystyka dotycząca obszaru ziem komunalnych cong dien, sporządzona w latach dwudziestych X X w. Grunty komunalne stano­ w i ł y w poszczególnych rejonach kraju następującą część obszarów uprawnych: Вас Bo (Płn.) — 20%, Trung Bo (Sr.) — 25%, Nam Bo (Płd.) — 3%. Y . H e n r y , Economic agricole de I'Indochine, Hanoi 1932, cyt. za H o a n g V a n C h i , op. cit, s. 149. 3 2 3 3 �266 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ y całe wspólnoty *, istniały więc korzystne warunki dla utrzymania i kon­ tynuacji tradycji wyniesionej z Północy. Natomiast w osiedlaniu Nam Bo brały udział raczej grupy wielkich rodzin obok poszczególnych jednostek i oddziałów wojskowych . Na dodatek procesowi temu towarzyszyła długotrwała wojna domowa . Skoro w takich okolicznościach wspólnota wiejska na południu zachowała daleko idące podobieństwo cech z organi­ zacjami wiejskimi pozostałych części kraju, dowodzi to siły tej instytucji i przywiązania ludności do jej tradycji. Pozostaje jeszcze wspomnieć o ostatnim etapie przemieszczeń teryto­ rialnych, w które uwikłana jest wieś, już w ramach istniejącej współ­ cześnie w Wietnamie Południowym państwowości. W latach 1957—1963 realizowane były cztery odrębne programy przenoszenia ludności do no­ wych osiedli. Pierwsza akcja wiązała się z zasiedlaniem Pogórza Central­ nego ludnością pochodzącą z Centralnego Wybrzeża (oba rejony położone w Trung Bo). Rozpoczęta w 1957 г., spowodowała przeniesienie ok. 210 tys. osób na tereny zajęte dotąd głównie przez mniejszości narodowe, co wywołało poważne konflikty. Dwa cele leżały u podłoża akcji — za­ gospodarowanie terenów słabo dotąd eksploatowanych rolniczo oraz ułat­ wienie kontroli politycznej nad ludnością związaną z dawnym ruchem Viet Minh, którą to ludność osadzano przymusowo w strzeżonych zbrojnie wioskach-obozach . Pozostali uczestnicy akcji zasiedleniowej Pogórza rekrutowali się spośród zdemobilizowanych żołnierzy, chłopów z prze­ ludnionych wsi nadbrzeżnych oraz przesiedleńców z DRW. 35 3G 3 7 за Trzy następne programy, realizowane pod nadzorem wojskowym, miały już całkowicie charakter polityczny. Ich celem było zduszenie nastrojów buntu, a z upływem czasu również aktywnego uczestnictwa wsi w ruchu powstańczym. Pierwszy program, zwany przegrupowaniem chłopstwa, realizowany w 1959 г., polegał na tworzeniu dwu rodzajów osiedli komasujących oddzielnie ludność podejrzaną o wrogość wobec rządu oraz uznawaną za lojalną. „Przegrupowywanie" przerwano z utwo­ rzeniem 147 nowych wsi obejmujących ok. 200 tys. ludności . Zostało 3!) 34 Jak pisze M u c h l i n o w , w X I I — X I I I w. zezwalano wspólnotom wiejskim przenosić się na tereny zdobyte kosztem Czampa (op. cit., s. 228). B u t t i n g e r , op. cit., s. 173. Doniosłą rolę w przyswojeniu Wietnamczykom regionu południowego ode­ grało rozbicie kraju na dwie jednostki polityczne w wyniku trwającej od X V I w. rywalizacji między północnymi możnowładcami Trinh i feudalną rodziną Nguyen na południu. Rozbicie zakończyło się objęciem w 1802 r. tronu przez dynastię Nguyen. R. S c i g l i a n o, South Viet-Nam, nation under stress, Boston 1963, s. 44. Tamże, s. 182. Tamże, s. 178, 9; D u d n i к, op. cit., s. 104; Q u a c h T o n g D u e , Dense 35 3 6 3 7 38 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKĄ W WIETNAMIE 267 POŁUDNIOWYM ono zastąpione koncepcją ,,agromiasteczek", czyli umocnionych osiedli, które w założeniu miały być funkcjonalnie rozplanowane i zaopatrzone w urządzenia i instytucje użyteczności publicznej. Ich lokalizację prze­ widziano w najbardziej wybuchowych rejonach i nadano i m rolę twierdz panujących nad okolicą. Plany przewidywały zbudowanie 80 głównych i 400 satelickich „agromiasteczek" z ludnością ok. pół miliona, jednakże w latach 1959—1961 zdołano wybudować 22 osady z bliżej nie określoną liczbą l u d n o ś c i . Pod koniec 1961 r. władze zrażone trudnościami oraz niefunkcyjnością podejmowanych prób przystąpiły do realizacji programu tzw. „wiosek strategicznych", czyli umacniania istniejących aglomeracji budynków celem przerwania kontaktów oddziałów partyzanckich ze wsią. W t y m wypadku zmuszano do przenosin jedynie mieszkańców gospo­ darstw położonych poza linią umocnień. Jednakże gdy wieś znajdowała się na „obszarze niebezpiecznym", niszczono ją, a ludność osadzano w innym miejscu. Program ten został przerwany wraz z obaleniem rządu Ngo Dinh Diema w 1963 r. Wszystkie te trzy ostatnio wymienione programy spotkały się z opo­ rem ludności i musiały być przeprowadzane pod przymusem. Główną przyczyną takiej reakcji była niechęć do opuszczenia własnego gospodar­ stwa lub wsi, ponoszone straty materialne oraz obowiązek dostarczenia bezpłatnej pracy przy konstrukcji nowych osiedli i całej infrastruktury, nałożony na wszystkich mężczyzn w wieku 18—60 l a t . Pomijając nie­ które pozytywne rezultaty zasiedlania Pogórza Centralnego, omówione akcje rządu przyniosły poważne szkody dotkniętym nimi wsiom, które albo uległy rozbiciu, albo też naruszona została ich wewnętrzna równo­ waga. Pojawiło się wiele konfliktów między mieszkańcami na tle zaj­ mowanych bez odszkodowania gruntów, zniszczeń w inwentarzu i zasie­ wach. Konflikty te, jakkolwiek były poważnym problemem ze względu na ich przedmiot oraz ilość, neutralizowały się z punktu widzenia inte­ resu wspólnoty w ten sposób, że niezadowolenie kierowane było w stronę władz. W chwili obecnej (1966—1967) kontynuowane są równolegle dwie różne inicjatywy. Pierwsza z nich, polegająca na tworzeniu tzw. „wiosek nowego życia", stara się łączyć koncepcję wiosek strategicznych i „agro­ miasteczek". Druga polega na wysiedlaniu ludności z rejonów przejścio­ wych między obszarami kontrolowanymi przez rząd i partyzantów. Około pół miliona tej ludności zwanej „uciekinierami" zamieszkuje w obozach, w warunkach pozbawionych zupełnie cech stabilizacji. Niektóre z tych obozów umieszczono w miastach lub ich pobliżu. 40 4 1 and prosperous areas, [w:] L . W. W o o d r u f f , Local administration -Nam, its future development, M S U V A G , Saigon 1961 powiel.), s. 134. "o S с i g l i a n o, op. cit., s. 179—81. « Tamże, s. 179 п.; H i с к e у, op. cit., s. 12, 53—54. in Víet- �268 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Na zakończenie części poświęconej zewnętrznym związkom wspólnoty wiejskiej, a konkretnie relacji wspólnota—państwo, omówić należy za­ gadnienie bezpośrednio związane z problemem autonomii, mianowicie system władzy i administracji wiejskiej. Interesować nas będzie m. i n . ten aspekt systemu, który łączy wspólnotę z organizacją polityczną kraju, a więc władza wspólnoty jako najniższy szczebel administracji państwo­ wej. Jest to jednocześnie moment umożliwiający przejście do w e w n ę t r z ­ nego aspektu funkcjonowania wspólnoty przez zapoznanie się ze struk­ turą władzy w ramach samej wsi. Początki formalnej autonomii wieś uzyskała w wieku X V wraz ze zmianą statusu oficjalnego pośrednika między wspólnotą i państwem — z urzędnika państwowego na przedstawiciela ludności pochodzącego z w y ­ boru. Autonomia ta jednak może wydawać się wątpliwa, skoro Nguyen Xuan Dao, periodyzując dzieje organizacji wiejskiej, dzieli je następująco: 1) okres częściowej autonomii —• od początku do przybycia Francuzów; 2) okres częściowej kontroli nad wsią — okupacja francuska (1858—1954); 3) okres zmian (od 1954) , które to wyliczenie można uzupełnić 4) okre­ sem całkowitej kontroli nad administracją wiejską (od 1956). Wiemy, że w okresie poprzedzającym inwazję chińską wieś była wkomponowana we wczesnofeudalny układ stosunków, nie posiadamy jednak informacji na temat władzy w niej. Ponieważ zakładamy, że for­ mowanie się wspólnoty wiejskiej (w odróżnieniu od wsi) nastąpiło w ze­ tknięciu się z centralną organizacją państwową, interesuje nas historia rozpoczynająca się od pojawienia się Wietnamu jako prowincji Chin. Chiński aparat państwowy włącza do swego systemu przywódców wiej­ skich, którzy przypuszczalnie wywodzili się z przywódców rodowych. Chińczycy ponadto uznali wielką rodzinę za podstawę organizacyjnej kompozycji wsi, którego to elementu nie znajdujemy w późniejszej prak­ tyce i ustawodawstwie administracyjnym Wietnamu (dopiero współ­ cześnie najmniejsze komórki podziału wsi oparto na gospodarstwach-rodzinach). Nie jest jednak pewne, że już wówczas wieś stanowiła jed­ nostkę administracyjną, przynajmniej w początkach panowania chiń­ skiego. Dopiero wraz z pojawieniem się xa (termin na oznaczenie wsi) w X w. mamy na pewno do czynienia ze zorganizowaną wspólnotą . Wiek X I przynosi już w pełni scentralizowany system rządów w kraju, oparty na chińskich wzorach drabiny mandaryńskiej. Wsią kieruje raan42 4 3 4 2 N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 7—8. Tamże, s. 12. Xa (czyt. sa) oznacza w ł a ś c i w i e „zjednoczenie się w o k ó ł ołta­ rza ducha ziemi". W terminie tym zawarta jest zatem koncepcja integracji na bazie religijnej. Odpowiednikiem terminu „wieś" jest lang, również u ż y w a n e obok xa na określenie wspólnoty. Por. M u c h l i n o w , op. cit., s. 242; L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 565 n. 43 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 269 daryn najniższego szczebla — xa quan. Jest ona traktowana jako element ogólnopaństwowego mechanizmu (który obejmuje także dwór cesarski) obsługiwanego i wykorzystywanego przez zhierarchizowaną sieć man­ darynów. Jednakże utworzona wówczas jednostka wewnętrznego po­ działu giap reprezentowana jest już przez obieralnego jej c z ł o n k a . Władza wykonawcza państwa nie musi bowiem sięgać w wewnętrzną strukturę wsi, gdyż ta jest na tyle zorganizowana, że potrafi sama sprostać egzekwowaniu zobowiązań wobec państwa. Wkrótce okazuje się, że wieś jest tak zintegrowana z organizacją państwową, że nie­ potrzebna staje się bezpośrednia kontrola nad nią przez aparat biuro­ kratyczny. Przypomnijmy, że jest to okres porządkowania machiny państwowej i społecznej, okres bezpośrednio po wprowadzeniu pierw­ szego kodeksu prawnego w Wietnamie. W wieku X V miejsce wiejskiego mandaryna zajmuje obierany przez wszystkich mężczyzn we wsi xa truong, który formalnie nie jest już urzędnikiem, a jako wynagrodzenie za reprezentowanie interesów państwa uzyskuje część ziemi komunalnej do własnego użytku . 44 4 5 Było to ustępstwo na rzecz ukształtowanej już w t y m czasie war­ stwy wiejskich posiadaczy ziemskich reprezentowanych przez działającą we wsi grupę przywódców (notabli), którzy mieli sankcję p r a w n ą na udział w zarządzaniu sprawami wspólnoty. Starszyzna wiejska, złożona głównie z kierowników wielkich rodzin jeszcze w X I I I w. uzyskała formalne prawo uczestniczenia z głosem doradczym w procesie za­ rządzania przez mandarynów wiejskich . Zinstytucjonalizowana została w ten sposób elita władzy we wspólnocie. Biorąc pod uwagę istniejące już wówczas we wsi rozwarstwienie majątkowe można sądzić, że elita wiejska formowała się w coraz szerszym zakresie na podstawie k r y ­ terium ekonomicznego, co mogło pozostawać w zgodzie z kryterium niepełnej reprezentacji wielkich rodzin. Ustanowieniu funkcji xa truonga towarzyszył zakaz sprzedawania lub odstępowania pozostających 46 47 4 4 Jednostka ta funkcjonowała tylko podczas panowania dynastii L y , czyli przez dwa stulecia. Kryterium jej wyodrębnienia było czysto formalne — 15 mężczyzn zarejestrowanych w spisie wiejskim, wraz z ich rodzinami. Chińska jed­ nostka o tej samej nazwie wyodrębniana była na podstawie liczby rodzin. N g u ­ y e n X u a n D a o, op. cit, s. 16. « Tamże, s. 18. M u c h l i n o w , op. cit., s. 247. Termin xa truong lub używany na północy ly truong tłumaczony był przez Francuzów jako maire, wójt. Tłumaczenie to nie oddaje właściwie funkcji urzędu, tak jak u ż y w a n e w literaturze angielskiej village chief niewłaściwie charakteryzuje pozycję xa truonga w hierarchii władzy wiejskiej. Podobnych kłopotów termino­ logicznych dostarcza pojęcie elity w ł a d z y we wsi, oddawane najczęściej jako „notable". Chociaż ten ostatni zwrot może p r z y w o ł y w a ć n i e w ł a ś c i w e skojarzenia 4 5 4 7 �270 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ we wsi ziem komunalnych, a to celem ograniczenia tendencji boga­ cenia się jednostek kosztem całej wspólnoty. Zgodnie z zaleceniem władz xa truongowie rekrutowali się spośród ludzi uczonych mających stopień n a u k o w y , a od X V I I w. dopuszczono do kandydowania członków rodzin zamożnych bez statusu uczonego . Ponieważ uczeni wywodzili się również z rodzin bogatych, oznacza to, że władza wspólnoty spoczy­ wała w rękach przedstawicieli warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie. Od wieku X V I I rozpoczyna się bardzo poważny rozwój atrybutów samodzielności wspólnoty. Państwo (północne) zajęte wojną secesyjną z Południem nadaje notablom wiejskim przywilej (gdyż tak to trzeba nazwać) samodzielnego rozkładania podatków między ludność. Nie­ długo zaś po t y m wieś otrzymuje prawo przeprowadzania podziałów ziemi komunalnej według własnych tradycji, co praktycznie oznaczało prawo do przywłaszczania tych z i e m . Kontrola państwa nad sprawa­ mi wewnętrznymi wspólnoty maleje do minimum. Powyższe decyzje obowiązywały na Północy, polityka wiejska Nguyenów na Południu nie jest bliżej znana, wiadomo jednak, że zaabsorbowanie rywalizacją polityczną dało wspólnotom absolutną niemal swobodę regulowania swych spraw w owym okresie instalowania się na tych ziemiach. W obu częściach kraju powstały więc sprzyjające warunki do fałszowania przez notabli katastrów gruntowych celem zajmowania ziem publicznych 48 49 50 51 europejskie, będzie on tu w dalszym ciągu używany, ze względu na brak odpo­ wiednika polskiego. M. in. zwrot „starszyzna" jest nieadekwatny, gdyż często wy­ starcza odpowiedni status ekonomiczny lub wykształcenia, by być zaliczonym do grupy notabli. Poza tym z pojęciem notabla wiąże się tytuł honorowy oraz hierarchizacja pozycji. Jest to kolejna możliwość powstawania nieporozumień znaczeniowych. Adoptując do w a r u n k ó w wietnamskich system mandarynatu w X I w. stworzono także sieć szkolnictwa regionalnego z centralną akademią w stolicy. Mandaryni rekrutowani byli spośród absolwentów tego systemu szkolnego. Absolwenci zaś uzyskiwali różne stopnie oznaczające poziom ich wiedzy, zależnie od w y n i k ó w egzaminów, i w większości powracali na w i e ś nie otrzymując pozycji w admini­ stracji. Tę kategorię ludzi nazwano „uczonymi" lub literati. Ich wiedza obejmo­ wała filozofię konfucjańską, historię i literaturę. W tradycyjnej skali prestiżowej stanów społecznych zajmowali oni pierwsze miejsce, w rzeczywistej zaś skali, obowiązującej w centralistycznym imperium biurokratycznym i określanej sto­ sunkiem do władzy, znajdowali się na pozycji pośredniej między rządzonymi i rządzącymi, z możliwością awansu do tej ostatniej grupy. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 248. so Decyzje podjęte odpowiednio w 1664 i 1711 r. Patrz tamże, s. 234, oraz N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23. X I X - w i e c z n y historyk Phan Huy Chu, emerytowany mandaryn w jednej z p o ł u d n i o w y c h prowincji, uznał postępujący proces prywatyzacji gruntów komu­ nalnych cong dien za przyczynę niepokojów społecznych we wsi wietnamskiej 4 8 4 9 51 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 271 lub też zaniżania liczby płatników w rejestrach podatkowych dla za­ garnięcia części n a l e ż n o ś c i . Zwłaszcza istnienie dużych obszarów gruntów państwowych przy braku stabilizacji politycznej stwarzało na Południu szerokie pole do nadużyć. Pewne źródło francuskie z X I X w. twierdzi, że w Nam Bo na jedną osobę uwidocznioną w spisie podatko­ w y m przypadało ok. 20 niezarejestrowanych . Powyższe uwagi dostatecznie ilustrują mechanizm powstawania nie­ równości ekonomicznej na wsi, zwłaszcza po uwzględnieniu faktu, że kolonizacja Nam Bo sprzyjała również legalnemu nabywaniu ziemi na własność. W tej zresztą części kraju stwierdzono w X X w. stosunkowo największą ilość obszarników. Posiadacze ziemscy, uczeni, emerytowani mandaryni (dwie ostatnie kategorie najczęściej pokrywały się z pierw­ szą) stanowili siłą rzeczy najbardziej wpływową grupę wśród członków wspólnoty wiejskiej i wpływ ten egzekwowali w formie uczestnictwa w tzw. radzie wiejskiej, zwanej zresztą inaczej radą notabli. Z wyjąt­ kiem k i l k u jej członków, pełniących wraz z xa truongiem funkcje w y ­ konawcze, były to pozycje zwyczajowe i dożywotnie, nie pochodzące z wyboru. Ową radę notabli (zwanych hao truong, „wybitne osoby") cechowała hierarchizacja, ze ściśle przestrzeganym obowiązkiem utrzy­ mywania kolejności stopni przy awansowaniu, zwłaszcza w zespole wyższych notabli. Odbiciem hierarchizacji rady była uregulowana edyktem cesarskim kolejność miejsc zajmowanych podczas zebrań i uro­ czystości publicznych. Najwyższy stopień „najbardziej czcigodnego" na­ leżał do człowieka najstarszego wiekiem w elicie notabli. Jego głos był przede wszystkim brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, które zapadały większością głosów. Ilość stopni czy tytułów była ograniczo­ na, niektóre jednak mogły być nadawane kilku osobom. Poniżej przy­ taczam pełną listę . tytułów notabli według stanu sprzed reformy ad­ ministracyjnej z roku 1904 . Z listy tej wynika, że pozycja xa truonga 52 r>3 54 i powstań zbrojnych. Wg P h a n G i a B e n , L a recherche historique en Républiquc Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, s. 21. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 236, 237. Cytowana tam liczba 206 tys. podatników na Północy dla roku 1713 jest wyraźnie zaniżona. Autor nie ma danych odnoszących się do liczby ludności w tym okresie, była ona jednak z pewnością większa niż I w. n.e., kiedy to wynosiła niecały 1 milion dla tere­ nów Północy, co odpowiadało ponad 200 tys. rodzin (patrz przyp. 30). А. В o u i n a i s, A. P a u l u s , La Cochinchine contemporaine, Paris 1884. cytowane w N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 25. Rozmiary fałszerstwa okażą się mniejsze, gdy przypomni się, że dzieci, kobiety, starcy, żołnierze, uczeni i mandaryni byli zwolnieni od podatków. Przywileje prestiżowe, oparte o cenzus majątkowy, edukacyjny lub zasług dla państwa, nie były jeszcze równoznaczne z posiadaniem pozycji notabla wiej­ skiego. Jednakże grupa wyższych notabli, stanowiąca elitę władzy, ściśle współ5 2 5 3 5 4 �272 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ w skali prestiżowej wspólnoty należy do niższych, niż można by się tego było spodziewać, jakkolwiek może on awansować z wiekiem po zrezyg­ nowaniu z urzędu. Poniższa lista jest ponadto instruktywna, jeśli idzie o typ przypisanych poszczególnym stopniom funkcji, które informują o zakresie wpływu notabli na życie wspólnoty. Skład jest typowy dla Nam Bo (chociaż mógł się on nieco zmieniać w poszczególnych przy­ padkach) i różni się w stosunku do pozostałych dwu regionów kraju, przede wszystkim w tytulaturze, ale również w zasięgu odpowiedzial­ ności . Powtarzający się w tytułach termin huong znaczy „odnoszący się lub należący do wspólnoty" i posiada honorowe zabarwienie: 5 5 Huong ca — senior notabli, najstarszy wiekiem Huong chu (lub h. chanh) — oficjalny radca wspólnoty Huong nhut — pierwszy notabl Huong nhi — drugi notabl Huong lao — doradca rady wiejskiej Huong su — pośrednik między wspólnotą i mandarynami Huong truong — doradca w sprawie wykonywania zarządzeń władz wyższych Huong chanh — doradca w kwestiach wymiaru sprawiedliwości Huong quan — kierujący milicją wiejską Huong le — nadzorujący organizację ceremonii i obrzędów Huong nhac — odpowiada za przygotowanie m u z y k ó w Huong am — organizator uczt i posiłków publicznych Huong van — poeta wspólnoty, twórca maksym publikowanych z okazji świąt Huong than i huong hao •— odpowiedzialni za ogólne sprawy administracji w s p ó l ­ noty Xa truong — pośrednik między wspólnotą i p a ń s t w e m Thu bo — odpowiedzialny za spisy podatkowe i zbiór podatków Thu chi — archiwista rady Thu bon — skarbnik Thu khoan •— odpowiedzialny za rozdział i kontrolę ziem komunalnych Cau duong •— sędzia Cai dinh — opiekun domu komunalnego. Ponadto istnieli młodsi notable, podzieleni na trzy kategorie: a) asy­ stenci niektórych notabli, zwłaszcza tych, których działalność wymagała pracowała z szerszą grupą ludzi uprzywilejowanych. Ilustracji tej współpracy dostarczają losy reformy cesarza Minh Manga z 1839 г., który zarządził konfi­ skatę przywłaszczonych ziem komunalnych i włączenie ich do puli gruntów perio­ dycznie wydzierżawianych członkom wspólnoty. Rady notabli, które nadzorowały rozdział cong dien, przydzielały skonfiskowane ziemie na powrót ich poprzednim właścicielom. Patrz R. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , Notes on the political and administrative history of Vietnam, 1802—1962, Saigon 1962, MSUVAG (powiel.), s. 60. 5 5 Listę sporządzono na podstawie N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23 przyp.; H i c k e y , op. cit, s. 180. Por. także fragmentaryczne zestawienie dla Вас Bo i Trung Bo w M u с h 1 i n o w, op. cit, s. 253. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 273 czynności organizacyjnych; b) asystenci xa truonga (zespół wykonawczy); c) sekretarze wspólnoty, zw. bien lub bien lai. Wprowadzone w 1904 r. przez administrację francuską zmiany w strukturze władzy wiejskiej poszły w następujących kierunkach: 1) zmniejszenie składu rady (do 11 członków) i nałożenie dodatkowych obowiązków, jak rejestracja urodzeń i zgonów (w związku ze zmianą systemu podatkowego), odpowiedzialność za opiekę nad urządzeniami komunikacyjnymi i telekomunikacyjnymi, funkcje śledcze i policyjne; 2) zwiększenie kontroli nad radą, zwłaszcza w zakresie egzekwowania podatków i w sprawach budżetowych; 3) wprowadzenie wyborów w miejsce kooptacji do rady notabli. Pojawienie się nowych obowiąz­ ków, wymóg aktywności, ograniczenie źródeł nielegalnego bogacenia się — zwłaszcza przy ściąganiu podatków — sprawiły, że notable często bojkotowali wybory •' . Jednakże usuwając się częściowo z administracji, nie zrezygnowali z tak bardzo liczącej się otoczki prestiżowej związanej z tytułami honorowymi, z uczestnictwa w zhierarchizowanej organizacji i ze spełniania czynności ceremonialnych we wsi. W miejsce uszczuplo­ nej rady wiejskich notabli powstaje wówczas w większości wiosek Nam Bo instytucja „komitetów kultowych", ban hui huong, które przejmują większość pozycji dawnej rady i dodają również nowe . Zaledwie kilka osób w komitecie ma konkretne funkcje organizowania i nadzoru uro­ czystości oraz obrzędów odbywających się w domu wspólnoty dinh. Pozostałe mają charakter wyłącznie prestiżowy. Powstanie komitetów kultowych oznaczało właściwie tylko zmianę formy, w mniejszym zaś stopniu treści instytucji. Poprzednia rada notabli również sprawowała kontrolę nad życiem obrzędowym wsi, o czym świadczą niektóre funkcje na liście jej członków. Obecnie istniejący komitet nadal wywiera wpływ na ośrodek władzy wiejskiej (współczesny organ administracyjny został nieformalnie włączony w skład komitetu) i nadal stanowi elitę władzy we w s p ó l n o c i e , w zakresie co prawda ograniczonym polityką administracyjną rządu. 6 57 58 5 6 P. M u s , The role oj the villages in Vietnamese politics, „Pacific Affairs", t. 22: 1949 nr 3, s. 266—267; N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 28—29. Reforma ta dotyczyła tylko Nam Bo i nie objęła południowej części Trung Bo, która znajduje się obecnie na terytorium Wietnamu Południowego. H i с k e y , op. cit., s. 214 n. W badanej przez autora wsi rada notabli posiadała przed 1904 r. 22 stopnie, komitet zaś kultowy 29 stopni (nie licząc tytułów członków aktualnego organu administrującego wsią, również wchodzących do komitetu). H i с к e у podaje przykład inicjatywy budowy szkoły w jednym z przy­ siółków wsi. Zanim wniosek przekazano radzie wiejskiej, zorganizowano zebranie, na którym uzyskał aprobatę miejscowej starszyzny i ogólnowiejskiego seniora notabli, czyli „najbardziej czcigodnego" (op. cit., s. 185). 5 7 5 8 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �274 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Dwoistość funkcji wiejskiej elity notabli, jej polityczną (w sensie de­ cyzji i czynności istotnych dla życia wspólnoty) i kultową rolę pod­ kreśla takiż sam charakter dinh — miejsca kultu ducha opiekuńczego i innych obrzędów religijnych, należących do zespołu wierzeń trady­ cyjnych, o animistycznym podłożu, a jednocześnie miejsca, w k t ó r y m odbywały się laickie posiedzenia dawnej rady poświęcone problemom administracyjnym. A n i członkowie dawnej rady, ani też obecnego ko­ mitetu kultowego nie spełniają podczas obrzędów funkcji kapłańskich; takie zresztą nie i s t n i e j ą . Część z nich, wyróżniona jako „czcigodni", pełni jednakże funkcje liturgiczne, jak np. kontrolowanie dokumentu inwestytury ducha opiekuńczego w relikwiarzu, uroczyste przenoszenie relikwiarza, skomplikowany i zhierarchizowany system oddawania po­ kłonów przed ołtarzem. Tradycyjną władzę we wspólnocie wiejskiej można więc uznać za szczególny rodzaj teokracji. 59 Pierwszym krokiem na drodze do zlikwidowania tego charakteru władzy wspólnoty była wspomniana francuska reforma administracyj­ na. Wszystkie następne reformy utrzymały ten kierunek, nie zdołały jednak doprowadzić do całkowitego rozdziału kultowego i politycznego aspektu w systemie władzy. Wraz z powstaniem Demokratycznej Re­ publiki Wietnamu wprowadzono po raz pierwszy w historii wspólnoty wiejskiej powszechne i bezpośrednie wybory bez ograniczeń dotyczą­ cych płci i długości rezydencji. W wyborach powstawała rada, z któ­ rej konstytuował się komitet wykonawczy. Wieś .otrzymała prawo od­ wołania rady i przeprowadzenia nowych wyborów. Nastąpiło daleko idące odmłodzenie członków rad wiejskich . Objęcie t y m i zmianami również Nam Bo (w okresie wojny wyzwoleńczej) przyniosło na ten teren nie znany dotąd rozdział funkcji ustawodawczej i wykonawczej, które w tradycyjnym systemie połączone były w jednym kompleksie — radzie notabli. (Rozdział taki istniał już poprzednio w. Вас Bo i Trung Bo). 60 Wpływ reform administracyjnych wprowadzonych przez rząd DRW odczuwany jest do dziś w Wietnamie Południowym. Dotyczy to przede wszystkim koncepcji oparcia władzy o szeroką bazę społeczną. Mimo iż w całym kraju zastosowano sztywny system nominowanych komite­ tów wiejskich, w kilku rejonach, które do 1954 r. były szczególnie silnie związane z ruchem Viet Minhu, zezwolono ludności na kontynuo­ wanie pewnych zdobyczy w sferze przedstawicielskiego charakteru wła­ dzy wiejskiej. To samo dotyczy wiosek zamieszkałych przez ludność 5 9 Prócz — być może — roli czarownika pojawiającego się podczas uroczystości zwanej cau an. Bliżej o nim H i с к e у, op. cit., s. 225—228. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 33—35; M u s , op. cit., s. 269. 6 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 275 POŁUDNIOWYM 6 1 przesiedloną z północy po 1954 r . Świadczy to o popularności, jaką zdobyła instytucja pochodzących z wyborów rad wiejskich uniezależnia­ jących się od elity n o t a b l i . Poza t y m i wyjątkami władzę we wsiach Wietnamu Południowego sprawują dziś „rady wiejskie" (chociaż po­ winny się zwać komitetami) złożone z 3—5 etatowych funkcjonariuszy mianowanych przez władze prowincji i zatwierdzanych przez minister­ stwo spraw wewnętrznych, których „kwalifikacje opierają się głównie na lojalności wobec aktualnego r z ą d u " . Rolę tych rad w obecnej politycznej sytuacji kraju najlepiej określają funkcje poszczególnych członków: przewodniczący, skarbnik, sekretarz do spraw policji, sekre­ tarz polityczny, sekretarz do spraw informacji i m ł o d z i e ż y . Władze wiejskie, będąc całkowicie podporządkowane interesom administracji państwowej i w nikłym jedynie stopniu kontynuując tradycje dawnej rady wspólnoty (rozdział nielicznych gruntów komunalnych, rozstrzyga­ nie konfliktów między mieszkańcami oraz uczestniczenie w obrzędach odbywających się w dinh), straciły wiele na autorytecie, a piastowanie funkcji w radzie nie wiąże się już automatycznie z wysoką pozycją w skali prestiżowej w s p ó l n o t y . Hickey cytuje wypowiedź jednego ze starych notabli: „kiedyś ludzie byli sługami rady wiejskiej, dziś rada jest sługą ludzi" . 62 63 64 65 66 Nie oznacza to bynajmniej, że rada zdemokratyzowała się. Nadal funkcjonariuszami zostają posiadacze ziemscy i nadal przy rozdziale gruntów komunalnych faworyzowani są członkowie kręgu najbliższego 61 W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 125; Research Report: Field study of Refugee Commission, M S U V A G , Saigon 1955, wyjątki zamieszczone w powyższej pracy Woodruff a, s. 153 n. Tym niemniej statut tzw. „eksperymentu w naprawie administracji tere­ nowej" w prowincji Thue Thien, w części dotyczącej tworzenia rad konsulta­ tywnych (a zatem nie ustawodawczych), zezwala na wybory z przygotowanej przez władze zwierzchnie listy kandydatów, których „selekcja powinna być skierowana na dobór notabli, głów rodzin, przedstawicieli rodzin i emerytowa­ nych mandarynów, którzy... reprezentują stanowisko nacjonalistyczne [anty­ komunistyczne — S. Sz.] i są wpływowi". Wg dokumentu cytowanego tamże, s. 127. Nguyen Xuan D a o , op. cit, s. 37; T r u o n g N g o c G i a u , L . W. W o o d r u f f , My Thuan: Administrative and financial aspects of a village in South Vietnam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 4. Tamże, s. 83. Tamże, s. 86—88; J . D. D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , My Thuan: The study of a delta village in South Viet-Nam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 17—18; D o V a n R o, Suggested solutions to help the village budget attain autonomy, artykuł zawarty w: W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 355; H i c k e y , op. cit., s. 185—186, 217. «« Tamże, s. 185. 6 2 6 3 6 4 6 5 �276 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 67 elicie władzy lub jej przedstawiciele . Pomoc ubogim mieszkańcom wsi nie stanowi przedmiotu zainteresowania r a d y . Z drugiej strony, biedna i średniozamożna warstwa ludności nie interesuje się pracami rady ani nie uczestniczy czynnie w życiu społecznym wsi, rozumianym jako te sfery działania, których centrum stanowi rada wiejska i komitet k u l t o w y . Nieliczni przedstawiciele tych warstw, wyróżniający się np. postawą etyczną, otrzymują niekiedy niższe pozycje w komitecie kulto­ w y m i związane z nimi stopnie. Nie mogą jednak spodziewać się awansu do czołówki komitetu, a t y m samym do elity wiejskiej, wiąże się to bowiem z poważnymi wydatkami. Między innymi wysokie składki obowiązujące członków komitetu z okazji uroczystości w dinh funkcjo­ nują jako skuteczny mechanizm obronny przed rozpłynięciem się grupy uprzywilejowanych w morzu szeregowych członków wspólnoty i przed rozbiciem elitarnej organizacji notabli opartej o autorytet funkcji reli­ gijnych spełnianych w imieniu całej wsi. Toteż ludzie ubodzy obdarzani tytułami niższych notabli zwracają się często do komitetu o przyjęcie rezygnacji . A jeśli nawet pozostają, nie uzyskują już na ogół więcej żadnego z dwudziestu kilku tytułów dzielących ich od „najbardziej czcigodnego". Wielu wieśniaków, nie zaliczających się do zamożnych, często nie uczestniczy nawet w uroczystościach odbywających się w do­ mu komunalnym, a to ze względu na brak obowiązującego w takich 68 69 7() 67 Tamże, s. 191, 238—240. Z badań Woodruffa nad budżetem jednej z wiosek wynika, że przez dwa lata (badania obejmowały 1958 i 1959 r.) do planu w y d a t k ó w kształtujących się na ok. 900 tys. dongów rocznie wystawiano pozycję 2 tys. przenaczoną na pomoc biednym. W ciągu obu tych lat nie wydano nic z owego paragrafu, mimo iż zawsze pozostawała nadwyżka w bilansie k o ń c o w y m . Wieś należy do uboższych w rejonie delty Mekongu. T r u o n g N g o c Giau, Woodruff, op. cit., s. 119, 121. H i с к е у, op. cit., s. 243, 246. Wyjątkiem są organizowane pod presją ma­ sówki polityczne i prace przymusowe. Por. tamże, s. 216. Udział procentowy w y d a t k ó w na ceremonie w dinh wśród ogółu w y d a t k ó w w budżetach rodzinnych (bez żywności) rozkłada się stosunkowo równomiernie w warstwie zamożnych chłopów (2,3—4,2%), różnicuje się jednakże w warstwach średniej (0,7—7,1%) i ubogiej (0,8—12,6%). Potwierdza to tezę, że członkowie tych ostatnich grup albo powstrzymują się od aktywnego udziału w uroczystościach, albo też uczestnicząc w komitecie kultowym ponoszą nie­ współmiernie duże koszty. Wzięci do obliczenia chłopi zamożni mieli największy udział w wydatkach ceremonialnych w e d ł u g ich wartości bezwzględnej (byli stosun­ kowo wysoko postawionymi członkami komitetu kultowego), nie spowodowało to jednak napięcia w ich budżecie. Obliczenie zostało dokonane na podstawie danych o budżetach rodzinnych w próbie liczącej 18 gospodarstw (przy 590 we wsi), a więc nie będącej próbą reprezentatywną, zawartych w J . B. H e n d r y , The study of a Vietnamese rural community — economic activity, M S U V A G , Saigon 1959 (powiel.), tabl. 8.4, s. 244. 6 8 6 9 7 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 277 POŁUDNIOWYM 71 sytuacjach stroju tradycyjnego — czarnej tuniki i turbanu . Obserwa­ tor najważniejszego obrzędu wiejskiego, święta ku czci ducha opieku­ jącego się wspólnotą, podaje, że w czasie jego trwania rozgrywany był we wsi mecz piłki nożnej, a dopiero idąca ulicą procesja z relikwiarzem sprowokowała ciekawskich do wyjrzenia z c h a t Świadczyłoby to o tym, że dla wielu nie istnieje odczucie identyfikacji celów ceremonii kultowej, poświęconej w założeniu dobrobytowi wspólnoty, z potrze­ bami członków tej wspólnoty. Na dodatek, nawet funkcjom obrzędo­ w y m obce jest pojęcie egalitaryzmu. Tylko notable albo osoby szczegól­ nie uprzywilejowane mogą znajdować się wewnątrz dinh, zresztą bywa ich często tylu, że wypełniają cały budynek. I tylko notable biorą udział w ucztach organizowanych z okazji święta. Wśród kilku przyjęć odbywających się w czasie dwudniowych uroczystości cau an (ku czci ducha opiekuńczego) jedno zaledwie — skromne śniadanie było wydane dla ojców rodzin, i to tych tylko, którzy wpłacili składkę . 72 73 Indyferentyzm części mieszkańców wsi wobec jej spraw ma więc podłoże ekonomiczne. Idzie tu nie tylko o brak środków, ale i o zwią­ zany z t y m brak czasu. Wydzierżawiający swoje pola posiadacze ziem­ scy mogą poświęcić czas na uczestnictwo w życiu społecznym. Po­ zostali muszą troszczyć się o zabezpieczenie bytu, między innymi opusz­ czając wieś w poszukiwaniu pracy. Na obszarach, gdzie dokonywany jest tylko jeden zbiór ryżu rocznie (a takie znajdują się również w delcie), chłop przez pół roku jest wolny od pracy w polu. Okres ten często spędza poza wsią odcinając sobie w ten sposób kontakt z wydarzeniami w niej zachodzącymi. Do przeszłości należą czasy, gdy „gospodarka wsi mogła rozwijać się we własnych granicach bez wzglę­ du na to, co działo się o dziesięć m i l od niej" . Obecnie to, co nazywa się wspólnotą wiejską, nie jest już zintegrowaną wspólnotą gospodar­ czą . Jeszcze do początków X I X w. sfeudalizowani mandaryni mogli izolować wieś od zewnętrznej aktywności ekonomicznej przez ograni­ czanie rozwoju rzemiosła, handlu i innych dziedzin składających się 74 75 71 H i с к e у, op. cit., s. 246. Tamże, s. 225, 226. Tamże, s. 225, 229. Powyższe uwagi, generalizujące w swoim charakterze, oparte zostały głównie na materiale z jednej tylko wsi. Jednakże, w e d ł u g luźnych informacji w posiadaniu autora zachowują one swoją wartość dla znacznie szer­ szego terytorium, zwłaszcza zaś rejonu delty Mekongu. Tak m ó w i o czasach średniowiecznych B u t t i n g e r , op. cit., s. 170. H e n d r y w swojej monografii stwierdza, że „wioska nie jest ani ekono­ miczną, ani. społeczną jednostką. Mieszkańcy wsi funkcjonują niekiedy jako członkowie m a ł y c h grup w e w n ą t r z wsi, podczas gdy innym razem i w innych celach wchodzą w kontakt z wsiami sąsiednimi. Działalność gospodarcza nie zawsze bywa oparta na »wsi« jako zespole..." (op. cit., s. 6). 72 73 74 7 5 �278 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ na krajowy rynek gospodarczy. Ich interes bowiem leżał w zachowaniu dotychczasowej struktury własnościowej społeczeństwa agrarnego, w któ­ rej sami zajmowali czołową pozycję. Powstanie miejskich ośrodków handlu i wytwórczości stworzyłoby konkurencję dla ich wpływów i wzmocniłoby interwencję władzy centralnej w stosunki własnościo­ we . Dlatego też między innymi miasta w Wietnamie są tworem bardzo młodym. Dopiero założenie pierwszych mechanicznych łuszczarni ryżu w siedemdziesiątych latach X I X w. otwarło rynek zbytu dla produktów rolnych, a t y m samym miejsca pracy na plantacjach ryżu przeznaczonego na eksport. Dalsza aktywizacja gospodarki towarowej i pieniężnej nastąpiła wraz z rozwojem francuskich plantacji, zwłaszcza kauczuku i herbaty, oraz eksploatacji lasów, które wymagały licznej siły roboczej . Powstaje więc sytuacja ułatwiająca czasową lub stałą emigrację ze wsi. Sytuację tę chłop wykorzystuje, tak samo jak w cza­ sach wielkiej kolonizacji Południa, mimo iż popularne przekonanie sugeruje, że wszelkie aspiracje należy realizować we własnej wsi, określenie zaś nguoi tu xu — „człowiek czterech stron świata" — ma nadal pejoratywny wydźwięk. Ruchliwość przestrzenna jest też stałym elementem współczesnej wsi w Południowym Wietnamie (pomijając nawet rządowe programy przesiedleńcze), a radom wiejskim dostarcza jednego z najbardziej pracochłonnych zajęć w związku z administracyjnym wymogiem uzy­ skiwania pisemnych zezwoleń na opuszczenie w s i . Przywiązanie do wsi przestaje być czynnikiem dominującym w świadomości chłopów, natomiast myślenie w kategoriach ekonomicznych staje się zjawiskiem coraz c z ę s t s z y m . Oczywiście przywiązanie to rośnie wraz ze zwięk­ szaniem się stanu posiadania i maleje według podobnej zależności. Na 76 77 7 8 79 7 6 B u t t i n g e r , op. cit., s. 171—172. Chociaż szybki rozwój plantacji roślin przemysłowych rozpoczął się do­ piero w wieku X X , to do roku 1900 w Wietnamie P o ł u d n i o w y m obszar koncesji francuskich w y n o s i ł już 78 tys. ha, by wzrosnąć prawie dziesięciokrotnie do roku 1932. N g u y e n V a n H a o, Les problěmes de la nouvelle agriculture vietnamienne, Geneva 1963, s. 53. H e n d r y oblicza, że w latach 1944—1959 badaną przez niego wieś, liczącą 3200 mieszkańców, opuściło na stałe ponad 400 osób (op. cit., s. 81). Podczas tygodniowej obserwacji pracy rady w innej wsi stwierdzono zgłoszenie 17 próśb o zezwolenie na wyjazd (w tym 2 na stałe), co stanowi 1 promil ogółu m i e s z k a ń ­ ców. T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u ff, op. cit., s. 15, 76. W ankiecie, którą objęto 100 osób (na ok. 1500 dorosłych mieszkańców wsi), H e n d r y uzyskał 47°/o odpowiedzi wykazujących niechęć do opuszczania wsi ze względów interpretowanych jako przywiązanie do niej. M.in. wśród odpowiedzi 7 /o powołało się na to przywiązanie, a 6°/o na chęć pozostania w pobliżu grobów swoich przodków (op. cit., s. 80). 7 7 7 8 7 9 l0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 279 skrajnych końcach continuum obrazującego stopień integracji ze wspól­ notą znajdują się najbogatsi, piastujący wysokie stanowiska prestiżowe, oraz robotnicy rolni nie posiadający własnej ziemi, którzy przenoszą się ze wsi do wsi, ładując na wóz skromny dobytek oraz dach chaty, który następnie mocują na palach w innej już wiosce, zakładając dom na tak długo, na ile będą mogli znaleźć zatrudnienie . Z zagadnieniem integracji wspólnoty wiejskiej wiążą się jeszcze dwie sprawy, mianowicie struktura terytorialna wsi oraz sieć działają­ cych w niej grup nieformalnych. W obu tych aspektach organizacji społeczności wiejskiej znajdziemy odbicie rzeczywistych więzów, które jednoczyły mieszkańców i sprawiały, że pojęcie wspólnoty miało swą autentyczną treść. Wieś w Wietnamie jest z reguły wielka obszarowo i liczebnie. Gmi­ na byłaby bardziej odpowiednim terminem na określenie np. zbioro­ wiska liczącego ok. 16 tys. osób i zamieszkującego 10 odrębnych kom­ pleksów zabudowań, rozdzielonych warunkami topograficznymi w ten sposób, że dostanie się z jednej części wsi do drugiej możliwe jest często tylko łodzią wzdłuż któregoś ze strumieni gęsto ocienionych buj­ ną roślinnością. Gdy jeszcze dodamy, że część tak rozumianej wsi znaj­ duje się pod kontrolą rządową, inna zaś jest bazą partyzantów, i w tej ostatniej przedstawiciele administracji wiejskiej w ogóle się nie po­ jawiają, oczywista stanie się konieczność modyfikacji pojęcia „wieś" w warunkach wietnamskich . Właściwie każdy zabudowany kompleks stanowiący część składową wsi w Wietnamie byłby z osobna odpowied­ nikiem wsi europejskiej. (Ów człon terytorialny na użytek tego arty­ kułu nazywany będzie s i o ł e m ) . Powyższa charakterystyka nie ma jednak cech powtarzalności, gdyż na ogół wsie są mniej liczne i skła­ dają się z mniejszej ilości siół . 80 81 82 83 8 0 O istnieniu takich wngabundów wspominają Donoghue, Vo Hong P h u c, op. cit., s. 14. Przedstawiony opis dotyczy autentycznej wsi My Thuan w delcie Mekongu, badanej przez T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u f f , op. cit., oraz D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , op. cit. W języku wietnamskim ap lub thon, przy czym pierwszy termin jest szerzej używany w Nam Bo, drugi zaś w Вас Bo. Literatura obca oddaje ap jako hameau (fr.) i hamlet (ang.). Według komunikatu oficjalnego, wydanego z okazji zapowiedzianych na rok 1967 w y b o r ó w do rad wiejskich (innowacja ta dotyczyć ma tylko części wiosek), istnieją w Wietnamie P o ł u d n i o w y m 2552 wsie podzielone na 17 784 sioła. Daje to przeciętną prawie 7 siół w jednej wsi. Posługując się statystyką ludności wiejskiej, która w 1956 r. wynosiła ponad 9525 tys. osób ( N g u y e n V a n Н а о, op. cit., s. 30) stwierdzamy przeciętną liczebność mieszkańców wsi ponad 3700 osób. 81 8 2 83 �280 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 84 Sioło jest najważniejszą jednostką podziału terytorialnego w s i , tworząc zarazem grupę zintegrowaną społecznie. Często sioło takie sta­ nowi odrębną wspólnotę mającą własny dom komunalny i własnego ducha opiekuńczego \ Tendencja do samookreślania się siół w stosunku do reszty wsi wzmacniała się w takich nierzadkich sytuacjach, jak zmiana przynależności administracyjnej. Zdarzało się to w czasach francuskiego panowania lub jeszcze wcześniej, gdy przesunięć granic poszczególnych wspólnot dokonywano przy okazji imperialnych pro­ gramów nadzielania wiosek ziemią uzyskaną z konfiskaty wielkich m a j ą t k ó w . Przyłączenie sioła do innej wioski nie oznaczało automa­ tycznego włączenia się w obcą wspólnotę wiejską, najczęściej powodo­ wało wykształcenie własnej o d r ę b n o ś c i . Z drugiej znowu strony próby łączenia kilku siół w jedno spotykają się z opozycją i kończą się nieraz niepowodzeniem . Wykształcenie się sioła jako podstawowej lokalnej grupy odniesie­ nia jednostek i przejmowanie przez nią funkcji wspólnoty jest natural­ nym procesem rozwojowym. Społeczność chłopską wydaje się charakte­ ryzować tendencja, którą można by nazwać gigantofobią, czyli niechęcią do uczestniczenia w życiu wielkich zbiorowisk, zbyt dużych na to, by zaspokajały potrzebę wiedzy o wydarzeniach zachodzących w zbioro­ wości, poczucie uczestniczenia w nich, wreszcie pragnienie bezpieczeń­ stwa i lojalności w kontaktach z ludźmi. Gdy wspólnota wiejska roz­ rasta się tak, że jej członkowie nie mogą już pozostawać ze sobą 8 86 87 88 84 Ponadto w różnych okresach historycznych istniały także drobniejsze jed­ nostki noszące różne nazwy i nie mające poważniejszego znaczenia poza admini­ stracyjnym. Współcześnie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m sioło dzieli się na khom (25—35 gospodarstw) oraz na len gia (5—6 gospodarstw). Zadaniem tego podziału jest kontrola polityczna nad ludnością oraz transmisja poleceń władz wiejskich. Każda z tych grup, jak również sioło, ma kierownika mianowanego przez radę wiejską lub w ł a d z e okręgu. Por. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 8—10. Por. L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 567; M u c h l i n o w , op. cit., s. 246. Podczas kolektywizacji rolnictwa w D R W jednostki spółdzielcze tworzone były w oparciu o sioła lub ich części, co wynika z danych liczbowych w: W. A. Z i e ­ leńców, Razwitije ekonomiki Diemokraticzeskoj Riespubliki Wietnam, [w:] Nowiejszaja istorija Wietnama. Sborník statiej, A N S S S R , Moskwa 1963, s. 69. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , op. cit., s. 60. We wsiach badanych przez D o n o g h u e i H e n d r y ' e g o znajdują się sioła mające odrębny dinh i komitet kultowy, funkcjonujące niezależnie od ofi­ cjalnego kultu wspólnoty. • Taka reforma w My Thuan nie dała żadnego skutku i rada wiejska, by efektywnie pracować, musi kontaktować się z przedstawicielami każdego spośród dawnych 10 siół, mimo formalnego istnienia tylko trzech siół połączonych. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 2. 85 8 6 8 7 88 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 281 POŁUDNIOWYM w bezpośrednich stosunkach osobowych, następuje proces wyobcowania zarówno poszczególnych instytucji tej wspólnoty (co obserwowaliśmy w obrzędowych funkcjach komitetu kultowego), jak też jej uczestni­ ków. I m większa jest wieś — liczebnie i obszarowo — t y m większe stają się odległości społeczne między jej mieszkańcami. Temu po­ wszechnemu prawu podlega także wieś wietnamska. Usprawiedliwiona, choć może przesadzona, jest zatem obserwacja stwierdzająca, że „w pe­ ryferyjnych rejonach [wsi] rolnik ustosunkowuje się z pełnym poświę­ ceniem tylko do swego kawałka ziemi, zna tylko właściciela, od które­ go tę ziemię dzierżawi i nie interesuje się sprawami wsi" . Wieś, jaką znamy ze współczesnej obserwacji w Wietnamie, w y - • rosła z małej stosunkowo grupy lokalnej. W X V w. wieś licząca 100 mieszkańców uchodziła za d u ż ą . Stała się ona ośrodkiem aglomeracji z kilku zasadniczych powodów. Jako już zorganizowana wspólnota dawała ona ochronę przed niebezpieczeństwami, które kryła w sobie natura, gdyż walka z agresywną roślinnością i drapieżnymi zwierzę­ tami dżungli mogła być skuteczna tylko w kolektywie. To samo do­ tyczyło także obrony przed ludźmi z marginesu społecznego, którzy stanowili niekiedy bardzo drastyczny element życia publicznego w Wiet­ namie, tak samo zresztą jak i w innych krajach Wschodu aż do X I X w. Dalej, tecłmiczny> aspekt uprawy ziemi, konieczność korzystania z urzą­ dzeń irygacyjnych, skłaniał k u przyłączaniu się do już istniejącego systemu w miejsce tworzenia nowego. Ponadto istotną rolę odgrywał status wspólnoty wiejskiej, w ramach której jednostka mogła liczyć na ochronę przed wyzyskiem ze strony nieobliczalnego, gdyż nie mają­ cego kodeksu organizacyjnego, niejako nielegalnego feudalizmu biurokratyczno-dorobkiewiczowskiego. Wspólnota istniała z przyzwolenia p a ń ­ stwa, otrzymywała od niego inwestyturę i grunty uprawne -do użyt­ kowania. Wszystko co nie miało tego statusu, zdane było na niełaskę lokalnego władyki z tytułem mandaryńskim lub szlachcica — krewnego cesarza, którzy z daleka od dworu sami ustalali prawa w sytuacjach nieprzewidzianych ustawodawstwem cesarskim, a nawet i w jego ra­ mach. Dlatego też nowe osadnictwo — a rozwijało się ono intensywnie i stworzyło Wietnam w jego obecnych granicach — było zawsze orga­ nizowane, grupowe i opierało się w znacznej mierze na koloniach wojskowych. Spontaniczny indywidualizm w t y m zakresie nie istniał, a jeśli się pojawiał, to albo był wchłaniany przez feudałów kolekcjo­ nujących pańszczyźnianą, na wpół niewolniczą służbę, albo też w y ­ kolejał się i przekształcał się w aspołeczne pasożytnictwo. Wspólnota 8 9 90 1 1 9 0 Q u a c h T o n g D u e , op. cit., s. 133. N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 17. �282 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiejska jest zatem owocem braku spontaniczności, rozrastała się przez przyciąganie do siebie tych, którzy ceniąc stabilizację wspólnoty w spo­ łeczno-politycznej organizacji państwa i jej szeroko pojętą infrastruk­ t u r ę — od kanałów nawadniających po środki walki z n a t u r ą i nie­ przyjacielem — osiadali na jej peryferiach, tworząc z czasem przy­ siółki i potem sioła. Z upływem czasu wspólnota wiejska utraciła wiele ze swych ochron­ nych funkcji. Natura przestała być groźna, modernizujące się państwo i przekształcenie się nieregularnego feudalizmu w ustabilizowany sy­ stem wielkiej własności ziemskiej zlikwidowały inne niebezpieczeństwa zewnętrzne. Stworzyły natomiast nowe zagrożenie dla całości wspól­ noty, zagrożenie od wewnątrz. Była nim owa ustabilizowana własność ziemska. Sytuacja taka sprawiła pojawienie się tendencji odśrodkowych we wspólnocie, a jednocześnie napięcia na tle nierówności społeczno- m a j ą t k o w e j . Tendencje odśrodkowe realizowałyby się tylko lub głównie przez zwykłe odruchy buntu (na płaszczyźnie społecznej) oraz przez rozczłonkowanie na organizmy pochodne (na płaszczyźnie teryto­ rialnej), gdyby nie ukształtował się inny czynnik wpływający na życie wsi, a nie znany lub mało rozwinięty jeszcze w początkach X I X w. Było nim miasto oraz umacnianie się rynku towarowego, które prze­ chwyciły w postaci migracji część owych dezintegracyjnych postaw, same je zresztą także swoim oddziaływaniem mobilizując. Ponadto, reakcja wobec nierówności majątkowej wzmocniona została rozpowszechnieniem ideologii socjalistycznej w czasach wojny wyzwo­ leńczej z Francją, kiedy to Demokratyczna Republika Wietnamu się­ gała na południe od delty Mekongu i zdołała przystąpić do realizacji reformy r o l n e j . Konsekwencją tego stanu rzeczy stało się między innymi zachwianie tradycyjnej skali prestiżowej. Zaczęła być kwestio­ nowana oczywista dawniej pozycja właścicieli ziemskich, wsparta blis­ kością lub uczestnictwem w administracyjno-sakralnym kręgu przywód­ czym wsi. Pojawia się na tym tle interesująca polaryzacja postaw 91 92 91 Według danych sprzed I I wojny ś w i a t o w e j struktura własności przedsta­ wiała się następująco: w Nam Bo 71,7°/o chłopów posiadało 12% ogółu ziemi, 2,5°/o gospodarstw zaś kontrolowało 44°/o obszarów. Odpowiednie liczby dla Trung Bo wynoszą: 94—36,7°/o oraz 0,06—16,6°/». Prócz tego istniała liczna kategoria bezrolnych. Ziemie komunalne uwzględnione zostały w obliczeniu obszaru, jednak pominięte w rozkładzie własności ze względu na brak danych. N g u y e n Van H a o, op. cit., s. 45, 47. 92 Oficjalne liczby mówią, że tylko w Nam Bo rozdano chłopom 547,2 tys. ha ziemi. Z pewnością jednak część decyzji o rozdziale pozostawała praktycznie niezrealizowana, a wszystkie reformy obowiązywały bardzo krótko, najwyżej do 1954 r. Ich w p ł y w psychologiczny był jednak niewątpliwy. Dane liczbowe za­ czerpnięte z D u d n i k, op. cit., s. 55. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 283 światopoglądowo-politycznych. Znaczna część chłopstwa ubogiego i śred­ niozamożnego (a w pewnym stopniu także bogatego) ciąży ku spadko­ biercom reform z lat 1945—1954, udzielając pomocy partyzantom lub czynnie uczestnicząc w walce. Z kolei przedstawiciele warstwy, która może się czuć zagrożona społeczno-reformatorskim kontekstem ruchu partyzanckiego, rzadko demonstrują otwarte poparcie dla siły przeciw­ stawiającej się temu ruchowi, czyli dla władz oficjalnych. Swoją ak­ tywność społeczną kierują utartym torem i koncentrują wokół trady­ cyjnych instytucji, głównie obrzędów kultowych. Narzucane przez rząd nowoczesne formy grupowania ludności w organizacjach typu społecz­ nego i politycznego nie przyjmują się. Nawet elita wiejska odmawia czynnego w nich u d z i a ł u . Być może przyczyną jest ich polityczne obciążenie, co w warunkach dwuwładzy narzuca szczególną ostrożność. Taka sama ostrożność cechuje też sympatyków Frontu Wyzwolenia powstrzymujących się od publicznego ujawniania poglądów, ale nie budzi ona potrzeby uciekania się pod opiekę instytucji tradycyjnych. Kompleks kultowo-obrzędowy utrzymuje nadal — chociaż wyraźnie osłabioną — swoją funkcję integracyjną. Na ten stan rzeczy składa się wiele czynników, m. in. tradycje konfucjańskich nauk etycznych, filo­ zofia więzi rodzinnych, kontynuowany kult przodków, którego obrzę­ dowość stanowi paralelę do ogólnowiejskiego zespołu obrzędowego w dinh i tym samym wzmacnia jego rolę. Poważne znaczenie mają również zachowujące się przeżytki wierzeń animistycznych, kult ducha ogniska domowego, ducha ziemi, ducha rolnictwa itp. Odprawianie tych kultów na szczeblu rodziny musi iść w parze z szacunkiem dla odpo­ wiadających im obrzędów w dinh. Równoległość tradycji obrzędowej, stwierdzona już powyżej dla szczebla państwowego i wspólnoty wiej­ skiej, sięga także do rodziny i wywiera hamujący wpływ na proces dezintegracji wspólnoty. Taki sam wpływ przypisać należy aktywnie do niedawna działającym licznym grupom i stowarzyszeniom niefor­ malnym. Formowały się one na kilku różnych podstawach — wspólnoty sąsiedzkiej, pomocy wzajemnej o charakterze gospodarczym i kultowym (rytualny udział w obrzędach rodzinnych — głównie pogrzebowych — 93 93 We wsi badanej przez D o n o g h u e i V o H o n g P h u c , na 11 istnieją­ cych organizacji i stowarzyszeń, przewodniczący rady wiejskiej kierował aż dziewięcioma z nich (w tym także komórką tzw. Ruchu Solidarności Kobiet). Wiejskiej sekcji rządzącej partii politycznej przewodniczył inny funkcjonariusz rady. W jedynej pozostałej organizacji, działającej pod nazwą „Związku Rolni­ ków", autorzy stwierdzili. brak jakiejkolwiek formalnej struktury i podejrzewali, że ukrywa się pod nią tradycyjne stowarzyszenie pomocy wzajemnej, które prezentowano im pod pozornie oficjalną etykietką z uwagi na tendencję władz do podejrzewania o nielojalność polityczną wszelkich ugrupowań lokalnych nie organizowanych odgórnie (op. cit., s. 23—28). �284 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ i w pokrywaniu ich wysokich na ogół kosztów). Miały one także charakter korporacji profesjonalnych, lub też stowarzyszeń tworzących się na bazie płci i wieku. Ugrupowania tego rodzaju, represjonowane przez władze państwowe, popierane były przez siły Viet Minhu, a i obecnie przypuszczalnie traktowane są przez Front Wyzwolenia jako skuteczne forum organizowania poparcia i konspiracyjnej aktyw­ ności . Uzasadnieniem tego faktu jest tradycja wysokiego poziomu integracji wewnętrznej takich grup korporacyjnych. Na bliższe omówienie problematyki związanej z funkcjonowaniem i s t r u k t u r ą tych grup oraz rodziny brakuje tu miejsca, chociaż jest to zagadnienie istotne dla samej instytucji wspólnoty wiejskiej. Pozosta­ wienie go do oddzielnego opracowania nie powinno jednak utrudnić przyjęcia już teraz wniosku, że pomimo istnienia nadal we wsi pewnych ośrodków integrujących nie stanowi ona w czasach obecnych zwartej wspólnoty. Jej rozkład, przyśpieszony w warunkach wojny domowej, rozpoczął się jednak na długo wcześniej, bo w okresie utrwalenia się nierówności majątkowej jej członków. Był on wyraźnie widoczny już w X I X w., o. czym świadczą odzywające się wówczas nawoływania do restauracji tej i n s t y t u c j i . Można sformułować opinię, że w kolejnych ustawach cesarskich rozszerzających autonomię wspólnoty, tkwił za­ rodek jej rozpadu, ponieważ autonomia ta dawała notablom prawo dość swobodnego kierowania tak majątkiem wspólnoty jak i regulowania sytuacji materialnej jej członków. Paradoksalnie mogłoby brzmieć twierdzenie, że wspólnota wiejska w Wietnamie powstała dzięki p a ń ­ stwu, rozpadła się zaś samobójczo. Paradoks ten uzyska cechy wniosku sprawdzalnego drogą analizy faktów, jeśli w obu jego członach do­ damy zastrzeżenie: ,,w dużej mierze". Artykuł ten stanowił próbę dania częściowej odpowiedzi na pytanie: w jakiej mierze, a właściwie w jaki sposób i jakimi środkami organizacja państwowa przyczyniła się, mię­ dzy innymi czynnikami, do uformowania wspólnoty oraz w jaki sposób pewne siły wewnętrzne i zewnętrzne zadecydowały o jej dezintegracji. Rozpoczął się w ten sposób proces zmiany kulturowej, poddany szcze­ gólnie silnemu przyśpieszeniu w czasie wojny domowej. Aby jednak można było przystąpić do analizy tego ostatniego okresu, konieczne jest dokładne określenie stopnia dezintegracji wspólnoty przed nasileniem tej wojny. Jak dotąd brakuje poważniejszych prób w t y m kierunku. 9 4 9 5 90 9 4 M u s , op. cit., s. 271. Por. także uwagę, w przypisie 93. H i с к eу pisze, że „silne więzi społeczne i poczucie solidarności spo­ łecznej... można we wsi odnaleźć, ale nie można ich wsi przypisać" (op. cit., s. 278). Por. np. opinie ówczesnego uczonego Phan Huy C h u (1782—1840), wg P h a n G i a B e n , op. cit., s. 21. 9 5 9 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3e3d760778b82aa9f098c89882da80.pdf bb8af305d561542981e4d6098e5d6faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Kaszuby - ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3960 Title A name given to the resource Współczesna ceramika ludowa na Kaszubach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Wazon wykonany Fot. R. WSPÓŁCZESNA NA w pracowni Necla. Reinfuss. CERAMIKA LUDOWA KASZUBACH (Z pracowni Necla i Meissnera) BOŻENA Ludowy kunszt garncarski na Kaszubach, ongi szeroko i bogato rozwinięty, reprezentują dzisiaj już tylko dwa warsztaty: L E O N A N E C L A w Chmielnie pod Garczem i M E I S S N E ­ R A w Kartuzach. Garncarze bywali liczni, np. w dawnym, głów­ nym swoim centrum w Kościerzynie, ale, po­ n i e w a ż zajmowali się przeważnie produkcją c e r a m i k i u ż y t k o w e j , p a m i ę ć o nich nie prze­ t r w a ł a . Także wiemy, że istniał np. warsztat Adamczyka w Chmielnie — inne nazwiska garn­ carzy zaginęły. Jedynie w y t w ó r c y ceramiki ozdobnej zyskali sobie s ł a w ę w ś r ó d ludu. Warsztat garncarski N e c l ó w z Chmielna przedstawia typ pracowni rodzimej o ludowej tradycji kilku pokoleń. Nazwisko Necel z bie­ g i e m czasu uległo zniekształceniu w zapiskach metrykalnych. N a j s ł y n n i e j s z y m z N e c l ó w był Franciszek ojciec Leona, a p r a k t y k u j ą c y już dziś u Leona STELMACHOWSKA dwunastoletni jego synek jest podobno przed­ stawicielem dziewiątego z rzędu pokolenia ludo­ wych garncarzy. Podobnie jak obecnie Leon Necel, tak samo i zmarły przed w o j n ą jego ojciec, m ó w i ł biegle po polsku, choć jako rodowity Kaszub posłu­ g i w a ł się również i g w a r ą . Warsztat N e c l ó w — to koło garncarskie, będące dziś jeszcze w użyciu. Wytwory N e c l ó w cieszyły się takim w z i ę c i e m , że z biegiem czasu stały się synonimem cera­ miki kaszubskiej, a ornamenty oraz k s z t a ł t y wyrabianych naczyń w Chmielnie uznano jako charakterystyczne dla tutejszego regionu. Stary Franciszek Necel nie bardzo lubił, aby z a g a d y w a ć go na tematy jego tajemnic zawo­ dowych, dowiedzieć się było można jedynie, że garncarstwa nauczył się od swojego ojca. Z o p o w i a d a ń Leona Necla wynika jednak, że Franciszek ustalił dla swojego warsztatu siedem �wzorów ornamentów przejął po nim syn. podstawowych, które P o n i e w a ż jednak na najstarszych okazach, pochodzących spod ręki Franciszka Necla, wid­ nieją nadto dwie inne jeszcze zdobiny, te w ł a ś ­ nie m o g ł y być w c z e ś n i e j s z e . Jedna z nich to ciemno-błękitna t r ó j l i s t n a koniczynka n a szczy­ cie gałązki z dwoma konturowanymi, listkami (tabl. I , 1) w y s t ę p u j ą c a na naczyńkach mniej­ szych rozmiarów. Druga (tabl. I , 2) to cztery symetrycznie naprzeciw siebie ułożone tulipanki przynależne jako zdobina do ornamentacji misek i talerzy. Ponadto w y s t ę p u j e jeszcze w ceramice kaszubskiej w z ó r wielkiej stokroci, dekorowanej winnymi gronami. Istnieje przy¬ puszczenie, że dzbany brunatne, z podobnymi zdobinami, pochodzą z warsztatu ojca Francisz­ ka Necla, ale, że nie były sygnowane, nie mamy p e w n o ś c i co do ich źródła w y t w ó r c z e g o Najbardziej interesuje nas komplet o r n a m e n t ó w tradycyjnych. siedmiu Leon Necel w y ł ą c z n i e ich tylko u ż y w a ł w przekonaniu, że są to, w ł a ś n i e prawdziwe wzory kaszubskie. Mógłby s t o s o w a ć inne — jest inteligentnym człowiekiem, uzdolnionym a r t y s t ą , może zyskałby w i ę k s z ą s ł a w ę od ojca? Necel woli z a c h o w a ć t r a d y c j ę rodzinną. Można mu w i ę c przypisać zasługę utrwalenia sztuki ludowej, która w jego rękach nie ulega obcym w p ł y w o m . Śmiało m o ż n a założyć, że gdyby nie było tych w ł a ś n i e o r n a m e n t ó w , nie istniałaby w ogóle orginalna ceramika kaszubska. Magiczna liczba siedmiu wskazuje na to, że wzory m o g ł y zawierać' p e w n ą treść wierzenio­ wą. D z i ś nie jest nikomu znana. Zaginęła od dawna. Szczególnych nazw gwarowo-kaszubskich wzory te nie posiadają. Leon Necel posłu­ guje się terminologią polską. nictwie ludowym Zachodniej S ł o w i a ń s z c z y z n y , powtarza się w różnych dziedzinach zdobnic­ twa polskiego. N a Kaszubszczyźnie w y s t ę p u j e dominująco, obok motywu owocu granatu i to w hafcie, w malarstwie na szkle, w ozdobnym sprzętarstwie. Leon Necel rozróżnia dwa wzory, mianowi­ cie „ m a ł e g o tulipana" (tabl. I , 4) i „dużego tuli­ pana" (tabl. I , 5 ) . Pierwszy z nich posiada 3—5 zdobin, drugi 7—9. Niekiedy same kwiaty róż­ nią się nieco w drobnych szczegółach, ale układ kompozycji jest ten sam. Tulipan musi w i ę c na szczycie gałęzi być wielki, podczas gdy boczne kwiaty są znacznie mniejsze, ustawione para­ mi w prostym szeregu z g ó r y na dół, a przedzie­ lone parami ż y ł k o w a n y c h liści. Ł o d y g a jest sztywna, a w n ę t r z e kwiatu w y p e ł n i o n e pazur­ kami w ten sposób, że upodabnia się nieco do motywu owocu granatu. T r z y pierwsze wzory zaliczyć m o ż n a w pew­ nym stopniu do typu ,drzewka ż y c i a " — dal­ sze nie m a j ą j u ż w y r a ź n e g o układu pionowego. Czwarty z kolei ornament nosi n a z w ę „ g w i a ­ zdy kaszubskiej" (tabl. I , 6 ) . Stanowi on znacz­ ne odchylenie od całokształtu sztuki kaszub­ skiej. Z a w y j ą t k i e m bowiem rzeźby ornamentacyjnej zdobnictwo kaszubskie nie posiada m o t y w ó w zgeometryzowanych. Gwiazda z ce­ ramiki N e c l ó w ma w swoim centrum przekre­ ślony na ukos kwadrat, do k t ó r e g o przylega sześć w y d ł u ż o n y c h trójkątów, złożonych ze z m n i e j s z a j ą c y c h się stopniowo kreseczek. N a końcu widnieje kropka, która na skutek po­ ciągnięcia pędzla ma kształt przecinka. Motyw ten powtarza się dość często n sta­ rych dwojakach. P o n i e w a ż na Pomorzu znane były kiedyś dwojaki wyrabiane z drewna, możnaby sądzić, że motyw geometryczny prze­ niósł się z rzeźby do ceramiki. Nosi tu bowiem piętno n i e w ł a ś c i w e g o przystosowania do obce­ go tworzywa. a Najstarszy — jego zdaniem — ornament to tzw. „różdżka bzu" (tabl. I , 3 ) . Jest to pionowa gałąź z drobnymi listkami, m a j ą c a z lewej stro­ ny trzy, a z prawej dwa pęki owalne, z w i s a j ą ­ ce poziomo ku dołowi. W e w n ą t r z nich w i d n i e j ą drobne kropeczki, a dolny kontur zdobiny ma linię z ą b k o w a n ą okrągło. P o n i e w a ż szczyt ga­ łązki z w i e ń c z o n y jest potrójnie zakręconym w ą s e m sądzićby można, że nie są to w ogóle kiście bzu, ale może winne grona. W k a ż d y m razie zdobiny same, oraz układ ornamentu, sta­ nowią o r y g i n a l n o ś ć sztuki kaszubskiej. Nie znamy tego motywu z żadnej innej sztuki lu­ dowej. P i ą t y wzór, to „łuska" (tabl. I , 7 ) . Nie jest to samodzielny ornament w sensie ścisłym, ale raczej zdobina uzupełniająca. Że jednak ucho­ dził za typowo regionalny wszedł więc w skład siedmiu o r n a m e n t ó w podstawowch, mimo, że \ np. linia falista, linia kropkowana, czy jodeł­ kowa, (tabl. I , 8 ) , spełniające w ornamentacji podobną rolę, co łuska, nie zostały w y r ó ż n i o ­ ne. W y r ó ż n i e n i e łuski uzasadnia s i ę zresztą i tym, że zachowuje w y ł ą c z n i e pozycję pozio­ m ą i że może w y s t ę p o w a ć w zagęszczeniu na w i ę k s z y m polu ornamentacyjnym. Już mniej n i e z w y k ł y jest motyw tulipana. Powtarza się on na całej nieomal przestrzeni ludowej sztuki europejskiej, dominuje w zdob­ N a j w i ę c e j naiwnego w d z i ę k u posiada mo­ tyw „wianka kaszubskiego" (tabl. I , 9 ) . Ornamentacyjnie u ż y w a go się w sposób dwojaki. 101 �biny uzupełniające nie zmieniają s i ę nigdy. Garncarze z Chmielna s w o j ą i n w e n c j ę t w ó r ­ czą w y p o w i a d a j ą w inny sposób. K o m p o n u j ą mianowicie jako całość dekorowane naczynie. Logicznie p r z e m y ś l a n a ornamentacja przysto­ sowana jest funkcyjnie do k a ż d o r a z o w e g o kształtu dekorowanego naczynia. Zdobiny nie o d r y w a j ą się od przedmiotu, któremu służą. Garncarze z Chmielna k o m p o n u j ą niejako syntetycznie, w e d ł u g jednolitego zaplanowania całości. Każda linia, czy to pozioma, czy pio­ nowa, podkreśla poszczególne odmiany kształtu naczynia, o p ł y w a je rytmicznie, wydobywa na j a w profil dzbana, urny, czy misy. kole Leon Necel. Fot. Stefan Deptuszewski. Albo więc jest to, podobnie j a k łuska dekoracja uzupełniająca np. umieszczona k r ę g i e m na szyjce dzbana, albo też wianek w y s t ę p u j e sa­ modzielnie na dnie misy, czy talerza. Poszcze­ gólne zdobiny czynią w r a ż e n i e drobnych kwiateczków, jednakże z kształtu swego wyobraża­ ją raczej nasiona drzew. Wianek nie posiada centralnego koła, gdyż pary gałązek, wymienia­ j ą c się z parami mieczykowatych listków, uło­ żone są swobodnie jedne za drugimi w kręgu. Ostatni motyw, zwany przez Leona Necla „lilią" (tabl. I , 10) t ł u m a c z y się najtrudniej. Przyswojona nazwa m o g ł a b y w s k a z y w a ć na wchłoniętą i przetworzoną przez lud lilię bur­ bońską. Mógłby to jednak być także stylizowa­ ny s w o i ś c i e owoc granatu z liśćmi akantu. W k a ż d y m razie sposób, w jakim motyw ten utrwalił Franciszek Necel, a zachował wiernie jego syn, jest .już ornamentem ludowym, jest charakterystyczny dla regionalnej ceramiki ka­ szubskiej. N a d m i e n i ć warto, że lud terminem ,lilia" oznacza często kwiaty o n i e z w y k ł y c h , niecodziennych formach, zaciekawiają lud k s z t a ł t y fantastyczne, baśniowe, które w y w o ł u ­ j ą przeżycia emocjonalne. W warsztacie N e c l ó w siedem o r n a m e n t ó w podstawowych, oraz zdo­ Drobniejsze zdobiny mieszczą się na zwęże­ niach, w i ę k s z e na lepiej widocznych płaszczy­ znach. P o d s t a w ę stanowi zazwyczaj pion, ro­ snący progresywnie od nasady ku wierzchołko­ wi. Stosuje się tu także podział na pola pozio­ me, lub pionowe, które przez zastosowanie linii b r a m u j ą c e j oddzielają od siebie poszczególne, w i ę k s z e ornamenty, albo też dekoracja jest wy­ raźnie dwudzielna. Z rozmachem kreśli się n a dzbanie motyw różdżki bzu (rye. 1) lilii, czy tulipana, ale artysta potrafi również pokryć w i ę k s z ą część wazy baniastej, łuską, lub opasać wazonik dokoła wiankiem kaszubskim. ,» Artystycznie wypowiada się r ó w n i e ż garn­ carz kaszubski b a r w n ą plamą. Podobnie, j a k przy kompozycji rysunku, tak samo i w dobo­ rze kolorów artysta nie jest niczym s k r ę p o w a ­ ny. M o ż e m y wprawdzie stwierdzić, że i s t n i e j ą dla ceramiki kaszubskiej, tak samo j a k i dla innych działów tutejszej sztuki regionalnej bar­ wy konwencjonalne, ale dopuszczają one liczne odchylenia i nie h a m u j ą inwencji twórczej a r ­ tysty. W ceramice kaszubskiej dominuje w i ę c ton ciemno-błękitny i ciemno-brązowy, Stosuje go się przede wszystkim na tła. Tło może b y ć jed­ nak także zielone, lub perłowe. W ramach tych czterech tonacji zamyka się starsza z pochodze­ nia ceramika kaszubska. N a j p i ę k n i e j s z e były te okazy, dla których dobierano m i e s z a n k ę bar­ wy brunatnej z ciemno-bławatkową. Naczynia o lśniącej, czystej polewie m i e n i ł y się bardzo pięknie — w y g l ą d a ł y j a k majolika. R ó w n i e ż działały doskonale kolorystycznie polewy perło­ we z lekkim nalotem błękitu, czy tonu brązo­ wego. Starsze r ó w n i e ż b y ł y dzbany zielone. ; 102 Na takim tle umieszcza się b a r w n ą zdobinę, używając również przede wszystkim owych czterech kolorów najbardziej typowych. Jedn a k ż e przy szczegółach ornamentu skala barw- /7 j 1 �na znacznie się rozszerza. Nieodzowna jest w i ę c zieleń o tonacji oliwkowej. Pojawia się czer­ w i e ń karminowa, lub w odmianie różu. Nie brak tonu żółtego, stosowanego przede wszyst­ kim przy kropkowaniu linii falistej oraz przy w y p e ł n i a n i u w n ę t r z a kwiatowego. Warianty kolorystyczne są niezmiernie bo­ gate, nie ma tutaj żadnych sztywnych schema­ t ó w . Zaznacza się mimo to umiar, który nie do­ zwala na przecenianie k o n t r a s t ó w . W całości kolorystyka ceramiki kaszubskiej jest w i ę c e j zimna, niż gorąca — podobnie j a k haft ka­ szubski i malowany sprzęt. Istnieje też ponadto pewna w ł a ś c i w o ś ć cha­ rakterystyczna dla zdobnictwa kaszubskiego, w ł a ś c i w o ś ć nie ograniczająca się wyłącznie do ceramiki, ale w y s t ę p u j ą c a również w hafcie i meblarstwie. Artysta kaszubski upodobał sobie konturo­ wanie zdobin. Poszczególne tulipanki, czy grona bzu (rye. 1) obwiedzione są dokoła specjalnym pociągnięciem pędzla, przez co powstaje kontur ciemny, lub biały. Estetycznie działa to dosko­ nale, bo p r z y ć m i e w a , lub też na odwrót rozja­ śnia całą zdobinę, w y d o b y w a j ą c zarazem jej ry­ sunek. Odrębne zagadnienie dotyczy k s z t a ł t ó w na­ czyń neclowskich. Wielkość ich jest bardzo rozmaita. S ą w i ę c dzbany o wysokości 35 cm, a obwodzie brzuśca maksymalnym 71 cm, w y s t ę p u j ą naczyńka 21 cm wysokie, a ich szerokość obwodowa na n a j ­ w i ę k s z e j wydętości bruśćca wynosi 56 cm, s ą większe o obwodzie 96 cm, a nawet ogromne przekraczające 1 metr wysokości. Typologia ich obejmuje dzbany (tabl. I I , 1, 2 ) , urny (tabl. I I , 3 ) , wazony (tabl. I I , 4, 5 ) , wazoniki (tabl. I I , 6 ) , dwojaki, dalej lichtarze, kropielniczki, miski, talerze i t. p., garneczki i t. p. Najciekawsze s ą n i e w ą t p l i w i e urny. Leon Necel tak je też nazywa. Profil ich przypomi­ na rzeczywiście częste w ś r ó d znalezisk prehi­ storycznych Pomorza: urny twarzowe. Mają zawsze p o k r y w ę , ale często nie posiadają uchwytów. Starsze od w a z o n ó w i w a z o n i k ó w są oczywi­ ście misy i dzbany oraz dwojaki. N i e k t ó r e dzba­ ny m a j ą formy bardzo pierwotne, dwojaki nie różnią się niczym od znanych nam z wszyst­ kich nieomal r e g i o n ó w Polski. Odrębny gatunek s t a n o w i ą kropielniczki. N a ­ leżą do zakresu w y t w o r ó w kultowych, posiada­ ją w i ę c w ł a s n y , przystosowany funkcyjnie kształt i dekorację. Rozmaite pomniejsze na­ czyńka, talerzyki, miseczki, garneczki s t a n o w i ą St. Deptuszewski. odpowiedniki większych, tylko w odmiennej proporcji, podczas gdy dzbanki do kawy, fili­ żanki, kieliszki są zwykle banalne i nie budzą w i ę k s z e g o zainteresowania. Necel stosuje w swojej ceramice różne, bar­ dzo nieraz p o m y s ł o w e urozmaicenia w szczegó­ łach kształtów. Widujemy więc fryzowane szyjki, odgięty, czy nacinany brzeg pokrywy, profilowaną stopkę i t, p. oraz różne typy u c h w y t ó w o formie owalnego, czy k r ą g ł e g o ucha umieszczonego w takiej, czy innej pozy­ cji (ryc. 3 ) . Współczesne wyroby Leona Necla w y k a z u j ą pewne obniżenie poziomu artystycznego oraz pewne odchylenia od tradycyjnej maniery. Lecz jest to tylko zjawisko p r z e j ś c i o w e . Aby zrozumieć kim jest garncarz-artysta trzeba samemu być raz choćby ś w i a d k i e m , j a k na kole garncarskim powstaje nowy przedmiot. Necel potrafi z garści prostej gliny wyczarować kształt wszelaki (ryc. 2 ) , forma zmienia się bezustannie pod jego zręcznymi, szybkimi r u ­ chami, odmienia się dzban, wazon, wazonik, urna czy lichtarz, a patrząc na to p r z e j m u j ą c e zjawisko chciałoby się z a t r z y m a ć mistrza, aby nie niszczył p o w s t a ł e g o j u ż piękna, ale Necel 103 �ч И||||@||||Ии uv 4 — ó 7 6 10 TABLICA jest niewyczerpany w p o m y s ł a c h i poddaje się natchnieniu t w ó r c z e m u , które dyktuje mu w ł a ­ sne nieobliczalne z g ó r y prawidła. Bliźniaczy warsztat kaszubski, mianowicie Meissnera z Kartuz, przedstawia się odmiennie. U niego też, w i ę c e j może niż u N e c l ó w , zaob­ s e r w o w a ć można zjawisko stadialności kunsztu 104 I. garncarskiego. Moment szczytowy istniał przed w o j n ą i dlatego zestawiać należy Meissnera r a ­ czej z Franciszkiem Neclem, a j u ż nie z Leo­ nem. Współcześnie pracują w Kartuzach syn i córka Meissnera, a córka posiada wybitne uzdolnienia artystyczne. Zresztą n a d m i e ń m y , że już i przed w o j n ą w warsztacie meissnerow- I �skim, mimo p o s ł u g i w a n i a się kołem garncar­ skim, w y t w ó r c z o ś ć nastawiona była raczej na ceramikę u ż y t k o w ą masowej produkcji. Stwierdzamy jednak bez zastrzeżeń, że stary Meissner jest a r t y s t ą . Posiadał za najlepszych lat swojej twórczości w ł a s n y styl, który stoso­ wał śmiało i p o m y s ł o w o . Warsztat Meissnera nie posiada ustalonych schematycznie o r n a m e n t ó w tradycyjnych. M i ­ mo to ceramika ta jest regionalnie kaszubska, 0 cechach charakterystycznych, w y r ó ż n i a j ą ­ cych j ą od w y r o b ó w garncarskich z innych pol­ skich w a r s z t a t ó w ludowych. Gatunek jego przypomina garncarstwo gdańskie, a w Gdań­ sku pracowali r ó w n i e ż Kaszubi. Niestety histo­ rii tych w a r s z t a t ó w dotąd nikt nie opracował. Trzeba w y r a ź n i e odróżnić starsze z pocho­ dzenia wyroby meissnerowskie od młodszych, gdyż różnią się tak bardzo od siebie, że możnaby wprost odnieść wrażenie, że nie pochodzą z tego samego warsztatu. D l starszych, sprzed lat mniej więcej dwudziestu, można też wyli­ czyć pewne w y r ó ż n i a j ą c e je właściwości. a Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą był w i ę c koloryt. Meissner s t o s o w a ł białą polewę 1 ciemno-bławatkowe ornamenty. Kolory bru­ natne, czerwone czy zielone w y s t ę p o w a ł y dy­ skretnie, nieraz nie w i d n i a ł y wcale. D r u g ą cechą odróżniającą warsztat kartuski od Chmielińskiego, to zagadnienie motywacji. W y s t ę p o w a ł y więc, niestosowane zresztą za wy­ j ą t k i e m rzeźby ornamentacyjnej nigdzie w zdo­ bnictwie kaszubskim, motywy figuralne. Meis­ sner lubił motyw m a l e ń k i e g o ptaszka, niekie­ dy umieszczał także bociana na swoich tale­ rzach. Poza tym i w ornamencie florystycznym posługiwał się innymi niż Necie zdobinami. Obok d o m i n u j ą c e g o tulipana o kształtach wła­ snych, meissnerowskich w i d n i a ł także motyw owocu granatu. Ten w ł a ś n i e ornament n a d a w a ł ceramice kartuskiej typowe cechy regionalne.. Linie wodzące u Meissnera były delikatniej­ sze w rysunku, b y ć może, że u ż y w a ł cieńszego pędzla, poza tym nie opierał kompozycji swo­ ich na wydatnym konturowaniu. Wreszcie trzecią cechą charakterystyczną, j u ż w zakresie r o z w i ą z y w a n i a problemu b r y ł y u k s z t a ł t o w a n e j , była technika nakładania gliny na wierzch naczynia. P o w s t a w a ł y w ten sposób kunsztowne np. uszka, zakręcone w ślimacznice, (tabl. I I , 8) Necel p o s ł u g i w a ł się podobną tech­ niką przy kropielniczkach. Ten gatunek przyTABLICA II. 8 105 �pominą zresztą także ceramikę gdańską. Do najpiękniejszych okazów starszej cerami­ ki meissnerowskiej należał np. talerz, przecho­ wywany przed w o j n ą w zbiorach Ministerstwa O ś w i a t y w Gdyni, w Szkole Morskiej*. B y ł on utrzymany w tonacji biało granatowej, na dnie widniał ptaszek zaglądający ciekawie do w n ę ­ trza rozchylającego się owocu granatu. W pewnym stadium rozwojowym Meissner w y s p e c j a l i z o w a ł się jako w y t w ó r c a ozdobnych pieców. Zaczął produkować malowane kafle. Kunszt jego o b e j m o w a ł wielkie kompozycje, na przestrzeni całego pieca. Widzimy tu r ó w n i e ż nawiązanie do tradycji g d a ń s k i e j . Ludowe piece kaszubskie bowiem miały kafle wklęsłe, malo­ wane na ciemny błękit po brzegach, lecz nie ornamentowane. W dalszym rozwoju kaflarstwa warsztat Meissnera w Kartuzach wchłonął do motywacji swojej wzory pochodzące z kaszubskiego hafciarstwa. N i e k t ó r e kompozycje b y ł y bardzo udatne, na innych odmienność n i e w ł a ś c i w e g o tworzywa oddziałała niekorzystnie. W ostatnie swojej fazie ceramika meissnerowska uległa sugestii w y r o b ó w z Chmielna. I w tym jeszcze stadium Meissner p r a g n ą ł zachować styl w ł a s n y . Nie chciał h a m o w a ć swo­ jej inwencji. P r z e t w a r z a ł w i ę c zdobiny, wy­ m y ś l a j ą c nowe, nieznane dotąd kombinacje. Jeżeli więc zainteresował go motyw neclowskiej różdżki bzu zapragnął tchnąć w nią życie, aby n a p r a w d ę kwitła na gałązce. Widujemy j ą w i ę c *) B. Stelmachowska: Sztuka ludowa na Kaszubach Poznań 1938. w towarzystwie owocu granatu, w y r a s t a j ą c a swobodnie na w s p ó l n e j łodydze. Niekiedy bywa oderwana od swego pnia i leży wiankiem na dnie misy. N a kaflach pojawia się w s p ó l n i e z kwiatonami hafciarskimi. Do kaflarstwa w p r o w a d z i ł Meissner r ó w n i e ż i motyw łuski, ale j u ż mniej szczęśliwie, ponieważ łuska na płaszczyźnie prostej zatraca s w o j ą w ł a ś c i w ą funkcję, polegającą u Necla na dekorowaniu bryły w miejscach u w y p u k l e ń czy z w ę ż e ń kształtu. Przetworzenia te wszystkie posiadały s w ó j w ł a s n y walor artystyczny, ornament jest lekki i pełen wdzięku. W s p ó ł c z e s n e wyroby z K a r t u z zatraciły swois­ tą odrębność. N a wazonach i talerzach umiesz­ cza się tradycyjne wzory neclowskie, przede wszystkiem motyw dużego tulipana. R ó w n i e ż i kolorystyka podobna jest bardziej do neclow­ skiej. Zdarzają się jednak bardzo piękne okazy 0 głębokiej tonacji ciemnego-błękitu, o l ś n i ą c e j , czystej polewie, bardzo też dobre są wielkie w a ­ zony brunatne z żółtym ornamentem, czyniące w r a ż e n i e n a c z y ń archaizujących. Warsztat Meissnera zachował niektóre pięk­ ne profile naczyń np. wytworny, w y s m u k ł y wazon (tabl. I I , 7) który działa nadzwyczaj estetycznie. Warsztatom garncarskim na Kaszubach ż y czyćby należało dalszego, p o m y ś l n e g o rozwoju, aby nie zostały zepchnięte do przebytego j u ż dawno stadium w y r o b ó w wyłącznie użytko­ wych, ale aby jako ogniska sztuki chłopskiej promieniowały talentem swoich w y t w ó r c ó w 1 czysto polskim, w odmianie regionalnej zdob­ nictwem ludowym. 1 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52bd28a585f65236a2a5696011969421.pdf 06946db2dfcbdb41ca8c77b5d8495fb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5468 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie Śląsk Cieszyński - tożsamość kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5085 Title A name given to the resource Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Anita Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CZĘŚĆ 4 TWÓRCZOŚĆ LITERACKA NA ŚLĄSKU CIESZYŃSKIM ��Anita Czerwińska Uniwersytet Śląski w Katowicach (studia doktoranckie) Gimnazjum nr 3 w Cieszynie Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego Realizm literatury i tak zwany realizm etnograficzny dzieli przepaść, aczkolwiek niewątpliwie treści literackie i antropologiczne wzajemnie się przenikają; wytyczona granica, wskazująca teren fikcji oraz antropologiczny akademizm, zaciera się i staje się czysto symboliczna1. Nauki nie sposób jednoznacznie zdefiniować jako takiej formy praktyki kulturowej, która posiada wyłączność na treść, nie istnieje bowiem problem naukowy, który nie byłby w jakimś momencie poruszany przez literaturę. Zarówno literatura jak i nauka zaspokajają uniwersalne ludzkie pragnienie, aby być kimś innym, żyć inaczej, wejść w świat, którego człowiek nigdy być może nie zazna, ale z którego mimo to, albo właśnie dlatego, nie rezygnuje2. Poeci zadają sobie pytanie o własną tożsamość – dzieje się tak dlatego, że nie zgadzają się z tym jak się ich postrzega, ale również i z tym, kim sami są jako osobowości twórcze, a więc wrażliwe na różnorodności tkwiące w świecie3. Nasilenie mechanizmów destabilizacji tożsamości w wyniku procesów globalizacji jeszcze bardziej wzmaga wśród ludzi pióra potrzebę zmierzenia się z kwestią własnej tożsamości. Ich aktywność charakteryzuje się dwubiegunowością, z jednej strony przez fakt istnienia muszą uczestniczyć w rytmie i rutynie narzucanej im przez otoczenie, z drugiej zaś żyją w tym samym czasie również we własnych światach, tworząc je próbują udostępnić innym ich wymiary w dyskursie wiersza4. Poeci pogranicza stanowią szczególną grupę, odmienną już przez rodzaj ich aktywności, co więcej wewnętrznie podzieloną, ze względu na specyfikę terenu, na którym żyją i tworzą. 1 W. J. Bursza: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2002, s. 179, 180. 2 Tamże, s. 180. 3 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008, s. 101. 4 Tamże, s. 101. �278 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Współczesna działalność literacka na Śląsku Cieszyńskim kształtuje się zarówno na Zaolziu5, jak i w polskiej części tego regionu. Po lewej stronie Olzy od roku 1947 funkcjonuje Polski Związek Kulturalno-Oświatowy w Czechosłowacji, a w jego ramach działała do 1993 roku Sekcja Literacko-Artystyczna, która nadała działalności literackiej regionu wymiar zorganizowany. W 1990 roku powołano Samodzielne Zrzeszenie Literatów Polskich w Republice Czeskiej6. Natomiast po prawej stronie Olzy7, twórczość literacka była wspierana dzięki inicjatywom „Głosu Ziemi Cieszyńskiej”, „Pamiętnika Cieszyńskiego”, „Rocznika Cieszyńskiego”, wielki wpływ na zaktywizowanie mieszkańców Śląska Cieszyńskiego miała również działalność nauczycielskiego ruchu literackiego przy Związku Nauczycielstwa Polskiego, klubu literackiego Nadolzie, powstałego przy Zarządzie Głównym Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz Stowarzyszenia Cieszyńskiej Młodzieży Twórczej8. Wszystkie te organizacje mają znaczenie w kształtowaniu tożsamości mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego; wspierając rozwój wiedzy o kulturze regionu, umożliwiają budowanie poczucia łączności pomiędzy twórcami, a tym samym wzmagają poziom identyfikacji ze swoim regionem. Poezja współczesna tworzona na ziemi cieszyńskiej ukazuje swoistą relację pomiędzy obszarem pochodzenia i zamieszkania, a obrazem świata poetyckiego ukształtowanego przez twórców pogranicza. Zagadnienie tożsamości ujawnia się na kilku podstawowych płaszczyznach, ilustrując wymiar identyfikacji twórczości Śląska Cieszyńskiego z obszarem, na którym powstaje. Te aspekty to tożsamość przestrzenna, podejmująca problem granicy, miasta, domu oraz kulturowa rozpatrującą potoczną wiedzę o korzeniach i dziejach własnej społeczności: języku, religii, historii. Twórczość Śląska Cieszyńskiego odmalowuje wewnętrzny szkielet poetyckiego postrzegania zagadnienia tożsamości oraz odsłania wymiar identyfikacji z miejscem urodzenia i zamieszkania, które będąc granicą odmiennych kultur tworzy mimo różnorodności spójną całość. Porusza problem przynależności grupowej, kategoryzowania świata społecznego na swoich i obcych, według określonych kryteriów wartościujących. Analizując poczucie identyfikacji grupy lokalnej, należy rozpatrzyć podstawowe wymiary kulturowe właściwe tej społeczności. W warunkach, w których jakaś konkretna zbiorowość sama siebie rozpoznaje jako całość w odniesieniu do określonego obszaru, mamy do czynienia z dwoistą rolą przestrzeni: raz skupiającą, raz symboliczną, polegającą na wyobrażeniu już dokonanego skupienia. Dlatego właśnie w procesach identy5 Zaolziem określa się teren sięgający od Bogumina do Jabłonkowa i od Czeskiego Cieszyna do Frydku. Nazwany tak w połowie lat 20. XX wieku z perspektywy polskiego brzegu granicznej Olzy. B. Sabath: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI stuleciu. Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008, s. 71. 6 W ramach aktywności rozpowszechniania twórczości lokalnej na Zaolziu z powodzeniem organizowano Konkursy Jednego Wiersza, istniało również wsparcie prasy lokalnej, między innymi miesięcznika „Zwrot”, element wspierający stanowiła działalność Grupy Literackiej 63. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 323-324. 7 Oprócz Cieszyna, aktywne literacko były również inne miejscowości Śląska Cieszyńskiego: w Mnichu funkcjonował Klub Młodych Exodus, od 1987 roku działała Grupa Twórcza Strumień przy Miejsko-Gminnym Ośrodku Kultury w Strumieniu oraz w Wiśle Grupa Twórców Wiślanie. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka…, s. 323-331. 8 Tamże, s. 331. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 279 fikacji społecznej zbiorowość przez określenie swego stosunku do przestrzeni określa się nie tylko sama dla siebie, ale tworzy też swój wizerunek w relacji do innych9. Poezja Śląska Cieszyńskiego, budując obraz tożsamości na poziomie przestrzennym, podejmuje zagadnienie granicy, której postrzeganie jest dwojakie, od akceptacji podziału świata znanego podmiotowi lirycznemu, po negowanie zasadności jej istnienia. W pierwszym wymiarze odmienność przestrzeni podzielonej granicą wydaje się często pozorna, gdyż podmioty liryczne w wierszach utożsamiają się ze specyfiką obszaru przygranicznego, wartościując dodatnio możliwość funkcjonowania w zróżnicowanym kulturowo środowisku. Pisze o tym w swoim wierszu, finalista międzynarodowego Konkursu Jednego Wiersza zorganizowanego w 2001 roku przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie, poeta – Rafał Świc: po drugiej stronie granicy jak po drugiej stronie lustra są nasze odbicia10. Poezja Śląska Cieszyńskiego utożsamia dwie oddzielone granicą kultury, dowodząc, że różnice pomiędzy nimi są pozorne, wobec istniejącego wszędzie piękna świata. Jak dowodzi Jan Kubisz11: A duch mój z twoim połączył się biegiem I leci witać swych braci rodzonych Ze wspólnej matki, chociaż rozłączonych12. Podmiot liryczny przyjmuje w wierszach podwójną rolę: bohatera funkcjonującego na poziomie uczuć, więzi rodzinnych, który nie dostrzega „graniczności” terenów, na których żyje, oraz obserwatora świadomego podziału znanego świata i wywołanych przez to barier. Fakt istnienia granicy zostaje potwierdzony poprzez naturalny podział miasta na dwie części za sprawą rzeki Olzy, co w pewnym wymiarze usprawiedliwia jego istnienie. Przekonuje o tym utwór zaolziańskiego poety Wilhelma Przeczka13, Ucieszne miasteczka za pomocą lingwistycznego żartu: 9 P. Pellegrino: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 64. 10 R. Świc: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 9. 11 Jan Kubisz – urodził się w gospodarstwie w centrum wsi „na Bartkowicach”. W 1868 roku ukończył Seminarium Nauczycielskie w Cieszynie, a następnie pracował jako nauczyciel w Gnojniku i był działaczem społecznym Czytelni Ludowej w Cieszynie. Swój pierwszy tomik poezji zatytułowany Niezapominajka wydał w 1882 roku, a jego słynny wiersz Do Olzy (bardziej znany pod tytułem Płyniesz Olzo) stał się hymnem Śląska Cieszyńskiego, w szczególności Zaolzia. Zob. „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3. 12 J. Kubisz: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3. 13 Wilhelm Przeczek - urodzony w 1936 roku w Karwinie, nauczyciel, poeta, pisarz i dramaturg, publicysta, tłumacz z literatury czeskiej i słowackiej. Po odbyciu studiów pedagogicznych w Ostrawie i politologicznych w Pradze uczył w polskich szkołach zaolziańskich, �280 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví rzeka rżnie miasto na dwie odrąbane połówki podmiotem została uciecha na drugiej stronie dodali przymiotnik14. Podmiot liryczny podkreśla widoczną odrębność obu części miasta, akcentując różnice spowodowane naturalną granicą jaką stanowi rzeka. Zaobserwowana odrębność jest definitywna, występuje bowiem już na poziomie nazewniczym, dzieląc miasto położone w obszarze przygranicznym. Wśród utworów pogranicza polsko-czeskiego istnienie granicy wywołuje również uczucia sprzeciwu. Przykładem mogą być pełne goryczy słowa pochodzącej z Karwiny poetki zaolziańskiej Renaty Putzlacher15: Zawsze za Olzą wiecznie z tyłu na miejscu za-ostatnim16. Podmiot postrzega swoją sytuację autochtona, zamieszkującego tereny zaolziańskie, jako pozycję gorszą. Odczuwa dyskomfort z powodu usytuowania na miejscu za-ostanim, nie rezygnuje jednak z zajmowanej pozycji w strukturze lokalnej społeczności. Uczucie dyskryminacji nie stanowi przeszkody w utożsamianiu się z obiema stronami polikulturowego świata. Identyfikacja ze światem naznaczonym stygmatem granicy obecna jest również w wierszu Ruty Kornelii Lissowskiej17, która w apostrofie do rzeki przywołuje sytuację mieszkańca pogranicza: Uczyniono cię Olzo granicą nieprzebyta byłaś i obca, a przecież za rzeką została rodzina serca granic nie znają18. publikując równocześnie w prasie na Zaolziu i w Polsce. Wydał szereg tomików poetyckich (Czarna calizna, Wpisane w Beskid, Szumne podszepty), redagował również kilka zbiorków zaolziańskich. Zob. L. Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 312. 14 W. Przeczek: Ucieszne miasteczka. W: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87. 15 Renata Putzlacher - poetka, urodzona w 1966 roku w Karwinie, mieszkająca i pracująca w Czeskim Cieszynie jako kierownik literacki Sceny Polskiej Teatru Cieszyńskiego. Wydała tomiki poetyckie Bunt włosów, Próba identyfikacji, Małgorzata poszukuje Mistrza. Zob. L. Miękina, Polska twórczość literacka..., s. 314-315. 16 R. Putzlacher: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13. 17 Ruta Kornelia Lissowska – urodzona w 1941 roku w Cieszynie. Zadebiutowała w „Nadolziu” w 1992 roku, zdobyła wyróżnienia w konkursach literackich, konkursie Kolęd i Pastorałek, IV Ogólnopolskim Konkursie Literackim O dzban czarnoleskiego miodu. Wydała własne tomiki poezji: Przebudzenie, Radość istnienia. Zob. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 47. 18 R. K. Lissowska: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 281 Akceptacja świata podzielonego rzeką na dwie części stanowi dla podmiotu lirycznego konieczność wynikającą z biegu historii, na który podmiot nie ma wpływu, o czym świadczy nieosobowa forma czasownika uczyniono cię. Istnienie rzeki jawi się w utworze jako przeszkoda, ustanowiona przez zewnętrzne siły, które nie uwzględniają odczuć mieszkańców. Jednocześnie utwór obrazuje pewien rodzaj niezgody na zaistniałą sytuację, będącej wyparciem istnienia granicy, gdyż sfera emocjonalna – określona tu symbolicznie jako serce, nie może zostać uproszczona do terytorialnych podziałów. Podmiot ustala istnienie granicy jako faktu utrwalonego wielowiekową tradycją, nie akceptuje jednak podziału doznawanych uczuć, które nie funkcjonują w porządku przestrzennym tylko emocjonalnym. Kolejnym wyznacznikiem tożsamości człowieka danego okręgu jest relacja do miejsca zamieszkania – tereny pogranicza polsko-czeskiego to tereny małych miasteczek, mających swoją symbolikę. Jak dowodzi Grzegorz Odoj, w polskim krajobrazie szczególne miejsce zajmują małe miasteczka, ich mieszkańcy powiązani wielopokoleniową współpracą i współistnieniem, zachowują znamiona społeczności ceniącej sobie własną tradycję i miejscową swojskość19. O mentalności mieszkańca społeczności lokalnej pisze Renata Putzlacher: To jednak ja dziewczyna z małego miasteczka z nabytym instynktem ukrywania się […] Heroina kiepskich romansideł okrytych w filozoficzne płaszczyki20. Podmiot liryczny przez kilkakrotne anaforyczne powtórzenie w wierszu zwrotu to jednak ja, w wyraźny sposób akcentuje swoją tożsamość, przynależność społeczną do małego miasteczka. Poprzez wszystko co czyni, co mówi podkreśla osadzenie w swoim mieście pułapce, to jednak nie jest pułapka z przymusu, to pułapka z wyboru. Powiązanie sfer przeszłej, teraźniejszej i przyszłej służy w wierszu Czeski Cieszyn Europa Środkowa podkreśleniu więzi podmiotu lirycznego z miastem-przeznaczeniem: Powinnam uzmysłowić sobie że nieprzypadkowo moi przodkowie wybrali właśnie to miasto […] A moi następcy będą absolutnie pewni że właśnie to miasto było im sądzone21. Miasteczko jawi się zatem jako forma niewielkiej społeczności lokalnej o silnie zarysowanym poziomie identyfikacji, wyrażającym się poczuciem więzi wewnętrznej, przywiązaniem do miejsca pochodzenia, form życia społecznego i kul19 G. Odoj: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007, s. 7. 20 R. Putzlacher: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4. 21 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38. �282 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví turalnego22. Poeci podkreślają kwestię bycia tożsamym, uświadomienia sobie na ile pozostają w zgodzie z samym sobą, ale i z innymi ludźmi, jak również ze społeczeństwem lub środowiskiem, w których to światach są zawsze w pewnym stopniu zakorzenieni23. Dla mieszkańców małego miasta zwarte przestrzennie, zgrupowanie niewielkiej liczby budowli na niewielkim terytorium pozwala na ściślejsze aniżeli w środowisku wielkomiejskim połączenie zbiorowych doświadczeń z zajmowaną przestrzenią. Jest to dla tej społeczności przestrzeń dobrze znana, przyswojona, własna, dlatego jest ona nasycona wartościami, do których mieszkańcy mają bardzo silny, emocjonalny stosunek24. Niemałe znaczenie dla pozytywnej oceny miejsca zamieszkania ma jego wygląd zewnętrzny, o którym decydują porządek i estetyka. Są to oprócz czynników bytowych, znaczące uwarunkowania jednostkowej i społecznej identyfikacji z miastem25. Poezja Śląska Cieszyńskiego afirmuje miasteczka tych terenów, podkreślając piękno architektury, specyfikę krajobrazu oraz wyjątkowość swojego regionu. Jednym z wielu panegirycznych utworów ku czci miast pogranicza polsko-czeskiego jest utwór Dariusza Barskiego26, Tryptyk cieszyński, w którym zostaje opisane piękno zabytków miasta: Wieża Piastowska […] Na wzgórzu ponad miastem skąd wzrok dotyka krawędzi wieża niczym nadzieja bierze na ramiona gdy serce masz pokaleczone27. W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska posiada cechy uporządkowanej i funkcjonalnej przestrzeni, wyróżnia się w niej zwarta racjonalnie rozplanowana strefa centralna28. Do tego porządku nawiązuje Barski, budując obraz miasta opartego o jego trzy największe zabytki. Wiersz ten stanowi przykład utworów pogranicza afirmujących uroki miasta, będącego niejako materialnym dowodem wartości regionu w którym żyją i tworzą. Kolejnym elementem, funkcjonującym w ramach przestrzennego postrzegania Śląska Cieszyńskiego jest dla poetów dom. Pojęcie domu rozumiane jest szerzej, w perspektywie miejsca zamieszkania, pochodzenia – oznacza on wtedy określoną przestrzeń. Z bardziej bezpośredniego punktu widzenia postrzegane jest jako dom rodzinny – konkretny, przywoływany w lirycznych wspomnieniach, zawsze będący częścią małej ojczyzny, osadzony w kontekście regionu, który podmiot liryczny za- 22 G. Odoj: Tożsamość kulturowa..., s. 7. 23 I. S. Fiut: Kulturowa tożsamość poetów…, s. 102. 24 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171. 25 Tamże, s. 129. 26 Dariusz Barski – poeta urodzony w 1967 roku w Cieszynie. Publikował w Sekcji Nauczycieli Literatów ZNP, w antologii Ziemia cieszyńska wierszem malowana, wydał własne tomiki wierszy, był członkiem grupy literackiej Nadolzie. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992, s. 40. 27 D. Barski: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem..., s. 18. 28 G. Odoj: Tożsamość kulturowa …, s. 171. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 283 mieszkuje. O domu-ojczyźnie pisze Adolf Dostal29, w wierszu zatytułowanym Bliski krajobraz: Są słowa proste: Śląsk, Beskidy, Olza, […] Jest słowo proste: dom lecz kiedy dodasz rodzinny staje się tak miłe i ciepłe30. Dom zatem oznacza dla autora przestrzeń znajomą, poczucie tożsamości z ziemią ojczystą jest w tych utworach niezwykle podkreślone, poezja przybiera charakter osobistego wyznania. Ja liryczne postrzega dom jako siedzibę własnej rodziny, poddaje ten obraz idealizacji, zabieg ów dostrzec można w utworze Jana Brody31 zatytułowanym Przez rodzinną wieś: Przejeżdżam przez rodzinną wieś gdziem ujrzał świat przed laty gdzie stał nad młynką stary dom okryty snopków płatem32. Dom w tym utworze zostaje wyidealizowany, upływający czas czyni zeń magiczną fantasmagorię. Poeta przywołuje obrazy z dzieciństwa, jawiące mu się jako najwspanialsze momenty życia, opis miejsc pochodzenia osadza dom w znanej scenerii – z którą podmiot w pełni się identyfikuje. Elementy przestrzenne, utożsamiane przez twórców pogranicza polsko-czeskiego z ojczyzną takie jak granica, miasto, dom – wszystkie one budują obraz poety pogranicza, człowieka przywiązanego do miejsca, w którym mieszka i tworzy, dostrzegającego jego różnorodność i utożsamiającego się z nim. W sferze tożsamości kulturowej poeci również podejmują dyskurs, analizując pojęcia tradycji, języka oraz wiedzy o przeszłości i własnych korzeniach. Starają się ustosunkować do rzeczywistości pełnej zmian, znaleźć pozycję, z której ich postrzeganie świata będzie miało walory uniwersalne. Istotnym problemem poruszanym w twórczości Śląska Cieszyńskiego jest zagadnienie języka, współwystępowania dwujęzyczności wśród ludzi pogranicza. Poeci czują się predestynowani do podejmowania zagadnienia języka jako elementu budujące29 Adolf Dostal (1941-1963) – poeta, urodził się w Karwinie w rodzinie górniczej, kształcił się w Liceum Pedagogicznym w Cieszynie. Zginął tragicznie na zaporze cierlickiej. Za życia publikował wiersze w prasie na Zaolziu i w Polsce. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka..., s. 311. 30 A. Dostal: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich. Red. B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 32. 31 Jan Broda – urodzony w 1911 roku w Drogomyślu. Ukończył seminarium nauczycielskie w Ostrzeszowie. Ogłosił kilkaset artykułów o tematyce historycznej i etnograficznej, utwory sceniczne, opowiadania, gawędy oraz wiersze. „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34. 32 J. Broda: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”..., s. 34. �284 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví go tożsamość kulturową, stanowi on bowiem ich narzędzie twórcze. Z jednej strony z poezji twórców pogranicza wyłania się zagadnienie zamierania polskiego języka za Olzą, które wyzwala u poetów uczucie goryczy, wiąże się bowiem z groźbą zamierania kultury polskiej, prowadzi do wewnętrznego zubożenia mieszkańców, zaniku identyfikacji z regionem. Pisze o tym Zbigniew Machej33: Za granicą, w zachodniej części miasta tam, gdzie starcze głosy zawodzą jeszcze Polska nie zginęła, dziecięce głosy nucą kde domow můj34. Utwór ten porusza ważny problem tożsamości, relację między kimś swoim a obcym, język staje się wyznacznikiem „swojskości”, decyduje o miejscu zajmowanym w lokalnej społeczności. „Swojskość” reprezentuje tu ludność zaolziańska kultywująca polskie tradycje, element obcy stanowią jednostki społeczne nie podejmujące próby kultywowania polskiej kultury. Z drugiej strony w poezji Śląska Cieszyńskiego widoczne jest współwystępowanie wielu kultur, afirmacja zróżnicowania jako elementu swoistego dla tego regionu, o czym przekonuje Renata Putzlacher: Lokalna Wieża Babel stała tu od zawsze35. Lokalna wieża Babel stanowi nawiązanie do wielokulturowości terenu pogranicza, zamieszkiwanego od wieków przez Polaków, Czechów, Słowaków, a także ludność niemiecką oraz żydowską36. Jej istnienie nie dziwi, nie zastanawia – jest prostym stwierdzeniem. Akceptacja współwystępowania odmiennych kultur stanowi element krajobrazu kulturowego, jak wieża Piastowska wbudowana jest w krajobraz Cieszyna, tak lokalna wieża Babel znajduje tam swoje miejsce. Epitet lokalna, obrazuje utożsamienie się podmiotu lirycznego z miejscem pochodzenia i zamieszkania. Cytat podkreśla identyfikację z różnorodnością, która stanowi specyfikę tego regionu. Analizując kwestię postrzegania języka, jako elementu tożsamości w liryce powstałej na Śląsku Cieszyńskim, nie sposób nie zauważyć zaniku tradycji pisania utworów gwarą. W XX i XXI wieku wiersze pisane gwarą stanowią jedynie niewielki odsetek dzieł tworzonych przez poetów pogranicza polsko-czeskiego, trudno ocenić tego przyczynę. Może stanowić to symptom wskazujący na zanik identyfikacji z regionem, jednak z drugiej strony posługiwanie się literacką polszczyzną umożliwia uniwersalizację tematów podejmowanych przez poetów lokalnych. Problem tożsamości wyrasta w tym świetle na zagadnienie godne ukazania w szerszym, uniwersalnym kontekście. 33 Zbigniew Machej – urodzony w 1958 roku w Cieszynie. Nauczyciel, dziennikarz i animator kultury, studiował polonistykę i religioznawstwo w Krakowie. Pełnił obowiązki sekretarza redakcji „Głosu Ziemi Cieszyńskiej”. Przez szereg lat był dyrektorem Ośrodka Kultury Polskiej w Pradze. Wydał tomiki poezji: Smakosze, kochankowie, płatni mordercy, Wiersze dla moich przyjaciół, Trzeci brzeg. Zob. L. Miękina: Polska twórczość literacka ..., s. 322. 34 Z. Machej: Cieszyn, Europa Środkowa . W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27. 35 R. Putzlacher: Czeski Cieszyn Europa Środkowa …, s. 38. 36 B. Sabath: Strofy sercem pisane..., s. 71. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 285 Wielowyznaniowość, głęboka religijność, afirmacja pracy, to również wyznaczniki budujące tożsamość ludzi pogranicza, ukazywane w utworach poetyckich jako niepodważalna wartość oraz element identyfikujący mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. W szeregu utworów lirycznych ziemia cieszyńska określana jest jako efekt idealnego zamysłu niebieskiego: Ziemio Cieszyńska Z uśmiechu boga jesteś Dlategoś taka piękna Z marzenia jego powstała37. Niezwykłość tego regionu potwierdzona zostaje również w utworze Jana Pyszko38, który wyraźnie akcentuje bezkonfliktowość religijną ziemi cieszyńskiej, będącą chlubą tego terenu, wyznacznikiem tożsamości. Podmiot w bezpośredni sposób zwraca się do niej w apostroficznym zwrocie: Ziemio czarnego złota […] osobliwości kultury etnicznej ekumenii39. Ekumenizm staje się hasłem charakteryzującym Śląsk Cieszyński, jedną z jego niezaprzeczalnych wartości, decydującą o specyfice tego miejsca. Duma z wielowyznaniowości oraz szerokiej akceptacji tego zjawiska staje się tematem szeregu panegirycznych utworów o pograniczu polsko-czeskim. Równie mocno o tożsamości poezji pogranicza świadczą liczne nawiązania do tradycji regionu, jego bogatej historii. W współczesnej poezji regionu odnaleźć można wiele utworów podejmujących zagadnienie wyjątkowości ziemi cieszyńskiej jako bastionu polskości oraz podkreślenie heroizmu jej mieszkańców. Przykładem może być utwór Jana Pyszko Do Nawsia, w którym autor wychwala odwagę i waleczność przeszłych pokoleń mieszkańców: Ni wojny ni dyktatury Nawsia nie złamały pozostali wierni sobie i ziemi40. Podejmując temat tradycji i nastawienia do historii pogranicza, pełen wiary obraz w przyszłe pokolenia przedstawia również Jan Kubisz w utworze Nad Olzą: 37 I. E. Suchy: Ziemio Cieszyńska, „Nadolzie”..., s. 12. 38 Jan Pyszko (1925-2008) – urodzony w Nawsiu, koło Jabłonkowa. Pedagog polskiego szkolnictwa, tłumacz. Wydał tomiki: Żarna, Strzałą zieloną po…, Kamyki światła. Zob. J. Pyszko: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 66. 39 J. Pyszko: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11. 40 J. Pyszko: Do Nawsia, Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 286 Wnuk usłyszy w fal twych szumie Przodków swoich dzieje, I usiądzie nad twym brzegiem dumać nad przeszłością – I żyć będzie dla swej ziemi czynem i miłością!41. Wiersz ten wyraża profetyczne przekonanie o kultywowaniu przez przyszłe pokolenia pamięci o przeszłości. Pewność takiego postępowania wynika dla podmiotu lirycznego z niezaprzeczalnej wartości ziemi cieszyńskiej. Jeżeli spojrzeć na etapy egzystencjalnego penetrowania świata w utworach poetyckich pogranicza polsko-czeskiego, to na pierwszy plan wysuwa się zdystansowanie podmiotu lirycznego oraz przeciwstawienie mu przemijającego i współczesnego świata. To zdystansowanie wyraża się w poezji po obu stronach Olzy poprzez próbę postrzegania specyficznych aspektów funkcjonowania na pograniczu kultur. Odwołując się do charakterystycznych motywów budujących tożsamość przestrzenną i kulturową jak: dom, miasto, granica, język, tradycja oraz religia, poezja stara się stworzyć obraz świata, w którym czytelnik dostrzeże różnorodność i bogactwo Śląska Cieszyńskiego. W twórczości pogranicza dostrzec można sposób postrzegania regionu, polegający na afirmacji jego piękna, ale i świadomości istniejących różnic pomiędzy przedstawicielami odrębnych kultur – co jednak urasta do wymiaru wartości. Utwory liryczne przekonują, że pojęcie tożsamości nie jest zagadnieniem jednowymiarowym; uwidoczniają istniejące problemy w odnalezieniu właściwej pozycji mówienia o sobie jako o człowieku dwóch kultur, jednak nie negują tego stanu rzeczy. Bycie członkiem tej społeczności jest dla nich oczywistością, problem stanowi jedynie sposób pojmowania tego uczestnictwa w kulturze pogranicza, jako mieszkaniec, ale również jako poeta. Relacja swój – obcy nie jest relacją Polak – Czech, a jedynie zestawieniem postaci dostrzegającej wielokulturowość regionu, a obojętnej na te wartości. Poezja Śląska Cieszyńskiego stanowiąc świadectwo tożsamości pogranicza polsko-czeskiego, obrazuje aktywny i świadomy stosunek twórczości lokalnej tych terenów do własnej wewnętrznie zróżnicowanej, a zarazem niezwykle spójnej, kultury. Poezja lokalna podkreśla wartość kultury pogranicza, co stanowi świadectwo identyfikacji z regionem. Bibliografia: Barski D.: Tryptyk cieszyński. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 18 Broda J.: Przez rodzinną wieś. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski, Cieszyn 1992, s. 34 Bursza W.J.: Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań 2002 Dostal A.: Bliski krajobraz. W: Słowa i krajobrazy. Antologia poetów zaolziańskich. Red. B. S. Kunda. Katowice 1980, s. 31-62 Fiut I. S.: Kulturowa tożsamość poetów. Prezentacje i analizy. Kraków 2008 41 J. Kubisz: Nad Olzą. W: Tegoż: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98. �Anita Czerwińska: Współczesna poezja Śląska Cieszyńskiego a tożsamość pogranicza polsko-czeskiego 287 Kadłubiec K.D.: Uwarunkowania cieszyńskiej kultury ludowej. Czeski Cieszyn 1987 Kubisz J.: Olza, „Kalendarz Cieszyński 1990”. Cieszyn 1989, s. 3 Kubisz J.: Nad Olzą. W: Z niwy śląskiej. Lwów 1902, s. 97-98 Lissowska R. K.: Rzeko moja. W: Tejże: Radość istnienia. Cieszyn 1999, s. 37 Machej Z.: Cieszyn, Europa Środkowa. W: Tegoż: Trzeci brzeg. Kraków 1992, s. 27 Miękina L.: Polska twórczość literacka po1918 roku. W: Śląsk Cieszyński. Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 297-334 „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, A. Kawulok, D. Barski. Cieszyn 1992 „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A.Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994 Odoj G.: Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. Katowice 2007 Pellegrino P.: Rozwój przestrzenny, tożsamość kulturowa, stosunek innych i przemiany terytorium regionalnego; prezentacja metody badań. W: Przestrzeń znacząca. Studia socjologiczne. Red. J. Wódz. Katowice 1989, s. 42-69 Przeczek W.: Ucieszne miasteczka. W: Tegoż: Szumne podszepty. Katowice 1982, s. 87 Putzlacher R: Czeski Cieszyn Europa Środkowa. W: Tejże: Małgorzata poszukuje mistrza. Czeski Cieszyn 1996, s. 38 Putzlacher R.: Małgorzata poszukuje Mistrza. Czeski Cieszyn 1996 Putzlacher R.: Próba identyfikacji. W: Tejże: Próba identyfikacji. Ostrawa 1990, s. 4 Putzlacher R.: Od autorki. W: Tejże: Ziemia albo-albo. Karwina 1993, s. 13 Pyszko J.: Do Nawsia. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 13 Pyszko J.: Do ziemi. W: Tegoż: Kamyki światła. Nawsie 2005, s. 11 Pyszko J.: Kamyki światła. Nawsie 2005 Sabath B.: Strofy sercem pisane. Cieszyn w poezji polskiej w XIX, XX i XXI stuleciu. Szkice. Bibliografia. Cieszyn 2008 Suchy I. E.: Ziemio Cieszyńska. W: „Nadolzie”. Kom. red. J. Z. Sarama Wojnar, A. Więzik, K. Feber, T. Waszut. Cieszyn 1994, s. 12 Świc R.: Po drugiej stronie granicy. W: Ziemia cieszyńska wierszem malowana. Zbiór utworów poetyckich laureatów międzynarodowych konkursów organizowanych przez Bibliotekę Miejską w Cieszynie w latach 2001-2004. Oprac. J. Kula, M. Strządała. Cieszyn 2004, s. 8 Shrnutí Současná poezie na území Těšínského Slezska a identita polsko-českého pohraničí Článek akcentuje existenci problému identity v poezii, vzniklé na území Těšínského Slezska, která se projevuje v několika základních úrovních, přičemž představuje rozměr identifikace literárních úspěchů s prostorem, na kterém vznikají. Tvorba v pohraničí líčí vnitřní skelet poetického vnímání problematiky identity, a odhaluje rozměr ztotožnění se s místem narození a bydlištěm, které pokud jsou hranicí různých kultur i přes různorodost tvoří jeden konzistentní celek. Popisuje problémy skupinové příslušnosti, kategorizování společenského světa na svoje a cizí, podle ustálených zhodnocujících kritérií. Pokud se odvoláváme se na charakteristické motivy vytvářející prostorovou a kulturní identitu jako dům, město, hranice, jazyk, tradice a náboženství, poezie se snaží ukázat národnostní různorodost a bohatství Těšínského �288 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Slezska. V tvořivosti pohraničí je možno spatřit způsob vnímání regionu, spočívající v afirmaci jeho krásy, ale také vědomí existujících kulturních rozdílů narůstajících jednak do rozměru hodnot, svědčících o specifickém charakteru tohoto území. Summary Modern poetry of Cieszyn Silesia and the identity of the Polish-Czech borderland The study emphasizes the existence of the issue of identity in poetic works written in Cieszyn Silesia. This identity issue is manifested in several basic platforms, which seems to illustrate the dimension of identification of literary performance with the area in which it comes to being. Borderland creation depicts the inner outline of poetic perception of identity and uncovers the dimension of identification with the birthplace and dwelling place, which form the border between different cultures. However, despite their differentiation, they constitute a coherent entity. Poetic works also touch the problem of belonging to a group, the categorization of the world into the own and the alien, according to particular evaluative criteria. By referring to characteristic motifs which build spatial and cultural identity (such as: home, town, border, language, tradition and religion), poetry shows the diversity and wealth of Cieszyn Silesia. What seems to be easy to notice in borderland creation is the way in which the region is perceived – the way consisting in the affirmation of beauty but also in the awareness of cultural differences, the way which finally gets the rank of value and confirms the specificity of this area. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3c1727baa996cf09baa09b3859c48a5.pdf 82f1a6e311f0473bde3324c2e027bb11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6426 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Kurpie - religijność antropologia religii religijność wspólczesna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5999 Title A name given to the resource Współczesna religijność na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.147-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka-Olszewska, Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska”., t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH PARĘ SŁÓW WSTĘPU Przygotowując projekt badań nad współczesną polską religijnością katolicką, jak w przypadku każdego podobnego planu, stajemy przed fundamentalnym wy­ borem, gdzie owe badania przeprowadzić. Są miejsca, które same zachęcają, by to j e uczynić przedmiotem studiów. Wszak mnóstwo w naszym kraju tętniących życiem (religijnym) sanktuariów, miejscowości znanych właśnie z szumnych uroczystości kościelnych, miejsc spornych objawień itp. Badania w Częstochowie, Licheniu, Kalwarii Zebrzydowskiej czy Gietrzwałdzie pokażą nam jednak tylko jedną stronę dzisiejszej religijności - przede wszystkim tę pielgrzymkową, wyjazdową, sanktuaryjną właśnie. Jeśli mamy zamiar prowadzić studia nad religijnością codzienną, wówczas nad wyborem terenu musimy się nagłowić. Pierwsza myśl, skądinąd nie­ trafna, może być taka, że w zasadzie nie ma sensu wybierać miejsca badań, lepiej je wylosować, gdyż globalizacja i umasowienie środków przekazów skutecznie ujednoliciło życie religijne. Radio Maryja dociera wszędzie, bez wyjątku. Nabo­ żeństwa majowe, czerwcowe, krzyżowe są do siebie podobne. Kółka różańcowe, schole parafialne funkcjonują na zbliżonych zasadach. Z nowszych kapliczek nie­ zawodnie zerkają na nas włoskiej produkcji Matki Boskie z Lourdes i Fatimskie. Gdziekolwiek byśmy nie pojechali, tam zamiast dziewiętnastowiecznych oleodru­ ków czekać nas będą obrazki Jezusa Miłosiernego, a rozmówcy z rozrzewnieniem wspominać będą zeszłotygodniowe audycje Radia Maryja czy telewizji TRWAM. Przestraszeni taką wizją malkontenci szybko zmienią zainteresowania i przerzucą się na antropologię miasta, polityki czy jakąkolwiek inną subdyscyplinę dostar­ czającą nieco bardziej zróżnicowanego materiału, z kolei adepci antropologii religii zaczną się zastanawiać, jak wybrnąć z kłopotu. Ci marzący o odkryciu drugiej Ame­ ryki będą szukać wioski, w której wrony zawracają, by odrzuciwszy nalot globali­ zacji, doszukać się nieskażonej religijności. Inni, by możliwie sprawnie przepro­ wadzić badania, postawią na etnologicznego pewniaka - chociażby Kurpie. O szczególnej sympatii etnologów do Kurpiów nie trzeba nikogo przekony­ wać. Region ten wielokrotnie obierany za przedmiot badań dostarczył niezliczo­ nej ilości materiałów, dzięki czemu na temat Kurpiowszczyzny wylano niemało �148 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA atramentu. Na tle tekstów poświęconych temu regionowi, lecz zwykle pomijają­ cych tematykę religijną, wybijały się prace Jacka Olędzkiego, także jego filmy. Rzeczywistość badana przez niego od tej dzisiejszej różni się znacząco, ale, jak się okazało, życie religijne na Kurpiach wciąż stanowi zajmujący temat dociekań. I choć w rzeczywistości badania nad codzienną religijnością prowadzić można niemal w każdym miejscu w Polsce, teren determinuje ich ostateczny kształt, a jego wyboru nie należy pozostawiać całkowitemu przypadkowi. KURPIE - TEREN BADAŃ Projekt badań nad kurpiowską religijnością powstał w ramach laboratorium etnograficznego w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Podczas czterech wyjazdów terenowych odbywających się co kilka miesięcy od lata 2006 do lata 2007 wraz ze studentami zbieraliśmy materiały dotyczące współczesnej kurpiowskiej religijności. Obszar badań obejmował Kadzidło oraz niedaleko od niego położone miejscowości: Dąbrówkę, Długi Kąt, Dylewo, Jazgarkę, Kuczyń­ skie, Lelis, Tatary, Wykrot, a także Cierpięta koło Baranowa. Puszczański obraz Kurpiów dawno odszedł w zapomnienie. Ukazały się nam wsie rolnicze, z dużym odsetkiem osób migrujących zarobkowo do miast czy zagranicę. Największą spo­ śród tych miejscowości jest Kadzidło, przypomina małe miasteczko. Pozostałe to mniejsze lub większe wsie, w których z trudem można się dopatrzeć nostalgicznie wspominanej przez starsze pokolenie etnografów drewnianej zabudowy. Kurpie opisywane przez Adama Chętnika zdecydowanie należą już do przeszłości1. Obec­ nie trudno byłoby znaleźć zasadniczą różnicę między wyglądem wiosek kurpiow­ skich, a tych z pozostałej części Mazowsza. Mimo to, w świadomości etnologów, Kurpie wciąż jawią się jako teren o silnej, własnej specyfice. Z tym przekonaniem przyszło nam się zmierzyć. Tym, co w tej chwili wyróżnia Kurpiowszczyznę, to próba - niejednokrotnie udana - zainteresowania przyjezdnych historią regionu, strojami, rękodziełem, imprezami folklorystycznymi. Obszar ten zaczyna się skutecznie promować, miejs­ cowi coraz częściej zastanawiają się, jak przyciągnąć na Kurpie turystów, a reali­ zacje ich pomysłów odnoszą pożądany skutek. Kurpiowskość, obok emblematu tożsamości, zaczyna też stanowić towar na pokaz. Ale ani twórcom ludowym, ani lokalnym animatorom nie można odmówić zaangażowania i pasji w tym, co robią. Zachwalaj ą i oferują kurpiowskość, ale starają się, by to, czym chcą zanęcić klien­ ta, miało realną wartość. Wycinanki, rzeźby czy kwiaty z bibuły w rzeczywistości cieszą oko i z powodzeniem odgrywają rolę pamiątek. My jednak nie chcieliśmy tylko Kurpiów ‘na wynos’. 1 Adam Chętnik zasłynął jako wielki badacz Kurpiowszczyzny i choć obecnie wiarygodność jego opisów budzi pewne wątpliwości, to jego dzieła pozostają ogromnym zbiorem informacji o tym regio­ nie chętnie wykorzystywanym przez miejscowych aktywistów czy animatorów kultury. Do najczęściej przytaczanych publikacji Chętnika należą Kurpie (1924) oraz Życie puszczańskie Kurpiów (1971). �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 149 Postanowiliśmy sprawdzić, co się dzieje na Kurpiach na miejscu. Zobaczyć, czym charakteryzuje się miejscowa religijność i czy w jakikolwiek sposób uwi­ dacznia się w niej owa kurpiowskość. Jednocześnie chcieliśmy też wypracować pewną propozycję badań nad dzisiejszym życiem religijnym. Pokazać, iż mimo obserwowanego współcześnie ujednolicenia praktyk religijnych, badania nad nimi wciąż mają sens, a, co więcej, dotyczą interesującego, żywego materiału. I choć nie mogliśmy zobaczyć już wspominanego przez Jacka Olędzkiego okadzania bydła na św. Rocha (1962, s. 92; 1970, s. 25), to jednak spotkaliśmy ludzi obdarzonych opisywaną przez niego wrażliwością mirakulamą (a w niektórych przypadkach wręcz nadwrażliwością) (Hemka, Olędzki 1990; Olędzki 1989). Zetknięcie się z nimi umożliwiło nam refleksję nad dzisiejszą religijnością na Kurpiach. A sam teren badan niejednokrotnie zaskoczył nas swoimi smaczkami, osobliwościami, takimi etnograficznymi perełkami, które sowicie wynagradzały konieczność wysłuchiwa­ nia cytatów z Adama Chętnika płynących z ust miejscowych animatorów kultury. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RELIGIJNOŚCIĄ Doświadczenie kurpiowskie pozwoliło wyróżnić co najmniej trzy poziomy zja­ wisk religijnych - jest to podział dość oczywisty, pozwala jednak dowieść, że warto prowadzić studia nad religijnością w różnych miejscach, nie dając się przekonać głosom twierdzącym, że Radio Maryja wszędzie brzmi tak samo. Jak sądzę, bada­ nia na temat tych trzech poziomów życia religijnego można prowadzić w całej Polsce, za każdym razem jednak ich wyniki podszyte będą lokalną specyfiką, raz widoczną lepiej, raz gorzej, ale nadającą charakter wynikom badan. Te trzy po­ ziomy to: 1. religijne zjawiska ogólnopolskie (w tym również ogólnoświatowe) - powszechne; 2. wydarzenia miejscowe, kiedy to życie religijne staje się formą ekspresji regionalnej - lokalne; oraz 3. zjawiska jednostkowe, szczególne, odnale­ zione w konkretnym miejscu. Gradacja: powszechne - lokalne - jednostkowe jest w dużym stopniu umowna, pozwala jednak szybko zorientować się, co stanowi bądź może dziś stanowić przedmiot zainteresowań antropologa religii. Wszystkie one składają się na obraz religijności lokalnej. Jedne są silniej naznaczone miejs­ cem, w którym występują, inne mniej, lecz na danym terenie współgrają ze sobą, przeplatają się i wzajemnie stymulują. Obecnie, kiedy tyle jest dyskusji na temat, jak badać religię, zwłaszcza religię na wsi, gdy wysłużona już koncepcja religijności ludowej przestała satysfakcjono­ wać badaczy, konieczne jest świeże spojrzenie na życie religijne (Zowczak 2008). Proponowane przeze mnie podejście do badań nad religijnością - z pewnym wy­ czuleniem na teren i jego wpływ na określone zjawiska - nie jest dedykowane badaniom religijności wiejskiej. Z równym powodzeniem trzy wymienione przeze mnie grupy zj awisk religijnych można obserwować w mieście. Nie j est to też propo­ zycja uzurpująca sobie prawo do zajęcia miejsca po koncepcji religijności ludowej. Nie jest to tym bardziej propozycja odkrywczej metody analitycznej, która zmieni oblicze polskiej antropologii religii. Podejście, jakie chcę zaproponować i jakie �150 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA zamierzam przedstawić na materiale kurpiowskim, to pewien plan minimum stu­ diów nad religijnością. Odpowiedź na potrzebę wyrwania się z objęć teorii religij­ ności ludowej czy nawet typu ludowego (Tokarska-Bakir 2000, s. 18-23), ale i odpowiedź na próbę zasypania przepaści powstałej w wyniku rezygnacji z wy­ mienionych teorii w polskiej etnologii. Zaprezentowany wyżej trójpodział to próba usystematyzowania materiału terenowego i jego wstępnej interpretacji, a także stworzenie zachęty dla tych, którzy obawiają się, że studia nad współczesną pol­ ską religijnością nie wniosą już do antropologii niczego nowego. TRZY WARSTWY RELIGIJNOŚCI KURPIOWSKIEJ Zjawiska powszechne Procesy wynikające z rozwoju środków komunikacji, dostępność informacji, wymiana myśli, ale i towarów, wszystko to zapewnia nam możliwość spotkania identycznych figur Matki Boskiej we Włoszech, i na Kurpiach. Dobrotliwy uśmiech ojca Pio rozlewa się niemal na cały świat. Jako Polska także mamy swój wkład w ów globalny zestaw wizerunków religijnych - obraz Miłosiernego robi zawrotną karierę. Nie tylko rozpowszechnienie tych figur czy obrazków decyduje 0 rozpropagowaniu ich kultu w licznych, nieraz odległych od siebie zakątkach zie­ mi. Główne trendy religijne nie omijają i Kurpiów - w Kadzidle, w centrum miejs­ cowości wybudowana została niedawno kaplica-grota na wzór groty w Lourdes. Podobnych konstrukcji jest w regionie o wiele więcej. Kurpiowszczyzny nie omijają również inne powszechne na świecie i w Polsce zjawiska religijne. Pielgrzymki do Lichenia czy Częstochowy są wśród za­ mieszkujących te tereny osób bardzo popularne, jeżdżą one także do Rzymu czy Medjugorie. Radio Maryja, jak w innych regionach Polski, również na Kurpiach cieszy się dużą estymą, a postać Jana Pawła II, podobnie jak w całym kraju, darzo­ na jest ogromną czcią. Mimo iż zjawiska te osnute są na zbliżonej kanwie w różnych regionach Polski, ich lokalna realizacja nadaje im specyficzny rys, przez co te elementy religijności związane są ściśle z biografiami mieszkańców Kurpiowszczyzny. To oni nadają tamtejszej religijności jej dzisiejszy wymiar, to ich prywatne, tamtejsze doświad­ czenia splatają się z procesami globalnymi. Matka Boska z Lourdes postawiona w ogródku na Kurpiach może mieć inne znaczenie, odgrywać inną rolę niż taka sama figura ustawiona na Zamojszczyznie. Nie dlatego, że w jednym przypadku figura stanowić będzie element kultury kurpiowskiej, a w drugim zamojskiej, lecz dlatego, że w obydwu tych miejscach mieszkają ludzie, którzy ową Matkę Boską postrzegają przez pryzmat własnych przeżyć. W różnych miejscach słucha ona innych próśb, strzeże innych ludzi. Nie twierdzę oczywiście, iż religijność w danym rejonie jest sumą przekonań 1 praktyk jednostek. Chcę jedynie podkreślić, że kluczem do interpretacji global­ nych zjawisk w lokalnym kontekście jest ich odbiór przez miejscowych. Takie też �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 151 założenie leżało u podstaw dwóch dalej prezentowanych prac - artykułów Sylwii Gawrysiak, Jakuba Jankowskiego i Kamila Kowalczyka. Autorzy podjęli tematy, które mogą stanowić przedmiot dociekań niemal w każdej części kraju. Przedsta­ wione przez nich eklektyczne wizje końca świata, tłumaczenia istnienia zła na świę­ cie i uczestnictwo w Odnowie w Duchu św.2 to powszechne elementy współczesnej religijności. Jednakże wyniki badań nad tymi tematami przynoszą nam informacje nie tylko o pewnych ogólnie zachodzących w religijności procesach, lecz także, a może przede wszystkim, o miejscu prowadzenia badań i jego mieszkańcach. Konstruowane na podstawie przeróżnych źródeł scenariusze końca świata po­ kazują nam zarówno, w jaki sposób kultura masowa wpływa na wyobrażenia reli­ gijne, jak też, co czytają, oglądają i jakie mają autorytety mieszkańcy Kadzidła. Opowieści o apokalipsie pokazują też wyjątkowy stosunek mieszkańców Kurpiów do ich regionu - to oni modlą się o ocalenie świata, gdzie indziej bowiem ludzie nie są tak bogobojni. Próby wyjaśnienia istnienia na świecie zła i cierpienia, są przesycone opowieściami o lokalnych wydarzeniach. Ludowa teodycea jest zara­ zem teodyceą lokalną. Z kolei popularna na całym świecie Odnowa w Duchu św. znalazła swe miejsce w Kadzidle, w Dylewie i Ostrołęce. Obok wprowadzania postulowanego przez ruch modelu praktyk religijnych, wpływa znacząco na za­ cieśnianie więzi sąsiedzkich oraz na kształtowanie nowych relacji. Studia nad tymi samymi zjawiskami w innym miejscu mogłyby dać podobne rezultaty, a mogłyby dać zupełnie inne. Bez badań porównawczych nie sposób tę kwestię rozstrzygnąć. Jednak bez względu na podobieństwo (lub jego brak) wyni­ ków badań nad powszechnymi zjawiskami religijnymi w różnych regionach kraju, dociekania takie mają jedną niewątpliwą zaletę: stanowią przyczynek zarówno do studiów regionalnych, jak i globalnych. Wnioski wyciągane na podstawie zebranych na Kurpiach materiałów nie ograniczają się do przedstawienia charak­ terystyki lokalnej, ale pokazują też pewne ogólne tendencje - upublicznianie się sfery religijnej, przenikanie kultury masowej do zjawisk religijnych, potrzebę wspólnotowego doświadczenia religijnego, przenikanie globalnych wzorców do sfery lokalnej i jego formy. Zjawiska lokalne Spośród zjawisk lokalnych gościom na Kurpiach - zgodnie ze swoją funkcją - rzucają się w oczy wydarzenia służące promocji regionu, angażujące lokalny folklor. Najbardziej znane są obchody Niedzieli Palmowej w Łysych, kiedy to odbywa się skupiający i dziennikarzy, i turystów, i etnologów konkurs na najdłuż­ szą palmę wykonaną przez kurpiowskich rękodzielników (zob. Mikurenda 2007). Z kolei w stanowiących wizytówkę regionu procesjach Bożego Ciała w Myszyńcu i w Kadzidle od lat uczestniczą osoby ubrane w barwne stroje kurpiowskie. Obec­ ność w tych wydarzeniach elementów lokalnego folkloru nie wynika wyłącznie 2 Odnowa w Duchu św. to powstały w USA, a obecnie popularny niemal na całym świecie, ruch charyzmatyczny w Kościele katolickim, jeden z tzw. nowych ruchów religijnych. �152 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA z przywiązania do regionu, z chęci podkreślenia miejscowych walorów, lecz rów­ nież z konieczności zainteresowania regionem turystów. Stąd też badania nad wydarzeniami podczas Niedzieli Palmowej w Łysych mogą dotyczyć materiałów nie tyle na temat tradycji, nie miejscowej tożsamości, co na temat komercjalizacji religii i chęci wpisania Kurpiów na mapę turystyki religijnej w Polsce. Obok procesu „ulokalniania” świąt religijnych, istnieją w religijności kurpiow­ skiej inne elementy charakterystyczne dla regionu. Są one związane przede wszyst­ kim z miejscowym rękodziełem - zarówno tym współczesnym, jak i dawniejszym. Autorki wzbogacają swoje słynne wycinanki kurpiowskie o nowe elementy. Ostat­ nio środek wycinanek-gwiazd wypełniają między innymi wizerunki świętych - Matki Boskiej, św. Teresy oraz pretendującego do miana świętego Jana Pawła II. Dzieła te nie stanowią jedynie ozdoby, pamiątki z Kurpiów. Niejednokrotnie ku­ powane i wieszane są na ścianach jako święte obrazy - takie miejsce zajmują rów­ nież w domach na Kurpiach. Wpisują się więc w kult przedstawionych na nich postaci. Z jednej strony stanowią wyraz jednostkowych uczuć religijnych wycinankarek, z drugiej stają się świętym przedmiotem w oczach odbiorców. Także inne wytwory rękodzielnicze stanowią o wyjątkowym lokalnym wymia­ rze kurpiowskiej religijności. Mam na myśli rzeźbione przez miejscowych twórców krucyfiksy, od dziesiątków lat wiszące w niektórych domach. Temu tematowi po­ święcił swój artykuł Tomasz Madej. Pokazał on związek losów domu, domow­ ników z drewnianymi krzyżami. Z jednej strony zaprezentował szczególny rodzaj czci, jaką darzone są te krucyfiksy, wiarę w ich niezwykłą moc ochronną, z dru­ giej zaś strony jego tekst informuje nas o odsakralnionej roli, jaką krzyże te od­ grywają jako cenne antyki czy elementy dekoracji tworzące nastrój w kurpiow­ skich gospodarstwach agroturystycznych. Autor kieruje przez to naszą uwagę na istotne zjawisko. Lokalne elementy życia religijnego nie tworzą ogólnokurpiowskiej religijności. Nawet, jeśli założylibyśmy, że taki twór można wyodrębnić, to składałyby się na nań przede wszystkim inne elementy - powszechne. Te lokalne stanowią zespół dodatkowych składników, z których pomocą wierni mogą kształ­ tować swoje życie religijne, nie są jednak w nim niezbędne. Podobnie, jak zjawi­ ska globalne w religii, tak lokalne tworzą pewien wachlarz elementów, z których każdy układa swoją własną postawę religijną3. Religijność mieszkańców Kurpiów może wzbogacić się o kult pobliskich miejsc objawień. Starsze objawienie - w Dąbrówce, nie budzi już dziś kontrowersji. Matka Boska ukazała się tam dzieciom, co zostało uwiecznione na obrazie. Obraz ten odwiedza dziś kolejne wioski, a pamięć o cudzie jest pielęgnowana, choć wizerunek przegrywa konkurencję z ogólnopolskimi wizerunkami Matki Boskiej Licheńskiej czy Częstochowskiej. Miało jednak miejsce jeszcze jedno - szeroko dyskutowa­ ne - objawienie w Wykrocie. Jedni w nie wierzą, inni nie, bezsprzecznie jednak objawienie to rozsławiło miejscowość, w której miało miejsce, a także wzmogło 3 Nie jest to jednak przypadek klasycznej ‘religii z wyboru’ (por. Zulehner 2007). Mieszkańcy Kurpiów konstruują swoje życie religijne dobierając do niego różne elementy, lecz nie kontestują ogólnych treści i zasad obowiązujących w Kościele katolickiem. �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 153 refleksję nad zdarzeniami cudownymi. Matka Boska objawiła się rolnikowi - Gwiaź­ dzie. Kolejnym znakiem jego łączności ze sferą sacrum były nadane mu stygmaty. Jednak sam Gwiazda był postacią budzącą ambiwalentne odczucia, zdaniem wielu osób niegodną objawienia, co, obok sceptycznej postawy Kościoła wobec zdarze­ nia, dało wielu osobom argumenty podważające prawdziwość cudu. Są też ludzie, którzy wierzą, iż Matka Boska po raz kolejny odwiedziła Kurpie, co stanowi znak Jej szczególnej opieki nad regionem. Kult obu kurpiowskich objawień ma charakter wyłącznie lokalny i wpływa na religijność tylko mieszkańców okolic. Lokalność zjawisk religijnych można rozumieć także w inny sposób. Za po­ mocą tego terminu są przecież określane wszelkie wydarzenia o charakterze reli­ gijnym, które zachodzą w danym miejscu, na danym terenie. Lokalne może zna­ czyć po prostu tyle, co obserwowane na miejscu. Z takiego założenia wyszła Ida Olechowska. Sięgnęła ona do klasycznych etnograficznych technik opisu. Jej arty­ kuł stanowi monografię religijności wsi Cierpięta. Postanowiła ona wykorzystać klasyczny model badań etnograficznych - nie skupiać się na jednym zjawisku, lecz pokazać ich możliwie najwięcej, jak również ich zazębianie się, przenikanie, wzajemny wpływ. Lokalność nabiera wówczas bardzo konkretnego wymiaru, od­ daje specyfikę wsi, wewnętrznych procesów. Stanowi jednak klucz do rozumienia nie tylko elementów religijności spotykanych tylko w danym terenie badań, lecz umożliwia też analizę adaptacji zjawisk powszechnych na miejscowe potrzeby. Zjawiska jednostkowe Odkrycie tej grupy zjawisk w dużej mierze zależy od szczęścia badacza. Od tego, czy trafi do właściwego domu, czy usłyszy o danej osobie. Oczywiście zjawiska te wpisują się w kategorię lokalności, lecz ich niepowtarzalność, indywidualny charakter sprawiają, że wymagają oddzielnego rozumienia. Na Kurpiach udało nam się takich ludzi spotkać. To osoby o przemyślanym, oryginalnym stosunku do religii, który rzutuje nie tylko na ich postrzeganie świata, ale i na działania. Te działania zwracają uwagę, ciekawią i tak naprawdę dopiero one pokazują, jak odmienne mogą być interpretacje powszechnych zjawisk religijnych oraz jak złożona jest prywatna religijność. Nietypowe postawy dwóch kobiet, ich szcze­ gólny stosunek do świętości opisała Maria Wojtowicz. Jej artykuł dotyczy stosunku do dewocjonaliów. Na przykładzie dwóch osób pokazała, jak może być on różny i jak silnie zindywidualizowany. Właśnie takie osoby znacząco ubarwiają badania, podkreślają też istotny aspekt dzisiejszej religijności - fakt, że stanowi ona sze­ rokie pole do realizacji własnych zamierzeń i potrzeb. Religijność nie składa się tylko z danych odgórnie, czy to globalnych, czy lokalnych, elementów. Wpływa na nią przede wszystkim postawa jednostki, jej indywidualna ekspresja religijna. I dopiero biorąc pod uwagę te prywatne formy realizacji pobożności otrzymujemy obraz żywej religijności. Moje kurpiowskie doświadczenia zaowocowały spotkaniem dwóch szczegól­ nych, zresztą blisko ze sobą spokrewnionych, osób. Studenci nie poświęcili im osobnej pracy, uważam jednak, że należy o nich wspomnieć, zwłaszcza, że ich �154 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA ekspresja religijna doskonale egzemplifikuje ów jednostkowy poziom religijności. Pierwsza osoba, którą zamierzam przedstawić, to około siedemdziesięcioletnia pani silnie zaangażowana w promocję Kurpiów. Bierze udział w licznych wyda­ rzeniach reklamujących miejscową kulturę, pisze też wiersze gwarą kurpiowską, zajmuje się rękodzielnictwem - skręcaniem kwiatków z bibuły, lepieniem pieczywa obrzędowego i szydełkowaniem. To ostatnie stanowi dla niej również sposób wyra­ żania własnej pobożności. Na szydełku robi ona „rzeźby” świętych, osób związa­ nych z Kościołem, scen biblijnych. Niezwykła wyobraźnia i umiejętności pozwalają jej zapanować nad nitką, tak że powstają z niej figury miejscowego niegdysiejsze­ go proboszcza animatora, dbającego o rozwój regionu, księdza Mieszko, a także Jana Pawła II, Matki Boskiej, czy scena wypędzenia Adama i Ewy z Raju. Wszystkie te szydełkowe arcydzieła są od początku do końca jej projektami. Nie szydełkuje ona tylko i wyłącznie postaci związanych z Kościołem. Wśród jej dzieł znajduje się także para Kurpiów, liczne ptaszki, kwiatki. Zasadniczo szydeł­ kuje to, co jej bliskie, z czym się czuje związana. Szydełkowe wytwory stanowią odzwierciedlenie jej spojrzenia na świat, zainteresowań - osobistego stosunku do Kurpiowszczyzny i do religii. Obie te dziedziny łączy w pewien sposób osoba księdza Mieszko - zasłużonego i dla Kościoła i dla regionu. Z bogatej twórczości najważniejsze - również dla samej autorki - są Jan Paweł II, Adam i Ewa oraz Matka Boska - swoiste symbole prywatnej religijności ich wy­ twórczym. Podobnie, jak wiele innych osób, żywi ona szczególne uwielbienie dla papieża - Polaka. Scena wypędzenia pierwszych ludzi z Raju jest świadectwem jej refleksji nad kondycją człowieka. Z kolei szydełkowa Matka Boska to Maria, która nawiedziła autorkę we śnie - jest tak samo ubrana, ma taką samą postawę. Wewnętrzne życie religijne w tym przypadku zyskuje materialną formę - szy­ dełkowych figurek. Najczęściej znakami pobożności danej osoby są kapliczki czy krzyże, w przypadku bohaterki tej historii taką rolę odgrywają niciane postaci. Szydełkowe wytwory stanowią szczególny rodzaj rzeźby religijnej. I choć nie zdo­ bią kapliczek, a „tylko” wnętrze domu ich autorki, tworzą atmosferę miejsca, w którym ich autorka czuje się najlepiej. Sakralizująjej prywatną przestrzeń, ofe­ rują jej codzienną bliskość świętości. Klasycznymi, drewnianymi, rzeźbami zajmuje się kolejna osoba, której indywi­ dualny stosunek do rzeczywistości, w tym do religii, zapadł mi w pamięć. To ponad czterdziestoletni mężczyzna, także włączający się w akcje promowania regionu. Podobnie, jak w przypadku opisanej powyżej autorki szydełkowych figurek, i jego rzeźby stanowią odzwierciedlenie dwóch bliskich mu tematów - tradycji kurpiow­ skiej oraz religii. Przywiązanie do tematów regionalnych realizuje przede wszystkim rzeźbiąc instrumenty muzyczne na wzór starych, używanych niegdyś na Kurpiach - skrzypeczki czy liry korbowe. Sam też próbuje na nich grać, wydobyć z nich dźwięki zbliżone do tych, jakie mogły nieść się dawniej po okolicy. Wśród jego dzieł zna­ lazły się także przedstawienia Kurpiów w strojach regionalnych. Mnie jednak najbardziej zainteresowały jego rzeźby sakralne. Nie mówi o nich dużo, ale widać, z jaką pieczołowitością je rzeźbi, jak dba nawet nie o detal, co �WSPÓŁCZESNA RELIGIJNOŚĆ NA KURPIACH 155 0 ich przejmującą formę. Chrystus Frasobliwy i Ukrzyżowany spod jego ręki robią duże wrażenie. Proste, często surowe figurki są elementem życia religijnego ich autora. Formą jego kontaktu ze światem sacrum. Rzeźbi świątki do kapliczek 1 cieszy się, że stają się obiektem kultu - taki jest bowiem jeden z celów jego twórczej pasji. Inne tworzy na sprzedaż, ale i te nie są w jego oczach zwykłymi figurkami. O stosunku twórcy do swoich dzieł najlepiej świadczy odpowiedź na moje pytanie, czy wyrzeźbił kiedyś diabła. Odparł, że nie, bo to jest zło, a zła nie można rzeźbić, bo zostanie na świecie. Zakładam więc, że podobny stosunek ma do wykrawanych z drewna świątków - tworzy dobro, które zostanie na świecie. W przeciwieństwie do szydełkowych figurek tworzonych na prywatny użytek, rzeźbiarz swoje dzieła sprzedaje. Pojawiają się one w cudzych domach, w kaplicz­ kach. Dzieli się swoją wrażliwością religijną z innymi, nie zachowuje jej tylko dla siebie. Z jednej strony z pobudek materialnych, z drugiej z chęci przekazania komuś ładnego, a czasem i świętego, przedmiotu. Stąd wśród jego rzeźb seria aniołków - uśmiechniętych, pucułowatych, wywołujących mimowolny uśmiech, aby sprzedając jednak dać komuś odrobinę tego stworzonego dobra. RELIGIJNOŚĆ KURPIOWSKA - EPILOG Z prowadzonych przez nas badan na Kurpiach wyłonił się obraz religijności zło­ żonej, barwnej, niejednokrotnie zaskakującej. Owe trzy poziomy, na jakich pro­ wadziliśmy dociekania, jak widać w kolejnych tekstach, zazębiają się ze sobą, prze­ nikają się wzajemnie dając na koniec dość spójny obraz religijności w życiu Kurpiów oraz miejsca, jakie w nim zajmuje. A jest to miejsce zaszczytne - życie religijne jest nieodłącznym elementem egzystencji tych osób, które spotkaliśmy. Dzięki temu badania zaowocowały nie tylko ciekawymi materiałami, ale i przekonaniem, że war­ to przyglądać się wszystkiemu - temu, co powszechne, lokalne i jednostkowe. O tym, że znaleźliśmy się z dobrym tematem studiów w dobrym miejscu, prze­ konało nas już pierwszego dnia badan świdrujące nagranie puszczane o 6 rano z wieży kościoła w Kadzidle: „Kiedy ranne wstają zorze”. Kolejne zdarzenia tylko to potwierdzały. Symbolicznym zamknięciem naszej pracy nad kurpiowską reli­ gijnością było pojawienie się w Kadzidle kapliczki wyrzeźbionej w pniu ścię­ tego drzewa, która została tak pomyślana, by przez jej otwór był widoczny krzyż wieńczący kościół w Kadzidle. Podobny „wizjer” do kurpiowskiej religijności staraliśmy się odnaleźć. LITERATURA C h ę t n i k A d a m 1924, Kurpie, Księgarnia Geograficzna Orbis, Kraków. - 1971, Życie puszczańskie Kurpiów, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. H e m k a A n d r z e j , O l ę d z k i J a c e k 1990, Wrażliwość mirakularna, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIV, nr 1, s. 8-14. M i k u r e n d a M a r t a 2007, Historia konkursu na palmę kurpiowską w latach 1969-2006, praca magisterska w archiwum IEiAK UW. �156 KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA O l ę d z k i J a c e k 1962, Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XVI, nr 2, s. 92-97. - 1970, Sztuka Kurpiów, Ossolineum, Wrocław. - 1989, Świadomość mirakulama, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, t. XLIII, nr 1, s. 147-157. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2000, Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnogra­ ficznych, Universitas, Kraków. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2008, Między tradycją a komercją, Znak, r. LX, nr 3 (634), s. 31-44. Z u l e h n e r P a u l 2007, Religia z wyboru jako dominująca forma społeczna, [w:] Socjologia religii. Antologia tekstów, red. W. Piwowarski, Nomos, Kraków, s. 383-408. KAMILA BARANIECKA-OLSZEWSKA CONTEMPORARY RELIGIOSITY IN KURPIE REGION Key words: Kurpie, contemporary religiosity, anthropological research The author describes some difficulties concerning doing research on contemporary Polish religio­ sity. Since there are many phenomena occurring throughout the country (e.g. the cult of Our Lady of Częstochowa, popularity of “Radio Maryja” or pilgrimages to the most famous sanctuaries) it is a kind of a challenge to find a fresh field for research. Happily, Polish anthropologists beloved some regions of Poland that they used to describe widely and freąuently because of their richness of data what allows to conduct a fruitful study. One of such regions is Kurpie (central Poland) chosen also by the author of the article as a research field for a group of students of the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Warsaw University. The text is simultaneously a preface for a set o f articles being a summary of a two-year research on Polish religiosity in Kurpie. It introduces subjects of following articles showing how nationwide phenomena are interpreted in the local context and how some local issues constitute an altemative for the “global” ones or how they absorb the “global” giving it a local shade. K. B-O. Adres Autorki: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1079d6a51f61703a477bf0a86b07b2be.pdf 7e1d81b89ac1accbf372928a864280a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa XX wiek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4368 Title A name given to the resource Współczesna rzeźba ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.1-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W S P Ó Ł C Z E S N A R Z E Ź B A L U D O W A j ę t n y f a k t , iż n a w s i w y k o r z y s t u j e się n i e r a z f o l k l o r czy strój l u d o w y obyczaje, Opieka oraz ze formy n i e są w bardziej form konkursy i propagowania s t a n i e zmienić zahamować ludowej konserwujący dawne miejscowe. s t r o n y ipaństwa, wszelkie czości jako element autorytety procesu sztuki wystawy ludowej twór­ t y c h faktów, a tym zaniku na wsi. Opieka tradycyjnych dotyczy więc twórców l u d o w y c h , o n i t o otrzymują stypendia, moż­ liwości d a l s z e j p r a c y — ale p r o d u k t t e j p r a c y , o w y s o k i m poziomie uznania w nawet artystycznym, nie znajduje miejscowym środowisku i zostaje już ekspor­ t o w a n y d o m i a s t o r a z za g r a n i c ę . Jak w tej twórczości? sytuacji Fakt dokonują pierwszy: się przemiany przemiany są wewnętrznego r o z w o j u twórców, którzy otoczeni nowe przejawy przez życia, p o d d a n i w p ł y w o m p r a s y , r a d i a , filmu, telewizji i nowych wzorów skrępowanie w wynikiem tradycyjną formą estetycznych czują i bywa, swej sztuki że próbują ją zmienić, n i e z a w s z e zresztą z korzyścią. F a k t d r u g i : n i e i s t n i e j e w zasadzie o p i n i a środowiska, która dawniej decydowała o charakterze i poziomie twórczości, dokonując j e j s e l e k c j i i e l i m i n u j ą c formy nieudane, zbyt ponie­ waż — j a k to ekstrawaganckie. już powiedziano Nie istnieje, — sztuka ludowa Frasobliwy. II. 1. Wys. 37 cm. Wyk. 1950. Feliks Błaszczyk, szawa, pow. Aleksandrów Kujawski. II. 2. Wys. 25 cm. 1958. Wincenty Pitura, Sułowiec, pow. Zamość. SYTUACJA OBECNA RZEŹBY W SZTUCE LUDOWEJ Spośród w s z y s t k i c h d z i e d z i n l u d o w e j czość rzeźbiarska wyróżnia dynamiką swego ujawniają się n o w i jący. rozwoju. Rozszerza powstają krąg — tychczasowych nieraz nowe ośrodki, bardzo i odrębne w twór­ szczególną podejmowanej dzieła o r y g i n a l n e razie, n o w e sztuki obecnie Powstają twórcy, się się interesu­ tematyki, swym wy­ choć w y n i k a j ą c e bezsprzecznie z d o ­ tradycji. to tłumaczyć? Co w p ł y n ę ł o n a f a k t , że n a t l e s t a l e postępującego roz­ padu ludowej właśnie kultury twórczość n y proces Chcąc wszystkim i z w zaniku tradycyjnej wykazuje odpowiedzieć wziąć pod Obca tradycyjnych wręcz na to pytanie, trzeba uwagę się c o r a z świadomości powodu sytuację bardziej zarówno wsi i przez jej negatywnego jej form m a młode losu, symbol nędzy przede obecną, obca gdy własne­ zmiany, kulturze, jakie jak też stosunku, jaki do pokolenie, w folklorze i plastyce l u d o w e j relikt dawnego skiego sztuki tak aktyw­ przemian? środowisku. zaszły i rzeźbiarska sztuka l u d o w a staje mu Czym i zacofania. Dla widząc chłop­ powsta­ w a n i a t e g o r o d z a j u uprzedzeń n i e j e s t n a p e w n o o b o - Nie­ Wyk. �w małym s t o p n i u zaspokaja konsumentów, już spójne, potrzeby samo nie reprezentuje estetycznych, wym a do tego jest bowiem miejscowych środowisko określonych pod nie upodobań względem r o z b i t e i właśnie w n i m s a m y m jest kulturo­ zachodzą naj­ Rzeźba, na właśnie inwencji dycją, stała tycznych i dlatego twórcy i że mniej się t e r e n e m formalnych. t a k silnie jest nowych Sprzyja opiera ograniczona poszukiwań temu w i ę k s z e p r z e m i a n y . F a k t t r z e c i : n a straży „czystości" o r a z d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i . Istnieją b o w i e m i plastycy, b y twórczej w y p o w i e d z i , których nie może specjalizujący Fakt i się w czwarty: opiece n a d l u d o w y m i instytucje organizujące twórcami. wykonywanie produkcję jedynie sztuka „wyrażająca", s k u p ( C P L i A i i n n e spółdzielnie r e g i o n a l n e ) przez żywają wodują bicje zmiany w twórczości ludowych wytwórców. mują często n o w e t e m a t y , które i c h z d a n i e m nią i m n a g r o d y Przemiany zapew­ i uznanie na konkursach. wywołane zachodzą r ó ż n i e w wej wycinankę oraz więc znacza dziej, malarstwo, tematyczną te rodzaje sztuki, ceramikę tkaninę w których się r o l a i n w e n c j i w ł a s n e j a szczególnie kontynuuje modyfikując się w formy za­ Gdzie i n ­ rzemiosłach — dawne, nieznacznie je tylko regionach. O przede figuralną, najsilniej ujawniać i które daje a więc w zakresie pla­ zaspokajają n a t o m i a s t rzeźba prze­ dziś tema­ kontynuuje d y c j e , k t ó r e zostały jeszcze ż y w e n i e m a l w e ludo­ tradycyjnych (trudno bowiem przeważnie „dywany", (obojętne dwuosnowową, twórcy. rzemiosł, tra­ wszyst­ 1 czynniki dziedzinach w t e j c h w i l i — u d a n e czy c h y b i o n e ) o b e j m u j ą rzeźbę, potrze­ o b e c n i e n o w ą f a z ę r o z w o j o w ą , z t y m że a m ­ malarskie tyczne kich przez te wszystkie poszczególnych sztuki. T a k więc p o s z u k i w a n i a twórcze wszystkim a podej­ jest zaspokoić s t y k i — rzeźba i m a l a r s t w o . Obie t e d z i e d z i n y selekcję, z a m ó w i e n i a , a często i z w y k ł e żądania p o ­ C i zaś, c z u l i n a w s z y s t k o co się m ó w i i d z i e j e , artystycznych iż miejskiego tradycyjnej f o r m y stoją dziś e t n o g r a f o w i e tema­ fakt, obecnie w y k o n y w a n a głównie d l a o d b i o r c y się tra­ przemiany TWÓRCZOŚCI RZEŹBIARSKIEJ W każdej n i e m a l dziedzinie przekazywania tów umiejętności następował w drodze sztuki ludowej i tradycyjnych bezpośredniego proces schema­ kontaktu m i s t r z a i c z e l a d n i k a , o j c a i s y n a , m a t k i i córki. Z p o ­ kolenia w kazywano sposoby p o k o l e n i a , j a k pałeczkę sztafetową, w i e d z ę o rzemiośle, u s t a l o n e i produkcji, charakterystyczne f o r m y regionowi czy ośrodkowi. zachodzące w świadomości tkając, haftując c z y l e p i ą c pod garnki). l a t a całe r a z e m czujnym okiem Młody starego, garncarz dziewczyna prze­ sprawdzone właściwe uczył się pracowała z m a t k ą i babką, n i m stała się d o - �świadczoną tkaczką. T y l k o r z e ź b i a r z „ r o d z i ł s i ę " s a m . N i k t go p r z e w a ż n i e n i e uczył, n i e p o k a z y w a ł j a k w y ­ rzeźbić o k o , j a k z b u d o w a ć w y p u k ł o ś ć czoła, a u s t o m nadać opór do wyraz bólu. drzewa, tajników użyteczne Sam odkrywał wszystko, budowy formy, znajdować sposoby definiowania detalu. W procesie p r a c y bryły, jakimi były musiał sobie tylko kształtowania uczył się w y r a ż a ć s w ó j z a ­ m i a r , myśleć k a t e g o r i a m i r e a l n y c h Wzory, badał sens układu słoi, s a m docierać dla niego możliwości. figury spotkane w kościołach i k a p l i c z k a c h p r z y d r o ż n y c h — inspirowały go, tak trudne to jasne, ale w z o r y te były często do d o k ł a d n e g o p o w t ó r z e n i a , t a k n i e m o ż l i w e do sko­ p i o w a n i a , że z g ó r y już ś w i ą t k a r z r e z y g n o w a ł z t a ­ kiej myśli, ograniczając formę jemu dostępną się i do przełożenia właściwą. zmuszała go d o s z u k a n i a r ó ż n y c h pobudzała sprawna intencji inicjatywę, była sposobów wyobraźnię. dłoń, i m w i ę k s z a rzeźbiarza, t y m b a r d z i e j i c h na Nieumiejętność A obawa wyrazu, im o mniej czytelność wyjaskrawiać mu­ siał w y r a z p o s t a c i , t y m d o b i t n i e j określać gest, w y r a z twarzy, stan większego uczuciowy. Powodowało n a c i s k u n a ekspresję to rzeźby. położenie Deformacje, j a k i e w i d z i m y w d a w n y c h rzeźbach, m i a ł y s w e ź r ó d ł o nie t y l k o w wydobywając w filmie) wyrazowi, nieudolności, b y ł y o n e często ś w i a d o m e , jak reflektor najważniejszy w teatrze moment (czy spektaklu, zbliżenia służyły k u l m i n o w a ł y napięcie, k t ó r e g o i n a c z e j nie dało się w y r a z i ć . 4fW U. 3. Chłop zafrasowany. Wys. 50,5 cm. Wyk. 1962. Ryszard Miernik, Kielce. Frasobliwy. II. 4. Wys. 22,5 cm. Wyk. po 1947. Leon Kudła, Świerże Górne, pow. Kozienice. II. 5. Wys. 30,5 cm. Wyk. 1962. Stanisław Dużyński, Za­ widz Kościelny, pow. Sierpc. II. 6. Wys. 31 cm. Wyk. 1962. Jan Centkowski, Nieszawa, pow. Aleksandrów Ku­ jawski. II. 7. Wys. 28 cm. Pocz. XX w. �W s y t u a c j a c h t a k i c h nieumiejętność i możliwości t e c h n i c z n y c h rozwiązań, ograniczenie s t a w a ł y się ź r ó d ł e m prowokowały do s z u k a n i a nowych takich sposo­ b ó w w y r a ż a n i a pożądanej treści, j a k i e z g o d n e b y ł y b y z repertuarem środków, biarz. Dzięki temu swoją ekspresją, którymi właśnie sprawia rodności form stycznie odbiorcę i ujęć. w dysponował rzeźba wrażenie Działa sposób wizją czyni artysty, tylko bardziej Niezależność od była w l u d o w e j w którą prawdziwą pla­ świeży, f o r m y , ale i w z r u ­ odcień i naiwności przejmującą. ikonograficznego zawsze r z e ź b i e większa, niż t o m i a ł o twórczości p r o f e s j o n a l n e j . nas różno­ na wyrobionego pewien wzoru wielkiej nieoczekiwanie z d o l n a n i e t y l k o cieszyć w a l o r e m szać rzeź­ zaskakuje miejsce Śmiałość, z j a k ą k a r z e traktują w i z j ę U k r z y ż o w a n i a , m o ż n a świąt- porówny­ w a ć j e d y n i e z w s p ó ł c z e s n y m i dziełami S. D a l i , G. R i chier czy u n a s W . H a s i o r a i A . Rząsy. P a t r z ą c n a t r z y p o d a n e t u p r z y k ł a d y l u d o w y c h r z e ź b ( i l . 10—12) odnosi się wrażenie, że i c h twórcy zdawali sobie s p r a w ę z t e g o , iż siła o d d z i a ł y w a n i a p o z o s t a j e w sunku wprost czenia, że proporcjonalnym konieczne konwencjonalnych jest do m o m e n t u wprowadzenie wyobrażeń, już stał Również w się t y l k o grupie zmian a b y ocalić ność działania t e m a t u , k t ó r y w dawna sztuce sto­ zasko­ do intensyw­ kościelnej od symbolem. rzeźb Frasobliwego widać o g r o m n ą rozpiętość r o z w i ą z a ń ( i l . 1, 2, 4 — 9 ) . W y d a j e się, że w z ó r i k o n o g r a f i c z n y dla osobistego stanowił t u t y l k o p r e t e k s t ujęcia t e m a t u . N a p e w n o w różnico­ w a n i u f i g u r dużą r o l ę o d e g r a ł s w o i s t y „ w a r s z t a t " , t a k odmienny u reprezentowanych t u rzeźbiarzy, a l e o b o k tego widoczne jest i i n n e t r a k t o w a n i e samego t u . Będziemy uprzytomnimy bliżsi zrozumienia sobie szczególny ści n a s z e g o l u d u , k t ó r y w ciowywał i niejako nadzieję . 2 w własną Dlatego s o b i e jakąś n a d w y ż k ę się już w nego, niedolę rzeźby emocji, te — jeśli religijno­ świętej i uposta- krzywdę, ludowe która r a m a c h samego wyobrażenia przekraczała Rzeźby wały charakter tematyce właśnie tema­ tego zjawiska, ból miały 10 n i e mieściła ikonograficz­ je. mówimy się k a t a l i z a t o r a m i o sztuce różnych kultowej stanów — sta­ emocjonal- II. 8. Frasobliwy w „su­ kience" z kapliczki w Ja­ nowie Lubelskim. Wys. 59 cm. II. 9. Frasobliwy. Wyk. 1961. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. II. 10. Ukrzyżowany. Wys. 80 cm. Wyk. 1960. Józef Janas, Dębno, pow. N. Targ. �l i . 11. Ukrzyżowany. Wys. Czerwiński, Świnice, pow. na krzyżu. Wyk. ok. 1960. ska, pow. Włoszczowa. II. Wys. 46,5 cm. Wyk. 1963. wy, pow. Łęczyca. liśmy, i t ł u m a c z y wania wzorów go, 0 które fakt dość s w o b o d n e g o ikonograficznych. ilustrują takiej 38 cm. Wyk. 1961. Wacław Łęczyca. 11. 12. Chrystus Michał Grygiel, Eliaszów13. Ostatnia Wieczerza. Marian Jóźwiak, Gaj No­ t e n artykuł, niezależności, skonfrontowanym z są interpreto­ Rzeźby Frasobliwe­ wyraźnie jakby tematem otaczającym życiem. świadczą na nowo P r z e d s t a w i e n i e C h r y s t u s a z nogą założoną n a n o g ę czy splecionymi upozowania rękoma odbiegało od cze b a r d z i e j l u d z k i e . Z n a m y F r a s o b l i w y c h o głowach chłopskich, o k m i e c y m w wyglądzie, współczesne o d z i a n y c h , z n a m y lud ubierał w niespotykany sukienki, w a nawet Frasobliwych, czcząc i c h f i g u r y oficjalnej obrzędowości g a c t w o i różnorodność p o d s t a w i a n y c h się w i ę c z różnorodnością Znajdziemy 11 tradycyjnego b o s k i e j postaci, przydając j e j cechy jesz­ wśród rzeźb w sposób ( i l . 8). B o ­ treści formalnych szaty których wiązały rozwiązań. ludowych (dawnych 1 współczesnych) dzieła a r t y s t y c z n i e d o s k o n a ł e , 12 dziemy też p r a c e rzemieślniczo s p r a w n e znaj­ (częste, g d y ś w i ą t k a r z b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m c z y cieślą), a t a k ż e nych i pod t y m względem pełniły j a k greckie m i t y , wyrażając matycznych dramat ludzkiego przeznaczeń. F r a s o b l i w y , Boska Bolesna podobną w k i l k u schematach Pieta, Matka nie ilustro­ płaczące — wały l i t y l k o dziejów Boga, zapisanych w lecz stawały ludzkiego się w losu, ludowej opowieścią Ewangelii, interpretacji o krzywdzie, kroniką cierpieniu i nadziei. D o d a j m y — jedynie możliwą w s w o i m sie f o r m ą wyrażenia Dygresja t a wydała tak zdawałoby silne się pozornie treści e m o c j o n a l n y c h , 13 ko­ ludowej emocjonalne tematyki, konwencjonalnej. Wskazuje też n a r o l ę e k s p r e s j i , która służyła wydobyciu o których przed chwilą swą tych mówi­ nieporadne, naiwną choć poetyką. znacznie większa nierzadko Rozpiętość niż w jest wzruszające tu ogromna, jakiejkolwiek innej dziedzi­ n i e twórczości, o p a r t e j o t r a d y c y j n y w a r s z t a t i ry, jak np. w z łatwością dana cinanka, garncarstwie odróżniamy tkanina, garnek, z jakiego tkactwie. regionu malowana t e g o uczynić z ją m o ż n a j e d y n i e pewnych czy skrzynia ale n i e m o ż e m y Badając powania m i się n a t y m m i e j s c u nasycenie nieudolne, cza­ p l a s t y c z n e g o t y c h treści. n i e c z n a , j a k o że objaśnia d l a c z e g o w r z e ź b i e istnieje te­ losu, dramat l u d z k i c h Ukrzyżowany, i Niewiasty funkcję typów wzo­ Toteż pochodzi czy wy­ rzeźbą. określać zasięg ikonograficznych wystę­ (jak np. M . B . Skępskiej czy C h r y s t u s a u p a d a j ą c e g o p o d k r z y ­ ż e m ) o r a z w y r ó ż n i ć zespoły cech f o r m a l n y c h wych dla pewnej ośrodka strza . 3 o grupie czy Trudno cechach obiektów, kręgu jednak regionalnych, oddziaływania w takim jako właści­ charakterystycznych że jednego wypadku grupy mi­ mówić te były — �jak się w y d a j e — mało ności k r y s t a l i z a c j i w tradycyjnie możemy trwałe ośrodki wykształconych więc warmińskiej rzeźby podhalańskiej, stylowych. Nie kurpiowskiej od rzeszowskiej od l u ­ czy k i e l e c k i e j , a i d l a w i e l k o p o l s k i c h s ł u p ó w belskiej rzeźbionych dałoby regionach. się Rzeźba znaleźć i była Toteż rozpoznajemy Janasa, w analogie jest domeną innych jednostek. b e z t r u d u dzieła P. B r y l i ń s k i e g o , J . W n ę k a , J . W a w r y , D . Bilińskiego, K . J. zdol­ charakterystycznych, cechach wyodrębnić czy i pozbawione o J . Centkowskiego, Szczepaniaka, J . Lamęckiego czy L . K u d ł y , a różnice m i ę d z y n i m i są p r z e d e w s z y s t k i m r ó ż n i c a m i i n d y w i d u a l n y m i , a n i e zespołem c e c h w ł a ś ­ ciwych Są konkretnemu oczywiście i regionowi. przykłady kilku twórców. w zauważyć Tak gdzie w i d o c z n y n a Stanisława występują w Krajewskich. Cechy pracach i syna — ojca nawet pracuje dadzą się z pow. sierpeckiego, wpływ Mieczysława Dużyńskiego, a twórczości wspólne siebie wspólne rzeźbiarzy jest n p . p e w i e n Ruszkowskiego bieństwa n p . cechy grupie a oddziaływań zapożyczeń, zwłaszcza t a m g d z i e o b o k ojca znaleźć Grabskich i podo­ syna można — też z Leśmierza. w Nie j e s t t o j e d n a k żadną r e g u ł ą ; w t a k i e j n p . N i e s z a w i e pracowało równocześnie Błaszczyk, Karol trzech Ziomko i rzeźbiarzy: t w ó r c z o ś ć k a ż d e g o z n i c h b y ł a zupełnie i Feliks Jan Centkowski, różna ( i l . 1, 6 ) . 4 Podkreślając cechy indywidualne ludowych t r z e b a j e d n a k dodać, że mieszczą się o n e w ramach ludowego samym 14 „ s t y l u " , podlegają i przeważnie prawom granice f o r m , odczuwanych II. 14. Egzekucja. Scena z cyklu „Oświęcim". Wys. 35 cm. Wyk. 1962. Zygmunt Skrętowicz, Worowo, pow. Łobez. II. 15. Chrystus przed Pi­ łatem. Wyk. Karol Szczepanik, Drzewica, pow. Opoczno. 11. 16. Baranek. Wyk. K. Szczepanik. II. 17. Sw. Józef, fragm. Wyk. Paweł Czocher, Klęczany, pow. Gorlice. II. 18. Przekupka, fragm. Wyk. Jan Janik, Gryfino, pow. Stargard. lecz samodzielna Jest to jednak styl w rzeźb szerszych zasadzie t y m nie wykraczają przez nas j a k o wyznaczony poza „ludowe". w nie tyle drodze h i s t o r y c z n i e ukształtowanej t r a d y c j i w y k o n a w c z e j , w w y n i k u pewnych estetycznych. o wspólnych Trudno uwarunkowaniach przecież widoczne sąsiadów w sposób i , porównując twórczość i odmienność ile nawyków niemniej południowych dostrzegamy i precyzyjny psychicznych, wschodnich, wyraźnie postaw pisać są one naszych zachodnich, sztuki naszego l u d u . Z ł o ż y ł y się n a t o m . i n . : i n n y c h a r a k t e r r e l i g i j ­ ności, s t o s u n e k d o p o d d a ń s t w a i j e g o f o r m y , ekonomiczna, inna inna tradycja, rola cechy kościoła, dworu kulturowe i sytuacja i miasta, psychiczne, ufor­ m o w a n e w p r o c e s i e d z i e j ó w , a t r w a j ą c e p o dziś dzień. Obok tych cech formujących l u d u istniały też c e c h y wspólne twórczości na podobnych odrębność różnych szczeblach ludów rozwoju WSPÓŁCZESNA TWÓRCZOŚĆ Pod pojęciem t y m r o z u m i e m dwudziestolecia, wany został mimo znacznie międzywojennych. kulturową wspólne większym iż wcześniej, Istotną kultury. cezurą się 5 RZEŹBIARSKA twórczość proces obszarom, znajdujących zmian jeszcze ostatniego zapoczątko­ w latach jest t u okres wy- �17 Zwolenia i n a naszej zderzył początek rewolucji społeczno-kulturalnej w s i . Z m i e n i ł o n sytuację l u d o w e g o go z nowymi dotychczas treściami, rozszerzając podejmowanej tematyki. świadomości rzeźbiarzy Przemiany twórcy, zakres 18 Stworzyło t o sytuację, w której wiejscy n i e pogodziło się z t y m co się stało, w i e l u n i e m o g ł o już, n i e umiało zmienić s w o j e g o w a r s z t a t u t w ó r c z e g o . i sytuacja spo­ T w o r z y l i więc w d u c h u t r a d y c y j n e j rzeźby, łeczna r z e ź b y w y w a r ł y w p ł y w z a r ó w n o n a t e m a t y k ę , kodu jak d o w i s k u . R z e ź b i l i t y l k o już d l a s i e b i e , w i c h a r a k t e r samej twórczości, n a j e j t z w . mę". W rzeźbie d a w n i e j s z e j „for­ istniał k o m p r o m i s m i ę d z y tradycją (zespołem n o r m j a k i e narzucała) a dążeniami indywidualnymi twórcy (na które składały się równo jego z a m i a r y , j a k i określony zakres ności i t p . ) . Istniał w i ę c s w o i s t y wszechnie. na Ale przemiany w s i , a zwłaszcza statuetek, wały później szybką — zmianę filmu istniejącego gipsowych — kodu, spowodo­ istniejących k a t e g o r i i ocen e s t e t y c z n y c h . Nastąpiło z j a w i s k o r a t o d w r o t n e niż w d z i e j a c h nych gdzie tendencje wychodziły domie W odrzucali naszym wiejska z sztuki w a r s t w rozbijania od twórców, czy wypadku odrzuciła rzeźbiarskiej która zawsze kodów świa­ przewartościowywali umowny biegłością n a t u r ę ; sztuce p o z b a w i o n e j oświeco­ istniejących i m a l a r s k i e j , oddając większą aku­ g d z i e artyści t o l u d właśnie, t o dawny po­ występować litografii, fotografii, za­ umiejęt­ k o d , zrozumiały j a k i e zaczęły infiltracja zdolna świątka- r z e o k a z a l i się poza burtą społeczności. W i e l u z n i c h język tradycje. społeczność twórczości swe serca była sztuce, odtwarzać e l e m e n t u umowności, k t ó ­ — izolowani obojętności, Inaczej jeśli coraz bardziej we — c i n i e m i e l i obciążeń, i c h w z o r e m przekazu, Realizowali ska, więc starając gurki ścisłość t o , czego się gipsowej, doścignąć imponując chciała Poza tradycją, poza s z t u k i , kształcili społeczność w charak­ podobieństwa i t d . wpływem swoją wiej­ banalność f i ­ umiejętnością oddawaniu fotografia, podobieństwo. doskonałą sytuacji, dawną zaczynających była proporcji, teryzowaniu dobrej śro­ atmosferze nie d r w i n y . stało się z grupą m ł o d y c h , wierność dawnego własnym jakiejkolwiek sprawność techniczną, nieświadomi tego, że w sztuce, i t o w ł a ś n i e r e a l i s t y c z ­ n e j , istnieją sztuka ta i n n e poważne wymaga problemy więcej może artystyczne, niż że jakakolwiek i n n a — obserwacji n a t u r y , w y b o r u i świadomej i n t e r pretarii. Niski poziom czeństwie, f a t a l n e kultury plastycznej rezultaty lekcji (złych) w społe­ rysunków w szkołach — w s z y s t k o t o p o g ł ę b i a ł o i p o g ł ę b i a w c i ą ż jeszcze zamęt wśród twórców cel najwyższy widnieje ra jest „jak żywa", a p r z y t y m s e n t y m e n t a l n a , prze­ przekroczenie prowadzi słodzona, idealizująca. torszczyzny, i wciąż jeszcze jako „bariera n a t u r a l i z m u " , której już jednak do d y l e t a n t y z m u . N i e tylko można do ama­ przy tym �nosi więcej goryczy i poczucia krzywdy — niż r a ­ dości. Obok jednak rzeszy amatorów, ludowej tradycji nowych, własnych odciętych i n i e wnoszących żadnych — istnieją twórcy już od wartości wybitnie uta­ l e n t o w a n i , p r z e w a ż n i e u f o r m o w a n i w k r ę g u działania dawnej jętności rzeźby. Jest i c h coraz więcej i t o m i m o własnego środowiska. się t a k dzięki t e m u , ż e i s t n i e j e dziś z a p o t r z e b o w a n i e n a taką w ł a ś ­ n i e t w ó r c z o ś ć , że k o n f l i k t równoważony wyrobionej 21 p o m i j a ć f a k t u , iż z j a w i s k o t o w i ą ż e się r ó w n i e ż z p o d ­ noszeniem wsi, że poziomu tendencje cywilizacyjnego do wypowiedzi i kulturowego naturalistyeznych są w y n i k i e m r o z b u d z e n i a świadomości o g ó l n e j , w i ę k ­ szych ambicji poznawczych czesnym braku mieniu roli stości w młody środków sztuce. I człowiek twórczości było — świadomości i sposobów dlatego wie niestety przy plastycznej, już równo­ niezrozu­ wyrazu rzeczywi­ t a k często się z d a r z a , za dużo, a b y być w a u t e n t y c z n y m , a za mało, a b y można traktować inaczej niż dyletanta. Gorzej że swej — go że s a m uważa się często za p e ł n o w a r t o ś c i o w e g o t w ó r c ę i n i e r o z u m i e d l a c z e g o p r a c e j e g o o d r z u c a n e są przez jury wystaw przez muzea czy i konkursów, CPLiA •— k t ó r e n i e są wysoko obecnie kupowane oceniają z n a c z n i e b a r d z i e j p r y m i t y w n e i n a i w n e rzeźby. Moż­ n a b y z a p e w n e p o w i e d z i e ć , że niezależnie o d w a r t o ­ ści a r t y s t y c z n e j uprawianie jakiejkolwiek j e s t rzeczą p o z y t y w n ą — g d y b y twórczości n i e t o , że w i ą ż e się o n o często z n a d m i e r n y m i a m b i c j a m i i w ó w c z a s p r z y - obo­ Dzieje ze ś r o d o w i s k i e m własnym j e s t p r z e z u z n a n i e i zachętę ze s t r o n y plastycznie publiczności, ludzi rozumie- �23 j ą c y c h sztukę współczesną i w ł a ś n i e p r z e z tę uwrażliwionych Nowy ludowych ale hamuje indywidualnych ( j a k t o czyniło ś r o d o w i s k o w i e j s k i e ) sytuacji od k l i m a t wyraźnie twórczość świadomości złożyły na jego t a coraz artysty, przeciw­ i m sprzyjający. Stąd W uzależniona tej jest główek mówiąc i zwierzęcych i c h zakończenia, zdobiono a świeckiej. również w atrybuty Wyobrażenia świętych postaci cydowanej nym to, jakie wystąpiły w się n a j w y r a ź n i e j przewadze że tak niemal wszystkie f i g u r k i . K o ń i s m o k s t a n o w i ł y nieodłączną część w i ­ „ U c i e c z k i do E g i p t u " i „ W j a z d u d o J e r u z a l e m " , artykułu. rzeźbiarzy prac, w zde­ świeckich i były i w drzewie wyrzezane, lalki, na wyobrażenia w rzeźbie i d a w n i e j . W s p o m n i j m y t u z a b a w k i , ne i w in­ uwagę ucieszne ludowej ceramicz­ figurki jako drugorzędne z e r u n k u św. J e r z e g o , r y b a — t u zwrócić l u d z k i e , j a k i zwierzęce, znane jako się twórczości przedmioty występują pogłębiający w tematyce wyobrażeń ich traktowaniu. Warto ściślej (głowy się towarzyszyły Zmiany, świeckie bądź zdobią o n e n i e m a l w s z y s t k i e zarysowują a rzeźbach r e l i g i j n y c h i obrzędowych b ę d z i e jeszcze m o w a zakończeniu laski, narzędzia d o k o b y l i c ) i sprzęty. Z n a n e też są f i g u r a l n e u l e o t e ­ matyce proces d y f e r e n c j a c j i i n d y w i d u a l n y c h „stylów", o czym w także które uwarunkowań, osobowość. war­ poszukiwań i wręcz silniej ludzkie, k o n i k i i p t a k i . N i e k i e d y wyobrażeniami l u d z ­ kich dziś r z e ź b i a ­ m u n a kontynuację t r a d y c y j n y c h nie nie, s t w a r z a sztukę rzeźb. krąg odbiorców nie ogranicza rza, pozwala tości, na uroki 24 św. P i o t r a , osiołek św. F r a n c i s z k o w i ( w t w ó r c z o ś c i — ptaki Wawry dzieła ś w i ą t k a r z a ) . M i e j ­ scem, w k t ó r y m każda n i e m a l p o s t a ć — n a w e t teskowo traktowana — mogła się s p o k o j n i e gro­ znaleźć, były plebejskie w s w y m c h a r a k t e r z e szopki, w których przewijała pów się galeria ludowych i nieludowych ty­ ( n a t e j z a s a d z i e co w ś r e d n i o w i e c z n y c h i r y b a ł - t o w s k i c h i n t e r l u d i a c h ) . Składali w i ę c h o ł d D z i e c i ą t k u wojak, strażak, m u z y k a n c i i p r z e d s t a w i c i e l e zawodów, a także figury komiczne: różnych karczmarz-żyd, V II. 19. Mickiewicz. Wys. 20,5 cm. Wyk. 1961. Mamert Piórko, Zielona Córa. II. 20. Gen. Józef Bem. 0 13,5 cm. Wyk. 1963. Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. II. 21. Lenin. Wys. 48 cm. Wyk. 1963. Win­ centy Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. II. 22. Matka Boska z Dzieciątkiem. Wys. 123 cm. Wyk. 1963. Wincenty Krajewski. II. 23. Obudowa zegara. Wys. 35,5 cm. Wyk. 1961. Józef Fras, Zapolice, pow. Radomsko. II. 24. Fragm. szopki na 1000-lecie Państwa Polskiego. Wyk. w latach 1950—1962. Julian Brzozowski, Sro­ mów, pow. Łowicz. II. 25. Sfinks. Wys. 19,5 cm. Wyk. ok. 1959. Józef Piłat, Zdebska Wola, pow. Kielce. II. 26. Syrena. Wys. 14,5 cm. Wyk. Józef Piłat. 25 26 �29 28 II. 27. Kobieta z kijem. Wys. 21,5 cm. Wyk. 1961. Ignacy z bliźniętami. Wys. 25 cm. Wyk. 1963. Bolesław Grabski, 27,5 cm. Wyk. 1963. Stanisław Dużyński. przekupka i dziad, w stajence zaś otaczały Świętą ten fakt, Oraczew, pow. pow. Łęczyca. „Jednoróg". Łęczyca. II. 28. II. 29. Żniwiarka. I n s p i r a t o r e m różnych prac Matka Wys. Wawry aby wskazać, że w b i e l u d o w e j istniało z a p l e c z e t r a d y c y j n y c h ujęć rzeź­ „beskidzkiemu pew­ w l a t a c h o k u p a c j i i p o w o j e n n y c h L e o n Kudła rzeźbić powsinodze". W kilka lat później n y c h p o s t a c i c z y z w i e r z ą t i t w ó r c a m ó g ł podjąć n o w ą będzie s w o j e niezwykłe p t a k i , f i g u r y l u d z k i e i t e m a t y k ę , opierając rzęta się n i e t y l k o n a o b s e r w a c j i t u r y , ale i korzystając z pewnych schematów na­ trady­ figurek, — znajdując artysty-plastyka cyjnych. Pojawienie Zmieniała się jednak przestały być sadniczej akcji, rola i charakter świeckich a t r y b u t a m i , czy tłem a stały się s a m y m statystów awansowały Tematyka zaś o b y c z a j o w a , do ról dla za­ tematem. Z głównych roli bohaterów. pełniąca f u n k c j e rozryw­ potencjalnych K. twórczości możliwości skali właśnie po 1944 r o k u , działaczy i miłośników wyrazowe, wystawa rzeźby, g r a f i k i tego cechowały jest i rzeź­ zmiana for­ się rewelacją m a t u , i próba b a r d z i e j i n d y w i d u a l n e j c h a r a k t e r y s t y k i nieco postaci, granicą nasycenia jej ekspresją, której dotąd była się pozbawiona. Proces się, emancypacji j a k można sądzić, t e m a t y k i świeckiej w latach rozpoczął międzywojennych, i n i e bez w p ł y w u były t u pierwsze k o n t a k t y świątkarzy z nowym strony odbiorcą, miłośników d o m o , że 6 nauczyciela Jędrzej inspiracje sztuki, pisarzy, Wawro rzeźbił z Wadowic, 10 na wystawę zamówienia plastyków. ludowe typy dla wykonał Stowarzyszenia jednoroga Cechu jako Artystów tematyki objeżdża ludowej stała roku różne „Polska K. Sztuka sztuki, krytyków, kultury. Krakowska 1948. W miasta w Tchorek Przedmiotem wszystkim Ludowa" miejsca. W pokazuje kraju i poświęca swym za rzeźbie jej War­ salonie-anty- Kudły. fascynacji rzeźba staje skróconej t y m też czasie w w się zainteresowania i malarstwa ludowego k w a r i a c i e rzeźby L e o n a de rzeźba na szerokiej ( m . i n . Paryż, L o n d y n , Brukselę). O pisze, szawie gdy dotąd historyków artystyczną szczególnie w i e l e ze Wia­ k i e d y i n d z i e j zaś n a prośbę art. m a i . J . H r y n k o w s k i e g o godło i wersji osobie zbytu, zapotrzebowania niespotykanego ze s t r o n y p l a s t y k ó w , e m o t y w n e , , które d a w n i e j rzeźbiarza nią. S y t u a c j a t a k a , j a k w i e m y , zaistniała w przedmiotem zwie­ w w i ą z a ł o się ze świadomością i s t n i e n i a teraz pełnoprawną, o n a przyjęła n a siebie t e f u n k c j e k u l t o w e . Konsekwencją marszanda Tchorka. się w nietradycyjnej i patrona k o w e w z a b a w c e i w i d o w i s k a c h s z o p k o w y c h , stała się by był E m i l Z e g a d ł o w i c z , p a t r o n u j ą c y zresztą p r z e z w i e l e l a t R o d z i n ę k r o w a , w ó ł i osioł. Podkreślam Kamiński, Leśmierz, s t a j e się o c z y w i ś c i e religijna, której prze­ znakomite p r z y k ł a d y z e s t a w i a się z twórczością w i e l u a r t y s t ó w . Powstaje jednak twórczością klimat ludowych zainteresowania rzeźbiarzy, co w nie mogło 7 ogóle po­ zostać bez w p ł y w u n a i c h świadomość o orientację. �II. 30. Kobieta. Wyk. Tadeusz Szkodziński, Lis2ne, pow. Biała Podłaska. II. 31. Spowiedź. Wys. 21 cm. Wyk. 1963. Wiktor Rysio, Świnice, pow. Łęczyca. II. 32. Dziadek i b a b k a . Wys. 17 cm. Wyk. 1963. Wacław Czerwiński. II. 33. Siedząca kobieta. Wys. 28 cm. Wyk. 1961. Kazimierz Śliwa, Sośnica, pow. Ropczyce- �D o ś w i a d c z e n i a l a t w o j n y i o k u p a c j i , ciężkie życia w ł a s n e s p o w o d o w a ł y z k o l e i w z m o ż o n ą b ę bezpośredniej rzy, stworzyły podjęcia r e a k c j i twórczej w nich tematów ze s t r o n y r z e ź b i a ­ samych związanych prze­ potrze­ podatny grunt bezpośrednio d o z n a n i a m i . W y r a ż a ł o s i ę t o najczęściej w dla z ich tematyce patriotyczno-religijnej. N a s t ę p n y m b o d ź c e m d l a podjęcia t e m a t y k i ś w i e c ­ k i e j b y ł a działalność p l a c ó w e k k u l t u r a l n y c h t a k p a ń ­ s t w o w y c h , j a k i społecznych. W działalności t e j w y ­ różnić Główną można domość kilka wartości przesłanek. ludowego k u l t u r z e , chęć o c a l e n i a i z a c h o w a n i a W twórczości ludowej sposobów p o d n o s z e n i a nocześnie o c z e k i w a n o powinny w jury matykę zachodzić była dorobku w widziano kultury świa­ narodowej sztuki również ludowej. jeden o d n i e j o d b i c i a procesów, k t ó r e na wsi, wyraźnie faworyzując konkursów i w y s t a w rzeźby podejmujące aktualną . 8 ze artystycznej wsi. Jed­ W tych te­ w a r u n k a c h t o n ówczes­ nej p r o d u k c j i rzeźbiarskiej nadawały prace o c h a r a k ­ terze raczej matyki, traktorami, 34 35 I I . 34. K s i ą d z . Wys. 26,5 cm. Wyk. 1963. Henryk Skowron, Nieluszyna, pow. Wieluń. I I . 35. Profesor. Wys. 31,5 cm. Wyk. 1962. Aleksander Koperwas, Ja­ sienica Gubińska, pow. Lubsko. II. 36. Lenin. Wys. 55 cm. Wyk. 1962. Teofil Kożuchowski, Studzianka, pow. Biała Podlaska. II. 37. Miotlarz. Wys. 28 cm. Wyk. 1960. Hieronim Karpiński, Domasławek, pow. Wągrowiec. amatorskim, prymitywne w nieraz wręcz koniunkturalne murarz przy ujęciu (radosna te­ orka pracy, k a r y k a t u r y kułaka, sceny z życia d a w n e j w s i — e k o n o m bijący chłopów itp.). Organizatorzy nimi cieszyli, zwierciedlają terenowych ulegając one wystaw szczerze n a i w n e m u złudzeniu, ż e przemiany, jakie zaszły w się od­ świa­ domości t w ó r c ó w , czy n a w e t w s i . N i e m a p o t r z e b y przemilczać błędów tego, n i e z b y t n a szczęście długo t r w a j ą c e g o zresztą jedynie w małym o k r e s u , dotyczyły stopniu sztuki one ludowej �•^1 i zostały n a t y m o d c i n k u w c z e ś n i e j niż g d z i e i n d z i e j przezwyciężone . Złe s t r o n y tego o k r e s u polegały n a 9 t y m , że n a dłuższy czas w p r o w a d z o n o teriach ocen, ambicje w nieuzasadniony licznych amatorów, nagród i z a k u p ó w ty, a nawet którzy uwierzyli w geniusz zamęt w sposób pod swoje (tak pisano zaś stroną było teresowania nową tematyką, którą podejmować coraz liczniejsi interesujący j a k Kudła, talen­ ówczesnej stworzenie z zain­ kolei rzeźbiarze, Janas, wpływem wielkie np. w „Wsi"). Pozytywną kry­ rozbudzając w zaczęli t y m tak Centkowski w p r z e k o n a n i u , że dzieła i c h są p o t r z e b n e i inni, i użytecz­ ne społecznie. I c h p r a c e znalazły się w ł a ś n i e n a wystawie sztuki (1955 r . ) . W 10-lecia" „Ogólnopolskiej w Warszawie t y m czasie t r u d n o już m ó w i ć o i n s p i ­ 1 0 rowaniu ludowej twórców, na naradach i z okazji wystaw m i e l i o n i możność z o r i e n t o w a n i a się, że o o c e n i e cyduje przede w s z y s t k i m czysto i c h dzieł. S p r a w a t a staje artystyczna się jeszcze b a r d z i e j w i s t a p o 1957 r . , k i e d y t o w p r a k t y c e m e c e n a t muje n a siebie C P L i A , stając się g ł ó w n y m p r o d u k c j i rzeźbiarskiej mechanizm 11 de­ wartość oczy­ przyj­ odbiorcą . T e r a z n i e działa już n i e m a l inspiracji z zewnątrz, przeciwnie — to C P L i A zachęca t w ó r c ó w d o p o d e j m o w a n i a o b o k i n n e j r ó w n i e ż t e m a t y k i k u l t o w e j , zwłaszcza chomienia sklepów w N o w y m stawieniu się na rzeźb o w y s o k i e j świątków 12 dewizowego randze o d czasu uru­ Jorku i Brukseli i na­ odbiorcę, żądającego a r t y s t y c z n e j , często właśnie . Również n i e m a i być n i e może żadnych zewnętrznych s u g e s t i i co d o f o r m y . P r z e c i w n i e , na- 39 II. 38. Chłop z masielnicą. Wys. 37 cm. Wyk. 1960 Mieczysław Ruszkowski. U. 39. Święty, fragm. Wyk. 1960. Jan Centkowski. II. 40. Głów­ ka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. �t u r a l n a selekcja, u źródeł której stoi o d b i o r c a uwraż­ w y k o n u j e się już n i e m a l t y l k o d l a C P L i A ( M . R u s z ­ l i w i o n y i rozmiłowany w sztuce p r y m i t y w n e j , w kowski, nych świątkach, rakterze preferuje tradycyjnym. wyraźnie W rzeźby t e j więc daw­ o sytuacji, cha­ raczej jasnej d l a l u d o w y c h twórców, można powiedzieć, tak temat, jak i kształt dzieła, sprawą a r t y s t y . I z t e j p o z y c j i jest już że wyłączną w a r t o dokonać prze­ cechą wyobrażeń tematów RZEŹB niu od wykonuje zarówno współczes­ tematykę dawnej, tradycyjną, się s a k r a l n e j . obecnie coraz Rzeźb mniej; uległa też ilość w y s t ę p u j ą c y c h Potrze­ większości f i g u r y o n e t o zastępują w k a p l i c z k a c h s t a r e ś w i ą t ­ k i l u d o w e , one głównie widnieją n a d o m o w y c h r z y k a c h . Zanikają takie dawniej częste rakterystyczny ważają rając te również się w Chry­ do E g i p t u , a n a w e t t a k c h a ­ dla dawnej dwa tematy: Tematy ołta­ wyobrażenia j a k C h r y s t u s p o d krzyżem, Pieta, Sw. Rodzina, stus w grobie, Ucieczka wsi — Frasobliwy. M a t k a Boska rzeźbią oraz wiejscy miarę możliwości Prze­ krucyfiksy. świątkarze, zbliżyć łości" gipsowego w i z e r u n k u , w do sta­ „doskona­ przeciwnym bowiem w y p a d k u n i e mogą konkurować z f i g u r a m i , k u p o w a ­ n y m i n a o d p u s t a c h czy w s k l e p a c h z d e w o c j o n a l i a m i . Rzeźbią o n i również, a c z k o l w i e k r z a d k o , świętych — F l o r i a n a , strzegącego o d o g n i a , o r a z r ó ż n y c h św. P a ­ tronów, choć kapliczkach Wciąż wego, i ale zwyczaj też już jeszcze stawiania ich w wyłącznie tematy, J. Lamęckiego nież z myślą jest z spotykane są figurki dla często Frasobli­ CPL1A, w rzeźbiarsko kręgu nabywców. opracowanymi muzeów d l a siebie. twórczości czy J . Janasa, p o d e j m o w a n e o nowym i młodego podziale widoczna do J e r o z o l i m y " 1 ! czy oto­ . pokolenia zainteresowa­ twórców, n a g r u p y , j a k i e dość 1. Dzieje skłania ojczyste, do ambicja koniunktura? Wszystkie i tej wykonywania czyć p o w i n n y dzieł bohaterowie podjęcia o tej są np. rów­ Podobnie szopkami, które i roz­ wyraźnie występującym ale prawie — ważnych, a zawsze świad­ rzeźbiarza? się d o bodźcem może które i randze przyczyniają tematyce, Świadomość inspiracja? dzieł Co przywódcy. tematyki? o możliwościach te m o t y w y powstania najważniejszym (obok innych) jest właśnie t e n o s t a t n i . W i e l u rzeźbiarzy o d c z u w a posłannictwo s w e j czości, uważa się za s z c z e g ó l n i e l o s , a sztukę s w ą t r a k t u j e społeczne znaczenie, i c h ponad środowisko, wypadki, gdy gurę F r a s o b l i w e g o świątkarz mawiał jej na i n ­ wynoszą­ wyróżniającym. b y ł y w s z a k ż e d a w n i e j (już k r a ń c o w e w s w e j miałości) przez w oddziaływania n y c h ludzi. Twórczość jest d l a nich a k t e m cym twór­ obdarzonych z powagą, wierząc możność Znane zarozu­ ukończywszy do n i e j : „Panie fi­ Boże — tyś m n i e s t w o r z y ł , j a C i e b i e — j e s t e ś m y k w i t a " . T o ­ też t r a k t o w a ł z g ó r y kogoś, z a j m u j ą c e g o niem zabawek tości dzieła Nie rów decydował zawsze gdzieś czony w k i m byli decyzja dziejów i co zasłyszane, jakaś w mieście. A oczach ludu temat wyrzeźbienia wiązała czynili — się ze że pomoc , on bohate­ świado­ wystarczyło reprodukcja, pomnik czy inaczej rzeźbiono o k t ó r y c h n i e w i e d z i a ł o się n i e m a l n i c p o z a istnieli, 1 4 ogarniał i twórcę. jednak narodowych mością, się r z e ź b i e ­ czy u c i e s z n y c h f i g u r e k , j a k o że o w a r ­ też s p l e n d o r e m s w y m p r y w a t n y c h nabywców z miast, rzadziej Inne domowych zanika. wykonywane niemal średniego polityczna, ta­ ogranicze­ tematów. b y w s i zaspokajają w z d e c y d o w a n e j gipsowe, tradycyjnych się z a r y s o w u j ą . Są t o : we n a d a l jeszcze k o n t y n u o w a n ą , j a k n o w ą — ś w i e c k ą . kich nurtem i c h niekonwencjonalność, czeniu Apostołów" Lamęckiego patrzymy w występujących obejmuje Zacznijmy i n . ) . Charakterystyczną T e m a t y k ę ś w i e c k ą , dominującą w TEMATYKA rzeźbie jest i poza „Chrystus S k o w a n y " Kamińskiego, „ M . B o s k a w niach nej Kamiński powstałych np. w t a k i c h pracach j a k „Wjazd glądu i c h p r a c . Repertuar Ignacy rzeźb ich i opieka mogła być imię zoba­ świętych, t y m , że niekiedy �U. 41. Aniołek. Wys. 24,5 cm. Wyk. 1963. Apolinary Pastwa, •Węglikowice, pow. Kościerzyna. II. 42. Babcia. Wys. 25,5 cm. Wyk. Ryszard Miernik. II. 43. Statua Wolności. Wys. 82 cm. Wyk. 1961. jan Lamęcki. Dorożka, fragm. Wy/c. 1962. Feliks Czajkowski, Zelczyna, pow. Kraków. s k u t e c z n a ? A c z y k t o znał t w a r z ś w i ę t e g o ? R ó ż n e t w a r z e mają święci, o i c h tożsamości ś w i a d c z y p r z e ­ cież w ł a ś c i w y a t r y b u t . Pierwsze znane nam w rzeźbie l u d o w e j wyobra- żenią h i s t o r y c z n y c h p o s t a c i b l i s k i e są t a k i m wyobrażeniom o ś w i ę t y c h . Są j a k k l i s z a n a , n a której w y k o n a n o d w a zdjęcia i o b r a z p o s t a c i nakłada się n a s i e b i e , t w o r z ą c jakąś śloną s y l w e t ę . T a k a z okresu właśnie fotograficz­ dwóch nieokre­ j e s t nip. rzeźba Jędrzeja międzywojennego, o której weryn. „...Wizerunku t e g o k r ó l a próżno przeszło d w a tygodnie, się w y r z e ź b i ć go t a k , j a k go pisał Wawry T. Se­ szukał [ W a w r o ] wreszcie widział ksiądz m ó w i ł z a m b o n y o t r z e c h s e t n e j w na kazań w ka umyśle s t a r e g o osobliwego jącego w króla: lewej ręce Dodajmy, że beskidzki tego „Święty I g n a c y kim płaszczu, pancerz, i w powstała I5 figur­ trzyma­ szablę, a n a g ł o w i e o b r o n i e k t ó r e g o dobył b r o n i " krzyż, świątkarz nazwał ją S o b i e s k i " , a strój króla w zarzuconym w . na ochraniający spódniczce w y w o d z i się do krót­ tułów prawdopodob­ n i e z r z e ź b św. F l o r i a n a czy św. J e r z e g o . Dokładność wiedzy o portretowanej osobie musiała b y ć z b y t w i e l k a , jeśli już p o w o j n i e nie Lamęc­ zdecydował k i , człowiek n i e j e d n o chwili, ze swadą p o s ł u g i w a ć się p i ó r e m — rzeźbi f i g u r y J a ­ rocznicy gdy zwy­ na Napolańskiego cięstwa p o d W i e d n i e m i J a n i e S o b i e s k i m , a niedługo nak przedtem o Prezydencie Rzeczypospolitej, kazał z d e c y d o w a n y c y m Mościckim. Z p o m i e s z a n i a świątkarza Ignacego Sobieskiego, prof. Igna­ się treści t y c h d w ó c h okres w o j n y w życiu widzący, a i umiejący czy J a k u b a S o b i e s k i e g o . l s A jed­ i z m i a n , j a k i e p o n i e j zaszły, w y ­ wpływ n a świadomość twórców. Zbliżył i c h do w i e d z y , ludowych d o książki — d o ż y - 25 �cia i tradycji Miejsce dzianych jęła narodowej, dawnego w kościele chodzi do odległego domo cech stości czci Czorsztynie a bodaj, szkolne góral, wykonuje Jest jeszcze t o czas, g d y i i czwartek kupuje gazety. najbiedniejszego książki dzieci, świętym wypi­ w podobni, atrybutów pod i m tylko wpływem w uroczy­ pobliskim stronę wcześniej chłopów rzeźbi w działa już Mnożą mechanizm się tejki z próbę wer­ różnych zachęty, propo­ z y c j e — choćby z r o b i e n i a r z e ź b n a w y s t a w y ludowe. na zdobytych reprodukcji „Autoportretu". gdzieś Janas bródkę aby u starannie wize­ ubiór, jasna ponad oni tych Nie podkreślał Matejki, inny rzecz była Są już w indywidualizacji twarzy. więc było to różnice a trochę rzeźbach łatwe, fryzury, Mickiewiczowi wszelką Oprócz konał t y c h p o s t a c i , już płaskorzeźby pernika. I t u źródłem wiedzy z astrolabium w w wywodzi lewej z własnej Kościuszki, była prawej dłoni, gest Stosza produkcję w książce Polska plastyka posiadanej której przez a u t o r a w z i ą ł za święte postać przedstawioną, a b y ł t o f r a g m e n t r z e ź b y Przej­ dzia najmniej do t e m a t y k i świeckiej łatwe. Należało odejść n i e było od spraw by­ ważnych Co w i e Janas o t y c h postaciach? Kowalska podaje, wypożyczonej zaczynali rzeźbiarze wypowiedź kazania swej sprawności, zainteresowań, darskiej nie obciążeni artystyczna potrzeb była dla że środkiem po­ m y ś l e l i , że świat nie tylko nadmiaru codziennej, p r a c y , a l e i radością o b s e r w a c j i , gospo­ chęcią j a ­ słońce iż D r A. Lewicka- o K o p e r n i k u czytał w książce ze szkoły. W i e d z i a ł o n i m , iż tradycją, wyładowania „Sę­ niesprawiedliwy". ( t e m a t ! ) i rzeźbić co? — k o n i a ? k r o w ę ? T a k w ł a ś n i e których re­ siebie n a s. 159, średniowieczna t y l e że p o m y l i ł o m u się i n a z w i s k o postać wzorowany Norymberczyka, Janas perga­ atrybut i z o b r a z u M a t e j k i , a W i t Stosz Ko­ Koper­ a rozwiniętym swój, jest n a rzeźbie w i e l k i e g o znalazł i książka. p o n i e w a ż w i a d o m o , że n i e p o w i n n y t o b y ć ście ś w i ą t k a r z y — inicjatywy, w y ­ Wita p o s t a c i e — w i ę c co m o ż n a b y ł o przedstawiać? A — wątpliwość p o d pachę w ł o ż y ł księgę w i e l k ą i o d r a z u w i d o c z n ą . nik, kilku się s z t y w n i , n i e p o r a d n i , ale widać minem 1 7 t y l k o oprzeć r u n k a c h : Mickiewicza z pomnika w Warszawie, a M a ­ bohatera Janosika . inspiracji. zostało trzymał", 1951 r . p o d o b i z n ę panów, s j a c h n a desce o b r a z wpływów — Kostki-Napierskiego sam z że literaturze, za­ izbie p r z e s t a l i być Janas, ku choć Targu są w własnych, n o w y c h właściwych. regionalnej. d z i e j ó w s t a l i się k o n k r e t n i e j s i . W i a ­ co u c z y n i l i . I nabrali „co, N. świątkarza sy. B o h a t e r o w i e tylko świętych postaci, w i ­ ilustracja. Janas w zjawiskiem wiejskiego nie czy d e w o c y j n e j książka, g a z e t o w a Normalnym a pierwowzoru stoi, a świat się obraca, a „zbadał, pirwi ludzie s t o i , a słońce się o b r a c a . T o w i e l k a s t u k a t o t o zbadać". Z a p e w n e była służyć m u m i a ł y do t e g o t r z y m a n e w r ę k u „ n a r z y n d z i a , co śnimi m i r z o ł t y n ś w i a t " . Z n a ł też r z e ź b y W i t a Stosza, szcze­ kiegoś u t r w a l e n i a m o m e n t ó w życia... Ś w i ą t k a r z e n a ­ rze powie t o m i a s t chętnie s z u k a l i t e m a t ó w „ g o d n y c h " , o n e s t a ­ „Widzem nowiły k i s i zasłużony u niektórych rodzajowych, u rodzaj niektórych pomostu do jak właśnie kompozycji u Janasa, się I nimi zachwycał. Kościuszko? cłowiek". t u dochodzimy do s p r a w y następnej. N i e w ą t p l i w o ś c i , że w z o r e m nikało z całego ś w i a t o p o g l ą d u t w ó r c y , j e g o k o n c e p c j i p o s t a c i z h i s t o r i i są i c h p o w s z e c h n i e sztuki i roli ki — w podobnej Zgodził się w i ę c Janas wyrzeźbić n a wystawę w nim j e g o p o m n i k , t o w i e m , że t o m u s i b y ć j a - s t a n o w i ł y j e d y n ą f o r m ę w y p o w i e d z i ś w i e c k i e j , co w y ­ artysty. O obrazy d l a współcześnie utrzymane konwencji w znane konwencji ulega rzeźbionych wizerun­ „apoteozy", utrzymane fotografie i ryci­ Mickie­ n y w książkach, n o i p o m n i k i . O n e t o s t a n o w i ł y w z ó r w i c z a , ale n a z w i s k a t e n i c m u n i e m ó w i ł y , w i ę c p o ­ d l a w s p o m n i a n y c h już rzeźb J a n a s a , a t a k ż e n p . d l a 1953 r . s u g e r o w a n e m u postacie Matejki i 11. 44. Odrodzenie. Wys. 74 cm. Wyk. J . Jakubowicz, Traktorzystka. Wys. 42 cm. Wyk. Adam Czarnecki, Iwonicz, Gumienice, pow. Krosno. II. 45. pow. Busko. �Wy/c. Mieczysław pow. Łańcut. II. 46. Autoportret. Wys. 47,5 cm. Wyk. Wojciech Bytnar, Albigowa, Ruszkowski. II. 47. Kobieta przy kc^dziełi. W y s . 26 cm. w y o b r a ż e ń W i e s z c z a w twórczości L e o n a K u d ł y i M a - Z w r ó ć m y t u u w a g ę n a f a k t , iż u ź r ó d e ł t e j z m i a n y m e r t a P i ó r k o ( i l . 19) czy J a n a L a m ę c k i e g o (o p o s t a c i s t o s u n k u d o t e m a t u „ w o d z a " l e ż y dziś r ó w n i e ż i n n y , Mickiewicza bardziej osobisty większa znajomość a u t o r p o w i e d z i a ł , że j e s t na p o m n i k u w P a r y ż u " Poważnym p r o b l e m e m (strój, czy charakterystyczne uczesanie, wąsy). Kostki-Napierskiego, j a k stoi stawała się j e d n a k podobieństwa. N i e z a w s z e b o w i e m postaci „taki ). l s Te sprawa wystarczył a t r y b u t jej cechy mogły zewnętrzne wystarczyć St. Czarnieckiego, dla Janosika, h u ­ jach, a także statuetce „Lenin prez. ale nie d l a postaci k o n k r e t n y c h , rzeźbionych z fotografii, reprodukcji. Postulat jewskiego z i n d y w i d u a l i z o w a n i a p o s t a c i w i ą z a ł się z o k r e ś l o n y m dawniej niemal że niepotrzebnej (świątkarze m i e l i s w ó j „ s p o s ó b " n a r z e ź b i e n i e i , robiąc duże ilości zbliżonych w a r i a n t ó w postaci, dochodzili do właściwego sobie twarzy tej samej schematu czy naszego b y ł y wizerunku, wzmożoną Kożuchowskiego obserwację i próby czynione w że czy przez tym kie­ r u n k u udało i m się uzyskać duży postęp. W i e m y z e gdy sprawność uchwycić nazwę z inspi ji a gen. S w i e r c z e w s k i koniu". zawiodła i nie z a m i e r z o n e g o r y s u podobieństwa, zmieniał r a c ręki figury zdjęciem i tak np. u Stalina zamienia też, się w „Żołnierz", „Oficera na czy roli realiów, tematu, w dzie­ znanych p o p i e r s i u S t a l i n a czy dłuta w Kudły, w wizerunkach jego Lenina, Kożuchowskiego się p y t a n i e — w współczesnych i Kra­ j a k i m stop­ przywódców wynikiem ryzykować Kraju Rad i n s p i r a c j i . Zachęty bez­ w działacz i p r o p a g a n d y s t a otrzymanie oczach łecznego", a może były chwyceniem podobizny przeciętnego nawet b y te wynikały raczej nieco widza naiwnie z atmosfery może w na pewno od chcie­ dale­ „oficjalnego" zabawnej. R-eź- „zamówienia spo­ karykaturalnym pod­ tematyki, spotykanej fesjonalnych, rzeźbiarz Centkowskiego powstaje się udało Stalin" przez wet, aby najgorliwszy Lamęckiego, ( i l . 46) w s k a z u j e , jej pośredniej — j a k się z d a j e — n i e b y ł o , n i e sądzę n a ­ kiej Janasa, ostatnio rzeźby męckiego czy D u ż y ń s k i e g o — p o r . i l . 5 i 29). P r z y k ł a d Kudły, podjętego ( i l . 2 1 , 36). Oczywiście wyłania li Ruszkowskiego ciekawym i Bieruta niu t w a r z y . W i d a ć t o zresztą i dziś u K a m i ń s k i e g o , L a ­ zwłaszcza do postaci, charakterystycznych dać t o n p . w b a r d z o kompozycji z n a n y c h już d o b r z e sprawności, samej z l i c z n y c h i l u s t r a c j i czy r e p r o d u k c j i dzieł s z t u k i . W i ­ sarza, k o s y n i e r a — typem stosunek na wystawach p l a k a t a c h i prasie pro­ ilustrowanej. B y w a oczywiście, że r z e ź b i a r z w y c z u w a ( i n n a r z e c z czy słusznie) k o n i u n k t u r ę ; n a t y m t l e w ł a ś n i e powstać w r ę c z ki narodowej gigantyczna Juliana koncepcja Brzozowskiego, wielkiej w mogła szop­ której p r z e d ż ł o b k i e m l u b Gomułką i S p y c h a l s k i m by (zależnie 17 �o d t e g o , która w e r s j a u z y s k a szanse r e a l i z a c j i ) d e ­ f i l o w a ł o r s z a k przeszło 300 p o s t a c i , k r ó l ó w i w o d z ó w , h u s a r z y i ż o ł n i e r z y z różnych o k r e s ó w , t y p ó w l u d o ­ w y c h , cyklistów, sportowców, l u d z i różnych pro­ f e s j i . A l e p r z y k ł a d y t e g o r o d z a j u n i e stanowią w i ę k ­ szości. Tematyka nie, źródłem sa — Z „ b o h a t e r ó w " w y s t ę p u j e dziś n a d e r licz­ jej pra­ a nawet jest właśnie kronika książki p o c h o d z i Bemem książka pierwowzór ( i l . 20) L a m ę c k i e g o Centkowskiego. Ale ze szczerej p o t r z e b y m e d a l i o n u z gen. wypowiedzi, n a n i a o słuszności podjęcia których k o n k u r s czy chetną pobudkę, możliwości Do zachęta tylko tematycznej. leży prace typie „Żniwiarka i ekonom", w chłopa", kami sTcontrastowane traktorów orzących nasz kształtuje katalog polskich, z tematów t y m że ludowej granica czasowa sokiej i ważnie reprodukcji), zmonumentalizowanej figury sytuuje u l e , a t r y b u t t e g o chłopskiego wątpliwości, jak dzia­ umieszcza interesujący reportażem zapewne fotograficznym k a r n o idzie z papierosem wzór próby, j a k np. Lamęc­ portret prezydenta inspirowany i podobieństwo z Indonezji S u - kroniką filmową z pobytu w lub Polsce. S u - w r ę k u — n i e j e s t już n a świętych u c z y n i o n y , widać, że wym pokazaniem treści, pują najczęściej w przełamują A dziś s c h e m a t y bohaterowie i reportaż „reprezenta­ stają się z dzieł i sztuki drugi sztuki zetek profesjonalnej, wspólny społecznie „ważnej", ściennych, plakatów. tematyczne dawniej ne, z r o d z o n e prawdy inspiracja bolizujący ny zwycięską o na wiąże je kompo­ ni, drapieżnych książkę w rąk depcze postaci na książce ohyd­ ogromnego ( r o b o t n i k m a kielnię drugiej, obok w w gołąbek kapitalistycznej hy d r y dło­ pokoju, wyrzeźbio­ napięcia, g m a c h f a b r y k i i k o ł o zębate — i l . 44). J e s t w t y m w y o b r a ż e n i u i udolność pewna naiwność, dlatego ostrością o d n a j d u j e m y w też niej j a k b y k a r y k a ­ turę ó w c z e s n e j złej s z t u k i z j e j apoteozą, i prymitywną (a p r z e z nie­ zapewne to mało gloryfikacją skuteczną) krytyką i t d . Jest przeszłości. Z w i ą z k u t a k i c h p r a c i w — zapotrze­ n e j t e m a t y k i z koniunkturą n a nią w t a m t y m o k r e ­ wyczucie znanej z Zaliczam żądany dawniejszych. się w nurt prasy, ga­ tu zarówno temat, jak np. autentycz­ Granica trudna do u s t a l e n i a , o b o k b o w i e m prostu koniunkturalnych jest tu l i c z n y c h rzeźb p o prymitywnej dydaktyce, sie d o w o d z i Tracze, zabawka. Wys. Skirzyński, Rumunki, 22 cm. pow. Wyk. Sierpc. f a k t niewystępowania ogóle jej w omawia­ l a t a c h póź­ n i e j s z y c h , p o 1958 r . Bardziej tycznej bezpośrednie są s c e n k i o r ó w n i e treści, a l e u t r z y m a n e w plebejskiej — j a k n p . rzeźba konwencji A. dydak­ ludowej, Orłowskiej, przed­ stawiająca p a r o b k a usiłującego zdjąć d z i e d z i c o w i b u t z nogi, podczas g d y t e n m u pomaga, nogą t y ł e m odwróconego pchając działające e m o c j o n a l n i e ciecha Draka para Jest w ale niemal przy typowej osobiste n a w i d z a , j a k choćby wieśniacza tej kompozycji przy drugą parobka. Są też, j a k w s p o m n i a ł e m , r z e ź b y szczere, i II. 48. Wacław wystę­ spotkać j a k fotografią i d z i s i a j " , j a k też i p r a c e o ale zarówno z chęci p r z e k a z a n i a m ł o d e m u p o k o l e n i u czasach wymową, tego r o d z a j u klasę robotniczą kapitalizm, przedstawiony łba i ludźmi. te a wzorami n a tę t e m a t y k ę , chęć w ł ą c z e n i a kompozycje „Wieś grupą moment bowania Rzeźby polityczno-społeczna. poprzednią prze­ satyrycznego, zycji, gdzie w i e l k i , n a d m i e r n i e w y s o k i r o b o t n i k , s y m ­ z taką 2. Tematyka (znanego m o ż n a i w r z e ź b i e pełnej — j a k n p . w o w e j a na cokole portretu. wpływ czasu płaskorzeźbach, n e zostały słupy w y s o k i e g o cyjnego" rzeźbie jednoznaczną postaci, ubioru. że t o w ł a ś n i e się zwłaszcza p l a k a t u . W ł a ś n i e p l a k a t u — z j e g o s k r ó t o ­ film fotograficzny w rysunku artystę z a f r a p o w a ć musiała e g z o t y k a wykluczone, ogólno­ 1950—1955, p r a c e zdradzają tego Nie jest i latach przesuwa a n i e r a z sloganowością. T e m a t y pszczoły. K o n w e n c j ę l u d o w ą , hieratyzującą statyczną postać, karno, w o 1—2 l a t a , a s a m e tematycznego ostatnie obraz­ wznoszą­ okręgowych się malarstwa kiego ziemię, m u r a r z y wystaw odbywających ( i l . 50, 51), t y l e że p o b o k a c h n a d m i e r n i e w y ­ dopiero „Dziedzic lukrowanymi c y c h ściany i t p . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że j e s t t o j a k ­ Wawry przełamują szla­ pewnej by rzeźbiarz żadnej tylko i wskazanie postaci j e j z rzeźbą sakralną na n i c h w i e l k i e stanowiły impuls śmierci z l u d o w ą tradycją, co łacza, a, b y n i e b y ł o przeko­ wizerunek w y r a ź n i e podkreśla z e s t a w i e n i e — i rocznicę j e g o czy postać s w e g o b o h a t e r a z g o d n i e dwa drzewka z emocji tematu — dla powstania powstałych w y r a ź n i e z i n s p i r a c j i zaliczyć n a ­ bijący filmowa. d r J . Dzierżonia, w y k o n a n y w przez szkolna, l a k i e r n i c z y c h i p ł y t k i c h — są i t a k i e , k t ó r e p o w s t a ł y zaprzężona jakaś w e w n ę t r z n a hieratycznym do Woj­ sochy. ekspresja, ustawieniu postaci, d l a l u d o w e j rzeźby statyce. I n n e prace D r a k a potwierdzają t o w r a ż e n i e . Są o n e już n a g r a ­ nicy wyróżnia grupy, rodowód, którą przeżycie, wybitnie stanowiące źródło emocjonalny podjęcia te­ matu. 3. Tematyka takiej treści, w de które jego wszystkim wiele, i jest sceny artystą, wyobraźni. obrazy z a l e działają wypowiedzenia pozostawiły Znajdziemy wojny, obozów Motorem okupacyjna. potrzeba wstrząsnęły psychice, cywilnej, jest wojenna twórczości masakry zagłady. one n a w i d z a Prac ze tu ślad prze­ ludności tych nie szczególną �siłą, jest w nich spotęgowana ekspresja, n a r r a c j i , która s p r a w i a , że wstrząsają jak relacje toriach. dzieci z Oświęcimia" zwłaszcza o egzekucji czy munta i (il. Woźniaka , 1 9 przerażającym 14). znaczne cyklu Zyg­ Nieporadność stwarza niezbędną osłonę, izolującą od pato­ wzbogacenie do m o ż l i w i e t r a f n e j krema­ wcześniej i Bełżca w y k o n a n y c h przez Skrętowicza t y c h scenach już Szczepana znakomitym scen z O ś w i ę c i m i a w scenach Myślę t u o r e p r o d u k o w a n y m „Więźniu a o naiwność one n a m i t a k , W ujęciu widać niektórych wyraźnie religijna, która dosadna żadnego wzoru w sztuce dziej nie dostrzeżemy nika wyobraźni w inspiracji, bez b a b niż s a m o tak silnym stopniu (il. twórczej, która pozwoliła artyście znaleźć n o w ą , j a k ż e p r z e k o n y w a j ą c ą f o r m u ł ę d l a w y ­ rażenia p r z e p e ł n i a j ą c y c h kiej inwencji aby podjąć i g o treści. T r z e b a odwagi temat, i czy f o t o g r a f i i . N i g d z i e i n ­ czyn­ (a raczej d l a którego, było w i e l ­ nieświadomości), jeśli i s t n i e j e prece­ dawniej więcej frapuje charakterystyka pokazany jest cież j a k ż e l u d o w e j sposób b a r d z i e j sunków szek formie, istnieje wiele płaskorzeźb), i l u s t r a c y j n y , zbliżony amatorów Świder). ozy d z i e c i Jest 0 przedstawienie w powiedzieć, rażają tylko do (Paweł H u l k a , Franci­ wizerunkach troska było", jest własna, t a k „jak obserwacja. pierwsze przedstawiają, następnej, 4. Sceny najtrafniej oddałoby tę różnych środo­ to, może „mały w i ę c — t e m a t y k a z życia, w y n i k ł a różnych odgrywa t u i n s p i r a c j a dziełem tografią, i s t o t n a zaś s t a j e cy) postaci poprzez l u b podkreślenie typowych, co co realizm", z próby sztuki rolę względnie się umiejętność nawet takie fo­ charakte­ pra­ przerysowanie rzeźby a charak­ p r o f e s j i . Mniejszą r e k w i z y t ( n p . narzędzie a stawia zbliża obserwacji. ludzie określenie środowisk, na je cechuje terystyki rystyki wy­ to te prace właśnie życia, Grupę zawodów. — ilustrują. I t o j e opartej z codziennego i O ile m o ­ kompozycje treści w o j e n n o - o k u p a c y j n e , grupy wisk że w do r y ­ choć p r z e w a ż n i e s c h e m a t y c z n a żemy temat raczej takich sceny kompozycji podejmujących na granicy Ciekawe j e s t też rażano j e d y n i e zeświecczeniu, j a k emocje, poprzez mimo wesela, typy ludowe; są prządki, ogromny, typy najczęściej j a k : chłop jednak lub kobieta z spotyka masielnicą że nawet dą, czytający oczywiście że właśnie ambicje się doskonale nych prace w tej grupie prac (lub ze spotyka Są jako się ż y w e j " , troskę o n a - szczegół. A l e j e s t w i e l e t o zresztą mierne, najczęściej rzeczy „jak podpatrzonych, Widać tu w różne, p r z e w a ż n i e dosadnych interesujących, w charaktery­ n a przykładach zamieszczo­ artykule ilustracji. Obserwując kształtowanie podkreślić, że w się t e j t e m a t y k i t r z e b a porównaniu z okresem n y m , g d y występowała raczej w współczesne szopce, z a b a w c e — przedwojen­ sporadycznie prace które w jedna się w sposób b a r d z i e j średnictwa, choć wątpliwości, że torem formy niegdyś formie widoczne kondensowały t o dziś ujawniają bezpośredni, bez b o s k i e g o zdaje się n i e ulegać to Frasobliwy „Zafrasowanego katharsis w jest czy „ U k r z y ż o w a n i a " , realizują tematyką. Przykładem właśnie i n s p i r a ­ tyki ludzkich bólu i r o z p a c z y dramatów, przy­ symbolach „Piety" się dziś p o z a religijną są t u r z e ź b y niemal w po­ najmniejszej c h ł o p a " ( i l . 3) c z y i n ­ religijnych wińskiego, obsesyjne Jeśli zamy­ n y c h r z e ź b t e g o r o d z a j u . Treści, k t ó r e d a w n i e j nosiły wy­ ulegają jak smutek, postaci Frasobliwego, Wacława Czer­ podejmowaniu tema­ niedoli, smutku starości, ( n p . i l . 32). 5. Tematyka inspirowana folklorem, opowieścią, podaniami, legendami a więc i ludową bajdami. Pod­ nietą d l a podjęcia t e j t e m a t y k i w m a ł y m t y l k o s t o p ­ n i u jest obserwacja l u b w i d z i a n y gdzieś w z ó r , n i e w a ż n i e j s z a j e s t t u w y o b r a ź n i a , zdolność nia plastycznego odpowiednika znacz­ stworze­ d l a l i t e r a c k i c h treści. Głównym i n i e m a l j e d y n y m t e r e n e m , gdzie wystę­ gata w takie książkę ( l i k w i d a c j a a n a l f a b e t y z m u ) . pokazania turalistyczny styce. się t y l k o w pują r z e ź b y o t e j t e m a t y c e stępą), s i e w c a , d u d z i a r z , k o b i e t a niosąca w i a d r a z w o ­ to jako miasteczko­ opowieści i bezdrożach Pierwszym, j e s t z i e m i a łęczycka, b o ­ o B o r u c i e , diabłach w o d z ą c y c h zabłąkanych j a k się z d a j e , który po podróżników i t p . podjął przed kilku II. 49. Traktor, zabawka. Wys. 14 cm. Paweł Witek, Urzędów, pow. Kraśnik. Wyk. 1958. oracze 1 k o w a l e , żołnierze i r y b a c y — k a t a l o g tytułów jest nabożeństwa czy ślenie n a d niedolą ludzką i własną — bagnach zabawy, sytua­ wiejskich do t r a d y c y j n y c h przedstawień. gro­ Występują w t e j g r u p i e różne w i e j s k i e c h a t y , izby, spo­ obycza­ t e m a t r e l i g i j n y , dziś cech teski. jest czy w e g o życia ( i l . 34). d a w n i e j t a k i e treści e m o c j o n a l n e , (przeważnie czy ksiądz, z galerii b a r w n y c h figur wiejskiego tępionych O b o k w s p o m n i a n y c h rzeźb, o odrębnej — a p r z e ­ odrębną dowcip twarzy m i s t e r i u m spowiedzi 31). P o d o b n i e jest nawiązanie piekle. życia świadomości obejmowała dens i ź r ó d ł o — t o w w y o b r a ż e n i a c h m ę k i d u s z p o ­ w chłopskiego zaszedł w w i e d ź stają się jeszcze jedną scenką w i e j s k i e j cyjny niczyjej jaki od i n n e j s t r o n y , zewnętrznej. Nabożeństwo ca. bez dążenia sferę s p r a w ś w i ę t y c h , dziś chętnie p o d e j m o w a n a a rzeźbiarza powstały i w s i , a zwłaszcza l u d o w y c h t w ó r c ó w . T a k n p . t e m a ­ tyka jowości, rzeźby obserwacji motywów proces, su i e k s h i b i c j o n i z m u , r e l a c j a jest czysta i wstrząsają­ Te tematów c h a r a k t e r y s t y k i ( p o r . i l . 35). lub tylko wykazują �l a t y t e m a t całej t e j d e m o n o l o g i i ludowej był Kamiński. samouk o Człowiek oświecony, umiłowaniu h i s t o r i i i dziejów swego r e g i o n u , n o w i ł zapoznać l u d z i z b o g a t y m mi, zarówno ze przeróżnymi Pod f o l k l o r e m swej wpływem zie­ starał legendami sukcesu nież i n n i r z e ź b i a r z e Grimma) o Borucie Kamińskiego zaczynają itp. tematykę re- podejmować rów­ łęczyccy. i bajkową podejmuje również (spod w znaku rzeźbach g l i n i e K l a r a P r i l l o w a z Pałuk, n i e s t e t y a m b i c j e łeczne i d y d a k t y c z n e n i e idą t u w p a r z e i wrażliwością bestiariusze rzeźbie XVI- i współczesnej przeszłość, b l i s k i nadajemy, stanowiąc najdalej t e m u pojęciu wysunięty świątkarza, myśląc o i z o l a c j o n i z m i e kulturowej W XVII-wieczne, punkt w spo­ z uzdolnie­ artystyczną. scenki i bliźnich, rodzaj sta­ pta­ ki. produkcji zabawkarskiej Obok seryjnej odrębny ich produkcji w różnych postaci wiejskiego w lekie od w i z e r u n k u ornitologicznego w twórczości czy np. Adama Andrzeja i J a k już zabawnej Liska. Krańcowym mówi­ karykaturze masywne i wielkie ptaszyska Kudły, ścian Rzeźbiarskie walory posiadały dawniejsze śmieszne wi dziad, m u z y k a n t i t d . Przestano je przed ostatnią jednak figurki są ruchome wykonują, i śmieszna w ó w c z a s stoją stępnej, którą 7. Zabawki. jest czynność Wśród licznej jeden o produkcji t y p , jeden charakterze niekiedy z zabawkarskiej, schemat by — np. figurki równą Wincentego — jak np. i s t n i e j e też z a ­ indywidualnym, niemal opracowywa­ starannością co rzeź­ J a s k r a . Są t o p r z e r ó ż ­ n e śmieszne p o s t a c i e , l a l k i , f i g u r k i , n o i z w i e r z ę t a konie, i krowy, koguty, r y b y , postacie kury, pawie, świnki, — ptaki ludzkie na koniach. Indywidualizacja tych zabawek jest o tyle zro­ zumiała, że r o b i o n o j e d l a w n u k ó w , d z i e c i , n a użytek najbliższych, kładem a n i e n a sprzedaż. zabawki wynikłej Krańcowym jedynie z przy­ własnego mysłu i f a n t a z j i są p r z y p o m i n a j ą c e murzyńskie my Józefa — obsesyjne, Odrębny przez chłopców pograniczu falliczne rodzaj figurki stanowią pasących obserwacji zabawki bydło. Minora 2 0 . wykonywane Stoją otaczającego po­ tote­ one już świata i na jako t a k i e mogłyby być włączone do g r u p y tematów z ż y ­ cia wiejskiego. J e d n y m z często w y s t ę p u j ą c y c h w zabawce przeznaczonej dla tematów dzieci, zarówno jak i tej p r z e z d z i e c i i m ł o d z i e ż . w y k o n a n e j — są f i g u r k i rząt, r z e z a n e p r z e w a ż n i e w drzewie, t y c h b y m do rzeźby raczej wszelkiego i rzadziej lepione desce Do prawdę gorię, na sprężyn­ wojak, wyrabiać jeszcze pojawiły figurki się wy­ znowu (w CPLiA). Ostatnią ich wiele, grupę stanowią zabawki ruchome. Jest są r o z m a i t e , choć dziś n i e t a k już a t r a k ­ cyjne j a k d a w n i e j . G d y wertowałem materiały czące życia różnych rzeźbiarzy, uderzyło doty­ mnie, jak często łączą o n i w s o b i e jednocześnie d w a z a m i ł o w a ­ nia — do p l a s t y k i i do m a j s t e r k o w a n i a , a n a w e t do k o n s t r u k c j i t e c h n i c z n y c h . N i e chcę p o w o ł y w a ć się t u t y l k o n a z n a n y przykład J a n a Wnęka, któremu pisuje się z b u d o w a n i e przy­ skrzydeł — m a c h i n y d o l a t a ­ n i a , i k t ó r y zginął j a k I k a r , s t r z a s k a w s z y się w p i e r w ­ szym locie o ziemię; w i e l u d a w n y c h rzeźbiarzy m a j ­ strowało poruszane siłą w i a t r u i t d . Dziś m ł o d z i e ż m a tysiące m o ż l i w o ś c i młyny wodne, elektrownie wy­ życia tęsknot t e c h n i c z n y c h , a l e m i m o jeszcze n o w e to spotyka pokręcenie korbką uruchamia kilka figurek, a suwanie powoduje czy deseczek miarowy t r a c z y ( i l . 48). W s p o m n i a n y zowski n a l e ż y ze swą ruchomą przykładów łączenia techniczną swego mniej się z a b a w k i — r u c h o m e k o n s t r u k c j e , gdzie pracy niż w tego t y p u ruch prze­ kowali już u p r z e d n i o Brzo­ szopką n a r o d o w ą uzdolnień przedsięwzięcia (w wkłada do stronę on nie wyrzeźbienie samych f i g u r ) . 8. Godła Bywa, i symbole. że orzeł z a w i e s z o n y s t a j e n a d w e j ś c i e m d o b u d y n k u , l u b że d o dachowej przymocowany jest pajac zo­ sterczyny obracający przy wietrze t y p u zwierzaki t a k swojskie domowe, j a k zawieszony j e s t i orzeł i f i g u r a jeźdźca n a k o n i u prehistoryczne wieloprofilowo zwierząt Piłata obecnie dawnych się kominiarz, silniejszym należą (Józefa do Piłata), interesującej t u nas g r u p y . cze wojną, wzór kiwające żydów, n i e zaliczał, n a t o m i a s t egzotyczne, a n a w e t opracowane na postacie — zwie­ z g l i n y . Większość i c h j e s t w y c i ę t a w płaskiej i konane sklepach ż y w i e c k i e k o n i k i czy k o n i e z w o z e m , na jaką one n a g r a n i c y g r u p y n a ­ stanowią: powtarzającej bawka Czasem figurki „ e m a u s o w e " , w y r a b i a n e w czasie z i m y p r z e z k r a k o w ­ m u r a r z y , zwłaszcza chuligan. ptakistworzo­ ne, a l e , j a k m o n u m e n t a l n e r z e ź b y , p o t o , a b y istnieć. kach pijak, zupeł­ n i e już r z e ź b i a r s k i e g o t r a k t o w a n i a t e m a t y k i są c i ę ż ­ skich kułak, m u z y k a n t a , dziada, Stefańskich przykładem pa­ — — temat atlasu. Widać t o Kazimierza s t u c h a , Ż y d a - k a r c z m a r z a . P o w o j n i e p o j a w i l i się n o ­ bohaterowie życia ośrod­ k a c h k r a j u , s p o t y k a się t w ó r c ó w , traktujących kie, karykatury. pokazanie wsi, o jej nowią m i s t e r n i e n i e r a z w y k o n a n e , r ó ż n o b a r w n e liśmy, podnietą b y ł a d l a t e j t e m a t y k i chęć r o z w e s e ­ lenia mu separacji. rzeźby, n i e do l a t a n i a i n i e do ozdoby 6. Żartobliwe w jaki dawnej mówiąc nieczęsto wskazująca ł o p a t y - r ę c e , l u b że n a d g a n k i e m każdemu, kto do i stworów i figurki się dziwnych „Sfinksa" te bowiem zaliczamy ( i l . 25 i stanowią już odrębną dziś jesz­ 26), choć zdarza, kate­ aby wsi zajedzie, m i e s z k a rzeźbiarz (np. d o m Brzozowskiego w i e ) . C z a s e m orzeł p a ń s t w o w y „Syrenę" w p o rzeźbiarsku. I c h p t a k i są z i n d y w i d u a l i z o w a n e , d a ­ Tematykę folklorystyczną niami ne swych kolorowanych figurkach, j a k diabłami, gionalno-folklorystyczną raczej posta­ s t r o j a m i r e g i o n a l n y m i , które się o d t w a r z a ć w i Ignacy wielkim t y . N p . występuje Golisa . 2 1 We jako Sromo- kredensu tych wypadkach c z y n i e n i a z rzeźbą t r a k t o w a n ą n i e t y l e ale — tu zdobić m o ż e i s p r z ę ­ on n a zwieńczeniu wszystkich w że godło, s y m b o l . N i e t r u d n o Jana mamy do dekoracyjnie, dopatrzeć się w w i e j s k i t w ó r c a t a k d a l e c e t r a n s p o n o w a ł t e m a t , gdzieś t y m a n a l o g i i d o g o d e ł p a ń s t w o w y c h w różnych u r z ę ­ zapewne dawno dach, już t e m u w i d z i a n y czy m o ż e t y l k o ze słyszenia. S t w o r y P i ł a t a p r z y p o m i n a j ą 20 znany daw­ salach widowiskowych itd., a nawet do szyl­ d ó w , oznaczających różne c e c h y rzemieślnicze w m i a - �stach i miasteczkach. Z czasem sierp i młot, nowej s t y k i postaci np. rosyjskiego awansowały ten też do godła z a w s z e zresztą że t e r a z miał symbolem się charaktery­ żołnierza. O s t a t n i e l a t a symbolu — symboliczne nastąpiło w y r a ź n e znaczeniowej tematyki spotyka d l a wyraźniejszej gołębia. Ptak znaczenie, tyle przesunięcie w warstwie i z r e p r e z e n t a n t a D u c h a B o ż e g o stał się Pokoju. * W omówieniu t y m nie wydzielam ponieważ można w tykę, mieszczącą płaskorzeźby, n i e j znaleźć b a r d z o się w różną tema­ r a m a c h g r u p 1—6, z t y m że najczęściej s p o t y k a się g r u p y 3 i 4. P ł a s k o r z e ź b a skła­ nia k u rozwiązaniom drzewie r y s u n k u . Stąd r z a d k o w y s t ę p u j e w n i e j postać właściwie we wnętrzu człowieka izby czy w ma­ ryzowanego (jak n p . u Kożuchowskiego, stsze są p r z e d s t a w i e n i a tuacji rodzaj bliższym i na stanowi kompozycyjnym larstwu w w jed­ i l . 36), c z ę ­ określonej pejzażu sy­ ( i l . 37) l u b g r u p y r ó ż n y c h p o s t a c i , s c e n y w t a r t a k u , lesie, n a p o ­ lowaniu, zebraniu i t p . K R Ó T K A C H A R A K T E R Y S T Y K A RZEŹB Jeśli nych rzeźba działów ogólnych należała do twórczości, ramach ludowego najbardziej utrzymując stylu, indywidual­ się tylko t o rzeźba w współ­ czesna j e s t p r z y k ł a d e m t a k d a l e c e posuniętego z i n d y ­ widualizowania, czy i że czasem na ile wolno trzeba twórczość się zastanawiać, niektórych zaliczać jeszcze d o k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . typów rozwiązań z różnorodności dyspozycji formalnych postaw twórczych, wynika psychicznych, stopnia artystów Rozpiętość tu bowiem uwarunkowań, wykształcenia, świa­ 50 domości społecznej, k u l t u r o w e j e t c . Tak więc m ó w i ą c o l u d o w e j rzeźbie jednocześnie jak: J ó z e f najbardziej mówimy Piłat współczesnej o t a k różnych — świątkarz l u d o w y w t r a d y c y j n y m , wręcz twórcach, wydaniu p r y m i t y w n y ( i l . 25, 26), żyjący w dużej współczesnej Józef izolacji, poza kręgiem wpływów kultury. Janas — ( i l . 10) p r z e z którego chałupę p r z e w i n ą ł się k o r o w ó d w y b i t n y c h gości z k r a j u i z a ­ granicy, naukowców, pisarzy, m a l a r z y , świątkarz p i ­ szący c i e k a w e wiersze, oglądający książki, czytający o d czasu do czasu g a z e t y . II. 50. Matka Boska (?). Wys. 45 cm. Wyk. przed 1935. Ję­ drzej Wawro, Gorzeń Górny, pow. Wadowice. II. 51. Ks. dr Jan Dzierżoń. Wys. 37 cm. Wyk. 1956. Jan Centkowski. Mieczysław K r a j e w s k i R u s z k o w s k i — rzeźbiarze czy W i n c e n t y sierpeccy, świadomie kontynuujący krąg t e m a t y c z n y t r a d y c y j n e j s z t u k i , a l e warsztatowo skiego bardzo sprawni (autoportret Ruszkow­ o d u ż y m p o d o b i e ń s t w i e — i l . 46). Ignacy Kamiński, poseł n a S e j m , a u t o d y d a k t a , ongiś działacz podobno chłopski, społecznik, rozmi­ łowany w h i s t o r i i r e g i o n u , w e t n o g r a f i i . Zaczął rzeź­ bić mając związki 74 lata i twórczości bezpośrednie nu, dawno z jego rzeźbiarską nie cechują tradycją regio­ już zamarłą, ale b l i s k o 1000 j e g o figurek ( p o r . i l . 27) p o d w z g l ę d e m s t y l o w y m b l i s k i e j e s t s z t u ­ ce ludowej, tego na słowa wsi wiejskiego J u l i a n cza, sam Kamiński znaczeniu pułap jest chłopem, możliwości zresztą tyle w pełnym reprezentuje rozwojowych dawnego gospodarza. B r z o z o w s k i również należy do — ludzi gospodarz spod oświeconych, nych; inteligentny, nie pozbawiony 51 że Łowi­ oczyta­ sprytu i ambicji. Dzieło j e g o życia — w i e l k a s z o p k a , w y m a g a ł a lektu- �ry, znajomości dziejów, postaci królów, wojska, l u ­ d u . J e s t t o t w ó r c z o ś ć stojąca n a g r a n i c y poprawnej, pogranicze Świder, s t o l a r z z R z e s z o w a , t o też amatorsko-ludowe, podobnie jak twór­ zentuje Czerwiński, twórczość przejawia płynący wy się t a s a m a życiu której wsi, w (obóz i dził w inspiracje giela czy J a n a Klimat z czości 53), we jedyne obecnej wyraźniej swe odpusto­ Lamęcki i horyzont jego fazie stanowi ciekawej, robotnika, rzeźby w różniące niż sad cechuje warsztatowych, a do geometryzacji wagi do stosunek do f o r m prostych, s t a t y k i układu i podporządkowania stosowa­ wypadków barwy. kilka rzeź­ mało już prace architektonice, tendencja W większości wyliczonych którego t u cech skłonni przynajmniej występuje jesteśmy w twórczości zaliczać wzorów, większa większa r o l a o b s e r w a c j i różnorodność wpływów, n a t u r y , rozluźnienie cy), w preferencja nowych tematów, większa twórczości choć w y r a s t a sztuki z klimatu odpustowej, jak i ludowego, tradycji zarówno rzeźby w ze glinie Leon Kudła ludowej urocze rzeźby i jest ( i l . 4), z w i ą z a n y b . s i l n i e z w drzewie. rzeźby z drzewa, drutu naiwno-ludowego bibułki T u też tradycją zaliczyć można a czasem i b l a c h y , t e k t u r y , wykonane przez k o w s k i e g o (por. okładka), jak zabawki. odpustowe też F e l i k s a kolorowe, Czaj­ świąteczne jest rzeźba w Grabskiego, rafinowana, sztuki jest wapieniu i drewnie Bolesława r o b o t n i k a z Leśmierza ( i l . 28). W y ­ korzystająca rzeźba 42), kontynuująca we, przenoszące wań nowej torska w twórczy zdobyczy je w świat nowoczesnej M i e r n i k a sposób ( i l . 3, tradycje współczesnych ludo­ poszuki­ ekspresji, nowego wyrazu. Bardziej jest sztuka c h y b a wykraczająca jętej l u d o w e j A ze Ryszarda więc M a m e r t a Piórko poza granice ama­ (19), już szeroko n a w e t po­ twórczości. jakże duże do się perfekcji układów w formie, w moty­ dynamicznych, Można sądzić, że z b i e g i e m przechodzić coraz I będzie dalszą w i ę k s z e g o uniezależnienia czy też definicji. chyba przekraczała Raczej będzie dostosowywać W końcu definicje ż e j części w s i z a w a n s e m świadomości d u ­ k u l t u r o w y m (obudowa g a r a w kształcie p r z y c i s k u - p o m n i k a , w k t ó r y m sce k r ó l a czy r y c e r z a zastąpił żołnierz ze­ miej­ radziecki — spo­ wartości walor artystyczny, tej s z t u k i jest to co i powinien wnosi nowego nonarodową. litykę Trzeba opieki, więc pomocy i stworzyć zakupów tyle wyrazem rzeźbiarza już upodobań środowiska, co osobistą powiedzią a r t y s t y i t o właśnie oddala 22 jest n o w y c h , t a k aby nie wyłączać f o r m poza barierę dawnej tradycji, ją o d f o r m u ł y zbiorów po­ prac wykraczających form, dla których r o z w o j u istnieją dziś l i c z n e n o w e i m p u l s y t a k w c i u , j a k i w sztuce. Już d z i s i a j b o w i e m zainteresowań swoim ścią los rodzaju, niemal zakupie który taką, dycyjnym 22 decydujących do jest w jak zbiorów. rzeźbie Nikifor w o ży­ oba­ pomocy, Dowodzi artysty tego jedynego w indywidualno­ malarstwie, ale się d o t w ó r c ó w l u d o w y c h w tra­ r o z u m i e n i u tego słowa i dlatego nie może d o życia i p r a ­ . P o t r z e b y rzeźbiarskiej w y p o w i e d z i ba istnieje p r a c e znajdą się p o z a k r ę g i e m czynników którego nie zalicza nie wy­ jej czym prawidłową do cy twórczość być i w z b o g a c a naszą k u l t u r ę już n i e t y l k o l u d o w ą a o g ó l ­ wymi częściej trzeba kry­ o n uzyskać w a r u n k ó w o d p o w i e d n i c h Coraz innych więc od roli i l . 23) i różnych p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h łącznie z n o ­ p o s z u k i w a n i a m i ( i l . 19, 42). pokrywała t a k i c h czy niezależnie St. Zagajewskiego, się w do zasad. łecznej c z y i n n y c h m o t y w ó w , j e d y n y m t r w a ł y m terium bowiem ludowa do s z t u k i , a n i e o d ­ smutny jeszcze k o j a r z y rzeźba prowadzącą przekraczała, tradycji wciąż nie Skrę- od wspólnych bariery czy która figury, dawniej n i e t o p o w i n n o nas m a r t w i ć , c z y b ę d z i e się stypendium ( i l . 12, 17) i s z t u k i mieszczańskiej, czasu ewolucję, w a c h twórczości, a n a w e t i n s p i r a c j a c h ! B o t o i w p ł y w wiejskiej podobień­ wykończeniu t o w i c z a , czy K a r p i ń s k i e g o — i l . 37). w a , że b a r d z o c i e k a w e różnice w występujących ( n p . w niektórych k o m p o z y c j a c h wrotnie. P r y m i t y w n a i n i e m a l t a k prosta j a k sztuka dziec­ ka dążenie pojawienie ( p o r . i l . 54). Rzeźbiarzem pogranicza swoboda interpretacji tematyki tradycyjnej, troska o i n d y ­ pograniczu wej, więzów a r t y s t a — o d b i o r c a (a w i ę c w z r o s t niezależności t w ó r ­ w i d u a l i z a c j ę p o s t a c i (aż p o e f e k t w i e r n e g o jarmarczno-ludo- ka­ Jednocześnie n o w ą r z e ź b ę c e c h u j e : r o z s z e r z e n i e r e ­ pertuaru stwa), stoi na do „ludowej". szkiełek „naiwnej" i równo­ elementów nia ( i l . 52, jego do z a ­ dla m a ­ swe w y k o n u j e w glinie, zdobi b u k i e t a m i z paciorków, Sztuka wspólne. szacunek zamiłowanie brył, do kompozycji, dekoracyjnych podobny zwłaszcza guziczków, cekinów. że rzeźbie zwie­ jeden drewnianej, zachodzących elementy nawy­ operowa­ twór­ powołanie. Zagajewskiego i powiedzieć, do też w więc „na­ różno­ j e s t też sposób osobistej widzącego uwarunkowań Można przemian występują większą n i a bryłą zwartą. P o d o b n y jest n a Z a g a j e w s k i e g o i wszel­ języ­ i w warstwie jarmarcznej dawnej twórczych, jeszcze r z e ź b i a r z y tegorii z tradycją mimo psycho-kulturowe Cóż w i ę c pozostało w s p ó l n e ? W y d a j e się, że w c i ą ż Milczanowskiego. Stanisława wiąże kręgu współczesnym pamiętników, niezwykle wyrażającej postawy wykazujących k u l t u r o w y c h etc. artysty, warszawskiego bie postaw w amatorów teriału, p r z e w a ż a j ą c e tkwią świata rodność szerszy, niż n p . Piłata, M i c h a ł a G r y - sztuki elementów posta­ do tego sztuki jarmarcznej, obyczajowej znacznie uzu­ życia. klimacie — wspólne i którym ten sam impuls ( i l . 20, 43) n a l e ż y życiu k a w a ł pewno repre­ jeniecki), z w e j . Piszący, a u t o r b . c i e k a w y c h kowej, Świnic, ( i l . 32). R z e ź b y obsesyjność, przeżyć wobec Lamęcki sztuki, ze komentarzem literackim, w z ciężkich psychicznej Jan szewc dramatyczną pełnia o b s z e r n y m — iwnych" ków czość m u r a r z a J . J a n i k a ( i l . 18). Wacław rzeźby l u d o w e j różnic społeczności w i e j s k i e j , zbliża zaś do t w ó r c z o ś c i a m a t o r s k i e j s z t u k i ( i l . 24). F r a n c i s z e k dawnej kich zanikną. Istnieje też specyfika p r o l e t a r i a t u i t o m i m o niwelującej nieprędko chy­ wsi, prowincji, roli tzw. kultury �II. 52. Kogut. Stanisław masowej, Wys. 67 cm. Wyk. Zagajewski. wolno więc sądzić, 1963. Stanisław że długo w i j a ć się będzie rzeźba w y r o s ł a w rowym. Chodzi autentycznego miętając, jeszcze t y m kręgu t y l k o o t o , a b y zapewnić życia że w i ę z y i widzieć Zagajewski, proces roz­ kultu­ jej szanse przemian, pa­ t r a d y c j i są w a ż n e , ale że więzy j a k t o w i ę z y — m o g ą łączyć, a m o g ą też k r ę p o w a ć . R z e ź b a n a l e ż y d o s z t u k , które r o z w i j a j ą z rozwojem życia, świadomością się człowieka, wraz powsta­ w a n i e m n o w y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h . I rzeczą naszą j e s t r o z w ó j t e n s t a r a n n i e śledzić, z j a w i s k a ne i nowe choćby szyld naiwną dostrzegać, trzeba „sztuki było ludowej" czy n a w e t a w nawet na rozwoju zmienić w twórczość ich autentycz­ pomagać, jakiejś chwili spontaniczną, amatorską. PRZYPISY O „dywanach" i n f o r m u j e art. Fr. K o t u l i , „Dy­ wany" — współczesne m a l a r s t w o l u d o w e w s i rze­ szowskich, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 3/4. Rzeźbiarzy żyjących i działających zanotowano w kartotekach Sekcji Badania Sztuki Ludowej Insty­ t u t u S z t u k i P A N około 200 ( w t y m r z e ź b i ą c y c h w w ę g l u — 4, w g l i n i e — 16, w k a m i e n i u — 4). D a n e te są niepełne, p o z w a l a j ą j e d n a k przypuszczać, że rzeczywista liczba żyjących rzeźbiarzy w y n o s i co n a j m n i e j 250. Z a g a d n i e n i e t o n a ś w i e t l a w b a r d z o interesujący sposób S t . C z a r n o w s k i w s z k i c u Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, zamieszczonym w tomie „ K u l t u r a " ( w y d . o s t a t n i o w t . 1 Dzieł, W a r s z a w a 1956, s. 88—107). P o r . A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1962, n r 4 o r a z J . G r a b o w s k i „Szkoła Krośnieńska" w rzeźbie ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 3. 1 2 3 Warszawa. II. 53. Sowa. Wys. 41 cm. A . Kunczyńska, Rzeźby Jana „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 1. 4 Wyk. 1963. Centkowskiego, N a związki t a k i e w s k a z u j e w rzeźbie m . i n . F r . M ą c z y ń s k i zestawiając ś w i ą t k i podhalańskie ze sztuką katalońską ( „ A r k a d y " , 1936, n r 1) o r a z J . G r a ­ b o w s k i w a r t . Sztuka ludowa — sztuką ludów, „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 6 — 8 . 5 6 kiego 1956, T . S e w e r y n , Żywot Jędrzeja Wawry, n r 3. i dzieło powsinogi „Polska S z t u k a beskidz­ Ludowa", T . S e w e r y n , Sztuka ludowa w Polsce, malar­ stwo — rzeźba — grafika. (Katalog wystawy w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w K r a k o w i e ) , Kraków 1948, s. 14—19 a także w y p o w i e d z i Z . Pronaszko, E. E i b i s c h a , J . F e d k o w i c z a , Cz. R z e p i ń s k i e g o i K . P o chwalskiego w n u m e r z e „Polskiej S z t u k i L u d o w e j , p o ś w i ę c o n y m k r a k o w s k i e j w y s t a w i e (1948, n r 6—8). 7 T a k n p . w 1948 r . n a w y s t a w i e p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j , w y s ł a n e j d o M o s k w y , dział r z e ź b y l i c z y ł 20 p o z y c j i , w t y m t y l k o jedną o t e m a t y c e r e l i g i j n e j (prace Szcz. W o ź n i a k a , W. Draka, St. K a l e m b y , L . K u d ł y , M . Gąsiora i J . J a n a s a ) . D a n e w g k a t a l o g u Wystawka polskogo narodnogo iskusstwa i chudożestwiennych remieseł, M o s k w a 1948. W 1949 r . z o r g a n i z o w a n a została w s a l a c h P o l i ­ techniki Warszawskiej Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego, n a którą, j a k p o d a j e k a t a l o g , z ł o ż y ł o się 548 e k s p o n a t ó w p o w s t a ł y c h już p o w o j n i e , w t y m 27 r z e ź b w d r z e w i e . T e m a t y k ę n o w ą r e p r e z e n t o w a ł o 20 p r a c Szcz. W o ź n i a k a , W . D r a k a , S t . K a l e m b y , K . A j s a , P. L e s z c z y ń s k i e g o o r a z L . K u d ł y . W 1953 r . Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p s k i e j z o r g a ­ nizował k o n k u r s i wystawę w W a r s z a w i e p o d t y t u ­ ł e m : Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twór­ czości plastycznej chłopów, co w y r a ź n i e określiło t e m a t y k ę większości nadesłanych r z e ź b . Por. art. K. Pietkiewicza, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, „Polska S z t u ­ k a L u d o w a " , 1959, n r 4. 8 9 23 �Wśród eksponatów (cyt. w g k a t a l o g u Ogólno­ polska wystawa sztuki ludowej 10-lecia, Warszawa 1955 znalazły się 34 r z e ź b y , w t y m o b o k r e p r e z e n t u ­ jących tematykę nową — 7 w y b i t n y c h przykładów d a w n e j rzeźby s a k r a l n e j . A u t o r a m i p r a c współczes­ nych byli: L . Kudła, M . Gąsior, Szcz. W o ź n i a k , H . Ś w i d r o w s k i , K . A j s , K . E n g l e r t , R. K u ź n i a r , S t . K a l e m b a , J . H u l k a , W . D r a k , J . Janas i J . C e n t kowski. R z e ź b y l u d o w e w y c e n i a n e są p r z e w a ż n i e w g r a ­ n i c a c h 350 — 700 zł. n i e k i e d y i w y ż e j . ( n p . w i e l o f i g u r a l n e sceny z Oświęcimia Z. Skrętowicza sprze­ d a n o p o 2.500 z ł ) . Oprócz C P L i A m e c e n a t s p r a w u j ą również m u z e a etnograficzne, poprzez z a k u p y a także organizacyjne f o r m y pomocy, w y s t a w y , opiekę n a d t w ó r c a m i i t p . N a szczególną u w a g ę zasługuje t u d z i a ­ łalność M u z e u m w Ł ę c z y c y , k t ó r e dzięki z a i n t e r e s o ­ w a n i u k i e r o w n i k a — m g r J . G r o d z k i e j , odegrało p o ­ w a ż n ą r o l ę w p o w s t a n i u g r u p y r z e ź b i a r z y łęczyckich ( I . Kamiński, W . Czerwiński, B . i J . Grabscy, M . Jóźw i a k , W . R y s i o . ) Dużą a k t y w n o ś ć p r z e j a w i a r ó w n i e ż M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u , M u z . Górnośląskie w B y t o m i u , M u z . A r c h . E t n . w Ł o d z i , oddział M u z . Narodowego w Łowiczu, M u z . w Olsztynie. Mecenat n a d l u d o w ą r z e ź b ą s p r a w u j e też S t o w . Twórców L u d o w y c h , zorganizowane przez „PAX", działając oczywiście głównie w k i e r u n k u z a c h o w a n i a s a k r a l ­ n e g o c h a r a k t e r u t e j twórczości. F o r m ą w s p ó ł c z e s n e g o m e c e n a t u są też z a k u p y dzieł w y b i t n y c h p r z e z „ D e s ę " (L. Kudły), a także zainteresowanie plastyków i m i ­ ł o ś n i k ó w s z t u k i , k t ó r z y stanowią w c a l e p o k a ź n y p r o ­ c e n t bezpośrednich n a b y w c ó w dzieł w y b i t n i e j s z y c h rzeźbiarzy ( j a k J . Janasa, L . Kudły, J . Lamęckiego, T. Kożuchowskiego i in.). 10 1 1 C h o d z i t u zarówno o k o n k u r s y , j a k i politykę s k u p u . D l a jasności o b r a z u d o d a j m y , że o b o k k o n ­ kursów, t a k i c h j a k n a o z d o b y c h o i n k o w e w 1959 r., 1 2 czy s z o p k i w 1959 r . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a r ó w n i e ż w 1963 r . k o n k u r s i naradę r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , połą­ czoną z w e w n ę t r z n ą w y s t a w k ą nadesłanych rzeźb, wśród których zdecydowaną większość stanowiły prace o t e m a t y c e współczesnej, w y s o k o o c e n i o n e przez j u r y i z a p r o s z o n y c h gości. W i e l e z t y c h p r a c r e p r o ­ d u k u j e m y w n i n i e j s z y m a r t y k u l e ( i l . 5, 6, 11—14, 20, 22, 28, 29, 3 1 , 32, 34, 36, 4 1 , 43, 46, 52, 53). Reprodukowane w art.: A. Jackowski, Wysta­ wa sztuki ludowej województwa łódzkiego, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 4, s. 244 o r a z A . J a c h e r Tyszkowa, Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 1, s. 22. 13 P i s z e o t y m w b a r d z o interesujący sposób T . S e w e r y n w książce: Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 67. T . S e w e r y n , Zywpt i dzieło..., w y d . c y t . A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. W s z y s t k i e i n f o r m a c j e o J a n a s i e pochodzą z a r t . : A . K o w a l s k a - L e w i o k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1954, n r 3. A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. R e p r o d . : „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1961, n r 1, s. 60. P. C h r z a n o w s k a , Zabawki Józefa Minora, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2. 1 4 15 1 6 1 7 18 19 2 0 21 e. F r y ś , Jan Golis, łowicki stolarz „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 3. i rzeźbiarz, T r z e b a oddać s p r a w i e d l i w o ś ć w ł a d z o m C P L i A o r a z Spółdzielni „ P r z y j a ź ń " w e W ł o c ł a w k u , k t ó r z y o d r o k u już pomagają i l e m o g ą artyście, n i e s t e t y z a ­ k r e s t e j p o m o c y n i e m o ż e być a n i d o s t a t e c z n y , a n i długotrwały. Obecnie Z a g a j e w s k i p r a c u j e w „Spół­ dzielni K u r p i o w s k i e g o Przemysłu L u d o w e g o " w Puł­ tusku. 2 2 Materiał: wszystkie rzeźby wykonane w drewnie, z wyjątkiem: il. 28 — wapień; 49 i 54 — glina palona, polewana, glazurowana; 53 — glina palona. Obiekty w zbiorach: Muz. Nar. Poznań — 1, 37; Muz. Kult. Lud. Warszawa — 4, 6, 23, 30, 36, 49, 51; Muz. Łęczyca — 11, 27; CPLiA Wzorcownia Warszawa — 14, 34, 52—53; Muz. Arch. Etn. Łódź — 15—16; Muz. Świętokrzyskie Kielce •—• 12, 25, 26; Muz. W ł o c ł a w e k — 40; Muz. Sanok — 17. Fot.: CAF — 1; Stefan Deptuszewski — 38, 40, 44, 45, 47, 48; Eustachy 10, 50; Lech Mróz — 12, 17, 18, 30; Jan Swiderski — 2—8, U, 13—16, Andrzej Woźniak — 9. 11. 54. Walczące koguty. Wys. 12,5 cm. Wyk. 1960. Stefan Kossakowski 19—29, 31—37, Głowiak, Medynia — 43; Jan Kurkiewicz — 39, 41, 42, 46, 49, 51—54; Głogowska, pow. Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34e87d1e734e674b5eb75f511e3c8f0f.pdf f2fd05db2fc0ed9bc47670bfd0034aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4450 Title A name given to the resource Współczesna sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Kosynier, karczmarz i zawiadow­ ca, drzewo polichr., wys. 27, 25, 26 cm. Wyk. Ignacy Kamiński. Oraczew, pow. Łęczyca. Aleksander W S Jackowski P Ó Ł C Z E S N A S Z T U K A L U D O W A Uwagi po wystawie łódzkiej Rok „dwudziestolecia" sprzyjał obrachunkom, a zwłaszcza podsumowaniom dorobku minionych lat. M i e l i ś m y wiec k i l k a bardzo starannie przygotowanych w y s t a w powojennej sztuki ludowej, z k t ó r y c h na szcze­ g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą t r z y : K u r p i ó w (z Puszczy Zielo­ nej i B i a ł e j ) , czterech w o j e w ó d z t w (rzeszowskie, l u ­ belskie, kieleckie, b i a ł o s t o c k i e ) oraz poprzedzona k o n ­ kursem i pokazami p o w i a t o w y m i — w y s t a w a t w ó r c z o ś ­ ci ludowej w w o j . ł ó d z k i m . Ta ostatnia ze szczególną o s t r o ś c i ą u w y d a t n i ł a charakter p r o c e s ó w z a c h o d z ą c y c h obecnie na w s i w twórczości ludowej. Dlatego też na jej p r z y k ł a d z i e chciałbym zarysować problematykę w s p ó ł c z e s n e j twórczości ludowej i z w e r y f i k o w a ć pewne s ą d y Obiegowe, nie zawsze oparte o r z e c z y w i s t o ś ć . Oczywiście, w o g ó l n y m zarysie te same zagadnienia m o ż n a dostrzec i na obu p o z o s t a ł y c h wystawach, jeśli je pomijam, to dlatego, że „ k u r p i o w s k a " , chociaż sama w sobie u r z e k a j ą c o p i ę k n a , nie w n i o s ł a w istocie rzeczy nic nowego d o stanu naszej dotychczasowej wiedzy, a wystawa czterech w o j e w ó d z t w k a ż e w pierwszym r z ę ­ dzie m ó w i ć o problemie o d r ę b n o ś c i regionalnych i o cechach w s p ó l n y c h — sugeruje w i ę c k r ą g r o z w a ż a ń inny, choć na pewno nie m n i e j istotny. Wystawa ł ó d z k a obejmuje z a r ó w n o tereny o stosun­ kowo ż y w e j jeszcze t r a d y c j i sztuki ludowej, jak też i inne, na k t ó r y c h trzeba b y ł o dopiero r e a k t y w o w a ć pewne dziedziny r z e m i o s ł poprzez system r ó ż n y c h b o d ź ­ ców, j a k konkursy, pomoc i i n s t r u k t a ż ze strony etno­ grafów, z a c h ę t a materialna (stypendia, nagrody, zaku­ py) i akcja propagandowa, prowadzona g ł ó w n i e przez p r a s ę i m i e j s c o w ą r o z g ł o ś n i ę r a d i o w ą . Wystawa ł ó d z k a jest przy t y m p i ą t ą j u ż po wojnie o g ó l n o w o j e w ó d z k ą i m p r e z ą tego t y p u , p o p r z e d z o n ą przez solidne rozpoz­ nanie terenu, a w pewnych wypadkach i przez specjal­ ne badania penetracyjne prowadzone przez p r a c o w n i ­ 1 2 3 k ó w m u z e ó w regionalnych. Dodajmy, że po raz p i e r w ­ szy w ś r ó d o r g a n i z a t o r ó w z n a l a z ł a się miejscowa Ce­ pelia. A zatem wolno u w a ż a ć z a r ó w n o konkurs, jak i w y s t a w ę za reprezentatywne dla tego t y p u imprez, o b e j m u j ą c y c h to, co nazywamy zazwyczaj „ w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą " . Czy jednak zebrany m a t e r i a ł pokazuje w całej pełni w s p ó ł c z e s n ą twórczość? Na to pytanie postaram się udzielić odpowiedzi w dalszym ciągu roz­ w a ż a ń i przyznam, ta - w ł a ś n i e sprawa „współczesnej sztuki ludowej" interesuje mnie najbardziej. Czym jest w swej istocie? Jakie są granice tego pojęcia? N i m się na to odpowie, w a r t o z a s t a n o w i ć się w ogóle nad t y m , jakie modele twórczości reprezentowane są obecnie na wsi i w k r ę g u tzw. ludowej k u l t u r y . Sztuka ludowa jest jednym z p r o d u k t ó w k u l t u r y ludowej. Tam gdzie k u l t u r a l u d o w a jest w z g l ę d n i e samoistna, w w y r a ź n e j opozycji do k u l t u r y p a n u j ą c e j , k u l t u r y s p o ł e c z e ń s t w a o ś w i e c o n e g o — tam zazwyczaj i sztuka ludowa ma rysy o d r ę b n e , nader .spójny zasób pewnych cech, nazywany nieraz (mniejsza o t o czy precyzyjnie) — stylem l u d o w y m . W sytuacji jednak roz­ padu k u l t u r y ludowej jako formacji o d r ę b n e j (a w k a ż ­ dym razie w uchwytny sposób innej), sztuka ludowa przestaje istnieć jako pewien s p ó j n y zespół f o r m , sta­ j ą c się w coraz w i ę k s z y m stopniu zjawiskiem o cha­ rakterze r e l i k t o w y m . W warunkach współczesnego życia g i n ą zasadnicze czynniki p o w o d u j ą c e izolację a w i ę c i o d r ę b n o ś ć b y t u ludowej k u l t u r y . Te same informacje d o c i e r a j ą w s z ę ­ dzie. Tworzy się nowy model k u l t u r y społecznej, w k t ó r e j i s t n i e j ą „ p i ę t r a " , ale linie p o d z i a ł u b i e g n ą j u ż nie w e d ł u g k r y t e r i u m pochodzenia, p r z y n a l e ż n o ś c i do wsi czy miasta, a nawet w y k s z t a ł c e n i a . N a w y k i k u l t u r o w e z a c h o w u j ą się oczywiście, ale g ł ó w n i e w pokoleniach ludzi starszych. Młodzież poza 19. �Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko: Rzeźby w drzewie polichr.: II. 2. Żołnierz Księstwa Warszaw­ skiego, wys. 39,5 cm. 1964 r. II. 3. Sw. Józef w róży krzaku (awers rzeźby dwustronnej), wys. 29 cm. 1964 r. II. 4. Matka Boska w róży krzaku (rewers tejże rzeźby), wys. 29 cm. 1964 r. II. 5. Zyzik Marianna wys' 37 5 cm 1964 r. II. 6. Jan XXIII (jragm.), 1963 r. ' ' nielicznymi w y j ą t k a m i partycypuje już w powszech­ n y m modelu k u l t u r y , coraz bardziej obca t r a d y c j i r o ­ dzimej, p a r t y k u l a r n y m n a w y k o m i upodobaniom. Wieś p r z e s t a ł a już dawno b y ć t w o r e m jednolitym. Jest, podobnie jak i m a ł e miasteczka, terenem zderzeń r ó ż n y c h modeli k u l t u r o w y c h . R o z p a t r u j ą c a r t y s t y c z n ą t w ó r c z o ś ć polskiej „ p r o w i n c j i " , a w i ę c wsi, m a ł y c h miasteczek, osad — widzimy, że współżyją ze sobą r o ż ­ 20 ne modele twórczości. Tak w i ę c spotykamy obok siebie, często jednocześnie, takie zjawiska j a k : 1. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y l u ­ dowej, przeznaczona na u ż y t e k w ł a s n y i ś r o d o w i s k a , 2. t w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjnej k u l t u r y ludo­ wej, przeznaczona d l a odbiorcy spoza ś r o d o w i s k a w ł a s n e g o (sztuka „ e s k p o r t o w a " , dla miasta, zagra­ nicy), �. twórczość zgodna z i s t n i e j ą c y m i obecnie upodoba­ n i a m i w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i peryferii miejskich, przeznaczona na u ż y t e k tych ś r o d o w i s k , twórczość o ambicjach n a ś l a d o w c z y c h w stosunku do r ó ż n y c h w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h konwencji twórczych (realizm, impresjonizm, abstrakcja), '. twórczość i n d y w i d u a l n a , w y n i k a j ą c a ze szczególnych dyspozycji psychicznych, gatunku w y o b r a ź n i , spo­ sobu odczuwania ś w i a t a , i. twórczość dzieci, '• twórczość profesjonalna art. p l a s t y k ó w . Wszystkie te modele t w ó r c z o ś c i i s t n i e j ą r ó w n o l e g l e obok siebie. Są t u w i ę c z a r ó w n o zjawiska, k t ó r e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć w kategoriach sztuki ludowej i inne, nic już nie m a j ą c e w s p ó l n e g o z t y m pojęciem, j a k w ł a ś n i e wymienione w punktach 4, 5, 6, 7. Nie zaliczamy bowiem do „ s z t u k i l u d o w e j " ani t w ó r ­ czości art. p l a s t y k ó w m i e s z k a j ą c y c h i m a l u j ą c y c h na wsi czy w miasteczkach (p. 7), ani t w ó r c z o ś c i dzieci (p. 6), zindywidualizowanej w m i n i m a l n y m stopniu, podległej g ł ó w n i e p r a w o m rozwoju psychiki dziecięcej, k s z t a ł t o w a n i a się p o s t r z e ż e ń , w y o b r a ź n i , sprawności manualnej i t p . T w ó r c z o ś ć dzieci f o r m u j e się zresztą w naszym czasie pod w p ł y w e m szkoły, ilustracji k s i ą ż k o - 2 1 A �wej, telewizji i t p . zjawisk, t y l k o u dzieci a k t y w n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h obserwujemy zainteresowanie dla k r ę g u sztuki uprawianej przez starszych (wycinanki, w y r o b y z b i b u ł k i i słomy). Nie jest też „ s z t u k ą l u d o w ą " t w ó r c z o ś ć Nikifora, Ociepki i i m podobnych (p. 5 ) . Nie jest i nie b y ł a akceptowana przez społeczność m i e j s c o w ą , a ź r ó d ł e m jej nie jest tradycja, ale szczególne dyspozycje psy­ chiczne, w e w n ę t r z n e nakazy. T r u d n o też zaliczać do „sztuki l u d o w e j " — malarstwo czy r z e ź b ę o w y r a ź n i e n a ś l a d o w c z y m charakterze. Zaliczamy je do kategorii twórczości amatorskiej, k s z t a ł t u j ą c e j się na ogół dość podobnie w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i warstwach społecz­ nych (p. 4). Na k s z t a ł t tej sztuki w n i e w i e l k i m tylko stopniu Wpływa tradycyjna k u l t u r a ś r o d o w i s k a . Jedynie w sytuacjach przedstawionych w p. 1, 2 i 3 m o ż n a m ó w i ć o sztuce i o twórczości ludowej. Nie w n i k a m t u w szczegółową definicję pojęcia, k t ó r e g o zakres w y z n a c z a j ą umownie p r z y j ę t e k r y t e r i a . O sztu­ ce ludowej m y ś l ę t u w sensie powszechnie p r z y j ę t y m , obiegowym, ramy tego- pojęcia w y z n a c z y ł a p r a k t y k a , sposób p o s ł u g i w a n i a się n i m w czasopiśmiennictwie etnograficznym. Sytuację najprostszą, najbardziej p r z y s t a j ą c ą do konwencjonalnych definicji sztuki l u d o w e j przedsta­ wia p. 1. Jest to klasyczny model twórczości o charak­ terze powszechnym, zbiorowym ( a b s t r a h u j ę t u od tego, czy w y k o n a w c ą b y ł a jednostka, „ s p e c j a l i s t a " — czy k a ż d y członek g r u p y społecznej na u ż y t e k w ł a s n y ) , k t ó r e j zespół cech formalnych wyznacza w pierwszym rzędzie tradycja, rola zaś inwencji w ł a s n e j b y ł a w y r a ź ­ nie w t ó r n a w stosunku do tej tradycji. P u n k t 1 od 2 pozornie r ó ż n i t y l k o przeznaczenie tej twórczości. R ó ż n i c a ta ma jednak kapitalne znaczenie. W pierwszym w y p a d k u m a m y bowiem do czynienia ze s z t u k ą d e t e r m i n o w a n ą upodobaniami ogółu społeczności, s z t u k ą w t y m w i ę c sensie p o w s z e c h n ą i z b i o r o w ą , w y 4 5 II. 7. Kobieta z dzieckiem, drzewo surowe, wys. 37 cm. Wyk. Bolesław Grabski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 8. Diabeł, kamień, wys. 14 cm. Wyk. B. Grabski. II. 9. Ko­ bieta w kłosach, drzewo surowe, wys. 22 cm. Wyk. Wacław Czerwiński. Świnice, pow. Łęczyca. II. 10. Chuligan w strachu, drzewo surowe, wys. 18 cm. Wyk. W. Czer­ wiński. 98 �11 11. 11. Kobiety, Para staruszków, drzewo surowe, drzewo surowe, wys. wys. 12 18,5 i 17 cm. Wyk. Stefan Kołodziejski. Leśmierz, pow. Łęczyca. II. 12. 12,5 cm. Wyk. Mieczysław Zegliński. Rylsk Duży, pow. Rawa Mazowiecka. n i k a j ą c ą w sposób b e z p o ś r e d n i z odmiennego charakteru ludowej k u l t u r y , z całej s t r u k t u r y życia. W d r u g i m w y p a d k u chodzi o s z t u k ę , w y k o n y w a n ą w w a r u n k a c h coraz mniejszego oparcia o ś r o d o w i s k o w ł a s n e , niekiedy nawet w b r e w jego upodobaniom. Po­ wodem tej twórczości jest z a m ó w i e n i e „z z e w n ą t r z " , co pociąga za sobą r ó ż n o r a k i e konsekwencje. Gwarantem f o r m y staje się instytucja z a m a w i a j ą c a , n a d z ó r a r t y ­ styczny. Sztuka taka nie mieści się już w strukturze życia danej społeczności, nie w y n i k a ' z ż a d n y c h istot­ nych potrzeb. Jest k o n t y n u a c j ą f o r m dawnych, .zamie­ r a j ą c y c h czy w r ę c z m a r t w y c h . T w ó r c z o ś ć taka m o ż e być i n t e r e s u j ą c a a nawet w y ­ bitna, jej rola w p o m n a ż a n i u d ó b r naszej narodowej k u l t u r y artystycznej nie ulega w ą t p l i w o ś c i , ale nie uczestniczy już ona w ż y w y m k r w i o b i e g u k u l t u r y , co­ raz bardziej oderwana od potrzeb i u p o d o b a ń ś r o d o ­ wiska. Model twórczości reprezentowanej w p. 3 stanowi pewien w a r i a n t p. 1. Tyle że w w a r u n k a c h zacierania się w i e l u o d r ę b n o ś c i n u r t u ludowej k u l t u r y , w czasie jej stopniowego rozpadu w y w o ł a n e g o i n f i l t r a c j ą treści i w z o r ó w p r z y c h o d z ą c y c h z miasta, z innych grup spo­ łecznych. Jest to w i ę c t w ó r c z o ś ć w w a r u n k a c h rozpadu dawnych t r a d y c j i , kiedy i s t n i e j ą jeszcze pewne w s p ó l n e więzi, n a w y k i estetyczne i „ m o d y " , ale ich k s z t a ł t i droga rozwojowa w a r u n k o w a n e są coraz silniej w p ł y ­ w a m i w z o r ó w estetycznych miasta, a ściślej m ó w i ą c p e r y f e r i i ' miejskich. N a t u r a l n y m obszarem s t y k u wsi i miasta b y ł y dawniej j a r m a r k i , odpusty, targi, t a m t e ż u f o r m o w a ł się szczególny model estetyki wiejsko-drofan o m i e s z c z a ń s k i e j , o b e j m u j ą c y swym zasięgiem z a r ó w n o l u d n o ś ć wiejską., jak. i pewne środowiska miejskie ( r o b o t n i k ó w , r z e m i e ś l n i k ó w ) . Ta estetyka „ o d p u s t o w a " stanowi dziś zaplecze i w c i ą ż ż y w ą t r a d y c j ę dla w s p ó ł ­ czesnej twórczości ludowej omawianego t u modelu 3. I w czasie, kiedy w i e ś coraz bardziej odczuwa obcość swoich dawnych f o r m k u l t u r o w y c h , izolujących j ą od miasta — ś w i a t odpustowych k r a m ó w , jarmarcznej b a r w n o ś c i , kolorowych k w i a t ó w z bibuły, l i z a k ó w i za­ bawek dla dzieci wciąż jest obszarem w s p ó l n y m , o d ­ powiadającym z a r ó w n o upodobaniom l u d n o ś c i wiej­ skiej, jak i pewnych grup z miejskich peryferii k u l t u ­ rowych. W r o z w a ż a n i a c h teoretycznych, dla czystości w y w o ­ du, warto m o ż e w p r o w a d z i ć w t y m miejscu pewne roz­ r ó ż n i e n i e . Mianowicie do „sztuki l u d o w e j " zaliczać t y l ­ ko modele 1 i 3 (mimo że w ostatnim przypadku po­ jęcie „ l u d " jest szersze i mniej o k r e ś l o n e ) . Model 2 jest w moim odczuciu wciąż jeszcze t w ó r c z o ś c i ą autentycz­ n ą i l u d o w ą , ale w ł a ś n i e t w ó r c z o ś c i ą , a nie sztu­ ką. Twórczość jest bowiem s p r a w ą jednostki czy j a ­ kiegokolwiek zbioru ludzi, k t ó r y c h łączą pewne w s p ó l ­ ne założenia, program d z i a ł a n i a . S z t u k ę j a k i e j ś zbioro­ wości m o ż n a jednak r o z u m i e ć jako pojęcie, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ć m u s z ą więzi terytorialne i k u l t u r o w e , w k t ó r y m istnieje pewien w s p ó l n y model ż y w e j tradycji, akceptowany powszechnie. W t a k i m znaczeniu m ó w i ­ m y o sztuce Odrodzenia czy sztuce M ł o d e j Polski, dla działalności poszczególnych a r t y s t ó w r e z e r w u j ą c raczej o k r e ś l e n i e „ t w ó r c z o ś ć " (np. M i c h a ł a A n i o ł a czy W y ­ spiańskiego). Rozpatrzmy teraz w s p o s ó b bardziej konkretny i szczegółowy w y r ó ż n i o n e uprzednio trzy modele t w ó r ­ czości, b i o r ą c za p u n k t w y j ś c i a w y s t a w ę łódzką, to co zostało i to ep nie zostało na niej pofcazane. �i 13 II. 13. Bażant, drzewo polichr., 15,5 X 35 cm. Wyk. Fran­ ciszek Marciniak. Witów, pow. Łęczyca. II. 14. Tańcząca para, drzewo polichr., wys. 21,5 cm. Wyk. Czesław Czekalik. Stoczki, pow. Sieradz. II. 15. Harmonista, drzewo polichr., wys. 29,5 cm. Wyk. Wiktor Rysio. Świnice, pow. Łęczyca. II. 16. Drzewko z gajowym, drzewo polichr., v:ys. 85 cm. Wyk. Cz. Czekulik. 11. 17. Kobieta z masielnicą, drzewo polichr., wys, 29,5 cm. Wyk. Fr. Marciniak. 15 T w ó r c z o ś ć oparta o wzory tradycyjne w coraz m n i e j ­ szym stopniu zaspokaja potrzeby ś r o d o w i s k a . I t r u d n o nawet p r z y p u s z c z a ć , że m o ż e b y ć inaczej. C h o c i a ż b y dlatego, że zmienia się rola i miejsce tej t r a d y c j i . N i e ­ g d y ś — p r z y d a w a ł a spoistości l u d o w e j kulturze, stwa­ r z a ł a ramy, w k t ó r y c h m i e ś c i ł a się t w ó r c z o ś ć całej zbio­ r o w o ś c i . B y ł a j e d y n ą siłą o k r e ś l a j ą c ą granice i n d y w i ­ d u a l n y c h u p o d o b a ń , przeszłością z a a k c e p t o w a n ą i po­ p a r t ą autorytetem starszych p o k o l e ń , k s z t a ł t u j ą c ą gusta i n a w y k i artystyczne. A l e tradycyjne f o r m u ł y w no­ w y c h w a r u n k a c h nie m o g ą w y s t a r c z a ć . Przede wszyst­ k i m dlatego, że wraz z rozpadem tradycyjnych f o r m k u l t u r o w y c h w c h o d z ą formy nowe, odmienne. Tradycja „ l u d o w a " jest w i ę c , j a k to już przedtem m ó w i l i ś m y , t y l k o j e d n ą z konwencji artystycznych, i to nie zawsze n a j w a ż n i e j s z ą . Jest nieprzydatna w stosunku do coraz w i ę k s z e j ilości zjawisk i p r z e d m i o t ó w . Nie do p o m y ś l e ­ nia jest np. s a m o c h ó d , t r a k t o r czy m o t o c y k l malowane w k w i a t k i , „ l u d o w a " maszyna do szycia, radio, lampa, żelazko. B u r z ą one w nieuchronny s p o s ó b dotychczas i s t n i e j ą c e wzorce estetyczne, w p r o w a d z a j ą nowe pojęcia i wartości. Oczywiście nic nie dzieje się nagle, zwłaszcza w sferze ś w i a d o m o ś c i ludzkiej. Z m i a n y m a j ą charakter procesualny, pewne elementy o b u m i e r a j ą p r ę d z e j , za­ s t ą p i o n e n o w y m i , inne z a c h o w u j ą w z g l ę d n ą t r w a ł o ś ć . G i n ą dziedziny ekonomicznie nieprzystosowane do k o n k u r e n c j i z t o w a r a m i sklepowymi. Nie istnieje j u ż artystyczne kowalstwo, produkcja malowanych czy zdo­ bionych snycerskim ornamentem mebli, p r z e m y s ł o w e w y r o b y w y p i e r a j ą garncarstwo, a nawet tkactwo. Gipsy z a s t ę p u j ą dawne ś w i ą t k i , i do w y j ą t k ó w n a l e ż ą dziś kapliczki, w k t ó r y c h stawia s i ę nowe r z e ź b y l u d o w y c h a r t y s t ó w . Na szerszą s k a l ę robi to Janos z D ę b n a , ale już m a ł o kto poza n i m . Co zostało z dawnej sztuki ludowej? Przede wszyst­ k i m te dziedziny, k t ó r e w y t r z y m u j ą r y w a l i z a c j ę z w y ­ r o b a m i fabrycznymi. Niech nas przy t y m nie łudzi f a k t w y s t ę p o w a n i a jeszcze na pewnych obszarach stroju l u 24 �dowego, stroju paradnego czy u ż y w a n i a glinianych g a r n ­ k ó w . C h c ą c z o r i e n t o w a ć się w dynamice z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w , n a l e ż y widzieć zmiany z a c h o d z ą c e w r ó ż ­ nych generacjach, d o s t r z e g a ć co się kupuje i w y t w a r z a , a co donasza i u ż y w a . Absolutna większość stroju" j a ­ k ą m o ż n a jeszcze s p o t k a ć we wsiach łowickich, opo­ czyńskich, rawskich, kurpiowskich a nawet p o d h a l a ń ­ skich — pochodzi z lat dawniejszych. Dziś m a ł o k t o j u ż w y k o n u j e s t r ó j do noszenia, a d a w n i mistrzowie k r o j u p r a c u j ą już g ł ó w n i e na z a m ó w i e n i e z e s p o ł ó w a r t y ­ stycznych czy Cepelii. Znamienne, że na konkurs łódz­ k i p r z y s ł a n o bodaj że jeden a m o ż e dwa p e ł n e stroje, p a r ę czepców, bo zapaski, k t ó r y c h było sporo — wszyst­ kie z a s t a ł y zakupione przez Cepelię i p r z e w a ż n i e z m y ­ ślą o niej b y ł y robione. K o n k u r s s t a n o w i ł d o k ł a d n ą f o r m ę penetracji terenu i , przy założeniu n a d s y ł a n i a t y l k o w y r o b ó w w y k o n a n y c h w latach powojennych, p o z w a l a ł na dosyć p r a w i d ł o w ą o r i e n t a c j ę w ż y w o t n o ś c i poszczególnych dziedzin. 6 W y t w a r z a się nadal p i ę k n e tkaniny, wełndaki i coraz więcej — szmaciaki. T k a n i n y na wystawie są absolut­ nie d o s k o n a ł e , p i ę k n e w kolorystyce, w r y t m i e rapor­ tów, b e z b ł ę d n e technicznie. Jest to dziedzina twórczości jeszcze ż y w a , a tkanina s w ą j a k o ś c i ą i kosztem k o n k u ­ ruje z f a b r y c z n ą (w k a l k u l a c j i wiejskiej p r a c ę liczy się n i e s ł y c h a n i e n i s k o ) . Wydaje się, że wiele w z o r ó w t k a n i n m o ż e się m i e ś c i ć w ramach i s t n i e j ą c y c h obecnie „mód", i p r z y j m u j ą c wzorzec m i e s z c z a ń s k i e g o w n ę t r z a z meblami na wysoki p o ł y s k m o ż n a pogodzić z n i m ka­ py, szmaciaki, Obrusy. S p r a w ę t ę w a r t o by zresztą p r z e b a d a ć w terenie m e t o d ą a n k i e t o w ą , podobnie j a k i całe zagadnienie stosunku do t r a d y c j i w r ó ż n y c h g r u ­ pach w i e k u , zawodu i t p . 7 ¿Ná u ż y t e k w ł a s n y w y k o n u j e się jeszcze r ó ż n e g o r o ­ dzaju b i b u ł k o w e p r z y s t r o j ę , k w i a t y , k t ó r y m i zdobi się ś w i ę t e obrazy, domowe kapliczki, a czasem i s a m ą izbę (il. 33, 36). I one mieszczą się w k r ę g u u p o d o b a ń w s p ó ł ­ czesnych, dlatego też zasięg w y s t ę p o w a n i a kwiatów sztucznych nie ogranicza się do wsi, a obejmuje t a k ż e osiedla fabryczne, miasteczka i miasta, z a s p o k a j a j ą c po­ trzeby ś r o d o w i s k z peryferii k u l t u r a l n y c h . Ż y w y od­ d ź w i ę k wzbudza nadal repertuar k r a m ó w jarmarcznych i odpustowych. Znajdujemy na nich m . i n . tradycyjne zabawki — sprzedawane przez handlarzy, r o z w o ż ą c y c h t o w a r z w i ę k s z y c h o ś r o d k ó w . Tak jest np. w K r a k o w ­ skiem, gdzie ż y w i e c k i e centrum produkcji drewnianych, zdobionych zabawek w c i ą ż znajduje zbyt dla swych w y r o b ó w (wózki z k o ń m i , s t o ł k i - k o n i k i , karuzele, tacz­ k i , k o n i k i , a w ostatnich latach i samoloty, zdobione niemal w identyczny niemal sposób), czy z zabawka c e r a m i c z n ą , w c i ą ż jeszcze p o w s z e c h n ą na d u ż y c h obsza­ rach k r a j u (gliniane koguty-gwizdki), czy z cukrow"ynii kogutkami. Zabawek zresztą na wystawie łódzkiej było niewiele i p r z e w a ż n i e nie te, k t ó r e zobaczyć m o ż n a u wiejskich dzieci, lecz j u ż dla miasta robione d r e w ­ niane, p i ę k n i e malowane ptaszki A d a m a i Kazimierza S t e f a ń s k i c h , W a c ł a w a Laskowskiego czy Andrzeja Ł ę bowskiego oraz ruchome modele — zabawki (tracze) Z innych d z i a ł ó w tradycyjnej sztuki, ż y w e j jeszcze w ś r ó d l u d n o ś c i wiejskiej, w y m i e n i ć m o ż n a pisanki oraz garncarstwo, chociaż to, co w i d z i e l i ś m y na wystawie, raczej znajduje już n a b y w c ę w Cepelii niż w ś r ó d l u d ­ ności okolicznej. (Stąd pewne cechy „ c e p e l i o w s k i e " w y ­ r o b ó w M u s z y ń s k i e g o czy S t e f a ń s k i e g o — d o s k o n a ł a s p r a w n o ś ć , dbałość o p o l e w ę , g l a z u r ę — ale i pewna s c h e m a t y c z n o ś ć , tak c z ę s t a przy masowej produkcji, przy k t ó r e j gubi się „ślad d ł o n i " , to m i n i m a l n e odchy­ lenie, k t ó r e o d r ó ż n i a artystyczne r ę k o d z i e ł o od p r o ­ dukcji fabrycznej, masowej). I t o wszystko ... Dodajmy, że poza pewnego t y p u z a b a w k ą d r e w n i a n ą i zdobieniem w n ę t r z wszystkie w y ­ mienione t u rodzaje sztuki, spotkane na łódzkiej w y ­ stawie, w y k o n y w a n e są r ó w n i e ż , i to coraz liczniej, dla odbiorcy miejskiego, dla Cepelii. Tak jest — i w y s t a w a t y l k o p o t w i e r d z i ł a ten stan rzeczy. Wszystko, poza w s p o m n i a n y m i t u w y j ą t k a m ' . 25 �II. 18. Kobieta z masielnicą, drzewo, wys. 36 cm. Wyk. Jan Tomasik, Zakościele, pow. Rawa Mazowiecka. II. 19. Jeździec na koniu, biskwit, wys. 11 cm. Wyk. J. Grala. II. 20. Figurka ceramiczna, biskwit, wys. 8 cm. Wyk. Jadwiga Grala. Burzenin, pow. Sieradz. II 21. Pa­ jąk, słoma, papier. Wyk. Maria Kabzińska. Rawa Ma­ zowiecka. II. 22. „Jeż" — słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. stawy. (Na o m a w i a n y m konkursie ł ó d z k i m znalazło s i ę np. sporo wycinanek w t a m t y m „ s t y l u " poczętych.' O d ­ rzucono je oczywiście we w s t ę p n e j selekcji. Bo t e ż dziś d e c y d u j ą o t y m co dobre a co złe k o ­ misje artystyczne, złożone z e t n o g r a f ó w , p l a s t y k ó w , z n a w c ó w zagadnienia. I w y t w a r z a się nieraz sytuacja paradoksalna, gdy w ł a ś n i e wieś d ą ż y do zmian, odrzuca s t a r ą s z t u k ę , tradycyjne formy, a broni ich miasto, nabywca, k t ó r y chce m i e ć w ł a ś n i e to co było, co jest zgodne z i s t n i e j ą c y m dawniej l u d o w y m kanonem. D o ­ dajmy, aby u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , w i e ś odrzuca sztu­ kę l u d o w ą , gdyż przyjmuje na co dzień i n n ą m o d ę , k t ó r a (część t k a n i n i g a r n k ó w , k w i a t y b i b u ł k o w e , pisanki) — n a l e ż y już do twórczości, k t ó r a chociaż wyrasta z t r a ­ dycji i w niej znajduje oparcie, przeznaczona jest dla innych, nie-ludowych ś r o d o w i s k , na samej wsi nie z n a j d u j ą c j u ż dziś ż a d n e g o rezonansu. Oczywiście i dawniej, jeszcze w połowie zeszłego stulecia b y w a l i ludzie „z miasta" k u p u j ą c y za grosze h u c u l s k ą c e r a m i k ę , g ó r a l s k ą s n y c e r k ę , a później w y ­ cinanki, skrzynie malowane, r z e ź b y i obrazy na szkle. T y l k o że wtedy nie miejski klient d e c y d o w a ł o formie przedmiotu, lecz ś r o d o w i s k o , k t ó r e b y ł o o d b i o r c ą i sę­ dzią, w i e ś — k t ó r e j zbiorowy s ą d mocen b y ł akcepto­ w a ć , ale i o d r z u c a ć f o r m y obce tradycji, niezgodne z podstawowymi kanonami p a n u j ą c e g o smaku. M i ł o ś ­ n i k sztuki ludowej k u p o w a ł t o co widział, co już b y ł o zrobione pod ciśnieniem ludowego ś r o d o w i s k a . A l e teraz ten w ł a ś n i e obcy klient s t a ł się n i e m a l że j e d y n y m już o d b i o r c ą . On decyduje, on przyjmuje nowe r o z w i ą z a n i a lub je odrzuca. W praktyce chodzi t u oczywiście nie o przypadkowych gości z miasta, k u ­ p u j ą c y c h czy zamawiających j a k i ś przedmiot, lecz o aparat skupu Cepelii, o komisje artystyczne tej i n ­ stytucji a wreszcie o j u r y k o n k u r s ó w i wystaw, one to b o w i e m stały się obecnie w i e l k i m i g i e ł d a m i , k t ó r e fe­ r u j ą w y r o k i , w s k a z u j ą co potrzebne i co zdobywa uzna­ nie, a co spotyka się z p r z y g a n ą lub d y s k w a l i f i k a c j ą . Robi się w i ę c pod gust komisji plastycznej, nieraz na­ wet domniemany (zwłaszcza na imprezy okolicznościo­ we i rocznicowe). I nieraz, gdy m y z a p o m n i e l i ś m y już co się przed k i l k u n a s t u l a t y chwaliło, o wycinankachsloganach, r z e ź b a c h upstrzonych emblematami i po­ w i e r z c h o w n ą s y m b o l i k ą — tam, na w s i , gdzie nie do­ ciera warszawska wieść i nie śledzi się w a h a ń baro­ m e t r u p o l i t y k i k u l t u r a l n e j , zdarza się w s k r z e s z a ć te niedobre tradycje n a - o k o l i c z n o ś c i o w e fconkursy j wy26 20 �21 o b o w i ą z u j e p o s z c z e g ó l n y c h ludzi. Przy w y s t ą p i e n i a c h zbiorowych, „ n a z e w n ą t r z " — podczas d o ż y n k ó w , ś w i ą t narodowych, o b c h o d ó w i t p . — s t r ó j l u d o w y jest „ z n a ­ k i e m " regionu, jego symbolem. Z e s p o ł y regionalne k u l ­ t y w u j ą s t r ó j podobnie j a k szopki czy m a s k i , p o j a w i a j ą się one w zabawach i widowiskach, c h ę t n i e o g l ą d a n e , ale w ł a ś n i e — o g l ą d a n e z z e w n ę t r z jak przedstawienie, a nie p r z e ż y w a n e b e z p o ś r e d n i o na zasadzie w s p ó ł u c z e s t ­ nictwa (tak noszono ... tak b y ł o ... tak o n i to r o b i l i ...). Sztuka l u d o w a staje s i ę o ż y w i o n ą h i s t o r i ą . „ O ż y w i a n i e " takie b y ł o b y oczywiście dalekie od p r a w d y , nieporadne i często artystycznie b e z w a r t o ś c i o ­ we, jak to w i d z i m y w rekonstrukcjach przeszłości, do­ konywanych z a r ó w n o za g r a n i c ą , j a k i np. w naszych „zielonogórskich w i n o b r a n i a c h " — gdyby nie to, że t w ó r c z o ś ć ludowa jest w c i ą ż ż y w a w p a m i ę c i tysięcy ludzi, że istnieje p o k a ź n a liczba znakomitych tkaczek, garncarzy, rzeźbiarzy, w i k l i n i a r z y , wycinankarek — prawdziwych mistrzów swego fachu, a nieraz bez­ sprzecznych a r t y s t ó w . A l e nawet o n i nie zawsze w y z n a j ą na w ł a s n y u ż y t e k dawne formy, tak 'np. tkaczki d y w a n ó w p o d w ó j n y c h w Sokółce inne w z o r y u k ł a d a j ą d l a siebie, inne zaś dla miasta. Nierzadko z a m a w i a j ą c w y c i n a n k ę czy haft u s ł y ­ szeć m o ż n a — a j a k i m a b y ć ? po starodawnemu czy p o naszemu? W p o d t a t r z a ń s k i e j wiosce jeden z górali z a p y t a ł w p r o s t : „A w j a k i m m a b y ć stylu?" Tworzenie poza ś r o d o w i s k i e m jest oczywiście rzeczą .możliwą i nawet d o ś ć często s p o t y k a n ą , ale w a r u n k i e m .poziomu artystycznego takiej t w ó r c z o ś c i musi b y ć j e j zgodność z w y o b r a ż e n i a m i i s ą d a m i t w ó r c y . Inaczej staje się r z e m i o s ł e m , w k t ó r y m producent oferuje towar „w stylu gotyckim", „ b a r o k o w y m " czy „ n o w o m o d n y m " , jak to b y w a w warsztatach w y k o n y w a j ą c y c h wystroje kościołów czy meble „stylowe". Nie sposób nie w i ­ 22 dzieć tego r y s u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a d l a sztuki ludowej, przeistaczania się jej w p r o d u k t r z e m i e ś l n i ­ czy, w „ s z t u k ę „ c e p e l i o w s k ą " — tak j a k zmieniło s i ę j u ż w n i ą nasze „ M a z o w s z e " czy „ Ś l ą s k " , tak jak obserwujemy to w i n n y c h krajach, w k t ó r y c h wcześniej z a n i k ł a autentyczna sztuka l u d o w a l u b gorsze b y ł y f o r m y opieki. M o ż e m y cieszyć się z o s i ą g n i ę ć opieki nad l u d o w ą t w ó r c z o ś c i ą , nie zmienia to jednak f a k t u , że w p o r ó w ­ n a n i u z d a w n ą s z t u k ą obserwujemy m i m o wszystko artystyczny regres. Powolny, hamowany przez cały sy­ stem opieki, ale widoczny. P r z y c z y n ą jego nie jest jednak wymieranie najlepszych starych t w ó r c ó w (ostat­ n i o Maria Konopka, Leon K u d ł a , Jakub Czeczelewski, Franciszka B u r z y ń s k a , Anna Legutowska...), k t ó r y c h nie m o g ą zastąpić mniej uzdolnione jednostki z m ł o d ­ szych generacji, ale to, że t w ó r c y ci nie m a j ą dziś ,dla swej d z i a ł a l n o ś c i w ł a ś c i w e g o oparcia. Nie daje i m jej ś r o d o w i s k o w ł a s n e , a i od n u r t u p a n u j ą c y c h k o n ­ wencji artystycznych odcina ich o d m i e n n o ś ć tradycji, które kontynuują. Inna jest psychika współczesnego człowieka, inna ś w i a d o m o ś ć a nawet widzenie artystyczne. (Artysta w s p ó ł c z e s n y m o ż e ś w i a d o m i e o d r z u c i ć np. p e r s p e k t y w ę zbieżną, ale jest to przecież czymś i n n y m n i ż auten­ tyczna nieznajomość zasad tejże perspektywy u d a w ­ nego t w ó r c y ludowego.) ( Inne jest r ó w n i e ż d z i a ł a n i e tradycji. Dawniej b y ł a to tradycja ś r o d o w i s k a , tradycja ż y w a i jedyna, a w i ę c bezwzględna, k t ó r ą k a ż d y członek społeczności m u s i a ł a k c e p t o w a ć —• dziś jest to już t y l k o jeden z modeli sztuki, k t ó r y w s p ó ł c z e s n y t w ó r c a m o ż e p r z y j ą ć , ale nie musi. Dawna tradycja w y z n a c z a ł a n u r t twórczości, sta­ nowiła w a ż n y element więzi grupowej. Dzisiejsza t r a 27 �II. 23. Wycinanka —drzewko, 41,5X54 cm. Wyk. Stanisława nanki, 46 X 26 cm. Wyk. Katarzyna Kaczor, Wierznowice, dycja nie ma j u ż ani dawnej mocy działania, ani nie formuje w t y m stopniu w y o b r a ź n i t w ó r c z e j i na­ w y k ó w estetycznych. Znajduje się w stadium rozpadu, z tradycji staje się modelem twórczości, j e d n y m z w i e ­ l u , i to modelem odrzucanym coraz bardziej przez g r u ­ p ę , ś r o d o w i s k o . Nie chcę powiedzieć, ż e p r z y j ę c i e tej dawnej t r a d y c j i wyobcowuje t w ó r c ę z w ł a s n e g o ś r o d o ­ wiska, choć i tak już niekiedy bywa, ale w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę , że t r a d y c j a ta nie jest j u ż ł ą c z n i k i e m m i ę d z y ż y j ą c y m pokoleniem, zwłaszcza ludzi m ł o d s z y c h . Pozostaje już t y l k o „ a r k ą przymierza" z przeszłością, k t ó r e j coraz m n i e j oddaje się cześć. O s ł a b i e n i e s i ł y d z i a ł a n i a t r a d y c j i obserwujemy na­ wet w ś r ó d t y c h , k t ó r z y ś w i a d o m i e do n i e j n a w i ą z u j ą . Sprzyja to i n d y w i d u a l n y m poszukiwaniom, powoduje w i ę k s z e z r ó ż n i c o w a n i e twórczości, w k t ó r e j coraz moc­ niej akcentuje się w ł a s n e oblicze jednostki, kosztem tego co b y ł o dawniej w s p ó l n e , powszechne. Prowadzi ,to jednak w ł a ś n i e poprzez r o z w ó j i n d y w i d u a l n y c h cech do rozbijania dawnej t r a d y c j i . I jest to proces nie­ uchronny, p r o w a d z ą c y do sytuacji, w k t ó r e j t w ó r c a zacznie jak r z e m i e ś l n i k p o w i e l a ć gotowe f o r m y , b ą d ź ,też będzie coraz bardziej odchodzić od zasad t r a d y c y j ­ n y c h , zdając się na w ł a s n ą i n w e n c j ę . Ta druga droga prowadzi oczywiście do rozwoju indywidualności — niestety, w sztuce p o s t ę p tego rodzaju bynajmniej nie m u s i oznaczać w y ż s z e j w a r t o ś c i artystycznej dzieł, przeciwnie, wiemy, że t w ó r c y samorodni, o n i k ł e j na ogół ś w i a d o m o ś c i artystycznej o d r z u c a j ą c t r a d y c j ę sta­ j ą się nieporadni i dopiero lata nauki i pracy m o g ą i m pozwolić na przekroczenie progu, k t ó r y dzieli amatoradyletanta od prawdziwego artysty. 8 Oczywiście sprawy te najmniej widoczne są w t w ó r ­ czości o charakterze r z e m i e ś l n i c z y m , gdzie decyduje f> w y n i k u przestrzeganie w y m o g ó w warsztatowych — j a k np. w tkactwie. A l e już w kowalstwie czy g a r n ­ carstwie obserwujemy, że gdy t w ó r c a chce o d e j ś ć od f o r m tradycyjnych, s z u k a j ą c np. r o z w i ą z a ń bardziej naturalistycznych — ł a m i e d y s c y p l i n ę warsztatu, i uzy­ skuje efekt, k t ó r y choć samemu w y k o n a w c y wydaje s i ę w i e l k i m k r o k i e m n a p r z ó d , nie jest n i m w istocie (ceramika bolimowska, w y r o b y kowalskie S t a n i s ł a w a 28 Kubik. Monice, pow. Łowicz. pow. Sieradz. II. 24. Tasiemki, wyci­ Rydza). Dzieje się tak, .ponieważ t w ó r c o m t a k i m nie dostaje p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i artystycznej, k t ó r ą dawniej z a s t ę p o w a ł a ś w i a d o m o ś ć ograniczona, u k s z t a ł t o w a n a na gruncie tradycji, k t ó r e j uprawianie p r o w a d z i ł o do swoi­ stej w i r t u o z e r i i „ j e d n e j g a m y " . Szczególna sytuacja w y s t ę p u j e w twórczości r z e ź ­ biarskiej, k t ó r a najmniej z w i ą z a n a jest z d y s c y p l i n ą warsztatu oraz z b e z p o ś r e d n i m w p ł y w e m f o r m t r a d y ­ cyjnych. W rzeźbie zawsze n a j w y ż s z y był w s p ó ł c z y n n i k i n d y w i d u a l n e j i n w e n c j i t w ó r c z e j , toteż stanowi ona n a j ­ bardziej i n d y w i d u a l n ą i p e ł n ą f o r m ę wypowiedzi, uza­ l e ż n i o n ą bardziej od t y p u u m i e j ę t n o ś c i , n a w y k ó w i w y ­ o b r a ź n i t w ó r c y niż od estetycznej tradycji ś r o d o w i s k a . ( W i d a ć to nawet t a m , gdzie i s t n i e j ą pewne w s p ó l n e k o n t a k t y r z e ź b i a r z y , możliwości wzajemnego ich od­ d z i a ł y w a n i a na siebie, a t a k ż e inspirowania się po­ dobnymi t r e ś c i a m i czerpanymi z f o l k l o r u regionu, j a k to ma miejsce np. w grupie łęczyckiej.) 9 J a k o ś ć artystyczna Współczesnej rzeźby ludowej za­ leży przede wszystkim od siły talentu i w y o b r a ź n i t w ó r c y , od jego dyspozycji psychicznych. Nic dziwnego, że najwybitniejsi jej reprezentanci to ludzie w y j ą t k o w i , żyjący j a k b y poza swoim czasem i ś r o d o w i s k i e m , o s i l ­ nej o s o b o w o ś c i t w ó r c z e j , co pozwala i m p r z e c h o d z i ć m i m o rzeczy widzianych i zmusza do tworzenia form o d r ę b n y c h , w ł a s n y c h , o d p o w i a d a j ą c y c h ich w y o b r a ź n i i n a w y k o m technicznym. Ci najwybitniejsi — to (mówię o c a ł y m k r a j u ) Józef Janos z D ę b n a , Józef P i ł a t z D ę b ­ skiej W o l i , a zwłaszcza z m a r ł y niedawno Leon K u d ł a . Ten n a j w y ż s z y poziom reprezentuje na omawianej przez nas w y s t a w i e Jan Lamęcki. Nie c h c ę przez to powiedzieć, że i n n i s ą słabi. Prze­ ciwnie, z a s k a k u j ą c y jest na ogół w y r ó w n a n y i niezły poziom t w ó r c z o ś c i , k t ó r a oscyluje dziś p r z e c i e ż m i ę d z y tradycją ludową, twórczością „naiwną" i zwykłym amatorstwem. Rzeźba stanowi najciekawszy chyba dział w s p ó ł c z e s n e j ż y w e j twórczości. Jest t e ż j e d y n ą dzie­ d z i n ą tej t w ó r c z o ś c i , w k t ó r e j nie stosuje się w ocenie k r y t e r i ó w ściśle „ e t n o g r a f i c z n y c h " , a w k a ż d y m razie interpretuje się je nader szeroko. Wystawa ł ó d z k a p o k a z a ł a (a zjawisko to p o t w i e r ­ d z a j ą r ó w n i e ż inne wystawy), że ilość r z e ź b i a r z y r o ś - �10 nie, a poziom p r z e c i ę t n y prac w p o r ó w n a n i u ze sta­ nem sprzed k i l k u n a s t u lat w y r a ź n i e się p o d n i ó s ł . D u ż ą r o l ę o d g r y w a w t y m i a k t , ż e r z e ź b i a r z e nie t w o r z ą „sobie a muzom", a k a ż d a dobra r z e ź b a kupowana jest przez Cepelię, k t ó r a u m i a ł a s t w o r z y ć t w ó r c o m l u d o ­ w y m w ł a ś c i w y k l i m a t , z a p e w n i ć dobre w a r u n k i m a ­ terialne, z b y t . Obecny r o z w ó j r z e ź b y w i ą ż e się ściśle z d o b r ą na n i ą k o n i u n k t u r ą . Gdyby nie masowe za­ potrzebowanie, nie doszliby L a m ę c k i czy K a m i ń s k i do tego stanu perfekcji, j a k i z a u w a ż a m y w i c h pracach. Bez k o n k u r s ó w i opieki — K a m i ń s k i nie r z e ź b i ł b y w ogóle, a L a m ę c k i t y l k o sporadycznie. Obecnie p r a ­ cują bardzo intensywnie, w o l n i od t r o s k materialnych, k ł o p o t ó w ze zbytem. (Rzeźbiarz za figurę dostaje prze­ w a ż n i e p a r ę s e t złotych — najlepsi z a r a b i a j ą rocznie do 90.000 zł). W i ę c p r a c u j ą dużo, na pewno w i ę c e j n i ż d a w ­ ny ś w i ą t k a r z . Tak np. K a m i ń s k i w ciągu 5 lat pracy dla Cepelii w y k o n a ł ponad 2.000 r z e ź b . Inni rzeźbią w granicach 60 — 100 figur rocznie. Oczywiście p r o ­ wadzi to do pewnej standaryzacji, ale j e d n o c z e ś n i e sta­ n o w i j a k b y tygiel, w k t ó r y m w y k r y s t a l i z o w u j e się for­ ma, szczególny „ s t y l " artysty. Przez powtarzanie szli­ fują f o r m ę , u s t a l a j ą proporcje, szczegóły. Odpadają czynności i efekty przypadkowe, u t r w a l a j ą się zdoby­ cze. Tworzenie setek w a r i a n t ó w podobnych r o z w i ą z a ń stwarza w ł a ś n i e t ę s w o b o d ę obracania się w raz za­ k r e ś l o n y m k r ę g u . W i d a ć to doskonale np. w sposobie b u d o w y g ł o w y , a zwłaszcza b r w i i oczu w figurach L a m ę c k i e g o . R z e ź b i a r z d o p r a c o w a ł się t u f o r m y w ł a s ­ nej, konsekwentnej i plastycznie niezwykle ciekawej (il. 2—6). P o d w y ż s z a n i e się ś r e d n i e g o poziomu produkcji r z e ź ­ biarskiej jest t e ż w y n i k i e m na ogół p r a w i d ł o w e j opie­ k i nad n i m i ze strony Cepelii, a t a k ż e w ł a ś c i w e j w ostatnich latach p o l i t y k i n a g r ó d na konkursach i w y ­ stawach. Z n i k ł a więc z sal w y s t a w o w y c h najgorsza amatorszczyzna, nagradzana o n g i ś tak s k w a p l i w i e za „ n o w y " temat, za naturalizm, za t a n i ą i j a k ż e często nieprawdziwą symbolikę. R z e ź b a należy do tych dziedzin, dla k t ó r y c h wciąż jeszcze jest miejsce we w s p ó ł c z e s n e j kulturze i k t ó r a zapewne d ł u g o jeszcze będzie uprawiana, z a r ó w n o za­ wodowo, j a k i amatorsko. Gdy w a r u n k i życia i p o d a ż w y r o b ó w fabrycznych uczynią zbędne wytwarzanie g a r n k ó w , t k a n i n czy wycinanek, t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r s k a m i e ć będzie więcej szans istnienia, gdyż W y r a ż a ona pewne potrzeby t w ó r c z e człowieka. Być może obok wspomnianej już k o n i u n k t u r y r ó w ­ nież i potrzeba tworzenia z a w a ż y ł a na t y m , że ilość 1 1 l i . 25. Kodra, 35,5 X 100 cm. Wyk. 1961 r. Katarzyna r z e ź b i a r z y stale się p o w i ę k s z a , tak np. w Łodzi poja­ w i ł y się nowe nazwiska: Adam Kolski, Mieczysław Żegliński, S t a n i s ł a w Kołodziejski, Franciszek M a r c i n i a k , C z e s ł a w Czekalik oraz Jan Tomasik. Te d w a nazwiska warto zapamiętać. Czekalik p o k a z a ł prace najbardziej m o ż e „ l u d o w e " , s t o j ą c e na granicy r z e ź b y i zabawki ( i l . 14, 16), Tomasik natomiast z a p r e z e n t o w a ł dwie r z e ź b y .pozornie b y ć m o ­ że p r y m i t y w n e , ale modelowane z dużą k o n s e k w e n c j ą r z e ź b i a r s k ą ( i l . 18). Rzeźb i n t e r e s u j ą c y c h b y ł o na w y s t a w i e sporo, szcze­ gólnie jednak ciekawe jest, j a k r ó ż n i są ci r z e ź b i a r z e . L a m ę c k i , K a m i ń s k i , Tomasik, Czekalik, Grabski, Czer­ w i ń s k i — k a ż d y jest i n n y . Bo t e ż , j a k t o j u ż m ó w i ł e m , właśnie r z e ź b a daje w twórczości l u d o w e j n a j p e ł n i e j s z ą p r o j e k c j ę osobowości a r t y s t y . T o t e ż spotykamy w tej profesji t w ó r c ó w o w y o b r a ź n i lirycznej, epicznej i ekspresywnej. P o j ę c i a te nie m i a ł y b y oczywiście sensu, gdyby je z a s t o s o w a ć do tkacza czy garncarza. Tkacze b o w i e m czy garncarze, niezależnie od sposobu p r z e ż y ­ wania, t y p u w y o b r a ź n i i usposobienia, d a d z ą p r o d u k ­ cję nie r ó ż n i ą c ą się od siebie, l i m i t o w a n ą t r a d y c j ą re­ gionu a nie stanami psychicznymi. Rzeźba jednak jest j a k czuły sejsmograf, u j a w n i a j ą c y i n d y w i d u a l n o ś c i ludz­ kie, a r ó ż n i c e osobowości, t y p ó w emocji, w y o b r a ź n i — odczuwa się w y r a ź n i e w samej t w ó r c z o ś c i . T a k np. K a ­ m i ń s k i w swych r z e ź b a c h opisuje, i l u s t r u j e t y p y w i e j ­ skie, kolejarza, muzykanta ( i l . 1). C z e r w i ń s k i natomiast tworzy z pobudek emocjonalnych, chęci wyrażenia w ł a s n y c h s t a n ó w psychicznych, r o z ł a d o w a n i a ich po­ przez d r a m a t y c z n ą o p o w i e ś ć o ludziach bezbronnych i nieszczęśliwych. 12 Nie rzeźba d o s t a r c z y ł a jednak n a j w i ę k s z e j niespo­ dzianki, ale ceramika figuralna, a ściślej m ó w i ą c Jad­ wiga Grala z Burzenina. Jej r z e ź b y z gliny przypomina­ ją f o r m y archaiczne i to nie tyle europejskie co po­ łudniowo-amerykańskie. Postacie z w i e r z ą t , ptaków, j e ź d ź c ó w na koniach zdobi ornament wyciskany g w o ź ­ dziem ( i l . 19, 20). F i g u r k i te nie m a j ą b e z p o ś r e d n i c h analogii w naszej sztuce l u d o w e j , choć sama zasada k s z t a ł t o w a n i a ich, a nawet dekoracja nie o d b i e g a j ą od repertuaru stosowanego w ceramice. Są p r z y k ł a d e m twórczości i n d y w i d u a l n e j , choć w y n i k a j ą c e j z „ d u c h a " ludowej sztuki, z p r a w i d ł o w e g o stosunku do m a t e r i a ł u , gliny. P o c z ą t k o w o , na w y s t a w i e pokonkursowej w Sie­ radzu, p o k a z a ł a Grala zwierzaki z gliny ( b i s k w i t y ) . W rok później — j u ż otoczona o p i e k ą mgr Zofii N e u manowej, kierowniczki regionalnego Muzeum w Sie­ 13 Guzek. Jackowice, pow. Łowicz, �radzu, Grala wzbogaciła t e m a t y k ę prac (wojak na k o ­ niu), zaczęła f i g u r k i p o k r y w a ć b r ą z o w ą lub zieloną p o l e w ą , n a s t ę p n i e w y p a l a ć , k o r z y s t a j ą c z pomocy ś w i e t ­ nego garncarza Hieronima M u s z y ń s k i e g o . Można są­ dzić, że w ł a ś n i e pomoc i n n y c h u ł a t w i ł a G r a l i pozbycie się w r z e ź b a c h e l e m e n t ó w drobnych, n a r a ż o n y c h na ł a t w e zniszczenie (nip. lanc u w o j a k ó w ) . M ó w i ą c o G r a l i trzeba w i ę c t a k ż e w s p o m n i e ć o r o l i opieki, pomocy okazanej jej tak przez k o l e g ę - f a c h o w c a j a k i przez etnografa. Problem pomocy ma swoje dobre, ale i złe strony. Z a s t ę p u j e d a w n ą k o r e k t ę ś r o d o w i s k a , podsuwa nowe rozwiązania technologiczne, koryguje błędy, ułatwia przestawienie twórczości na potrzeby miejskiego od­ biorcy. Ale t e ż w dalszej konsekwencji m o ż e p r o w a d z i ć do tego, że t w ó r c a staje się coraz bardziej w y k o n a w c ą . Gorzej, gdy osoba r a d z ą c a nie reprezentuje n a j w y ż s z y c h k w a l i f i k a c j i plastycznych, zwłaszcza że t w ó r c y l u d o w i , skoro już zaczynają s t o s o w a ć się do zaleceń, nie m o g ą mieć przecież rozeznania, k t ó r a rada jest słuszna, a k t ó r a p r o w a d z i ć m o ż e na m a n o w c e . 14 A jednak opieka jest dziś n i e z b ę d n a , stanowi nawet s k ł a d o w ą część s t r u k t u r y współczesnej sztuki ludowej. Od f o r m i jakości tej opieki zależy w d u ż y m stopniu poziom twórczości, jej dalsze losy — w więc czy i j a k d ł u g o n o s i ć jeszcze będzie charakter autentycznego r ę ­ kodzieła. K o n k u r s y , wystawy, nagrody i selekcja przy zaku­ pach Cepelii, s t a n o w i ą bardzo istotny czynnik u t r z y ­ m y w a n i a poziomu sztuki. Na konkurs łódzki n a d e s ł a n o kilkaset wycinanek, w t y m wiele r a w s k o - o p o c z y ń s k i c h , d o s k o n a ł y c h jeszcze przed k i l k u laty. O k a z a ł o s i ę j e d ­ nak, że te same w y c i n a n k a r k i , k t ó r e w ó w c z a s d a w a ł y b e z b ł ę d n e kompozycje, po latach, w k t ó r y c h nic nie r o b i ł y na sprzedaż ani na konkursy, n a d e s ł a ł y prace znacznie gorsze, słabe, a często w r ę c z niedobre. W y ­ s t a r c z y ł o w i ę c k i l k a lat b r a k u zainteresowania, aby na terenie wybitnie „wycinankarskim" nastąpił duży regres. 15 Tam zaś, gdzie stwarza się zapotrzebowanie, anga­ żuje t w ó r c ó w w s p r a w ę p r z y w r ó c e n i a do życia za­ m a r ł e j już dziedziny czy technik — rezultaty b y w a j ą d o s k o n a ł e . P r z y k ł a d e m — p r ą ż k o w a n e w e ł n i a k i łęczyc­ kie, o p i ę k n i e stonowanych barwach, szmaciaki brze­ 30 zińskie, a t a k ż e i wycinanka z tego powiatu, w i e l u ń ­ skie plecionki ze s ł o m y i korzeni, artystyczne w y r o b y kowalskie. O ile jednak plecionki czy szmaciaki nie o d b i e g a ł y od znanych Wszędzie w z o r ó w , o tyle t k a n i n y łęczyckie b y ł y p r a w d z i w y m zaskoczeniem. Nie z n a l i ś m y i c h do­ tąd, teraz pokazano spory zestaw w e ł n i a k ó w , odtworzo­ nych przez ludzi, k t ó r z y podobno p a m i ę t a l i je z lat m ł o d o ś c i . Za n a m o w ą m g r J a d w i g i Grodzkiej, k i e r o w ­ niczki Muzeum w Łęczycy, w e ł n ę farbowano b a r w n i k a ­ m i n a t u r a l n y m i . W rezultacie otrzymano t k a n i n y o bar­ wach ściszonych, stonowane, k t ó r y c h k o l o r y s t y k ę w y ­ znaczało przede wszystkim tło i szersze pasy, skontrastowane czy zharmonizowane z r ó ż n o b a r w n y m i p r ą ż ­ k a m i . (Walentyna i A n t o n i K r ó l a s i k o w i e z Oraczewa pokazali piękne szaro-brązowe i czerwono-zielone, Franciszka Palbiańczyk z Łęczycy o l i w k o w o - z i e l o n o - ż ó ł te, barwione w ł u s c e cebuli, Jadwiga B i a ł o k o z z Ja­ s t r z ę b i a p i ę k n e srebrnoszare z zielonymi p r ą ż k a m i — farbowane w odwarze z k o r y d ę b o w e j itd.). Tego rodzaju rewelacje k o n k u r s ó w , starannie p r z y ­ gotowane p o p r z e d n i ą 'penetracją w terenie, z a c h ę t ą , stypendiami — m a j ą d u ż e znaczenie, 'pozwalają nam o d t w o r z y ć w a r t o ś c i sztuki ludowej regionu, j u ż z a n i k ł e a d o t ą d nie znane. Pozwala t o z a p e ł n i a ć b i a ł e p l a m y na mapie, daje nadzieje, ż e t k a n i n y takie zobaczymy w sklepach Cepelii, co stanowi z kolei w k ł a d w n a s z ą współczesną kulturę artystyczną, a ludowym twórcom ( p r z e w a ż n i e ludziom starym) pozwoli p o p r a w i ć s y t u a c j ę materialną. Czy jednak w o l n o bezkrytycznie p r z y j ą ć k a ż d ą no­ wość, u j a w n i o n ą na konkursie czy wystawie? Nie po­ w i n n a b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i od tej strony sprawa plecio­ nek. Są zgodne z f o r m a m i i s t n i e j ą c y m i na terenach niezbyt o d l e g ł y c h ; przy czym podobne, 'niezależnie od siebie, n a d e s ł a n o z r ó ż n y c h Wsi, a precyzja w y r o b u wskazuje na rzemiosło długo uprawiane, doskonale znane. Inaczej ze w s p o m n i a n ą w y ż e j t k a n i n ą łęczycką, pokazanymi w y p i e k a m i o b r z ę d o w y m i czy f o r m a m i brze­ zińskiej w y c i n a n k i . T u konkurs t y l k o zarysowuje p r o ­ blem, ale go nie r o z w i ą z u j e , m a t e r i a ł pokazany jest w i ę c — p ó k i co — t y l k o s y g n a ł e m a nie dowodem. Dla naukowca sens k o n k u r s ó w polega bowiem na t y m , że poszerzają one n a s z ą wiedzę, p o z w a l a j ą obser- �w o w a ć procesy zmian, z a c h o d z ą c e w twórczości l u d o ­ wej i s y g n a l i z u j ą nowe zjawiska, pełniąc t y m samym jakby rolę w s t ę p n e g o rozpoznania w terenie. Jednak z p u n k t u widzenia n a u k i , takie s y g n a ł y nie m o g ą za­ stąpić d o k ł a d n i e j s z y c h b a d a ń , dają jednak konkretne p u n k t y zaczepienia, p o z w a l a j ą f o r m u ł o w a ć pytania w y ­ m a g a j ą c e odpowiedzi. Gdy konkurs ujawnia prace dawne m i e s z c z ą c e się' w ramach naszej wiedzy o regionie, rzecz jest oczywista, stają one się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m dokumentem. Inaczej jest jednak z d z i e ł a m i n o w y m i , zwłaszcza gdy m a j ą charakter jednostkowy. W y m a g a j ą one w e r y f i k a c j i , stwierdzenia czy o d p o w i a d a j ą temu, co b y ł o n i e g d y ś w danym terenie powszechne. M o ż n a to nawet ująć tak, że i m bardziej ciekawe i oryginalne jest n o w o o d k r y t e zjawisko, t y m w a ż n i e j s z e jest ujawnienie jego jednost­ kowego w z g l ę d n i e społecznego charakteru i genezy. Badacz nie m o ż e też z a p o m i n a ć o t y m , że p i ę k n a i chwalebna czynność inspirowania t w ó r c z o ś c i k a ż e b r a ć pod u w a g ę r ó w n i e ż i w s p ó ł c z y n n i k w p ł y w u osoby i n s p i r u j ą c e j , dodajmy — w p ł y w u nieraz niezamierzo­ nego. S t ą d jeszcze jeden argument na rzecz potrzeby w e r y f i k a c j i m a t e r i a ł ó w konkursowych i w y s t a w o w y c h w procesie dalszych b a d a ń . W niczym to jednak nie umniejsza w i e l k i e j i wielostronnej r o l i k o n k u r s ó w . Reaktywowanie z a m a r ł y c h technik dla celów po­ znawczych, jednorazowo, np. dla uzyskania kolekcji dawnych f o r m w y c i n a n k i czy haftu — ma sens oczy­ wisty. A l e pobudzanie twórczości, d a j ą c e nadzieje na t r w a ł y zarobek, m a sens jedynie wtedy, gdy ten zaro­ bek m o ż n a z a p e w n i ć , inaczej czyni się ludziom t y l k o niepotrzebny zawód, k r z y w d ę . Rozumiem r a d o ś ć o r ­ g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u i w y s t a w y , ż e u d a ł o się i m na­ m ó w i ć do pracy t y l u plecionkarzy, w t y m aż 7 z Ł ę c z y c ­ kiego, a po j e d n y m z Sieradzkiego i Piotrkowskiego. R a d o ś ć t ę m ą c i m i t y l k o obawa, czy pobudzanie do życia tej w ł a ś n i e dziedziny jest uzasadnione ekonomicz­ nie. O ile m i wiadomo Cepelia p r z e s t a ł a przecież k u ­ p o w a ć s ł o m i a n e naczynia od plecionkarzy białostockich, a zbyt nie d o r ó w n u j e p o d a ż y . Z kolei — plecione na­ czynia, nawet tak d o s k o n a ł e j a k S t a n i s ł a w a Pierzakowskiego czy Wojciecha D r ą ż c z y k a , t r a c ą dziś s w ą pier­ w o t n ą f u n k c j ę . N i e g d y ś b y ł y n a j t a ń s z y m naczyniem, dziś w y p a r ł je emaliowany garnek, a l u m i n i u m i plastyk, są to więc jeszcze jedne przedmioty b e z u ż y t e c z n e , „ozdobne". Owszem — b. ł a d n e . A l e gdy m y ś l ę o ich cenie, k t ó r a musi b y ć wysoka, aby w y r ó b b y ł o p ł a c a l n y (kufel — ponad 100 zł) — o g a r n i a j ą w ą t p l i w o ś c i czy uda się z a p e w n i ć t y m rzeczom zbyt. Na pewno nato­ miast słuszne i celowe jest rozwijanie p r o d u k c j i mat 1 6 s ł o m i a n y c h , na k t ó r e zawsze istnieje d u ż e wanie. zapotrzebo­ S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m jest k o w a l s t w o artystycz^ ne. Szczególnym dlatego że w zasadzie ż a d n a z f o r m w y k o n y w a n y c h dawniej dziś nie jest u ż y t e c z n a . Obok więc znajomości r z e m i o s ł a , t w ó r c a musi m i e ć s p o r ą wyobraźnię plastyczną, umiejętność znalezienia n o ­ wych z a s t o s o w a ń dla swego kunsztu, j a k t o p o k a z a ł na wystawie Stefan M o r a w s k i ( i l . 35). A to nie jest proste. N a p r a w d ę niewiele dobrych i t w ó r c z y c h po­ m y s ł ó w w i d z i się na konkursach, r e a k t y w u j ą c y c h k o ­ w a l s t w o artystyczne. A nawet w t e d y , gdy ż y r a n d o l , popielniczka czy ś w i e c z n i k szczęśliwie p o ł ą c z ą w sobie użyteczność z ł a d n ą f o r m ą , m o ż e o k a z a ć się, ż e przed­ m i o t jest n i e o p ł a c a l n y . Kowalstwo jako rzemiosło ulega procesowi prze­ k s z t a ł c e n i a . Jego sytuacja jest inna niż np. garncarstwa, k t ó r e po prostu ginie, staje s i ę n i e o p ł a c a l n e , niepo­ trzebne. K o w a l i zawsze jest za m a ł o , t y l k o ż e zmienia się p r o f i l zawodu, k u ź n i a p r z e k s z t a ł c a się w warsztat mechaniczny, a zamiast r o b i ć gwoździe, p r y m i t y w n e okucia i n a b i j a ć k o n i o m p o d k o w y , k o w a l w s p ó ł c z e s n y reperuje s p r z ę t rolniczy, t r a k t o r y , skomplikowane m a ­ szyny. I w y r a ź n a jest l i n i a r o z w o j u — warsztaty na­ prawcze, mechaniczne, a w dalszej perspektywie i r a ­ diowe, elektrotechniczne. Zmienia s i ę w i ę c p r o f i l za­ wodu, m ł o t i k o w a d ł o u s t ę p u j ą miejsca bardziej s k o m ­ p l i k o w a n y m n a r z ę d z i o m i maszynom. Z p u n k t u widzenia opieki nad d a w n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , problem k o w a l s t w a nie istnieje. N i e m a b o ­ w i e m w i e l u w y b i t n y c h , utalentowanych t w ó r c ó w , po­ zbawionych m o ż n o ś c i pracy i zarobku. O celowości artystycznego r z e m i o s ł a kowalskiego d e c y d o w a ć m u s z ą potrzeby r y n k u . Dziś jeszcze ś w i a d o m o ś c i tych potrzeb nie w i d a ć niemal, ale wydaje się, ż e są dane, aby po­ trzeby te rozbudzić. J e ś l i się nie w i e do czego j a k i e ś przedmioty m a j ą służyć, po co istnieć, nazywa się je p a m i ą t k a r s t w e m . Konkursy p a m i ą t k a r s k i e są też miejscem, na k t ó r e n a d s y ł a się w s p ó ł c z e s n e w y r o b y l u d o w y c h t w ó r c ó w , ł ą ­ czące elementy tradycyjnej f o r m y z n o w y m przezna­ czeniem. Usiłuje się t e ż w c i s n ą ć w k r ą g „ p a m i ą t k a r ­ s t w a " w y r o b y artystycznego kowalstwa. Chyba jednak nie to jest w ł a ś c i w e miejsce i nie w k i e r u n k u drobnej p a m i ą t k i powinno k i e r o w a ć się t w ó r c z o ś ć w y b i t n y c h k o w a l i . Zastosowanie dla i c h pracy w i d z ę w e w s p ó ł ­ czesnej architekturze, w n ę t r z u . Tam, gdzie chodzi 0 rzecz j e d n o s t k o w ą , u n i k a l n ą , s z l a c h e t n ą w materiale 1 technice. K r a t y , latarnie, świeczniki, kandelabry i t d . T y l k o że taka twórczość, z a s t ę p u j ą c a g i n ą c e j u ż (a ra- ft. 26. Melioracja pola, wycinanka, 23 X X 32,5 cm. Wyk. Zofia Wiechno. Wierznowi, pow. Łowicz. II. 27. Wycinanka, " , 5 X 25 cm. Wyk. Łucja Ogórek, Zawada, Pow. Brzeziny. c e 31 �p o d t r z y m a ł a przy życiu g a s n ą c e już o ś r o d k i t w ó r c z e , d a ł a m o ż n o ś ć p e ł n e g o wypowiedzenia s i ę w y b i t n i e uta­ lentowanym t w ó r c o m l u d o w y m . Dzięki zorganizowaniu zbytu do miasta i za g r a n i c ę , dzięki d u ż e m u w y s i ł k o w i organizacyjnemu a po części i propagandowemu u d a ł o się nie t y l k o u t r z y m a ć poziom produkcji „ludowej sztuki" na poziomie lat p o p r z e d z a j ą c y c h o s t a t n i ą wojnę, ale w w i e l u wypadkach poziom ten znacznie przekro­ czyć. I w t y m t y l k o sensie m o ż n a m ó w i ć o r o z w o j u ludo­ wej twórczości. Istotnie, dzięki opiece, u d a ł o się za­ c h o w a ć przy życiu p a m i ę ć w i e l u p r o c e d e r ó w , niekiedy s p o w o d o w a ć , iż w y b i t n i starzy t w ó r c y przekazali swe u m i e j ę t n o ś c i i w i e d z ę dzieciom i w n u k o m , co jednak najistotniejsze — pomoc, k o n i u n k t u r a s p o w o d o w a ł a podjęcie pracy przez starych t w ó r c ó w , od lat już nie­ a k t y w n y c h . Chyba jednak trudno n a z y w a ć to „ r o z k w i ­ tem sztuki ludowej". J u ż chyba p r ę d z e j m o ż n a m ó w i ć o jej galwanizacji. P r z y z n a ć trzeba — galwanizacji doskonałej. II. 28. Wycinanka, 23 X 18 cm. Janina Frzyborkowa. Zakościele, Rawa Mazowiecka. Wyk. pow. czej zanikłe) w miastach warsztaty metaloplastyki nie obejdzie się bez w s p ó ł p r a c y z plastykiem, a przede wszystkim z architektem. Nie o „ o z d o b ę " bowiem cho­ dzi, ale o f u n k c j o n a l n o ś ć , o o k r e ś l o n y charakter p l a ­ styczny dzieła, k t ó r e g o prostota i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y ś w i e t n i e m o g ą ' h a r m o n i z o w a ć tak z z a b y t k o w y m , j a k i nowoczesnym w n ę t r z e m . K o n k u r s y u j a w n i ł y uzdolnione jednostki, dalszy los kowalstwa artystycznego zależy od p r a w i d ł o w e g o usta­ wienia ich pracy, i n s t r u k t a ż u prowadzonego przez do­ brego metaloplastyka i architekta w n ę t r z , od dalszych f o r m artystycznej opieki. Rzecz dotyczy o c z y w i ś c i e j e d ­ nostek, ale wydaje się, ż e przy p r a w i d ł o w y m zorga­ nizowaniu ich pracy, na brak zbytu nie p o w i n n i na­ rzekać. Od r o l i o r g a n i z a t o r ó w i o p i e k u n ó w zależy dziś ist­ nienie twórczości ludowej „na eksport". P r z e r w a ć za­ m ó w i e n i e , z l i k w i d o w a ć f o r m y opieki — a w ciągu k i l ­ k u lat nie będzie już większości dawnych dziedzin sztuki ludowej, a w k a ż d y m razie przestanie ona i s t n i e ć jako fakt k u l t u r o w y i społeczny. Niezależnie bowiem od s l o g a n ó w na temat r o z k w i t u sztuki ludowej w naszym k r a j u w rzeczywistości obserwujemy zanik na wsi tradycyjnych f o r m sztuki, s t a ł e kurczenie s i ę modelu 1, k t ó r y ma charakter w y ­ r a ź n i e r e l i k t o w y , przy czym charakterystyczne dla na­ szego czasu jest jego w s p ó ł i s t n i e n i e r ó w n o l e g ł e z k u l ­ turą masową, kulturą przemysłową, formami w y k s z t a ł ­ conymi już nie na gruncie k u l t u r y ludowej. 1 7 18 Powstrzymywanie tego procesu przemian nie wydaje się ani r o z s ą d n e , ani nawet m o ż l i w e . Sprawa nie roz­ g r y w a się bowiem na płaszczyźnie u p o d o b a ń , d e c y d u j ą czynniki ekonomiczne, społeczne, k u l t u r o w e , decyduje sytuacja obiektywna, p o d w a ż a j ą c a r a c j ę istnienia od­ r ę b n e j k u l t u r y ludowej. M o ż n a w i ę c w ą t p i ć w skutecz­ ność akcji z m i e r z a j ą c y c h do zahamowania procesu roz­ padu tej tradycyjnej k u l t u r y w ś r o d o w i s k u l u d o w y m . Realne jest natomiast podtrzymywanie przy życiu twórczości, samej produkcji ludowych w y r o b ó w , nawet w ó w c z a s gdy nie s ą już swojej społeczności potrzebne. I w t y m zakresie pomoc M i n . K u l t u r y , m u z e ó w a zwłaszcza Cepelii d a ł a rezultaty doskonałe, doprowa­ dziła do aktywizacji p o k a ź n e j liczby osób (3 — 4.000), 32 Jest to więc coraz bardziej sztuka „ c e p e l i o w s k a " , rzemiosło kierowane, a zasługą w i e l k ą o p i e k u n ó w jest, że proces przeradzania się autentycznej twórczości w r z e m i o s ł o kierowane przebiega powoli, w atmosferze serdeczności i szacunku dla żyjącego jeszcze pokolenia autentycznych t w ó r c ó w ludowych. U ż y w a m o k r e ś l e n i a „ s z t u k a cepeliowska" w sensie r e f e r u j ą c y m , nie w a r t o ś c i u j ą c , nie s t w i e r d z a j ą c czy jest ona „ g o r s z a " czy „lepsza". Jest, jak się zdaje, w z g l ę d n i e n a j l e p s z ą jeszcze d r o g ą dalszej egzystencji w i e l u dzie­ dzin ludowej sztuki. C e c h ą tej „ c e p e l i o w s k i e j " sztuki jest wysoki poziom techniczny, d o s k o n a ł o ś ć wykonania, ale i pewna r u ­ tyna, r z e m i e ś l n i c z a s p r a w n o ś ć , w y n i k a j ą c a z n a t u r a l ­ nego d ą ż e n i a do z w i ę k s z e n i a tempa produkcji, aby uczy­ nić j ą j a k najbardziej o p ł a c a l n ą (np. ceramika pokazana na wystawie). A przy produkcji masowej z r o z u m i a ł y jest b r a k czasu na n a m y s ł , b r a k świeżości, j a k ą m i a ł dawny t w ó r c a , k t ó r y m ó g ł spokojnie o b m y ś l a ć , co i j a k zrobi. (Pięknie pisała o takim tkaczu dywanów H . S c h r a m m ó w n a ) , W perspektywie czasu ta „ c e p e l i o w ­ ska" sztuka zapewne zastąpi dziś ż y w e jeszcze f o r m y twórczości ludowej, stanie się r z e m i o s ł e m p r o d u k u j ą ­ cym „ w stylu l u d o w y m " . I m później to n a s t ą p i , t y m oczywiście lepiej, nie m n i e j z tych nieuniknionych konsekwencji trzeba sobie z d a w a ć s p r a w ę , zwłaszcza że j u ż obecnie w i d a ć pierwsze oznaki tego k i e r u n k u przemian. Widoczne jest to zwłaszcza w r ę k o d z i e l e , w rzemio­ słach takich j a k tkactwo czy garncarstwo, w k t ó r y c h już obecnie dostrzegamy coraz częściej powielanie (do­ s k o n a ł y c h zresztą) w z o r c ó w . W przyszłości nie w y k l u ­ czona jest sytuacja, gdy o k a ż e się najcelowsze w y k o ­ nywanie t k a n i n „ l u d o w y c h " w warsztatach miejskich, w e d ł u g dawnych, najlepszych w z o r ó w , a k t o wie czy w pewnych sytuacjach produkcji autentycznych wzo­ r ó w l u d o w y c h nie podejmie p r z e m y s ł tekstylny ( p r ó b y takie podjął przed k i l k u laty Instytut Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o ) . Oczywiście zniknie wtedy „ j e d y n o ś ć " k a ż d e j tkaniny, satysfakcja j a k ą daje jeszcze naszemu pokoleniu ś w i a d o m o ś ć , że coś jest „ręcznej roboty". Nie zatraci się natomiast istotny walor artystyczny l u ­ dowych t k a n i n (oczywiście przy d o b r y m w y k o n a n i u i surowcu). I n n a natomiast będzie sytuacja w tych dziedzinach, k t ó r e oparte są o t w ó r c z ą i n w e n c j ę jednostki, jak np. w rzeźbie figuralnej. T u o powielaniu nie m o ż e być mowy, n a j w y ż e j o dobrych kopiach najwybitniejszych �dzieł przeszłości (tak jest za g r a n i c ą , czemu u nas się tego nie robi?). Proces rozwoju będzie zapewne p r o w a ­ dził w r z e ź b i e do coraz bardziej poprawnych prac, s t o j ą c y c h na granicy sztuki profesjonalnej i amator­ szczyzny. K o n t y n u a c j a dawnej r z e ź b y nie jest m o ż l i w a , przede w s z y s t k i m dlatego że jej charakter w y n i k a ł nie tyle ze s p r a w n o ś c i technicznej ś w i ą t k a r z a , co z jego widzenia, o d m i e n n o ś c i p s y c h i k i . Dziś, w i n n y c h w a ­ runkach, r z e ź b i a r z m a i n n ą , bliższą naszemu czasowi p s y c h i k ę i w y o b r a ź n i ę , t o t e ż i dzieła jego m u s z ą być inne od dawnych. P r a w d z i w ą o d r ę b n o ś ć z a c h o w a ć m o g ą t y l k o „ n a i w n i " , t w ó r c y w e w n ę t r z n i e odizolowani od o t a c z a j ą c e g o i c h ś w i a t a , ludzie najczęściej z j a k ą ś s k a z ą p s y c h i c z n ą , k t ó r y c h sztuka jest p r o j e k c j ą i c h oso­ bowości. 19 W r ó ć m y jednak w t y c h naszych r o z w a ż a n i a c h do t e r a ź n i e j s z o ś c i . S m ę t n e refleksje na temat zmierzchu autentycznej t w ó r c z o ś c i l u d u nie p o w i n n y nam prze­ s ł a n i a ć Obrazu zmian z a c h o d z ą c y c h w twórczości i upo­ dobaniach w s p ó ł c z e s n e j wsi i peryferii miejskich. Zmierzch tradycyjnej sztuki ludowej nie jest bowiem r ó w n o z n a c z n y z l i k w i d a c j ą o d r ę b n y c h f o r m twórczości. Proces l i k w i d a c j i r ó ż n i c m i ę d z y w s i ą a miastem p o t r w a zapewne długo. G i n ą powody w y w o ł u j ą c e o d r ę b n o ś ć , ale p o z o s t a j ą n a w y k i . Tworzenie się jednolitego mo­ delu k u l t u r y opartego o wzorzec k u l t u r y masowej nie jest s p r a w ą c h w i l i ani r o k u , ani nawet k i l k u lat. P r a w ­ dopodobnie zresztą zawsze i s t n i e ć b ę d ą o d r ę b n o ś c i upo­ d o b a ń i m ó d r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i pokoleń. Czy d o t y ­ czyć b ę d ą t y l k o u p o d o b a ń biernych, recepcji — ozy i twórczości w ł a s n e j (amatorskiej)? P r z y s z ł o ś ć p o k a ż e . W obecnym okresie procesy scalające dopiero prze­ n i k a j ą do ś r o d o w i s k wiejskich i peryferii k u l t u r o w y c h miast i miasteczek. Ś r o d o w i s k a te m a j ą jednak i swoją a k t u a l n ą twórczość, z g o d n ą z i c h obecnymi upodoba­ niami, s z t u k ę , k t ó r ą m o ż n a r ó w n i e ż n a z w a ć l u d o w ą , j a k o że jest powszechna, o d r ę b n a od sztuki n u r t u p r o ­ fesjonalnego i przy t y m kontynuuje nawet pewne ce­ chy i tradycje sztuki, k t ó r ą m o ż n a by n a z w a ć o d p u ­ s t o w ą , j a r m a r c z n ą . Jest to w ł a ś n i e model 3 w s p o r z ą ­ dzonej na w s t ę p i e a r t y k u ł u systematyce. M o d e l ten obejmuje t w ó r c z o ś ć o d p o w i a d a j ą c ą a k t u ­ alnym potrzebom i upodobaniom l u d n o ś c i wsi i pery­ f e r i i miejskich, u p r a w i a n ą w k r ę g u tego ś r o d o w i s k a i dla niego. Są to z a r ó w n o powszechnie dziś spotykane m a k a t k i z jeleniami czy ł a b ę d z i a m i na stawie, o k t ó r y c h w n i k ­ l i w i e p i s a ł niedawno Fr. K o t u l a , j a k też i wszelkiego rodzaju w y r o b y spotykane na kramach odpustowo-jarmarcznyeh, zabawki, gipsowe psy, koty i koguty — rzadziej t y g r y s y (słonie w y s z ł y z mody), Z o r r a na ko­ niu, tancerki, kobiety w n e g l i ż u na l w i e leżące i t p . tematy, k t ó r y c h ź r ó d ł e m są zapewne porcelanowe f i ­ g u r k i rokokowe, k t ó r y c h r ó ż n e późniejsze nawet wersje s p o t k a ć m o ż n a b y ł o przed w o j n ą w dworach czy miesz­ kaniach miejskich. F i g u r k i takie masowo n a b y w a ć m o ż ­ na b y ł o b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e na k a ż d y m bazarze. 2 0 i ś w i ę t a sukienki o d o m i n u j ą c e j kolorystyce niebieskiej czy np. r ó ż o w e j , a starsze kobiety k o m p o n u j ą z k u p ­ nych m a t e r i a ł ó w barwne stroje o o d r ę b n e j formie i k o ­ lorystyce — już nie tradycyjnie ludowe, ale jeszcze nie miejskie. Nie jest to j u ż sztuka ludowa, taka j a k ą znamy z przeszłości. Nie jest — przede w s z y s t k i m dlatego że w z g l ę d n i e spoista s t r u k t u r a l u d o w e j k u l t u r y u l e g ł a rozpadowi i w c h ł a n i a coraz w i ę c e j e l e m e n t ó w obcych, niezdolna już całkowicie je z a a d a p t o w a ć , z o r g a n i z o w a ć w n o w ą o d r ę b n ą całość. Jest to jednak sztuka okresu przejściowego, okresu rozpadu tradycyjnej kultury, w k t ó r e j na r ó w n i z elementami r e l i k t o w y m i w s p ó ł ­ istnieją z u p e ł n i e nowe. Nie zamierzam t u b r o n i ć artystycznej w a r t o ś c i tej sztuki. Na pewno nie da s i ę jej w całości p o r ó w n a ć z d z i e ł a m i d a w n y m i , choć i w niej z n a j d u j ą się obiekty, w k t ó r y c h już dzisiaj w i d z i m y walory estetyczne. S ą to oczywiście w a l o r y inne niż w dawnej sztuce i jeśli dostrzegamy je, to dzieje się to w k o n t e k ś c i e r o z w o j u f o r m sztuki naszego czasu, K s z t a ł t o w a n i a się nowych postaw estetycznych, innych nieco potrzeb. P r z y s z ł o ś ć zapewne pozwoli z a u w a ż y ć w tej jarmarczno-odpustowej twórczości elementy i n n e jeszcze, k o r e s p o n d u j ą c e z n o w y m i potrzebami. Pozwoli o d c z u w a ć j ą w kate­ goriach o d r ę b n e g o „stylu", b y ć m o ż e m i e s z c z ą c e g o się w nowych konwencjach estetycznych. A l e to są t y l k o przypuszczenia. Obecnie bowiem bynajmniej nie w i d z ę potrzeby propagowania tej nowej sztuki l u d o w o - j a r marcznej, czynienia na n i ą „ m o d y " . A jeśli tak ak­ c e n t u j ę ten — istotnie w s p ó ł c z e s n y — n u r t sztuki l u ­ dowej, to dlatego aby z w r ó c i ć n a ń u w a g ę e t n o g r a f ó w i ludzi z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą , aby b a d a ć j ą , d o k u m e n t o w a ć i u c h r o n i ć przed z a g ł a d ą , j a k ą t y m n i e ­ t r w a ł y m dziełom niesie czas. Niestety, nie notuje się obecnie przemian w upodo­ baniach l u d u — ipomija niemal wszystko, co wykracza poza f o r m y już znane i m i e s z c z ą c e się w ramach t r a ­ dycyjnych w y o b r a ż e ń o sztuce ludowej. A przecież zachodzące zmiany chociażby w tematyce gipsowych figurek m o g ą b y ć i n t e r e s u j ą c e dla socjologa, etnografa czy historyka k u l t u r y , ś w i a d c z ą c o procesie f o r m o w a n i a się g u s t ó w a nawet o pokracznych formach przenikania mody na „ n o w o c z e s n o ś ć " w s z t u k ę m a s o w ą . Niestety „ r a d a r y " naszych e t n o g r a f ó w w y c h w y t u j ą doskonale k a ż d y przejaw tradycyjnej sztuki, niewiele jednak u w a ­ gi p o ś w i ę c a się zjawiskom, k t ó r e k s z t a ł t u j ą się i zmie­ n i a j ą współcześnie. B y ć m o ż e w y n i k a t o z tego, że II. 29. Wycinanka, Marianna Dudaszek. ziny. 17 X 17 cm. Zacharz, pow. Wyk. Brze­ Nowa t w ó r c z o ś ć ludowa, to t a k ż e spotykane gdzie­ niegdzie fabryczne meble (nawet na „ w y s o k i p o ł y s k " ) zdobione przez u ż y t k o w n i k ó w W jaskrawo kolorowe wzory r o ś l i n n e , k w i a t o w e a nawet geometryczne. To — malowane d o s ł o w n i e na szkle, dekoracyjne bordiury, o k a l a j ą c e w obrazku miejsca, pod k t ó r e w k ł a d a się foto­ g r a f i e . To — specyficzny sposób p o s ł u g i w a n i a się ele­ mentami nieludowej twórczości w celu uzyskania efek­ t u bliskiego upodobaniom danej społeczności — tak w u r z ą d z e n i u w n ę t r z , j a k i stroju. P r z y k ł a d e m m o g ą być ubiory C y g a n ó w , ale i w pow. nowotarskim spo­ tyka się wsie, w k t ó r y c h d z i e w c z ę t a noszą w niedziele 21 22 33 �II. 30. Pająk, słoma, papier. Wyk. Maria Słomczyńska. Gołocice, pow. Łęczyca. U. 31. „Prześcieradło", len szary z białą bawełną. Wyk. Rozalia Koska. Łęg, pow. Rawa Mazowiecka. II. 32. Tkanina. Wyk. Katarzyna Królasik. Oraczew, pow. Łę­ czyca. II. 33. Bukiet, papier, bibuła. Wyk. Józefa Wojciechowska. Zawady, pow. Brzeziny. II. 34. Naczynie zasobowe, sło­ ma. Wyk. 1963 r. Wojciech Drążczyk. Zduny, pow. Łęczyca. badania prowadzi się z pozycji tradycyjnych form sztuki, że w założeniu ich chodzi zazwyczaj o u c h w y ­ cenie obrazu przeszłości. Nie n e g u j ę oczywiście celo­ wości takich b a d a ń , szkoda jednak, że s z u k a j ą c ś l a d u przeszłości, pomija się nieraz fakty współczesne. A przecież w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z o ś ć wiejska jest znacz­ mu* I W 34 i m $ F4«4 lYifiTffrT! rjiUiiLL nie m n i e j t r w a ł a niż dawna, przedmiot ma życie k r ó t ­ kie, to co było przed 10 laty, dziś jest n i e m a l nie do zrekonstruowania, w ł a ś n i e dlatego że n i k t nie przy­ w i ą z y w a ł do tego wagi, że najmniej ceni się m o d ę p o p r z e d n i ą , a o wiele w y ż e j t a k ą , k t ó r ą dzieli j u ż od nas dystans czasu. �Sądzę, że powinno się o r g a n i z o w a ć w y s t a w y o r ó ż ­ nych profilach. A w i ę c : — Wystawy k l e j n o t ó w sztuki ludowej, dzieł n a p r a w d ę najwyższej rangi — g ł ó w n i e r z e ź b y , drzeworytu, m a ­ larstwa, w y c i n a n k i , t k a n i n y (takie w y s t a w y ś w i a d ­ czą o miejscu ludowej sztuki w dorobku k u l t u r y narodowej). — Wystawy przeglądowe współczesnej twórczości, ś w i a d c z ą c e o formach i rezultatach opieki nad t ą twórczością. ( S t w a r z a j ą o k a z j ę ujawnienia się nie znanych d o t ą d a r t y s t ó w , co z kolei pozwala na oto­ czenie ich o p i e k ą , zapewnienie i m w a r u n k ó w dalszej d z i a ł a l n o ś c i ) . Do tej kategorii zaliczam w y s t a w ę łódzką. — W y s t a w y problemowe, p o k a z u j ą c e autentyczny stan twórczości ludowej danego okresu, proces z a p o ż y ­ czeń i asymilacji, zagadnienia inspiracji s z t u k ą l u ­ d o w ą architektury, malarstwa, r z e ź b y , g r a f i k i i rze­ m i o s ł artystycznych. Dla etnografa, dla badacza k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , (a w i ę c i k u l t u r y ludowej) cenne b y ł o b y na pewno za­ poznanie się w ł a ś n i e z w y s t a w a m i o charakterze p r o ­ blemowym. Wystawy b o w i e m „ w s p ó ł c z e s n e j sztuki l u ­ dowej" nie p o k a z u j ą w istocie całości zagadnienia, obrazu zachodzących przemian. Mogą nawet, choć oczy­ wiście bez ż a d n y c h intencji tego rodzaju, s u g e r o w a ć nieprzygotowanemu w i d z o w i obraz jednostronny, nie o d p o w i a d a j ą c y rzeczywistej sytuacji. Obraz k r a j u , w k t ó r y m k w i t n i e sztuka ludowa i f o l k l o r , obraz Polski nie rzeczywistej a turystycznej. Egzotyka l u d o w a ma i dziś zapewne swój sens, z w ł a s z c z a w aspekcie zagra­ nicznej t u r y s t y k i , ale chyba dobrze b y ł o b y , aby w y ­ stawy o i n n y m , p r o b l e m o w y m charakterze, k o r y g o w a ł y ten t r o c h ę przecież n i e p r a w d z i w y obraz w s p ó ł c z e s n e j twórczości naszego l u d u . 25 33 Chodzi t u w i ę c przede wszystkim o i n t e n s y f i k a c j ę b a d a ń nad procesami z a c h o d z ą c y m i na w s i i peryferiach miejskich, o dostrzeganie i dokumentowanie zjawisk w s p ó ł c z e s n y c h , chodzi o to, aby muzea etnograficzne Zbierały p r z y k ł a d y tej w s p ó ł c z e s n e j twórczości, ekrany f o t o g r a f ó w ulicznych, m a l o w i d ł a ze strzelnic i karuzel, szyldy malowane, m a l u n k i i r z e ź b y z w o z ó w c y g a ń ­ skich, barwne m a k a t k i , f i g u r k i gipsowe, w y r o b y z l u ­ sterek, kule szklane z zatopionymi w wodzie f i g u r ­ kami (św. stajenka, ł a b ę d z i e , p i ł k a r z e , T r ó j c a Ś w i ę t a itp.), obrazki malowane na szkle, przedmioty służące do dekoracji w n ę t r z i t d . Chodzi wreszcie o to, aby u j a w n i a ć rezultaty takich badań nawet w postaci w s t ę p n y c h rejestracji w formie a r t y k u ł ó w w czasopis­ mach fachowych, r e p o r t a ż y fotograficznych, k s i ą ż e k , filmów. 2 6 34 2 3 M o ż e też i w a r t o p o k a z a ć j u ż teraz w trybie w y s t a w naukowo-problemowych t ę s z t u k ę p r z e d m i e ś ć i w s p ó ł ­ czesnej wsi, p o d y s k u t o w a ć co jest, a co nie jest kiczem, z a s t a n o w i ć się nad i s t o t ą zjawiska „ s z m i r y " , a przez to widzieć problem szerzej — nie z a w ę ż a j ą c go do p ł y t ­ kich kampanii przeciwko „jeleniom na r y k o w i s k u " . Może i w a r t o n i e k t ó r e f o r m y tej sztuki jarmarcz­ nej n o b i l i t o w a ć , p o k a z u j ą c je w odpowiednim kontek­ ście na wystawach sztuki ludowej czy prymitywnej. Takiej n o b i l i t a c j i d o c z e k a ł y się ostatnio sztuczne k w i a ­ ty, d o t ą d p r z e w a ż n i e pomijane, a nawet uznawane za „szmirę". N i e z w y k ł y urok w y s t a w y „ k w i a t y dla W a r ­ szawy" zorganizowanej przez C e p e l i ę s p o w o d o w a ł na­ wet w p e w n y m ś r o d o w i s k u m o d ę na te kwiaty. Wszystkie eksponaty zakupiono. 2 4 Nie b y ł o b y jednak s ł u s z n e m i e s z a ć na wystawach o charakterze artystycznym o b i e k t ó w cennych z w ą t ­ p l i w y m i . Rola b o w i e m takich w y s t a w jest inna — po­ kazuje ś w i a t o d r ę b n e j i p i ę k n e j sztuki naszego l u d u . Są one w a ż n e i d l a samych t w ó r c ó w ludowych, k t ó ­ rych np. na w e r n i s a ż łódzkiej w y s t a w y p r z y b y ł o blisko dwie setki. 35 �A miejsce w y b i t n y c h dziel ludowej sztuki jest dziś w ł a ś n i e w muzeach, z a ł o ż y w s z y oczywiście, że s ą to muzea z prawdziwego zdarzenia, dobrze w y p o s a ż o n e w reprezentatywne kolekcje dzieł, otwarte dla publicz­ ności, a nie w stanie permanentnych r e m o n t ó w czy organizacji. Przyjdzie też zapewne czas gdy b ę d z i e m o ż n a wybrane najcenniejsze r z e ź b y czy obrazy o g l ą ­ d a ć w muzeach sztuki obok sal ze s z t u k ą ś r e d n i o ­ wieczną, obok r z e ź b Szczepkowskiego, d r z e w o r y t ó w Sko­ czylasa i Kulisiewicza, o b r a z ó w Tadeusza Makowskiego. Sztuka l u d o w a jeszcze nas otacza, ale jest t o czas jej zmierzchu. Dobrze byłoby, aby nie u r o n i ć niczego z jej dorobku, z tego co jeszcze m o ż n a z b a d a ć , zano­ tować, utrwalić i zachować. PRZYPISY 1 Sztuka ludowa północnego Mazowsza. Pułtusk, w r z e s i e ń 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 4, s. 232. Wystawa współczesnej sztuki ludowej czterech województw [rzeszowskie, lubelskie, białostockie i k i e ­ leckie], L u b l i n , listopad 1964 r. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " niniejszego numeru, s. 64. Sztuka ludowa ziemi łódzkiej na XX-lecie PRL. Ł ó d ź 1964. Dane d o t y c z ą c e wystawy, konkursu i kata­ logu z n a j d u j ą się w „ K r o n i c e " niniejszego n u m e r u pisma. Na t y m miejscu c h c i a ł b y m t y l k o powiedzieć, że jak zawsze wystawa zorganizowana została doskonale, a k a ­ talog stanowi w istocie m a ł y album, opracowany z nie­ z w y k ł ą t r o s k l i w o ś c i ą tak o t r e ś ć i r z e t e l n o ś ć informacji, jak i o poziom graficzny oraz edytorski. Por. A . Jackowski, Z p r o b l e m a t y k i współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , I X , 2 3 4 II. 35. Ukrzyżowany, fragm. krzyża kutego w żelazie, wys. 20,5 cm. Wyk. Stefan Morawski. Wólka, pow. Łę­ czyca. II. 36. Bukiet, krepina. Wyk. Marcjanna Chlebna. Złaków Kościelny, pow. Łowicz. II. 37, 38. Figurki jarmarczne, 1964 r. Łowicz. 1955, nr 5 oraz K . Piwocki, A la limité de l'art popu­ laire et non-populaire, „ Z e s z y t y Etnograf. Muz. KÛlt. i Szt. L u d . w Warszawie", t. 1, 1960. ,...w t y c h zespołach k u l t u r o w y c h , k t ó r e etnografia o k r e ś l a n a z w ą «lud», spotykamy na t r a d y c j i o p a r t ą w y t w ó r c z o ś ć a o i o r o w ą o charakterze artystycznym, t a ­ k ą czy i n n ą , w t a k i c h czy i n n y c h regionach. T ę t r a ­ d y c y j n ą w y t w ó r c z o ś ć l u d u , ,bez w z g l ę d u na to czy f o r m y j e j s ą pierwotne, czy też n a p ł y w o w e , nazywam s z t u k ą l u d o w ą , p o n i e w a ż t e r m i n ten jest dziś p o w ­ szechnie p r z y j ę t y w tym właśnie znaczeniu" (H. S c h r a m m ó w n a , Sztuka ludowa i j e j znaczenie dla kul­ tury artystycznej, W i l n o 1939, s. 1). [Sztuka ludowa jest to:] „ S z t u k a tworzona przez l u d dla w ł a s n e g o u ż y t k u , o specjalnych, swoistych cechach, o w ł a s n y m , sobie t y l k o w ł a ś c i w y m wyrazie s t y l o w y m z a r ó w n o f o r m a l n y m , j a k i technicznym" ( K . P i w o c k i , Zagadnienie metody w badaniach nad sztuką ludową, „ L u d " , 1951, t. X , seria I I ) . „Sztuka ludowa w społeczeństwach cywilizowanych to t w ó r c z o ś ć artystyczna l u d u , czyli tej części społe­ c z e ń s t w a , k t ó r a z p o w o d u r ó ż n i c ekonomicznych i u c i ­ sku klasowego nie m o g ł a k o r z y s t a ć z d o r o b k u sztuki, zwanej « w y ż s z ą » " (R. Reinfuss w pracy: R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, K r a k ó w i960, s. 6). W konkursie, j a k to podaje w szczegółowym o m ó ­ w i e n i u z a w a r t y m w katalogu B . Kowalec, wzięło udział 378 o s ó b z 11 p o w i a t ó w , n a d s y ł a j ą c ponad 3150 prac. W I I etapie pozostawiono 2.200 prac 234 t w ó r c ó w . Por. A . Damrosz, Artystyczne tkactwo ludowe z Porządzia (Puszcza Biała), „Pol. Szt. L u d . " ; X V I I I , 1964, nr 2. s. 87. Por. uwagi J. St. Bystronia o p i e ś n i a c h l u d o w y c h : „ M o ż n a śmiało powiedzieć, że pieśń l u d o w a ginie nie tyle w s k u t e k zaniku samodzielnej t w ó r c z o ś c i , jak r a ­ czej wskutek nadmiaru twórczości i n d y w i d u a l n e j , k t ó ­ ra powoduje w rezultacie coraz to intensywniejsze p r z e k s z t a ł c a n i e zasobu pieśniowego, rozbicie na coraz to drobniejsze części i wreszcie zanik t r a d y c j i p i e ś n i o ­ w e j , k t ó r a p r z e c i e ż stanowi i s t o t ę życia p i e ś n i " . (Artyzm pieśni ludowej, P o z n a ń 1921). 5 6 7 8 36 �9 „W 'przedmiotach tych [nietradycyjnych — przyp. A. J.] w y k a z u j ą w y t w ó r c y n i e u d o l n o ś ć swoją nie dla­ tego że brak i m talentu, ale dlatego że te przedmioty są dla nich zbyt m ł o d e . Jeszcze się z n i m i nie zżyli, nie p r z e t r a w i l i ich i nie u r o b i l i w f o r m ę o k r e ś l o n ą w ł a s n y m i zbiorowym postanowieniem" — pisze T. Se­ w e r y n w : Rozdroża sztuki ludowej, Warszawa 1948, s. 62. 10 w w y s t a w i e szt. l u d . w o j . łódzkiego z 1955 r. b r a ł o udział 3 r z e ź b i a r z y : J. Brzozowski, J. Grzegory z pow. łowickiego i K . Ajs z pow. piotrkowskiego. W 1957 r. — t y l k o Grzegory, w 1958 r. — Ajs i I . K a ­ m i ń s k i z pow. łęczyckiego, w 1959 r. „ o d k r y t o " J. L a m ę c k i e g o , k t ó r e g o prace z n a l a z ł y się na wystawie szt. lud. ziemi r a d o m s z c z a ń s k i e j . W 1961 r. w y s t a w i a ł o 6 r z e ź b i a r z y łęczyckich, 2 — łowickich, 1 — p i o t r k o w s k i , 3 — z r a d o m s z c z a ń s k i e g o . Razem 12. Na ostatniej w y ­ stawie w 1964 r. z n a l a z ł y się r z e ź b y 27 t w ó r c ó w , w t y m z p o w i a t ó w : łęczyckiego — 14(!), sieradzkiego — 6, rawskiego — 4, i po jednym z w i e l u ń s k i e g o , r a d o m ­ szczańskiego i piotrkowskiego (z dotychczas w y s t a w i a ­ j ą c y c h nie wzięli u d z i a ł u Grzegory i Brzozowski, obaj z łowickiego. W t y m samym roku w wystawie w s p ó ł ­ czesnej łęczyckiej sztuki ludowej wzięło udział 22(!) rzeźbiarzy. 1 W zestawieniu t y m u w z g l ę d n i a m jedyni? r z e ź b i a ­ rzy — t w ó r c ó w figur, pomijam w i ę c w y k o n a w c ó w p t a s z k ó w , zabawek i t p . D u ż ą r o l ę o d e g r a ł t u dvr. A n t o n i K a m i ń s k i , k t ó ­ r y o r g a n i z u j ą c p l a c ó w k ę Cenelii w N o w v m Jorku u m i a ł z a i n t e r e s o w a ć nasza -rzeźbą ludowa z a r ó w n o m u ­ zea, jak i w y b i t n y c h k o l e k c j o n e r ó w sztuki. Orientacja w zagadnieniu i ś w i e t n y smak pozwoliły m u na stwo­ rzenie p o w a ż n e g o r y n k u eksoortowego dla rzeźby, co s t w o r z y ł o w a r u n k i dla rozwoju twórczości r z e ź b i a r s k i e j w k r a j u . Z kolei racjonalna polityka z a k u p ó w , z a m ó ­ wień, konkursów i wystaw ugruntowała koniunkturę i p r z y c z y n i ł a się do podniesienia poziomu prac. Jest t o zasługa p. Janiny O r y n ż y n y i zespołu w s o ó ł p r a c o w n i k ó w Cepelii — zwłaszcza w Łodzi i Warszawie — a t a k ż e k i e r o w n i k ó w m u z e ó w regionalnych w Łęczycy, Sieradzu, Kielcach i t d . Por. A . Jackowski, Współczesna rzeźba ludowa, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I I , 1964, nr 1. 1 1 1 2 37 13 Na wystawie w s p ó ł c z e s n e j szt. l u d . pow. Ł a s k i Sieradz, Sieradz, czerwiec 1963. Por. n o t ę w „ K r o n i c e " „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, n r 3—4, s. 204. W ł a ś n i e obawa o m o ż l i w o ś ć wypaczenia auten­ tycznej twórczości ludowej p o d y k t o w a ł a w 1929 r. W a n ­ dzie S c h r e i b e r ó w n i e s ł o w a : „ A r t y s t ó w l u d o w y c h nie należy d o k s z t a ł c a ć w szkołach d l a i n s t r u k t o r ó w ani na kursach zawodowych. Oczywiście nie wolno też pod­ s u w a ć ż a d n y c h u r z ą d z e ń ani u ł a t w i e ń pracy..." (Rozwa­ ż a n i a o popieraniu sztuki ludowej i ludowego przemysłu artystycznego, ..Sztuki Piękne", V , 1929, s. 469). 14 15 Dowodem ż y w e j jeszcze t r a d y c j i w y c i n a n k i jest chociażby to, że 38,5% u c z e s t n i k ó w k o n k u r s u łódzkiego stanowili t w ó r c y wycinanek (90 osób), d o m i n u j ą c i l o ­ ściowo nad i n n y m i d z i a ł a m i sztuki (np. t k a c t w o — 23%, rzeźba — 11,5%). 16 Z w r a c a ł u w a g ę na ten aspekt k o n k u r s ó w jeszcze w 1949 r. Józef Grabowski, p i s z ą c : „ D l a t e g o też roz­ dmuchiwanie twórczości garncarzy, bez zapewnienia jej zbytu jest może cenne dla n a u k i , lecz bolesne w skut­ kach dla k r ó l i k ó w d o ś w i a d c z a l n y c h " (Drogi i manowce współczesnej plastyki ludowej, „ O d r o d z e n i e " , 1949 r., nr 29). 17 „ J e s t s p r a w ą powszechnie z n a n ą , że u p ł y w a j ą c e dwudziestolecie b y ł o i dla polskiej sztuki ludowej o k r e ­ sem p o w a ż n e g o r o z w o j u " — czytamy w j e d n y m z ostat­ nio wydanych k a t a l o g ó w — „ S z t u k a l u d o w a nie t y l k o nie ginie, ale rozwija się i w n i e k t ó r y c h dziedzinach osiąga f o r m y znacznie bogatsze niż to notuje histo­ r i a " — pisze p o w a ż n y etnograf w popularnej pracy w y ­ danej przed k i l k u laty. 18 Por. B. G a ł ę s k i , Chłopi i zawód rolnika, Warsza­ w a 1963, s. 147—154; St. Ż ó ł k i e w s k i , O kulturze Polski Ludowej, Warszawa 1964, s. 151—167, 173—174. „W niedalekiej już przyszłości sztuka ideoplastyczna, ograniczona do prostych z n a k ó w semantycznych, w y s t a r c z a j ą c y c h na w y r a ż a n i e p r y m i t y w n e g o p o g l ą d u na ś w i a t , dobiegnie swego kresu. Bo nie będzie j u ż m o g ł a podołać swoim rozszerzonym zadaniom na sku­ tek przyswojenia sobie przez w i e ś i w ogóle przez cały ś w i a t pracy k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j , szerzej, k u l t u r y 1 9 1 38 37 �11. 39. „Łabędzie", Łosice. makatka, ol. na pł. europejskiej. Nowe w a r s t w y społeczne zasilą zawodowo grupy p r o d u c e n t ó w k u l t u r y z a r ó w n o naukowej, j a k artystycznej, z o s t a n ą automatycznie w ł ą c z o n e w z w y k ł y proces budowania cywilizacji, a jako elementy psy­ chicznie zdrowe i ż y w o t n e o d e g r a j ą w n i m zapewne w i e l k ą rolę. K t o wie, m o ż e dopiero na tej drodze m o ż ­ na się będzie d o p r a c o w a ć nowych f o r m artystycznych, zgodnych z n o w y m i czasami" — p i s a ł w 1948 r. Tadeusz Dobrowolski w art.: Wystawa sztuki ludowej w Kra­ kowie, „ N o w i n y Literackie", 1948, n r 6. Fr. Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. L u d . " , X V I I , 1963, nr 3—i. Por. r ó w n i e ż tegoż autora art.: Dwie strony medalu, „ N o w i n y Rzeszowskie", 1960, n r 186. I n f o r m a c j i tej udzielił m i ł a s k a w i e p. doc. dr Józef Grabowski, k t ó r y przed k i l k u tygodniami na­ p o t k a ł podobne p r z y k ł a d y w M a g ó r z e , i d ą c z Suchej do Z a w o i . Widział tam r ó w n i e ż szafkowe kapliczki p r z y d r o ż n e z n o w y m i dekoracyjnymi m a l u n k a m i na szkle, za k t ó r y m i s t a ł a figura. Por. J. Burszta, Zb. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle ma­ teriałów ze wsi koszalińskich, „Pol. Szt. Lud.", X V I , 1962, n r 4. 2 0 2 1 2 2 Fot.: 3« Jan Swiderski 2 3 W y j ą t k i e m jest t u , o ile m i wiadomo, redakcja „Gromady", k t ó r e j pracownicy zebrali za w ł a s n e p i e ­ n i ą d z e k o l e k c j ę tego rodzaju prac. Przed k i l k u zaś laty m a ł ą w y s t a w k ę makatek, .pocztówek, r z e ź b i t d . zorga­ nizowało k o ł o naukowe przy Z a k ł a d z i e Etnografii U.W., o r g a n i z u j ą c na o t w a r c i u jej d y s k u s j ę na temat tej t w ó r c z o ś c i . R ó w n i e ż doc. K o t u l a z e b r a ł w muzeum rzeszowskim zbiór l u d o w y c h makatek. 2 * luty KuHaty dla Warszawy, Warszawa, Salon TPSP, 1964. Uczestnicy w y s t a w y łódzkiej dostali w 1964 r. od Cepelii za swe prace ok. 350.000 zł (już po o d t r ą ­ ceniu podatku). Informacja p. I . W i t o r z e ń ć , k i e r o w ­ niczki Rejonowego B i u r a S k u p u Cepelii w Ł o d z i . Na ten aspekt zagadnienia zwraca u w a g ę Zb. Gawrak w art. Nieporozumienie z Polską egzotyczną ( „ K u l t u r a " , 1964, n r 29) o b a w i a j ą c się, że propagowanie ludowej egzotyki u t w i e r d z a ć m o ż e m i t Polski j a k o k r a ­ j u p r y m i t y w n e g o , k r a j u wiejskich strzech, gliny, d r e w ­ na i słomy. Bardzo ciekawe uwagi na temat w s p ó ł ­ czesnego stosunku do sztuki ludowej zawiera art. B. M i c h a ł o w s k i e j : W etnograficznym słoju, „Polityka", 1962 r., nr 30. 2 5 2 6 — i l . 1—38; Jan Urbanowicz — i i . 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5286a2d3ee5e55ce2ef2e1060269203d.pdf 17024c1c0a0ae16eea2c921715d51b90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1862 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource stroje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1727 Title A name given to the resource Współczesne aspekty badań nad strojami ludowymi / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.283-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, 198:~ BARBARA BAZIEIJICH WSP0ŁCZESNE ASPEKTY B.t\DAŃ NAD STROJAMI LUDOWYMI Zagadru~enie strojów lud:owy,ch, któr02 od przeszło 150 ,Lat w~sz.ło w sfel'ę 'zainteresowań ludzi różnej ,profesji, jest na,ool Ifrapującym tEmatem badań nau;k'o'wych. Kiedy poid koniec XVIII w., a potem na początku XIX w. z",częły rozw.i1ać się w EUI"O\Pi€prądy romalUty:mrru i wrnz IZ nimi ooraz bardziej 2W11"acan:ouwagę na życi.e wsi i jej wartości, szukając nadto, z,81równo w k:rajiohraZJi'e, jak tna:dy;cy;jnej 1{Julllturze wątków i ins;pilI"acji twó:r!czej, pojalwiły się taikże pienw:sze ef€lkJty :zJa~nteTiesowaństrojami luidowymi. Były to ;przede wszystk~m ma181rnk1e lub gmi.rczme, nien~adko !ka1orow e prnedsiawienia ludzi wsi w stl'ajach z róilnyloh relg'ronów. Wyikony.wałi je współcześnie żyją'cy artyści mM8!I"Ze1, którzy w ten ~pooób dCl/wali upu~t nie tyl]ko swej aJrtystyoznej wrażliwości, ale również stwarzali w m~8lrę możiUo:ści - wiffi1IlY OOkJumEIDtdla ubiorów ludQwy'oh ówcz.esnych czasów. Podobnych doikumenrt:ów WlPralwdzi'e nile brak i z wozeŚ11:ie1jszych okresó)w, w zasadzie jednruk są one nie liJczne, sIk:roffi!I1€i w żadnym wypaidkJu nie tWOlI1Ząj<aik1eijiś więlkszejoa,Łośc.i, ani .też peWlnega cyklu wy()1bra~ń. Baidalczle i zainteresowani problematyką strojów I1egionalny;ch w1edzą dobn~, żeodtJwarMI1i€ I1lp. histolJ.,ii ubiorów dklr-eślonej gm.liPY e,tnogrr8!ficzm.ej n81wet a dOl~e zachowanej ciągłości kurLtur'Ow.ej, wobec braku ŹirOOdnie jest rzeczą łartiwą, a w oparciu o malteI1iały ikolIlogTaIHc.zne, często WiI"ę<:Z niernJ()lżl~we. SZlUlkia się 1m w stalTY'Ch dOikum€lIlJtach,1nlmnalbułooh, poliJohromiach i obI1a:zach kośóelny'ch, nalgrcl1lkach, iJnsygniach i 1 uudzi wsi i ,s:troorjemaJ{)IW,,,I,i: w J>()I\.~C'e J, P,. NorbUn;, A. Orłavi.ski, D. Cho'do,wiooki, M. BOCIieclha, A. Biw.aI1slki, A. l{.owalrSi~i, P. StaJCłhiewliocz,A. KędZlien;lkii, St. Wliltki€lw'idz;,K. BaahWJallislkJi,K. !Piila't,;ti,W, W,odziJn,ow~ki 1 i'!1lT'.Ii. ParÓWl1!aj: "Kliosy", "TygO\dni~k Pawstreclhny", Tygooo1i!k I,liuslt!rOwa;ny" za lata 1'850 - 1&9~, na;dto J. St. By.Sitroń, Typy ludo.we J. P. Norblina, iKuaków 119,;)4. W NO.l1W~i - J. F. L~ Dreier, H. L. RenslC1h, A. T.vdemand, J. F'lintoe, J. FTid1Js. PQrównaj: A. No.s.s, Johannes Plintoes draktakvarellar, Osl\o 1970; tQjże, Joachim Fl'ichs draktak1)a.rez,zar. OS/lo 1197;3;E. Le x OIV, .T,oh. F. L. Dreiers Norske Folkedragter, 'Kristriania 1,9113,. W CzeCincJslqwalOj.i- FeI1d. Ruinik, Śeb. ManSif'ebd, A. Stm!l1'del, J, Manes, M. Ales, FeTe!:, Vak, J. Spillar. �2S4 BARBARA BAZIELlCH cechowych etc., a także w żródłowych opisac:h, inwentarzach, księgach pnraJiałnycih, gr:unto'wych, ławniczych, testamentach i innych, oraz w sta·· :ych ma;pach geograrr'icwyoh stano.wiących ilustrClcję dla określonego teeeHU w pewnym określonym czasie. abak ilus.tracji, wszeLkie opisy są '.vięc dir.ugim żró'dłem, na którym obeclllie moż,na oprzeć swe praC0 ba· dawcze w zakresie strojów ludowyoh. Niezwykle cenne są l'1Ip.wO'IPomnie,']ia z podróży uraz pamiętniki, które dla ludzi ciekawych żyoia i świata były dro:gą i sposobem do wypowiedzenia wł.asnych przeżyć i s;postrz.eżeó \V XVIII i XIX w. nie były ollle madJkim zjawis:kiem w calej Europie. Idee i hasła ramantyz;mu dały asumpt do kontynuacji zaintere30iwaJi stro!jami ludowymi i w późniejszych czasach. COiraz liczniej zaczynają J)ojawiać się ludzie, dla kkÓ:Tychwieś stała się punktem obs'erwacjl i zac:hętą do J;eljeS!t!racjiprzejawów jej życia. W ich publikacjach nie są to już OipiJSy własnych przeżyć i ~posltnzjeżeń,lecz świadomie zebrany w tere;1ie materiał r:zeczolwy noszący charaJkter dQkUlmemt,u,czego prz)"kIadem. kapi;talne dzieło Kolberga oraz badaczy w innych krajach (Sirelius -1916, Helkei - 1834, Kouła - 1892, Zibrt - 1892) 2. W pracach tyich iliustT,aoj-e~i GlPisy st:rojów sphlltały się przeważmi0 z innymi w'iadomośC'iami a tradycyjnej kultu>7£ ludowej, a że był to· okres rodzenia się etnogrraf,ii j'a1kona:uki, ter.milIliOlogiai wprowadzane do hteratuiTY pojęcia nie były j-ec1no 2)na:ozne, zdeftill'iowane i precyzyjne. Na I)gół jednak zasadniczym oikr!eśle:niem w języiku po.lskim było pajęcie ,.u:1:>iór"i w tej postaci prn€IWija się OIllOw litera tlliT!zedziewiętnastowiecznej 3. Odwoływalno się przy tym COI1azczęśoiej do materiałów zebranych beZjpoś:vednLow terenie: wYiwiadów, opisów, ohsel'wacji i tworzono równocześnie mUlZJealnekolekcje,kJtóre z kolei także stawały się źródłem 1 stwarzały pol,e badawcze dla innych. Hzecz z;namienna i godna pod!kmeślenia, że w~7,elkie ilusr\;,racjei opisy 'abi'Oirówpochodzące z pOlczą;tkuXX w. tyczyły się ich dziewiętnastowiecznej fOTmy, tj. tej, j'alka aktuaLnie utTwalił-a s.ię i pr:aeszła na nasrt:ę.pne pokolenie, zachowują:c się prawie llIi-ezmiennie do dnia dzisi,ejszego. Nie spotyka się natomiast próby odtworzenia jego wcześniejszyoh fOl1m,ni to w opisach, ni w rycinach. Tym niemniej, te pierwsze publikaoje z zakre.su kultury ludowej, jak również pojawiające się w twórczości a:ritysiycznej l 2 U. T. Sirel.i.us, Suomen kansanpukujen historie, "Jurn~łl de la SOlcieteFinno-Ougrienne" :3:1, Helsinki HH6; A. O., Heikel, Trachten und Muster eler Morciwinen,. llelsiing,fors l'B34; J. KOlula,O kroji lielu slovenskeho, "CC!SIki Li,d", 1S.!J2, l, s. 21; C. ZibrL Dejiny kroje v zemich ceskych, Fraha 18!J!2; O. Kolberg, Lud. Jego 2WY- !'~aje, sposób życia, mowa, ; wńce, 18.')7 - Hl'90. ;j \V. G·ers,o!!1, Ubiory ~iaJlia o ubiorach, ~~()wski, L'biory ludu zwyczajach LV Polsce pod.ania, przysłowia, polskiego, i obyczajach i u sqsiadriw, Warszawa obrzędy, zabawy, pieśni, 185'5; Ł. G'ołębi-c)ws'ki, OpowiaKraków 186:1; E. Radzi- l.udu polskiego, 1879 i 1899. gusła, �Wspó/c:esne Cls]Jektu badUIi nClel stro:jami lurlol.rymi ,muzyka, poezja, mala~s:two) wątki i motywy ludowE' zwróciły uwag t': ogółu na bogactiwo i różnorodność oraz regionalną i narodową 4 Sipecynke: i wartości odziwierciedlające nawet archa,iczne pierwia,;:,tki słow:iari.skk Trafiły one na podatny grunt szerząoego się wówcz;as panslawizmu i pozytywizmu, Móre nakłani,ały do dodekania pierwlOltnych form i tr'esci, genezy, histm:ycznego ronwoju oraz podoibieństw 'NytWorÓ!Wkultuirowy.cL także i w innych krajach Eurqpy 5. Rodzące się pod lwniec XIX w. zhiorowe edycje ("Wisła", "Lud", "ZbOIlllik", "Gla:snik", "Ceski Lid" i inne). zaczęły coraz liczniej publiko/wać ma.teri,ały, nawet krótkie notki rejestrujące i dokumentujące różne wyltwo,ry ludowej kultury materialnej duchowej i Sipołecznej, w tym także o strojach zasług,u,jących na UJwag( ze względu na swoją regiona'lną Sipecyhkę, zdobnictwo, a,rchraiezność formy. czy też osobliwą część składową. W myśl panujących ówcześni przekonań, że kulturę ludową trneba oClalić od zagłady, na poozątkc. XX w. pojawiają się coraz to dakłardnicjsze opracowania regionalne, ma.~ącedziś znac'zenie i niejedno!kI1otni'ewamość źródłowy oh ze wz@lędu 11, dokumentację współczesnego materiału oraz próby dotarcia do genezy lub historycznej zmienno'ści (Udziela - 1932, ChmielińSka - 1930, Dobrowolscy - 1936, Frankowski - 1928, Moszyil:ski - 1938, Pieniążek 1934; Gavazzi - 1935, Karanović - 1926, Uskoković - 1926, Vlahović 1930, 1934; KOlStow1925; Soehaii -, StJran.-;ka -, Chotek 193-. .. Vydra - 1928, 1935; Tilke - 1935; HeiJkel - 1909, Schwlindt 191:3. Sirelius - 1916, Vahtecr - 1938; Svensson -- 1932, Vistrand 1907: Fett - 1903; Oprescu - 1929; Gr~iinkowa- 1934) G. w Polsce; B. Deneke, Beitrage ;::ur Geder Mode von 1770 - 1815, "Sah:rift de; }Est,;-'sohen Mus'eum FranlkJf'U1l"L am Ma.in", FrankEurt 1[j56, 12, S. 21'1- 252. J WI. Stassow, Słowiaitskie i wschodnie ornamenty, Petersiburg 188'7; P. S.c:han, Slovem'.ke narodl1lC mname.nty. 1'.894; J. Ł!epk1o\"T'S'ki, Sztuka u Słowian szc>ogólnie w ]Jrzeclchrze,ki:jańskiej Polsce i Litwie, Z przeszłości szkice i obrazy, Kró!ków '18'6'2, s. 1'9,5- 212i1;A. Haberlan:dt. Volkskunst der Balkanlii>ulern, \\lien 19.1". F. SClhwindit, Finski:je ornamjenty, He1sinlgfors 1894. 6 S. Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków Hl!30; t'C!l1'że.Ubior'; Luclv pol,~kiego, KrakÓiw 1i9<32;A. OhmieI1,i<ńska, Księżacy i ich stró:j, Wa,nszalwa 19,:3U, c'\.. T. DOlhruiwols'cy. Strój, haft i koronka w województwie śląskiem, Kralków,1'9·J6. E. Franko·wski, Sukmany ludu polskiego, Wa·fiS:z.a/wa19.28; K. MotSlzyński, Geogrnficzne zróżnicowanie odzieży ludowej w Polsce, Kal1,endanz IKC, 1:938, s. ()'{l- Ti .J. Pie:nlią.żetk, O ginącym stroju luelowym i ostatnich jego wytwórcach, Krakór,'/ 193i4; M. Gavazz.i, 1z biologije narodne nośnje, Zag,reb 1()3'5; M. Karanović, 1ml:janskff, HClrodnCl nosn:ja, vez i bojenje, "Zborl1'ik etil1qg,raf,sk,olgImuzej,a u Be'O'gradu", Beo.grad ;953, s. 174; tenże, Zen.ska nośnja u Zmijanju, Samjevo 191216; R. U",klOiko1viić, Nrtrodno nośnja po starovla.~kim selima oko 1vanjice, "Glasnli1k e'tno@r,a:isk·og muze}a u Bec>g;-adu", 1926, s. 9..5; M. S. VJahoviić, Zenska naśnja u beogradsko:j posavini, "Glasnik: ecrJografskog muzoja u Boog·ra:du!ffi" 19.30, s. 47" 5,6, 62, 67, 79; Sit. L. Kosltmv Jlakedonski ub rusi i sokai, "l,zwos'iia na na,roidr-ia etr;ografslki muzoj", 19'25, V, ·1 J. :,c/lichte Horoszkliewicz., nfltionaler Strój Tendenzen narodowy in �286 BARBARA BAZIELICH W mia!rę U;pływ:u czasu ilość 0pT8JCowańna tr:maJt re.gi.olla1ny~h strojÓIWludOlWYch znacznie Wim'aSlta,a wraz z tym wzTasta róż11.OiI"Odność poglądów i metooa pracy oraz ujęcia. TePł"e\tycrzne 'l"07JWaiŻania na temat kuJ1luTy ludOiWej i gT>UiPetnografiaunych oraz :p!rzY1jędeza jedno z podsta!WQIwy'chlkifylteiriów różnicujący:ch, poza języlkiem, taik,że j~dno['iltą w tYIP1efo~mę ubiOll1usprawiło, że oW pew1llym dkveSliiecz,asu sZCl~ó~nego ZIllaczenia w nalUce nabr,ały mOillOgraiicme OIPrnoowania srtlrojÓiWobeśllo:neg;o regionu 7. Na ,tej podstawie starano się taikrże między innymi ustallać go:-anicc regionów oraz zasięg il.:radycy:jn€lj kUlltlUiry looowe:j, pn:dJkreślać jej wartość, zaChOlWaJWCZOŚĆ ciągłość etc. Doprowadziło to w końcu do ,pro:wadzenia S1pecjalnyCihbadań w tym zakre:s:1ei pu!bHlkac.j:io specyficznym chara:kterL'le, czego przys. 3 - <15; P. Kroje Sochml, !idu slovenskeho,' "Sloy,enó;,ka Cirtan!ka"; D. Sti"all1ska, Lidove kroje v Ćeskoslovensku; J. Vy;dra, Nauka o kroji, Praha 192i8, 1936; K. Chotek, Lidova kultura a kroje v Ćeskoslovensku, Praha 119:3'7;U. 'I1i11'ke,Osteurop{iische Vol1cstrOJchten in Schnit und Far-be, BeI"lill1 19Qp; A. O. He1ilkel, D:£e Volkstrachtell in den Ostseeprov,inzen und in Setu.kesien, Hels;i]n,gd"o[jS !19(}9; F. S>CihWli.n.dJt,Finskije 1004, tenże, Suomen kansan pwkuja 1800-luvuUa, 1. Kar11)li3; U. T. SdToehu's, Suomen kansan,pu;kujen historie, "Journal de Ja SoiC'i'ete F,inlno-ODlg'r1ienIDle", 311" Hell,siniki 1'9i16; T. Va,hter, Finnische Volkstrachtell ornamjenty, jaJa, im HeI1!s:JdJ~ Heills~niki Verhiiltnis nordischen holm zu ihren spiiteisanzeitlichen 2, Lei'Pzig Raum, tenże, 1~4{j, s. 416 -9{); Svenska FiolUk,eimus€!U1m, Norsk Specia,l Au'bUimn Rumunia, Oczjerki po istorii Number razwitija nosnje ')rnamentes oblastej skaja XIX NI(JjsklwaW56; dovy odev Fii'edler, Hel',pe Buidapest 'rachten, odjeżdy, Bosne, G. 1903; StLlidio", Schmuck im i Fest, Stock- Gustavianskt. XX wjeka Deutsche a Pohorelej, 191517', t. Oprescu, Studier "SoWljetslka}a 196.2; Costumes .T. Sabić, N arodmj matjerial Volkstrachten, Bra,bil~lava kostjum I i II; R. Weis's, k etniczeskoj iLf'~p2'~g \19'54; V. 1'956; ilt 1'934/1 - 2, etn!OlgraJ.ija" M. kres t jan- istorii der naroda, NOlSalova, KI"els'z, Ungarische Volsku.nde Schweiz, et zachodnih W. L i G. S. Ma(~ł'ClWa, Ru.sskaja kak art SanaJey,o 1'9,&3; M. V. Draśkić. L:Ulka Banja Peasant 1'912'9; I. P. Grinkowa, London BeOlgr<łid 11956; :E. Ku.k.z!icka}a. - naczala A. v "l1he TGew 19619; Lje;bije'd'iełW'a USSR, odjeżda und Folket bondeplagg, u Bosni .j He'fcegovini, se,verozapadne de Senbie, som Krisilia,nia of russkoj .'. 66 - 94, Len!i'l1Igr,aid 1'9.:M. 7 .z. OJ.IiĆ, Narodne nosnje Narod.ne drakten Tracht Folkedrakter, Stoclk:hOllm 11932., IS. '3'(U - 3&8; P. G. V;is~na.nd, Svell.ska studier, s:t,ocktholm 1907; H. Fcl>t, SaerudstilLing Nr 1. _'. tiWignade Sigurd Wallin yolkdriikter, Kulturhistoriska Nationaldragter. Verbildern, H1I3I8; S. Sve.nslSon., L'U- Bau.ernkap. 5 - /{leid'ltng, Zfui'Clh 11946; NCiwak-NeumalDln M. i P. Nedo, Sorbische VoLkstrachte"lt, l - 4, Baiu.'tzen 11004 - :1964; W. Li.kil~im[g :i P. Nedro" Die Lausitz _. Sorbische Trachten, Ber,lin 119.5,6; iE. R,eima'!1Jl, Blat,ter fiir Die Volkstrachten Folkcd i Fest, S'tOlCikho:lim 10416" Is:. '4'6 - 90; .rvI.Vle]owa, no'veu11Ibe:r 1953{8; M. We lewa i E 53" GielS~eon V,ollkslkJunde", moo;, OstS. und . Biułg,a,ria", folk costumes of north Bulgaria in the 19th and M. Cz. Chol,ewa, Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej, -'trój ludowy regionu raciborsko-glubczyckiego .,Opols.ki Roc.z.nik Muzealny. "Wiedza i Życie" l'if51/1.1; Westpreussens, "Hessische 29 - ·46; S. SVen:SS'OlD, F:)Lk~driikter, zarly .Rulg:1rian I folk LePfliWil's(Jlwa, 20th cent'uics, costu.mes . Bl,lgariali SOlha 1961: Lu;b'Jrn 1'9416; Z. Li:pi:arz, Zabij/kow!/ w zbioroch m.u.zeum w Raciborzu, 1968, III, s" 201; J. Maln:ugiewi:c.z, Polski strój ludowy, J. 5wieży, Stroje ludowe Lubelszczyzny, Warszawa 1954. �Współczesne aspekty badań nad strojami 287 ludowymi kładem jeSlt po1w:ołaniew Po:lsce po d::rugiej wojnie świa:towed ,speojaLnej rredalkcji i wydaiWiI1li:CItwa (chyha jeKlynego w s;wlO~mrodJz,a\jlu):"Aitlas Po!lskich Strojów Lruldowych". Celem tego przedsięwzięcia było opracowanie szer:egu mormiglI'laif1iohejmującycll wszystkie tyjpy s1lrQjówltudolWYchz całego dOOzaf!UPolski, podzieionego na pięć części (Pomorne, Wiel'koipo.JSka, Śląsk, Mamwsz,e i Sierodilie, Mał'OjpOJlska), 2Jgwnie z histor)'l.c.myuni granicami pierwo-tnycl1 grup ,p1e'miennych, SlkŁadający~h się z mniejszych iednostek, k1óre z czasem u.twol1zyły :pols'kie Iregiony et~ogra[iczne o mniiej lub IbamdZJie:j IUSota~tonych graJnicaC'h. Atlas Polskich Strojów Ludowych, obok dotychc2Jasowej dow:oLno.ści opracowania temalt1u, W)'IpJ'atC:Qwał ,pewne ścisł'e Tlamy ujęuia dla poo~cz'ególnyoh zeszytów wchodzących w jego skład 8 i na tej podstawie zarysOiwała się teJOlI1etyomamo~iwość wytyczenia granic zasięgów polskioh gnulP etnogrrafic~nych i ieh SItrriojów 9. Ohdk naukowego zIlia1oljenia,ta forma QpraCOlWalnia okazała się najlbaJIrlziej użyteczna, z.wł'alszczadla kirajlu, gdzie !tradyoje ludowego u!b~om nloe wS'zędu:e zachowały się w joednaiko'wym Ertopntu i tdea p.r'Op'agoJW.ania jego na:ro<:1Pwy'chwar;lxlści nabrała w ostatnidh czasach sZ'oz€.gó1n'ie na sile. W obecne],powo'jieillIl'ej dobie fo:rmowan:ia się oe~łów regionalnych i c:rg:an:i:z.owaniafa;tiJwaJJi i przeglądów foLk,loT)'lS'tycOilych, mat.eriały zawarte w Atlasie stały się szcZ€gól~n:i'e eenne n~e tyLko przy l'ekionstll'Uikcjistrojów tych regionów, gdzie już niewiele Wliaidomona ioh temat, ale takiŻe l'egiolIlów o tnwał'ej tradycji, przy szyciu kOIIIliPJ1etów pirljeznraownych na estmdę, czy inne wy,stępy o znacneni.!Uregiona'lnym10. Na p0'czątJku bieżąoego wieku waIrtości narodowe strojów regionalnych zaczęto dIOSIttrzegaćw wielu innyoh kJ11aija<ohEJu:rqpy i to nie ty liko 02wzg,lędów pa1:riotycznyeh (SłowaOja, Ślą:Sk, Łużyce, NOtrwegia, a także Finlandia, Hiszwania, Dani.a). Tym ~osolbem w hteraiburze pl'1zedmiot.u zaczęły poj.a,wiać się OOTazczęściej taJki'e po,jęciJa,jak: ub~ór, odzież, strój, kostiUim (ang. - cloth, dress, costume; n:iem. - die Tracht, Kleidung, Kostume). Zac,zęła się talkie rodzić ilroni.eczność roe£in'IDwalIlii,a tych pojęć oraz oIk:neśleniaroli i :z;nacze.nias1lrojów w kultuTze ludmv:ej i w oodzienB J. Galjek, Metodyka t. 41" WnoołalW mongraficznego opracowywania .19'54, s. 797 - 80'5. W 1980 r. "M·et'odyka" APSL za~buaJl~:ZlOiWa'na i uZlUlPełniOiIla. 9 Ka;Ż!dy z'eJslz)"tAtlasu omawia: Q1bc:::ny"tan strojów ta wstała "Lud", ;P!fze:z Re<dak.cję ludowych, s1Jr.C!jl\l,Wiry'" his:Ł{)Iryczny rOlzwolju ·.lOiC·fiUda:neg.o reg;i'onu, jego zaJsię.g, og'Ó11>Ily li s'z.C'zegółoe,wyopi·s S'liroj:u mę~ki€g() : kobiie'C.'leJgo, 7JdobniiCiJWo,wyJtwór,cÓJw i mal.enialy. lO Z 'mater1iałów ty<.<hk()iflZY5~eJjąOS{)iby'pTyrwa:tnoe i praloowni1e k<raw:~eckip., projektanci mo,dy poaskiej, COPi.A. W illllny'clhkra;ja('h, nip. w NoIiWlegili,istniej1e specjalnie p(}wotalnaJ.ll~tytucja, Lain:d~nemnida for bUll1iadslPorsmtd iW Os'],,, Igw1madząca ma·· l,erialy pOItrzCI':l.nedo rekcl:I:s·tnuk~i'i slt.roiĆjW Hlgiona;lnyoh, oraiZ sikwpiadąca ludz:. i wykonawców i po~rednlcz.ą;ca w noubyciu. �288 BARBARA BAZIE LICH nym życiu społecznym. Zastanawiano się przy tym nad przyczy,nami zaniku strojów, nad rolą ogólni,e panujCłcej mady i Jej odbiciem w ubio,rzo wsi, nad s.toS'un:kiemt;r'adycyjnyeh ubiorów do ubio;rów innych klas społecznych, nad funkcją ubioru itp. Dla ba-daczy XX wieku, zwł&szc:z~\ ostatni.ch, powojennych lat, zagadnienie stroju ludowego jest szeroko pojętym tematem z sobie wł,aściwą plroib1cma<tYlką. Nie wystarczają im już same ryciny i opisy form oraz pozJna:niespecyfiki regionaLne,j. I,nrte1'esuje ich historyczna ZIillienność w czasie i przestrzeni, interesują za;równo a1'chaicz,ne i stare forr-my,jak też prz,e;raci'za:ni'e się i akceptowanie nowych. zależnie od modnych tkanin i samej mody Ol'a7.: zależnie od warunków panujących w d.anym środowisku i od stqpnia nasilenia miejscowych tradycji 11. Posługują się przy tym już nie tyłko metodą qpisową, porównawczą, anali:tyezną, staitystyczną, tYipologiczną, któTa w badaniach nad strojem miała zaWsZ.e duże z)nruczoCnie, aloe takżE. struikturalno-funkcjonalną, zapoczątkoiwaną przez Bogaty;riE:wa (1937). Według stDukturalno-funkcjonalnej meitody tegoż autorra ubiory ludowe mialy w kulturze następujące z.naeZienie: 1) praktyczne, 2) .społeczne, :j) est.etyczno-artystyczne, 4) regionalne 12. Poglądy te u;proś'C'iłnieco w 1946 r. RiehoI'd Weis3 .sprowadz,ając funkcję strojów do czterech płas?;czyzm: 1) świąteczmo-uroczystośdoiwej, 2) społecznej (zależnie od wieku, stanu, zamoŻlno,ści),3) zajęcia, 4) regionailnej. Inni dodają do tego jeszcze znaczenie, rj1tualne. Naitomiast w~półC'Desnyfiński badacz młodego prjkolenia, Lonnqv'ist, funkcję sbroj1uwZjpwtruje zale2mie od 1) płci i wieku, 2) macz.ml'ia rytualnego (z.wyczaje, obrzędy), 3) pracy i o,ciJpoczynku11 (1972). Zdaniem Crawley'a strój jest wy'kładnikiem wszysbkich soojalnych momentów, Dip. pozycji w rodzinie, we wsi, regionie, plemieniu, społeezeI1stwie. Jest rów.nież wy· razem indywidu.aJnych odczuć oraz wBzy.sltJkiehniąpisanych praw w sto· sunku do jednostki i środolwi'Sika14.. Jest Ziatem, jak powiada Weiss 15 s:at;uką ubierania się, lub, jak ,polWtarrzaza niemi~ckJim b3dacz,em MOSflYI1ski (1938) 16 "Sltrój ludowy j'est to sposób ubierania się stosowany wyłącznie .na pewnym obsza!rz€ o śeiśle określonych granicach". Dehnieja ta. jak widać, zgodni,e ze stanem wiedzy ówczesnego okresu, nie jest jednoV. Gairamb, Zur DO'ktrin der VoLkstracht, Handbuch fiir historische VoLksEd. 3'4:. Die Sachgiiter del' deutschen Volkskunde, Eer.li,n 1;934, s. 1'95 - 220: ,S. Kovacevacova, Teoreticke problemy vyskumu a spracovanw L'udoveho odevu ,.Ce"ko&lovenska Elihnogmfie", 2" Plraha 1f}5'4, s. 5 -13. 12 P. BOigatyrj,€,w, The functions of folk costume in Moravian SLovakia, Hagu·o . 97-2; fopu:bhkowUiT1a na Sł.ow.a'oj.i w 19\3'7). 13 Bo Lon;nqv;,S/t', Drakt och mode l et Land:>bygdssamhciUe 1870 - 1920, Hel6ingfors 1972. 11 kunde, 14 E. Cra\Viley, 1;; R li Dress, drinks and drums, WetisiS, VoLkskunde der Schweiz K. M(Jlszyńslkii., op. cit. Landon - 1i913,1. kap .. ;) - Kieidung, Z\.i,ric;h 19'46 �WspóŁczesne aspekty badai! nad strojami 289 Ludowymt znaczna i w zasadzie strój uwzględnia Jako ubiór 17. Dziś bowiem rozróżnia się ,pojęcie UJbiór(die Kleidung, cloth, odjeżda, nośnja, odev, driikt) jako bardzi,ej ogólne, z,wiązane z OI1crywanri.em, o.dzie:walmemciała 16, czy jak chce Irena TUJ'Inau,ograni'czające się raczej do podstCIJwo.v.ryol1 ozęśd, wyróżniających użytkownika "formą, barwą, czy stopniem kosZJtownoś>ci od innych członków grUJpyspołecznej". W'ecilug tejiJe samej autorki przez strój natomiast rozumie się ubiór odświę.1my,uroczysty, czy obrzędowy, a termin odzi-ei odipowiada zespołoiWi"podstawowych części odzienia wraz z okIryciem głowy i kończyn oraz dodałbkami u71Ll1peŁniaJącymi sylwetkę człowie/ka". J·est to 7.-atem .nieco iltUl€ ujęcie, od znanego dotychcz..as, w którym strój (die Tracht, dress, kroje) wiązało się 'z od:z.ieniem uroezystośeio'wym, niepoz:balwionym umi'ejętności artystycZJnej kompozy,cji i pocZiUJcia estetyzmu (Art des Tragens - Weiss). Brzeoiwień:stwem do niego jest kostium, w odniesieniu do s;t[,O!juludowego trałkto1wany raczej joako pewnego rodzaju unito!I'm, wi'e1dkrotlUie powielony, nierz~dko z,rekoiIlstruowany lub zakOilTljponO!wany w qparciu o ogólnie przyjęte schematy tradycyjll1ej odzieży i powołany do życia 19. K'Sztalrtowall1Jie się ubioru - SI1Jroju,zwier,whnich i spodnich jego części, jego zmiałny w ozaJSi'euWaJrunkowa/I1educhem i stylem epoki oraz .ioh odbicie w tradycji ludowej skłaniają współczesnych badaczy do rozważania prohlematyki ZJwiązaiUejz pojęcliem mody. Na ten temart pisało wielu badaczy, między innymi Simmel (1923), Steinmetz (1931) 20, uzasadniając psycholQgiczną jej stronę, dalej Hoi£marmowa (1961) Konig (1958, 1967, 1969), Bre.nrunJkrrneyer (1963), LaY-PI (1948, 1969), Banach (1957) 21 uważający modę za kLasycZiUeramy określonych nO'!1mubierania się, które w;prawdziR szybko się :mnieniaJją, lecz wiP:mw~zają nowe forr11 Strój SŁownik - języka o przyboraoh Kraków ubio,r swietny, bogalty: J. K'arlQw1oz., A. Kryń.s'ki, WI. Niedź,W1ied:zka, polskiego, Wafl5lza:wa Hli15; Strój - dziś o ubiil()[lze, pie11wO!lmlE' tylko w-sreLkich: A. Bruokner, SŁownik etymolog!czny języka polskiego, 11927. VoLkskunde, Bel1hn - Lei@zi,g 1>927. i mieszczańsk-iej odzieży na PoLski ubiór Ludowy w XVI - XIX wieku, "P'olk~ka SZlt:uka Ludowa" 1'9'77, z. 2, s. 67 -78; P. BogatY'rjew., Woprosy teorii narodnogo iskusstwa, M'c",kwa 1971. 28 G. Simmel, Zur phitasophischen PsychoLogie. Die Mode. Phitosophische KuLtur. Gesammette Essais, Pod"dam l.92:3, IS,. 31 -64; S. R. St'emmetlz" Mode, Handvorterbuch der Sozio!ogie, StUlttgalI't 19311, s. ~90 - 39:3. 21 H. Hovlima;nJn, Mode, Handvorterbuch der Sozia!wissrmschaften, Bd. 7, 3. 405- 4110, GOtlt1ngen 196\1; R. Konig, KLeider unci Leute, Zur SozioLog'ie der Mode, 18 D. ZeIerJJin, Russische 19 1. TunnalU, WpŁyw Fra,n:ldourt 119m; tenże, (OstsLavische) szLacheckiej M.ode, Wi:irterbu.ch der Soz'iologie, SbutJtga!I't 19169; R. KOrliig - P. Soruuwi.sslelr, Die Mode in der mensch!ichen Gesellschaft, ~tiI1i'CIh t1~58; 1. BrenrJlinkmey'er, The SocioLogy of Fashion, Kain - OpL<lIdem.11003; J. La<ver, .Modesty in dress, Lon;doin 1.9'69; tenże.. Taste and Fashion - from the French r·evoLutio·ft to the present day, LO!nJdon 19'48; A. Ba<na:oh, O modzie XIX wieku, Wa.rs,zalwa 'l!!}57. 19 Lud, t. LXVII �290 BARBARA BAZIELICH :my i nierzadko coś z nidh iPOZ'Osbaj'e. Peir,alscheClk-Hei:m (1966) dOipaJtruje się w modzie odbi:da życia społecznego 22, podobnie jak Cro.wley (1931), ,który widz.i iW modzie wyrażenie lliO''MegostanIU i wa:runk.ów życia 2~. Naito:mialSltf.ińslk.aalUltOir;kJ(l Py1k:kanen (1956, 1970), baldając kis~tał1Dwanie się mody w U!biior:zeniższych sItanów, s:taiTałasię dowieść i ,uzas1aidmić,że duży wpły'w wywie~ało na nie odbicie mody danego okresu historycznego (iI1Ip. renesansu, ba:Iiolku)24. Jej ~dani'em stYlI ubioru ludowego oćlpowiada sty,lowi w sz;1;I11oe, natotmi'a'st ogólnie pallJu;jąrcamoda nie moż'e być u1Jo'żsamiana ze sty1em ogó1Ilonalrodowym, czy rtegtoIIla1ny:m. Moda, jaJko siła lJmian działającYich z z'ElWinątlrZ na IlIOmmypaJllIujją:eew określonej gl1u:piespołecznej, wi:nna być za't'8lffibadana i iW ,śmdowli.s!k<.l wiejSlkim, ,a :Ziwiązek jego z miaE;1;emi poz;o6ltałymi, wyiszYiIl1i jednosJtkami społecznymi jest w tym pI"ZWadlk.uharom wa'ŻiIlymmomenrtem dla ·st'l1diów i badań. Podobne ,beOTiewysuwał już zmaaznie wcześniej, na podstawie badań eiJruOlgma.iicznylcih 8LTelii'Us(1916), stosując klasyhkację typologio:zmą oraz analizę hiSltO'ryC'ZII1O-1poITÓi'Mllawczą. Dzięki temu odkrył powiązania między ubioii€:m a srt:oSlunkamiSlpołeczny.mi. J'ego :lJdaniem ,ubiór wi.ejski jest odwzorowaniem folI':m l1bioTlu miejskiego i wyższych kla'S twolrzą,cych modę 25. Stano,wisko taJkie p.ffiew~ja się rÓiWllLeżw Qpra'cowania:eh bardzo wniJcliwyc:h aJwtolI'Ó'W czeskich, j.aik StralIllSika,omawi<ając.a IUJdo'westToje w OZleehosbo!Wa-cji od najdaJwnie<jszych czasów, poprzez hiJSltoryczne sty1e -mody do czasów wSlpółeze<5lllydh,w opa:rd:u o tradycJe pOL5Z1czegóLnych regianÓiw 26; Kovacevic'O'va (1955) podająca .poza historią ubimów w L~ptow~e i jego olPis'eIll1,tak21e jego znacz€iIlle i f'u[ljkcję społ,eczną, nadlto mat,eriał i pr:zygoltlOlwanieuhioru 27. Także na przy:kładzie baJdań nad IU!dową odzieżą na Ślą3'ku widać, rilew kJSztałJtowani:usię stroju l'egiollla,lll'elgoW[pływogólruie rpal1Jują cejpoza środowiSkiem wiejskim mody w:cale nie był mały. Wyro,zlało się to w Zim'ianie 'Same,j sy.lwety pOSltaci (,to SZJczulPł.ej,wysmukł'e<j, i1Jo:kopi.astej, pr:zysadzdstej itp.), w :lJmiamie zestai'MU i dobOiI'u poszczegó1nycl1 części, w mniaruie stosowany.ol1 tkan:im., Zlmiamie lrololrystyiki, w :zxóżnioOOlwanych ozdobach. Wyod!ręhniały się one bardziej lub mniej w oałej kompozycji 1 22 Tracht, 1. P,etJr.as'cihec.k-HeiJm, Die SprQ'che :!3 Ko,stum und Uniform, -E. Cr.alWlloey" op. cit. 24 R. PytlIkikiiJrn:m, Sa.ii.tyldispuku der Kleidung, Wesen und Wandel von Wlien 1966. M.ode, S1JA)I11'!,essa vanhemmalla Vaasa-ajalla 1550 - 1611) (The costume of the Nohility, Clergy and Bur,ghers in the Earlier Vasa Period), "Foill11Si]{i:ł Foormm1i/nin!emD11€l.1I1l1Jgens 'I1~dslkiri'£t" 55, HelLSlill1Jki '11956; tej.ż.e., Barokin pukumuoti ki Suomessa 1620 - 1720 (Baroque Costume in Finnland in 1620 - 1720), Hel~iJn- U}70. 2l; 2tl 27 U. T. Si'reJ!;iJu's. op. cit. D. Strnmk'a, Luiove kroje S. Kova(:evic·ova, Ludovy v Ceslwslovensku. odev v hornom Liptove, Bra'tislava 1!}55. �, Współczesne aspektu badań nad strojami ludowymi 291 ubioru, zależnie od stopnia zachowania się form tradycyjnych, stosowniC' do zaistniał'ej oikolicz.ności (uroczystości, czy zajęcia) czasu i funkcji 28, W opa,rcb o metodę st~ukturalną, fiński badacz Lonnqvist (1972) omawiając ubiótr i modę w środOlwisku wi'ejskim w lata.ch 1870 - 1920 (na przykładzie Vora w rejonie Ostrohortnia) To<zpat1"ujego również od strony sposobu pozyskiwania pOl5zcz.ególny'chczęści. Według niego podstawowe ciZę.ściubiom powstawały najczęściej w domu, inn~ były po.chodną pracy rzemi€ślniezej (zawodowyoh kTa"A-"ców, gru:l1bClir:zy,szewców hafciarzy, k~rOinilmlrekek.), pewne oltTzymywano w da[1zjepoza ~·-.)dow~lkiem wi.ejskiJIn jalko zaplaltę, bądź też pozyskiwano na wi;:;no, d rcgą spadku, wYJPożyezenia; w ostaJtnich czCliSaohkupuj,e się gotowe części ubioiI'u produkcji seryjnej: u wędJ1Xllw:nych handlarzy, kramaTizy, w wi,ejskich skleipach, w mieśc;i'e, od emigTiantów (przeważnie ubio<ry pO'chodilenia amerykańskiego) 29. Sposóh ujmowania baZJują'cyna piI'zerustawieniu history,cznie z.mi,eniających się fmm 30 i sZiczegółowYClhOJpisa,chposzczególnych c,zęśei ubioru ludowego i jego O'zdób (Kresz - 1957, Nowak - Nedo - 1954 - 64, Luok.ing - 1956, Fiedle:r - 1954, NyLen - 1976, Chmie1ińsika - 1930, Dobrowolscy - 1936, Świeży - 1954, Udziela - 1930, 1932, Atlas Polskich Strojów Ludowych - wszyty, L}ebj'oojf'wa i Ma.sŁowa - 1956 i inni) jest nadal przedimiort:,emr071ważań sZ€!l'Olkiegokręgu badaczy i dla nauki, a tatkże dl'a zainioc['esolWa.nychfołklorem ma dUŻJemalczenie, Ziwłaszcza praktyczne, przy odJ1Jw1łJrzani:u, reko'oollruowaniu oraz prqpagO'wani:u !l1l0ItYWÓregionaLnych. W RozpowsrzechnJionąfotrmą ujęci:a, o Zinaczeniu populCliryzatOlrskim,mniej naukowym, są wydawane a1bUlffiYstrojów różnych regi{)lIlów lub krajów ~1. Opierają się one bądź to na kolomw.eoj,rysunkowej ilustracji, bądź też na doikumental!nycth foioQgtrafi'1łJch Współcileśni'8 noszonych a zachowanych w terenie stroijów, lub też zabytków muzea.1nych nieużywanej już odzieży. Brz,eds1awienia rysunkowe, cha[f,akt'e!rystycme z,właszcza dla lite1 2S B. Ba,ziel.heh, Moda w strojach regionalnych, kataJlog wy~;tawy" K'a-towice-BytO~TI 1.9'67; tejże, Moda w strojach regionalnych tematem wystawy na Sląsku, "Pol.ska Sztuka Lud~;.wa" 196'3/3, s. 112 - 120; tejże, Ludowe stroje siewi2rsko-będzińskie, kablog wysltawy "S1tJl'ój zagłębi'o!wski", BędiziiD 197'1; te'jże, Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Sląsku, "Roc,z,nilk MUZ'elUiffi Gór'!1:ośuą~/k:ieg'O w By:tom:i'll",Eit~JX)g,raJ£ia:, ze_,zyt nr 6, BytOim 1'973. 29 B. LO'ninq'VIi:sit, op. cit. 30 Estonskaja narodnaja odjeżda XIX i n:zczaŁa XX w., TaHia 1960; M. G. Welewa E. 1. Lepuwt5c wa , op. cit.; AiunaMa,ja Nylen, Folkdrakter ur Nordiskrz museets samlingar, Lu.nd 1966. 31 Narodne n:Jsnje Jugos!al'ije, Za'gre1:>; O. _L. Kul<lZliClkal,j,a" Narodnyj kostjum zapadnih oblastjej USSR, KJi:ew 1;95'9; M. Welewa, Blgarski narodni nosii i szewici, Sofhj'j l'iloO, L Papallit'QU1iou, Greek costumes, NafU.ioTI 1i981; B. Per'ei:ra, Traje popular lJisboa 1977_ 1 �292 BARBARA BAZIELlCH ratury radzieckiej, wyJronywane przeważnie prze;:,.za:wodowych artystów pla6'1tylków,są w ;pewnym sensie lwntynuacją d7Jiewiętnastowiec7Jnej konc'epcji, o jakiej była mowa na pOioząlUku. wzJbo:gaconejj<edyniedo,kładnymi oipisami, prowenienoją, nierzadiko tak2Je k.ró1lkim, syntetyzującym wstępem. Nie są olne pozhawione precy:zji i dokładności, często drobiazgowego ujęcia rys1uruku,na ogół jednak są ahistolrycz.ne i wyiJdealizowanc w orznaczaniu zasadniczego typu ubiolru. Albumy fotograficzne mają mniej więcej to samo znaczenie, są jednak bairdziej żywym ~2, choć bezkrytycznym i czasem ni.eobi'ekty;wnym (często upozowanym) obrazowym przed.;;,tawieniem dokumentalnym. Problematyka s1lro'jÓJw ludowych pO:f'uS'zanaw hteraturze u,gólnQcuropejslkLe,jjeSJt wi'elostrorma, lecz 7Jbieżna, tym niemniej z,różnicolw;ma w poglądach i metodyce opracowani;a. Widać stąd, że temat stanowi szeroką płasz;czyznę baJd3iwczą,stosolwni,e do doniosłej roli ubioru w życiu człowieka i jego w1e,lostrr'onnejfunkoji. W histo\rii kultury zajmował on l zajmUije ij;ednO z cZJOło!Wydimi;ejSJcjako wytwór związany bezpośrednio z jednoSJbką, gTLl!PąSipoł:eczną,czy narodem, zale:2mYod Śf'OdowiSk<l,warunków geografi1'czno-ekollllOrmicznych i stosuników społecznych. W kształtowaniu się jego fomn nie były to czynniiki obojętne, co potwierdza 3'zeroki wachlarz odmian wySltępującyc:h w każdym kraj'u. Ta wielika różoowdno'ść był.a wypadkową także miej.scowych tradyoji, mody i historycznych stylów, wydarzeń połityczJnych, a nade ws'ZystikJOinwencji, pomysŁOIwościi fantazji, lkitó:l'esą wykłaidnikiiem inclywidual1nych gustów, tempeiI'larrnentui psyohiiki pew1nego kręglu ludzi zamies2'Jkujących na określonym terenie. Czasami mógł to być również 'wylltk PI1Z)'ipadJkU przyjęty i powiewany, jednaik nie na zasadizi'e identyczności, lecz po.dob1eństwa. M1mo oowiem ogólnie 'Ziaaki0eptawan~0 s.poSlOibu ubterall1Jiasię w danym OIkiresJi€czalSU,strój ludowy i w ogóle ~ażdy strój, a nawet ubior nie mi,ał cha\I'laJkteruzunifiJlmwaiIliej,jednolitej 'lwnstrr'ukcji (także i pod w.zgIędem zdobienia). Brzez to między i:rmymi jest on ciągle żywym, zmieniającym się wyrtlwor.em,krt;ómegoproblematyka j.est stale pasjonująca i podejiffivwana na nowo w pracach baJdaIWczychi naukowych. 32 lliiik:a Gro1Jh..,Sahma'chteuberg~r, V.CJih.kis;-.Tmlchtetn, &;hll1iften s'eums des Bezir\lres O\Je:ribaY'ern a'll der G:lelUUeiten, Nl' 6., 1980. des Fre'i.lkhtmu- �Wspolczesne BARBARA aspekt.y ba,liail nad strojami 293 ludowymi BAZ,IEI.JCH MODERN ASPf:CTS OF THE RESEARCH ON FOUK COsrrUMBS (Summary) Foilk <.:<Ot."iu,:nes ,have bee.n of '!;Q,meIŁnlt:er·esk;for va.I'[oóU:';tProfessi>Oll<.l1s'5[lncoethe l&th ccntury. Among the fir,t malliifes<t1Jt'~()nsof i,nteres\s in fol,k costUimes a,re pai.rutings <mod pi:0iures 01 v;,l.lage peoIP1le im tihei'r al\.lJthenti,c ollothes io be £ou:l,d in sucih c.(),u,nrLries a,,; P.oland. Norway as diia:l1it"Sand source mennO'i,11S are m:\lterials pa.it11-t,i:n,gs and for of modern and C7.eClhOlsilovaJl::n. Tihes'e iHus:tra!ti'O!fls as weI! diifferel.'11,'va:lue, however, 1Jhey clO'nLs,tii1Jute valu<JIbile rese;:lf'Clh!e,rs.P"ulisih re:giisteJS and po,!yc,hrmn,i.es, tombl,t:.mes a!!1'd slPec'imen of tels,taments., Clhurch rel.iigi:ous M'era:ture are the o,lde"t ma:teria,ls. The very flirst r€!coQ'ds c81lllc:ellnling folk 'C'ositume;s date back lo the ear.ly paTt od' the lKh c'C!nJtu,ryleg. Hel:kel,l:lJ.34), many mOI1edeLs'c,l~~prtions and recurids are t.o be found all the beg'i'n!~ng of ,the 20th celn1Ju'rY.llhe 2Clbh century matelnia.l.s relgaTd quil1;e a vast rang'eo'£ pro;Jjl'ems, i.e. des:Dflip:bilcmsof f.01l1rr1S .()~ differ,wt cll,othes a:nd 'records of Jl11U'seUlm cotl1ect.io(~nsai:m and etlhnr>gnllpihiic a,reas aUld C'mp.haslizj1ngthe folk cOSitumes. After the Seoo:nd Wonj'd War dj,ffereace alt ,deHllni'tliing regional and national values of v<lTious mo,n,ogjra;phies Coo'DoC'rnLng f(Jlll, COIS'tumec; of diiIeren:t mgiions had beein p!u!bl'ished, ego "Atlas PoiłsibClh Slbrojow Ludowych" (Atla.s 011'Poliis:h F(~lk c.o:.;Jt;umes).OtJher puhli~ati{H1S odea,l with histodcal va'ri.abi;\.ity. origin ture. Some of a,nld s!ign:iifie-at'io.n olf C':ISttume.sand t.hem attempt at deI':c'1!tng such CIf'dinary clothes in ter,ms as wlolthes;, attke, foLk culg.liI'b and cf}S/tume. Fu'}low.i!lg Bogatyl'iew's a,ppJ'o<1('hrecenit bOOlks deall WiEih the pTohloem of fundi-on of c.!oOLhc,; and cost.umes a.!1d t!heiT s!~ificatLon in fa<lik cuJw:re. Gener<\l.Iy spea:ldng, 8ulra.pcaln ihtera!tJur-ec,o.nJcerning-the a:b'ov'e~pr€ls:entedpr~bikjln" and topic's is quite d~\-ers·iiied. a:mpl·e. but diof'f-er'lmialted and 1Jhus i't'S s>oientifk va,j.ue is ralthe:' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f98451d0221bb4161be26bfe48b173fb.pdf 5d8747e9c98f94569c6fa19e1896fce8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1759 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1629 Title A name given to the resource Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.122-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA WSPÓŁCZESNE B A D A N I A N A D RODZINĄ W POLSCE I. WIEJSKĄ WSTĘP Tego r o d z a j u omówienia są zawsze t r u d n e i kłopotliwe, a w p r z y ­ p a d k u takiego t e m a t u , j a k r o d z i n a w i e j s k a — w szczególności. Jest to b o w i e m t a komórka życia społecznego, z którą zetknąć się m u s i każdy badacz problemów w i e j s k i c h . I rzeczywiście, we w s z y s t k i c h p r a ­ wie pracach dotyczących w s i , j e j e k o n o m i k i , organizacji życia zbioro­ wego, i n s t y t u c j i społecznych czy różnych dziedzin k u l t u r y znaleźć moż­ na materiał f a k t o g r a f i c z n y czy uogólnienia odnoszące się w p r o s t l u b pośrednio do r o d z i n y . Z reguły p r a w i e w s z y s t k i e monografie w s i — z wyjątkiem wąskotematycznych — zawierają p a r t i e poświęcone r o ­ dzinie. Jeżeli p r z y t y m uświadomimy sobie, j a k wiele d y s c y p l i n z a j ­ mujących się wsią sięga z konieczności do t a k i c h czy i n n y c h aspektów życia rodzinnego, to zadanie tego artykułu wydać się może n i e w y k o ­ nalne. Toteż o d r a z u należy j e zawęzić. Wskażę t u m i a n o w i c i e t y l k o na te pozycje czy k i e r u n k i badawcze, które ujmują rodzinę wiejską jako autonomiczny p r z e d m i o t dociekań, a więc koncentrują się na ce­ chach właściwych rodzinie, na j e j f u n k c j a c h , dynamice przeobrażeń, czy też i s t o t n y c h związkach z i n n y m i i n s t y t u c j a m i czy g r u p a m i spo­ łecznymi, związkach, wyjaśniających ważne zjawiska życia rodzinnego. Natomiast liczne opracowania, w których rodzina nie jest p u n k t e m d o c e l o w y m analizy, lecz o b i e k t e m , ipoprzez który bada się inne zja­ w i s k a czy procesy społeczne (np. strukturę społeczno-zawodową czy poziom b y t o w y ludności), uwzględnię t y l k o o t y l e , o i l e dostarczają one nieodzownych danych dla w i e d z y o rodzinie, bądź też wskazują n a ważne k i e r u n k i badawcze. Szerzej z a t r z y m a m się natomiast na współczesnych koncepcjach ogólnoteoretycznych, dotyczących procesów przeobrażeń społeczno-gospodarczych w s i czy k u l t u r y w i e j s k i e j , Które stanowić mogą zarówno inspirację, j a k i szersze tło dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ "WIEJSKĄ II. DOROBEK 123 ZASTANY Badacz, podejmujący po I I w o j n i e światowej studia n a d współcze­ sną rodziną wiejską w Polsce, stawał wobec t r u d n e j s y t u a c j i bogactwa i ... niedoborów. Z jednej s t r o n y w nauce światowej miał już do d y s p o ­ z y c j i ogromną literaturą p r z e d m i o t u , zarówno etnologiczną dotyczącą przede w s z y s t k i m społeczeństw p i e r w o t n y c h , j a k i socjologiczną, k o n ­ centrującą uwagą zwłaszcza na rodzinie w skupiskach m i e j s k i c h i prze­ mysłowych, czy też ogólnie analizującą przeobrażenia r o d z i n y w w a ­ r u n k a c h c y w i l i z a c j i przemysłowej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y miał przed sobą morze faktów, dotyczących r o d z i n y wiejskiej, a zebranych z p o ­ z y c j i potrzeb badawczych różnych d y s c y p l i n , włączonych w różne n u r ­ t y i n t e r p r e t a c y j n e , rozsianych po różnych p u b l i k a c j a c h . Nieporównanie słabiej zarysowywał się n u r t teoretyczny, wyjaśniający cechy specy­ ficzne r o d z i n y w i e j s k i e j , zasadnicze d e t e r m i n a n t y t y c h cech, czy t r e n ­ d y rozwojowe. T a k wiąc pomiędzy ogólnoteoretycznymi koncepcjami czy w z o r c a m i badań a m o r z e m faktów l u b cząstkowych uogólnień b r a k było jakiegoś o g n i w a pośredniego. C z y m mogła służyć badaczowi etnologia ogólna? J a k i m i stwierdze­ n i a m i ściśle ogólnymi? J a k i m i wskazówkami metodologicznymi? Dociekania n a d rodziną są w n a u k a c h etnologicznych t a k odległe, j a k początki t e j n a u k i . W y n i k a to zapewne stąd, że w s t r u k t u r z e spo­ łecznej ludów p i e r w o t n y c h rodzina i system pokrewieństwa stanowiły podstawę szerszych organizacji społecznych aż po o r g a n i z m y p l e m i e n no-państwowe włącznie. W t y c h w a r u n k a c h organizacja rodzimy w y ­ jaśniała w i e l e 'pozornie odległych dziedzin życia zbiorowego i k u l t u r y . Rodzina stanowić więc musiała p u n k t wyjściowy w i e l u analiz. XlX-wieczne zainteresowania rodziną w n a u k a c h etnologicznych obracały się woikół genezy r o d z i n y i j e j Stadiów r o z w o j o w y c h . W cen­ t r u m u w a g i były p r z y t y m t y p y s t r u k t u r y r o d z i n y i j e j wewnętrznej organizacji. Dziś już t e m a t y k a ta ustąpiła n a rzecz dociekań o g r a n i . czających się do ściśle określonej bazy empirycznej, studiów o s k r o m ­ niejszych zamierzeniach, lecz głąbiej u d o k u m e n t o w a n y c h . Przełom pod t y m względem stanowią niewątpliwie prace Bronisława M a l i n o w ­ skiego i monografie jego szkoły. Spośród prac Malinowskiego wymienić t u należy przede w s z y s t k i m pełną terenową monografię małżeństwa, r o d z i n y i pokrewieństwa wśród tubylców W y s p T r o b r i a n d z k i c h , a m i a ­ nowicie Zycie seksualne dzikich w północno-zachodniej Melanezji . Na przykładzie studiów n a d rodziną daje t u autor wykład zasad szkoły f u n k c j o n a l n e j , ograniczającej się do a k t u a l n e j rzeczywistości, badającej przede w s z y s t k i m f u n k c j e r o d z i n y i analizującej f o r m y s t r u k t u r a l n e 1 1 Warszawa 1938. �DANUTA 124 MARKOWSKA w powiązaniu z zadaniami spełnianymi przez tę instytucję. W w i e l u monografiach t e r e n o w y c h uczniów Malinowskiego znaleźć można k o n ­ tynuację badań t y p u furikcjonalistycznego nad rodziną i pokrewień­ stwem. Z i n n y c h pozycji, a m i a n o w i c i e określanych jako s t r u k t u r a l i s t y c z ne, w i e l e prac poświęcił rodzinie i systemowi pokrewieństwa RadcliffeB r o w n . Za reprezentacyjne dla jego stanowiska uznać należy wstęp do zbiorowej pracy African Systems of Kindship and Marriage czy On Social Structure i The Study of Kindship Systems . Wokół osoby prof. R a d c l i f f e - B r o w n a skupia się w W i e l k i e j B r y t a n i i r u c h n a u k o w y rozwijający s t r u k t u r a l i s t y c z n y p u n k t widzenia n a rodzinę i pokrewień­ stwo. Głównymi przedstawicielami tego k i e r u n k u są E. E. E v a n s - P r i t chard i M . Fortes. Na gruncie f r a n c u s k i m s t r u k t u r a l i s t y c z n e koncepcje badań nad rodziną i pokrewieństwem r o z w i j a C. Lévi-Strauss przede w s z y s t k i m w swojej p u b l i k a c j i Les structures élémentaires de la pa­ rante . Rzecz jasna, w s p o m n i a n o t u t y l k o przykładowo o współczesnych badaniach etnologicznych nad rodziną. Pełnej syntezy studiów etnologicznych n a d rodziną nie m a do t e j p o r y . Próby tego rodzaju dokonał amerykański antropolog k u l t u r o w y G. P. M u r d o c k , w pracy Social Structure . A u t o r przedstawił t a m dane dotyczące s t r u k t u r y i i n n y c h zjawisk życia rodzinnego zebrane w 250 różnych społeczeństwach. S t o ­ suje o n w swej analizie metodę porównawczo-ilościową, tzm. zestawia oddzielne elementy czy cechy życia rodzinnego i w y k a z u j e i c h ilościo­ we nasilenie w badanych przez siebie społeczeństwach. Praca ta może spełniać rolę szeroko zakrojonej i n f o r m a c j i , lecz nie posiada ona w y ­ raźnej koncepcji teoretycznej. 2 3 4 5 fi N i e m n i e j jednak z j a k i e g o k o l w i e k p u n k t u w i d z e n i a podejmowano b y badania etnologiczne n a d rodziną, to stwierdzić trzeba, iż wypracowały one już w i e l e p o d s t a w o w y c h ujęć zarówno metodologicznych, j a k i w a r ­ sztatowych. Dzięki o p e r o w a n i u szerokim materiałem porównawczym etnologia ogólna ustaliła bezspornie podstawowe t y p y s t r u k t u r a l n e r o ­ dziny. Otóż niezależnie o d sposobu definiowania r o d z i n y (jako i n s t y t u ­ cji społecznej czy też g r u p y ) , niezależnie o d t y p u społeczności, w której się rodzinę bada, zawsze p r z y j m u j e się stosunek małżeństwa i p o k r e ­ wieństwa jako podstawę rozważań. Wyjściowym pojęciem do rozważań n a d strukturą r o d z i n y jest pojęcie „małej r o d z i n y " (nuclear family,. 2 3 4 5 6 London 1956, ,s. 1—85. , . J o u r n a l of t h e R o y a l A n t h r o p o l o g i c a l Ibidem, t. 71: 1941, s. 1—18. P a r i s 1949. New Y o r k 1949. I n s t i t u t e " , t. 70: 1940, s. 1—12. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 125 f a m i l i e élémenitaire, K e r n f a m i l i e ) , przez co należy rozumieć grupę skła­ dającą się z p a r y małżeńskiej i j e j niepożenionego potomstwa, tworzącą wspólnotę domową. Następne ważne rozróżnienie to rodzina poligamicz­ na w s w y c h d w u postaciach j a k o poligymia (jeden mąż i k i l k a żom) oraz p o l i a n d r i a (jedna żona i k i l k u mężów). Z innego p u n k t u widzenia w p r o w a d z a się pojęcie r o d z i n y wielopokoleniowej, t j . r o d z i n y składa­ jącej się z d w u l u b k i l k u r o d z i n małych (elementarnych), powstałej przez rozszerzenie stosunków: rodzice — dzieci — w n u k i i t d . (extended f a m i l y , d i e e r w e i t e r t e F a m i l i e ) . Poza rozróżnieniami s t r u k t u r a l n y m i etnologia w p r o w a d z a też rozróżnienia r o d z i n z p u n k t u widzenia i c h organizacji wewnętrznej, t j . według układu władzy i prestiżu w r o d z i ­ nie. Wyróżnia się więc r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e , gdzie f u n k c j e 'kierowania rodziną i ośrodka władzy sprawuje ojciec, oraz m a t r i a r c h a l n e , gdzie za­ dania te spełnia m a t k a . W nowocześniejszych społeczeństwach, w r o d z i ­ nach o p a r t y c h na równości władzy małżonków, mówi się o układach e g a l i t a r n y c h . Z t y m wiąże się również sprawa dziedziczenia (majątku, nazwiska, pozycji społecznej). Jeżeli o d b y w a się ono w l i n i i męskiej, mówi się o rodzinach p a t r y l i n e a r n y c h , jeśli w l i n i i kobiecej — m a t r y l i n e a r n y c h . W zależności o d panującego w danej społeczności zwyczaju zamieszkiwania młodego małżeństwa w p r o w a d z a się też podział na r o ­ dziny p a t r y l o k a l n e (zamieszkiwanie z rodzicami męża) oraz m a t r y l o kalne, gdzie miejsce zamieszkania wyznaczone jest pochodzeniem t e r y ­ t o r i a l n y m m a t k i . Wreszcie wprowadza się pojęcie r o d z i n n e o l o k a l n y c h , które zajmują zupełnie n o w e miejsce jako siedzibę. Z u w a g i na zasady d o b o r u małżeńskiego w p r o w a d z a się rozróżnienie na małżeństwa endogamiczne i egzogamiczne w odniesieniu do jakiejś g r u p y społecznej. Endogamia to dobór małżonków wyłącznie w obrębie jakiejś g r u p y (klasy społecznej, k l a n u , kasty, p l e m i e n i a , lineażu k l a n u , 'Społeczności l o k a l n e j itp.), egzogamia — poza obrębem określonej g r u p y . I n n y m ważnym ustaleniem w y p r a c o w a n y m przede w s z y s t k i m w n a u ­ k a c h etnologicznych, a zwłaszcza w szkole fuńkcjonalizmu, jest rejestr f u n k c j i r o d z i n y . Rozumieć przez to należy określone zakresy skutków społecznych, j a k i e życie rodzinne stwarza w szerszych społecznościach. Rzecz jasna, wypełnianie t y c h f u n k c j i n a rzecz społeczeństwa łączy się jednocześnie ze spełnianiem określonych zadań wobec członków rodziny, czy też związane jest z zaspokajaniem różnego r o d z a j u — m n i e j l u b bardziej p o d s t a w o w y c h — potrzeb i popędów. F u n k c j i t y c h w y m i e n i a się w l i t e r a t u r z e etnologicznej m n i e j l u b więcej i różnie się je h i e r a r chizuje. J a k o na bezspornie podstawowe i powszechne wskazuje się n a : 1) społecznie aprobowaną formę trwałego obcowania seksualnego, l e ­ galizację społeczną rozrodczości, u t r z y m y w a n i e ciągłości biologicznej społeczeństwa; �126 DANUTA MARKOWSKA 2) u t r z y m y w a n i e ciągłości k u l t u r o w e j społeczeństwa przez p r z e k a ­ zywanie p o t o m s t w u 'dorobku k u l t u r o w e g o , wprowadzanie młodych osob­ ników do społeczeństwa, pierwszy etap b u d o w y społeczno kulturowej osobowości człowieka; 3) zaspokajanie podstawowych potrzeb emocjonalnych, potrzeb i n ­ tymnego współżycia, stwarzanie poczucia bezpieczeństwa, u t r z y m y w a n i e równowagi psychiczno-emoejonalnej, przeciwdziałanie stanom f r u s t r a ­ c j i i dezintegracji osobowości; 4) spełnianie określonych f u n k c j i ekonomicznych bądź p r o d u k c y j ­ n y c h i k o n s u m p c y j n y c h , bądź też polegających t y l k o na u n o r m o w a n e j społecznie organizacji spożycia w obrębie r o d z i n y ; 5) spełnianie w szerokim r o z u m i e n i u f u n k c j i zabezpieczających przez przekazywanie m i e n i a i pozycji społecznej, czy też poprzez k i e r o w a n i e procesem socjalizacji p o t o m s t w a ; 6i) spełnianie f u n k c j i k o n t r o l i społecznej wobec członków r o d z i n y . W naukach etnologicznych w y p r a c o w a n o też ważne wskazówki w a r ­ sztatowe do badań nad rodziną. W s p o m n i j m y t u t y l k o o zasadzie bada­ nia genealogii r o d z i n , o schemacie w y p r a c o w a n y m początkowo na uży­ tek studiów nad terminologią 'pokrewieństwa, który jednakże rozsze­ rzony do badań n a d r e a l n y m i układami r o d z i n n y m i stał się f u n d a m e n ­ t e m p r a c y terenowej. Zgoła i n n a była geneza 'zainteresowań socjologicznych rodziną. J a k o odrębna gałąź wiedzy p o j a w i a się socjologia r o d z i n y w 2 połowie X I X w . Rodzi się ona i kształtuje pod bardzo określonym naciskiem potrzeb p r a k t y c z n y c h . Gwałtowny proces i n d u s t r i a l i z a c j i krajów zachodnioeuro­ pejskich wywołał wiele r a d y k a l n y c h z m i a n w s t r u k t u r z e , organizacji wewnętrznej i f u n k c j a c h r o d z i n y . W pierwszej fazie gwałtownego u p r z e ­ mysławiania zjawiska te przybierały częstokroć postać dezorganizacji. Uwaga socjologów i praktyków społecznych kierowała się więc k u s t u ­ d i o m nad rodziną. M o m e n t h i s t o r y c z n y zaważył jednak na t y m , iż ana­ l i z y te noszą znamiona „wiedzy o k r y z y s i e " , co znajduje też odbicie w t e r m i n o l o g i i , jaką posługiwała się wówczas socjologia r o d z i n y („dezor­ ganizacja", „dezintegracja", „rozpad", „zmierzch", „rozproszenie" itp.). Proces uprzemysławiania oddziaływał na rodzinę n a d w u drogach. Z j e d ­ nej s t r o n y poprzez bezpośredni w z r o s t zatrudnienia zawodowego, który zaczął obejmować członków r o d z i n y d a w n i e j nie z a t r u d n i o n y c h poza d o m e m r o d z i n n y m ( k o b i e t y - m a t k i , młodociani). Powodowało to daleko idącą emancypację poszczególnych członków rodziny, rozpraszało r o ­ dzinę, następował wzrost rozwodów i przypadków w y m y k a n i a się m ł o ­ dzieży spod k o n t r o l i rodzicielskiej. Z d r u g i e j zaś s t r o n y społeczeństwo i n d u s t r i a l n e rozwinęło system i n s t y t u c j i ogólnospołecznych, które prze­ jęły n a siebie f u n k c j e spełniane uprzednio przez rodzinę (system s z k o l J �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 127 ny, i n s t y t u c j e zabezpieczające, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n o - r o z r y w k o w e ) . Ro­ dzina musiała się więc przystosowywać do r a d y k a l n i e z m i e n i o n y c h w a ­ runków ogólnospołecznych. Trudności przystosowawcze były — rzecz jasna — w pierwszej fazie w i e l k i e , a obserwowane zjawiska dezorga­ nizacji nasuwały n a myśl koncepcję z m i e r z c h u r o d z i n y jako i n s t y t u c j i czy g r u p y społecznej. Minęło jednak stulecie, a r o d z i n a u t r z y m u j e się nadal w e w s z y s t k i c h społeczeństwach świata, niezależnie o d i c h stopnia r o z w o j u cywilizacyjnego. Podlega ona też dalszemu procesowi prze­ obrażeń i dalszej adaptacji do zmieniających się warunków d y n a m i c z ­ nego społeczeństwa industrialnego. Toteż późniejsi socjologowie spojrzeli na t e zjawiska jako na p r z e j a w y k r y z y s u określonego historycznie t y p u r o d z i n y — patriarehalnej r o d z i n y fazy p r z e d i n d u s t r i a l n e j , a n i e jako na s y m p t o m y k r y z y s u r o d z i n y w ogóle. T y p o w y m i s t u d i a m i socjologicznymi nowszego rodzaju, omawiający­ m i w p ł y w r e w o l u c j i przemysłowej na przekształcenie dawnej p a t r i a r ­ chalnej r o d z i n y europejskiej w nowoczesną rodzinę egalitarną, są nastę­ pujące prace: R. M . M a c - I v e r , C. H . Page, Society , i obszerne s t u d i u m poświęcone specjalnie r o d z i n i e E. W . Burgess, H . J . Locke, The Family -. Czołową pozycją z tego zakresu jest też W . E. O g b u r n , M . N . N i m k o f f , Technology and Changing Family °, oraz wiele i n n y c h prac tego t y p u . Wymieńmy t u przykładowo: R. N . Anshen, The Family: Its Functions and Destiny ; M . H o r k h e i m e r , Studien über Autorität und Familie ; R. König, Materialen zur Soziologie der Familie ; T . Parsons, R. F. B a les, Family. Socialization and Interaction Process ; H . Schelsky, Wand­ lungen der deutschen Familie in der Gegenwart ; R. F. W i n c h , R. M c . Ginnis, Marriage and the Family . J a k można b y pokrótce streścić podstawowe stwierdzenia t y c h socjo* logów, dotyczące procesu przeobrażeń r o d z i n y pod wpływem kształto­ wania się społeczeństwa industrialnego? Wskazuje się na następujące z m i a n y . Zmniejsza się liczba członków rodziny, następuje b o w i e m r e ­ gulacja urodzin,' a nadto t r a d y c y j n a rodzina w i e l o p o k o l e n i o w a ustępuje miejsca rodzinie małej (elementarnej). Występuje tendencja do wcześ­ niejszego zawierania małżeństw. Potomstwo w rodzinach staje się m n i e j liczne, a co za t y m idzie, maleje dystans w i e k u pomiędzy rodzeństwem. 7 10 11 12 1S I4 15 7 8 9 10 11 1 2 13 1 4 1 5 L o n d o n 1961, s. 250—274. N e w Y o r k 1945. B o s t o n 1955. Y o r k 1049. N e w P a r i s 1936. B e r n 1946. Glenooe 111., 1955. S t u t t g a r t 1955. N e w Y o r k 1953. �128 DANUTA MARKOWSKA D z i e c i wcześnie stosunkowo opuszczają d o m rodzicielski, usamodziel­ niając się ekonomicznie i społecznie. Źródłem u t r z y m a n i a r o d z i n y w sze­ r o k i m zakresie stają się zarobki z pracy najemnej obojga małżonków, zanika r o l a r o d z i n y jako g r u p y p r o d u k c y j n e j ; 'poszczególni członkowie pracują w różnych zakładach i miejscach p r a c y . Zmniejsza się odsetek r o d z i n zamieszkujących we własnym d o m u , lecz rosną aspiracje (i szanse ich zaspokojenia) w zakresie wyposażenia gospodarstwa domowego w n o ­ woczesne środki c y w i l i z a c y j n e . Zwiększa się odsetek r o d z i n , w których kobieta-mężatka p r a c u j e poza d o m e m zarobkowo, w związku z czym zatarciu ulega t r a d y c y j n y podział pracy i ról w rodzinie między mężczyz­ ną a kobietą. Zmieniają się też stosunki pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. Zasada s u b o r d y n a c j i młodych ustępuje miejsca w z o r o m przyjacielskich stosunków pomiędzy r o d z i c a m i a dziećmi. T r a d y c y j n a odrębność ról społecznych poszczególnych członków r o d z i n y (ojca, m a t k i , córki, sy­ na itdj) ulega złagodzeniu, gdyż zatrudnienie zawodowe i emancypacja osobista w znacznym s t o p n i u n i w e l u j e t e różnice. W ślad za emancy­ pacją gospodarczą poszczególnych członków r o d z i n y idzie też i n d y w i ­ dualizacja i c h interesów. Zmniejsza się ilość zajęć wspólnych w s z y s t k i m członkom r o d z i n y (wspólne inwestycje, posiłki, życie towarzyskie itp.). A u t o r y t e t y rodzinne w s i l n i e j s z y m s t o p n i u wyznaczone są osobistymi cechami, a nie pozycją w s t r u k t u r z e r o d z i n y . Następuje proces znaczne­ go uniezależniania się r o d z i n y od k o n t r o l i i Ingerencji sąsiedztwa czy społeczności l o k a l n y c h , a rodzina współdziałać m u s i z wieloma i n s t y t u ­ c j a m i o charakterze p o z a r o d z i n n y m i p o n a d l o k a l n y m , j a k n p . szkol­ n i c t w o , organizacje młodzieżowe czy i n s t y t u c j e zabezpieczające. Ogólnie rzecz biorąc, zmniejsza się r o l a r o d z i n y w zakresie w i e l u f u n k c j i , które pełniła ona d a w n i e j na rzecz społeczeństwa i s w y c h członków. Dotyczy to zwłaszcza f u n k c j i gospodarczych, a szczególnie p r o d u k c y j n y c h . N o ­ woczesna rodzina ogranicza się coraz bardziej do zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h s w y c h członków, i to też w niepełnym zakresie. Systemy zabezpieczające ( r e n t y , e m e r y t u r y i t p . ) wyręczają też rodzinę w znacz­ n y m s t o p n i u w j e j zadaniach zabezpieczających, a system szkolny p o ­ zbawia ją r o l i w y c h o w a w c y i k i e r o w n i k a p r z y g o t o w a n i a zawodowego. Utrzymują się natomiast w pełni t a k i e f u n k c j e r o d z i n y , j a k legalizacja procesu o d t w a r z a n i a ludności, r o l a r o d z i n y w p i e r w s z y m zwłaszcza etapie socjalizacji młodych osobników oraz j e j r o l a jako zabezpieczenia emocjonalnego. Te ostatnie f u n k c j e — zdaniem w s z y s t k i c h p r a w i e b a ­ daczy — podlegają współcześnie procesowi i n t e n s y f i k a c j i . Z p u n k t u widzenia całego społeczeństwa mówi się o zacieraniu się różnic pomięazy t y p a m i r o d z i n , o z a n i k u r o d z i n wyraźnie określonych w s w y m charakterze w a r u n k a m i środowiskowymi. Wskazuje się też na procesy laicyzacji życia rodzinnego i wzrost t o l e r a n c j i zarówno w stosunkach �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 129 wewnątrzrodzinnych, j a k i w postawach szerszych zbiorowości wobec rodziny. Badania n a d rodziną są dziś w socjologii bardzo powszechne. W y r a ­ zem tego jest znalezienie międzynarodowej p l a t f o r m y d l a w y m i a n y doświadczeń badawczych w t y m zakresie. W ramach U N E S C O o r g a n i ­ zuje się seminaria poświęcone rodzinie, które Skupiają przedstawicieli różnych d y s c y p l i n , z przewagą socjologów. Pierwsze tego t y p u s e m i n a ­ r i u m odbyło się w 1954 r., a r e f e r a t y o p u b l i k o w a n e zostały w specjal­ n y m w y d a w n i c t w i e : Recherches sur la familie . P u b l i k a c j a ta zasłu­ guje na uwagę, gdyż zawiera próby całościowego spojrzenia na k i e r u n k i przeobrażeń r o d z i n y w w a r u n k a c h industrializacji, p r z y czym r e f e r o ­ wane t a m są prace najnowsze. W zasadzie jednak ustalenia tego semi­ n a r i u m potwierdzają k i e r u n k i przeobrażeń wyżej wskazane. I c h zasługą jest ukazanie wariantów r e g i o n a l n y c h czy środowiskowych tego procesu w realiach h i s t o r y c z n y c h i gospodarczych różnych krajów. D r u g i e tego t y p u s e m i n a r i u m odbywało się w 1958 r . i dotyczyło pozycji dziecka w r o d z i n i e . W całości poświęcony przeobrażeniom r o d z i n y jest też t. 14 n r 3 z 1962 r . czasopisma „International Social Science J o u r n a l " , zawierający poza t y m obfitą bibliografię. Jednakże w e w s z y s t k i c h o m a ­ w i a n y c h t u pracach czy ośrodkach badawczych p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej l u b w i e j s k i e j zajmuje drugorzędne miejsce. ł S 17 Przejdźmy z k o l e i do dorobku polskiego. K t o k o l w i e k zechce dziś badać rodzinę wiejską w Polsce, sięgnąć m u s i przede w s z y s t k i m do d w u p o z y c j i o k r e s u międzywojennego: p r a c y W . I . Thomasa i F. Znanieckiego, The Polish Peasant in Europę and America , i powszechnie znanego wielotomowego dzieła J . Chałasińskiego, Młode pokolenie chłopów . The Polish Peasant..., dzieło oparte na d o k u m e n t a c h osobistych (pamiętniki, l i s t y itp.i), zawiera analizę r o l i środowiska wiejskiego i r o d z i n y w i e j s k i e j w życiu mieszkańca w s i i m i ­ granta. Jako cechę specyficaną r o d z i n y chłopskiej silnie podkreśla się t a m j e j związek z gospodarstwem. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie jest połączeniem przedsiębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , a zawód r o l n i k a jest t y m szczególnym zawodem, M o r y w y k o n y w a n y jest nie przez jednostkę, lecz rodzinę. W i e l e cech r o d z i n y chłopskiej m a swe źródło w t y m właśnie splocie. W i e l o t o m o w e dzieło J . Chałasińskiego, oparte na materiale pamiętnikarskim, pod w i e l o m a względami nawią­ zuje do obrazu t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, zawartego w The Polish Peasant..., lecz jest to ujęcie znacznie szersze, dające spojrzenie na 18 ł9 16 17 Tuhimgan 1956. N a n c y 1959. 18 B o s t o n 1918—1920. 19 "Warszawa 1938. 9 - Etnografia Polska, t. r x �DANUTA 130 MARKOWSKA rodzinę i młodzież wiejską zarówno o d s t r o n y j e j związku z gospodar­ s t w e m i społecznością lokalną, j a k i charakteryzujące etapy życia l u d z ­ kiego w w a r u n k a c h w i e j s k i c h , szeroko omawiające aspiracje k u l t u r o w e , społeczne i polityczne młodzieży, r u c h y polityczne i oświatowe, ideologię młodego pokolenia w s i . Rozważania teoretyczne i l u s t r o w a n e są ż y w y m materiałem źródłowym — pamiętnikarskim. Obie w y m i e n i o n e p u b l i ­ kacje stanowią niewątpliwie syntezy, próby całościowego spojrzenia na sylwetkę człowieka w s i , na rodzinę wiejską i społeczność wioskową, p r z y c z y m w i n t e r p r e t a c j i autorzy odwołują się do ogólnospołecznych w a ­ runków, w j a k i c h ta społeczność w i e j s k a się znajduje. Próbą całościowego i syntetycznego spojrzenia na wieś okresu mię­ dzywojennego jest praca W . Bronikowskiego, Drogi postępu chłopa pol­ skiego , zawierająca także rozdział o r o d z i n i e w i e j s k i e j . Jest to j e d n a k praca przesiąknięta elementami n o r m a t y w n y m i i nie wnosząca nic n o ­ wego w zakresie wiedzy o rodzinie w i e j s k i e j . 20 O rodzinie w i e j s k i e j pisze też W . G r a b s k i w s w o i m Systemie so­ cjologii wsi . A u t o r rozważa rodzinę j a k o c z y n n i k kształtujący wieś. W rozważaniach s w y c h r e f e r u j e przede w s z y s t k i m ustalenia F. Z n a ­ nieckiego i powołuje się n a prace i obserwacje .monograficzne. Ujęcia tego nie można uznać a n i za nowatorskie, a n i n a w e t samodzielne. Natomiast etnografia polska okresu międzywojennego dała bądź t o prace rozważające p r o b l e m y ogólne r o d z i n y i systemu pokrewieństwa w świetle w i e l k i c h k o n c e p c j i etnologicznych, bądź też studia terenowe z ziem polskich, przede w s z y s t k i m dotyczące obrzędowości r o d z i n n e j . T y p o w y m i • p r a c a m i pierwszego rodzaju są: T . Szczurkiewicza, Rodzina w świetle etnosocjologii , czy też Rasa, rodzina, środowisko . N a sze­ r o k i m t l e materiału etnologicznego oparta jest praca S. Ciszewskiego, Ród ; zawiera ona też o b f i t y materiał b i b l i o g r a f i c z n y i w y p i s y z l i t e ­ r a t u r y p r z e d m i o t u . Ważniejszy jednakże z naszego p u n k t u widzenia jest d o r o b e k ' ' e t n o g r a f i i t e r e n o w e j polskiej. J a k już powiedziano, k o n ­ centrowały się ówczesne badania przede w s z y s t k i m n a obrzędach r o ­ d z i n n y c h . Spośród studiów omawiających c y k l obrzędowy w ciągu ca­ łego życia ludzkiego wymienić trzeba pracę H . Biegeleisena, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą . Jest to praca o p a r t a nie t y l k o n a m a t e ­ r i a l e p o l s k i m , ale także na materiałach współczesnych i h i s t o r y c z n y c h , spoza ziem polskich częstokroć dość p r z y p a d k o w o d o b r a n y c h . A u t o r 21 22 2S 2i 25 20 Warszawa 1934. 2 1 „Roczniki Socjologii 22 Pamiętnik I katolickiego 2 3 2 4 » W s i " , t. 1: 1936, s. 79—96. studium o rodzinie, Poznań 1935, s. 225—291. B i b l i o t e k a S o c j o l o g i c z n a , t. 2, W a r s z a w a 1938. P r a c e E t n o l o g i c z n e , t. 4, W a r s z a w a 1936. L w ó w 1929. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 131 pragnie spod późniejszych nawarstwień chrześcijańskich odnaleźć p i e r w o t n e tło wierzeniowe — pogańskiej obrzędowości r o d z i n n e j . Ten sposób analizy powoduje, iż wartość źródłowa p r a c y dla r e k o n s t r u k c j i obrzędowości r o d z i n n e j na ziemiach p o l s k i c h w cza­ sach nowszych jest n i e w i e l k a . Nieporównanie bardziej przejrzyste i cenne j a k o źródło jest opracowanie obrzędowości pogrzebowej pióra A. Fischera, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego. Zebrano t a m i usystematyzowano materiał z całej Polski, choć poszczególne r e j o ­ n y nie są w równym s t o p n i u reprezentowane. Podano dokładne n o t a t k i bibliograficzne nie t y l k o z t e r e n u polskiego, ale także l i t e r a ­ turę porównawczą z i n n y c h krajów. Jest t o o g r o m n y zbiór m a t e r i a ­ łów, p r z y c z y m strona i n t e r p r e t a c y j n a jest dość nikła. A u t o r daje w p r a w d z i e tło w i e r z e n i o w e obrzędów, ale również raczej jako relację m o t y w a c j i podawanych przez ludność wsi, a nie jako własną konstrukcję teoretyczną. Obrzędowości r o d z i n n e j poświęcona jest też praca S. D w o ­ rakowskiego, Zwyczaje rodzinne w powiecie wysoko-mazowieckim . Jest to praca opisowa, ograniczona terenowo, lecz obejmująca całokształt obrzędowości r o d z i n n e j . Spośród l i c z n y c h prac poświęconych o d d z i e l n y m obrzędom r o d z i n n y m wymienić w y p a d a pozycję C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w e j , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu pol­ skiego . T u należy też praca K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w e j , Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, ze szczegól­ nym uwzględnieniem roli orszaku pana młodego . 26 27 28 29 Rzecz jasna, wskazałam j e d y n i e przykładowo na rodzaj opracowań pozostawionych dzisiejszemu badaczowi r o d z i n y w i e j s k i e j w s p a d k u po etnografii okresu międzywojennego. Rozdział dotyczący obrzędowości r o d z i n n e j z a w a r t y też jest w pracy podręcznikowej J . S. B y s t r o n i a , Etnografia Polski . Inną kategorią prac zawierających cenne dane czy i n f o r m a c j e o życiu r o d z i n y w i e j s k i e j są monografie w s i . W okresie międzywojennym p o j a ­ wiło się i c h w i e l e . Podejmowane były z pozycji różnych d y s c y p l i n . Wspomnę j e d y n i e t e , które wnoszą szczególny wkład do studiów n a d rodziną wiejską. N i e z w y k l e cenna jest monografia K . D u d y - D z i e w i e r z , Wieś małopolska a emigracja amerykańska. Studium wsi Babica pow. rzeszowskiego ' . Jest to na ówczesne w a r u n k i n o w y t y p m o n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e socjologiczna monografia jednoproblemowa, skupiająca 30 3 1 2 8 2 7 2 8 29 30 3 1 L w ó w 1921. W a r s z a w a 1935. W i l n o 1929. K r a k ó w 1929. Warszawa Warszawa 1947, s. 160—169. 1938. �DANUTA 132 MARKOWSKA uwagą na społeczno-gospodarczych u w a r u n k o w a n i a c h i skutkach e m i ­ g r a c j i 'zamorskiej. Spośród i n s t y t u c j i czy g r u p w i e j s k i c h a u t o r k a o m a ­ w i a t y l k o te, które w sposób bezpośredni łączą się z o m a w i a n y m zja­ w i s k i e m , to jest emigracją. Sporo miejsca poświęca więc rodzinie obok t a k i c h g r u p społecznych, j a k sąsiedztwo i społeczność lokalna. W latach 1937—1938 z r a m i e n i a I n s t y t u t u Gospodarstwa Społecznego K . Z a w i stowicz-Adamska przeprowadziła badania monograficzne we w s i Zabo­ rów, pow. brzeski, w o j . k r a k o w s k i e . Praca ta została jednakże o p u b l i ­ k o w a n a dopiero po w o j n i e (Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozwa­ żania z badań terenowych w Zaborowie i). Nie jest to klasyczna m o ­ nografia jednoproblemowa, choć niewątpliwie m o t y w e m wiążącym jest spojrzenie na wieś jako społeczność lokalną, powiązaną systemem współpracy i współdziałania zarówno gospodarczego, j a k i społeczno-towarzyskiego. A u t o r k a sporo miejsca poświęca rodzinie, a zwłaszcza podziałowi p r a c y pomiędzy płcie, czynnościom gospodarczym zwyczajo­ wo p r z y p i s a n y m do płci i w i e k u , ipracy l u d z i s t a r y c h i t p . Wymieniłam t u przykładowo t y l k o te dwie monografie. M n i e j l u b bardziej o b f i t e dane dotyczące r o d z i n y w i e j s k i e j znaleźć można w w i e l u monografiach tego okresu, lecz rodzina w żadnej z n i c h nie stanowiła autonomicznego p r z e d m i o t u badań. Z kręgu pedagogów wyszła praca zbiorowa p o d redakcją i ze wstę­ p e m Z. Mysłakowskiego, Rodzina wiejska jako środowisko wycho­ wawcze . Z a w i e r a 5 m o n o g r a f i i napisanych przez nauczycieli w i e j ­ skich. Prace te ustalają podstawowe cechy r o d z i n y w i e j s k i e j na d a n y m terenie, a następnie usiłują odpowiedzieć na pytanie, j a k i wpływ na procesy w y c h o w a n i a młodego pokolenia wywierają określone układy życia rodzinnego, j a k i e następują t a m procesy urabiania oraz świado­ mego kształtowania młodych osobników. Zagadnieniom wpływu szkoły i r o d z i n y oraz społeczności l o k a l n e j poświęcone jest s t u d i u m J . Chałasińskiego, Szkoła w społeczeństwie wiejskim . 32 33 34 Bardzo cenną pozycją dotyczącą systemu spadkobrania są prace p r a w n i k a K . Kowalskiego. Wymienić t u należy zwłaszcza Stosunki ro­ dzinne i zwyczaje spadkowe włościan oraz Prawne zwyczaje w za­ kresie wyposażania dzieci i dziedziczenia , j a k i wiele i n n y c h . W za­ kresie z b i o r u źródeł za najważniejsze z o k r e s u międzywojennego uznać należy Pamiętniki chłopów , uzyskane w k o n k u r s i e ogłoszonym przez I n s t y t u t Gospodarstwa Społecznego. 35 36 37 32 Łódź 1948. 3 3 W a r s z a w a — L w ó w 1931. 3 4 „Przegląd Socjologiczny", 35 Warszawa 1932. 3 8 Warszawa 1928. Warszawa 1935. " t. 4: 1938, z. 1—2. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 133 T a k przedstawia się w pobieżnym rzucie dorobek o k r e s u między­ wojennego. Jego najbardziej 'Charakterystyczną cechą jest chyba b r a k szerszej współpracy pomiędzy 'poszczególnymi d y s c y p l i n a m i w r o z u ­ m i e n i u wspólnego n u r t u teoretycznego w w i d z e n i u rzeczywistości r o ­ dzimy w i e j s k i e j . Inną cechą charakterystyczną jest t o , iż badania polskie nie próbowały na szerszą skalę w e r y f i k o w a n i a k o n c e p c j i w y p r a c o w a ­ n y c h w nauce światowej. III. WSPÓŁCZESNE BADANIA NAD RODZINĄ WIEJSKĄ Bezpośrednio ipo w o j n i e badania nad rodziną wiejską nie były p o ­ dejmowane. Być może zaważyła na t y m sprawa trudności związanych z s a m y m p r z e d m i o t e m badań. Ponadto brak było jakichś ogólnoteoret y c z n y c h prac nad przeobrażeniami społeczności w i e j s k i e j , do których można b y było odnieść obraz p r z e m i a n r o d z i n y . Dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h pojawiają się coraz częściej prace o rodzinie i coraz więcej i n ­ s t y t u c j i n a u k o w y c h podejmuje badania nad t y m tematem. J a k p r z e d ­ stawia się dziś po 20 latach dorobek polskiej n a u k i w t y m zakresie? 1. Ogólnoteoretyczne rozważania nad wsią Pragnę t u omówić t y l k o te pozycje, które — m o i m zdaniem — stanowią bezpośrednią inspirację dla analizy r o d z i n y w i e j s k i e j . W y d a j e się, że do t a k i c h prac należą powojenne studia K . Dobrowolskiego, d o ­ tyczące k u l t u r y l u d o w e j i procesów d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j . Już w t . 1 „Etnografii P o l s k i e j " pojawiła się praca tego autora p t . Chłop­ ska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zarysu na podstawie ma­ teriałów źródłowych z XIX i XX wieku z południowej Małopolski . Z a w a r t o t a m definicję t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej, systematykę j e j cech, opis m e c h a n i z m u j e j f u n k c j o n o w a n i a i u t r z y m y w a n i a się oraz omówiono związki z i n n y m i t y p a m i k u l t u r y . W i e l e p a r t i i t e j p r a c y stanowić m u s i p u n k t wyjścia bądź inspirację w badaniach n a d t r a d y ­ cyjną rodziną wiejską; w szczególności dotyczy to następujących „roz­ działów: 8. Potęga autorytetów, 10. Tendencja do u n i f o r m i z m u k u l t u ­ rowego, 13. Społeczność wioskowa w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , 14. Współ­ zależność w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . D r u g i m s t u d i u m teoretycznym K . Dobrowolskiego, inspirującym w szczególności badania n a d proce­ sami przeobrażeń k u l t u r o w y c h , jest praca Trzy studia z teorii kultury ludowej . Jest to teoretyczne s t u d i u m procesów i zjawisk d y s h a r m o ­ n i i k u l t u r o w e j , dotyczące nie t y l k o k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ale i społecznej 38 39 3 8 39 „Etnografia P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 19—53. ..Etnografia P o l s k a " , t. 8: 1964, s. 11—74. �DANUTA 134 MARKOWSKA oraz sfery świadomości. Hipoteza głosząca, iż w procesie zderzenia się t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r a g r a r n y c h z przemysłowym układem c y w i l i z a ­ c y j n y m powstają zjawiska d y s h a r m o n i i k u l t u r o w e j , które muszą być przezwyciężone, b y k u l t u r a osiągnęła nową postać h a r m o n i i , w y d a j e się szczególnie inspirująca dla studiów nad rodziną wiejską w procesie j e j dzisiejszych przeobrażeń. Pełny, systematyczny i empirycznie u d o k u m e n t o w a n y zarys k i e r u n ­ k u przeobrażeń dzisiejszej w s i polskiej zawierają prace B . Gałęskiego. Najważniejsze z n i c h t o : Społeczno struktura wsi , stanowiąca syntezę wyników długoletnich badań p r o w a d z o n y c h przez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w Warszawie na sieci r e p r e z e n t a c y j ­ n y c h w s i o łącznej liczbie iponad 10 t y s . r o d z i n . Inną pracą tego autora o charakterze teoretyczno-socjologicznym jest pozycja Chłopi i zawód rolnika . W o b u t y c h pracach autor analizuje proces p o w o j e n n y c h p r z e m i a n s t r u k t u r a l n y c h w s i polskiej i związany z t y m układ sił spo­ łecznych. Dochodzi do w n i o s k u , że w w a r u n k a c h socjalistycznej i n d u ­ strializacji k r a j u w d a w n y m podziale n a biedotę wiejską i bogatych gospodarzy n i e t k w i już dziś podstawowy zrąb konfliktów społeczno-ekonomicznych i nie w t y m podziale szukać należy układu sił spo­ łecznych na w s i . A u t o r wskazuje na średniaczenie s t r u k t u r y własno­ ściowej w r o l n i c t w i e i malejącą rolę g r u p krańcowych — p r o l e t a r i a t u rolnego i b o g a t y c h właścicieli gospodarstw. Za c z y n n i k i o pierwszo­ p l a n o w y m znaczeniu uważa o n z jednej s t r o n y wzrost z a t r u d n i e n i a p o zarolniczego ludności w i e j s k i e j , a więc kształtowanie się na wsi środo­ w i s k wielozawodowych, z d r u g i e j zaś procesy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W rozdziale „Społeczne osobliwości z a w o d u r o l n i k a " wska­ zuje, iż t r a d y c y j n e gospodarstwo chopskie, będące połączeniem p r z e d ­ siębiorstwa z gospodarstwem d o m o w y m , produkujące przede wszyst­ k i m dla siebie, t j . djla r o d z i n y , i słabo włączone w szersze m e c h a n i z m y r y n k o w e , gospodarstwo przejmowane z pokolenia na pokolenie w t r y b i e ważnych wydarzeń r o d z i n n y c h i obsługiwane w zasadzie przez zespół r o d z i n n y , podlega dziś wyraźnym, choć jeszcze nie m a s o w y m przeobra­ żeniom. P r z e m i a n y t e zmierzają do r o z e r w a n i a i d e n t y f i k a c j i przedsię­ b i o r s t w a z gospodarstwem d o m o w y m . W dziedzinę pracy r o l n e j wkracza coraz szerzej społeczna zasada podziału pracy, czy to na skutek n a b y ­ w a n i a przez gospodarstwo maszyn, nasion, l u b zarodników, czy też na s k u t e k w z r o s t u gospodarki t o w a r o w e j . Jest to więc 'proces nasilania się cech przedsiębiorstwa w gospodarstwie chłopskim. Ze z m i a n a m i t y m i łączą się też istotne przeobrażenia r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a je 40 41 4 2 W a r s z a w a 1962. W a r s z a w a 1963. * I b i d e m , s. 46—52. 4 0 4 1 2 �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 135 autor w odrębnym rozdziale t e j pracy zatytułowanym „Rodzina chłop­ ska, więzi rodzimno-sąsiedzkie" . Stwierdza, iż procesy przeobrażeń dzisiejszej r o d z i n y w i e j s k i e j , ogólnie rzecz biorąc, zmierzają w perspek­ t y w i e do osłabienia t y c h ceph, którymi różni się ona o d r o d z i n y m i e j ­ skiej. Wskazuje, iż profesjonalizacja pracy r o l n i k a osłabia j e j r o d z i n n y c h a r a k t e r . Aspiracje młodej generacji kształtują się na modłę stereo­ typów k u l t u r o w y c h powszechnych w mieście, jednakże r y g o r y n a r z u ­ cane przez i n d y w i d u a l n e gospodarstwo chłopskie częstokroć łamią te aspiracje, powodując — m i m o dezaprobaty — t r w a n i e p r z y t r a d y c y j ­ n y c h zasadach życia rodzinnego. A n a l i z a przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j , jaką proponuje w s w y c h studiach B . Gałęsiki, zmierza k u powiązaniu t y c h poszukiwań z analizą procesu profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a i kształtowaniem się zróżnicowanej s t r u k t u r y zawodowej n a w s i . 43 2. Prace ujmujące całokształt przeobrażeń współczesnej r o d z i n y wiejskiej Pierwsza tego t y p u próba wyszła po w o j n i e spod pióra p u b l i c y s t y J . A . Króla i nosiła tytuł Rodzina chłopska . N i e była to, rzecz jasna, praca o p a r t a na k o n k r e t n y c h studiach e m p i r y c z n y c h , lecz próba uogól­ nienia z j a w i s k sygnalizowanych przez prasę czy l i s t y do r e d a k c j i . J e d ­ n y m ze spostrzeżeń, szczególnie g o d n y m u w a g i , które było następnie przez badaczy t e r e n o w y c h w e r y f i k o w a n e , jest hipoteza, iż dzisiejsze modele życia rodzinnego wyprzedzają rozwój warunków l o k a l n y c h i proces m o d e r n i z a c j i r o l n i c t w a . Pozostają więc w d y n a m i c z n y m k o n ­ flikcie z a k t u a l n y m i w a r u n k a m i b y t u / Następną próbą całościowego spojrzenia na proces p r z e m i a n współ­ czesnej r o d z i n y w i e j s k i e j jest artykuł M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Z badań nad rodziną wiejską' . Napisany o n został n a podstawie badań sondażowych w czterech w s i a c h różniących się pomiędzy sobą strukturą społeczno-zawodową ludności. A u t o r k a omawia przede w s z y s t k i m t e n ­ dencje wspólne, zarysowujące się we w s z y s t k i c h badanych z b i o r o w o ściach. Nawiązując do ogólnoekonomicznego tła przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j wskazuje ona przede w s z y s t k i m , iż ziemia' jako najpewniejsze źródło u t r z y m a n i a uległa dziś deprecjacji, a młoda generacja w s i sposo­ b i się częstokroć do odejścia o d r o l n i c t w a . A u t o r k a wskazuje też n a źródła i elementy nowego m o d e l u r o d z i n y stwierdzając, iż jest to k o m ­ p r o m i s pomiędzy tradycyjną kulturą ludową a z dawna oddziaływającymi na wieś w z o r a m i k a r i e r drobnomieszczańskich oraz stereotypo44 15 43 Ibidem, s. 139—147. 44 „Wieś Współczesna", nr 1: 1960. 4 5 ..Wieś Współczesna", nr 6: 1961. �DANUTA 136 MARKOWSKA w y m i m o d e l a m i współczesnej k u l t u r y masowej. Analizę tego nowego m o d e l u przeprowadza a u t o r k a na poszczególnych jego częściach skła­ d o w y c h , a więc o m a w i a aspiracje związane z małżeństwem, d o m e m m i e s z k a l n y m , rolą społeczną dzieci i młodzieży w rodzinie, podziałem pracy i czasem w o l n y m , pracą n a r o l i i zawodem. A n a l i z a t a wskazuje na k i e r u n k i przeobrażeń, lecz nie daje pełniejszego wglądu w mecha­ n i z m z m i a n czy k o n f l i k t y w realizacji nowego m o d e l u życia rodzinnego. Próbą syntetycznego zarysu współczesnych p r z e m i a n r o d z i n y w i e j ­ skiej jest krótki szkic D . M a r k o w s k i e j , Les voies d'évolution d'une fa­ mille rurale contemporaine . Na podstawie badań monograficznych w czterech w y b r a n y c h regionach P o l s k i ( w 10 wsiach o łącznej liczbie 757 zbadanych r o d z i n ) próbuje a u t o r k a dać zarys najważniejszych współczesnych przeobrażeń r o d z i n y w i e j s k i e j . O m a w i a takie kwestie, j a k związek pomiędzy c h a r a k t e r e m społeczności l o k a l n e j a t y p e m r o ­ dziny w i e j s k i e j , f u n k c j e gospodarcze r o d z i n y , f u n k c j e wychowawcze oraz f u n k c j e asekuracyjne. 48 3. Współczesne monograficzne studia terenowe nad rodziną wiejską Już w okresie międzywojennym k r a k o w s k i ośrodek etnograficznosocjologiczny przeprowadzał pod k i e r u n k i e m prof. K . Dobrowolskiego studia historyczno-terenowe nad rodziną wiejską w K r a k o w s k i e m i n a Górnym Śląsku. Zebrane materiały nie doczekały się jednak p r z e d w o j ­ ną p u b l i k a c j i . Dopiero w latach pięćdziesiątych podjęto j e p o n o w n i e w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J . W 1957 r . Ukazała się praca M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Sytuacja społeczna kobiety wiej­ skiej w ziemi krakowskiej w latach 1880—1914 . Jest to s t u d i u m m o ­ nograficzne oparte na badaniach a u t o r k i w 9 wsiach na terenie K r a ­ kowskiego oraz na m a t e r i a l e a n k i e t o w y m (597 w y p o w i e d z i kobiet w i e j ­ skich). J a k k o l w i e k w t y t u l e pracy m o w a jest nie o rodzinie w i e j s k i e j , a t y l k o o kobiecie, to jednak praca w swej treści jest znacznie szersza i bogatsza, gdyż analizuje sytuację społeczną kobiety w i e j s k i e j na t l e cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i społeczności w i o s k o w e j . Układ tego s t u d i u m jest 'przejrzysty, s k o n s t r u o w a n y w e d l e zasady t o k u życia ludzkiego. A u t o r k a o m a w i a więc sytuację dziecka w rodzinie, okres dojrzewania, okres poprzedzający małżeństwo, samo małżeństwo, sy­ tuację społeczną i pozycję w r o d z i n i e młodej mężatki, rolę społeczną gospodyni-matki, sytuację w d o w y i wreszicie starość k o b i e t y . Jest to przede w s z y s t k i m s t u d i u m społeczno-obyczajowe. Praca i l u s t r o w a n a 47 La Pologne Ethnologiques, 46 et 4 7 au VII Wrocław P r a c e i Materiały e Congrès International 1964, s. 83—89. des Sciences E t n o g r a f i c z n e , t. 10, >z. 2, W r o c ł a w Anthropologiques 1957, s. 129—205. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 137 jest obficie materiałem t e r e n o w y m i opisami ze źródeł zastanych. Skró­ towe i n f o r m a c j e o i n n y c h badaniach monograficznych r o d z i n y w i e j s k i e j już n i e r e j o n u , lecz poszczególnych w s i , przeprowadzanych pod k i e r u n ­ k i e m K . Dobrowolskiego, zawarte są w ,,Sprawozdaniach z Posiedzeń Polskiej A k a d e m i i N a u k . Oddział w K r a k o w i e " . Zamieszczono t a m streszczenia d w u prac magisterskich: D . M a r k o w s k i e j , Gospodarcze funkcje rodziny wiejskiej na przykładzie wsi Modlnicy w pow. krakow­ skim w latach 1880—1960 , oraz K . C h o l e w i a n k i , Przeobrażenia ro­ dziny chłopskiej na Orawie w latach 1880—1957 na przykładzie wsi Piekielnik . Sprawozdania t e poprzedzone są skrótem r e f e r a t u K . D o ­ browolskiego, Badania nad rodziną. Uwagi wstępne , gdzie a u t o r o m a w i a stosowaną w pracach K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J metodą historyczno-terenowych studiów n a d rodziną, p u b l i k u j e kwestionariusz do badań genealogii r o d z i n oraz daje ważniejsze w s k a ­ zówki metodologiczne. Zaleca w badaniach nad rodziną zwrócenie u w a ­ gi na: a) powiązanie r o d z i n y ze społecznością lokalną, b) z m i a n y w r o ­ d z i n n y m podziale p r a c y związane z wprowadzeniem udoskonalonych narzędzi r o l n i c z y c h , c) z m i a n y wywołane przechodzeniem członków r o d z i n y do pracy pozarolniczej, dl) rolę i n s t y t u c j i zewnętrznych w p r z e ­ obrażeniach f u n k c j i r o d z i n y , e) motoryczną rolę k o n f l i k t u pomiędzy starą a młodą generacją ludności w i e j s k i e j , f) ścieranie się tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h i k o l e k t y w i s t y c z n y c h w życiu z b i o r o w y m społecz­ ności w i e j s k i e j . Spośród prac magisterskich K a t e d r y E t n o g r a f i i Ogól­ nej i Socjologii U J ukazała się p u b l i k a c j a książkowa D . M a r k o w s k i e j , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej . Jest to poszerzona w e r s j a wspomnianej wyżej m o n o g r a f i i w s i p o d k r a k o w ­ skiej, M o d l n i c y . To s t u d i u m historyczno-terenowe u j m u j e proces p r z e ­ m i a n r o d z i n y w i e j s k i e j na przestrzeni l a t 1880 do 1963 w trzech o k r e ­ sach h i s t o r y c z n y c h : w l a t a c h 1880—1919, w okresie 1919—1945 oraz współcześnie, t j . w latach 1945—1963. Schemat opisu r o d z i n y w i e j s k i e j w każdym z t y c h okresów przedstawia się następująco: I . Pozycja r o ­ dziny w społeczności wioskowej. S t r u k t u r a r o d z i n y ; I I . Typologia r o ­ dziny; I I I . F u n k c j e r o d z i n y : 1. F u n k c j e p r o k r e a t y w n e , 2. F u n k c j e go­ spodarcze, 3. Rodzina a dom mieszkalny, 4. Rodzina jako system w z a j e m n y c h zabezpieczeń, 5. Wychowawcze f u n k c j e r o d z i n y ; I V . Głów­ ne różnice i podobieństwa w t y p a c h r o d z i n . Całość rozważań zamykają 4 8 i9 so 51 52 46 lipiec 49 5 0 5 1 5 2 „Sprawozdania z Posiedzeń P o l s k i e j — grudzień 1960, K r a k ó w 1961. I b i d e m , s. 289—296. Ibidem,, s. 2&6—298. I b i d e m , s. 285—289. Wrocław—(Kraików 1964. A k a d e m i i N a u k . Oddział w Krakowie'', �DANUTA 138 MARKOWSKA u w a g i końcowe. Jest to analiza w s i , która z rolniczej przekształciła się w chłopsko-robotniczą, wielozawodową. A u t o r k a próbuje odpowiedzieć na pytanie, jakie z m i a n y w życiu r o d z i n y wywołał t e n rozwój. Badania nad rodziną wiejską są w Katedrze E t n o g r a f i i Ogólnej i Socjologii U J nadal prowadzone, m . i n . na Podhalu, a ostatnio także w uprzemysła­ w i a n y m r e j o n i e Tarnobrzegu. Wśród dzisiejszych m o n o g r a f i i wsi ważkie miejsce zajmuje niewąt­ p l i w i e książka Z. T. Wierzbickiego, Żmiąca w pół wieku później . A u t o r podjął badania już w 1952 r., pragnąc stwierdzić zmiany, j a k i e na przestrzeni pół w i e k u dokonały się we w s i opisywanej niegdyś przez F. B u j a k a . Zarówno niezwykła staranność t e j pracy, j a k i f a k t , że nawiązuje ona do m o n o g r a f i i t e j samej w s i sprzed pół w i e k u , nadaje j e j pozycję niezwykłą wśród p o w o j e n n y c h m o n o g r a f i i w s i . W p r z e d ­ m o w i e do książki p r o f . J . Szczepański wskazuje n a t r z y zawarte w n i e j zagadnienia. Pierwsze to porównanie z opisem B u j a k a . D r u g i p r o b l e m polega na u c h w y c e n i u przeobrażeń. „Trzecim p r o b l e m e m są zagadnie­ nia r o d z i n y . Występują one p r a w i e w e w s z y s t k i c h rozdziałach" . Cała część trzecia „Przeobrażenia w s t r u k t u r z e klasowo^warstwowej i o b y ­ czajach" jest p r a w i e wyłącznie poświęcona rodzinie. O t e j n i e z w y ­ k l e cennej m o n o g r a f i i można b y powiedzieć, że jest to s t u d i u m prze­ m i a n społeczności wioskowej, p r z e m i a n u c h w y c o n y c h t a k , j a k przeja­ wiają się one w życiu r o d z i n y . Badania nad rodziną wiejską podjął też Zakład E t n o g r a f i i Polski I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N w Warszawie. Pod k i e r u n ­ k i e m doc. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j przeprowadza się o d 1954 r . bada­ nia monograficzne r e j o n u dawnej Puszczy Zielonej. Wśród różnych dzie­ d z i n k u l t u r y podlegających badaniom uwzględniono również rodzinę i kulturę dnia codziennego. Wstępną informację z t y c h badań p u b l i ­ k u j e L . M . Szwengrub, Kształtowanie się kultury dnia codziennego współczesnej wsi kurpiowskiej . W t. 3 p r a c y zbiorowej Kurpie — Puszcza Zielona znajdują się d w i e r o z p r a w y poświęcone rodzinie, a m i a n o w i c i e L . M . Szwengrub, Kultura dnia codziennego współczes­ nej wsi kurpiowskiej, oraz D . M a r k o w s k i e j , Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej. Prace monograficzne n a d przeobrażeniami r o d z i n y w i e j s k i e j czy nad adaptacją r o d z i n w i e j s k i c h migrujących do m i a s t podejmowane są ostatnio coraz częściej w r a m a c h prac K o m i t e t u Badań Rejonów U p r z e 53 5 4 5S 5 6 51 5 3 W r o c ł a w 1963. 54 F. B u j a k , 55 5 6 • 7 Żmiąca. Z. T. W i e r z b i c k i , I b i d e m , s. 211—369. „Etnografia Wieś powiatu Żmiąca limanowskiego, w pół u-ieku P o l s k a " , t. 2; 1959, s. 268—274. później, K r a k ó w 1903. W r o c ł a w 1963, s. I V . �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 139 mysłaiwianych P A N . W okręgu Nowego K o n i n a badania takie w trzech w y b r a n y c h wsiach przeprowadził B. Ławniczak pod k i e r u n k i e m iprof. T . Szczurkiewicza. W postaci wstępnych doniesień p u b l i k u j e o n w y n i k i w a r t y k u l e p t . Z badań nad przeobrażeniami struktury i funkcji rodzi­ ny wiejskiej w Malińcu i wsiach sąsiednich . A u t o r omawia zmiany wywołane w życiu r o d z i n y w i e j s k i e j w z r o s t e m z a t r u d n i e n i a p o z a r o l n i czego, a m i a n o w i c i e : zanikanie t r a d y c y j n e j chłopskiej r o d z i n y w i e l o p o ­ k o l e n i o w e j , burzenie dawnego rygorystycznego podziału pracy mię­ dzy poszczególnymi członkami rodziny, emancypację ekonomiczną d o ­ rosłej młodzieży, a co za t y m idzie emancypację kulturalną, osłabienie d a w n y c h więzi rodzinno-sąsiedzkich w obrębie w s i i z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m życia towarzysko-obrzędowego zarówno w rodzinie, j a k i w spo­ łeczności wioskowej. Badania nad rodziną podjął też w okręgu koniń­ s k i m Z. Tyszka. Hipotezy badawcze i p r o j e k t badań zostały o p u b l i k o ­ w a n e p t . Przeobrażenia społeczne rodziny pod wpływem industrializacji i urbanizacji . 58 59 Na szczególną uwagę zasługują badania podjęte przez łódzkie śro­ dowisko naukowe w uprzemysławianym okręgu Bełchatowa. T a m bo­ w i e m podjęto prace kompleksowe, w których szczególnie blisko współ­ pracują etnografowie z socjologami, i to w badaniach t y c h samych problemów. J e d n y m z n i c h jest rodzina. P r o j e k t odnośnych badań so­ cjologicznych przedstawia J . Lutyński, Rodzina, więź pokrewieństwa, życie domowe i ich przemiany w związku z procesem industrializacji . A u t o r bierze za p u n k t wyjścia hipotezy socjologów zachodnioeuropejskich i amerykańskich, którzy badali p r z e m i a n y r o d z i n y pod wpływem i n d u ­ strializacji. Te hipotezy pragnie weryfikować na m a t e r i a l e p o l s k i m w t o ­ k u studiów monograficznych w rejonie Bełchatowa. P r o j e k t etnograficz­ n y c h badań n a d rodziną przedstawia J . K u c h a r s k a . P r o b l e m a t y k a etnograficznych badań t e r e n o w y c h w okręgu bełchatowskim dotyczy: 1) w i e l o s t r o n n y c h powiązań i współzależności gospodarczych r o d z i n z szerszą społecznością lokalną, 2) r o d z i n y jako i n s t y t u c j i społecznej d o ­ stosowującej swoją strukturę, n o r m y postępowania, postawy życiowe do obowiązujących na w s i t r a d y c y j n y c h wzorów i a k t u a l n e j s y t u a c j i spo­ łeczno-gospodarczej. Łódzki ośrodek etnograficzny nie d u b l u j e więc p r a c y socjologów, lecz podejmuje w dalszym ciągu z dawna prowadzone pod k i e r u n k i e m prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n i e z w y k l e cenne s t u ­ d i a nad społecznością wioskową, współdziałaniem i współpracą. S t u d i a te od dawna już dostarczają w i e l e materiału i pomysłów badaw60 6 1 58 59 60 61 Rejonów Uprzemysławianych", n r 4: 1963, s. 229—241. „Zeszyty Badań Rejonów Ibidem, s. 283—287. Ibidem, s. 330—337. „Zeszyty Eadań Uprzemysławianych", nr 5: 1963, s. 239—244. �DANUTA 140 MARKOWSKA czych do dociekań n a d rodziną wiejską, o czym m o w a będzie p o n i ­ żej. Etnograficzne badania n a d rodziną wiejską w okręgu bełchatows k i m ujmują więc procesy p r z e m i a n tej komórki życia społecznego na tle i w p o d s t a w o w y c h u w a r u n k o w a n i a c h , j a k i e stwarza wiejskie środowisko lokalne. Badania nad rodziną wiejską zostały także podjęte w okręgu uprze­ mysławianym Płocka. Poprzedziły je w i e l k i e badania masowe dokonaneprzez Pracownię Socjologii W s i I n s t y t u t u E k o n o m i k i Rolnej w W a r ­ szawie już w 1961 r . Szeroką akcją ankietową objęto łącznie 4038 r o ­ dzin w i e j s k i c h . W postaci tablic statystycznych opatrzonych k o m e n ­ tarzem w y n i k i t y c h badań zostały o p u b l i k o w a n e w zbiorze Społeczno-ekonomiczna struktura wsi w rejonie Płocka . W pracy t e j zawarto m . i n . dane dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n y oraz poziomu bytowego. Jako uzupełnienie t y c h badań podjęto w 1962 r. w jednej ze w s i , a m i a n o ­ wicie w B r u d z e n i u Dużym, pow. Płock, badania monograficzne. I n n y m źródłem inspiracji t y c h badań były studia A . Kłoskowskiej nad rodziną w łódzkim środowisku r o b o t n i c z y m . Badania we w s i płockiej nawią­ zywały więc z jednej s t r o n y do obiektywnego obrazu s t r u k t u r y i pozio­ m u bytowego oraz i n n y c h danych o rodzinie, zyskanych w t o k u badań a n k i e t o w y c h , z drugiej zaś podejmowały w p e w n y m sensie analizę po­ równawczą mechanizmu kształtowania się współczesnych m o d e l i k u l t u ­ r o w y c h . W y n i k i t y c h badań zostały już o p u b l i k o w a n e (D. M a r k o w s k a : Rodzina wiejska w rejonie Płocka oraz Family Patterns in a Polish Village ). Wśród współczesnych prac p o p u l a r n o n a u k o w y c h zwraca uwagę p o ­ zycja A . Olszewskiej-Ładykowej Rodzina , omawiająca stan w i e d z y o współczesnej rodzinie w Polsce, gdzie m . i n . zawarte są dane o w y ­ nikach badań nad rodziną wiejską. A u t o r k a o m a w i a t a k i e kwestie, j a k rodzina a gospodarstwo, model r o d z i n y w środowisku w i e j s k i m , k i e r u n ­ k i przemian r o d z i n y w i e j s k i e j . 62 6 3 04 65 66 4. P r o b l e m y szczegółowe r o d z i n y wiejskiej W y b r a n e zagadnienia r o d z i n y chłopskiej czy w i e j s k i e j stanowią bardzo o b f i t y dział powojennej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , dział znacznie 62 W a r s z a w a 1963. 6 3 A. K ł o s k o w s k a , „Studia w Socjologiczne", łódzkim środowisku Wzory i modele w socjologicznych nr 2(5): 1962, s. 35—49; t e n ż e , robotniczym, „Przegląd badaniach Badania Socjologiczny", modelu t. „Zeszyty 65 „The P o l i s h S o c i o l o g i c a l B u l l e t i n " , n r 2: 1963, s. 97—110. Badań 66 Warszawa 1964. Rejonów Uprzemysławianych", rodziny 14: 1962, z. 1, s. 117—124. 6 4 rodziny, n r 6: 1963, s. 5—50. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 141 obszerniejszy niż studia całościowe nad t y m t e m a t e m . W omówieniu t y m zastosuję więc ograniczenia zapowiedziane we wstępie. Sporo materiału bezpośrednio przydatnego do dociekań nad r o d z i ­ ną wiejską przynoszą prace ekonomistów i demografów. W t e j grupie na uwagę zasługuje s t u d i u m ekonomisty W. Stysia, Współzależność, rozwoju rodziny chłopskiej i jej gospodarstwa . Na szerokim m a t e r i a l e z e b r a n y m drogą badania h i s t o r i i r o d z i n , z w y k o r z y s t a n i e m materiałów statystycznych i katastrów w 20 wsiach na terenie byłej G a l i c j i W s c h o d ­ n i e j , śledzi autor zmiany obszaru gospodarstwa w powiązaniu z c y k l e m r o z w o j o w y m r o d z i n y : od m o m e n t u j e j powstania aż po wyposażenie dzieci i rozpad gospodarstwa macierzystego na rzecz n o w y c h jednostek rodzinno^gospodarczych. Analiza ta m u s i być brana pod uwagę przez każdego badacza zajmującego się systemem dziedziczenia oraz w e w s z e l k i c h analizach t z w . „małej d y n a m i k i ' r o z w o j o w e j r o d z i n y . Wśród prac demografów wymienić w y p a d a artykuł E. Rosseta, Sta­ rzenie się ludności produkcyjnej w Polsce i w świecie , oraz pozycję książkową tegoż autora, Perspektywy demograficzne Polski . Dalsze prace demograficzne t o : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960—1970 ; A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolni­ czej w latach 1947—1957 . T u też wymienić w y p a d a opracowanie sta­ tystyczne materiałów a n k i e t o w y c h P r a c o w n i Socjologii W s i I E R w p r a ­ c y zbiorowej pod redakcją B. Gałęskiego, Społeczno-ekonomiczna struk­ tura wsi w Polsce Ludowej , gdzie M . L a t u c h i M . Pohoski o p r a c o w a l i dział V I „Struktura gospodarstw d o m o w y c h " . Na uwagę zasługuje też artykuł M . Pohoskiego, Wychodźstwo ze wsi do, miast a obszar gospodarstwa i rozmiar rodziny . Problemy r o ­ d z i n y w i e j s k i e j porusza t e n sam autor w swej książce Migracje ze wsi do miast , zwłaszcza w rozdz. I I I 1 „Selekcja wychodźców z p u n k t u widzenia w i e k u , płci i pokrewieństwa w s t o s u n k u do głowy r o d z i n y " oraz w rozdz. V I 6 „Próba określenia pozycji z a j m o w a n y c h przez różne kategorie synów chłopskich w h i e r a r c h i i dochodu i poważania społecz­ nego" . 61 68 69 70 71 72 7 3 74 75 7 6 77 67 6 8 63 W r o c ł a w 1959. „Kultura i Społeczeństwo", W a r s z a w a 1962. n r 1: 1961. 7 0 „Wieś Współczesna", n r 5: 1958, s. 71—77. 7 1 „Wieś Współczesna", 7 2 73 7 4 7 5 76 7 7 n r 10: 1961, s. 94—102. W a r s z a w a 1961. Ibidem, s. 198—214. „Wieś Współczesna", n r 9: 1960, s. 75—90. W a r s z a w a 1963. Ibidem, s. 71—80. I b i d e m , s. 177—181. �DANUTA 142 MARKOWSKA Z kręgu ekonomistów wyszła niezmiernie cenna praca M . C z e r n i e w skiej, Budżety domowe rodzin chłopskich , o p a r t a na materiałach u z y ­ skanych o d gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość. Sam tytuł pozycji mówi o j e j ważności dla studiów n a d rodziną. Budżety domowe są przecież w y m i e r n y m obrazem zadań i f u n k c j i spełnianych przez rodzinę. D o d a j m y , iż a u t o r k a omawia strukturę budżetów w róż­ n y c h t y p a c h r o d z i n i daje dynamikę zjawiska n a przestrzeni o s t a t n i c h 15 l a t , porównanie z okresem międzywojennym i zestawienie z n o r m a ­ m i wyżywienia dostatecznego. Jedyną pozycją w -powojennej l i t e r a ­ t u r z e dotyczącą pracy k o b i e t y w i e j s k i e j jest s t u d i u m e k o n o m i s t k i S. Śliwińskiej, Próba analizy warunków życia i pracy kobiet gospodyń wiejskich w Polsce . Na materiałach spisów powszechnych oraz na ze­ b r a n y c h danych a n k i e t o w y c h z t e r e n u całego k r a j u przeprowadza autorka obliczenia czasu pracy k o b i e t y w i e j s k i e j , daje przegląd j e j obowiązków p r o d u k c y j n y c h , d o m o w y c h i w y c h o w a w c z y c h . Rozważania zamykają p o s t u l a t y pod adresem praktyków. 78 79 W rejestrze ważniejszych prac poświęconych w y b r a n y m zagadnie­ n i o m r o d z i n y w i e j s k i e j wymienić trzeba artykuł A . Olszewskiej-Ład y k o w e j i K. Żygulskiego, Małżeństwa mieszane na Śląsku Opolskim . Jest to omówienie małżeństw z a w i e r a n y c h we w s i opolskiej pomiędzy autochtonami a ludnością napływową. W s p o m n i j m y t u jeszcze pracę M . Trawińskiej-Kwaśniewskiej, Za­ groda wiejska jako środowisko pracy A u t o r k a o m a w i a t a m związek pomiędzy c h a r a k t e r e m r o d z i n y chłopskiej i j e j gospodarstwa a t y p e m zagrody i j e j cechami f u n k c j o n a l n y m i . We w s z y s t k i c h wyżej omówionych czy też w s p o m n i a n y c h t y l k o p o ­ zycjach rodzina wiejska nie była a u t o n o m i c z n y m p r z e d m i o t e m analizy,, bądź też badaniom poddano t y l k o w y b r a n e j e j aspekty. Wiele cennego materiału d l a p r o b l e m a t y k i związku pomiędzy spo­ łecznością lokalną a rodziną wiejską dostarczają prace łódzkiego śro­ dowiska etnograficznego, kierowanego przez prof. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ską. Poza wspomnianą już wyżej monografią Zaborowa wymienić t u trzeba artykuł K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Pomoc wzajemna i współ­ działanie w kulturach ludowych . W K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e ­ t u Łódzkiego podejmuje się wiele prac magisterskich, dotyczących zajęć k o b i e t y w i e j s k i e j , podziału obowiązków gospodarczych w r o d z i n i e i t p . so 81 92 7 8 Warszawa 1963. 7 9 „Roczniki Nauk 8 0 „Przegląd Socjologiczny", 81 Jak pracuje 8 2 Prace R o l n i c z y c h " , n r 1—3: 1963. człowiek, i Materiały t. 13: 1959, s. 89—105. Warszawa Etnograficzne, 1961, s. 268—294. t. 8 — 9 . Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 143 Ośrodkiem prowadzącym badania nad w y b r a n y m i zagadnieniami r o d z i n y jest też M u z e u m Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Z t e ­ go kręgu ukazały się prace dotyczące różnych s t r o n życia społeczności w i e j s k i e j , m . i n . J . P. Dekowskiego, Społeczność wiejska w Jasieniu ,. zawierająca wiele danych o rodzinie na t l e społeczności lokalnej i o obrzędowości r o d z i n n e j . Inną pozycją jest artykuł W . D r o z d o w s k i e j , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim . Trzecią pozycją jest praca S. Matczakowej, Dziecko w rodzinie wiejskiej . Praca o p a r t a jest n a materiałach t e r e n o w y c h zebranych w 25 wsiach pow. radomszczańskie­ go. Pierwsza część to omówienie t r a d y c y j n y c h postaw i wierzeń zwią­ zanych z urodzeniem dziecka i r o z u m i e n i e m jego r o l i w rodzinie, część d r u g a o m a w i a p r o b l e m y dotyczące r o z w o j u fizycznego i umysłowego dziecka, trzecia — udział dziecka w pracy p r o d u k c y j n e j i rolę szkoły oraz uczestnictwo dziecka w życiu społecznym w s i . 83 8i 85 Jest natomiast f a k t e m 'uderzającym, iż p r o b l e m a t y k a obrzędowości rodzinnej, która dominowała w studiach nad rodziną jeszcze w okresie międzywojennym, dziś jest coraz rzadziej podejmowana jako specjalny t e m a t prac. Do p o z y c j i p o w o j e n n y c h z tego zakresu zaliczyć trzeba n a ­ stępujące: M . Szubertowa, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka , praca referująca w y n i k i badań we w s i Istebnej (Śląsk); J . P. Dekowskiego, Zwyczaje weselne w pow. opoczyńskim ; S. Bąka, Wesele ludowe w Grębowie. Sandomierskie . Na t y m kończą się pozy­ cje poświęcone specjalnie obrzędowości r o d z i n n e j . J a k w i d z i m y , n i e ma w l i t e r a t u r z e powojennej a n i jednej pozycji, która usiłowałaby dać zarys całościowy obrzędowości r o d z i n n e j w procesie j e j współczesnych przeobrażeń. Zainteresowanie młodzieżą wiejską było już w okresie międzywo­ j e n n y m bardzo żywe wśród p r z e d s t a w i c i e l i różnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h i publicystów. Także dzisiaj jest to temat szczegółowy w studiach n a d rodziną wiejską, który m a na s w o i m koncie ogromną liczbę pozycji w przeważającej mierze o charakterze p u b l i c y s t y c z n y m . T o ­ też nie sposób i c h w s z y s t k i c h omówić. Poprzestanę więc na w s k a z a n i u najważniejszych. Są to następujące pozycje: J . Grabowicz i B . T r y f a n , Autorytety w oczach młodzieży ze Skrzyńska , oraz t y c h samych 86 87 88 89 P r a c e i Materiały 1, Łódź 1957. 8 3 nr 8 4 Seria 85 86 8 7 8 8 89 Muzeum Archeologicznego P r a c e i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o E t n o g r a f i c z n a , n r 5, Łódź 1961. ii E t n o g r a f i c z n e g o w . Łodzie i w Etnograficznego Łodzi, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5: 1963, s. 131—178. P r a c e ii Materiały E t n o g r a f i a z n e , t. 8—9, Ł ó d ź — L u b l i n 1950/1951, «. 597—616. P r a c e i Materiały E t n o g r a f i c z n e , t. 7, L u b l i n 1948/1949, s. 211—300. „ A r c h i w u m E t n o g r a f i c z n e " , n r 18, W r o c ł a w 1958. „Wieś Współczesna", nr 1: 1962. s. 71—82. �DANUTA 144 MARKOWSKA •autorów „Konflikt pokoleń" czy „konflikt postaw"? ; T . H u n e k , Mło­ dzież techników rolniczych o sobie i o rolnictwie ; Z. I w a n i c k i , Zawód rolnika w opinii młodzieży wsi podłódzkiej . T u należą też liczne prace publicystyczne E. Jagiełło-Łysiowej, Zawód rolnika i nowoczesne środ­ ki oddziaływania kulturalnego w oczach młodzieży oraz O czym ma­ rzy młodzież . Dalsze pozycje z tego zakresu to J . Kraśniewski, Dziewczęta wybierają zawód ; A . Sianko, Młodzież o sobie oraz Mło­ dzi rolnicy o swoim zawodzie . Młodzieży w i e j s k i e j poświęcona jest część pracy zbiorowej pod redakcją T . R y c h l i k a , Wieś, gospodarstwo, młodzież . Sporo materiału dotyczącego młodzieży na t l e społeczności w i o s k o w e j zawiera m o n o g r a f i a M . B i e r n a c k i e j , Potakówka . 90 91 92 93 94 95 9 6 97 98 99 5. P l o n k o n k u r s u n a pamiętniki młodzieży wiejskiej W 1961 r . Związek Młodzieży W i e j s k i e j p r z y udziale L u d o w e j Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j i Zakładu Socjologii W s i P A N ogłosił k o n k u r s na pamiętnik młodego pokolenia w s i . W odpowiedzi napłynęło p r a w i e 5 500 pamiętników. I c h n a u k o w y m opracowaniem k i e r u j e prof. J . Chałasiński. T e n bogaty materiał służy w i e l u badaczom za źródło dociekań nad współczesną rodziną wiejską, n a d przeobrażeniami postaw młodzie­ ży, tak przejrzyście u c h w y t n y m i w k o n f r o n t a c j i z pamiętnikami okresu między w o j ennego. Polska h u m a n i s t y k a m a za sobą bogate t r a d y c j e posługiwania się materiałem a u t o b i o g r a f i c z n y m jako źródłem do analizy p r z e m i a n społeczno-kulturalnych. Niewątpliwie ważną pozycją w t y m d o r o b k u będzie opracowanie p l o n u ostatniego k o n k u r s u . L S W zapowiada serię p u b l i ­ k a c j i źródłowych opatrzonych k o m e n t a r z a m i specjalistów. Z okazji X X - l e c i a P R L ukazał się wstępny wybór p t . Awans pokolenia ° . Wstęp napisał prof. J . Ghałasiński pod z n a m i e n n y m tytułem Młode pokolenie wsi Polski Ludowej. K i e d y w 1938 r . w y d a n o ówczesne Młode pokole­ nie, tenże p r o f . J . Chałasiński zaczynał komentarz teoretyczny od ana­ lizy r o d z i n y w i e j s k i e j i społeczności l o k a l n e j . Były to b o w i e m w ó w 1 0 9 0 „Wieś Współczesna", n r 8: 1962, s. 82—93. 9 1 „Wieś Współczesna", 9 2 9 3 n r 6: 1960, s. 42—56., „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 17: 1963 n r 1, s. 119—122. „Wieś Współczesna", n r 9: 1959, s. 48—65. 9 4 „Wieś 95 „Wieś Współczesna", n r 11: 1961, s. 65—72. 96 „Wieś Współczesna", n r 4: 1958, s. 139—142. 97 Współczesna", nr „Wieś Współczesna", n r 4: 1960, s. 3—21. T . 2, W a r s z a w a 1963. W a r s z a w a 1962. mo W a r s z a w a 1964. 9 8 99 12: 1959, s. 89—110. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 145 czas podstawowe d e t e r m i n a n t y życia młodego pokolenia wiejskiego. Dziś cały wstęp poświęcony jest rozważaniom n a d procesem autono­ m i z a c j i osobowości młodzieży w i e j s k i e j , dążnościom do autoekspresji, kształtowaniu się świadomości historycznej. „Dążenie do a u t o n o m i i oso­ by, to jest podstawowy element s t r u k t u r y w s z y s t k i c h pamiętników tego t o m u . I c h treścią są zawsze losy l u d z k i e pokazane o d s t r o n y emancypowania się i f o r m o w a n i a się osoby w j e j autonomiczności" . Z n a ­ m i e n n y jest również układ tego tomu, odpowiadający t e m u , co zawiera tytuł. Pierwsza część, „ W gospodarstwie r o l n y m " , poprzedzona jest rozważaniami E. Jagiełło-Łysiowej, Od chłopa do rolnika . Autorka o m a w i a proces profesjonalizacji p r a c y r o l n i k a , proces p r z e m i a n wiodący od s y l w e t k i tradycyjnego chłopa do nowoczesnego rolnika-przedsiębiorcy, który n i e godzi się na to, b y odrębności jego zawodu miały go skazywać na niższość cywilizacyjną i kulturalną. D r u g a część, „ W n o ­ w y c h zawodach na w s i " , zawiera wstęp B . Gołębiowskiego, Organiza­ torzy urbanizacji wsi , omawiający szanse, jakie daje młodemu p o k o ­ l e n i u rozwój zakładów p r a c y pozarolniczych związanych f u n k c j o n a l n i e ze wsią czy też placówek nowoczesnych usług r o l n i c z y c h . Trzecią część, „ W mieście", o t w i e r a k o m e n t a r z F. Jakubczaka, Awans młodego poko­ lenia wsi w mieście , omawiający procesy m i g r a c j i i adaptacji mło­ dzieży w i e j s k i e j w mieście. Materiał pamiętnikarski został także w y k o r z y s t a n y w i n n y c h p u b l i ­ kacjach. J . Chałasiński napisał artykuł Młode pokolenie wsi w proce­ sach migracji i ruchliwości społeczno-kulturalnej . Z i n n y c h waż­ niejszych pozycji o p a r t y c h n a t y m zbiorze źródeł wymienić trzeba: F. Jakubczak, Perspektywy młodzieży wiejskiej w świetle zbiorów pamiętników ; B. Weber, Ideały życiowe pamiętnikarzy ; M. Trawińska-Kwaśniewska, Zmiany społecznych funkcji szkoły w środowisku wiejskim . Na szczególną uwagę badacza współczesnej r o d z i n y w i e j ­ skiej zasługuje artykuł F. Jakubczaka, Małżeństwo i rodzina w pa­ miętnikach młodego pokolenia wsi , gdzie autor o m a w i a nowe aspi­ racje i modele życia rodzinnego, wskazując na wzrost ekspresyjno-integracyjnej funkcji rodziny. 1M 192 103 104 105 106 107 108 109 101 Ibidem, s. 21. 1 0 2 Ibidem, s. 35—50. 103 Ibidem, s. 261—273. 104 Ibidem, s. 507—523. 1 0 5 „Wieś Współczesna", n r 6: 1963, s. 22—35. 1 0 6 „Wieś Współczesna", n r 3: 1962, s. 47—57. 1 0 7 „Wieś Współczesna", n r 1 0 8 „Wieś Współczesna", n r 10: 1963, s. 17—32. 1 0 9 „Wieś Współczesna", 10 - K t n o g r a f i a Polska, t. IX nr 12: 1963, s. 19—30. 7: 1963, s. 54—64. �DANUTA 146 MARKOWSKA Bogaty zbiór pamiętników jest zaledwie w n i e w i e l k i e j cząstce o p r a ­ cowany. Dalsze jego analizy dostarczą niewątpliwie 'bogatego materiału d l a w y b r a n y c h problemów życia rodziny, jak i dla całościowych ujęć. 6. Ogólnopolska konferencja poświęcona wiejskiej przeobrażeniom rodziny Dopiero w ostatnich latach d y s c y p l i n y zajmujące się życiem spo­ łecznym i kulturą w s i znalazły szeroką płaszczyznę do w y m i a n y myśli i doświadczeń. Z i n i c j a t y w y Zakładu Socjologii W s i I n s t y t u t u F i l o z o f i i i Socjologii P A N w Warszawie organizowane są corocznie ogólnopolskie konferencje poświęcone określonym p r o b l e m o m w i e j s k i m , skupiające przedstawicieli różnych d y s c y p l i n : socjologów, etnografów, e k o n o m i ­ stów, demografów, geografów, planistów, publicystów 1 działaczy spo­ łecznych. W dniach 7—9 maja 1964 r. obradowała trzecia już tego t y p u konferencja, t y m razem poświęcona przeobrażeniom współczesnej r o ­ d z i n y w i e j s k i e j . Materiały t e j k o n f e r e n c j i w całości zamieszczono w „Rocznikach Socjologii W s i " . J a k k o l w i e k artykuły tego t o m u d a ­ łyby się zakwalifikować do różnych wyżej omówionych już typów opracowań, to jednak potraktowałam te prace oddzielnie, a t o z d w u powodów. Stanowią one m n i e j więcej pełny przegląd najnowszych studiów w t y m zakresie. Ponadto konferencja, j a k k o l w i e k skupiła przed­ s t a w i c i e l i różnych n a u k , doprowadziła do w i e l u wspólnych ustaleń. Na t y m o s t a t n i m zagadnieniu pragnę się dłużej zatrzymać. N a j p i e r w j e d n a k k i l k a u w a g o pracach z a w a r t y c h w t y m tomie. O t w i e r a go a r ­ tykuł B . Gałęskiego, Socjologiczna problematyka rodziny chłopskiej , w którym autor próbuje dać definicję t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej, systematykę j e j cech podstawowych, wyróżniających ją o d i n n y c h r o ­ dzin, oraz zarysowuje k i e r u n k i j e j dzisiejszych p r z e m i a n . Wreszcie orzeka, n a c z y m polegać w i n n a socjologiczna p r o b l e m a t y k a badań n a d rodziną chłopską. A u t o r (konkluduje w zakończeniu: „Socjologiczna p r o b l e m a t y k a r o d z i n y chłopskiej sprowadza się zatem do 1) określenia odmienności w z o r u t e j r o d z i n y , odmienności, będącej konsekwencją istnienia gospodarki chłopskiej l u b szerzej — rodzinnego m o d e l u w y ­ twarzania, a znajdującej swoje rozwinięcie w f u n k c j a c h społeczności lokalnej, 2) prześledzenia związku między rodziną a gospodarstwem dla ustalenia systemu f u n k c j o n o w a n i a t e j całości spójnej, 3) prześledzenia z m i a n współcześnie w rodzinach chłopskich zachodzących, o p i s u za­ sadniczej rozbieżności między aspiracjami członków r o d z i n y a w y m o ­ g a m i gospodarstwa, f u n k c j a m i e k o n o m i c z n y m i i pozaekonomicznymi u 0 111 1 1 0 111 „Roczniki Ibidem. Socjologii W s i " , it. 2 : 1964, W a r s z a w a 1965. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 147 r o d z i n y chłopskiej — rozbieżności, która jest 'przyczyną dysharmonicznego w z o r u współczesnej r o d z i n y 'Chłopskiej, 4) określenia czynników wpływających n a z m i a n y współczesnej r o d z i n y chłopskiej oraz f o r m , w których następuje j e j adaptacja do społeczeństwa przemysłowego i zarysowują się d r o g i rozwiązania sprzeczności rodzinę tę dziś n u r ­ tujących". Drugą pozycją jest praca J . Turowskiego, Przemiany rodziny wiej­ skiej w warunkach industrializacji i urbanizacji kraju . Praca t a jest próbą usystematyzowania najważniejszych skutków procesu u p r z e m y ­ sławiania w dziedzinie życia rodzinnego. A u t o r opiera się n a pracach t e r e n o w y c h K a t e d r y Socjologii K U L , w y n i k a c h badań I n s t y t u t u M e ­ d y c y n y P r a c y i H i g i e n y W s i w L u b l i n i e i pamiętnikach nadesłanych na k o n k u r s czasopisma „Zorza", ogłoszony w 1962 r . A u t o r w y c h o d z i od cech t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej i do n i c h odnosi dzisiejsze prze­ obrażenia. O m a w i a zanik czy ograniczenie f u n k c j i p r o d u k c y j n y c h w r o ­ dzinach w i e j s k i c h powiązanych z przemysłem i zawodami p o z a r o l n i c z y m i , pisze o wzroście zadań w y c h o w a w c z y c h r o d z i n y oraz o procesie i n t e n s y f i k a c j i więzi uczuciowych w stosunkach wewnątrzrodzinnych. 112 Trzecia z k o l e i pozycja t o artykuł D . M a r k o w s k i e j , Kierunki prze­ obrażeń współczesnej rodziny wiejskiej . Jest to synteza studiów monograficznych, przeprowadzonych w czterech różnych (regionach k r a j u . A u t o r k a o m a w i a następujące zagadnienia: 1. Pozycja r o d z i n y w społeczności w i o s k o w e j , 2. Modele i w z o r y życia rodzinnego, 3. F u n k ­ cje r o d z i n y . F. Jakubczaka Kształtowanie się integracyjno-ekspresyjnej funkcji rodziny wiejskiej to następne s t u d i u m , oparte n a materiale pamiętni­ k a r s k i m i stanowiące rozwinięcie wyżej c y t o w a n y c h już opracowań autora. I n n y dział w t y m t o m i e o t w i e r a artykuł M . Czerniewsikiej, Budżety domowe rodzin chłopskich . Praca t a oparta jest na w i e l o l e t n i c h m a ­ teriałach u z y s k i w a n y c h o d i n d y w i d u a l n y c h gospodarstw chłopskich prowadzących rachunkowość rolną (1300 gospodarstw). W pierwszej części przedstawiono strukturę budżetów idomowych r o d z i n chłopskich i robotniczych, j a k też dynamikę zarobków n o m i n a l n y c h i r e a l n y c h w gospodarce uspołecznionej oraz w gospodarstwach i n d y w i d u a l n y c h . D r u g a część o m a w i a dynamikę spożycia poszczególnych artykułów j a ­ d a l n y c h w rodzinach chłopskich w latach 1936/1937—1962/1963, j a k też poziom spożycia t y c h artykułów w zależności o d g r u p poziomu życio113 1 1 4 115 112 113 1 1 4 115 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. �DANUTA MARKOWSKA wego w latach 1961—1962. Nadto porównano spożycie artykułów j a ­ d a l n y c h w 1961/1962 r . w rodzinach chłopskich i r o b o t n i c z y c h na t l e n o r m wyżywienia dostatecznego. Następna pozycja to A . W y d e r k i , Zmiany w strukturze wieku lud­ ności rolniczej . Artykuł omawia te z m i a n y ujęte w t r z y kategorie: 1) głów r o d z i n , 2i) całej ludności zamieszkałej w gospodarstwach r o l ­ n y c h , 3) ludności w w i e k u p r o d u k c y j n y m zamieszkałej w gospodar­ stwach r o l n y c h . A n a l i z a obejmuje lata 1947—1957, a d l a jednego r e ­ j o n u k r a j u doprowadzona jest do 1962 r . „Starzenie się" głów r o d z i n n a j s i l n i e j notowane jest w rejonach uprzemysławianych, najsłabiej w r o l n i c z y c h , t y c h o t r a d y c y j n y m charakterze r o l n i c t w a , j a k i „nowo­ cześnie" r o l n i c z y c h . Rozważania nad strukturą w i e k u całej ludności rolniczej wskazują na wzrost udziału roczników najmłodszych i n a j ­ starszych, a malenie udziału roczników w w i e k u p r o d u k c y j n y m . Z k o l e i następuje praca J . Przychodzeń Dobór terytorialny i spo­ łeczny małżeństw wiejskich '. Jest to omówienie wyników badań P r a ­ c o w n i Socjologii W s i IER z 1957 r . Dane te wskazują, iż we w s z y s t k i c h t r a d y c y j n i e r o l n i c z y c h i zasiedziałych rejonach k r a j u w zasadach do­ b o r u małżonków u t r z y m u j e się bliskość pochodzenia t e r y t o r i a l n e g o oraz wybór p a r t n e r a z t e j samej l u b zbliżonej g r u p y obszarowej gospodar­ stwa. Konflikty małżeńskie na wsi w świetle spraw rozwodowych to p r a ­ ca J . G r a b o w i c z a . A u t o r w o p a r c i u o materiały sądowe stwierdza, iż przyczyną większości rozwodów jest brutalność współmałżonka. Wzrost rozwodów potwierdzałby owo dążenie do autonomiczności i o b r o ­ n y godności własnej, które t a k wyraźnie ujawniły omówione wyżej pamiętniki. W k o n k l u z j i J . Grabowicz stwierdza, iż wzrost rozwodów na w s i jest p r z e j a w e m k r y z y s u t r a d y c y j n e j r o d z i n y p a t r i a r c h a l n e j . n e 117 11S Następna praca jest pióra etnografa, A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j : Rola społeczna dziecka w rodzinie wiejskiej . A u t o r k a słusznie podnosi, iż na przykładzie pozycji dziecka n a j d o b i t n i e j ujawniają się aspiracje ludności w i e j s k i e j i przemiany k u l t u r o w e , jakie się już dokonały. A u t o r ­ ka stawia nowe p r o b l e m y badawcze i propozycje współpracy pomiędzy socjologami a etnografami. Daje też przegląd d o r o b k u e t n o g r a f i i t e r e ­ n o w e j w t y m zakresie. Artykuł D . Czauderny, Studia nad wiązią rodzinną w zapleczu wiej­ skim kombinatu tarnobrzeskiego ° , to omówienie wyników badań m o 119 12 116 Ibidem. 117 Ibidem. 118 Ibidem. 119 Ibidem. 120 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 149 nograficzinych w s i w zapleczu Tarnobrzegu. A u t o r k a o m a w i a t r a d y c y j n e f o r m y powiązań r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e w s i . A n a l i z u j e proces roz­ luźniania się l o k a l n y c h powiązań spowodowany p o d e j m o w a n i e m p r a c y pozarolniczej, a co za t y m idzie znaczną redukcją czasu wolnego, oraz nawiązywaniem n o w y c h kontaktów społecznych w m i e j s c u pracy. Omówieniem wyników badań m o n o g r a f i c z n y c h przysiółka wiejskiego Groohalowy Potok w s i Rzepiska na P o d h a l u jest artykuł R. Siemieńskiej, Tradycyjna rodzina spiska i jej powojenne przemiany . Autorka omawia rodzinę w t a k i c h w a r u n k a c h społeczno-ekonomicznych, które nie uległy r a d y k a l n y m z m i a n o m po w o j n i e . T r a d y c y j n e i n s t y t u c j e wiejskie zachowały t a m żywotność. A jednak społeczność ta ma świa­ domość ogólnospołecznego procesu p r z e m i a n w k r a j u i oczekuje, iż w najbliższej przyszłości także w j e j życiu nastąpią doniosłe z m i a n y . Następna pozycja t o T . Kukołowicz, Przypuszczalne kierunki prze­ mian rodzin chłopów-robotników zatrudnionych przy budowie kombi­ natu azotowego w Puławach . Jest to analiza na przykładzie 389 r o d z i n , powiązanych pracą zarobkową z nowo powstającym k o m b i n a t e m a z o t o w y m w Puławach. N a podstawie 'badań d a n y c h o b i e k t y w n y c h , j a k w i e k z a t r u d n i o n y c h , i c h sytuacja rodzinna, wielkość i charakter gospo­ darstwa rolnego, oraz badań o p i n i i , t j . motywów 'podjęcia pracy poza­ r o l n i c z e j i planów na przyszłość — stara się a u t o r k a przewidzieć p r o ­ cesy odchodzenia o d r o l n i c t w a oraz tendencje t r w a n i a p r z y n i m . Zmiany stosunku rodziny wiejskiej do szkoły związane z procesem uprzemysławiania się rejonu konińskiego , W . Galanta, to k o l e j n y artykuł. A u t o r przeprowadził badania w trzech wsiach tego okręgu, gdzie notował opinie rodziców o przydatności szkoły oraz p l a n y r o d z i ­ ców co do przyszłości zawodowej i c h dzieci. W o p i n i a c h mieszkańców w s i wykształcenie na poziomie szkoły podstawowej uznane jest jako m i n i m u m konieczne dla współczesnego człowieka w każdych w a r u n ­ kach. Jednocześnie uważa się wykształcenie podstawowe za w y s t a r c z a ­ jące d l a t y c h 'dzieci, które prowadzić mają w przyszłości gospodarstwo r o l n e . Kształcenie rolnicze n i e zyskało sobie jeszcze uznania jako n i e ­ odzowne d l a r o l n i k a i n d y w i d u a l n e g o . N a t om ia s t szkoła średnia ogólno­ kształcąca czy zawodowa pozarolniczą uważana jest za odejście o d r o l ­ n i c t w a . Także młodzież objęta ankietą zgłasza powszechnie aspiracje w k i e r u n k u zawodu pozarolniczego. m 1122 I23 Z. Tyszka w- a r t y k u l e Przeobrażenia społeczne rodziny związane z uprzemysławianiem i urbanizacją r e f e r u j e w y n i k i badań sondam Ibidem. '22 i b i d e m . 123 j b i d e m . Ibidem. 121 12i �DANUTA 150 MARKOWSKA żowych nad adaptacją r o d z i n pochodzenia wiejskiego z a t r u d n i o n y c h i zamieszkałych w mowo powstałym ośrodku przemysłowym Nowego K o n i n a . Z m i a n y w życiu t y c h r o d z i n rozważa w trzech płaszczyznach. 1. O m a w i a uczestnictwo poszczególnych członków r o d z i n y w życiu miasta i stwierdza, iż ogranicza się ono do r o l i zawodowej, co wskazuje na to, iż proces adaptacji przebiega p o w o l i . Jednocześnie r o d z i n y t e utrzymują ścisłe związki ze środowiskiem w i e j s k i m , z którego sią w y ­ wodzą. 2. Relacjonuje z m i a n y w standarcie życiowym t y c h r o d z i n . T u ofoserwuje się wyraźny awans w wyposażeniu m a t e r i a l n y m d o m u i k o ­ r z y s t a n i u z dóbr k u l t u r a l n y c h (radio, telewizor, prasaj). 3. A u t o r a n a l i ­ zuje z m i a n y stosunków wewnątrzrodzimmych. Wobec p r a c y zarobkowej mężczyzn poza domem k o b i e t y stają się f a k t y c z n y m i głowami r o d z i n . Ż y w y jest t r a d y c y j n y wzór 'podziału ról: mężczyzna zarabia na u t r z y ­ m a n i e r o d z i n y , kobieta zajmuje się prowadzeniem d o m u . Procesy a k t y ­ w i z a c j i zawodowej k o b i e t są słabo zaawansowane. I n n e zagadnienie porusza M . Trawińska w a r t y k u l e Model rodziny i małżeństwa w opiniach studentów I i IV roku studiów Wyższych Szkół Rolniczych . Jest to porównanie o p i n i i i aspiracji związanych z małżeństwem i rodzimą, zgłaszanych przez studentów I i I V r o k u studiów r o l n i c z y c h . Badana zbiorowość to w przeważającej mierze mło­ dzież pochodzenia chłopskiego, mającego w przyszłości podjąć pracę w środowisku w i e j s k i m . A u t o r k a o m a w i a : poglądy n a w i e k najodpo­ wiedniejszy do zawarcia małżeństwa, opinie co do o p t y m a l n e j liczby dzieci w rodzinie, poglądy na w y c h o w a n i e dziecka, w a r u n k i ułatwiające start młodemu małżeństwu, f u n k c j e społeczne małżeństwa i rodziny w opiniach rozmówców, wzór osobowy p a r t n e r a . Część artykułową z a m y k a L . M . Szwengrub Sytuacją zawodową ko­ biet w spółdzielniach produkcyjnych i Państwowych Gospodarstwach Rolnych^. A u t o r k a wskazuje, iż k o b i e t y w spółdzielniach p r o d u k c y j ­ n y c h i PGR-ach mają znacznie mniejsze niż mężczyźni szanse zdobycia r o l n i c z y c h k w a l i f i k a c j i zawodowych, co stwarza rozbieżność wykształ­ cenia i statusu zawodowego małżonków bądź powoduje 'bierność zawo­ dową kobiet. W s z y s t k i e prace zamieszczone w t y m tomie, j a k k o l w i e k podejmowane na różnym terenie i z pozycji różnych d y s c y p l i n n a u k o w y c h , zgodne są na ogół co do k i e r u n k u i głównych przejawów współczesnych przeobra­ żeń r o d z i n y w i e j s k i e j . Wskazano więc na rozwój pozarolniczych źródeł dochodu oraz powstawanie placówek usługowych na rzecz r o l n i c t w a j a k o na główne c z y n n i k i sprawcze w procesie p o w s t a w a n i a n o w y c h typów społeczno-ekonomiczmych r o d z i n . Jednakże zróżnicowanie zawo125 125 Ibidem. 128 Ibidem. �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ WIEJSKĄ 151 dowe r o d z i n w i e j s k i c h n i e pociąga za sobą zróżnicowania typów k u l t u r y życia codziennego. Zbieżność s t e r e o t y p o w y c h aspiracji w zakresie go­ spodarstwa domowego, s t y l u życia codziennego, k a r i e r zawodowych dzieci jest uderzająca w e w s z y s t k i c h b a d a n y c h zlbiorowościach. "W ze­ s t a w i e n i u z w y n i k a m i badań A . Kłoskowskiej, w s p o m n i a n y m i wyżej, można mówić o zbieżności t y c h aspiracji z t y p o w y m i dążeniami l u d ­ ności robotniczej miasta. Powszechnie stwierdza się z a nik t r a d y c y j n e j r o d z i n y wielopokoleniowej, a w zakresie wewnętrznej organizacji r o ­ dziny nasilenie się typów e g a l i t a r n y c h małżeństw. Wyraża się to również dążeniem do „romantycznego" d o b o r u małżeńskiego i s t o s u n k a m i p r z y ­ jaźni, a nie s u b o r d y n a c j i w powiązaniach rodziców z dziećmi. Po­ wszechna jest też obserwacja o wzroście znaczenia codziennego s t y l u życia i f u n k c j i emocjonalno-ekspresyjnych w całokształcie więzi r o d z i n ­ n y c h . N a określenie tego zespołu cech czy aspiracji w k i e r u n k u takiego m o d e l u używa się w t y c h pracach określenia „Todzina nowoczesna" czy „rodzina p a r t n e r s k a " . O t w a r t e pozostaje natomiast p y t a n i e , czy prze­ m i a n y zachodzące dziś w rodzinie w i e j s k i e j upodabniają ją do jakiegoś określonego t y p u r o d z i n y m i e j s k i e j i do jakiego t y p u . B r a k 'bowiem dostatecznego rozeznania w s t r u k t u r z e i f u n k c j a c h r o d z i n y m i e j s k i e j czy różnych typów r o d z i n m i e j s k i c h , co nie pozwala na znalezienie układu odniesienia. W o m a w i a n y m tomie zwraca jeszcze uwagę, że większość prezentowanych studiów t e r e n o w y c h pochodzi z obszarów uprzemysławianych i siłą rzeczy o m a w i a rodzinę w procesie p r z e m i a n wywołanych industrializacją. Są to więc analogiczne czy podobne w a ­ r u n k i ekonomiczno-społeczne, j a k i e zrodziły socjologię r o d z i n y w n a u ­ kach zachodnich 2 połowy X I X w . Te relacje z badań t e r e n o w y c h n i e znajdują dostatecznej p r z e c i w w a g i w m a t e r i a l e z terenów nie objętych bezpośrednio procesem uprzemysławiania, gdzie jednak zachodzą ważne przeobrażenia życia rodzinnego zarówno pod wpływem ogólnospołecz­ n y c h procesów p r z e m i a n , j a k i w związku z modernizacją r o l n i c t w a i z m i a n a m i w środowisku c y w i l i z a c y j n y m w s i . IV. UWAGI KOŃCOWE Przedstawiony t u stan badań nasuwa k i l k a r e f l e k s j i ogólnych. P i e r w ­ sza z n i c h d o t y c z y typów studiów n a d rodziną wiejską. N i e chodzi p r z y t y m o t e c h n i k i i r o z m i a r y p r o w a d z o n y c h badań, lecz o sposób u j m o w a ­ n i a badanej rzeczywistości. Otóż można b y wskazać n a k i l k a nurtów t e o r e t y c z n y c h i metodologicznych, j a k i e się t u wyraźnie zarysowują. Pierwszy t y p to analizy k o n k r e t n o h i s t o r y c z n e , ujmujące rodzinę wiejską w procesie p r z e m i a n w ciągu trzech ostatnich generacji. T e n t y p studiów dominuje w e w s z y s t k i c h pracach t e r e n o w y c h etnogra­ ficznych. Podbudową teoretyczną do mich są niewątpliwie koncepcje �152 DANUTA MARKOWSKA szkoły K . Dobrowolskiego. W pracach tego t y p u odtwarza się jakiś o k r e ­ ślony odcinek procesu historycznego w e w s z y s t k i c h jego realiach cza­ sowych i przestrzennych, a współczesną rzeczywistość t r a k t u j e badacz jako ogniwo procesu historycznego. Dopiero porównanie w i e l u t a k i c h studiów małych społeczności l o k a l n y c h prowadzić ma do w y k r y c i a ogól­ niejszych prawidłowości. Wedle założeń tej koncepcji w i n n o się nadto szeroko uwzględnić analizę funkcjonalną, jednakże dotychczasowe m o ­ nografie charakteryzują się raczej przewagą stwierdzeń odnoszących się do d y n a m i k i przemian. Natomiast studia n a d współdziałaniem, p o ­ dejmowane przez łódzkie środowisko etnograficzne, zawierają w szer­ szym zakresie dociekania funkcjonalne i próby ujęć typologicznych. D r u g i m ważnym t y p e m badań są analizy podejmowane pod i n s p i ­ racją koncepcji socjologicznych, operujących p e w n y m m o d e l e m syste­ m u społecznego. Dociekania skierowane są t a m na ustalenie zasad f u n k c j o n o w a n i a tego m o d e l u . T a k i t y p analizy proponuje w s w y m a r t y ­ k u l e B . Gałęski. Rzecz jasna, modele te mają też charakter h i s t o r y c z ­ n y c h rozważań, ale nie są one obwarowane t a k i m i r y g o r a m i , co do r e k o n s t r u k c j i realiów historyczno-terenowych. T r z e c i m t y p e m dociekań są rozważania stawiające sobie za cel u k a ­ zanie z m i a n wywołanych industrializacją na przykładzie r o d z i n y . M o ­ żna b y zaryzykować twierdzenie, iż w y n i k i tego t y p u badań są w równej mierze p r z y c z y n k i e m d o t e o r i i rodziny, co do t e o r i i p r z e m i a n społecz­ n y c h w w a r u n k a c h i n d u s t r i a l i z a c j i . Można 'by t u jeszcze wymienić prace nie mające wyraźnych założeń teoretycznych, lecz służące rejestracji, oraz obserwacje publicystyczne, dostarczające Iwielu interesujących stwierdzeń czy stawiające hipotezy. D r u g a uwaga dotyczy procesu i n t e g r a c j i n a u k , a raczej tendencji, j a k a się w t y m zakresie 'pojawia. W p r a k t y c e oznacza to postulat b a ­ dań k o m p l e k s o w y c h . Rodzi się więc pytanie, na czym badania t a k i e w i n n y polegać. Na wspólnym 'podejmowaniu badań terenowych? N a w y m i a n i e doświadczeń badawczych? N a k o r z y s t a n i u z ustaleń z w e r y ­ f i k o w a n y c h już w i n n y c h dyscyplinach? Odpowiedzi na te p y t a n i a szu­ kano również w t o k u d y s k u s j i , jaką rozwinęła omówiona wyżej k o n ­ ferencja. Kompleksowość ujęcia —'• zdaniem B . Gałęskiego — polega na wspólnym w y p r a c o w a n i u przez przedstawicieli d y s c y p l i n p o k r e w ­ n y c h jednego n u r t u teoretycznego, do którego mogłyby nawiązywać wszystkie prace n a w e t o charakterze d r o b n y c h przyczynków. Trzecia wreszcie k w e s t i a to możliwości i zadania etnografii w b a ­ daniach n a d rodzimą wiejską. W y d a j e się, iż etnografia w i n n a ujmować proces dzisiejszych przeobrażeń w kategoriach pojęciowych t e o r i i k u l ­ t u r y , podczas g d y socjolog ujmować je będzie w kategoriach systemu społecznego. Byłaby to nie różnica p r z e d m i o t u badań, ale sposobu jego �WSPÓŁCZESNE B A D A N I A NAD RODZINĄ W I E J S K . \ 153 widzenia. I n n y jest chyba też dalekosiężny cel t y c h analiz. Poprzez generalizacje historyczne, j a k i e rodzą się w w y n i k u k o n k r e t n y c h s t u ­ diów terenowych, prace etnografów nawiązywać w i n n y do ogólnej t e o r i i r o d z i n y rozwiniętej i nadaj rozwijającej się w n a u k a c h e t n o l o gicznych. D o r o b e k t e j d y s c y p l i n y jest o g r o m n y , a tło porównawcze n i e z m i e r n i e szerokie: od społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h aż po t z w . „ludy p i e r w o t n e " . Analogicznie zresztą przedstawiciele i n n y c h d y s c y p l i n , j a k ­ k o l w i e k żywo uczestniczyliby w procesie badań k o m p l e k s o w y c h , w osta­ tecznym r a c h u n k u , na użytek r o z w o j u własnej d y s c y p l i n y nawiązywać będą do podstawowego zrębu stwierdzeń ściśle ogólnych, w y p r a c o w a ­ n y c h w i c h dyscyplinie. Ta w i z j a ogólniejszych nawiązań teoretycznych nie umniejsza p r a w d y , głoszącej, iż twórcze o d k r y c i a dokonywane są zazwyczaj n a s t y k u różnych n a u k . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ffe8b3ca90ea225cf496771bf572d96.pdf 9876c7f0e1582663b6be6ae72a0e5d0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4465 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Śląsk - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4154 Title A name given to the resource Współczesne kierunki rozwoju sztuki ludowej na Górnym Śląsku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.155-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Bazielich WSPÓŁCZESNE KIERUNKI ROZWOJU SZTUKI LUDOWEJ NA GÓRNYM ŚLĄSKU* W rejonie w i e l k i c h a g l o m e r a c j i przemysłowych i k o n u r - n y c h sprzedawców oprócz t o w a r ó w p r o d u k o w a n y c h f a b r y c z - bacji stosunkowo młodych jednostek m i e j s k i c h sztuka l u ­ n i e , różnego r o d z a j u w y r o b y rzemieślnicze i rękodzielnicze. d o w a t e g o t e r e n u z d a j e się pojęciom a n a c h r o n i c z n y m i n i e ­ Odrzucając a k t u a l n y m . Jeśli j e s t m o w a o s z t u c e , k o j a r z y się o n a z p r z y ­ z p l a s t i k u i t p . , p o z o s t a n i e t y l k o garść w y r o b ó w noszących m i o t n i k i e m „profesjonalna" — uprawiana zawodowo l u b — ślady m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h . jak przyjmuje Arnold Hauser — popularna", Jeśli p r z e k o p i e się e t n o g r a f i c z n e z b i o r y m u z e a l n e i l i t e ­ u p r a w i a n a a m a t o r s k o , n a szeroką skalę, r a c z e j n i e d l a z y s k u , raturę d o t y c z ą c ą s z t u k i l u d o w e j , okaże się, że n a Śląsku a rozrywkowo, do 1 „sztuka z t e g o t z w . galanterię, m a s k o t k i , p r z e d m i o t y d l a r e l a k s u , w y p r ó b o w a n i a własnych z d o l ­ ności i zamiłowań artystycznych oraz akceptacji niewy­ czasów I I w o j n y światowej n i e przedstawiała się o n a u b o g o i n i e c i e k a w i e . Posługując się ogólnie p r z y j ę t ą syste­ b r e d n y c h i n i e w y r o b i o n y c h gustów r o b o t n i c z o - i n t e l i g e n c k i c h m a t y k ą naukową, w y m i e n i ć należy w t y m w z g l ę d z i e nastę­ m a s społeczeństwa o p r z e c i ę t n y m p o z i o m i e i n t e l e k t u a l n y m . pujące jej dziedziny: W nianej (formy środowiskach t y c h z a c i e r a się n a w e t znaczenie „ l u d o w y " w t r a d y c y j n y m jego r o z u m i e n i u j a k o słowa chłopski, dachowe, nictwo m i a s t i w s i . I n t e g r a c j a rejonów p r z e m y s ł o w y c h w w i e l k i e belek okręgi r u g u j e t u t a j również pierwotną, rolniczą w i e ś , w p r o ­ obrzędową wadzając n a t o m i e j s c e z u r b a n i z o w a n e osiedle o r o b o t n i c z y m i l u b robotniczo-chłopskim c h a r a k t e r z e . wiechy, wnętrz mieszkalnych stropowych, (rozplanowanie, Marzanna, drew­ gaik, szopki, wieńce, różdżki), z a b a w k i plastykę gwiazdy, kraszanki, zdob­ ryzowanie sprzęty, w y c i n a n k i , k w i a t y ) , (podłaźnice, choinki, rekwizyty, strukcje w architekturze i i c h k o n s t r u k c j a , wykończenia o d r z w i a , z a c i o s y , m a l o w a n i e ścian, g a n k i ) , g d y ż z w y k ł o się g o już wiązać z rzeszą pracującej ludności W świetle t e j s y t u a c j i zaciera f i ę t o , co t r a d y c y j n e , w y ­ zdobnictwo budynków palmy, (ptaszki, k o n i k i , maski maje, kon­ zręcznościowe), p i e k a r n i c t w o , rzeźbę (w d r e w n i e , k o n y w a n o własnoręcznie, d l a własnych p o t r z e b i n a własny w w ę g l u , u l e f i g u r a l n e ) , m a l a r s t w o ( n a desce, blasze, płótnie, użytek, zgodnie z n a w y k a m i i p r z e k a z a m i m i n i o n y c h p o ­ szkle, papierze), m a l o w a n i e i d r u k o w a n i e t k a n i n , t k a c t w o , koleń i najbliższego kręgu seniorów: d z i a d k ó w , rodziców. N a j d ł u ż e j u t r z y m u j e się p r z y t y m t z w . p r z e m y s ł domowy, zwłaszcza t e n , który społeczności znalazł wiejskiej, reflektantów i niektóre poza rzemiosła kręgiem w i e j s k i e , ze­ pchnięte ekonomiką większych i m n i e j s z y c h m i a s t w r e j o n y II. 1. K a p l i c z k a przydrożna, G i e b l o , woj. katowickie. gm. Ogrodzieniec, peryferyjne. W n o w y c h układach społeczno-gospodarczych i z a c h o ­ waniach wynikłych ze z m i a n y struktury zawodowej, j e s t — ustępującego g ł ó w n e g o zajęcia r o l n i c z e g o zatrudnienia robotniczego to n a rzecz p o z a rodzinną wsią, w y ł a n i a się p e r s p e k t y w a posiadania w o l n e g o czasu. Zdobycze socjalne w zakładach p r a c y o r a z świadomość możliwości i k o n i e c z ­ ności o d p o c z y n k u po zawodowym t r u d z i e dają dużej s w o b o d y w y b o r u . O b o k więc c o d z i e n n y c h , poczucie osobistych zajęć w w a r u n k a c h u s t a b i l i z o w a n e g o już życia, k i e d y u w a g i pracującego n i e pochłania n p . zainteresowanie sportem, w ę d k a r s t w e m , h o d o w l ą r y b e k c z y g o ł ę b i , g d y d c głosu d o ­ chodzą z a m i ł o w a n i a a r t y s t y c z n e , pozostałą część w o l n e g o czasu poświęca się śpiewaniu w chórach, g r a n i u n a r ó ż n y c h instrumentach, występom w teatrach amatorskich i na e s t r a d z i e a l b o m a l o w a n i u bądź rzeźbieniu. Te kierunki artystycznych i twórczych poczynań ukształtowała j o d n a k n i e t y l k o dzisiejsza rzeczywistość, lecz t a k ż e u k ł a d y i w a r u n k i m i n i o n y c h okresów, j a k i e p a n o w a ł y n a Śląsku. P o z o s t a w i ł y o n e p o sobie ślady w y n i k ł e b ą d ź t o ze specyfiki z istniejącej konieczności regionu bogatego w złoża mineralne, bądź aktualnie sytuacji politycznej, mody, życiowej rozwiązania. dyktującej określono bądź Śladów t y c h jest bardzo w i e l e zarówno w f o r m i e m a t e r i a l ­ n y c h w y t w o r ó w , j a k i w p o s t a c i zachowań, n a w y k ó w , u p o ­ dobań i g u s t ó w o r a z t w ó r c z e j e k s p r e s j i . N a r a s t a ł y o n e n a przestrzoni l a t . Podczas g d y jedne przetrwały p r a w i e n i e z m i e n i o n e , j a k pieśni, tańce, i n n e wchłaniały n o w e treści, przekształcając się l u b całkowicie zmieniając (niektóre w y ­ r o b y rękodzielnicze, rzemieślnicze), bądź toż d o p i e r o się r o ­ dziły i powstawały m a l a r s t w a ) . Obecnie ( n p . rzeźba w w ę g l u , niektóro s p o t y k a się p o w s z e c h n i e formy na targach, straganacłi, w s k l e p a c h pamiątkarskich c z y t e ż u i n d y w i d u a l ­ 255 �a także, j a k w Zawierciańsko-Myszkowskiem — przydrożne 3 l u b cmentarne krzyże. W n o w y c h j e d n o r o d z i n n y c h , m u r o ­ wanych domach, przeważnie jednopiętrowych, 0 standardowe l u b nieco zmodernizowane kolorowych tynków spotyka się opartych projekty, nierzadko w obok fasadach błyszczące, s z k l i s t e , m o z a i k o w o ułożone w y k ł a d z i n y s z k l a n o l u b c e r a m i c z n o , a w o wnękach b a l k o n ó w i g a n k ó w oprócz z a m a l o w a n e g o n a j e d e n k o l o r tła, t a k ż e w y m a l o w a n e ścienne o b r a z y , przedstawiające k r a j o b r a z y , r z a d z i e j sceny rodza­ j o w e . Oprócz z a b u d o w a l i g o s p o d a r s k i c h , w e w s p o m n i a n y c h r e j o n a c h występują c o r a z częściej garaże z płaskimi, m e t a ­ l o w y m i b r a m a m i , stanowiącymi przeciwieństwo o z d o b n y c h , metalowych bram wjazdowych i oparkanień. Składają się one n a całość g o s p o d a r c z e g o obejścia zarówno w o w s i a c h z u r b a n i z o w a n y c h i osiedlach p o d m i e j s k i c h (Szopienice, M i e ­ c h o w i c e , Michałkowice, S i e m i a n o w i c e , R o k i t n i c a i w i e l o i n ­ n y c h miejscowości), j a k też t a m , g d z i e p r z y n a j m n i e j z p o ­ zoru wieś zachowuje charakter miejscowości rolniczej. W t y c h s a m y c h r e j o n a c h w skład całego obejścia wchodzą również a l t a n y — l a u b y , stanowiące też i n w e n t a r z o g r ó d k ó w d z i a ł k o w y c h , a j e g o uzupełnieniem są p o p u l a r n e g i p s o w e k r a s n a l e , s a r e n k i i różne baśniow e p o s t a c i e k o l o r o w o m a l o ­ T wane i umieszczone w widocznym m i e j s c u n a grządkach 1 r a b a t a o h , urządzonych n i e r z a d k o w f o r m i e a l p i n a r i u m . S t o s o w n i e d o zmieniających się f o r m i d e t a l u a r c h i t e k ­ t o n i c z n e g o kształtuje się z d o b n i c t w o wnętrz m i e s z k a l n y c h . W rejonach przemysłowych zniknęły już p r a w i e zupełnie I I . 2. A k c e n t c o n t r a l n y w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j i a m a t o r s k i e j w o j . k a t o w i c k i e g o w r a m a c h P a n o r a m y Х Х Х - l e c i a W a r s z a w a , 1974 r . Orzeł z k o r o n e k k o n i a k o w s k i c h . h a f t y , k o r o n k i , z d o b n i c t w o n a skórze ( p a s y , k i e r p c e , w y p l a ­ tanie i aplikacje n a kożuchach), z d o b n i c t w o w drewnie ( n a c z y n i a , ł y ż n i k i , f o r m y n a m a s ł o , narzędzia i p r z y r z ą d y służące d o p r a c y , j a k przęślice, k o ł o w r o t k i , ś w i e c a k i ) , m e b l e , w y r o b y plecionkarskie, zdobnictwo w m e t a l u (okucia wozów, sań, k r a t y , świeczniki, s t e r c z y n y nictwo dachowe, k r z y ż e ) , złot- ( s p i n k i , n a s z y j n i k i , pierścionki, p a s y , g u z y ) , mika, i n s t r u m e n t y muzyczno trąby) . Wszystkie 2 (gajdy, te wyroby piszczałki, łączyły się z cera­ fujarki, codziennym ż y c i e m i p o t r z e b a m i i b y ł y w y n i k i o m bądź własnej w y t w ó r ­ czości wyrosłej chłopskiej, z t r a d y c j i samowystarczalnej przechodzącej dzisiejszych, bądź w nawyk wytwórczości niekiedy skierowanej gospodarki do czasów głównie do odbiorcy wiojskiogo. Pewne z nich przejmowano jako spadek, u ż y t k u j ą c , lecz n i e kontynuując n a d a l i c h p r o d u k c j i , i n n o powtarzano, przerabiano, rozwijano, a nawet znajdowano dla nich n o w y c h nabywców. T a k w i ę c , jeśli c h o d z i o architekturę drewnianą, p r z e ­ trwała ona w pojedynczych nielicznych, zabytkowych przykładach w rejonach już, przeważnie przemysłowych i w Cioszyńskiem, a t y l k o w B e s k i d z i e Śląskim d r e w n o m a jeszcze z a s t o s o w a n i e j a k o matoriał b u d u l c o w y o b o k i n n y c h , u ż y w a n y c h współcześnie w b u d o w n i c t w i e . N o w o d r e w n i a n e b u d y n k i n i e mają j e d n a k d a w n e g o w y s t r o j u i o l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h w y n i k a j ą c y c h b ą d ź t o z funkcjonalności f o r m , bądź z r a c j i k o n s t r u k c y j n y c h c z y też upodobań e s t e t y c z n y c h . N10 o b s e r w u j e się t u n a w e t współczesnych t e n d e n c j i w t y m k i o r u n k u , j a k t o m a m i e j s c e n a P o d h a l u , g d z i e dużą rolę w d e k o r o w a n i u olowacji odgrywają układane w ozdobne podmurówki n p . kamienie rzeczno i gankowe filary. Na Śląsku i w obrębie w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o (Rybnickie, Tiirnogórskio, Zawierciańskie) funkcję t ę spełniają obocnie s t o s o w a n o n o w e m a t e r i a ł y b u d o w l a n o , zwłaszcza c o m o n t o w o p u s t a k i , k t ó r y c h z e w n ę t r z n a ściana f o r m o w a n a j o s t w dość masywno z nich 156 motywy roślinne l u b g e o m e t r y c z n o . podmurówki domów mieszkalnych, Układa się oparkanień, PRL 3 �I sprzęty i r o z p l a n o w a n i e spotykane w domach o tradycyj­ n y m , k o n s e r w a t y w n y m urządzeniu. Z chwilą nienia się pojawiają rzuty, odbiornika pralki, lodówki, się n o w o c z o s n e sprzęty i d e t a l e , j a k k i l i m y , n a ­ firany- właśnie telewizyjnego, rozpowszech­ Ale ręcznie obok robione tego story nierzadkim zjawiskiem do są okion, tzw. zazdrostki, tutaj tylko wyroby amatorskiej i spopularyzowane, W rękodzielnicze wodług i n d y w i d u a l n e j , koncepcji, zaakceptowano a nawet wyrabiano t y c h konwencjach, z zachowaniem przez środowisko n a szeroką niokiedy umiejętności i s p e c y f i k i r o z w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h skalę. dawnych oraz po­ dobieństwa s u r o w c a mieszczą się również w y r o b y powstające i szydełkowe, z białych n i c i , s z t y w n o w y k r o c h m a l o n e , z ażu­ s p o s o b e m d o m o w y m l u b rzemieślniczym,, choć n i e w s z y s t k i e . rową falbaną — s e r w e t k i rozłożone n a k r o d o n s a c h , f o t e l a c h , W ś r ó d n i c h w y m i e n i ć należy w s z e l k i e g o t y p u i g l i c o w e b ą d ź tapczanach. szydełkowe f i r a n y zdobiące o k n a , g ł ó w n i e rejonów Podobne miejsce znajdują dekoracyjne po­ przemy­ d u s z k i z w y m a l o w a n ą a l b o w y h a f t o w a n ą kolorową włóczką słowych, w m i a s t a c h , n a przodmiościach, o s i e d l a c h i z u r b a ­ l u b w s t ą ż k ą ozdobą n a s t r o n i e e k s p o n o w a n e j . D o t o g o dodać n i z o w a n y c h w s i a c h ; dalej w y r o b y nałoży dość dużych rozmiarów o b r a z y o t e m a t y c e r e l i g i j n o j nego t y p u kosze i k o s z y c z k i g o s p o d a r c z o i p a r a d n e , p r o d u k o ­ w s t y l u o l e o d r u k u , p o d k o l o r o w a n e j f o t o g r a f i i a l b o malowidła w a n e n p . p r z e z ośrodek w S k o c z o w i e n a Śląsku Cieszyńskim, wedle schematu naturalistycznego, nierzadko w O l z i e , g m i n a G o r z y c e , w Siołkowicach S t a r y c h i o k o l i c y , jaskrawych temu kolorach. Towarzyszą pseudodekoracyjne czej, mniejszych ozdoby masowej prywatnych niekiedy i inne, p r o d u k c j i rzemieślni­ zakładów chałupniczych, p r o d u k o w a n e z k o l o r o w e g o poliestrowej o ckliwych, fabrycznych czy p l a s t i k u , gąbki i t p . , j a k n p . s z t u c z n e k w i a t y , p l a s t i k o w e ser­ na Opolszczyźnio; p i e c z y w o p l e c i o n k a r s k i e , t j . róż­ sprzedawano okolicznościowo (np. „na Mikołaja" o spocjalnej f o r m i e , p r o d u k o w a n e w B i e l ­ skiem, Cieszyńskiem albo wyrabiano na Żywiecczyźnie) p o różnych miejscowościach n a Śląsku n a o d p u e t a c h , n a c h , w czasie Mikołaja i B o ż e g o N a r o d z e n i a ; festy­ wyroby ko­ w e t k i , l a l k i w rozłożystych k r y n o l i n a c h (siedzące n a t a p ­ walsko-ślusarskie, j a k b r a m y , o p a r k a n i e n i a , k r a t y i t p . S p o ­ c z a n i e l u b f o t e l u ) , czasem s z k l a n e f l a k o n y , złocone k i e l i s z k i t y k a się j e n a t y l e p o w s z e c h n i e , l u b s z k l a n k i umieszczone zostały j a k o współczesny w y t w ó r c o d z i e n n e g o u ż y t k u . n a w i d o c z n y m m i e j s c u za w i t r y ­ n o w y m , szkłem. że ogólnie zaakceptowane N o t o w a n a o d około piętnastu l a t m o d a n a s z y d e ł k o w e C e c h y s z t u k i l u d o w e j , a właściwie p o p u l a r n e j c z y m a ­ firany i krochmalone serwetki, wykonywane po większej sowej, bo p r o d u k o w a n e j nie w oparciu o przekazy t r a d y c j i części w e d ł u g własnych, i n d y w i d u a l n y c h p o m y s ł ó w a n i p o d względem d o b o r u surowca, a n i zastosowanej tech­ c z o n y c h ze w z o r n i c t w e m p r o p a g o w a n y m p r z e z p i s m a k o b i e c e połą­ n i k i , a n i m o t y w ó w z d o b n i c z y c h c z y k o m p o z y c j i , zachowują ( z a g r a n i c z n e żurnale, „ P r z y j a c i ó ł k ę " ) , n i e m a n i c wspólnego I I . 3. S e r w e t k i szydełkowe, K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 4. B l u z k a z k o r o n e k , w y k . w 1972 r . M . K u l e j z Koniakowa. 157 �I I . 5. Zakładki d o książek z a d a p t o w a n y m h a f t e m b e s k i d z k i m , w y k . w 1964 r . H a f c i a r k i z J a w o r z y n k i , g m . I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 6. F r a g m e n t t k a n i n y , w y k . w Spółdzielni „ S z t u k a B e s k i d z k a " z C z e c h o w i c w g w z o r ó w z B e s k i d u Śl. I I . 7. S k a r p e t a góralska, t z w . k o p y c a , I s t e b n a , w o j . b i e l s k i e . I I . 8. C z e r p a k i , w y k . w g d a w n y c h w z o r ó w w 1964 r . F r . G l u z a , W i s ł a , w o j . b i e l s k i e . I I . 9. M i n i a t u r a s k r z y n i wałaskiej, w y k . w 1965 r . Fr. Gluza. z szydełkowymi nicianymi koronkami z Koniakowa, gm. I s t e b n a , gdzie od w i e l u l a t w oparciu o miejscowe w y r a b i a się k o r o n k i , k t ó r e mają dziś s z e r o k i e i owalne oraz i n n o , nowe f o r m y , dostosowane do potrzeb tradycjo, m i e j s k i e g o o d b i o r c y , j a k : kołnierzyki, rękawiczki, b l u z k i i t p . zastosowanie. W i ę k s z o ś ć n i e z r z e s z o n y c h k o b i e t w y k o n u j e i sprzedaje w y ­ Z e z n a n y c h i p r o d u k o w a n y c h n a Śląsku o d X V I I I w . k o r o n e k r o b y szydełkowe n a własną rękę. Są o n e z białych i k r e m o w y c h s z y t y c h , t i u l o w y c h , k l o c k o w y c h , a p o t e m igiełkowych i szy­ n i c i o bardziej l u b mniej m i s t e r n y c h m o t y w a c h i kompozycji, d e ł k o w y c h , właśnie a d a l s z y m k r o k i o m w t e j w y t w ó r c z o ś c i stały się w ł ó c z k o w e jedynie t e ostatnio przeżywają renesans. I c h ośrodkiem j e s t wieś K o n i a k ó w w swój Beskidzie d z i a n i n y w p o s t a c i : sweterków, s u k i e n , g a r s o n e k , czapek, Śląskim, g d z i e w o p a r c i u o c h a r a k t e r y s t y c z n e m o t y w y , które c h u s t , s z a l i . Z t y c h n o w y c h f o r m s a m a wieś n i e k o r z y s t a , z d o b i ł y niegdyś czółkowe czepce k o b i e t ubierających się p o a ponieważ m i e j s c o w y strój r e g i o n a l n y n i e m a już t a k i e g o góralsku i cieszyńsku, w y r a b i a się o b e c n i e i n n e u ż y t k o w e z n a c z e n i a j a k d a w n i e j , czółkowe czepce w y k o n u j e się t y l k o i okresie s p o r a d y c z n i e . I n n o w y r o b y szydełkowe n i e mają t u t a j z a s t o ­ i mody­ s o w a n i a i p r z e z n a c z o n e są wyłącznie n a z b y t . J o d y n i e włócz­ zbytkowo przedmioty. międzywojennym Szydełkowe koronki* w zaczęto s t o p n i o w o przetwarzać fikować stosowmie d o z a m ó w i e ń n o w e g o o d b i o r c y m i e j s k i e g o , k o w e d z i a n i n y i k o r o n k o w e s u k n i e , n p . d o ślubu, a k c e p t o ­ n i e t y l k o szukającego l u k s u s o w y c h t o w a r ó w , ale t a k ż e dążą­ wane cego d o ożywienia i r e a k t y w o w a n i a niektórych gałęzi t w ó r ­ s k u t e c z n i e ) n a współozesnych m i e j s k i c h e l e g a n t k a c h . K o r o n ­ czości rękodzielniczej i l u d o w e j . O b o k więc f o r m znajdują­ są p r z e z młodszo p o k o l e n i e , wzorujące się (zresztą k i i d z i a n i n y w y r a b i a n e n a i n n y c h t e r e n a c h n i e zawierają c y c h z a s t o s o w a n i e w m i e j s c o w y m s t r o j u l u d o w y m , zaczynają w sobie p o d o b n e j pojawiać się r o b i o n e szydełkiem, k o r o n k o w o okrągłe s e r w e t k i , m o t y w ó w z d o b n i c z y c h i i c h k o m p o z y c j i , a n i p r e c y z j i i zróż­ t z w . różiczki (różiczka t o również m o t y w z d o b n i c z y ) . n i c o w a n i a t e c h n i k i . T y m s a m y m n i e p o z y s k a ł y sobie t a k i e g o Po regionalnej specyfiki a n i p o d względem I I w o j n i e ś w i a t o w e j , znajdując w t y m źródło d o c h o d u , m i e j ­ rozgłosu i p o w o d z e n i a . D l a t e g o K o n i a k ó w i o k o l i c e z p r z y ­ scowe i o k o l i c z n e k o b i e t y zaczęły j e w y r a b i a ć n a szeroką siółkami J a w o r z y n k i i I s t e b n e j uznać m o ż n a za s i l n y i t r w a ł y skalę i s t a n t a k i t r w a n a d a l . P o n a d 150 chałupniczek zrzesza ośrodek śląskiej l u d o w e j twórczości r e g i o n a l n e j , d o s t o s o w u ­ Spółdzielnia C e p e l i a „ A r w " w K a t o w i c a c h , zlecając i p r z y j ­ jącej się d o współczesnych p o t r z e b . mując 258 do sprzedaży różnego rodzaju serwetki okrągłe P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze śląskimi h a f t a m i �159 �r e g i o n a l n y c h , zwłaszcza z B e s k i d u Śląskiego, Cieszyńskiego, Pszczyńskiego i z W i l a m o w i c w o k o l i c y B i e l s k a , należących d o b . p o w i a t u oświęcimskiego. W B e s k i d z i e Śląskim w y s z y ­ w a n i e m zajmują ma miejsce w się j e d n a k n i e w s z y s t k i e k o b i e t y , j a k t o przypadku koronek, lecz tylko nieliczne, p r z e d e w s z y s t k i m w J a w o r z y n c e , zamiłowane w t e g o r o d z a j u p r a c y , realizując zlecenia w Skoczowie. Hafty w g a l a n t e r i i , wykonują Spółdzielni C e p e l i a kolorowe, „Czantoria" znajdujące zastosowanie nieliczne h a f c i a r k i z rejonu biel­ s k i e g o , z g o d n i e z z a m ó w i e n i a m i Spółdzielni C e p e l i a B e s k i d z k a " w Czechowicach-Dziedzicach. „Sztuka Przygotowuje ona nowe p r o j e k t y m o d n y c h i p r a k t y c z n y c h f e r m użytkowych, dając koncepcję rozplanowania zdobnictwa, wzornictwo j e d n a k i j e g o r e a l i z a c j a u t r z y m a n e są w k o n w e n c j i m i e j s c o ­ w y c h t r a d y c j i , w e d ł u g rozwiązań poszczególnych w y k o n a w ­ c z y ń , należących d o średniego i starszego p o k o l e n i a . N i e c o i n a c z e j p i z e d s t a w i a się s p r a w a p r o d u k c j i t k a n i n . Oprócz częstochowskiego wełnianego p a s i a k a , k t ó r y zasięgiem docierał w rejony swym zawierciańsko-myszkowskie (na l i n i i N i e g o w a , B r u d z o w i c e , C y n k ó w ) , a którego w y r ó b t r w a s p o r a d y c z n i e p o dziś dzień, Śląsk o d d a w n a n i e k o ­ rzystał z samodziałowych t k a n i n . Poza zwykłym i farbo­ w a n y m p ł ó t n e m u ż y w a n y m d o czasów I w o j n y ś w i a t o w e j , m i e j s c o w e u b i o r y już w X I X w . s z y t o z t k a n i n f a b r y c z n y c h . L u d o w e t k a c t w o najdłużej p r z e t r w a ł o w B e s k i d z i e Śląskim i w e w s p o m n i a n e j w s i W i l a m o w i c e , g d z i e jeszcze w p i e r w ­ szych i latach po I I wojnie światowej t k a n i n y wełniane, a w I s t e b n e j Jednak szybko rozwijający wyrabiano płótna i B r e n n e j także s u k n o . się p r z e m y s ł i podaż różnego r o d z a j u s t o s u n k o w o t a n i c h m a t e r i a ł ó w o r a z g o t o w y c h części I]. 10. Ł y ż n i k wg dawnego w z o r u bcskidzkiogo, w 1965 r . F r . G l u z a . wyk. g a r d e r o b y , w dość k r ó t k i m czasie p o ł o ż y ł y o s t a t e c z n y k r e s tej p r o d u k c j i . K r o s n a i folusze wykupiły m u z e a , a znające się n a t k a c t w i e zaniechały t e g o zajęcia. W osoby miejscowej r e g i o n a l n y m i i w y r o b a m i z d r e w n a , które współczosnie z n a j ­ k u l t u r z e l u d o w e j p o z o s t a ł y j e d n a k r e s z t k i , ślady s a m o d z i a ­ dują w i e l u n a b y w c ó w , p r z e d e w s z y s t k i m p o z a środowiskiem łowych w y r o b ó w w p o s t a c i góralskich к о с у , d e r e k i łapawic wiejskim. z wełny owczej w n a t u r a l n y c h k o l o r a c h : białej, czarnej, różnego b r ą z o w e j , s z a r e j ; pozostały też w i l a m o w i c k i e k r a c i a k i i p a ­ r o d z a j u w y s z y c i a i h a f t y ; zdobiły one głównie kobiece k a - s i a k i w wąskie, r ó ż n o k o l o r o w e p r ą ż k i z przewagą c z e r w o n e g o W tradycji ludowej n a Śląsku w y s t ę p o w a ł y b o t k i , c h u s t k i nagłowne, staniki przy s u k n i a c h , czepce, wstążki, h a l k i i f a r t u c h y , a t a k ż e t z w . p o w o j n i k i d o p o w i j a n i a niemowląt i w niektórych r e g i o n a c h k o s z u l e męskie. D o tła. N a t y m właśnie w z o r n i c t w i e p l a s t y c y C e p e l i i , wszystkim Spółdzielni cach-Dziedzicach oparli regionalnych, Beskidzka" swoje które w rozwiązania około i projekty tzw. k o b i e t y n a własny u ż y t e k l u b specjalno h a f c i a r k i d l a p o t r z e b produkują n a ręcznych i m e c h a n i c z n y c h k r o s n a c h . Z t k a n i n zamawiających. T e o s t a t n i o z a j m o w a ł y się b a r d z i e j s k o m p l i ­ t y c h w y k o n a n e są różnego r o d z a j u c h u s t y , bieżniki, t z w . s u ­ k o w a n y m i h a f t a m i o zróżnicowanych t e c h n i k a c h , p r z y z a ­ m a k i z d ł u g i m i frędzlami, t o r b y i t o r e b k i d a m s k i e , k o s m e ­ s t o s o w a n i u n i c i złotych, s r e b r n y c h , j e d w a b n y c h . W B e s k i ­ tyczki, d z i e Śląskim k o b i e t y w y s z y w a ł y u p r z ę d z i o n y m i p r z e z siebie dzeniem u nabywców k r a j o w y c h i zagranicznych. Z a u t e n ­ poduszki dekoracyjne, od przede Czechowi­ końca X I X w . b y ł y o n e b a r d z o p o p u l a r n o i w y k o n y w a ł y j e 3 tkanin „Sztuka piętnastu cioszące się d u ż y m lat powo­ nićmi l n i a n y m i , a p o t e m b a w e ł n i a n y m i w j e d n y m z a s a d n i ­ t y c z n ą twórczością ludową mają o n e w z a s a d z i e n i e w i e l e c z y m kolorzo, t j . wiśniowym bądź c z e r w o n y m , c z a r n y m albo wspólnego, b r ą z o w y m , ściegiem w a r k o c z y k o w y m . C z a r n e a l b o brązowe m i e j s c o w y c h t r a d y c j i r e g i o n a l n y c h , które w y k o r z y s t a n o j a k o l u b wiśniowe b y ł y też płaskie h a f t y cieszyńskie; tą samą inspiracje dla nowego w z o r n i c t w a i potrzeb. 6 techniką oraz białe, n a s t a n i k a c h dominowały a ściegiem angielskim były wykonane wypukło hafty hafty złote i s r e b r n e , p o t e m ( m n i e j więcej o d początku X X w . ) — k o l o ­ r o w e , w y k o n a n e nićmi j e d w a b n y m i . P o I I w o j n i e światowej zapotrzebowanie n a h a f t y w miejscowych strojach l u d o w y c h znacznie się zmniejszyło, bytomskim a w i pszczyńskim, niektórych poza regionach, j a k zdobnictwem fartuchów zupełnie ustało. Najdłużej zachowało się w B e s k i d z i e Śląskim i w Cieszyńskiom w y k o r z y s t y w a n e s p o r a d y c z n i e p r z y spo­ rządzaniu n o w y c h części g a r d e r o b y , t j . k a b o t k ó w i męskich k o s z u l oraz s u k i e n cieszyńskich. Umiejętności t o zaczęto niebawem wykorzystywać do p r o d u k o w a n i a n o w y c h przed­ miotów użytkowych, przeznaczonych na zbyt w mieście. P o d n a d z o r e m a r t y s t y c z n y m wykształconych p l a s t y k ó w r o z ­ poczęto wyszywać serwety, o b r u s y , zakładki d o książek, t y m niemniej utrzymano są w charakterze P o o s t a t n i e j w o j n i e , w l a t a c h pięćdziesiątych, r ó w n i e ż p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i , a k o n k r e t n i e Spółdzielni „Arw" w K a t o w i c a c h r o z p o c z ę t o w K o n i a k o w i e produkcję l n i a n o -bawełnianych s e r w e t e k i obrusów. W y k o r z y s t a n o częściowo pozostałe miejscowe krosna, do tego częściowo nowo sprawione. A l e wytwórczość t a , p o d o b n i e j a k wyrób m a t słomianych w W i ś l e n i o m a ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j ­ n y m t k a c t w e m i p l e c i o n k a r s t w e m śląskim i uważać j ą należy w zupełności z a n o w ą gałąź chałupnictwa s p r o w a d z o n e g o t u d l a zwiększenia możliwości z a r o b k u m i e j s c o w e j (nielicznej zresztą) ludności o r a z d l a p o s z e r z e n i a a s o r t y m e n t u t o w a r ó w o f e r o w a n y c h d o sprzedaży p r z e z Cepelię. Podobnie p o ozęści p r z e d s t a w i a się rzecz z w y r o b a m i p l e c i o n k a r s k i m i z k o l o r o w y c h w i ó r , k t ó r e są p r z e d m i o t e m drobną galanterię, t j . t o r e b k i , p a s k i i t p . , stosując w z o r n i c ­ handlu two, jak C z ę s t o c h o w y . T u t a j również, n a z a s a d z i e p r o d u k c j i chałup­ w t r a d y c y j n y c h h a f t a c h w y s t ę p u j ą c y c h w śląskich s t r o j a c h n i c z e j , w y k o r z y s t a n o umiejętności o k o l i c z n e j ludności, i n i e - 160 kompozycję, kolorystykę, technikę i surowiec, Spółdzielni Cepelia „Zawada" w Zawadzie koło �mai wszystkich zainteresowanych wprzągnięto d o współ­ p r a c y . R o z p o c z ę t o produkcję n a szeroką skalę w oparciu i opolskim i s p o c z y w a w rękach t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r z y o powstałe w p o c z ą t k o w y c h l a t a c h bieżącego s t u l e c i a p r ó b y głównie p r z e n i e s i o n e g o w t e s t r o n y ( j a k głosi m i e j s c o w a w ustna) z Rosji kontynuowano tego typu plecionkarstwa, w e d ł u g ówczesnych p o t r z e b tradycja które potem z przeznacze­ opiera na zlecenie Spółdzielczego Czechowicach-Dziedzicach. warsztatach w się n a d a l n a m i e j s c o w y c h W l u b chałupniczym oparciu o dawne formy pracują Zrzeszenia swoich Cepelia indywidualnych sposobem i wzory tradycjach wyrabiają drewniane oni naczynia, n i e m w y ł ą c z n i e n a sprzedaż p o z a w ł a s n y m środowiskiem. s p r z ę t y k u c h e n n e , f o r m y n a masło, t z w . samorosłe stołki, O k o ł o piętnaście l a t t e m u z m o d y f i k o w a n o k o ł o w r o t k i , z m i n i a t u r y z o w a n e s k r z y n k i , stosując p r z y t y m dotychczasowe wzornictwo prawie i obecnie dużym zupełnie powodzeniem stare techniki wykonania cieszą się różnego r o d z a j u k o l o r o w e k w i a t y , b u k i e t y , p a l m y , wysokiej ptaszki, koszyczki zwłaszcza i g w i a z d k i n a choinkę, ażurowe formy wyrobów zdobnicze przypominające w y c i n a n k i l u d o w e i t p . Powstają powodzeniem, one p o d n a d z o r e m zawodowego p l a s t y k a , przeważnie według krajów i n d y w i d u a l n y c h rozwiązań wykonawców. i zdobienie. lokaty klasyfikacyjnej sporo dla prac drewnianych, wysyła W obecnej dobie rękodzielniczych, cieszących się n a e k s p o r t , się dużym głównie do k a p i t a l i s t y c z n y c h . W o b e c dużych serii zamówień, część p r a c poddawana jest zazwyczaj, o ile t o możliwe, przed­ m e c h a n i c z n e j obróbce s u r o w c a , a więc s k r a w a n i u , f a z o w a n i u , m i o t ó w d r e w n i a n y c h , s k u p i o n a głównie w b . p o w . cieszyńskim t o c z e n i u , p r z e z co stają się p o części p r o d u k t e m rzemieślni- Natomiast współczesna w y t w ó r c z o ś ć d r o b n y c h F i l i g r a n y s r e b r n e F r a n c i s z k a H o r a k a nawiązujące d o t r a d y c y j n y c h m o t y w ó w . I I . 1 1 . B r a n s o l e t k a I I . 12. N a s z y j n i k i . 161 �czym. Wykonywano niewykształconych j e d n a k w środowisku w i e j s k i m p r z e z twórców ludowych uchodzą za R ó w n i e ż n o w o c z e s n e b u d o w n i c t w o o r a z g o t o w e , p o części zmechanizowano regio- narzędzia r o l n i c z o , p o s t a w i ł y przód t y m n a l n o , o r y g i n a l n o i c h w y r o b y . S a m a wioś z w y r o b ó w t y c h z a w o d e m całkiom i n n e w y m a g a n i a , już raczej n i e k o r z y s t a ; zastąpiono j e g o t o w y m i czenie się z a w o d u k o w a l s k i e g o zo ślusarskim w j e d o n z m e ­ produkcji fabrycznej stycznych, drobno Podobnio ze szkła, p o r c o l a n y , b l a c h y , m a s p l a ­ sztucznego t w o r z y w a , przedmioty rzecz towarami domowego przedstawia z których i się zrobiono gospodarczego z meblami: są użytku. tradycyjne s p r z ę t y stały się p r z o ż y t k i e m n a w e t w B e s k i d z i e Śląskim, co s p o w o d o w a ł o połą­ c h a n i z o w a n y w a r s z t a t . G ł ó w n y m j o g o zajęciom j e s t o b e c n i e wyrób metalowych bram wjazdowych i oparkanień o k r a t o w a ń , zawiasów, k l a m o k według n o w y c h i potrzob. I c h nabywcy malują j e n i o r z a d k o oraz projektów kolorowymi f a r b a m i , przoz co stwarzają barwną m o z a i k ę w o k ó ł swego ramach d o m o s t w a . P r z y k ł a d y t a k i e p o w s z e c h n e są zwłaszcza w r e ­ własnej g o s p o d a r k i , a n i n i e m a n a n i o n a b y w c ó w . Z a w o d o w i j o n i e g l i w i c k i m , rybnicko-wodzisławskim, b i e l s k i m , a t a k ż e rzemioślnicy w GOP-ie, nawot w b u d o w n i c t w i e m i e j s k i m . toteż a n i i c h n i k t nie w y t w a r z a , t y m bardziej w 7 większych — stolarze, zakładów którzy wytrzymali i przemyski, w konkuroncję dawnych ośrodkach m e b l a r s k i c h , j a k i m i b y ł y : Dobrodzień, Woźniki, Pyskowice, U c h o d z ą c y dziś za t r a d y c y j n y l u d o w y , w a r s z t a t złotniozy w C i e s z y n i e , rzemieślniczy a produkujący wyłącznie Sośnicowice, Ż o r y , S i e w i e r z i p r a w i e k a ż d e większo m i a s t o n a zlecenie C e p e l i i m o d n ą biżuterię zo s r o b r a , j e s t joszcze n a Śląsku, z m o d e r n i z o w a l i s w o j e w a r s z t a t y i p r z o s t a w i l i się j e d n y m p r z y k ł a d e m przekształcania się d a w n e j n a produkcję współczosnych m o b l i t z w . n a w y s o k i połysk artystycznej i sogmontowyoh oraz n a świadczenie p o w s z e c h n y c h usług Z stosownio t r a d y c j i rzemiosła do n o w y c h artystycznego potrzeb i twórczości warunków. wykorzystuje się t u technikę f i l i g r a n u i g r a n u l a c j i , m o d e l o w a n i a i łączenia o r a z w zakresie s t o l a r s t w a . w z o r n i c t w o elementów z d o b n i c z y c h ; f o r m y n a t o m i a s t ule­ Zupełne odejśoie pięćdziesiątych od tradycji obserwujo się od lat bieżącego wieku w dziedzinie kowalstwa. gają p r z o k s z t a l c e n i u . Są t o o b e c n i o : Zmniejszająca się z r o k u n a r o k n a Śląsku ilość k o n i (dane ki, statystyczno s p i n e k , pasów i łańcuszków z 1905 r . podają 57 216 s z t u k , z 1972 r . — pierśoionki, b r o s z k i , s p i n k i d o m a n k i e t ó w , k l i p s y , t z w . porły c z y l i k o r a l o , w i s i o r ­ łańouszki, naszyjniki, bransoletki, pasy nio były i t p . Oprócz one n i g d y regionalnego n i m u m p o t r z e b y usług w zakresie o k u w a n i a i p o d k u w a n i a . współcześnie, a d a w n o g u z y , z a p i n k i w p o s t a c i t z w . hoczków, 162 u b i o r u cieszyńskiego. Zostały ozdobą 50 3 8 1 s z t u k ) , a t y m s a m y m i w o z ó w , ograniczają d o m i ­ zakomponowano �I s p i n k i , o r p a n t y stały się inspiracją d l a i c h p r z e t w o r z e n i a . Powojenne próby wskrzeszenia ludowej twórczości w zakresie z a b a w k a r s t w a , g a r b a r s t w a , garncarstwa czy w y ­ r o b u instrumentów m u z y c z n y c h n i e dały rezultatów i t y l k o sporadycznie, n a i n d y w i d u a l n o zamówienia, d l a muzeów, n a w y s t a w y l u b k o n k u r s y czy festiwale napływały p o j e d y n ­ cze o k a z y . P o z a g a r n c a r s k i m ośrodkiem w S i e w i e r z u , k t ó r y w p r o d u k c j i l u d o w o j c e r a m i k i o d g r y w a z a l e d w i e poślednią rolę, pozostałe gałęzie twórczości n i e r o z w i n ę ł y się a n i n i e o d ż y ł y . N a w e t g a r b a r s t w o i skórnictwo połączone z w y r o ­ bem k i e r p c y i kożuchów, k t ó r e n a P o d h a l u w o s t a t n i c h l a t a c h zrobiło z a w r o t n ą karierę, a n i n a Śląsku, a n i w B e s ­ k i d z i e Śląskim, g d z i e istniały k u t e m u w a r u n k i i t r a d y c y j n e p o d ł o ż e , n i e znalazło o d p o w i e d n i c h w y k o n a w c ó w . S t a l e ż y w a w i ę ź społeczna p o p a r t a t r a d y c j a m i r o d z i n ­ n y m i , religijnymi i zwyczajowymi p r z y c z y n i a się d o u t r z y ­ m y w a n i a się i k o n t y n u a c j i r ó ż n y c h o b c h o d ó w dorocznych i o s o b i s t y c h . N i e r z a d k o towarzyszą i m specjalne r e k w i z y t y obrzędowe w p o s t a c i dożynkowych wieńców, w i e l k a n o c n y c h k r a s z a n e k , m a s e k c z y ubiorów z a p u s t n y c h . W środowisku w i e j s k i m sporządza się j e doraźnie, w r a z i e p o t r z e b y , z g o d n i e z nakazem c h w i l i i obyczaju i towarzyszą one w d o k o n y w a n i a się a k t u a l n e g o obchodu. W wania i p r o d u k o w a n i a pamiątek dobie procesie poszuki­ r e g i o n a l n y c h zaczęto je w y k o r z y s t y w a ć również i d l a t y c h celów, w z w i ą z k u z c z y m I I . 14. M i n i a t u r a m a s k i obrzędowej, w y s . 27 c m . W y k . w 1 9 6 1 r . L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a . I I . 16. W ł a ­ dysław Luciński, n a u c z y c i e l z Z a b r z a , Podglądacze, olej n a płótnie, 1972 r . 163 �powstałe z a p o t r z e b o w a n i e zarówno *ia w y t w o r y , j a k i na z a l i c z a n e d o t z w . s z t u k i l u d o w o j sprzedajo o d p o w i e d n i c h wytwórców. A m a t o r z y s z t u k i l u d o w e j i Cepelia zbyt z a m a w i a j ą więc różnego t y p u p r z e d m i o t y p l a s t y k i obrzędo­ względem wej współczesnogo g u s t u i m o d y w autentycznej formie, j a k n p . k r a s z a n k i , bądź też w mieście. T y m formy, m i n i a t u r y m a s e k wchodzących w skład z i m o w y c h z w y c z a j ó w zagranicznego. l u d o w y c h , k t ó r y c h najwięcej w y r a b i a j ą w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , dycyjnym,, samym funkcji więc i przeznacza n a dostosowuje i motywów je p o d dekoracyjnych nowego odbioicy, do nierzadko Stąd też o b o k w y r o b ó w o c h a r a k t e r z e s p o t y k a się i n n o , n o w e , tra­ będące w y n i k i e m n i e a kraszanki — w rejonie przemysłowym, w G l i w i c k i e m i n a t y l k o twórczości l u d o w o j , ale i a m a t o r s k i e j . T a o s t a t n i a r o z ­ Śląsku O p o l s k i m . I n n e m i n i a t u r y , n p . M a r z a n n y i k o z i o ł k i winęła się p r z o d o w s z y s t k i m w środowiskach r o b o t n i c z y c h ze słomy w y k o n u j ą n a Opolszczyźnie. N i e należą o n e j e d n a k i określonych g r u p z a w o d o w y c h , d o p r z e d m i o t ó w p r o d u k c j i m a s o w e j (poza k r a s z a n k a m i ) i n i e a p r z y k ł a d e m t e g o są p r a c o m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e O s o b y , stanowią jakiejś szerszej gałęzi w y t w ó r c z o ś c i . n p . górników, k t ó , e się t y m zajmują, traktują rzecz raczej A r t y s t y c z n e skłonności i p o c z u c i e e s t e t y k i w p r z e d m i o ­ wo, d l a odprężenia i wypoczynku kolejarzy, przyjemnościo- po p r a c y zarobkowej. t a c h c o d z i e n n e g o u ż y t k u zarówno własnej p r o d u k c j i , j a k też Są t o p o większej części a m a t o r z y , n i o r z a d k e skupiający się osób s p e c j a l n i e przy zajmujących się wytwórczością, widoczne ognisku plastycznym lub przy Domu Kultury, t w o r a c h i w n a j n o w s z y c h , znajdowały zawszo o p a r c i e w t r a ­ znają bliżej a r t y s t y c z n y w a r s z t a t t w ó r c z y . N a Śląsku j e s t d y c j i . B y ł y o n e bądź kontynuacją i wiorną kopią t e g o , co o b e c n i e duża ilość t a k i c h t w ó r c ó w i ośrodków. W k l a s y f i k a o j i przekazały poprzednio pokolenia, s t a r y c h wzorów l u b wzbogaconiem bądź przetworzoniem ich o nowe rozwiązania gdzie p o d nadzorem Zakładowym w kulturze ludowej z dawion dawna, t j . w najstarszych w y ­ artystycznoj i c h prace i p o m y s ł y , s t o s o w n i e d o w y m a g a ń współczosności. W s z e l k i e prymitywnym, tastycznego s u n k o w o p o w o l i , a dokonujące się w t y c h s a m y c h nalnej prawie i układach społecznych, m o r a l n y c h , ś w i a t o ­ m a l a r s k i o zaszoregować m o ż n a trzech g r u p , t j . m a l a r s t w a samorodnego, z m i a n y zachodzące w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e chłopskiej s t o ­ konwoncjach zawodowogo plastyka po­ naiwnym, malaistwa wizjonerskiego, i m a l a r s t w a naśladującego k i e r u n k i twórczości plastycznej, określanogo też mianem 8 p o g l ą d o w y c h i e k o n o m i c z n y c h , n i o b y ł y r e w o l u c y j n e , lecz w s t o p n i o w e . P o I I w o j n i e światowej d e m o k r a c j a i n o w y układ t j . twórczości s a m o r o d n e j , p r y m i t y w n o j , oraz stosunków społecznych, n a c j o n a l i z a c j a naśladującej p r a c e i k i e r u n k i z a w o d o w y c h i r o z w ó j przemysłu fan­ profesjo­ „ a m a t o r s k i e " . P r a c e rzeźbiarskie n a t o m i a s t mieszczą konwencjach wymienionej pierwszej do zwanego niekiedy i ostatniej się grupy, amatorskiej, plas-tyków rzeź­ i zróżnicowany a s o r t y m e n t ł a t w o osiągalnych b i a r z y . W o s t a t n i c h l a t a c h w t e j właśnie g r u p i e w y b i j a się t o w a r ó w , r o z w ó j placówek h a n d l o w y c h , w z r o s t świadomości rzeźba w w ę g l u , stanowiąca specyfikę r e g i o n u śląskiogo, społecznej oraz s w o b o d a p r z o k o n a i i r e l i g i j n y c h , n a d t o środki zwłaszcza rejonów o r o z w i n i ę t y m k o p a l n i c t w i e węgla ( G O P , masowego przekazu, ROW, oraz b o g a t y ze wsią, p r a c a k o m u n i k a c j a , łatwy k o n t a k t m i a s t a zawodowa podejmowane poza rodzinnym 9 Zagłębio D ą b r o w s k i e ) , u p r a w i a n a p r z e z środowiskiom, możność k o r z y s t a n i a ze z d o b y c z y s o c j a l n y c h u p r a w i a n a jost znacznie i mysłowych, wiele jeszcze i n n y c h ulepszeń, które przyniosła nowa górników i o s o b y związano 7 r e s o r t e m g ó r n i c z y m . R z e ź b a w d r e w n i e jak i szorzoj zarówno w r e j o n a c h nieuprzomysłowionych — górskich. prze­ Na r z 3czywistość, s p o w o d o w a ł y p r z e d e w s z y s t k i m n a Śląsku, ogół j e d n a k n i o m a o n a c o c l i p r y m i t y w n e j , t r a d y c y j n o j rzoź- w c e n t r u m w i o l k i c h k o n u r b a c j i i integracji miejscowoj b y l u d o w o j a n i p o d w z g l ę d e m f o r m y i rozwiązań lud­ plastycz­ ności z n a p ł y w o w ą , duże z m i a n y t y l e ż w całokształcie k u l ­ n y c h , a n i co d o treści. P r z o d o w s z y s t k i m n i o wiążo się o n a , t u r y chłopskiej, i l o równioż w j e j twórczości p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o , z t o m a t y k ą religijną, lecz świecką. Odszedłszy o d p r o f i l u s a m o w y s t a r c z a l n e j swojo p o t r z e b y zaspokaja gotowymi artystycznej. g o s p o d a r k i , wieś produktami nabywa­ n y m i w s k l e p a c h g o s p o d a r k i uspołecznionej, a s w o j e w y r o b y W o b o c dużego p o p y t u , p r a c o t e w y k o n y w a n e są n i e r z a d k o w c o l a c h z a r o b k o w y c h , n a zlecenie C e p e l i i a l b o osób p r y ­ w a t n y c h , pochodzących ze środowisk m i e j s k i c h , a w p r z y - I I . 16. M a r i a C h u d o b a , B y t o m , Ślązaczki, 164 rzeźba w węglu, 1972 r . �I I . 17. L u d w i k K u b a s z c z y k , K o n i a k ó w , g m . I s t e b n a , Chrystus w okowach, rzeźba w d r o w n i o , 1970 r . 165 �p a d k u r z e ź b y w w ę g l u — t a k | e ze środowiska współtowa­ r z y s z y p r a c y i zarządu kopalń, k t ó r e n a w e t utrzymują spe­ c j a l n y c h t w ó r c ó w d l a w y r o b u okazałych rzeźb i p r z e d m i o ­ tów galanteryjnych przeznaczonych n a okolicznościowe, reprezentacyjne prezenty. Współczesna s z t u k a l u d o w a n a Śląsku i n a t e r e n a c h leżących w obrębie b y ł e g o w o j e w ó d z t w a k a t o w i c k i e g o n i e j e s t już twórczością ludową w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o słowa. W y k o n a w c y różnego r o d z a j u o z d o b n y c h p r z e d ­ m i o t ó w o c h a r a k t e r z e t r a d y c y j n y m oraz r z e ź b , o b r a z ó w n a ogół n i e są i c h u ż y t k o w n i k a m i , a przeważnie pracują n a czyjeś bezpośrednie zlecenie, a n a w e t są członkami spół­ dzielni Cepelii ( „ A r w u " , „Czantorii", „ Z a w a d y " , „Sztuki B e s k i d z k i e j " ) , która j e s t zinstytucjonalizowaną jednostką n i e t y l k o pośredniczącą m i ę d z y k u p n e m a sprzedażą, a l e t a k ż e kierującą i prowadzącą poszczególne branże w y t w ó r ­ czości. I c h w y r o b y n i e wyrastają już z p o t r z e b własnego środowiska i t e m u środowisku n i e służą. N o w e f o r m y g o t o ­ w y c h przedmiotów użytkowych dostarczanych przez prze­ mysł oraz n o w a , z u n i f i k o w a n a w t y p i e m o d a i zaniechanie strojów r e g i o n a l n y c h zdezaktualizowały w i e l e t r a d y c y j n y c h rozwiązań i k o m p o z y c j i w y n i k a j ą c y c h niegdyś z f u n k o j i i f o r m y w y t w o r u . W w i e l u w y p a d k a c h zaistniała p o t r z e b a ich przekomponowania i transpozycji, dostosowania do z u ­ pełnie o d m i e n n y c h w y r o b ó w i i c h f u n k c j i ( n p . p r z e n i e s i e n i e h a f t ó w z k a b o t k ó w n a s e r w e t y i o b r u s y o określonych r o z ­ m i a r a c h , m o t y w ó w k o r o n k o w y c h z prostokątnych czółek d o o k r ą g ł y c h s e r w e t e k , c z y i n n y c h p r z e d m i o t ó w ) , co n i e b y ł o a n i p r o s t e , a n i ł a t w e , zwłaszcza w o b e c tradycją uświę­ conych nawyków, powtarzanych niezmiennie z pokolenia n a p o k o l e n i e . T ą drogą niektóre gałęzie twórczości r ęk o­ d z i e l n i c z e j , d o m o w e j przekształciły się l u b w y r o s ł y j a k o chałupnictwo produkujące m a s o w o określone w y r o b y ( w y ­ rób m a t , t k a n i n lniano-bawełnianych o r a z i n n y c h t e k s t y j l i ó w ) , i n n e gałęzie są kontynuacją p r a c y rzemieślniczej, n i e r z a d k o n a w e t w z n a c z n e j części z m e c h a n i z o w a n e j (wy­ r o b y z d r e w n a , w y r o b y k o w a l s k i e , złotnicze, p l e c i o n k a r s k i e ) , jeszcze i n n e poprzestały n a i n d y w i d u a l n y m w y s p e c j a l i z o ­ w a n i u się w określonym k i e r u n k u ( h a f t o w a n i e , k o r o n k a r ­ s t w o , m a l o w a n i e t k a n i n , w y r ó b niektórych r e k w i z y t ó w o b r z ę d o w y c h o r a z rzeźbienie i m a l o w a n i e o b r a z ó w ) i chociaż t a k ż e w y r a b i a n e są w d u ż y c h ilościaoh, j e d n a k zachowują najwięcej elementów t r a d y c y j n y c h o r a z indywidualnego w k ł a d u twórczego j e d n o s t k i . Z a n a l i z y obecnego s t a n u a r t y s t y c z n e j twórczości l u d o ­ w e j n a Śląsku w y n i k a n i e z b i c i e , że współcześnie istnieją d w a k i e r u n k i jej r o z w o j u : jeden prowadzi po l i n i i k o n t y n u a c j i i p r z e t w a r z a n i a twórczości t r a d y c y j n e j zarówno p o d w z g l ę ­ d e m treści, j a k f o r m y i t e c h n i k i w y k o n a n i a , d r u g i k i e r u n e k w k r o c z y ł n a drogę świadomej działalności a m a t o r s k i e j , p o p u l a r n e j . O k a z u j e się, że t y l k o niektóre d z i e d z i n y są s i l n i e ż y w o t n e i zyskują z a i n t e r e s o w a n i e w społeczeństwie. Należą do n i c h przede w s z y s t k i m : w y r o b y z d r e w n a , złot­ nicze, t e k s t y l n e (jak k o r o n k i , h a f t y , d z i a n i n y i t k a n i n y ) , a t a k ż e m a l a r s t w o i rzeźba. D z i a ł E t n o g r a f i i M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u pragnąc dać t e g o w y r a z , z o k a z j i o b ­ chodów Х Х Х - l e c i a P R L zorganizował w y s t a w ę l u d o w y c h t r a d y c j i t w ó r c z y c h p o d nazwą „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u ­ dowa województwa k a t o w i c k i e g o " ( B y t o m , kwiecień—paź­ d z i e r n i k 1974 r . ) i ° , która u k a z u j e t e właśnie d z i e d z i n y , a z r z e ź b y — rzeźbę w w ę g l u eksponowaną łącznie z m a l a r ­ s t w e m . J e s t o n a w i e r n y m przeglądem t e g o , co t r a d y c j a przekazała d o d n i a dzisiejszego, co z n i e j u l e g a p r z e t w o r z e n i u , o r a z u k a z u j e n o w e l u b z m i e n i o n e gałęzie twórczości ( p l e c i o n ­ k a r s t w o , m a l a r s t w o , rzeźba). Często s p o t y k a n e p r z e k o n a n i e , że s z t u k a i twórczość l u d o w a (również m u z y c z n o - w o k a l n a ) giną bezpowrotnie, o k a z u j e się błędne. N a w e t w z u r b a n i z o w a n y c h i u p r z e m y ­ słowionych środowiskach, z k t ó r y m i z i n t e g r o w a n e są ściśle o k o l i c z n e r e j o n y w i e j s k i e , charakteryzujące się kulturą robotniczą i robotniczo-chłopską, i s t n i e j o u l u d z i w i o c z n i o ż y w y p i e r w i a s t e k twórczej działalności wyrastający w k l i ­ m a c i e najbliższego o t o c z e n i a : d o m u i p r a c y . K s z t a ł t u j e się o n w czasie zależnie o d istniejących w a r u n k ó w , o b y c z a j u i p o t r z e b , a t y m s a m y m przekształca się i z m i e n i a , w y s t ę ­ pując n i e k i e d y w zupełnie n o w e j p o s t a c i . PRZYPISY * U w a g i n a m a r g i n e s i e w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e j w zwią­ z k u z Х Х Х - l e c i e m P R L p r z e z M u z e u m Górnośląskie w B y ­ t o m i u p n . „ W s p ó ł c z e s n a twórczość l u d o w a w o j e w ó d z t w a k a ­ t o w i c k i e g o " , I V — X 1974 r . 1 A . H a u s e r , Filozofia historii sztuki, W a r s z a w a 1 9 7 0 , rozdział V : Uwarstwienie kulturalne w historii sztuki — sztuka ludowa i sztuka popularna, s. 2 6 7 — 3 4 8 . T . D o b r o w o l s k i , Sztuka województwa śląskiego, K a t o ­ w i c e 1 9 3 3 , s. 8 3 — 1 3 6 ; B . B a z i e l i c h , Sztuka ludowa Górnego Śląska, ( w : ) Śląska sztuka ludowa, k a t a l o g w y s t a w y 1 9 6 0 — 1 9 6 1 , s. 1 5 — 2 2 ; B . B a z i e l i c h , Twórczość ludowa w wojewódz­ twie katowickim, katalog wystawy na XX-lecie P R L , l u t y — kwiecień 1 9 6 5 ; B . B a z i e l i c h , Ludowe zdobnictwo na Gór­ nym Śląsku, K a t o w i c e 1967; B . Bazielich, Współczesne zdobnictwo ludowe na Górnym Śląsku 1945—1970, Katowice 1970; B . B a z i e l i c h , Tradycyjna i współczesna sztuka ludowa, ( w : ) Płyniesz Olzo, O s t r a v a 1972, t . I I , s. 2 6 7 — 2 7 0 . > R e j o n y t e leżą e t n i c z n i e p o z a Śląskiem, leoz w obrębie województwa katowickiego. 2 Obiekty pochodzą ze z b i o r ó w : Muz. Górnośląskiego w Bytomiu - 166 St. DeptuszewskI - II. 1, i, L . D u b i e l , Wnętrze mieszkalne domu chłopskiego na Górnym Śłąsku w XIX i XX w., „ R o c z n i k M u z e u m Górno­ śląskiego w B y t o m i u — E t n o g r a f i a " z. 2, B y t o m 1967. 7 E . J a w o r s k i , Górnośląscy w y s t a w y , B y t o m 1974. 8 malarze katalog amatorzy, I . Bukowska-Floreńska, Rzeźba w węglu, k a t a l o g w y ­ s t a w y , B y t o m 1 9 7 4 ; T e j ż e , Rzeźba w węglu i jej twórcy, „ P o l . S z t . l u d . " , R . X X V I I , 1973, n r 2, s. 8 1 — 1 0 6 . 9 10 kiego, Współczesna twórczość ludowa województwa opracowanie zbiorowe, B y t o m 1974. I I . 3 , 5 , в, 8 , 1 0 , 1 2 , 13, Fot.: * B . P o l o c z k o w a , Koronki koniakowskie, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X I I , 1968, n r 4, s. 2 0 9 — 2 4 0 . ' B . B a z i e l i c h , Złote hafty w tradycyjnej odzieży na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 6, B y t o m 1 9 7 3 . • B . B a z i e l i c h , Ludowe wyszycia techniką krzyżykową na Śląsku, „ R o c z n i k M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u — E t ­ n o g r a f i a " z. 1, B y t o m 1966. 17; Muz, w Bielaku Białej - U. 5 ; M u z . w Zabrzu 1 S , 16 7, 9 , 1 1 , 1 4 , 1 7 ; J , Świderski - 11. 2 ; St. Gadomski - katowic­ I I . 3 , 5. 6, 8, 1 0 , 12, 1 3 , 15, 1 6 - il. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01e3a6ed751880c02473c239191486eb.pdf 61b0f86be2492bcc6c344b763041cd22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4375 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe malarstwo nieprofesjonalne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4071 Title A name given to the resource Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz.1 ) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.79-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander J a c k o w s k i WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA (CZ. I) Najprostsza i najbardziej ogólna definicja malarstwa spro­ wadza je do organizacji określonej przestrzeni dwuwymiarowej przy pomocy kolorów . Odpowiada tej definicji zarówno „błę­ kitny" obraz Yves Kleina, jak i niewymyślna dekoracja ścian chałupy plamami wapna. Sytuację t a k ą przyjmijmy więc za gra­ niczną. Od tego momentu możemy mówić o malarstwie. Układ plam podporządkowany pewnej zasadzie, np. syme­ trii czy kontrastu może tworzyć ornament. Przeważnie jednak ornament, a w kompozycjach figuralnych — wyobrażenia uzys­ kane są przy pomocy linii, konturu. Elementarnym budulcom większości przedstawień malarskich są więc: kolor i linia. 1 Kolor, nawet jeden, skontrastowany z tłem, a w kompo­ zycjach rozwiniętych — z innymi kolorami. Linia — „ o s t r a " , ciągła, obrysowująca kształt przedstawienia lub „utajona", którą odczuwamy jako przestrzoń graniczną, wyodrębniającą pożądaną formę — gdy patrzymy na malaturę z pewnej odle­ głości. To same środki malarskie pozwalają na uzyskanie różnych zamierzeń. Elementarnego motywu, o charakterze znaczącym który budzi zamierzone skojarzenia i reakcje emocjonalne (np. krzyż); dekoracji, która niezależnie od innych funkcji (reprezentacyjnych, identyfikacyjnych, prestiżowych) przynosi przede wszystkim satysfakcję estetyczną; przekazu semantyczno-emocjonalnego o różnej nośności informacyjnej, zdolnego wywoływać różnorodne uczucia. Motyw elementarny występuje w malarstwie ludowym W ornamentyce chałupy, mebla, ceramiki. Bywa zarówno se­ mantycznie obojętny, jak też znaczący, informujący, symbolicz­ ny (il. 1). Dekoracja — w zdobnictwie domów, ścian, przedmio­ tów. Przekaz — w obrazach, dawniej niemal wyłącznie religij­ nych, alo na tyle nośnych treściowo, że zdolnych zaspokoić istniejące potrzeby omoejonalno-ludzkie, egzystencjonalne. Rozpatrując przykłady skrajne, możemy wyróżnić dwa ro­ dzaje przedstawień malarskich. Motyw, ornament, dekoracja — zaspokajające sferę doznań prostych (m.in. estetycznych) oraz dzieło wielowarstwowe, zdolne budzić i zaspokajać potrzeby „wyższego rzędu". A więc: na jednym krańcu zadowolenie, od­ biór łatwy, jednoznaczny, na drugim zaś — złożone reakcje emo­ cjonalne, odbiór angażujący myśl i złożoną sferę potrzeb duchowyoh, odbiór niedookreślony, kształtujący się w procesie twórozej percopcji. Wielu estetyków i historyków sztuki rozdziela te dwie po­ stacie malarstwa, rezerwując nawet sam termin „malarstwo" dla dzieł, które mają informować, wzruszać, prowadzić dialog z widzem. Nietrudno zauważyć, że opozycja: sztuka dekora­ cyjna — sztuka ekspresywna da się przyrównać do ciągu innych, podobnych przeciwstawień: sztuka rozrywkowa — sztuka po­ ważna, trudna — łatwa, uśmiech —• wzruszenie, prosta — skom­ plikowana, ziemia — niebo, codzienność — odświętność, profanum —• sacrum. Opozycje takie wyznaczają dwa krańce pojęcia malarstwa, i biorąc pod uwagę, jako kryterium wyróżniające, stopień kompli­ kacji, rodzaj działań i rolę w zaspokojeniu ludzkich potrzeb —• oddzielenie sztuki dekoracyjnej od wyrażającej wydaje się w pełni uzasadnione. Czym innym jest przecież w sztuce ludowej malo­ wanka z Zalipia, czym innym zaś Sąd ostateczny Doroty Lampart, choć znakomita może być zarówno malowanka, jak i obraz. Róż­ ne są tylko skale wartości. Kiedy więc za podstawę systematyki przyjmujemy tech­ nikę i material, opis przedmiotu, a nie funkcjonowanie jego w strukturze odbioru —• bez wahania stawiamy w jednym ciągu: pisankę, dekorację pieca i obraz Ukrzyżowania. Przyjmując jednak inny podział, np. na sfery potrzeb ludz­ kich, które zaspokaja sztuka — malowankę powiążemy ze zdob­ nictwem wnętrza, a obraz z rzeźbą, kapliczką i woskowymi wo­ tami, i Po t y m , co dotychczas powiedziałem, czytelnik miałby pra­ wo oczekiwać, że radykalnie rozdzielę omawiane t u dwa rodzaje malarstwa. Nie uczynię jednak tego, choć bliskie m i jest stwier­ dzenie prof. Tatarkiewicza: „Sztuką nazywamy jedynie to, co posiada wymowę transcedentalną, poza pojęciem sztuki pozosstaje to wszystko, co nie przedstawia sobą nic poza przyjemną rozrywką" . Nie uczynię, ponieważ pomiędzy twórczością o wy­ mowie transeedentalnej a łatwą rozrywką mieści się rozległy ob­ szar wszelakich działań plastycznych angażujących emocje, za­ spokajających różnorodne potrzeby twórców i odbiorców. (W sztu­ ce ludowej „wymiar transcedentalny" mają przede wszystkim rzeźby religijne i samorodne obrazy, stanowiące przejaw indy­ widualnej ekspresji twórczej. Zdolne są one budzić we wrażliwym odbiorcy refleksje filozoficzne, rozszerzać wymiar jego doznań, nieść katharsis, rozładowanie subiektywnych napięć przez ich obiektywizację, osadzenie w kręgu trwałych i powszechnych po­ jęć moralnych.) 2 Mechaniczny podział na wartości „wyższego rzędu" i prostą satysfakcję estetyczną, którą może dać wycinanka, haft czy po prostu porządek w izbie —• nie jest łatwy do przeprowadzenia. Przede wszystkim dlatego, że w kulturze ludowej nawet dekora­ cja mogła być z n a c z ą c a , wiązać się nie tylko z satysfak­ cją estetyczną, ale i szerszym kontekstem emocjonalno-skojarzeniowym. Przykładem jest t u chociażby pisanka. Oglądając dawny, geometryczny jej ornament, można zapytać, czy aby na pewno mamy t u do czynienia tylko ze zdobnictwem ? Czy żad­ nych treści i znaczeń nie przynosił ornament powtarzany przez pokolenia i nie ulegający większym zmianom ani w doborze mo­ tywów, ani w zasadniczej formule kompozycyjnej ? Czy elementy kultowe, sięgające magicznego podłoża, nie wiązały się jeszcze do niedawna z pojęciem pisanki, a więc z charakterem jej orna­ mentyki, a może i samą ornamentyką? A sam ornament—• występujący na różnych przedmiotach, czy poza funkcją orga­ nizacji przestrzeni i dekorowania nie wiązał się z szerszym kon­ tekstem kultury ludowej, z potrzebą identyfikacji jednostki z grupą, tradycją? Czy nie miał swej warstwy semantycznej, trudnej dziś do odtworzenia, ale niegdyś żywej ? Niemal zupełny brak opracowań na ten temat nie świadczy przecież o tym, że ornament miał tylko sens estetyczny . Analogie np. ze sztuką naszych wschodnich sąsiadów, lepiej pod t y m względem zbadaną , każą być co najmniej ostrożnym w odpowiedzi na to pytanie. Raczej wolno przypuszczać, że ornament miał w dawnej kulturze chłopskiej swoją semantyczną interpretację, tylko my już nie znamy kodów, w obrębie których był on odbierany. 3 4 Czy tylko o nich trudno nam dziś mówić ? Minęło z a 1 e dw i e kilkadziesiąt lat, a już nie możemy zrekonstruować obrazu świadomości estetycznej dawnej ludności wiejskiej. Więcej wie­ my o pojęciach estetycznych kanadyjskich Eskimosów i haitańskich wyznawców Woodu. To, co my — ludzie podwójnie „z zewwnątrz" dawnej ludowej kultury, oddaleni od niej i czasem, i dystansem kulturowym — odbieramy w kategoriach war­ tości estetycznych, mogło przecież zawierać pokaźny ładunek informacji oraz emocji, wiodąc myśli i odczucia w rejony wiary. Ornament nie jest więc tylko ozdobą. Dekoracja nie da się sprowadzić tylko do wyrazu estetycznych potrzeb, pełni bowiem również funkcje prestiżowe, rekreacyjne, obrzędowe, obyczajo­ we. Identyfikuje z grupą lub od niej wyróżnia. Z kolei zaś obraz nie jest tylko przekazem semantyczno-emocjonalnym, i nie mus- 79 �święte obrazy, a w chwilę potem makatki z łabędziami (np. Woronika Ratyna, Maria Wiśnios). Można więc, zajmując się sztuką ludową, przyjąć szeroką wykładnię pojęcia malarstwa, o d elementarnej dekoracji przed­ miotów po obrazy tworzone dla ludu, zgodnie z jego świadomo­ ścią estetyczną . 5 W takim ujęciu, należy jednak wyodrębnić różne sfery zna­ czeniowe mieszczące się w pojęciu malarstwa. Najogólniej ujmu­ jąc, d a d z ą się one sprowadzić do podziału na: zdobnictwo, de­ korację, eksprosję, czyli na malatury, malowanki i obrazy. A. MALATURY Funkcja estetyczna jest w nich podporządkowana innym celom — użytkowym, czego przykładem dekoracja mebla, magiczno-kultowym i obrzędowym, jak np. w dawnej pisance, informacyjno-reklamowym — w szyldach i wywieszkach. Malatury (wykonywane najczęściej na d e s c e i blasze), w zależności od stop­ nia komplikacji, podzielić można na: a — prosty układ elementów zdobniczych, oparty przeważ­ nie na geometrycznej zasadzie porządkującej (np. zdobienie chałup wapnem, zdobienie garnków i mis, ornamentyka trady­ cyjnych pisanek); b — rozbudowana dekoracja płaszczyzny, oparta na moty%vach roślinno-kwiatowych i prostych wątkach tematycznych, jak kogutek (np. malatury na meblach, ścianach domostw); с —- scena ilustracyjna, traktowana przede wszystkim de­ koracyjnie, łączona zazwyczaj z obrazem ornamentacyjnym (np. sceny malowane na drzwiach chat dolnośląskich, figuralne kafle); d — znak, symbol, scena ilustracyjna, służące oraz reklamie (np. wywieszki, szyldy). B. M A L O W A N K I , CYJNE MALOWIDŁA informaoji DEKORA­ Dominuje w nich funkcja ostotyozna, która łączy się często z dążeniem do reprezentacji. Użyteczność „gospodarcza", jeśli występuje, stanowi wartość podrzędną (np. makatka daje przede wszystkim satysfakcję estetyczną, ale zawieszona nad łóżkiem, oddziela od chłodnej ściany). W zależności od stopnia komplika­ cji przedstawionej tematyki można w tej grupie wydzielić: a —• malowanki kwiatowe, o konwencjonalnej tematyce i budowie; b — kompozycje o charakterze ornamentalno-dekoracyj­ nym, złożone z konwencjonalnie ujętych motywów przedsta­ wieniowych. Będą to np. makatki z jeleniami u wodopoju ozy łabędziami, okrany ulicznych fotografów. Tradycyjne i współczesne zdobienie domu. I I . 1. Chalupa- z Do­ maniewic, W o j . skierniewickie, mai. Aniela Wielgus. 1956 г.; I I . 2. Dom we %vsi Biel, gm. Małkinia, woj. ostrołęckie. być woale dziełem artystycznym. Produkowany niemal taśmo­ wo w ośrodkach kultu, schematyczny w ujęciu tematu i rozwią­ zaniu dekoracyjnym, rozbudowanym ponad miarę, zacierał gra­ nice wymienionych poprzednio opozycji: estetyczne — emocjo­ nalne, dekoracja — treść, sacrum — profanum. Brak ostrych przedziałów między sforą dekoracji i motywu-znaku a sferą głębszych przeżyć emocjonalnych wiąże się w kul­ turze ludowoj równioż z charakterem relacji między twórcą a odbiorcą, z częstym pokrywaniem się tych ról. Nawet szacunok, jakim cieszyli się „bogorobowie", nie oznaczał, że tylko im wolno było podjąć święty temat, żo sfera sztuki zastrzeżona była dla wybranych. Kultura ludowa nie znała wyodrębnionej kategorii artystów (znała rzemieślników). Ten sam człowiek mógł (i może) być zarazem twórcą, i odbiorcą, malować jak w nawiedzeniu 80 Zarówno grupa A, jak i В mają wspólne cechy, a nawet powtarzające się zarówno w malaturaoh mebli, jak i w ściennych makatkach (np. bukiet kwiatów w koszyku); łączy te grupy pierwiastek dekoracyjny, mniejszy stopień an­ gażowania wyobraźni i myśli niż w grupie C. Wzory, C. O B R A Z Y O TREŚCIACH RELIGIJNYCH W obrazach tych, zwłaszcza dawnych, dominowała funkcja kultowa. W ocenie odbiorcy wciąż najważniejsza jest treść, którą obraz przedstawia, dalej — jego czytelność i strojność. Obrazy religijne, w zależności od ich charakteru i osoby wykonawcy (co wiąże się ze sobą), podzielić, można na: a — wykonywane przez rzemieślników dla odbiorcy wiej­ skiego ; b — wykonywano dla siebie, przede wszystkim z chęoi wy­ rażenia własnych emocji (np. Maria Wiśnios, Dorota Lampart); с —• wykonywane w ludowej stylistyce przez „twórców lu dowych" i amatorów dla odbiorcy miejskiego, na konkursy itd (np. współczesne malarstwo na szkle). �В. O B R A Z Y ŚWIECKIE Zaliczam tu malarstwo, które nawet nie czerpiąc z dawnej konwencji stylistycznej i wzorów, zachowuje cechy odrębne od sztuki wykształconej, od konwencji miejskich amatorów. Znaj­ dzie się więc t u : a — malarstwo „inne", w którym wyczuwalne jest jeszcze ludowo podglebie (np. Maria Wnęk, Nikifor, Józef Franusiak) b — obrazy amatorów wiejskich, związane z ich życiem, pracą i światem przeżyć duchowych (np. Paweł Krzak) с — współczesne obrazy na szkle. Tak w grupie C, jak i w D skrajną postacią jest twórczość 0 cechach ekspresji psychopatologicznej. Proponowany tu podział, który dotyczy w ogóle malarstwa nazywanego ludowym, spróbujemy sprawdzić i omówić na materiale współczesnym. Co się zmieniło ? Co zanikło już bez­ powrotnie, co zaś jest zjawiskiem reliktowym, podtrzymywa­ nym przy życiu planowymi bodźcami; co ma szanse rozwoju — 1 dlaczego ? Jak zmieniły się funkcje tych samych dziedzin (np. malarstwa na szkle) ? K t o — i dla kogo maluje ? Co jeszcze jest, a co już nie jest ludowe ? Zacznijmy od tego ostatniego pytania, trzeba je bowiem po­ stawić na wstępie wszelkich rozważań. Granica ludowości zawsze była płynna, szczególnie zaś trudna do uchwycenia w sferze po­ granicznej. W tradycyjnej kulturze ludowej za „ludowe" uważa­ no — w zależności od postawy metodologicznej badacza to: — co lud (tj. warstwa chłopska) tworzył dla siebie; — co akceptował, co odpowiadało jego upodobaniom estetycznym; — co reprezen­ towało jego świadomość artystyczną; — co miało określone ce­ chy stylistyczne. Dla siebie: malował ściany izb i budynków, pisanki, makaty i ścienne malowanki, obrazy stanowiące przejaw ekspresji osobo­ wości lub potrzeb religijnych i prestiżowych, niemożliwych do zaspokojenia w inny sposób (głównie na skutek nędzy). Akceptował wytwory rzemiosła małomiasteczkowego, ma­ lowane meble stolarskie, ceramikę, obrazy wykonywane w od­ pustowych centrach i rozwożone po wsiach, szyldy i ekrany fo­ tografów ulicznych. Za „ludowe" uznawano przeważnie te formy zdobnictwa i dekoracji malarskiej, które zgodne były z podstawowymi ce­ chami regionalnoj tradycji, a więc te, które miały akceptację środowiska. Ale w okresie obecnym, po wojnie, słabnie siła i zasięg od­ działywania tradycji regionalnej. Powstają formy, które nie znaj­ dują potwierdzenia środowiska, które wykraczają poza przyjęty repertuar wzorów, a przy t y m różnią się od powstałych w kręgu kultury wykształconej i masowej. Będziemy o nich mówili, wyrażają bowiem inną świadomość artystyczną, u źródeł której leżą inne tradycje, pamięć (nawet utajona) sztuki ludowej, inna skala ocen, inne doświadczenia Wynikłe z charakteru życia i pracy na wsi, a wreszcie — inny stosunek do przyrody. Co to zna­ czy? Człowiek, którego byt zależy od deszczu, mrozu i skwaru, inaczej patrzy na ziemię, inaczej na deszcz i słońce. Piękno zbliża się do pożytecznego, skala ocen zależy od tego, co sprzyja ludzkioj egzystencji, a co może jej zagrażać. Niegdyś, gdy sztuka ludowa była jeszcze powszechna, twór­ czość samorodna wydawała się marginesem nie wpływającym na charakter regionalnej tradycji. Obecnie, gdy sztuka ludowa zanikła lub zanika w egzystencji wsi, wypierana przez wzory ogólnokrajowe, s a m o r o d n i wydają się nam rzeczywis­ tymi spadkobiercami ludowej kultury. Otaczamy ich coraz więk­ szym zainteresowaniem i szacunkiem. Tym wyższym, im bardziej sztuczna, mechaniczna i wystylizowana staje się „sztuka cepe­ liowska", współczesne pamiątkarstwo „na ludowo". Gdy przyjmiemy dwa punkty odniesienia — dawną sztukę ludową i współczesny ruch amatorski inspirowany kulturą wy­ kształconą — obrazy Doroty Lampart, Marii Wiśnios, Marii Wnęk czy Katarzyny Gaweł wydadzą się nam znacznie bliższe ludowej tradycji. Są to jakby przesunięte w czasie dzieła twór­ ców o mentalności i wyobraźni bliższej dawnej kulturze wsi, tworzone jednak w okresie, gdy nie mają już wokół siebie bez­ pośrednich wzorów ludowej sztuki. To ich zmusza do szukania własnych form wypowiedzi. W obecnym czasie zmieniają się zrosztą krytoria togo, co uznaje się za „sztukę ludową". Na plan pierwszy wysuwa się zgodność z cechami stylistycznymi dawnej sztuki ludowej. Ona to wyróżnia dzieła, które przeznaczone są dla odbiorcy miejskie­ go, dla zagranicy. Bywa zresztą coraz częściej, że takie stylowo „ludowe" obrazy malują ludzie wykształceni, nie związani już ze środowiskiem wiejskim. Innym kryterium ludowości jest powszechność pewnych form i Wzorów, występujących jedynie poza kręgiem kultury eli­ tarnej. Przykładem tego rodzaju sztuki ludowej są dziś makatki, W których zachowały się jeszcze pewne nawyki estotyczne wy­ wodzące się z estetyki ludowej. Przejdźmy teraz do omówienia poszczególnych form ma­ larstwa występującego współcześnie. Cz. I . Z D O B N I C T W O (MALATURY) C e r a m i k a m a l o w a n a . Jest to dziedzina zanikająca. Szybki upadek ośrodków garncarskich związany jest przede wszystkim z brakiem dostatecznych bodźców ekonomicznych, z zanikiem wiejskiego rynku, z brakiem chętnych młodych kontynuatorów zawodu . Ceramika malowana, produkowana dla odbiorcy miej­ skiego (dla „Cepelii"), powiela dawne wzory, upraszcza je, schematyzuje, brak jest kontroli i dopingu środowiska, brak konku­ rencji, która by stanowiła bodziec dla indywidualizowania i roz­ wijania zdobnictwa. „Cechą charakterystyczną misek wykony­ wanych w Łążku po drugiej wojnie światowej jest znaczne upro­ szczenie dekoracji" —• pisze w znakomitej monografii tego ośrod­ ka Ewa Fryś-Pietraszkowa. „(. . .)Wszystkie miski przeznaczone dla spółdzielni „Zjednoczenie" musiały być malowane bogato, z tego względu rozwój ornamentu poszedł głównie w kierunku awansowania motywów, stanowiących dotychczas element skła­ dowy większej kompozycji, do roli samodzielnej ozdoby. Na ogół zarzucono wykonywanie wzorów bardziej rozwiniętych i praco­ chłonnych, takich jak symetryczne wielokwiatowe kwiatony i rozbudowane rozety. . . Podczas gdy na miskach starszych ornament pokrywał równomiernie wnętrza, obecnie znaczna część tła jest na ogół odsłonięta. ". Autorka podkreśla, że stano­ wi to odstępstwo od tradycyjnych zasad. Rzadziej spotyka się „(. . .) malatury o układzie zamkniętym zwartym szlakiem, a gdy pas złożony z motywów okala brzegi miski, dno bywa albo w ogóle nie zdobione, albo występuje na nim mały element zdob­ niczy. Rozwój motywów asymetrycznych wiąże się zapewne (jak sądzę) z większą łatwością ich wykonania. Są mniej staranne, a często i gorzej »wyważone«. Fryś-Pietraszkowa czyni uwagę, charakterystyczną zresztą również dla produkcji innych ośrod­ ków malowanej ceramiki: ,, Sporadycznie spotyka się ponadto miski bardzo ozdobne, malowane jednak bez tradycyjnych zasad kompozycji, gdzie bezładne nagromadzenie motywów daje w efek­ cie zamiast zamierzonego piękna układ przeładowany i mało ciekawy" . 6 7 8 Malatura współczesnej ceramiki rzadko kiedy świadczy o ambicjach artystycznych garncarzy, tylko na konkursy pow­ staje ceramika, którą można uznać za przejaw ambicji twórczych. W Łążku pod wpływem inspiracji przedstawiciela „Cepelii" wykonano jeden piec złożony z malowanych kafli, opracowano ich wzory (Łucja i Waleria Startkowe), ale na t y m się skończy­ ło . 9 Ceramika malowana, tradycyjna — czy to sieradzka, czy lu­ belska, kaszubska czy bolimowska przechodzi podobny proces. Uproszczenie form, mniejsza staranność wykonania, sporadycz­ ne wprowadzenie nowych rozwiązań dekoracyjnych. Indywidu­ alne rozwiązania demonstruje jedynie Jan Reczkowski z Nowego 81 �П. 3. Malowane olejno ule w pasiece Franciszka Sochackiego, Mroków, gm. Piaseczno, woj. stołeczne warszawskie, 1955 r. Targu, człowiek, który wielo w życiu widział i niejedno robił oraz Stefan Fus z Sokołowa Małopolskiego. Obaj wykraczają jednak poza dawną definicję twórcy ludowego. Reczkowski, któ­ ry na Podhale przyjechał w wieku dojrzałym, świadomie stylilizuje swą ceramikę na miejscową modłę, nie wyzbywając się zresztą cech indywidualnych, widocznych zwłaszcza w rzeźbie ce­ ramicznej. Fus, którego prawidłowioj byłoby nazwać amatorem pracującym w ludowej stylistyce (manierze?), dostarcza swe pra­ co „Cepelii". Trudno uznać je za oryginalny i twórczy wkład. Ory­ ginalność jego rozwiązań polega bowiem głównie na groteskowej ekspresji figur, na schematycznym rozwiązaniu ust, przypomina­ jących smoczek. Naprawdę nowe i ciekawe jest natomiast zdobnictwo fajan­ su we Włocławku i porcelitu w Opolu. Zacznijmy od Włocławka: literatura przedmiotu zwalnia od szczegółowych informacji, warto jednak zwrócić uwagę na to, k t o i co robi. K t o ? Robotnice —• twórczynie ludowe. Sądzę, że obecnie, gdy szafujemy t y m określeniem, gdy oznacza ono coraz mniej sprecyzowane wartości — wolno je używać w stosunku do włoc­ ławskich malarek fajansu. Nie są ze wsi —• ale czy pojęcie ludu ogranicza się tylko do wsi ? Nie pracują na potrzeby własne i swe­ go środowiska, ale uwaga ta dotyczy sytuacji niemal całej współ­ czesnej sztuki ludowej. Istotne jest coś innego — robotnice te mają świadomość artystyczną uformowaną zgodnie z tradycyjną chłopska estetyką. Nie wyniosły jednak tej świadomości z ro­ dzinnego domu, uformowała ją fabryka, ciągłe obcowanie, aż do umęczenia, z podobnymi rozwiązaniami, motywami, z ornamen­ tyką bliską zasadom ludowym. Malowanie fajansu dalo im dyscyplinę myślenia, umiejętność rozwiązywania (w granicach ich profesji) nowych problemów dekoracyjnych. Nieustanne powta­ rzanie podobnych czy tych samych motywów dało im pewność ręki, utrwaliło w pamięci i wyobraźni schematy zdobnicze, nauczyło je myśleć formą, kolorem . Od ręki, i to ze sporą pre­ 10 11 82 cyzją, dekorują talerz ozy wazon, realizują nowe, własne zamie­ rzenia. Szkołą ich umiejętności jest więc nie dom rodzinny i nie tradycja, lecz produkcja fabryki, istniejące wzornictwo oparte na ludowych motywach i zasadach kompozycyjnych. Wzor­ nictwo to tylko w części jest ich dziełem, jako że koryguje, a na­ wet opracowuje wzory plastyk zatrudniony w fabryce, ale wzory te ulegają jakby wtórnemu „uludowieniu" w procesie samodziel­ nej twórczości malarek na konkursy i wystawy. Twórczość tych kobiet zaczęła się dopiero po wojnie. Przed­ tem były robotnicami, wykonywały wyuczone elementy, zdo­ biły według wzorów i patronów. W 1947 r. zainteresowało się nimi Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji przy Ministerstwie Kul­ tury i Sztuki. Z inicjatywy Wandy Telakowskiej, dyrektora Biura, do Włocławka pojechał prof. Antoni Buszek, plastyk, pe­ dagog, animator samorodnej twórczości. Miał już za sobą cie­ kawe doświadczenia współpracy z grupą robotnic, które umiejęt­ nie prowadzone wykonały doskonałe wzory batików, nagrodzo­ ne złotymi medalami na Międzynarodowej Wystawie Sztuki De­ koracyjnej w Paryżu (1925 г.). Buszek pracował we Włocławku do 1949 roku z kobietami, które od wielu lat malowały wzory na fajansie. Początkowo nie rozumiały, czego od nich oczekuje. Dotychczasowe malowanie nauczyło je tochniki, ale nie dało żadnego pola do wykazania inwencji. We współpraoy z prof. Buszkiem stworzyły wzory, które dalekie od regionalnych motywów i dawnych schematów fabrycznych były przecież „ludowe" — w zasadach kompozycji, stylizacji motywów, w gęstości ornamen­ t y k i . Ornament, który przedtem opasywał talerz czy miskę, zos­ tał rozbudowany tak, że nie on wyodrębniał się z białego tła, lecz właśnie tło ujawniało się jako dekoracyjny otok, łączący ornament kołnierza z dnem miski. Ono zaś zyskało ciemne tło, na którym rozgrywała się dekoracyjna scena z ptaszkiem siedzącym na ło­ dydze rośliny o 3 kwiatach (il. 4). �Buszek zastał sprawne robotnice, pozostawił uzdolnione, obdarzone inwencją malarki, które przez wiele lat rozwijały swe twórczo możliwości (wymienię t u zwłaszcza Genowefę Wodecką, Salomee Zajkowską, Jadwigę Kielkowską i Helenę Troszczyńską). Rozwojowi inwencji malarek sprzyjała współpraca w latach 1949, 1961—196 3 z Heleną i Lechem Grześkiewiczami. „Czło­ wiek po prostu nie wiedział, co wynaleźć'' — wspomina jedną z malarek. „Wymyśliłyśmy to tak — mówi druga —• nieraz się spojrzało na sukienkę czy chusteczkę, czy po prostu gdzieś eiij widziało coś takiego, no i naśladowało się, żeby to jakoś wy­ szło. A róże to już były takie nasze, stałe, tylko do tego żeśmy jakioś inne kwiatki dorabiały" . Zetknięcie z inną wyobraźnią plastyczną dało nowe doświad­ czenia i bodźce. Wtedy to okrzepł talent wielu malarek, zaryso­ wały się ich indywidualne cechy. Pozytywny wpływ na malarki miało równioż stworzenie w fabryce ośrodka wzorującego, w któ­ rym pracowali m.in. Elżbieta Piwek-Białoborska, Jan Sowiński, a później Wit Płażewski. „ W malarni ludowej powstawały deko­ racje oparte na wzorach tradycyjnych — pisze w cytowanej pra­ cy Hankowska i dodaje: Coraz częściej niewielkie zamówienia lub prace na wystawy przemysłowe czy targi powierza się doś­ wiadczonym robotnicom bez narzucania określonego wzoru. Do podobnej sytuacji przyczyniły się walnie organizowane wielo­ krotnie konkursy, które były próbą sił i możliwości w samodziel­ nej pracy twórczej". Otóż to! Konkursy stały się siłą napędową współczesnej twórczości, którą można nazwać — ludową. Robotnicom malar­ ni dały szansę samodzielnej wypowiedzi, pozwoliły i m na ekspe­ rymentowanie, inną kolorystykę. 1948, 1949, 1956, 1958, 1966, 1973... każdy konkurs ujawniał nowe indywidualności, do grupy starszych (ostatnio już emerytek) — dołączyły malarki średniego i młodego pokolenia: Bożena Awarska, Halina Musialik, Kata­ rzyna Mirolewicz, Jadwiga Marciniak, Halina Olesińska, Alina Piwowar, Zofia Syroczyńska, Danuta Ringwelska. 12 Dyrekcja fabryki zgodziła się, aby na konkursy i wystawy zdobiły wedle swej woli określoną liczbę form ceramicznych, płacąc za użyty materiał. Nagrody, udział w wystawie, katalog, reprodukcje —• wszystko to zachęcało do indywidualnych poszu­ kiwań. Formuła „Włocławka" i jego sukcesów jest prosta: talent robotnicy, estetyka działających na nie wzorów (od 1972 r. wy­ łącznie o charakterze ludowym), mądre współdziałanie plastyka zastępującego istniejący w dawnej sztuce ludowej osąd środo­ wiska oraz — bodźce w postaci konkursów i wystaw. Inaczej przedstawia się problem ceramiki opolskiej. We Włoc­ ławku nastąpiło bowiem „uludowienie" talentów robotnic, na­ tomiast w Opolu nawiązano bezpośrednio do żywych tradycji pisankarskich, przyciągając do pracy w zakładzie produkcyjnym tamtejszej Spółdzielni „Cepelii" autentyczne wiejskie twórczy­ nie. Możliwe stało się to dzięki dwóm okolicznościom: żywej jeszcze tradycji kroszonkarstwa (pisanek) i pasji miejscowych działaczy, którzy podjęli próbę spożytkowania umiejętności i talentów ludowych twórczyń w dekorowaniu porcelitu i por­ celany. Wydaje się, że właśnie na skutek nacisku germanizacyjnego sztuka ludowa Opolszczyzny pozostała wartością żywą wówczas, gdy na innych obszarach kraju proces jej zaniku został znacznie dalej posunięty. Zachowało się w ludowej kulturze to, co mogło integrować ludność, podtrzymywać dawne, rodzime tradycje, obyczaje i obrzędy — zwłaszcza wyrób kroszonek, którymi jesz­ cze teraz obdzielają się ludzie na Święta Wielkanocne, na dzień św. Stanisława. Zwyczaj ten zanika, niemniej wciąż jeszcze star­ sze kobiety zdobią jaja, którymi obdarzają rodzinę (zwłaszcza miejską). Pisanki malowano w domu, dla siebie lub korzystano z usług specjalistek „kroszonkarek". Niektóre z nich osiągały prawdziwe mistrzostwo, wyskrobując ornament ostrzem narzę­ dzia na zabarwionej uprzednio skorupce jaja. Mimo iż czyniły to tylko przez dzień lub parę dni w ciągu roku, zdobienie kilku­ set jaj (nieraz ponad 400) pozwalało i m na osiągnięcie precyzji i wykształcenie własnego „stylu" zdobienia . 13 Jeszcze w 1963 r. dzięki konkursom i wystawom znane były stosunkowo szeroko nazwiska najlepszych pisankarek starszego pokolenia, takich j a k : Róża Żymełko, Stefania Okoś, Gertruda Mateja, Hildegarda Wysada, Anna Czurlok. Pochodziły one, Fajans włocławski: ił. 4. Miska, 0 26,7 cm, mai. Holena Troszczyńska. 1949 г.; i i . 5. Talerz głęboki, 0 24 cm, mai. Salomeą Zajkowską. Ok. 1949 r. (Oba eksponaty w zbiorach Muz. Kujawskiego We Włocławku). 83 �podobnie jak większość specjalistek-kroszonkarek, z rodzin uzdol­ nionych artystycznie, w których zajmowano się haftem, koron­ karstwem, miano więc sprawność manualną, w t y m i rysunkową. Do tych właśnie ludowych twórczyń zwrócił się Jan Matysek, prezes Opolskiej Spółdzielni „Cepelia", proponując, aby wy­ korzystywały swe umiejętności zdobiąc formy porcelitowe, solniczki w kształcie jajek. Pomysł rzucił dr Czesław Kurek, ówczes­ ny pracownik Wydziału Kultury w Wojewódzkiej Radzie Na­ rodowej, ale trzeba było niewiarogodnego uporu prezesa Matyska, jego wiary w powodzenie eksperymentu, aby projekt stał się rzeczywistością. Gdyby nie ten człowiek, autochton, rozmi­ łowany w ludowej kulturze Opolszczyzny, łączący w sobie idea­ lizm z uporem i talentem organizatorskim — nie byłoby dziś tej ceramiki malowanej, sądzę też, że nie moglibyśmy już mówić o kroszonkarstwie jako żywej jeszcze dziedzinie twórczości. W odróżnieniu od „Włocławka", w Opolu nie było wzorów fabrycznych, i nie robotnice „uludowiono", lecz przyjęto zasadę, że w Spółdzielni pracują t y l k o ludowe twórczynie. Począt­ kowa forma jajka-solniczki nie stawiała problemów kompozy­ cyjnych, solniczki zdobiono tak samo jak kroszonki. Każda z pracownic brała do domu partię porcelitowych form, które de­ korowały — wydrapując zdobiny w balsamicznej farbie pokry­ wającej porcelit. Trudności były, ale natury technicznej, a nie artystycznej . Sytuacja skomplikowała się, gdy trzeba było przejść na zdobienie innych form. Matysek pisze o t y m : „Pierwsze próby zdobienia nie wypadły najlopiej. Twórczynie nie potrafiły sobie poradzić z nowymi formami. Najlepiej wypadły próby zdobienia filiżanek, kieliszków do jaj i wazoników. Gorsze efekty uzyskano na talerzach, a wielo było absolutnie nie do przyjęcia. Chałupniczki odstąpiły przy zdobieniu talerzy od swoich tradycyjnych motywów, jakimi zdobiły jajka, a rysowały duże kwiaty (bukie­ ty) naturalnej wielkości. ". Nie powinno to dziwić. Kroszonkarki znakomicie poruszały się w obrębie swej wąskiej specjalności, a nagle zażądano od nick innego myślenia. Odwoływanie się do intuicji nie zdaje się na wiele przy różnorodności jodnoczośnie występujących wzorca estetycznych. Zasady gramatyki formy ludowej nie są dziś przez twórców ludowych odbierane jako naturalno, zgodne z żywą tradycją, toteż zrozumiałe były trudności z adaptacja, zdobnictwa kroszonkowego. Potrzebna była pomoc plastyka, kierownika artystycznego Spółdzielni. „Porady jego •— pisze 14 15 Pisanki: il. 6. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 7. Śląska; i l . 8. Zofii Pachulec, Kosarzow Dolny, gm. Krzczonów, woj. lubelskie. 1959 г.; i l . 9. Gertrudy Dornik, Nasów, Woj. opolskie. 1959 г.; i l . 10. Śląska (wł. Muz. Gliwice); il. 11. Z Zamojszczyzny. 1949 г.; il. 12. Karoliny 84 �dalej Matysok — szybko przyniosły właściwe efekty i nasze twórczynie poradziły sobie z nowymi formami". W 1968 r. zajmo­ wało się malowaniem ceramiki już 26 kobiet. Prezes Matysek postanowił rozwijać produkcję tylko w granicach możliwości angażowanych kroszonkarek. Rzadki to i godny wielkiego uznania przykład troski menadżera o zachowanie, póki można, autentycznej twórczości ludowej; wiadomo przocież, że mógł w inny sposób osiągnąć lepszo wyniki finansowe. Ale Matysek jest nie tylko handlowcom, lecz podobnie jak niezapomniana prezes Janina Smykowska z Opoczna — działaczem kultury, oepeliowskim mecenasom z prawdziwego zdarzenia. W 1968 r. w Opolu obok adaptacji ornamentyki pisankarskiej podjęto próbę pobudzenia inwencji kroszonkarek, stawiając przed nimi zadanie nowe —• malowanie farbą ceramiczną na szkliwie różnych wyrobów z porcelitu a później z porcelany (ii. 14, 15). Malarki miały kłopoty, musiały dojść do innych rozwią­ zań ornamentalnych. Wzorem mogły być motywy pisanek, haft. Problemy kompozycyjne rozwiązały, jak się wydaje, dość szybko, ale malowanie precyzyjnych form pędzlom sprawiało im wyraźną trudność. To było nie „ich" narzędzie. Gdy więc któraś z kobiet zaproponowała, że będzie zdobić stalówką, wszystkie uczyniły to samo. „Efekty tej zmiany były nadzwyczajne — pisze dalej Matysok — motywy naniesione na porcelanę były teraz bardziej precyzyjno, czyste w rysunku i technicznie o wiele lepsze. Zmniej­ szyła się bardzo ilość braków". Zachętą do pracy były nie tylko bodźce finansowe, ale i ambioyjne, fakt, iż każdo naczynie miało na sobie podpis twórcy i miejsce jego zamieszkania (zasada często lekceważona w „Ce­ pelii"). Dzięki takim zabiegom udało się uniknąć złej strony przej­ ścia zo stanu gospodarki wiejskiej do przemysłu, zachować ży­ we tradycje rodzimego, wiejskiego podglebia. Warto t u dodać, że w Spółdzielni na 57 pracowników w 1975 r. było 40 zweryfi­ kowanych twórców ludowych, w większości członków STL. Jeszcze i teraz są w Opolskiem kobiety pamiętające dawne tradycje, po dziś dzień zdobiące kroszonki. Każdy konkurs orga­ nizowany w województwie ujawnia nowe nazwiska. Niektóre z wyróżnionych na konkursie kobiet podejmują następnie pracę w Spółdzielni. P i s a n k a r s t w o . Opole jest przykładem aktywizacji pisankarek, poprzez wykorzystywanie ich umiejętności w dzie­ dzinie pokrewnej ich dawnym zamiłowaniom. Sporadyczne pró­ by zastosowania inwencji pisankarek, opartej na tradycyjnych formach zdobienia, podjął w pięćdziesiątych latach Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Dzięki współpracy plastyka Insty­ t u t u z pisankarkami krzczonowskimi i kunowskimi powstały dobre, interesujące wzory t k a n i n . 16 Pisankarstwo, jako dziedzina twórczości ludowej, zmienia się. Trzy procesy, zachodzące równolegle, określają charakter tych zmian. Pierwszy, najważniejszy — obumiera dawny sens pisanki, joj rola w strukturze zwyczajów, obrzędu, wierzeń. W niepamięci społecznoj zacierają się dawne funkcje, sięgające magiczno-kultowego podłoża. Podobnie jak w innych przypad­ kach, zanik zwyczaju następuje przez degradację jogo pierwot­ nych funkcji. To, co kiedyś było przejawem wiary, magii —• obecnie staje się zabawą, zwyczajom towarzyskim, wartością estetyczną. Pisanka zanika więc tam, gdzio jeszcze kilkanaście lat temu była atrybutem zwyczajów wielkanocnych. Przestaje być istotną częścią tych świąt, odrzucona jak wielo innych tradycyjnych przejawów ludowej kultury. Ale zanikając w skali kraju, jednocześnie zwiększa obszar swego występowania. Pojawia się tam, gdzie dawniej nie występo­ wała lub pojawiała się rzadko — w Krakowskiem, Wrocławskiem, Koszalińskiem, Szczecińskiem, na Pomorzu Gdańskim i t d . Wytłumaczenie tego pozornego paradoksu jest proste — tra­ dycję zdobienia jaj przenieśli repatrianci, pisankę zaś sankcjo­ nują na nowych obszarach konkursy, ilustracje w pismach, ka­ lendarzach ściennych, witryny „cepeliowskich" sklepów. 1 7 Zdobi się więc jajka wielkanocne w rodzinie, dla siebio, zdo­ bi też na „upominek", zwłaszcza dla młodych, mieszkających już w mieście. Zdobią też szczególnie uzdolnione kobiety dla szorokiej rodziny, dla sąsiadów, na sprzedaż, na konkursy. Pi­ sanki wykonywane przez takie specjalistki wciąż zachwycają precyzją ornamentu, bogactwem i doskonałością tradycyjnej dekoracji. Dr Zofia Cieśla-Reinfussowa, organizatorka najwięk­ szego konkursu na pisankę, jaki miał u nas miejsce (1969 r. Mu­ zeum Etnograficzne w Krakowie), słusznie zwróciła mi uwagę na znakomitą artystkę w tej dziedzinie — Aleksandrę Hryńczuk z Dolnego Śląska. Doskonało pisankarki — specjalistki są jesz­ cze na Opolszczyźnie, na Lubelszczyźnie, w Białostockiem. Ujawniają swe mistrzostwo na konkursach (niestety ostatnio coraz rzadszych). Daje się jednak zauważyć tendencja do rezyg­ nacji z misternej ornamentyki na rzecz zdobienia prostszego, większej jaskrawości (kolorkowości) barw. Tam, gdzie zanika wewnętrzna rywalizacja wśród pisanka­ rek, odpada jeden z najważniejszych motywów rozwoju form. Krzysztoń, Sołonka, gm. Zarzecze, woj. przemyskie. 1959 г.; ił. 13. Śląska (wł. Muz. Gliwice); i l . 14. Typowa „kroszonka" opolska, wyk. Hildogarda Wysada, Raszowa, gm. Tarnów Opolski, woj. opolskie. 1965 r. 85 �Malowane meble. Dziedzina zanikająca szybko w okresie powojennym". Jeszcze niedawno istniało kilka warsz­ tatów pracujących dla wiejskiej klienteli. W tej chwili, jak infor­ muje mnie najlepszy znawca zagadnienia, prof, dr Roman Reinfuss, nikt nie wyrabia malowanych mebli. Produkcja dla wsi była nierentowna, a „Cepelia" — jedyna, która mogła uchronić meblarstwo ludowe od zagłady —• nie umiała podjąć zagadnienia. Nie umiała, nie chciała. Nie dostrzegała szansy, jaką stanowi żywiołowy ruch budowania „drugich domów" na wsi. Inteligen­ cja miejska, kupując stare chałupy, stanowi potencjalną klien­ telę dla stolarzy, kowali. Przecież setki, a może i tysiące ludzi chciałoby w swych letnich domkach, często chałupach, mieć malowane skrzynie, zydle, szafki. Co więcej —• nastawienie na to rzemiosło (o ile jest to jeszcze możliwe) z zapewnieniom zbytu, perspektywą — dałoby rzecz najważniejszą, w i ę ź „producenta sztuki ludowej" ze środowiskiem wiejskim. Czy można jeszcze coś zrobić w tej chwili ? Zwracam na to uwagę, ponieważ oczywiste jest, że gdy bę­ dzie zapotrzebowanie, „Cepelia" zacznie produkować bardziej masowo malowane meble. Teraz też m a w swych sklepach i „sa­ lonach" pięknie malowane skrzynie. Tyle że malowane przez plastyków, emerytów, miejskich kopistów, wykonujących na zamówienie zatwierdzone przez „Cepelię" wzory. Równie dobrze można by t a k ą produkcję robić na maszynach. Ale to już jest etap, który należałoby opóźniać. Bo on jest właśnie końcem for­ macji autentycznej sztuki ludowej, sztuki — czyli twórczości. П. 15. Wazon opolski, dwubarwny, o motywach zaczerpniętych z „kroszonek", mai. Maria Kobyłka, Dębie, gm. Chrząstko wice. Powielanie znanych i dawno już wypracowanych wzorów likwi­ duje satysfakcję, jaką może dać twórczy impuls. Widać to zwłaszcza w pisankach, które wykonuje się dla „Cepelii", dla anonimowego miejskiego klienta. Nawet w ciągu ostatnich dwóch lat widoczne jest rozluźnienie dyscypliny ornamentu, brak sta­ ranności, uproszczenie dekoracji. Satysfakcję twórczą znajdują dziś w zdobieniu pisanek często nie-specjalistki, kobiety dla których jest to zarazem i za­ bawa i szansa artystycznej wypowiedzi. Właśnie w tej grupie można spotkać najciekawsze i najbardziej samodzielne rozwią­ zania malarskie (il. 6—13). Specjalistki osiągają mistrzostwo, wynikłe z powtarzania tych samych motywów i zasad kompozycyjnych. Jak jednak wy­ tłumaczyć dojrzałość rozwiązań zoo- i antropomorficznych w pi­ sankach ozdobionych przez nie-specjalistki 1 Sądzę, że przyczyn może być kilka. Jedną jest fakt, iż togo typu malatury wykonują tylko nieliczne kobiety, sprawnie posługujące się rysunkiem figuralnym. Czasem pisanka wręcz wskazuje na to, że autorka zajmuje się również innymi formami malarstwa (il. 9). Drugą przyczyną dojrzałości rysunkowej mogą być umiejętności wynie­ sione ze szkoły, z lekcji rysunków. Trzecią — podejmowanie takich tematów, jak kosz z kwiatami, splecione dłonie (il. 13), dobrze znanych z laurek, pocztówek, makatek czy też z innych dziedzin dawnej sztuki ludowej — jak np. kogutek, ptaszek. Czwartą — łatwość samego zdobienia, a więc brak oporu materia­ łu, który np. w rzeźbie prowadzi do uproszczeń i deformacji' . Zmiana funkcji pisanki sprzyja indywidualnym rozwiąza­ niom. Można więo spodziować się, że zanikając jako zwyczaj powszechny i powiązany ze scenariuszem tradycyjnych świąt, malowanie pisanek stanie się jedną z form demonstrowania swych umiejętności przez uzdolnione jednostki, stanie się pre­ tekstem dla artystycznej wypowiedzi. 8 86 Procesowi upadku malowanych mebli ludowych towarzy­ szy fakt wyrobu pseudo-ludowych mebli oraz miniaturowych skrzyń — pamiątek w „stylu ludowym". Są to często rzeczy straszne. Brak systemu kontroli w takich instytucjach, jak BHZ Desa, PTTK, Jubiler, Veritas —• sprzyja powstawaniu dziwo­ lągów, które funkcjonują jako „sztuka ludowa". W 1977 r. po­ jawiły się np. zminiaturyzowane skrzynie ludowe, których boki malowane są na wzór. . . łowickiego pasiaka. Ktoś wymyślił też malatury w typie wzorów hafciarskich na łyżkach, deseczkach, tackach z białego drewna. Sztuka ludowa umiera po raz drugi. Ale jest to śmierć gorsza, smutniejsza. Odarta z aureoli wielkości. Obok malatur tradycyjnych spotyka się również indywidual­ ne formy dekorowania sprzętów i mebli. Jednym z przykła­ dów są zdobione malaturami ule Franciszka Sochackiego (il. 3). Mamy w t y m przypadku d o czynienia z człowiekiem świadomie nawiązującym do wzornika ludowej ornamentyki, widać to zresz­ t ą w stylizacji motywów, w ich indywidualnym traktowaniu. Świadomie „ n a ludowo" ozdobiono stojące na korytarzach podniszczone szafy biurowe w opolskiej spółdzielni „Cepelii". Na ludowo maluje też meble i sprzęty (zwłaszcza podniszczone lub kuchenne) kilku znanych mi artystów-plastyków. Zdobi się meble, zdobi — niekoniecznie motywami ludowymi — altany, domki stawiane w o g r ó d k a c h działkowych, ściany budynków. Następuje w t y m przypadku przeniesienie potrzeb artystycznych, przy zmianie ornamentyki, zastosowaniu innych W z o r ó w estetycznych. Ponieważ cały czas oscylujemy na krawędzi pojęcia sztuki ludowej — trzeba o tych dekoracjach wspomnieć, stanowią bowiem zauważalną cechę dzisiejszego „pejzażu" kul­ turowego miejskich przedmieść, miasteczek i w s i . Maluje się W kilku kolorach płoty na wzór pasiaka albo wykorzystując różnorodne możliwości prostych rozwiązań (il. 2). Maluje — z własnej potrzeby, ale i z namowy władz lokalnych, dążących do podniesienia poziomu estetyki zagród, wsi, miasteczek^o. M a l o w a n e d o m y . Maluje się pojedyncze obiekty, ale i cale miasteczka, miasta. Budynki, obce architektonicznie naszym tradycjom, farbuje się jaskrawo—na pistacjowo,różowo, pomarań­ czowo, granatowo, tak że stanowią nowy element miejskiego pejzażu, zatracając swe dawne cechy stylowe. Agresywna kolo­ rystyka, tworząca w 1974 r. np. z Mrągowa coś na kształt deko­ racji teatralnej, formuje nawyki estetyczne ludności, oswaja z takimi zestawieniami, które zaczynają później funkcjonować W doborze kolorystyki ubrania, w malowaniu wnętrz, płotów i t d . Kształt plastyczny środowiska decyduje o późniejszych pre- �ferencjach estetycznych ludzi, o ich wspólnych nawykach, upo­ dobaniach. Nowe wzorce estetyczne wspólne znacznej części społecz­ ności zarówno wsi, jak i miast — likwidują resztki odrębnej świadomości estetycznej wsi. Zdobnictwo chałup, jeszcze w pięćdziesiątych latach spoty­ kano w wielu wsiach podczas badań prowadzonych na obszarach Polski południowej, w Opolskiem, Łowickiem, w Lubelskiem, Rzeszowskiem , obecnie szybko zanika. Zdobnictwo to miało dawniej różnorodne funkcje: kultowo-ochronne (np. krzyż, mający zapownić szczęście domowi — i i . 1), użytkowe (higie­ niczne, polegające na wapnowaniu łącz między belkami), este­ tyczne, prestiżowo. Obecnie zdobnictwo chałup spotyka się coraz rzadziej i dominuje czynnik ambicjonalno-estetyczny. Malowanie domów występuje obecnie w trzech postaciach: — reliktowej, powtarzającej dawne motywy zdobnicze; — nowej, odpowiadającej współczesnym gustom, nie związanej z tradycją regionalną i w ogóle t y m , co przyjęło się uważać za „ludowe"; — tradycyjnej, ale uprawianej, a nawet rozwijanej na skutek inspiracji zewnętrznej —• konkursów, mody, zainteresowań t u ­ rystów. Postać pierwsza nie będzie t u nas interesowała, nie wnosi nic nowego do problemu. Jest — jak już powiedzieliśmy •—• re­ liktem. Postać druga tylko częściowo może być uważana za ludową. Niemniej trzeba ją zasygnalizować. Stanowi wyraz współczes­ nych motywacji estetycznych, prestiżowych. Te ostatnie nie wy­ magają komentarza. Zdobi się domy, aby wyróżniały się, aby świadczyły o właścicielu, o jego zamożności, upodobaniach, szczególnej pozycji, którą ma lub chciałby sobie zapewnić, mię­ dzy innymi przez wygląd domu, ornament, a nawet nieszablo­ nowo dekorowany parkan. Sam fakt posłużenia się w celach reprezentacyjno-prestiżowych zdobnictwem dowodzi znaczenia przywiązywanego do sfery potrzeb estetycznych, choć potrzeby te nie należą przeważ­ nie do rozwiniętych czy wysokich. Odpowiadają świadomości estetycznej, upodobaniom, wzorom środowiskowym (U. 2, 32, 33). Sztuka ludowa w swej dawnej postaci stylistycznej nie sta­ nowi już wzorca, nie odpowiada ambicjom i poczuciu piękna ma­ ło wyrobionych artystycznie odbiorców, zwłaszcza wywodzą­ cych się z dawnego środowiska wiejskiego. Od oszczędnej, funk­ cjonalnej ornamentyki geometrycznej czy roślinnej wolą oni konwoncjonalne „sceny" (często z łabędziem czy jeleniem) i oz­ doby uznane za „nowoczesne" — układanki z kawałków cera­ miki, szkieł, kamieni, lusterek, glazurowanych kafli i t p . 1 21 Meble na wysoki połysk, makaty i obrazy w złoconych ra­ mach, stoliki-„nerki", ściany malowane w „pikasy", jaskrawe dywany, „gadżety" lśniące niklem i tandetną elegancją —• oto zaplecze estetyczne tych tęsknot, które zaspokaja współczesne dekorowanie domów, willi, ogrodów, budyneczków stawianych w ogródkach działkowych. Szczytowym efektem takich potrzeb jest słynna willa Hen­ ryka Korty przy u l . Krakowskiej w Łodzi. Właściciel jej, czło­ wiek dość zamożny, stworzył ciężką pracą własną i rodziny „pałac", niezmiernie konsekwentny w swym eklektyzmie, bo­ gactwie dekoracji, tralek, złoceń . Czy przykładów takich jest dużo ? Trudno na to odpowie­ dzieć. Sam widziałem w czasie wędrówek po kraju kilkanaście, znam też kilkadziesiąt z fotografii i relacji innych osób, m.in. Władysława Hasiora, który skrupulatnie notuje na kolorowych przezroczach wszystkie przejawy spontanicznej „twórczości" ludzi . Wspomniane t u malowanie domów rozszerza się, jako reakcja na szarzyznę otoczenia, jako wyraz rozwarstwiania się społeczeństwa, chęci pokazania swej zamożności czy „lepszości". Malowanie domów jest też przedłużeniem dawnych wiejskich tradycji, ale w zmienionych warunkach, zgodnie z estetycznymi wzorami funkcjonującymi w środowisku nie uczestniczącym w „wysokim obiegu kultury". 22 23 H. 16. Dzban opolski, zdobienie wielokolorowe, mai. Maria Rudzik, Osowiec, gm. Lubiany. Przejdźmy teraz do wyróżnionej uprzednio grupy trzeciej — do inspirowanego konkursami malowania domów w duchu miejscowej tradycji. Spotykamy się z nimi w dwóch miejscach: na Powiślu Dąbrowskim (zwłaszcza w Zalipiu) i w okolicach Kowala na Kujawach. Z Zalipiu zdołano powstrzymać naturalny proces zaniku dawnych form zdobienia budynków jeszcze wtedy, gdy były one żywe. Inna była sytuacja na Kujawach. Zachowała się tam już tylko pamięć o dawnym zdobieniu ścian, znaleziono też w Świątkowicach jeden dom, w którym trzy kobiety dekorowały malaturami swe mieszkania. Były t o : Władysława Włodarzewska oraz Eleonora i Genowefa Adamskie. Malowały na ścianach wielo­ barwne bukiety, motywy roślinne i zoomorficzne —• dla własnej satysfakcji, mimo iż nikt tego już we wsi nie czynił. Włodarzew­ ska malowała od lat (il 24) i przykład jej działał zachęcająco na mieszkające o b o k — - m a t k ę i córkę—-Adamskie W 1961 r. Muzeum Kujawskie ogłosiło konkurs na malowane wnętrza. Wzięło w nim udział 5 osób ze Świątkowie i pobliskich wsi. Z kon­ kursu na konkurs rosła liczba uczestników . W 1972 r. było ich już 15, a w dwa lata później 17. Malowano ściany, zdobiono je makatkami z papieru, kwiatami z bibuły, sypano piaskiem wzo­ ry przed domem. Motywacje artystyczne, które niewątpliwie wy­ stąpiły u wielu uczestniczek konkursów, zostały wzmocnione bodźcami takimi, jak rywalizacja, nagrody, stypendia, klimat zainteresowania stworzony przez prasę, radio, telewizję, pracow­ ników Muzeum. Przykład ten pokazuje jak ważną rolę odgry­ wają konkursy w utrzymaniu, a nawet rozwijaniu dawnych pro­ cederów artystycznych. 24 Konkursy na Kujawach przywróciły (przynajmniej częścio­ wo) na t y m terenie zwyczaj malowania izb oraz sypania piaskiem wzorów dekoracyjnych ', konkursy na Powiślu Dąbrowskim nie dały zaginąć żywej jeszcze po wojnie tradycji malowania zewnę­ trznych i wewnętrznych ścian domów. Pierwsze rozpoznanie te2 87 �renu przeprowadzono zresztą na t y m Powiślu w 1948 г., a więc o jedenaście lat wcześniej niż na Kujawach. Miało to swoje zna­ czenie, pozwoliło szybciej i skuteczniej przeciwdziałać zanikowi dawnych form ludowej twórczości. Ekipa Państwowego Insty­ t u t u Badania Sztuki Ludowej zarejestrowała wówczas istnienie w 28 wsiach 70 kobiet, które zdobiły ściany domów, budynków gospodarczych, a nawet studni i psich bud; kobiet — które wy­ konywały kwieciste papierowe „dywany", wycinanki, hafty . Najwięcej osób malowało domy w Zalipiu, w pierwszym kon­ kursie wzięło tam udział 40 kobiet. Następne jedenaście konkur­ sów organizowano już tylko w Zalipiu. Zaważyła na t y m dynami­ ka tego środowiska, a zwłaszcza indywidualność Felicji Curyłowej, działaczki, społeczniczki, propagatorki ośrodka. To ona; (w pierwszych latach przeważnie wraz z Felicją Kosiniakową) reprezentowała „ n a zewnątrz" przy różnych okazjach Zalipie, w nim samym pełniąc rolę nieetatowego ambasadora resortu Kul­ tury (podobnie jak Czesława Konopkówna na Kurpiach). Curyłowa reprezentowała najlepsze wartości dawnego zdobnictwa, ona też wprowadzała nowe motywy, „z życia", w malowankach, współpracowała z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, haf­ towała gorsety dla klientów spośród amerykańskiej Polonii, Dzięki Curyłowej Zalipie zostało wcześniej zelektryfikowane, dzięki niej powstała Spółdzielnia Przemysłu Artystycznego „Wieś T w o r z ą c a " . Ona zabiegała o dobór małżeństw (!), tak, aby ściągnąć z innych wsi najzdolniejszych ludzi do Zalipia , Ale oddając sprawiedliwość jej talentom, trzeba dodać, że oso-1 bowość Curyłowej zaciążyła na Zalipiu, na układzie sił, na tym, że w świadomości powszechnej malarstwo Powiśla Dąbrowskiego utożsamia się z Zalipiem. 26 27 21 Aż do 1976 r. wszystkie konkursy obejmowały w zasadzie tylko Zalipie. Przyczyniały się więc do zachowania „malowanych domów" W Zalipiu, pozostawiając poza kręgiem zainteresowania żywą jeszcze twórczość zdobniczą w innych wsiach. Dzięki kon­ kursom—w Zalipiu zdobi się nie tylko stare domy, ale i nowe, nic już nie mające wspólnego z dawnym wiejskim budownictwem, Malują zarówno starsze kobiety, które w pewnym okresie prze­ stały zdobić ściany swych domów, jak i młode, zachęcone kon­ kursem, klimatem rywalizacji, nagrodami. Zaskakująca jest właśnie liczba młodych, którzy biorą udział w tych konkursach, W 1950 r. na 40 uczestników więcej niż połowa liczyła mniej niż 30 lat, a tylko 7 osób miało więcej niż 40 lat. W konkursie tym przeszło połowa uczestników brała udział po raz pierwszy . W do­ pływie młodzieży ogromną rolę odegrała miejscowa szkoła. Niestety, od czasu utworzenia szkół zbiorczych w Zalipiu istnieje jedynie szkoła podstawowa i młodzież nie uczy się już na kursach szkolnych malowania. 29 Dzięki konkursom Zalipie wciąż jest barwne, wciąż na wios­ nę maluje się część domów. Ostatni, trzynasty konkurs w 1976 г., k t ó r y znowu objął szerszy teren Powiśla Dąbrowskiego, dowiódł że przy opiece można podtrzymać tradycje malarskie równiei W innych wsiach. Wzięło w nim udział — 60 osób z 12 wsi ( 1948 r. 70 osób z 28 wsi). W utrzymaniu świetności Zalipia ważną rolę odegrały też inne czynniki — stabilność regionu, brak w nim inwestycji prze­ mysłowych (które by przyspieszyły proces urbanizacji), a także poczucie roli społecznej, którą Zalipie odgrywa w kraju. Potwier­ dzają to liczne głosy prasy, reportaże filmowe i telewizyjne, na­ pływ turystów, zamówienia na malowanki i hafty od Polonii, zwłaszcza, amerykańskiej. Istotna jest świadomość, że Zalipie jest dzięki malowaniu sławne, że Curyłowa, Kosiniakowa, Kiwiorowa, Wojtyto i inne kobiety malowały stropy w lokalach na Starym Mieście w Warszawie, dekorowały salon dziecięcy na dawnym „ B a t o r y m " , projektowały wzory na tkaniny, chusty i t p . Zalipianki stale zdobią pawilony na różnych „Cepelia­ dach" i targach sztuki ludowej, wymalowały ściany w krakow­ skiej Spółdzielni „Milenium" oraz kawiarni „ U zalipianek", warszawskiej restauracji „Zalipie" przy placu Narutowicza, biorą udział w wystawach sztuki ludowej, reprezentują nie tylko swą wieś, ale kraj. 3 0 �Malowane budynki w Zalipiu, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie: i i . 17. Obora, mai. Monika Szlosek. 1967 г.; i i . 18. Obora, mai. Jan Szlosek. 1967 г.; il. 19. Obora, mai. Maria Sierak. 1967 г.; il. 20. Dom, mai. Janina Jurek. 1967 г.; i l . 21. Dom, mai. Felicja Kosiniak. 1957 r. Sytuacja taka musi oczywiście wpływać na charakter malar­ stwa. Istnieje środowisko, opinia grupy (zwłaszcza silna za życia Curyłowej), ale coraz większą rolę odgrywają bodźce i oceny zewnętrzne. Zalipianki, przynajmniej niektóre, znają inne wzory sztuki, oglądają je na licznych imprezach, działają na nie wzory „drobnomieszczańskie", wystarczy spojrzeć na to, co wieszają na ścianach, na gipsowe potworki, misie, lalki —• aby zrozumieć, że niekontrolowany, spontaniczny rozwój ich sztuki prowadziłby do degeneracji dawnych form, w rejony bliskie temu, co się określa mianem kiczu. Nie chodzi t u o uprzedzenia Wobec tego, co nowe. Mówiąc o degeneracji (a przykładów tego jest wiele), nie mam na myśli twórczości — jako takiej — lecz brak wewnętrz­ nej spójności w ramach przyjętej konwencji. Na straży walorów artystycznych, czystości i logiki form staje dziś nie środowisko, ale eksperci i mocodawcy ,,z zewnątrz", jury konkursów, komisje cepeliowskie. Możemy uznać to za celo­ we, a nawet konieczne, niemniej jest to i n g e r e n c j a . Skoro „idą" wycinanki — robi się wycinanki, skoro kupujący cenią haft naturalistyczny i krzykliwy robi się właśnie taki haft, gdy oczekiwano od twórczyń w latach 1949-^-1953 nowej tematyki, powstały malowanki na papierze, niestety o nikłej wartości artystycznej. Samo zapotrzebowanie na takie malowanki spra­ wiło, że dostarczono ich blisko 600 tylko na konkurs w 1950 r . Ingerencją jest więc zarówno życzenie przypadkowego nabywcy, jak i etnograficzny puryzm opiekunów ośrodka. 31 Proces zmian w malowaniu jest widoczny, choć hamowany przez oceny sędziów konkursowych. Pojawiają się nowe motywy, np. Janina Lizak i Maria Sierak wprowadzają pasy złożone z okrągłych wieńców, połączonych łukiem girland roślinnych. Motywy ulegają rozbudowaniu, ornament gęstnieje, wypełnia niemal całą przestrzeń (il. 30). Motywy geometryczne ustępują roślinnym. Pojawia się cieniowanie kwiatów, żyłkowanie liści, ornament dawniej umowny, raczej graficzny — ulega rozwinię­ ciu, staje się bliższy naturalizmowi. Wystarczy spojrzeć na malo­ wanki współczesne i dawne, reprodukowane w pracach Hickla i Witkiewicza, aby dostrzec kierunek przemian . Coraz liczniej występują sceny figuralne, zwłaszcza w malowankach, dawną symetrię pionową (przeważnie 3 elementów) zastępuje układ, w którym występuje kwiatowy motyw centralny i biegnące ku niemu po przekątnych cztery rozbudowane motywy roślinne. Sukces „malowanej wsi" i chęć pokazania się jak najlepiej na konkursie sprawiają, że zdobi się wszystko, co można: psio budy, studnie, wychodki, lampy, klosze, wózki dziecięce. Nowa sytuacja sprzyja indywidualizacji rozwiązań. Przy­ kładem Stefania Łączyńska. Nie zawsze daje sobie radę z cało­ ściową kompozycją malarską ścian domu, rozbudowuje niekiedy ornament ponad miarę, ale ma fragmenty i niekiedy dekoracjo (np. z 1967 r. — i l . 25), w których chyba dorównuje najlepszej z powojennych malarek — Felicji Kosiniakowej (il. 21). Na konkursie W 1976 r. zaskoczyła jury jedna z najstarszych uczest32 89 �90 ��W licznej grupie powojennych malarek Zalipia do najbardziej utalentowanych należą: Felicja Kosiniakowa (wyjechała do USA), Felicja Curylowa (zm. 1974), Zofia Majchrowska-Owca, Maria Sierak, Stefania Łąezyńska, Agata Szlosek, Janina Lizak, Zofia Kaczówka, Maria Wojtyto (il, 17, 19, 21, 23, 25 — 29). Oglądając ich malowidła widzi się, jak w ramach istniejącego stylu ośrodka może się przejawiać osobowość twórcza utalentowanych jednostek. Nie ustępują malarkom z Zalipia utalentowane kobiety z pobliskich wsi: Helena Cieślak z Kannej, Genowefa Kochanek z Bolesławia, Rozalia Zaród z Kłyża, Rozalia Trela z Niwek oraz malująca wzory najbardziej zbliżono do dawnych, Hicklowskich — Wiktoria Sambor z Borusowej. Ale Powiśle Dąbrowskie to nie tylko malowane domy i malo­ wane ściany. To także malowany mobel (np. u Łączyńskiej), papierowe „ d y w a n y " , bibułkowe kwiaty, hafty, a w ostatnim dziesięcioleciu wycinanki i coramika zdobiona olejną ornamentyką k w i a t o w ą . (Zwłaszcza doskonałe są rozwiązania dekoracyjno talerzy, filiżanek i półmisków Marii Sierak z Zalipia, Genowefy Kochanek z Bolesławia i Anieli Majki z Podlipia). 33 27 niczok, Adela Szczobakowa z Zalipia, znana dotychczas ze świet­ nych bibułkowych pająków i kwiatów. Skomponowała z nich pełną dekorację wnętrza, utrzymaną w klimacie zalipiańskiego malowa­ nia. Wzbudziło to dyskusje, zastanawiano się, jak ocenić izbę Szczobakowoj, ozy mieści się w ramach ludowej tradycji. Nie utrwalono nawet tej dekoracji na kliszy fotograficznej. Tymczagem po roku okazało się, że wzorem Szczebakowej zaczęto i w innych domach szerzej stosować dekoraoję ścian papierowymi ozdobami. Wszystko przenika ten sam styl, i właśnio integralność zdob­ nictwa stanowi najbardziej zadziwiającą cechę togo ośrodka. Wtedy, gdy gdzie indziej zachowują się tylko poszczególne oloment y ludowej kultury artystycznej, wyabstrahowane z całości, nie związane jedną myślą artystyczną, Zalipie zadziwia swą jednorod­ nością. Pokazuje czym była dawniej sztuka ludowa. Wystarczy spojrzeć na zdjęcie izby Marii Sierak czy Curyłowej, aby zdać sobie sprawę, że ta sama myśl, te same upodobania decydowały o malaturach ścian, o koronkach, haftach, malowankach na ścianach, zdobieniu mebli — a także wyborze fabrycznych kap czy deko­ racyjnych tkanin (il. 31). Pozornie te same procesy urbanizacyjne i kulturowe zacho­ dzą w' całym kraju i wszędzie spotyka się podobne malowanki. Zalipiańskie malowanki różnią się jednak zdecydowanie od malowanek z innych regionów. Są „graficzne", płaskie, nie sugerują przestrzeni malarskiej. Występują w nich te same kwiaty, ten sam rodzaj ich stylizacji i kolorystyki, co w malowidłach na ścianach (il. 26). Swoboda i rozmach widoczne w sposobie mało- Zalipie: i l . 27. Wnętrze kuchni, mai. Felicja Curyłowa. 1964 г.; i l . 28. Piec, mai. Zofia Owca. 1976 г.; i l . 29. Piec, mal. F. Curyłowa. Po 1960 r. 92 �1 0 Romualda Hankowska, Sto lat fajansu włocławskiego, „Pol. Szt. lud.". R. X X V I I I , 1974, nr 3; Tejże, katalog: I Biennale fajansu włocławskiego, Włocławek 1973; Tejże, wstęp do katalogu: I I Biennale Fajansu Włocławskiego, Muzeum Kujawskie, Wło­ cławek 1975. R. Hankowska, Sto lat,.., s. 152: ,,(...) malarka zmuszona swój wzór wielokrotnie wykonywać, przez częste jogo pTwtarzanie mogła go ciągle udoskonalać, doprowadzić do technicznej per­ fekcji, wypróbować każde pociągnięcie pędzla". R. Hankowska, op. cit., s. 146. Halina Jakubowska, Z badań nad pisankarstwem, „Opolski Rocznik Muzealny", Т. I , 1963, s. 109. PRZYPISY Informacje z pracy Jana Matyska, Od kroszonkarstwa do Cytuję dla przykładu główny człon definicji zamieszczonej zdobnictwa porcelany. Krótka biografia historyczna Opolskiej w Słowniku terminologicznym sztuk pięknych pod red. Stefana Spółdzielni ,,Cepelia", maszynopis pracy wykonany w Studium Kozakiewicza, wyd. I I , Warszawa 1976: „Malarstwo, dziedzina Organizacji i Kierownictwa Związku Spółdzielni Rękodzieła sztuk plastycznych, której istotą jest posługiwanie się linią Ludowego i Artystycznego „Cepelia" w Warszawie. i barwą (niekiedy tylko plamą barwną)". Tamże, s. 36. Władysław Tatarkiewicz, Definicja sztuki, „Woprosy Z pisankarkami pracowały art. pl. Lidia Buczek oraz Fiłoeofii", Moskwa 1973, nr. 5. art. pl. Aleksandra Lewińska. (Wanda Telakowska, W kręgu Witold Hensel, Słowiańszczyzna wczesno-średniowieczna, chłopskiej kultury, Warszawa 1970, s. 53, 54). wyd. I I , Warszawa 1956, s. 113; Jacek Olędzki, Kultura artys­ Dziękuję prof. dr. Romanowi Reinfussowi za zwrócenie tyczna ludności kurpiowskiej, Biblioteka Etnografii Polskiej, nr 23, Instytut Historii Kultury Materialnej, Wrocław-Warszawa m i uwagi na ten fakt. 1971, s. 110, 111. Jacek Olędzki w cyt. pracy Kultura artystyczna..., za­ W. A. Rybaków, Proischożdienie i semantika rombiczeskogo uważa, iż zanik masowego zdobienia pisanek sprzyjał nowym ornamenta, Moskwa 1972; Tegoż, Makrokosm w mikrokosmie poszukiwaniom figuratywnym. Pozwalało to na duże zaangażo­ narodnogo iskusslwa, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1975, nr wanie twórcze, oryginalne rozwiązania, w których nie spotyka 1(206), nr 3(208); N . Klimowa, Czto oznaczali drewnije obrazy się jednak deformacji, tak częstej w ludowej rzeźbie (s. 122). dla krestian w XIX wiekie, „Dekoratiwnoje Iskusstwo", 1974, O warsztatach stolarskich i dekoracji malarskiej mebli nr 10(203). Tamże seria artykułów w latach 1973—1975 o seman­ informuje szczegółowo monografia Romana Reinfussa, Meblar­ tyce ludowej sztuki rosyjskiej. stwo ludowe w Polsce, Wrocław 1977. Podobnie rozpatruje malarstwo Jacek Olędzki w cyt. Szczególną formą malatur na płotach i ścianach budynków wyżej pracy, pomija tylko malarską dekorację ceramiki (nie (zwłaszcza gospodarczych) są karykatury, napisy i rysunki sa­ rozwiniętą zresztą na Kurpiach). tyryczne. Częstsze w okresie międzywojennym, jeszcze w pięć­ Świadczy o tym porównanie danych zebranych po wojnie dziesiątych i sześćdziesiątych latach występowały dość licznie i opublikowanych w 1957 r. przez Zofię Barbarę Głowę [w:] zwłaszcza w Rzeszowskiem, Lubelskiem, Opoczyńskiem. Tylko Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce, „Pol. Szt. pośrednio wiążą się z tematem tych rozważań, stanowiąc raczej lud.", R. X , 1956, nr 2—6, R. X I , 1957, nr 1, 2 z wyrywkowymi formę grafiki demonstracyjnej. Informowały, wyszydzały, stano­ badaniami prowadzonymi przez muzea regionalne, Ośrodek wiły przejaw konfliktów indywidualnych, zemsty zawiedzionego Badawczo-Rozwojowy „Cepelii" oraz przez wydziały kultury zalotnika na pannie itp. Obok rysunków i malowideł stanowiących urzędów wojewódzkich. Wiele ośrodków jeszcze czynnych prze­ formę osądu, występowały również ilustracjo o charakterze stawiło się na produkcję nie zdobionych wyrobów użytkowych, przede wszystkim zabawowym, wyśmiewającym rzeczywiste zwłaszcza donie. czy domniemane cechy gospodarza lub karykaturowanej osoby. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Laiku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce, Wrocław 1973, Spotyka się, w różnych miejscach kraju, malowidła np. na s. 173, 174. stajni, przedstawiające konia, rzadziej jeźdźca na koniu. Zda­ rzają się też sceny figuralne, związane z okupacją — np .malo­ Tamże, s. 175. widło w Lubzinie, pow. Dębica, reprodukowane przez Franciszka Tamże, s. 185. Wania kwiatu, liści łączą się z dość dużą dyscypliną kompozycji. Zawsze występuje układ symetryczny. Przeważające kolory to róż, zioloń, biol — występujące na tle surowego płótna lub kre­ mowego kartonu. Znakomite są „ d y w a n y " Zofii Owcy z Zalipia czy Rozalii Zaród z Kłyża, zdobiące ściany pokoju, umieszczone nad łóżkiem, pod świętymi obrazami i w innych widocznych miejscach. Mają toż wartość jako odrębna kompozycja, jako malowanka. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 1 5 2 1 6 3 1 7 1 8 4 1 9 5 2 0 6 7 8 9 Zalipie: i l . 30. Fragment pokoju W domu Jana Szloska. 1976 r. i l . 31. Fragment pokoju w domu Marii i Felicji Mosiów. 1976 r. 93 �Kotulę („Pol. Szt. lud.", 1959, nr 1/2, s. 84). Są to jednak przejawy indywidualne, nio Wynikające z lokalnych tradycji. O malunkach na płotach i domach pisał m . in. Franciszek Kotula, Materiały do plastyki ludowej, „Pol. Szt. lud.", R. X I I I , 1959, nr 1/2 oraz Marian Lipski, Rysunki na plotach i budynkach, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4. Roman Reinfuss, Malowane zręby chałup wiejskich, „Pol. Szt. lud.", R. I I I , 1949, nr 7/8, s. 200—219; Franciszek Kotula, Malowane zręby chałup w Szeszowskiem, „Pol. Szt. lud.", R. V, 1951, nr 1/2, s. 12—18. „Stworzył dzieło swego życia — coctail różnych stylów — który jest funkcją jego osobowości. Uczynił to wszystko kosztem swego czasu i zdrowia" (Karol Badziak, Disneyland w Łodzi, „Dookoła Świata", nr 7, 15 lutego 1970 г.). Władysław Hasior zademonstrował wykonane przez siebie przeźrocza na prelekcji, która miała miejsce 19 stycznia 1977 r. w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Pre­ lekcję tę pt. „Plastyka Polski Powiatowej" powtórzył następnie w innych miastach, m. in. w Poznaniu. Romualda Hankowska, Malowane wnętrza izb na Kuja­ wach, „Pol. Szt. lud.", R. X X I X , 1975, nr 3. Wzory wysypywane piaskiem są już zjawiskiem o cha­ rakterze reliktowym. Tradycję tę podtrzymują konkursy, np. organizowane w pięćdziesiątych i sześćdziesiątych latach na tradycyjne Wnętrze, a w latach siedemdziesiątych na sypania wzorów piaskiem ogłaszane przez Muzeum We Włocławku. Kujawskie mistrzynie sypania wzorów demonstrowały swoje umiejętności w czasie „Cepeliad" w Warszawie, przy okazji różnych uroczystości w Muzeum Włocławskim (w latach, kiedy kierowała nim R. Hankowska). O wzorach sypanych piaskiem patrz: Olga Mulkiewicz, Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. Szt. lud.", R. X I , 1957, nr 4. Informacje o stanie z 1949 r. i pierwszym konkursie czerpię ze sprawozdania Zdzisława Szewczyka, Konkurs na malowanki dąbrowskie, „Pol. Szt. l u d " , R. I I , 1948, nr 11/12. Kazimierz Pietkiewicz, Les „malowanki" du Powiśle Dąbrowskie, „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie", t. 1, 1960, s. 68. Teresa Komornicka-Rościszewska, Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim. A r t . drukowany w tym nu­ merze. Zofia Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dą­ browie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. I V , I960, nr 7/12, s. 163. K . Pietkiewicz, op. cit., s. 60—65. Z. Cieśla-Reinfussowa, op. cit., s. 151. Ale już w 1973 r. zgłoszono na konkurs 8.000 prac. Władysław Hickel, Malowanki ludowe w powiecie dąbrowieckim, „ L u d " , t. X I I , 1906, ss. 1 1 3 - 1 2 1 ; Kazimierz Wit­ kiewicz, Malowanki ludowe z okolic Dąbrowy Tarnowskiej, „Prze­ mysł, Rzemiosło, Sztuka", 1924, z. 1. Siwaki malowane olejno w zalipiańskie kwiaty powstały — jak można przypuszczać — przede wszystkim na skutek poznania warsztatu pracy robotnie Włocławskich Zakładów Fajansu. Felicja Curyłowa i Maria Kiwior uczestniczyły bowiem w kur­ sach prowadzonych w Zakładach przez Lecha i Helenę Grześkiewiczów (W. Telakowska, Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Warszawa 1954, s. 9). 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 I I . 32. Dom, Drogiszka, gm. Niedzbórz, woj. ciechanowskie. 1969 г.; i l . 33. Malowidło na domu, Strzebin, gm. Koszęcin, Woj. częstochowskie. 1974 r. Fot.: S. Deptuszewski — il. 6, 7, 10, 11, 13, 29; J . Świderski — il. 1—5, 8, 9, 12, 14—28, 30—33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d139014440fa766c0c5ea29dd10d4bc4.pdf bec79645e9f2ae7928a57bf6079f539e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource plotka - aspekt antropologiczny mit współczesny Mongolia - stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1937 Title A name given to the resource Współczesne opowieści o obcych / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 010 IZJUSZ CZUBALA Instytut Wiedzy o Kullurze Uniwersytet Śląski Katowice WSPÓŁCZESNE OPOWIEŚCI O OBCYCH. Z BADAŃ W MONGOLII Badania nad plotką, pogłoską, sensacją rozpoczęli psycholodzy. W krótkim czasie włączyli się do nich socjolodzy a także folkloryści. Wkroczenie przez nich w te nie penetrowane dotąd obszary twórczości prozaicznej oznaczało odejście od tradycyjnej folklorystyki. Powolny zrazu postęp tych badań uzyskał wyraźne przyspieszenie w latach 60. i wczesnych latach 70. Najważniejsze w dziejach tych badań są jednak lata 80. Najlepszy ich przegląd do roku 1980 - jak dotąd - dali Paul Smith i Gillian Bennett l. Jak większość folklorystów na pierwszym miejscu wymieniają oni w swej bibliografii Aleksandra Woollcotta, który opublikował pięć legend o znikającej damie ("the vanishing lady") dziś bardziej znanych folklorystom pod nazwą znikający pokój ("the vanishing room")2. W 1941 roku Marie Bonaparte opublikowała pierwszy esej na temat współczesnej legendy3. R. K. Beardsley i Rosalie Hankey ogłosili dwa studia o znikającym autostopowiczu 4. W 1944 roku L. C. Jones opublikował raport o nowojorskim autostopowiczu. Jest on równocześnie autorem ogłoszonego dużo później studium o "rzeczach szalejących nocą" 5. Po wojnie legendy współczesne jako przedmiot refleksji naukowej pojawiają się coraz częściej. "Hoosier Folklore Bulletin" z 1945 roku zamieszcza na przykład raport o "zatrutej sukni"6. W 1946 Samuel Gallant oraz Irwin Shapiro drukują w "New York Folklore Quarterly" "dwie miejskie opowieści"? W tym samym czasie H. D. Hartikka zbiera opowieści tego typu na Uniwersytecie Indiana 8. l G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend. Notes and select bibliography, .,Reading Folklore" 1989, No.3, s. 39-57; Zob. także: B. Ellis, Introduction, "Western Folklore", (January 1990), Vol. 49. No. I, s. 1-7. 2 A. Woalcott, While Rome burns. New York, Viking Press, 1934. 3 M. Bonaparte, The myth ofthe corpse in the car, "American Imago" 1941, No.2, s. 105-126. 4 R. K. Beardsley and R. Hankey, The vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1942, Vol. I, s. 303-35; Ciż: A History of the vanishing hitchhiker, "California Folklore Quarterly" 1943, Vol. 2, s. 13-25. 5 L. C. Jones, Hitchhiking ghosts ill New York, "California Folklore Quarterly" 1944, Vol. 3, s. 284-92; tenże: Things that go hump in the night, New York, Hill and Wang, 1959, s. 162-197. 6 Podaję za: G. Bennett and P. Smith, Imroduction to contemporary legend ... s. 40. 7 S. Gallantand, I. Shapiro, Two urban folk tales, "New York Folklore Quarterly" 1946, Vol. 2, s. 276-278. 8 H. D. Hartikka, Tales collected from Indiana University students, "Hoosier Folklore" 1946, No.5, s. 71-82. �134 Paul Smith i Gillian Bennett słusznie zwracają uwagę, że szereg motywów, które traktujemy dziś jako "urban legend", da się zidentyfikować w zestawianych w latach 30. indeksach tradycyjnych motywów S. Thompsona (Motif index offolk literature) i w latach 60. E. Baughmana 9. Za początek angielskich, nieco późniejszych niż amerykańskie, badań współczesnej legendy uważają autorzy omawianej bibliografii dyskusję na temat ustnej tradycji w ośrodkach przemysłowych Anglii. Rozpoczyna ją Donald McKelvie z Uniwersytetu w Leeds pracą z 1963 roku, w której podaje sześć tematów legend krążących w latach 50. w szkołach średnich w Bradford, Manchester, Nottingham i w Newcastle 10. Dla owych nietradycyjnych opowiadań szuka autor nazwy i określa je jako "modern folk tales" II. Sandy Hobbs z kolei publikuje artykuł The folk tale as news 12 a Stewart Sanderson The folklore of the motor car. Zaprezentował w nim kilka wątków. Są to mianowicie: "The philanderer's porsche", "The death car", "The severed fingers", "The vanishing hitchhiker", "The stolen corpse" i inne 13. We wczesnych latach 70. podobne opowieści kolekcjonują Paul i Georgina Smith dla "Lore and Language". Według Paula Smitha i Gillian Bennett ważnym wydarzeniem w dziejach badań nad legendą współczesną było sympozjum folklorystów amerykańskich z udziałem m.in. Alana Dandisa, Lindy Degh i Jana H. Brunvanda oraz publikacja posesyjna 14. Dziesięć lat później pierwszą brytyjską konferencję organizuje Paul Smith w Centre for Culture and Language przy Uniwersytecie w Sheffield. Odtąd odbywają się tam już systematycznie konferencje pod hasłem: "Perspectives contemporary legend". Z początku brali w nich udział angielscy i amerykańscy folkloryści, później krąg uczestników znacznie się poszerzył. Można bez 9 S. Thompson, The motif-index a/folk literature, Bloomimgton/London, Indiana University Press, 1955-1958; E. Baughman, The type and motit:index of the fólktales of England and NortlJ America, "Indiana University Folklore Series" vol. 20. The Hague, Mouton 1966. 10 D. McKelvie, Aspects oforal tradition and helief"in an industrial region, "Folk Life" 1963, No. l, s. 77-94. 11 Artykuł ten Gillian Bennett i Paul Smith określają jako pozycjIt ważną. 12 PodajIt za: G. Bennett and P. Smith, Introduction to contemporary legend ... , s. 41. 13 S. Sanderson, The folklore of the motor-car, "Folklore" 1969, No.8, s. 241-252. 14 R. A. Georeges, The general concept of legend: some a.~sumption to he reexamilled alld reassessed, w: Americall folk legend: a symposium, (ed.) W. D. Hand, Berkeley, University of California Press 1971, s. 1-19. Z lat 70. warto jeszcze wymienić nastItPujące prace: P. B. George, The ghost of Cline Avenue: La L/orona in the Calumet Region, "Indiana Folklore" 1972, No.5, s. 56-91; L. Degh and A. Vazsonyi, Legend and helief, "Genre" 1971, No.4, s. 281-304; Ciż: The dialectics o( the legend, "Folklore Preprint Series" 1973, vol. 6, nr I; Ciż: The memorate and Ihe proto-memorate, "Journal of American Folklore" 1974, No. 87, s. 225-239; Ciż: The crack all the red gohlel or truth and modern legend, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 253-72; D. Ben Amos and K. Goldstein (cds.), Folklore: performance an communication, The Hague, Mouton, 1975; D. Ben Amos (cd.) FolklOl'e genres, Austin, University of Texas Press, 1976; R. M. Dorson, Defilling the Americanfolk legend, "Bealoideas" No. 39-41, 1971-73, s. 112-116; R. M. Dorson (cd.), Folklore alld fólk life, Chicago-London, University of Chicago Press, 1972; tenże: American life-styles and legends, "The Review" (Indiana University) 1974, No. 16, s. 23-33; tenże: Folklore in the modern world, w: R. M. Dorson (cd.) 1978, s. 11-51. �135 przesady powiedzieć, iż spotkania w Sheffield skupiają czołówkę światowych badaczy legendy miejskiej. Ktokolwiek zatem chce się dziś zajmować tym gatunkiem prozy ludowej musi śledzić wyniki owych konferencji. Materiały z nich systematycznie ukazują się drukiem. Dotychczas wydano już pięć tomów I s. Stali edytorzy tych zeszytów Paul Smith i Gillian Bennett wydali w 1990 roku nadzwyczaj cenną i potrzebną książkę Contemporary legend. The first jive years. Jest to wykaz referatów (i ich streszczenia) wygłaszanych w latach 1982-1986, a następnie drukowanych w wymienionej serii. Książka ta zawiera jeszcze selektywną wprawdzie ale bardzo obszerną bibliografię prac naukowych poświęconych "contemporary legend" (ponad 300 autorów), wykaz czasopism specjalizujących się w publikacji materiałów, listę cytowanych prac a także wykaz filmów, w których wyzyskano tematy i motywy legendowe 16. Okresem przełomowym w dziejach badań nad legendą były lata 80. Wówczas to - jak powiada Veronique Campion-Vincent - studia rozpoczęte przez psychologów "zostały zrewolucjonizowane przez nową orientację folklorystyczną" 17. Podobną ocenę daje pracom tego okresu Bill Ellis: "W latach 80. studia nad legendą przeszły dramatyczną zmianę" 18. Pojawia się wiele mniejszych i większych artykułów z materiałami zbieranymi przez folklorystów, czasem z pomocą studentów poszczególnych uniwersytetów. W publikacji legend miejskich w Stanach Zjednoczonych wyróżniają się "Journal of American Folklore" i "Indiana Folklore". Wychodzą wreszcie pierwsze bardzo głośne zbiory "urban legend". Angielski zbieracz Rodney Dale wydaje dwie książki 19. Szeroko znana w świecie naukowym staje się wielka kolekcja Jana Harolda Brunvanda z 1981 roku; w następnych latach wyszły trzy dalsze jego zbiory 20. W roku 1983 w Londynie ukazuje się pierwszy zbiór Paula Smitha, w trzy lata później drugi 21. 15 P. Smith (cd.), Pl!rspectives on contemporary legend. Proceedings of the Conference on conl.l!lnporary leyend, She/ield. July 191:12, Sheffield, Sheffield Academic Press CECTAL, 1984; G. Bennet, P. Smith and 1. D. A. Widdowson (cds.), w: Perspectives on contemporary legend II IShefTicld, ShefTield Academic Press CECTAL, 1987; G. Bennett and P. Smith (eds.), Monsters with iron teelh, w: Perspl!ctivl!s on contemporary legend /I l, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1988; G. Benett and Paul Smith (cds.): The questing beast, w: Perspectives on contemporary legend IV, (Sheffield, ShefTield Academic Press, 1989; G. Benett and P. Smith (eds.), A nest of vipers, w: Perspectives 0/\ COlllelllporary leqend V (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. II> G. Benett and P. Smith, contl!mporary leyend. The first five years. AbstraCl..~ and biblioqraphiesji"olllthe Shef1ie/d ConFerences on contelllporary /eyend 1982-1986, (Sheffield, Sheffield Academic Press, 1990. 17 V. Campion-Vincent, 1. B. Renard, Presentation, w: Rumeurs et leqendes contemporaines, ..Communications" 1990, No. 52, s. 5-6. 1~ B. Ellis, Introduction, "Western Folklore" ... , s. 5. 19 A. M. R. Dalc, TIl(' tumour ill the w/wie, London, Duckworth, 1978; Tenże: It's true. It happened to a friend. A collection ol' urban leyends, London, Duckworth, 1984. 20 J. H. Brunvand, The vanishinq hitchhiker. American urban leyends and their meanings, Ncw York - London, Norton, 1981; tenże: The chokin{) doberman and other "new" I/rban legends, "'ew York-London, Norton, 1984; lenże: The Mexican Pet: more "new" urban legends and some old favol/rites, New York - London, Norton, 1986; tenże: Curses' broi/ed again. The hottest urban ieqellds, GoingNew York, Norlon, 1989. 21 P. Smilh, The hook orllasty ieyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1983; tenże: The book or naslier leyends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986. �136 Polska folklorystyka włączyła się także w nurt tych badań. Poza kilkoma artykułami Doroty Simonides, opublikowanymi w polskich i zagranicznych czasopismach, badania takie prowadzi również piszący te słowa. W 1993 roku ukazała się jego książka Wspólczesne legendy miejskie. W "Ludzie" materiał taki w postaci kilku wątków (trupi jad, ojciec zarażony AIDS) pojawił się w sprawozdaniu z penetracji terenowych Wojciecha Łysiaka 22. * * * Operuję w tej pracy szeregiem pojęć, określających to samo zjawisko. Mówię: plotka, pogłoska, sensacja, nowina, wieść, legenda miejska, mit współczesny. Wcześniej Dorota Simonides użyła terminów: opowieść z życia, opowieść nieprawdopodobna, opowieść makabryczna, wampirowa a Czesław Hernas - legenda faktu. Ten nazewniczy pluralizm zdradza pewną naszą bezradność terminologiczną i definicyjną, a równocześnie sygnalizuje pilną potrzebę dalszych uściśleń i precyzacji pojęć. To kłopot nie tylko polski. Także folkloryści zachodni nie uporali się dotąd z problemami terminologicznymi. Angielscy i amerykańscy folkloryści współczesne teksty o niezwykłych wydarzeniach nazywają "urban legend" ale stosują też wymiennie terminy: "modern legend", "contemporary legend", "rumor legend", "modern myth" a także "rumor" i "gossip". Nie wyczerpuje to modyfikacji czy pomysłów indywidualnych, jakie pojawiły się na angielskojęzycznym gruncie, Mark Glazer np. w artykule The traditio/1alizatio/1 of the contemporal'y legend: The Mexica/1 American example23 prócz: "contemporary legend", "modern legend", "rumor legend" używa także "urban belief legend", "urban belief tale" czy "nontraditional folktale". l2 Zob. D. Simonides, M odeme Sagenbildung im polnischen Grosstadtmilieu, "Fabula" 1987 No. 28, s. 269-278; taż: Contemporary urban legends in Poland, w: Storytelling in ('(}ntempor(lr.l' societies. Eds. L. Rohrich, S. Wienker-Piepho, Tiibingen, Gunter Narr Verlag, 1991, s. 45-50; taż wespół z J. Hajduk-Nijakowską: Opowiadania ludowe, w: Folklor Górneyo Śląska, red. D. Simonides, Katowice 1989, s. 335-416 i inne; D. Czubata, Opowie.fci z życia. Z badań nadJólklorem wspólczesnym, Katowicel985, s. 80-87; tenże: Ze .fwiata legend wspólczesnyclr. Sensacje o A/DS, w: Kultura Polska. Współczesno,f(' wobec tradycji, red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże: Earliest accounts oj contemporary legends in Russia, "Folktale News" June 1990, No. 18, s. 6-7; teni.e: The "black volga": child abduction urban leyends in Poland and Russia, "Foaftale News". March 1991, No. 21, s. 1-2; tenże: AIDS and aygression: Polish leyends about HIV-in{ected people, "Folktale News" September 1991, No. 23, s. 1-5, toż w wersji polskiej: Ze .I'wiata legend współczesnych ... ; tenże: The death car. Polish and Russian examples, "Foaftale News" March 1992. No. 21, s. 2-4; tenże: Życie po życiu, czyli o tych, którym legenda nie pozwala !IłllrZee', w: Kulrura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicznych, red. E. Kosowska, Katowice 1993. s. 75-92; tenże: Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993. Materiał mongolski (w tym i prezentowany w niniejszym opracowaniu) został opublikowany w USA. Zob. D. Czubaja, Monfiolian contemporary legends, "Folktale News", December 1992, No. 28, s. 1-5; tenże: Monfiolian contemporary leflends. Political humors and sensations, "Folktale News", March 1993, No. 29, s. 1-7; W. Łysiak, Między Wartą i Notecią. Ejemeryczno.fe' Jólkloru, "Lud" 1989/1990, t. 73, s. 182. 23 M. Glazer, The traditionalization ąf the col1lemporary lefiend: The Mexican-American example, "Fabuła" 1985, No. 26, s. 288-297. �137 Najbardziej charakterystyczne jest wymienne stosowanie terminów "legenda współczesna" i "plotka". Mam tu na myśli szerokie rozumienie plotki, a więc takie, kiedy "gossip-plotka" i "rumor-pogłoska" są traktowane jako pojęcia synonimiczne. Wielu bowiem socjologów czy psychologów społecznych potrafi je dość precyzyjnie rozdzielić, biorąc pod uwagę stopień zgodności z prawdą 24. Można je też rozdzielać ze względu na rangę czy ważkość spraw, jakie wyrażają (drobniejsze w plotce, ogólniejsze w pogłosce) i zasięg ich oddziaływania (mniejszy dla plotki, większy dla pogłoski). G. W. Alport i L. Postman traktują plotkę jako propozycję wiarygodną, przekazywaną za pomocą słowa mówionego bez wystarczających jednak dowodów prawdziwości. Także R. Knapp widzi w niej taką samą propozycję do akceptacji "bez oficjalnej weryfikacji". W pracy W. Petersona i N. Gista plotka jest niesprawdzonym raportem albo wyjaśnieniem wydarzeń podawanych od osoby do osoby25. Wedle tych trzech, prawie identycznych propozycji, plotka jest przede wszystkim informacją o ważnej osobie albo wydarzeniu i lokuje się w środku akcji. Przekazywana jest po to, by jej wierzyć26. Ciekawą postawę w badaniach plotki zaprezentował współczesny badacz francuski J. Kapferer. Zarzuca on swoim poprzednikom, że zajmowali się tylko plotkami fałszywymi, a eksperymenty prowadzone przez nich zmierzały do wykazywania ich bezpodstawności. Wprawdzie zdawali sobie sprawę i z innych, przeciwnych tamtym w swej wymowie plotek, ale je ignorowali. Alport i Postman - mówi Kapferer - pokazują, w jaki sposób plotki, rozprzestrzeniając się, odchodzą coraz bardziej od prawdy i coraz bardziej zniekształcają rzeczywistość. Kapferer uważa, że ich symulacje eksperymentalne, określające taki kierunek coraz większego odchodzenia od prawdy, nie pokrywają się z funkcjonowaniem plotki w życiu codziennym. Są wypadki kiedy, idąc od osoby do osoby, nie tylko nie odchodzą plotki od prawdy, ale - co ważniejsze szukają tej prawdy. Celem plotki jest tłumaczenie tych faktów, a więc są kolektywnym wyjaśnianiem rzeczywistości 27. ~4 Ralph Rosnow tak je określa: "Pogłoska to rzecz zasłyszana, to co "ludzie mówią". To wieści, których nie zrodziły fakty; termin ten ma też konotację pejoratywną implikując niegodziwość bądź skandal (... j. Na użytek naszych rozważań zdefiniujemy pogłoskę jako proces komunikacyjny lub jego wytwór, który bazuje na nieautentycznej informacji .... Plotka ("gossip") często występuje jako synonim pogłoski ("rumor") i rzeczywiście oba te terminy są znaczeniowo bliskie. Plotka jednak może oznaczać coś innego; nie musi, ale może opierać się na faktach, w przeciwieństwie do calkowicie nieprawdziwej pogłoski". R. L. Rosnow: O pog/osce, "Literatura Ludowa" 1976, nr 2, s. 33-34. 25 G. W. Allport and L. Postman, The psycholoyy of rumor, New York, Henry Holt 1947, s. IX: R. Knapp, A psychology o( nmwr, "Public Opinion Quarterly", ł 944, Vol. 8, No.1, s. 22; W. Peterson, N. Gist, Rumor and public opinion, "American Journal of Sociology" 1951, No. 57, s. 159. 26 Jean-Noel Kapferer twierdzi, iż plotka różni się od legendy tym, że jest zawsze w środku wydarzcI1 i jest przekazywana by jej wierzyć - a nie jak legenda - by bawić. J. N. Kapferer, Rum~~s. U.les, interpretation and images. New Brunswick - London 1990, s. 2. -, Tam:-e, s. l �138 Jak mają się do siebie plotki i legendy miejskie? Uczony wnosi tu bardzo istotne spostrzeżenia. Plotki - jego zdaniem - odnoszą się do ogniskującego obiektu w grupie, w społeczności. I choć ciągle zmieniają obiekty realizują się stale poprzez te same tematy. Jeśli jednak przedmiotem wypowiedzi jest mniejszej rangi persona (dyrektor szkoły) mamy do czynienia z mikroplotką ("micro-gossip"), jeśli z większej rangi (prezydent Bush) jest to makroplotka ("macro-gossip "). Pomiędzy tradycyjną legendą a plotką nie zachodził żaden zwiclzek. Dawna legenda opowiadała o głębokiej przeszłości i ponadnaturalnych zjawiskach. Dopiero kiedy folkloryści wyszli z konceptem "urban legend" i zajęli się narracjami, którym ma się dawać wiarę, stali się badaczami części wielkiej "rodziny plotek". Dopowiedzmy za Kapferera, że tą częścią są przede wszystkim makroplotki. Zobaczmy, jak ten sam problem widzą folkloryści. Brunvand przez plotkę ("rumor") rozumie "krótki anonimowy i niezweryfikowany przekaz o prawdopodobnym zdarzeniu, który krąży zarówno z ust do ust jak i w środkach masowego przekazu. Plotki mają raczej krótką żywotność i stoją w opozycji do legend, chociaż mogą być ich częścią składową i w ten sposób krążyć żyjąc jako legenda" 28. W innych miejscach precyzuje to tak: komunikaty o skróconej i nierozwiniętej postaci są plotkami, natomiast te same treści ale rozbudowane są legendami. Istnieje - jego zdaniem - stała tendencja do poszerzania plotki w pełną opowieść legendową. Podobnie traktuje te dwa pojęcia Klintberg. Tytuł jego artykułu Legendy i plotki o pająkach i wężach sugeruje takie podejście. Powołując się na poprzedników (Mullena) zgadza się, że "legenda to gatunek narracyjny z ustalonym wzorcem epickim, podczas gdy plotka może się pojawiać jako zwykłe zdanie, czasami z dodatkową informacją"29. Legenda - jego zdaniem - ogniskuje się na treści, podczas gdy plotka na procesie rozpowszechniania (ważnej wiadomości). Dlatego też teksty o wężu w bananie i jadowitym pająku w juce mogą być analizowane - zależnie od tego, jaki aspekt wybierzemy - legendy albo plotki, bowiem istnieją w obu formach 30. W sumie konkurs terminów i określeń na trudne do zdefiniowania zjawisko, jakim są "plotki-legendy" trwa i u nas, i na Zachodzie. W 1985 roku opowiedziałem się za terminem sensacja, traktując ją "jako odmianę opowieści z życia". Pisałem wówczas: "Z terminów oznaczających takie właśnie relacje najlepszym wydaje mi się sensacja, choć i ten wyraz z powodu swoich obciążeń semantycznych także nie jest idealny. Lepszy jednak niż nowina czy wieść, które stanowczo w słabszym stopniu artykułują niepospolitość, niezwykłość zdarzeń będących punktem zainteresowania narratora"3'. Terminu "opowieści J. H. Brunvand, The vanishiny hilchhiker ... , s. 190. B. ar Klintberg, Legends and rumours abouI spindel's und snakes. "fabula" 1985, No. 26. s. 285; P. B. Mullen, Modern legend and rumour l!leory, "Journal of the Folklore Institute" 1972. No.9, s. 95-109. 30 B. ar Klintberg, Legends and rumours ... , s. 286. 31 D. Czubaja, Opowidci z :':ycia ... , s. 83. 28 29 �139 ,ensacyjne" używają także od 1989 roku D. Simonides i J. Hajduk-Nijakowska. :::0 do mnie, to dziś opowiadałbym się raczej za terminem legenda miejska czy egenda współczesna, ale póki nie staną się one u nas popularne, uważam za .lprawnione stosowanie kilku współrzędnych terminów. Jeśli idzie o definiowanie legendy miejskiej, propozycji jest co najmniej eilka. Często cytowaną jest np. definicja Buchana. Pisze on: "Współczesne egendy to opowiadania traktowane jako wydarzenia prawdziwe, które krążą N tradycji ustnej nowoczesnych społeczności i wykazują się wariantywnoś:ią"32. Definicje te jednak ciągle nie zadowalają uczonych, bo nadal nie są na :yle precyzyjne, by można się było nimi posłużyć do wykrojenia odpowiedniego obszaru badań. Jak trudno jest odpowiedzieć, czym jest legenda miejska, ~wiadczy i to, że najczęściej folkloryści zaczynają od przykładów. Tak rozpoczyna się wiele artykułów i książek. Podobne trudności pojawiają się wówczas, gdy przystępujemy do porządkowania zbiorów tekstów. Nie posiadamy dotąd liczącej się klasyfikacji wątków, choć wszyscy sobie zdają sprawę, że jest ona konieczna z wielu względów. Nie zrobili tego ani Aarne ani Thompson, gdyż nie było wówczas świadomości istnienia takiego gatunku a więc i takiej potrzeby. Dziś, kiedy pojawiają się apele o identyczne, jak tamte, katalogi motywów i wątków, nikt się tego nie podjął. * * * Mongolskimi współczesnymi sensacjami-legendami zainteresowałem się jesienią 1990 roku. Do Uniwersytetu w Katowicach przybył wówczas na staż naukowy Mongoł, pan Monhjargał, filozof z Uniwersytetu Pedagogicznego w Ułan Bator. Jego pobyt w Polsce trwał do kwietnia 1991 roku. Bywał w moim domu, uczestniczył w posiedzeniach koła naukowego folkloroznawców, którym kieruję. W czasie tych spotkat'l zapisywałem pierwsze mongolskie ..contemporary legend!.. U pana Monhjargał, w jego hotelowym pokoju, spotykałem innych Mongołów. Wykorzystywałem takie okazje do prowadzenia wywiadów. Z panem Monhjargał rozmawiałem najczęściej po rosyjsku, ale mówi on także po polsku. Tylko od niego zależało, w którym z języków prowadziliśmy rozmowy. Z innymi Mongołami prowadziłem rozmowy po rosyjsku. Prawie cała mongolska inteligencja posługuje się tym językiem. Znaczny procent wykształconych Mongołów skończył studia w uczelniach byłego Związku Radzieckiego i ci mówią po rosyjsku najlepiej. Od Mongołów, z którymi kontaktowałem się w Polsce, zapisałem kilka legend współczesnych (Iicząc'z wariantami było to 25 tekstów). O tyle one mnie zainteresowały, że korzystając z uprzejmości pana Monhjargał nawiązałem kontakt z Uniwersytetem Pedagogicznym w Ułan Bator i w sierpniu 1991 roku odbyłem miesięczną wyprawę naukową do Mongolii (wyprawę moją w całości sponsorował biznesmen z Gdat'lska, Jan Czubala, za co niniejszym składam 32 Cyt. za: M. Glazer, The traditionalization ... , s. 288; Zob. też: D. Buchan, The modem leqend, w: A. E. Green, J. D. A. Widowson (cds.), Language, culture and tradition (CESTAL Confercnce Paper Serics 2). Shcfficld 1981, S, \-15. �140 mu serdeczne podziękowanie). Przejazd do tego kraju koleją przez Syberię i parodniowy pobyt W Moskwie wykorzystałem do kolekcjonowania rosyjskich "urban legend". Jechałem do Mongolii z zamiarem gromadzenia plotek, sensacji i legend współczesnych, ostatecznie jednak zapisywałem - gdy była ku temu okazja także i inne opowieści. Praca moja nie była łatwa. Trafiłem tam w okresie kryzysu gospodarczego i zmian politycznych. Brak towarów w sklepach, rosnące z dnia na dzień ceny, bezrobocie, pojawienie się partii opozycyjnych tworzyły atmosferę, która sprzyjała twórczości folklorystycznej, ale folkloryście - szczególnie obcemu - utrudniała pracę. Innego rodzaju trudnością była dla mnie bariera kulturowa, z jaką spotkałem się na miejscu. Mongołowie niełatwo otwierają się wobec obcych. Są nieufni i podejrzliwi. Wolniej niż na przykład Polacy i Rosjanie przełamują opory wewnętrzne. Zapewne lepiej radziłby sobie, z takimi jak moje badaniami, rodowity Mongoł, ale nie miałem okazji tego sprawdzić. Większość folklorystów mongolskich w czasie, gdy byłem w Ułan Bator, przebywała w terenie lub na urlopie. Kiedy zorientowałem się, że moje rozmowy z przygodnymi ludźmi na ulicy nie dają spodziewanych rezultatów, zamieszkałem w gościnnym domu pana Monhjargał i zacząłem eksploatować kolejno członków jego bliższej i dalszej rodziny, sąsiadów i znajomych. Oprócz pracy w samej stolicy Mongolii odbywałem parodniowe podróże po ajmaku centralnym i po ajmaku Moron. W podróżach tych towarzyszył mi pan Monhjargał. Był moim tłumaczem, gdy wywiady prowadziłem w jurtach, z nieznającymi języka rosyjskiego pasterzami. Za nieocenioną i życzliwą pomoc składam mu w tym miejscu wyrazy wdzięczności. W wywiadach, jakie prowadziłem w Ułan Bator, uczestniczyli też moi studenci. Ich samodzielne próby badań nie przynosiły, niestety, żadnych efektów. Sprawozdanie piszę więc we własnym tylko imieniu, bo charakteryzuję materiał pozyskany osobiście. Indagowałem ponad 50 osób, od których zapisałem kilkadziesiąt wątków (niektóre w licznych wariantach). Mniej więcej połowę z tego zarejestrowałem na taśmie magnetofonowej, resztę utrwaliłem w notesie. * * * Przedstawiam tu grupę opowieści zwróconych sWOIm ostrzem głównie przeciw Rosjanom i Chińczykom. Atakują Rosjan i będący u władzy komuniści, i nabierająca znaczenia opozycja. Obie te siły ryzykują zerwaniem wszelkich więzi gospodarczych z Rosją, co przy braku innych partnerów, grozi jeszcze większą niż obecnie dezorganizacją ekonomiczną Mongolii. Psychiczny uraz, będący rezultatem długotrwałej w tym kraju dominacji Rosjan, znalazł w nowej sytuacji ujście w nastrojach antyrosyjskich. Widzieliśmy w Ułan Bator domy zamieszkałe przez Rosjan (oficerowie, specjaliści), w których do wysokości drugiego piętra powybijano szyby w oknach. Wracaliśmy ze stolicy Mongolii pociągiem rosyjskim, w którym wybito szyby w kilku wagonach. Nasi przewodnicy �141 lakazywali nam mowlc na ulicy po rosyjsku, aby nie wzięto nas za Rosjan. W Ułan Bator lęk przed agresją czuliśmy niemal na każdym kroku. W terenie wiejskim rzecz wyglądała nieco inaczej. Antyrosyjskie nastroje ujawniały liczne plotki czy sensacje. Pierwsza ich grupa lo opowieści o gwałtach i morderstwach, jakich dopuszczają się rosyjscy żołnierze: "Jechali raz żołnierze ruscy i mijali dziewczynę. Wyskoczyli, wciągnęli ją do samochodu, zgwałcili i uciekli. To był zbiorowy gwałt. Nikogo nie udało się złapać" (Podał B.). Inny narrator, kierowca z Ułan Bator, który słyszał o kilku takich gwałtach, opowiadał na przykład: "Matka z córką jechały do samonu. Dogonił je "łazik" z żołnierzami rosyjskimi. Zaczęli je gonić po stepie. Dogonili córkę i ściągnęli ją z konia, a matka uciekła. Pojechała po pomoc do najbliższej jurty. Znajomi koczownicy ruszyli na koniach z pomocą, ale jak dojechali, to tamtych już nie było. Dziewczynę zostawili do połowy rozebraną na stepie" (Podał U.). Kilkakrotnie notowałem opowieści o napadach na mongolskich koczowników, których Rosjanie mordowali bez żadnej przyczyny: "Podjechali Rosjanie do jurty. Byli chyba pijani, bo wystrzelali z karabinu maszynowego wszystkich. Przeżyła tylko dziewczynka, ale była postrzelona. Nie mogli jej tu wyłeczyć, więc Rosjanie zabrali ją do Leningradu. Dość długo tam była, ale nie było poprawy. Pojechała po nią lekarka, zobaczyła, że ona tam leży chuda jak szczapa, że nie ma opieki i Mongołowie ją zabrali. Leżała jakiś czas w Ułan Bator. Zgłosiła się kobieta, że weźmie ją i będzie się nią opiekować, ałe musi dostać mieszkanie. Jak przywozi małą na badania do szpitala, to ją pięknie ubiera, ale jak tam ją lekarze odwiedzają, to żyje w brudzie, ma stare ubranka. I tak ta kobieta postępuje. Wszyscy są na nią oburzeni" (Podał 8.). Plotka oskarża też specjalistów pracujących w mongolskich fabrykach: "Nasza wicemis, czyli srebrny medal, ma siostrę. Ta siostra również jest bardzo piękną dziewczyną. Trzy lata temu przejechał ją samochodem rosyjski specjalista. Jak ją potrącił, straciła nogę. No oczywiście on poszedł do jej rodziców: no nie chciałem, jestem waszym przyjacielem. Sowieci są w przyjaźni z Mongołami, będę wam pomagał, każę zrobić jej protezę. J tak zostało. Trzy lata temu zrobił jej protezę i zaraz wyjechał. I zniknął. Teraz ta dziewczyna wyrosła, tamta proteza jest mała. No, przyszła po drugą, większą protezę. A u nas protez nie ma. My mamy tylko rosyjskie części, ale teraz nie ma nic. No i co? Ona pyta o specjalistę. No wyjechał. Adresu nie ma. Ślad zaginął. I tak ta piękna dziewczyna została oszukana. A ona też by była naszą miss. Ona się bardzo dobrze uczy i nie ma pieniędzy na protezę. To słyszałem w naszym szpitalu" (Podał 8.). O armii radzieckiej krążyły wówczas opowieści, że jest ona rozdarta wewnętrznymi, narodowościowymi konfliktami. Rosjanie mieli ponoć być okrutni wobec innych narodowości, głównie wobec spokrewnionych z Mongołami Kałmuków czy Buriatów: �142 "U nas w Mongolii był taki wypadek: Do jednostki radzieckiej przybyli nowi rekruci. Między nimi był jeden Burial. Ruscy mu okropnie dokuczali. Nie mógł już wytrzymać, tak się nad nim pastwili. To byli chyba jacyś degeneraci. Nawet mu do jedzenia gówno wrzucili. Porwał za pistolet, trzech ruskich zastrzelił i uciekł. Buriaci i Mongołowie są braćmi i długo nasi go ukrywali. Wojsko go ścigało po całej Mongolii, ale jak ma kto pomoc od pasterzy, to nie zginie" (podał M.). Wedle powszechnej opinii armia ta miała być zdemoralizowana i ciągle ktoś z niej uciekał. Wojsko organizowało wówczas pościg za dezerterem. Przeciętny Mongoł solidaryzował się z uciekinierem: "Rekrut uciekł z armii radzieckiej. Nie miał znajomych, nie potrafił się dogadać. I krył się po lasach. Szukały go helikoptery. Na zdjęciach ustalili, że ukrywa się nad rzeką Tołą w krzakach. To było tu niedaleko naszego parku kultury. Wojsko z pistoletami go obstawiło i zacieśniało krąg. On widzi, że są już blisko, zdjął buty i krzyknął do żołnierzy: rzucam granaty! l rzucił tymi butami. Żołnierze się pokładli, a on przerwał obstawę i uciekł" (podał M.). Wiele opowieści powstało też w związku z pośpiesznym opuszczaniem Mongolii przez rodziny rosyjskie. Opowiadało się w Ułan Bator, że Rosjanie niemorainie się tu prowadzili. Przyjeżdżali żonaci, zakładali nowe rodziny. a teraz, kiedy trzeba wyjeżdżać, opuszczają sezonowych partnerów i powracają do swych legalnych żon i mężów w Rosji. Mówiło się, że Rosjanki porzucają tu dzieci. Paru Mongołów twierdziło, że jest to zjawisko nagminne. Na ten temat usłyszałem na przykład taką opowieść: "Kiedy Ruscy zaczęli wyjeżdżać z Mongolii, zaczęli porzucać swoje dzieci. Była taka rodzina - tu niedaleko - mieli dwoje dzieci. Zostawili je u Mongołów na przechowanie i już się po nie nie zgłosili. Z początku nasi myśleli, że przyjadą po nie, ale nikt się nie zgłosił. Słyszałam, że takich wypadków jest więcej. Ludzie nie mogli w to uwierzyć. Jak można zostawić swoją krew? Dopiero w gazecie napisali, że i ojciec. i matka mają swoje inne rodziny w Związku Radzieckim. Tam mają dzieci, a tu mieli drugą rodzinę. No i te dzieci nie są im potrzebne" (podała T.). Inny z rozmówców opowiadał: "Rosjanie wyjeżdżali i Ruski przyszedł do sąsiada Mongoła. Przyniósł mu swoje dziecko i powiedział: weź je sobie. U nas nikt by swojego dziecka nie oddał. Cóż dziecko winne? Mongoł je wziął i wychowuje. Już podobno mówi po mongolsku" (Podał E.). A oto nieco inna historia dziecka rosyjskiego, która pasjonowała Mongołów: "Dwa lata temu, kiedy Ruscy byli jeszcze silni, zdarzyła się taka historia: To było wiosną. Władze nasze zabroniły wyruszać z miasta. Była wielka susza i wszyscy bali się pożarów. Nikogo z Ułan Bator nie wypuszczono w step. Ale Rosjanie poszli do naszej wierchuszki i otrzymali przepustkę. Wyjechał cały autobus Rosjan, a z nimi rodzina z chłopczykiem. Ruscy odpoczywali na otwartej przestrzeni, ale dalej był las. Przyszła pora odjazdu, a dziecka nie ma. Zaczęły się poszukiwania. Długo szukali, ale chłopca nie znaleźli. Jedni mówili, że tam są wilki i go zjadły, inni że niedźwiedź go do barłogu wciągnął, ale ja jako myśliwy w to nie wierzę. Po �143 :hłopcu musiałby pozostać ślad. Przecież ani niedźwiedź, ani wilki głowy nie zjedzą. To było tam (pokazuje na południową stronę widoczną z okna). Do jziś się to nie wyjaśniło. Dużo się o tym pisało, dużo się mówiło i nic. Dziecka nie ma" (podał M.). Inny narrator, pytany o tę historię, potwierdził jej znajomość, a nawet ją uzupełnił. Oświadczył mianowicie, że rodzice dziecka wrócili do Związku Radzieckiego, ale - jak słyszał od znajomych - w ostatnich dniach znów był ich apel w radiu o pomoc w odnalezieniu chłopca: "Matka chłopczyka wróciła do Rosji, ale nie może się pogodzić z utratą dziecka. Poszła do Wangi (słynna wróżbitka i jasnowidz) i zapytała o los swego dziecka: Wanga jej powiedziała, że chłopczyk żyje przy boku żółtego mężczyzny. Matka napisała o tym w liście i mongolskie radio odczytało ten list. Ona pyta, czy ktoś z Mongołów nie widział jasnowłosego, dziesięcioletniego chłopczyka przy boku jakiegoś Mongoła. Słyszałem zaraz potem, że ludzie widzieli radzieckiego żołnierza z takim chłopczykiem. Podobno jest to taki bradiaga, który uciekł z koszar siedem lat temu. Zabrał chłopca dla towarzystwa" (podał C.). Moje badania w Mongolii odbywały się jeszcze przed moskiewskim puczem, a więc w czasie, gdy system komunistyczny, KPZR i KGB jeszcze funkcjonowały. Plotki i sensacje mongolskie kierowane były więc przeciw aktualnie istniejącemu i obwinianemu sprawcy. W Mongolii wprawdzie nastąpiły ogromne zmiany, ale ostatnie wybory wygrała partia komunistyczna i ona sprawowała władzę. Nacisk społeczny na komunistów, agresywna postawa opozycji przeciw nim była tak duża, że chcąc ratować własną twarz, chętnie zrzucali odpowiedzialność za wszystko na bolszewików. Wokół znaczniejszych, historycznych postaci komunistów mongolskich kwitnie bogata mitologia. Oto postać Suche-Batora, bohatera narodowego, współtwórcy odrodzonej Mongolii, który w latach dwudziestych naszego wieku połączył się z bolszewikami przeciw chińskiej przemocy. Państwo komunistyczne wystawiło mu mauzoleum na centralnym płacu w Ułan Bator. Czy zachowa swoje miejsce w narodowym panteonie? W ulicznej interpretacji był to bohater o czystych rękach i reprezentował interes Mongołów. Najpierw chciał wyrzucić z pomocą bolszewików Chińczyków, kiedy mu się to udało, chciał odejścia bolszewików. I wówczas został skrytobójczo zamordowany. Oto przykłady: "Kiedy się Mongolia wyzwalała z rąk Mandżurów, to pomagali bolszewicy. Wówczas, w wolnym już kraju, nasi zażądali, by Ruscy ustąpili, bo była już partia, była już nowa władza. KGB wymordowało wtedy całą elitę. Zgładzili tak po stalinowsku. Zostawili najgłupszych i dopiero nimi kierowali. Wtedy to zgładzili Suche-Batora" (podał M.). "Suche- Bator nie leży w mauzoleum. To mistyfikacja. Przecież go Ruscy otruli. I żeby się nie wydało, zabrali jego ciało, a na to miejsce podstawili inne ciało. Otruli go, bo nie chciał im się poddać" (Podał N.). "Suche-Batora otruli Rosjanie. Przy sekcji zwłok było pięć osób, w tym trzech lekarzy: jeden chiński, jeden ruski, jeden mongolski. Ruscy zabrali �144 żołądek, rzekomo dla lepszego zbadania i wydania ostatecznej opinii, i zawieźli go do Czity. A ciało zostało bez wnętrzności i dziś już nie dałoby się potwierdzić (otrucia). Nasi zwrócili się obecnie do Rosjan a dokumentację w tej sprawie. Do Czity pojechała specjalna delegacja, aby odebrać i żołądek, i ówczesne raporty. Ale Ruscy nie dali, bo się boją prawdy" (Podał M.). Opowiada się też a śmierci innych przywódców: "Zabili Suche-Batora. On był wojskowym. Ale najmądrzejszym Mongołem w nowej władzy był Bogdo. Wykształcony i ideolog. On właściwie kierował nowym rządem. On się nie zgadzał z bolszewikami. Oni to wiedzieli, zabili go bez sądu. Po prostu tak: strzelili i go zabili. A władzę dali najmłodszemu, najgłupszemu, pijakowi. To był Czajbałsan. Jego rękami mordowali innych" (Podał E.). "Kiedy Stalin wystrzelał naszych polityków i wojskowych zostawił samych swoich szpiegów. Zostawił takiego najgłupszego pijaka, to był ruski szpieg Czojbałsan. Co mu powiedzieli, to on robił" (Podał C.). Burzliwa reinterpretacja oficjalnej historii, jaka nastąpiła w ostatnim okresie, zawiera wiele twierdzeń często ze sobą niespójnych, a nawet sprzecznych. W ulotnej wieści jest to zjawisko całkowicie zrozumiałe. Obok cytowanych sensacji a Czajbałsanie są i takie, w których przedstawia się go zu pełnie inaczej: "Jedynie Czojbałsanowi zawdzięczamy, że nie jesteśmy republiką radziecką. Bo Cedenbał już napisał do Stalina prośbę, że naród mongolski pragnie włączenia do ZSRR. Bo on uczył się w Rosji. Był głupi i żonę miał ruską, by nim kierowała" (Podał C.). "Czajbałsan miał czarną książkę i tam napisał: Dopóki będę żył, nie oddam Mongolii. Szofer wiózł tę książkę do jego sekretarza i przeczytał. Potem powiedział komuś z rodziny. Natychmiast się to rozeszło po Ułan Bator. Doszło i do Ruskich. Ruscy go za to zaraz sprzątnęli" (Podał B.). O śmierci Czojbałsana opowiadano: "Stalin chciał włączyć Mongolię do Sowietów, tak jak to zrobił z krajem Kałmuków. Oni przecież też byli wolni. No ale kazano im napisać, że naród kałmucki pragnie zostać republiką radziecką. Stalin prośbę przyjął i zniknął wolny kraj. Nawet nie są oddzielną republiką. Nie pamiętam, jak ten ich szef kałmucki się nazywał, ale przyjechał zaraz po tym fakcie do Czojbałsana. Ledwo wysiadł, a Czojbałsan bodnął go ręką w brzuch i powiedział: Jesteś nażarty, ale ojczyzny nie masz. Kałmuk się obraził i wrócił. Zaraz zameldował Stalinowi i Czojbałsana za to sprzątnęli" (Podał D.). "Czojbałsan był w Moskwie akurat wtedy, jak naciskano na niego, by Mongolia stała się sowiecka. Zaproszono go na rocznicę rewolucji, więc musiał jechać. Jak sobie na przyjęciu wypił, podszedł do Stalina i powiedział: wypijmy zdrowie mojego wolnego kraju. Stalin się z nim nie stuknął. I już było jasne, że to był na niego wyrok" (Podał G.). Być może, niektóre z zapisanych opowieści politycznych od dawna funkcjonują w obiegu folklorystycznym, a dziś nastąpiło ich ożywienie. Takim wątkiem może być owo spotkanie Czojbałsana ze Stalinem na Kremlu, które przesądziło a śmierci Mongoła. Notowałem to opowiadanie w wielu odmianach: �145 "Kiedy Ruscy mieli zgładzić Czojbałsana, to Stalin zaprosił go na święto rewolucji październikowej do Moskwy. Tam na przyjęciu Czojbałsan podszedł do Stalina i wzniósł toast: Za wielki naród rosyjski. Stalin się z nim nie stuknął kieliszkiem. On sobie pomyślał: no ja jestem już traktowany jako wróg i powiedział mu: W tobie biała twarz ale czarna dusza. I to w przytomności wszystkich zebranych. I to już był koniec Czojbałsana" (Podał M.). Lub: "Zaprosili Czojbalsana na święto pierwszomajowe do Moskwy. Ale on nie pojechał. Wtedy poczuł się źle i ruski doktor, współpracownik KGB skierował go do szpitala na K remi w Rosji. Jego tam trzeba leczyć - tak napisał lekarz. Ale Czojbałsan powiedział: Ja chcę umrzeć w swoim kraju. Pewnego razu był jednak pijany i Cedenbał wykorzystał to i napisał: My chcemy, by Czojbałsana leczyć w Związku Radzieckim. Nie było już wyjścia i tam go odesłali siłą. Na Nowy Rok ogłosili, że nie żyje" (Podał K.). Lub: "Czojbałsan zmarł w lecznicy na Kremlu. Tam go otruli. Zadzwonili do Mongolii: Wasz już zmarł. No więc pojechała nasza delegacja, aby przywieźć ciało. Okazało się, że ta część nogi była zdjęta (pokazuje na skórę pięty). U nas się mówi, że jeśli człowiek był otruty, to ta część nogi zawsze pozostaje czarna. Przywieźli go i pochowali" (Podał M.). Wśród plotek o obcych, kto wie czy nie najwięcej jest tematów antychińskich. To efekt zaszłości historycznych. Potężne Chiny budzą lęk w małym, niespełna trzymilionowym narodzie. Charakterystyczne, że wątki antychińskie są zupełnie inne niż. antyrosyjskie. Stosunki mongolsko-chińskie w latach siedemdziesiątych aż po późne lata osiemdziesiąte nie układały się dobrze. Poprawie uległy jakieś trzy, cztery lata temu. Sądzę, że większość plotek o Chińczykach powstała w owych "złych" latach, a informatorzy pod wpływem moich pytań odgrzebywali je z pamięci. Jednym z tematów mongolskich opowieści współczesnych jest porywanie dzieci na części zamienne. Jeśli jednak w polskich opowieściach porywaczami są Turcy, Arabowie i Niemcy, a w rosyjskich przedstawiciele krajów Zachodniej Europy, to w Mongolii zawsze są to Chińczycy: "W ubiegłym roku nasze radio podało, że zaginęło dziecko mongolskie. Poszukiwali go rodzice i oczywiście policja. Długo nie było śladu. Dopiero jacyś ludzie znaleźli je na cmentarzu. Policja zbadała, że to zrobili Chińczycy. Z dziecka wycięli różne części i zabrali do Chin" (podała U.2). Inny z moich informatorów mówił: "Małe dziecko zginęło na ulicy. Rozeszła się między ludźmi wieść, że to dziecko poszło na krew. Bogaci Chińczycy, starcy, w ten sposób się odmladzają. U nas wiele dzieci przepadło bez wieści. Mówiło się, że wzięłi im nerki na wymianę dla tych Chińczyków. Tam jest bieda, ale są też u nich bardzo bogaci ludzie. ł dla tych starców-bogaczy trzeba części zamiennych. I to biorą od naszych dzieci. Krew młodych podobno bardzo odmładza. Ja to słyszę od dwóch trzech lat. To nie jeden fakt, ale wiele razy a tym słyszałem" (Podał E). 10 .- LuJ l. L.XXVII �146 Znajomość wątku potwierdziło kilku moich rozmówców. Dwie kobiety Tuja i Urna podkreślały jednak, że porywanie na krew miało miejsce w latach siedemdziesiątych i były to wypadki - ich zdaniem - bardzo liczne, ale obecnie całkowicie ustały. W Ułan Bator żyje chmara jeleni. Chodz<! swobodnie po ulicach, po centralnym parku, po terenach nad rzeką Tołą. Sprzedający kapustę karmią je liśćmi. Jelenie te traktowane są jak maskotki i wszyscy bardzo je lubią. Codziennie na przykład informowano mnie, gdzie je w danym dniu widziano. Właśnie te jelenie stały się tematem licznych opowieści. Podejrzewa się, iż Chińczycy obcinają im rogi, z których przygotowują lek wzmacniający męską potencję· "Chińczycy obcięli im rogi. Zrobili to w taki straszny sposób, że lała się z tych rogów krew. Po prostu z tych rogów kapała im na głowę. To był widok wstrząsający" (podał E.). Inny rozmówca informował: "Chińczycy złapali nasze jelenie i ucięli im rogi. Bo oni używają tych rogów jako cenny lek. Wszyscy w mieście byli oburzeni" (podał W.). Plotki te wybuchają podobno co roku. Być może, wi,!że się to z naturalnym, a mało znanym przeciętnemu człowiekowi z ulicy, cyklem biologicznym u jeleni. Jelenie-samce co roku zrzucają rogi w marcu, a w sierpniu nowo odrosłe wycierają ze scypułu o krzaki. Wiszące strzępy scypułu i płynąca po rogach krew, mogą robić wstrząsające wrażenie. Chińczycy oskarżani są także o trucicielstwo stad i ludzi: "Nad granicą chińską żyją zwierzątka trochę mniejsze od sarny, ale tego rodzaju. Nie wiem. jak po rosyjsku się nazywają. Otóż te zwierzęta łatwo przechodzą raz na chińską, raz na mongolską stronę. Chińczycy je łapią i zarażaj,!. Te zwierzęta żyją olbrzymimi stadami. Jak zarażą taką chorobą stado, przeganiają je na mongolską stronę. Wtedy bydło pada u nas tysiącami. To nawet przez oficjalne źródła było potwierdzone. Bo my z nimi od połowy lat sześćdziesiątych do połowy osiemdziesiątych, a może do 1988 roku, mieliśmy bardzo niedobre stosunki. I tych opowieści o Chińczykach było bardzo dużo. Teraz ich coraz mniej. Ale oczywiście nie ustały całkowicie" (podał E.). Chińczycy zatruwają swoje towary przeznaczone dla Mongołów: "Słyszałem o takim wypadku: To się zdarzyło w Ułan Bator koło mojego ojca. Jeden Mongol pojechał do Pekinu handlować. Przywiózł towar i zawiózł do Ułan Ude, i sprzedał. Zostawił sobie jedynie kalendarz, bo żonie się spodobał. Za miesiąc zmarło im dziecko, a oni wszyscy byli chorzy. Poprosili lamę. On im powiedział, że mają obcą rzecz w domu i ona szkodzi. Żona pracowała w szpitalu, wzięła ten kalendarz do analizy i okazało się, że był zatruty" (Podał B.). W paru wariantach zapisałem sensację, iż Chińczycy zatruwają jedwab przeznaczony dla Mongołów: "Ze sławnego chińskiego jedwabiu robi się świetną odzież. My to otrzymujemy z Chin. Naraz pojawiła się wiadomość, że ten jedwab chiński jest specjalnie zatruwany, by zatruwać naszych ludzi" (Podał E.). �147 W formie sfabularyzowanej tak a tym opowiadano: "Przyjechał z Maron jeden nasz znajomy i zakupił na targu większą partię chiI1skiego jedwabiu. Teraz nigdzie nic nie kupisz tylko na targu. Pamiętam już się mówiło, że ten jedwab jest zatruty. Kuzyn zażartował: pamiętaj, byś się nie zatruł! On się też z tego roześmiał i poszedł spać, bo rano wyjeżdżał. Ten jedwab leżał przy jego głowie. Rano się budzą, a on nieprzytomny i ledwo go lekarze odratowali. Wszyscy twierdzą, że od chińskiego jedwabiu" (Podał K.). Ruch osobowy między Chinami a Mongolią rozwija się swobodnie. Mongołowie jeżdż,! do Chin sprzedawać skóry zwierzęce, przywożą natomiast lowary chętnie kupowane w Rosji. Wożą je do Ułan Ude, do Irkucka, a naweI do Moskwy, gdzie kupują tanie rosyjskie towary codziennego użytku. W związku z tym małym biznesem krąży wiele opowieści a różnych niebezpieczeI1stwach zagrażających Mongołom handlującym w obydwu krajach. Za niebezpieczną dla zdrowia uważa się chiI1ską wódkę. Nawet mnie a tym uprzedzano: "Bardzo szkodliwa jest chiI1ska wódka. Przestrzegam cię, nie kupuj, ani nie daj się poczęstować. Ich jest miliard, to robią wódkę, aby wytruć ludzi. Będzie mniej - mówią. Dwóch wysoko wykształconych M ongołów pojechało do Pekinu. Jeden był inżynierem, a drugi - nie pamiętam. Wypili butelkę chińskiej wódki. Co to jest pół litra wódki? I ciężko się zatruli. Jeden z nich umarł, a drugi stracił rozum. To jest prawda. To wszyscy u nas mówią. Ten bez rozumu żyje dziś w Ułan Bator" (podał M.). Przy stole biesiadnym gospodarze częstują mnie mleczną wódką mongolską. Wymawiam się tym, że może ona być dla mnie niebezpieczna, tak jak dla Mongołów wódka chiI1ska. Przyjaciel rozumie żart i protestuje przeciw mojemu lekceważeniu niebezpieczeństwa chińskiego: "Ale a chitiskiej wódce to jest prawda! Zdarzyło się to tu, w Ułan Bator. Chłopak wypił chiliskiej wódki. Stracił na dwa dni przytomność. Wzięli go do szpitala i tam był ratowany. Jeśliby nie szpital, to by umarł. To jest prawda. Tak u nas było" (podał M.). Uważa się, że Chiliczycy mogą stanowić zagrożenie dla przyrody mongolskiej: "Przyjechało kilka tysięcy Chińczyków do Ułan Bator. Budowali domy. Mieszkali w barakach, byli zdyscyplinowani jak wojsko. Robili oczywiście mieszkania bardzo dobre. Musieliśmy się jednak z nimi pożegnać. Oni jedzą wszystko, co żyje. Więc ruszyli w nasze stepy i lasy, i łapali, co się dało. Wszystko co żyje łowili i jedli. Niedługo wymarłyby niektóre gatunki. Już niektórych ptaków czy owadów nie spotkasz w wielu rejonach. I musieliśmy ich wyrzucić. Całe miasto było przeciw nim. Zaczęły się draki i odeszli. Zaraz na to miejsce przyszli ruscy budowniczowie" (Podał M.2). O ChiI1czykach opowiada się w Ułan Bator, że łapią psy a także koty i jedzą z nich mięso: "U nas mięso z psa to obrzydliwość straszna. Mongołowie nie jedzą mięsa z byle zwierzęcia. U nas nawet jak jest chore zwierzę, czy padnie, to już nikt tego mięsa nie dotknie. �148 Jak tu przyjechali Chińczycy, to oni robili bardzo smaczne potrawy. Ludziom to smakowało. Kupowali i jedli. Ale pojawiła się plotka, że znikają u nas psy, i że Chińczycy je łapią na te dobre dania. Ludzie przestali kupować od Chińczyków i nikt się nie dał zaprosić na ich poczęstunek. Potem druga opowieść była, że łapią koty. U nas kotów mało w mieście, ale są. Opowiadano, że ani jednego kota już nie ma, bo Chińczycy je łapią i przyrządzają z nich kotleciki. ] to mogło być, bo oni wszystko, co żyje, jedz,!. Chińczykom, jak byli w Mongolii, dobrze się wiodło, bo dla nich jedzenia tu w bród. Co my odrzucamy, dla nich stanowi przysmak" (podał E.). "Żona jednego profesora miała dziesięć kotów. To była kobieta zakochana w kotach. Jej zwierzęta były bardzo wypielęgnowane i eleganckie. Chii1czycy je dostrzegli i przekupili sąsiada. To był młody chłopak i wyłapał jej wszystkie koty. Poszły na przysmaki dla Chińczyków. Ona poszukiwała tych kotów, ale wszyscy jej mówili, że już zjedzone" (podał S.). Mówi się też, że profanują mongolskie cmentarze: "U nas mało kto odważy się ruszyć grób, czy chodzić po cmentarzu nocą. A tymczasem zdarzało się, że człowieka przymuszano do tego. Nasz znajomy wracał póżnym wieczorem do miasta. Nagle doskoczyło do niego dwóch ludzi z nożami i zmusili go, żeby szedł z nimi. Prowadzili go na cmentarz i kazali odgrzebywać grób. Oni wcześniej widzieli. że pochowano tam człowieka z wielkimi bogactwami. Ten musiał trupa obedrzeć. Jeszcze mu kazali wszystko zawinąć, w co mu dali. I odeszli, a jego samcgo zostawili na cmentarzu. U nas, kiedy takie wypadki następowały, mówiło się, że to robi,! Chit'1czycy. Jak oni odeszli z Ułan Bator, tak już a tym od roku nie słyszę. To były straszne opowieści. Sami nie kopią, a innych zmuszaj,!" (podał E.). Uważa się, że stale penetrują teren Mongolii i wszędzie maj,! swoich szpiegów: "Pojawiła się u nas bardzo utalentowana piosenkarka. Zrobiła błyskawiczną karierę. Nagle poszły plotki, że jest kitajskim szpiegiem. I cała jej kariera skończyła się tak szybko, jak się pojawiła. I nikt dziś nie wie, gdzie ona się podziała" (podał E.). Zapisałem też kilka pogłosek a Polakach, a właściwie o sprytnych akcjach policjantów i celników, którzy udaremnili im wywóz cennych pamiątek narodowych w postaci starych posążków Buddy. Plotki te w ostatnim czasie przycichły, bo od dwóch lat niewiełu Polaków jeździ do Mongolii. Przedmiotem plotek są także turyści amerykańscy. Zwiedzając klasztor-muzeum w Ułan Bator zwany "Czojdżin-łamyn-sume", zatrzymałem się przy cennym malowidle. Zaprzyjaźniony ze mną Mongoł powiedział wówczas: "Niedawno dwaj amerykańscy turyści wykradli taki obraz z muzeum i zabrali ze sobą. Na lotnisku celnicy zorientowali się i odebrali obraz. I tak dzięki przypadkowi ten cenny obraz wrócił do muzeum. A gdyby ich nie skontrolowali? Przepadłby" (podał N.). �149 Przy innym eksponacie dodał: ..Widzisz tę maskę? Amerykański turysta zabrał stąd maskę. l wyobraź sobie, że zlamal j::/, bo nie mieściła się w otworze torby i wyrzucil na śmietnik. Tak po prostu: wyrzucił!" (Podał N.). Zwiedzając wspaniałe muzeum paleontologiczne usłyszałem: "Amerykanie zwiedzali muzcum. Jak wyszli brakowało jajka dinozaura. Poszła za nimi policja. Jak się zorientowali, że idzie policja, jeden Amerykanin wyrzucił jajko do śmietniczki na korytarzu. Jajko wróciło do muzeum. Tacy są amerykańscy turyści" (podal M.). W ostatnich tygodniach mego pobytu, obiegaly Ułan Bator pogłoski o obrabowywaniu przez mongolskich złodziei obywateli amerykańskich. Największy ich łup miał wynosić dziesięć tysięcy dolarów. Opowiada się też o Japończykach i Wietnamczykach. Co ostatni mieli rozrzucać po Mongolii wieczne pióra. "I kto znalazl, i wziąl do ręki, wychodziły mu oczy. Kiedy on wziął do ręki i chciał zdjąć nakrętkę, wtedy coś na niego działało i wychodziły mu oczy na wierzch" (podała T. ł l. Mówilo się też o nich w związku z odbudową klasztoru buddyjskiego. Zarzucono im, że zjedli trzy święte węże, które pilnowały ruin klasztoru Amurbajaschułantu hiin. Oficjalne źródła podają, że Japończycy finansują wspólną mongolsko-japońską ekspedycję dla odnalezienia grobu Dzingis-chana. Ekspedycja jest wyposażona w nowoczesny sprzęt, a także samoloty i helikoptery do penetracji terenu z góry. Pojawiały się stale komunikaty o pracy tej ekspedycji. Poszukiwania bulwersowały opinię społeczną. Zakazane przez dziesiątki lat imię Dzingis-chana dziś pojawia się na każdym kroku. Jest to bohater narodowy o trudnej do przecenienia randze społecznej i politycznej. Pojawiła się ta postać w gazetach, książkach, obrazach. Kioski pełne są bibelotów z podobizną bohatera. Odżyly stare podania. Japońskie poszukiwania już obrosły legendą. M iasto coraz to obiegały inne sensacje na temat tych penetracji. Jedne optymistyczne, przepowiadające rychłe odkrycie mogiły i ogromnych bogactw w niej ukrytych, które uratują Mongolię z kryzysu oraz pesymistyczne, że grobu nikt nie znajdzie. Ujawniają się coraz to nowi jasnowidze przepowiadający, gdzie mogiła się znajduje i w jakiej pozycji pochowany jest bohater. S" też pogłoski, że ekspedycja ma naprawdę inne cele, że Japończycy dysponuj,!c aparaturą, która daje im wgląd w głąb ziemi - chcą spenetrować bogactwa naturalne Mongolii, by je wykorzystać dla swoich celów. * * * Społeczności przeżywające okres posttotalitarny l zegnające się z ciężką i wieloletni,! sowiecb/ dominacją wchodzą w etap identycznych prawie sytuacji egzystencjalnych, a te rod Z,! prawie identyczne sensacje polityczne czy opowieści o obcych. W oparciu a materiał polski i mongolski, jaki posiadam, dałoby się już teraz sporo na tcn temat powiedzieć. Chcę dać tylko jeden przyklad. Stwierdziłem, że prawie identyczne pogłoski w Polsce i Mongołii �150 krążyły na temat obecności wojsk sowieckich w tych krajach. W Polsce nasiliły się one, od kiedy władza przeszła w ręce "Solidarności". Wówczas to w wielu polskich miejscowościach zaczęły kontestować grupy zorganizowanej młodzieży (głównie z organizacji WIP i KPN) przy koszarach wojsk radzieckich. Naczelnymi hasłami tych grup było żądanie natychmiastowego opuszczenia Polski przez Rosjan. Młodzież w swoich ulotkach zestawiała katalogi "przewinień" radzieckich. Telewizja i prasa, przeprowadzające wywiady z kontestującą młodzieżą, nagłaśniały je. A były to zarzuty ekologiczne o zatruciach i skażeniach, o napadach rabunkowych (szczególnie na taksówkarzy), o gwałtach na Polkach (których miało być ponad sto), o handlu bronią (automat Kałasznikowa - pięć milionów, pistolet Makarowa - trzy miliony), o demoralizacji i dezercji itd. Zarzucano władzom polskim, że tuszują te fakty, ponieważ ani razu nie odbył się publiczny proces, a winowajcy - jak się przypuszczało chodzą bezkarni. Plotka czy sensacja polityczna jest niesłychanie ulotnym zjawiskiem. Jest po prostu żywą reakcją i momentalną odpowiedzią na określone zagrożenia (obojętne - prawdziwe czy wydumane). Razem z ich przezwyciężaniem, sensacje mogą całkowicie ustępować. I tylko folklorysta trzymajc!cy rękę na pulsie życia społecznego przez dłuższy czas, będzie rejestrował najbardziej "właściwy" materiał. Moje jednorazowe badania przynoszą natomiast materiał dwojakiego rodzaju: a więc i ten najbardziej żywy i aktualny, ale też i komunikaty, które utraciły swą aktualność, a zostały jakby wymuszone moimi pytaniami. Trudno nieraz dla takich wątków ustalić czas ich rozkwitu. Dla kontekstualistów zaś byłaby to sprawa zasadnicza. Dionizjusz Czubala MODERN TALES ABOUT STRANGERS. A FIELD STUDY IN MONGOLIA (Summary) The article discusses research on modern folktales and their terminology. The author claims that such terms as folktale, gossip, rumour and legend are synonymous. Modern Mongolian legends, published in the article, were collected from Mongols residing in Poland and Mongolia. They are mainly anti-Russian and anti-Chinese legends. According to the author, there is a similarity between tales about strangers in post-totalitarian countries, dominated for a long time by the Soviet Union. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a7b852f532a758b0bc2113c669e743.pdf 0838fb672fe66b324d050ede64e9948f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1352 Title A name given to the resource Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.35-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny Uwagi wstępne „Górny Śląsk wrze [...]: skomplikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemilczane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle okazało się, że istnieją różnorodne grupy ludności, które mają różne interesy, stojące w sprzeczności z interesami innych grup. Nadal jednak grupy te nie zostały zadowalająco zdefiniowane. Prasa ogranicza się na ogół do szerokiej prezentacji dychotomii polsko-niemieckiej, co nawet w przybliżeniu nie odpowiada rzeczywistym liniom podziałów: ani mniejszość niemiecka, czy to, co się rozumie potocznie pod tym pojęciem, ani też tym bardziej społeczność polska nie są jednolite. Co więcej, akces do jednej z tych grup często spełnia rolę wyboru zastępczego" (Bieniasz 1990, s. 9). Tak rozpoczyna się artykuł Stanisława Bieniasza - polsko­ języcznego, śląskiego pisarza z Zabrza, mieszkającego od lat w Niemczech. Na Górnym Śląsku wywołał on żywą dyskusję, bo rzeczywiście od schyłku lat 80-tych trwał tu żywiołowy proces artykulacji tożsamości regionalnej i narodowościowej, który znalazł odbicie w instytucjonalizacji śląskiego ruchu. Rozwijał się niespotykany dotąd w takiej skali proces upodmio­ towienia śląskiej ludności rodzimej. Poza ośrodkami wrocławskim i opol­ skim nauka polska na Śląsku pozostała jednak wobec tych procesów 1 1 W interesującym nas ujęciu problemowym chodzi zwłaszcza o studia z zakresu historii i w mniejszym stopniu z socjologii i etnologii, realizowane w ramach Resortowego Programu Badań Podstawowych 1П.36, koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski („Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku"). Poza badaczami reprezentującymi ośrodek wrocławski uczestniczyli w nim także badacze opolscy i - w mniejszym zakresie - katowiccy. �36 MARIAN G. GERLICH obojętna. Faktem bezsprzecznym jest natomiast postępujący tu w latach 80-tych wzrost poczucia regionalnej tożsamości, a nawet pewnej odrębności Ślązaków od Polaków i Niemców. Na I Kongresie Ruchu Autonomii Śląskiej, jednej z lokalnych organizacji, wyraźnie wyartykułowano zróż­ nicowanie mieszkańców Śląska, a konkretnie Górnego Śląska. Według przyjętej klasyfikacji, wyróżniono trzy kategorie ludności, którymi są: „pnioki", „krzoki" i „ptoki". I tak: „Pnioki" oznaczają pień, rodowód. Ci ludzie tworzą Ruch Autonomii Śląska. „Krzoki" - to ludzie przypadkowo mieszkający na Śląsku, a „ptoki" to ci, którzy zakładają tu swoje gniazda i często z nich odlatują (Szuber 1991, s. I ) . Propozycja ta jest coraz bardziej akceptowana przez ludność rodzimą. Faktem jest jednak, że po­ działy są tu bardziej skomplikowane. Odwołując się do realizowanych aktualnie badań przytoczę wstępną (nie w pełni jeszcze zweryfikowaną) klasyfikację deklarowanych tu postaw: 1. „Jestem Ślązakiem [...]; 2. „Jestem Ślązakiem o opcji niemieckiej"; 3. „Jestem Ślązakiem o opcji polskiej"; 4. „Jestem Ślązakiem pochodzenia niemieckiego"; 5. „Jestem Niemcem pochodzenia śląskiego"; 6. „Jestem Polakiem ze Śląska"; 7. „Sam już nie wiem czy jestem Niemcem, czy Polakiem, najbardziej chyba Ślązakiem" . Te kategorie tylko pozornie na siebie zachodzą, jest to bowiem klasyfikacja zdecydowanie rozłączna. Nie wyczerpuje ona jednak złożoności obecnej sytuacji, gdyż na omawianym terenie żyje jeszcze ludność napływowa. Pozos­ taje ona jednak poza kręgiem naszych zainteresowań. Proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, w tym również for­ mułującej się mniejszości niemieckiej, znalazł odzwierciedlenie w następują­ cych organizacjach: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląskiej, Zwią­ zek Górnoślązaków oraz Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej województwa katowickiego, Towarzystwo Społeczno-Kultural­ ne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim oraz Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Celem naszych rozważań jest próba prezentaqi wybranych aspektów procesu upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej mieszkającej na terenie wschodniej części Górnego Śląska, a konkretnie mówiąc - na obszarze 2 3 2 Zdecydowanie odmienny podział ludności rodzimej w okresie formowania się na tym obszarze świadomości narodowej przedstawił redaktor „Orędownika" Roman Szymański. „Lud górnośląski" dzielił on na „cztery klasy". Do pierwszej zaliczał renegatów, narodowych zdrajców, do drugiej - ludzi, którzy ulegli procesowi germanizacji, zwłaszcza wskutek od­ działywania szkoły i wojska, do trzeciej - „prostaczków" posługujących się wyłącznie językiem polskim lecz „za Polaków się nie uważających" i do czwartej - „prawdziwych wiarusów, polonusów" (Szymański 1872). Badania własne autora. 3 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 37 województwa katowickiego. Nie wchodząc w szczegóły, koncentrujemy się więc na tej części Śląska, która została włączona do Macierzy w 1922 roku. Mimo występujących podobieństw, między Opolszczyzną a przemysłową częścią Górnego Śląska zachodzą jednak znaczne różnice, których źródła tkwią w okresie kształtowania się stosunków kapitalistycznych, latach mię­ dzywojnia, rozdzielającego te tereny kordonu granicznego oraz determinan­ tach społecznych, ekonomicznych, kulturowych i politycznych, jakie wy­ stąpiły po 1945 roku. Przedmiotem naszych zainteresowań będą deklaraqe ideowe i programo­ we związane z narastającym tu poczuciem tożsamości regionalnej i narodo­ wościowej. W kontekście procesu „długiego trwania" będziemy określać niektóre historyczne aspekty występujących współcześnie zjawisk i tendencji. Bazę źródłową opracowania stanowią dokumenty organizacyjne poszcze­ gólnych ugrupowań (statuty, deklaracje, referaty, dokumentacja bieżąca), publiczne wypowiedzi ich liderów, a także różnego rodzaju druki agitacyjne, afisze, ulotki itd. Odrębna kategoria to źródła prasowe. Częściowo prezentowane będą również wyniki badań empirycznych opar­ tych na kwestionariuszu wywiadu dotyczące sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. Nie wchodząc na razie w szczegóły zaznaczmy tylko, że śląski ruch jest ruchem wewnętrznie zróżnicowanym. Zawsze jednak w pro­ gramach poszczególnych organizacji dominuje tendencja skierowana na eks­ ponowanie lokalnej specyfiki, a w sensie politycznym coraz bardziej zdaje się tu przeważać opcja modyfikacji polskiej ustawy zasadniczej i dokonania nowego podziału kraju na autonomiczne regiony. Często podkreśla się, że najbardziej jest do tego przygotowany Górny Śląsk, a konkretnie chodzi o woj. katowickie, którego znaczna część leżała w obrębie przedwojennego województwa śląskiego posiadającego od 15 lipca 1920 roku, a więc jeszcze przed formalnym włączeniem tej ziemi do Polski (co nastąpiło 20 czerwca 1922 roku) status autonomiczny. Od kilku jednak miesięcy zróżnicowany dotąd ruch śląski dąży do inte­ gracji. Pojawiają się informacje, trudne do zweryfikowania, iż trwają prace zmierzające do powołania organizacji „Śląsk", która skupiałaby samodzielne organizacje śląskie, to znaczy: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląska oraz mniejszość niemiecką. 4 Skąd przybywamy? Kim jesteśmy? Dokąd idziemy? Związek Górnośląski Te znamienne pytania, stanowiące tytuł obrazu sławnego francuskiego symbolisty, od kilku lat pojawiały się coraz. częściej wśród rodzimych śląskich elit. Inspirowały do nowych poszukiwań. Jeden z organiza­ torów formułującego się śląskiego ruchu mówił: „Ślązacy byli przez lata 4 Badania własne autora, marzec - kwiecień 1992 r. �38 MARIAN G . GERLICH 5 gnębieni. Trzeba było odpowiedzieć sobie na podstawowe pytania. Wie­ dzieć, jakie nasze korzenie i jaki nasz cel. Nie mogliśmy już dłużej czekać i być dalej w niewoli. Nam nie potrzeba żadnych kulturtregrów , ale mu­ simy wziąć swoje sprawy w swoje ręce" . Jest to relacja dotycząca schyłku 1987 roku. Pierwsza jednak publiczna inicjacja narastającego procesu ak­ tywizacji śląskiej ludności rodzimej nastąpiła w dniu 7 lutego 1988 roku na łamach „Gościa Niedzielnego", organu kurii biskupiej w Katowicach. Andrzej Klasik ogłosił wtedy artykuł Tożsamość Górnego Śląska, w którym scharakteryzował, główne, jego zdaniem problemy śląskiej tożsamości. Próbował też określić specyfikę - użyjmy tu określenia śląskiego pisarza Wilhelma Szewczyka - „śląskiego syndromu" (Szewczyk 1986). Klasik stwierdził: „W tradycji Górnego Śląska mamy do czynienia ze swoistą triadą, w skład której wchodzą wartości rodziny, wartości religijne i wartości pracy. Wymienione wartości są fundamentem więzi i spójności regionalnej i tak być powinno w przyszłości, mimo niepokojących zjawisk ich rozkładu, a nawet zanikania w niektórych środowiskach społecznych" (Klasik 1988). Etnolog Czesław Robotycki analizując tę wypowiedź stwierdza: „Wartości takie, jak wierność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie przyporząd­ kowanie to znany mechanizm funkcjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania mu nowego znaczenia" (Robotycki 1990, s. 32). Z całą pewnością dochodzi tu do swoistego zawłaszczenia wartości uniwersalnych. W warunkach funkcjonowania kultury tradycyjnej tego ro­ dzaju mechanizm byłby niewątpliwie przejawem specyficznych reguł myś­ lenia i „funkcjonowania mitu". W interesującym nas jednak przypadku działanie tego mechanizmu jest wykluczone, albo w znacznym zakresie ogra­ niczone. Gdy jest natomiast formułowane przez ideologa i polityka, którym niedługo później stał się Klasik (będąc m.in. prezesem Związku Górnoślą­ skiego) musimy mieć świadomość działalności rozmyślnej i celowej. Nie oznacza to jednak, że wśród ludności rodzimej nie funkcjonują nadal pewne 6 7 5 Odwoływanie się do tzw. krzywdy śląskiej było niezwykle silnie eksponowane od początku formowania się śląskiego ruchu. Gwarowe określenie nawiązuje tu zwłaszcza do terminologii hitlerowskiej. Coraz częściej jednak niem. termin Kulturtrager stosowany jest wobec wszystkich obcych, w tym także Polaków z innych regionów. Specyficzny stosunek do obcych pojawia się ostatnio również w wypowiedziach niektórych przedstawicieli śląskiej elity. Typowe dla tego stanowiska są wypowiedzi w rodzaju: „Pseudointelektualiści zza miedzy już co najmniej dwukrotnie (po 1922 i 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania co jest dla nas dobre, a co złe i co jest »autentyczną wartością« Górnego Śląska. Marzyło nam się byśmy mogli na własnej ziemi choć w tym pokoleniu powiedzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dzisięcioleci kolonizacja Górnego Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach Ameryki, Australii czy Afryki. Tam kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywilizację wyprzedzającą znacznie autochtonów. Na Śląsku niestety było na opak. Trzeba o tym pamiętać i czasami wykazać trochę pokory" (Sarnowicz. Smolorz 1991, s. 2, zob. też Kopeć 1986). Badania własne. Wywiad nr 23. 6 7 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 39 przeżytki tradycyjnego myślenia, co w sytuacji wzrostu poczucia tożsamości regionalnej ma swoje znaczenie. Budowana jest bowiem pewna ideologia. Lokalne autostereotypy znajdują też swoje odzwierciedlenie w publicystyce, a nawet pracach naukowych. Nie uchroniła się przed tym również lokalna śląska etnologia. Przykładowo, w jednej z prac czytamy: „[...] w przemysło­ wych rejonach Górnego Śląska badacz bez trudu dostrzega funkcjonowanie systemu wartości, którego głównym mechanizmem trwania i kontynuacji jest tradycja". A dalej „[...] wartościami jest praca i jej widoczny, trwały efekt w postaci zarobku i stanu posiadania; wartością jest dobra organizacja pracy i życia, są tradycją uświęcone normy społeczno-obyczajowe, zwyczaje i reli­ gijność, wartościami są: człowiek i jego trud codzienny, dobro, prawda i piękno" (Bukowska-Floreńska 1987, s. 160). W programowej wypowiedzi Klasika znalazły się też pewne tradycyjne stwierdzenia dotyczące ludności napływowej. „Wśród nowych jakości wno­ szonych przez przybyszów warto wskazać na wartości kultury [...] propago­ wane dzięki przemieszczeniu się na Górny Śląsk części elity intelektualnej z terenu Małopolski, Kresów Wschodnich, a w późniejszym okresie także innych regionów Polski. Jednak i w tym przypadku zbyt często mieliśmy do czynienia, i chyba w dalszym ciągu mamy, z niepokorną wobec bogactwa duchowej tradycji śląskiej, a także trudną do przyjęcia w życiu codziennym ostentacyjną postawą „posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie odgrywać rolę ludzi oświeconych, przynoszących przysłowiowy kaganek pod strzechę" (Klasik 1988). Stykamy się z kontynuacją pewnej niechęci do „obcych" . Odnajdujemy ją już w X V I I I skargach chłopskich, jak i wielu innych formach ludowych wypowiedzi z X I X w. Dziś zawarta jest także w agresywnych w swej treści pieśniach i murariach. XVIII-wieczny tekst mówił: 8 „Cudzoziemce sie k'ną pierą, Wszystko nasze z renków bierą, Bierą słóżby i dochody Kat wi, skąd jejich przychody" (Szramek 1934, s. 33). Dziś natomiast śpiewa się pieśni w rodzaju: „Pierony ze Śląska jeszcze nie przegrali, jeszcze nie przegrali i bydom „gorolom" i bydom „gorolom" po pyskach dawali, po pyskach dawali" (Gugoł 1990, s. 32). Na murach zaś pojawiają się napisy: „Śląsk dla Ślązaków", „Gorole raus", „Obowiązkiem Ślązaka jest zabić co tydzień Polaka". Jednak tego rodzaju wypowiedzi są przejawem znamiennego myślenia stereotypowego 8 Współcześnie nabiera ona nowych treści i znaczeń. �40 MARIAN G. GERLICH 9 tylko części ludności rodzimej. Zastanawiające jest natomiast to, że niechęć do obcych zawarta jest również w programowej wypowiedzi Klasika. Poja­ wia się ona zresztą także w innych publicznych wystąpieniach reprezentan­ tów śląskiej, rodzimej elity. Zwłaszcza nasycona nią była kampania wybor­ cza do Sejmu. Ten sposób myślenia pojawia się zresztą w wielu innych sytuacjach. Z całą jednak pewnością po I I wojnie światowej pierwszą i , jak to określa wielu działaczy śląskich - intelektualną wypowiedzią na temat śląskiej tożsamości, a także roli przybyszów, był artykuł Klasika. Jego zawartość intelektualna, programowa i ideowa były ważne dla formułujące­ go się ruchu śląskiego. Jest ona również interesująca dla badań typu soc­ jologicznego i etnologicznego. Oto bowiem w szczególnych realiach demon­ tażu i upadku starego porządku pojawił się w historii śląskich „głosów wołających na puszczy" nowy głos odwołujący się i upominający o za­ chowanie śląskiej tożsamości. Wypowiedź Klasika stanowi szczególnego rodzaju odwołanie do tradycji regionalnej, do tego, co - zdaniem autora - jest nadal żywotne i warte przekazania następnym pokoleniom. Tak więc okazuje się, że tradycja - mimo zmieniających się warunków społecznych, ekonomicznych i politycznych - jest nadal znacząca i to zwłaszcza w per­ spektywie ochronnej. Nie chodzi tu więc o działania ofensywne, lecz raczej defensywne. Ważne jest zamknięcie się w kręgu zweryfikowanych, odziedzi­ czonych po antenatach wartości. Dla etnologii ten sposób myślenia i związane z nim konkretne ruchy społeczne, a nawet polityczne, winny stać się obiektem systematycznych badań. Ważne jest wieloaspektowe badanie lokalnej tradycji (a więc aspektu przedmio­ towego, czynnościowego i podmiotowego) , a także przyczyn jej żywotności, funkq'i oraz obecności w programach lokalnych organizacji i partii politycznych. Z tego ostatniego punktu widzenia dawna definicja Szackiego mówiąca, że „Problem dziedzictwa to problem warunków zastanych, w jakich przychodzi nam prowadzić swą działalność; problem transmisji to problem środków, przy pomocy których warunki te były i są kształtowane; problem tradyq'i to problem celów jakim podporządkowujemy naszą działalność, hierarchii wartości, jaką narzucamy zastanemu światu" (Szacki 1971, s. 152) nabiera nowego znaczenia, staje się w innym wymiarze płodna i inspirująca. 10 11 9 Chodzi tu o pewien utrwalony typ „myślenia potocznego", wyrastającego z funkcjonowa­ nia stereotypu. Na omawianym terenie stereotyp obcego jest niezwykle żywotny, zwłaszcza wśród najstarszej grupy ludności. Ostatnio jednak jest on również znamienny dla pozostałych kategorii wiekowych. Tymczasem „współczesne »racjonalne« społeczeństwa wyzbywają się dawnej sakralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereotypów. Żyją one często nadal oderwane od podłoża, opustoszałe" (Benedyktowicz, Markowska 1979, s. 230). W realiach śląskich nabierają one nowego znaczenia. Miarka (1984). Studium to publikował Miarka na łamach „Gwiazdki" od 23 paździer­ nika do 12 grudnia 1863 r. Odegrało ono istotną rolę w okresie kształtowania się świadomości narodowej na Śląsku. Zob. np. M.G. Gerlich (1981) oraz Błaszczak-Wacławik (1990). 1 0 1 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 41 Wypowiedź Andrzeja Klasika, przez ostatnie lata głównego, śląskiego ideologa, zapowiadała uformowanie się nowego ruchu regionalnego, skiero­ wanego zwłaszcza na obronę śląskiej tożsamości. Od początku był on popie­ rany przez lokalną, katowicką Kurię Biskupią. Formalna rejestracja nowego Związku Górnośląskiego nastąpiła 30 czerwca 1989 r. Obecnie liczy on około kilkunastu tysięcy członków. W terenie działa ponad 60 kół. Wiele z nich istnieje przy parafiach katolickich. Inicjatorami Związku, poza wspomnia­ nym już Andrzejem Klasikiem (do niedawna prezesem), byli m.in.: Józef Buszman, Idzi Panic, Jerzy Wuttke, Jan Rzymełka oraz ks. ks. Janusz Wycisło i Stanisław Tkocz. Odszedł natomiast z tego grona Franciszek Antoni Marek. W deklaracji programowej stwierdzono: „U podstaw Związku Górno­ śląskiego leży zamiar obrony wartości kulturowych i cywilizacyjnych Gór­ nego Śląska powstałych na gruncie chrześcijańskim, jak również dążność do integracji społeczności regionu wokół jego wartości dawnych i nowych oraz do harmonijnego rozwoju zamieszkałej tu ludności zapewniającego dobro każdej osoby" . Nastąpiło tu odwołanie do Górnego Śląska. Związek jed­ nak, jak dotąd, działa głównie w obrębie woj. katowickiego, wyraźnie od­ wołując się do tzw. Wielkiego Śląska, co wynika z lansowanej przez niego koncepcji autonomicznego regionu górnośląskiego w jego historycznych gra­ nicach. Znajduje to swoje wyraźne odzwierciedlenie w działalności lokalnych władz administracyjnych, składających się głównie z działaczy Związku Gór­ nośląskiego. Wyraźnie też deklaruje, iż „Związek pragnie osiągnąć swe cele, które od pokoleń były wyznacznikiem górnośląskiej tożsamości. Są to: przy­ wiązanie do tradycji i wartości chrześcijańskich, etos pracy, umiłowanie wolności, równość stanowa, a także ukierunkowanie społeczne „od siebie ku drugiemu" oraz „gospodarność". Wyraźnie podkreślano niezależność od władzy, apolityczność. Jednak w stosunkowo krótkim czasie Związek prak­ tycznie objął władzę w województwie katowickim. Rzecznik prasowy Związ­ ku Paweł Wieczorek tłumaczył ten fakt sukcesem „ludzi ^e Związku, a nie Związku". Wydaje mi się normalne - podkreślał dalej w wywiadzie udzielo­ nym katowickiemu dodatkowi „Gazety Wyborczej" z 23 lutego 1991 roku - że ludzie wybijający się obejmują przywództwo, tworzą swoją strukturę. Proszę pamiętać, że władzę wykreowali wyborcy, a nie Związek". * W Deklaracji wyraźnie stwierdzano także, iż Związek jest „stowarzysze­ niem, wspólnotą osób identyfikujących się z wartościami, które symbolizują Górny Śląsk". Członkowstwo jest zaś uzależnione od emocjonalnego związ­ ku z regionem, co wyraża stwierdzenie: „kto czuje się uczuciowo związany 12 13 1 12 Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Związku Górnośląskiego", Cieszyn-Katowice-Opole 1990, nr l , s. 2. Tamże. Polsce potrzebne są silne regiony. Rozmowa z A. Klasikiem - prezesem i P. Wieczorkiem - rzecznikiem prasowym Związku Górnośląskiego, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka", 23 lutego 1991 г., s. 2). 1 3 14 �42 MARIAN G. GERLICH z Górnym Śląskiem i traktuje ten region jako miejsce życia dla siebie, swoich dzieci i przyszłych pokoleń [...]". Jednoznacznie też zobowiązuje się człon­ ków do odpowiedzialności za los „małej Ojczyzny", za lokalne dziedzictwo kulturowe, w tym także za dialekt i zwyczaje [...], za swą tożsamość". Od początku konieczność akceptacji lokalnej tożsamości wywoływała krytykę ze strony ludności napływowej. „Urodziłem się we Lwowie. Mnie też rodzice uczyli miłości do rodziny, poszanowania pracy, rzetelności, gos­ podarności. Czy te moje wartości lwowskiego domu są inne od śląskich? A może to śląskie są jedyne i najlepsze? Wielu takiej polityki nie rozumie. My, przybysze, przyjechaliśmy tu na Śląsk i tu pracujemy. Pokochaliśmy tę ziemię, ale dlaczego mamy uznawać kulturę śląską? Ja też chcę pracować dla dobra tej ziemi. Może chciałbym pracować w jakimś związku, ale w żadnym wypadku nie za cenę akceptacji tego, co jest ważne dla Ślązaków. To jest ich kultura, ich zwyczaje i obyczaje. Lecz obojętnie jak patrzeć, to są to tylko tradycje regionalne od nich, Ślązaków. Nigdy o Ślązakach nie mówiłem „oni", lecz teraz Ślązacy prowadzą politykę separatyzmu. Ich kultury nie wolno stawiać ponad kulturą narodową. Komu zależy na takim dzieleniu mieszkańców województwa katowickiego? [...] Dziwi mnie, dlaczego przyna­ leżność do Związku Górnośląskiego jest uzależniona od akceptacji śląskich wartości i też od tego, żeby dalej tu żyły moje dzieci i wnuki. To są straszne manipulacje polityczne pod parawanem ochrony śląskiej kultury i gwary, którą chce się tu nawet wprowadzać do szkół". Tak obszerne przytoczenie argumentów strony przeciwnej, tzn. przedstawiciela ludności napływowej, jest uzasadnione. Na podstawie prowadzonych aktualnie badań trudno jed­ nak określić procentową reprezentatywność takiego stanowiska. Zdaje się ona jednak zwolna zyskiwać coraz większe poparcie społeczne. Już zresztą w ubiegłym roku reprezentant kierownictwa Związku wyjaśniał: „Nie szuka­ my w metrykach, gdzie kto się urodził. O przynależności decyduje czyjaś świadomość, wybór [...]" . 15 16 17 18 Na podstawie wstępnie zgromadzonych wyników badań można stwier­ dzić, iż nie istniejący w ostatnim okresie na Górnym Śląsku, konkretnie na obszarze województwa katowickiego, konflikt kulturowy między ludnością rodzimą a napływową jest teraz wywoływany w kategoriach politycznych wskutek lansowanego prymatu śląskości nad kulturą ludności napływowej czy nawet kulturą ogólnonarodową. Trudno zaś mówić o konflikcie kulturo­ wym rozumianym klasycznie, jako „kontakt dwóch kultur o przeważająco konfliktowym charakterze, pojawiający się w związku z niemożnością połą­ czenia zawartych w nich przeciwstawnych wartości i interesów". Obiektyw19 19 Deklaracja... Tamże. Badania własne. Wywiad nr 36. Polsce potrzebne są regiony... (patrz przyp. 14). Zob. Słownik Etnologiczny (1987, s. 175-176), hasło: konflikt kulturowy (орг. К. Kwaśniewski). 1 6 1 7 18 1 9 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 43 nie dochodzi tu bowiem po 1945 roku do kontaktu kultur i nosicieli kultur stanowiących elementy polskiego etnicum. Trudno w kategoriach obiektyw­ nych wykazać różnice genetyczne, strukturalne, aksjologiczne czy funk­ cjonalne poszczególnych części. Gdyby odwołać się do przeszłości, do okresu formowania się na Górnym Śląsku świadomości narodowej, to trzeba by powiedzieć, iż trudno w jakikolwiek sposób podważyć etniczną polskość śląskiej grupy etnograficznej. Jest ona osadzona w konkretnych realiach czaso-przestrzennych, a wyraża się właśnie w kulturze i języku. Tak więc w konkretnym wymiarze badawczym przez „tożsamość kulturową regionu" rozumie się „elementy inności form kulturowych (gwary, zwyczajów, wy­ tworów), stanowiące rezultat kontekstu dwustronnych konfrontaqi z for­ mami kulturowymi innych regionów i z raqi tej inności nie podlegające logicznemu wartościowaniu (chyba tylko z pozyq'i nielogicznego regional­ nego szowinizmu)" (Kwaśniewski 1987, s. 49). Wydaje się, iż na Górnym Śląsku znów pojawiła się swoista postawa ideologiczna. W latach narodowej niewoli miała ona swoje uzasadnienie właśnie narodowe, w latach międzywojnia była przejawem polaryzacji świa­ domości i dochodzenia części ludności rodzimej do polskiej kultury ogól­ nonarodowej, a po I I wojnie światowej była efektem narzuconego, zade­ kretowanego pojmowania rzeczywistości i tego regionu. Zadaniem nie tylko dla etnologów jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o współczesne przy­ czyny tej postawy. Jest ono tym bardziej ważne, że postawa ideologiczna staje się domeną części lokalnych elit. Nie wiadomo jednak czy wynika ona z kontynuaq'i pewnej typowej dla kultury ludowej postawy samoobronnej, czy też jest wyrazem pewnych tendenqi politycznych. Odwoływanie się do tradycji regionalnych trzeba rozpatrywać w szerokim kontekście społecznym, ekonomicznym i politycznym. Faktem jest bowiem iż wśród ludności rodzimej dokonują się istotne przeobrażenia świadomoś­ ciowe. Część optuje za Polską, część za Niemcami, część zachowuje postawę indyferentną, a część określa się mianem „Ślązaków". Trzeba również zwró­ cić uwagę na tę kategorię ludności, która zupełnie nie potrafi odnaleźć i zdefiniować swej tożsamości. Okazuje się, czego dowodzą wyniki różnych badań, iż potenq'alne wybory czy opcje też nie są zadowalające. Działa tu nadal swoiste prawo tła. Zgodnie z nim, Ślązacy na tle Niemców nie są Niemcami, na tle Polaków nie są Polakami. Tak więc w tym kontekście należy analizować kwestię eksponowania śląskiej tożsamości przez Związek Górnośląski, a także inne lokalne organizacje. Tkwią w tym konkretne wyzwania dla etnologii. Badania wykazują, że nadal znamienne jest dla wielu śląskich środowisk chłopskich, a nawet miejskich zamykanie się w kręgu własnej tradycji. 20 2 0 Tendencje te można dostrzec także w śląskich, rodzimych środowiskach miejskich, zob. пр.: H . Gerlich (1984), M.G. Gerlich (1989), H. Gerlich, M.G. Gerlich (1989, s. 367 -434; 1992, s. 198 -223). �44 MARIAN G. GERLICH Można się nawet spotkać z pewnymi tendencjami izolacyjnymi. Wydaje się, że eksponowanie śląskości przez Związek Górnośląski potęguje ten proces. Izolacjonizm, zwłaszcza w X I X stuleciu, miał tu swoje uzasadnienie, był formą samoobrony. Trudno jednak określić, czemu ma służyć dzisiaj. Od kilku miesięcy Związek Górnośląski (którego prezesem został Joa­ chim Otte) zdecydowanie zmienia charakter swojej działalności. Coraz bardziej staje się quasi partią polityczną. W ubiegłym roku dość wyraźnie odcinał się od autonomii. Obecnie stał się jej orędownikiem. Związek odwołuje się do historycznych granic Górnego Śląska, który ma posiadać, jak inne regiony, status autonomiczny. Koncepcje samorządowe są od­ rzucane. Lansowanie autonomii dla Górnego Śląska uzasadniane jest następująco: „Doprowadziła do tego sytuacja w kraju. Ten widoczny stopniowy upadek państwa - mówi Joachim Otte - i kryzys gospodarczy unaoczniły nam, iż nie możemy oczekiwać, że Warszawa wypracuje jakieś cudowne formuły, które pozwolą nam tu, na Śląsku, egzystować. Upadek państwa spowodował też, że bardziej ostro formułujemy nasze postulaty [...]". Alternatywą w rozumieniu Związku Górnośląskiego może być tylko »powstanie, w sensie wzburzenia ludności [...]«" (Cieszewska 1992). Tego rodzaju demagogia jest tu coraz gwałtowniejsza. Pierwsze jej objawy pojawiły się już w ubiegłym roku. Przewodniczący Związku Gmin Górnego Śląska, Janusz Paczocha, na spotkaniu ze Związkiem Gmin Śląska Opol­ skiego 10 lipca 1991 r. wręcz nawoływał, aby wspólnie ze Związkiem Górnośląskim i Związkiem Wielkopolan walczyć o autonomię. „Jeżeli my i oni będziemy silni nikt nam nie podskoczy" (Szuber 1991). Tego rodzaju wypowiedzi wywołują coraz większe i gwałtowniejsze reakcje, zarówno wśród ludności rodzimej, jak i napływowej. Zdecydowanie zresztą podkreśla się te różnice. Związek przeszedł znamienną ewolucję. Na początku działalności od­ woływał się do konieczności obrony śląskiej tożsamości. Dzięki temu zyskał poparcie ludności rodzimej. Dziś coraz wyraźniej stawia sobie cele politycz­ ne. Nadal lansuje prymat lokalnej tożsamości, ale dodatkowo także regiona­ lizacji kraju (konkretnie wspomnianych regionów autonomicznych) oraz „Europy regionów". Dla niektórych polemistów taka działalność Związku Górnośląskiego stanowi „Zaproszenie do Juglosławii" (Piskor 1992, s. 5). Ruch Autonomii Śląska Kolejna znacząca dla krystalizacji ruchu śląskiego wypowiedź to artykuł Antoniego Kositzy (1991 г.). O ile wypowiedź Andrzeja Klasika zapowiadała proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, to późniejsza o 3 lata wypowiedź Kositzy stanowiła już artykulację poglądów konkretnej części śląskiej ludności rodzimej. Klasik pojmował jeszcze kulturę śląską jako element kultury polskiej, Kositza natomiast już jednoznacznie skončen- �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ.ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 45 trował się na podkreślaniu wszelkich odmienności. Samych Ślązaków określa on zaś terminem „Schlesierzy". Twierdzi, iż nie są oni 100%-owymi Polaka­ mi, ani 100%-owymi Niemcami, są natomiast Schlesierami. Główne tezy tego artykułu są następujące: - „[...] od zarania wśród Ślązaków silna była dążność do tworzenia separatystycznych planów utworzenia państwa górnośląskiego"; - „Przed 70 laty obwołaniu samodzielności Górnego Śląska przeszkodzi­ ło zainspirowane przez rząd polski I Powstanie [...]"; - „Tylko raz, w marcu w 1921 roku w drodze Plebiscytu, zapytano rdzenną ludność Śląska, jaka ich zdaniem powinna być państwowa przyna­ leżność Górnego Śląska"; - „70-letni okres repolonizacji i dezintegracji nie przyniósł zasadniczych zmian w poczuciu tożsamości Ślązaków"; - „Idea śląskiej autonomii, tkwiąca głęboko i mocno w świadomości Ślązaków odżyła z nową siłą teraz, jako reakcja na 70-letnią niszczycielską polską politykę wobec Śląska i jego mieszkańców" (Kositza 1991). Ten tak jednoznacznie typowy dla pewnych kręgów ludności rodzimej pogląd został po I I wojnie sformułowany po raz pierwszy. Kositza w imieniu Ruchu Autonomii Śląskiej odwołał się do tych, o których już działacze Związku Górnośląskiego mówili, iż żyją na Śląsku tacy ludzie, „którzy nie chcą lub nie potrafią siebie inaczej nazwać, 'jak Ślązakami". Tego rodzaju kategoria na Śląsku obiektywnie istnieje od XLX w. Józef Chałasiński stwierdzał nawet przesadnie, iż „Górnoślązak ma poczucie od­ rębności, którego cechą jest w dużym stopniu to, że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem ani Niemcem" (Chałasiński 1936, s. 223; por. też. Brożek 1988). Nie wyjaśnia też złożoności problemu inne stwierdzenie tego badacza: „Ślązakom nie tyle chodzi o to aby należeć do Niemiec lub do Polski [...], ale żeby mogli pozostawać sobą, gospodarzami swojej dzielnicy - Ślązakami (Chałasiński 1936, s. 223). Problem jest bardziej złożony. Wiązać go należy zarówno z pewną postawą obronną, zgodnie z którą „narodowość może się zmieniać, śląskość pozostaje" (Ossowski 1967 up. 291), jak i kategorią ludności indyferentnej narodowo. Pojawienie się warstwy Zwischenschicht (czyli warstwy - jak to określali Niemcy - pośredniej) upatrywać należy w kontekście procesu wynaradawiania oraz procesu formowania się nowoczesnej świadomości narodowej. Proces ten w sensie ogólnym przebiegał tu podobnie jak na innych obszarach tej części Europy i miał też dwie zasadnicze fazy, tj. , językowo-kulturalną" (Chlebowczyk 1983, s. 38-43) i „polityczną" (tenże, s. 43-56). Lokalna odmienność procesu narodotwórczego polega zaś właśnie na ukształtowaniu się kategorii ludności indyferentnej. Zwróćmy uwagę, że u zarania tego procesu panował tu „instynktowny etnocentryzm" oraz „świadomość wspólnej więzi z wszystkimi swojakami". Dominowała obrona tego, co własne. Na tym poziomie formowała się identyfikacja. Wskutek braku poważniejszych kontaktów zewnętrznych panujące więzi regionalne były �46 MARIAN G. GERLICH tu substytutem więzi narodowej, co w sytuacji braku „ojczyzny ideo­ logicznej" miało tu swoje konsekwencje. Z czasem okazało się jednak, że pewna część ludności rodzimej wykazuje typowy dla pogranicza nominalizm w sprawach narodowych, albo też jej proces identyfikacji nie wychodzi poza ramy lokalności. W tym drugim przypadku mogły zachodzić zdecydowanie przeciwstawne postawy. Jedna mogła więc wynikać z in­ stynktownego zamknięcia się w ramach zweryfikowanego systemu, a druga - być efektem świadomego samookreślenia się tylko na tym poziomie, co znalazło oddźwięk w konkretnych koncepcjach powołania odrębnego państwa górnośląskiego. Zaznaczmy też, że pewna część ludności indyferentnej narodowo czyniła ze swej postawy element przetargu politycznego. Tak było zwłaszcza w okre­ sie międzywojennym. Zauważmy, iż znaczną część elektoratu niemieckich partii w wyborach do Sejmu Śląskiego, jak i sejmu warszawskiego stanowiła właśnie ta kategoria mieszkańców ówczesnego województwa śląskiego. Opcje tej, jak i wszystkich innych kategorii ludności rodzimej zawsze były tu oceniane w kategoriach moralnych. Było to jednak przede wszystkim znamienne dla strony polskiej. To właśnie w latach międzywojnia ks. Emil Szramek pisał: „Zjawiskiem typowo granicznem są ludzie o chwiejnej równo­ wadze narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, które pod powie­ wem lada wietrzyka przechylają się to w tę, to w ową stronę" (Szramek 1934, s. 20). Z kolei w 1945 Edmund Osmańczyk stwierdzał, że „zagrożona w swo­ im istnieniu etnia powoduje to, iż odchodzą od niej jednostki o słabym charakterze, a pozostają bardziej wartościowe" (Osmańczyk 1946, s. 21). Kontynuację takiego sposobu pojmowania sytuacji narodowościowej na Śląsku odnajdujemy również współcześnie m.in. w pracy Franciszka An­ toniego Marka Głos Śląska zniewolonego. Rozdział „Poczucie niemieckości czy demoralizacja?" rozpoczyna tam następujące stwierdzenie: „To, co dzieje się na Śląsku Opolskim, powinno być rozpatrywane nie w kategoriach narodowych, lecz w kategoriach moralnych. Przytłaczająca większość tych, którzy zapisali się do mniejszości niemieckiej, to tacy, których na Śląsku nazywamy przechrztami i zaprzańcami" (Marek 1991, s. 37). W innej zaś pracy Marek określa istniejące na Śląsku postawy jako: „proniemiecką", „propolską" i „separatystyczną". Czy jednak rzeczywiście trzecią z potaw nazwać można tym terminem? Właśnie na terenie Śląska Opolskiego zanu­ rzenie w śląskości stało się ponownie gwarantem przetrwania i sposobem zachowania komunikaqi społecznej w sytuacji dokonujących się przeobrażeń świadomościowych. Danuta Berlinańska prezentuje jedną z typowych wypo­ wiedzi relacjonujących omawiany proces: „My tu nie mamy z kim żyć, bo dużo naszych wyjechało do RFN. Nie ma się z kim kontaktować, bo 21 2 1 Na Śląsku dominowała polskość etniczna, a nie ideologiczna. Lokalna więź nawykowa była jednak substytutem więzi narodowej, mimo braku właściwych i typowych konotacji związanych z „ojczyzną ideologiczną" (zob. Ossowski 1967b, s. 210-213). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 47 z Polakami, to inaczej, to nie tak, jak z naszymi" (Berlińska 1990, s. 136). Tego rodzaju postawa jest też znamienna dla osiedli robotniczych wojewódz­ twa katowickiego. „Dużo się mówi o Górnoślązakach. Ale gdzie oni są? Starzy poumierali, młodzi pojechali do Niemiec. W tych blokach koło nos, to mieszko ino zbieranina z całyj Polski. Jako z nimi godka? Łoni nos nigdy nie zrozumiejom, a my ich. Jak by my do nich przyjechali to tyż by tak było. Kożdy ma swoja ziemia. Niech loto, ale zawsze trzeba mieć swoja ziemia [...]" . Polska ludność napływowa coraz częściej jawi się jako obca kategoria. Dawne antagonizmy znów odżyły. Okazuje się, że wspólnota kulturowa z ludnością z innych regionów, zamieszkałą na Śląsku nawet od kilkudziesięciu lat nie znajduje realnego potwierdzenia w życiu codziennym. Podnoszone przez naukę procesy integracyjne uległy zahamowaniu, lub nawet przerwaniu. Warto zastanowić się na tą tezą, iż jednym z czynników pobudzających tego rodzaju postawę jest działalność śląskich organizacji, a zwłaszcza ich intensywne posługiwanie się pewnymi regionalnymi hasłami, które stają się wręcz aksjomatami typu: „Górnoślązacy byli zawsze krzyw­ dzeni albo przez Niemców, albo przez Polaków"; „Górnoślązacy są uczciwi, pracowici, wierni [...]"; „Kultura górnośląska jest chrześcijańska"; „Sym­ bolami tożsamości górnośląskiej są wartości rodziny, pracy i religijne", a także: „Nas zawsze przyjezdni chcieli uczyć kultury, a sami jej nie mieli"; „Na Śląsku zawsze była wyższa cywilizacja niż gdzie indziej w Polsce". Trudno określić wielkość grupy Schlesierów. Można jednak postawić hipotezę, że będzie ona ulegać powiększeniu. Zadecydują o tym już nie tyle determinanty historyczne, ale współczesne, wśród których najistotniejsze znaczenie ma postępująca słabość ekonomiczna państwa (po raz drugi prys­ ka tu mit Polski, (por. Kopeć 1986, s. 46-79), potencjalnie największe bezrobocie, ekspansja mniejszości niemieckiej, a także najbardziej groźne dla tego procesu programy separatystyczne. Odwołujące się do odrębności kul­ turowej i etnicznej Ślązaków, a w sensie społecznym i politycznym lansują hasło zasobności regionu śląskiego pod warunkiem jego daleko idącej autonomiczności. Akceptacja tych programów może nastąpić, zwłaszcza obecnie, w sytuacji wskazywanego przez badania socjologiczne wzrostu poczucia własnej tożsamości śląskiej. Ustawiczne odwoływanie się do śląskiej toż­ samości może wywołać tu trudne do przewidzenia skutki, tym bardziej, że przecież w programowej wypowiedzi Kositzy przypisuje się Ślązakom cechy narodowości. Pojawiają się one również w innych dokumentach Ruchu Autonomii Śląskiej, których wiarygodność trudno określić. Trudno też określić, co w rozumieniu działaczy tego ruchu decyduje o pojmowaniu dziedzictwa śląskiego w kategoriach narodowych. Z całą przecież pewnością 2Z 23 2 2 Badania własne. Wywiad nr 5. W. Jacher (1990, s. 29) pisze, iż „wśród ludności rodzimej istniał i nadal istnieje (fakty po roku 1980 wzmogły ten proces) wysoki stopień integracji etnicznej, która polega na tym, że przetrwało tu silne poczucie tożsamości ze swoją grupą [...]". 2 3 �48 MARIAN G. GERLICH „Cechą charakterystyczną grupy narodowej, pozwalającą traktować ją w ka­ tegoriach narodowych, a nie wyłącznie etnicznych, jest inny charakter dzie­ dzictwa kulturowego aniżeli w grupie wyłącznie etnicznej i innych charakter świadomości grupowej" (Pawluczuk 1972, s. 31). Nie istnieją obiektywne dowody absolutnej odmienności tradycyjnej, śląskiej kultury chłopskiej , ani też tradycyjnej kultury robotniczej. W latach międzywojennych regionalizm był tu rozumiany, jako „budo­ wanie kultury na tradycjach i podstawach miejscowych" (Dybowski 1929, s. 172). Istnieje wyraźna kontynuacja tego sposobu myślenia, która jednak bardziej jest skierowana na eksponowanie odrębności. Wypowiedź Kositzy należy uzanać za typową wypowiedź programową Ruchu Autonomii Śląskiej. Choć formalnie pochodzi z początku 1991 г., to sama idea ruchu uformowała się w początkach poprzedniego roku, tzn. konkretnie 13 stycznia 1990 r. Wtedy to w Rybniku powołano „Ruch na Rzecz Autonomii Śląska". Przechodził on różne metamorfozy. Jego linia programowa nie była jednak szerzej znana. Pierwszą znaczącą publiczną wypowiedzią był dopiero wspomniany artykuł Kositzy. Ukazał się on już po formalnej rejestracji ruchu śląskich autonomistów, który przyjął nazwę Ruch Autonomii Śląska. Podstawowym celem tej organizacji jest dążenie do osiąg­ nięcia pełnej autonomii Śląska. Michał Lis, analizując podstawowe doku­ menty Ruchu (statuty, deklaracje programowe i uchwały zjazdów) stwierdza, iż swój cel RAŚL pragnie osiągać „poprzez następujące etapy: - utworzenie Skarbu Śląskiego i Sejmu z własną jurysdykcją, podział dóbr oraz równe prawa w zagospodarowaniu majątku: - wybranie samorządów, które określają zakres autonomii; - pełną autonomię z nazwą regionu określoną przez zapis konstytucyj­ ny" (Lis 1991, s. 128). Również ta organizacja odwołuje się przede wszystkim do wartości chrze­ ścijańskich i śląskich. Jako szczególnie istotne dla Ruchu pojawiają się takie pojęcia jak: „ochrona trwałości rodziny", „serdeczność i życzliwość wzglę­ dem drugiego człowieka", „chrześcijańska wartość życia". Liderzy bardzo wyraźnie eksponują w swych publicznych wystąpieniach problem tzw. śląs­ kiej krzywdy. Z całym przekonaniem mogą mieć rację ci z badaczy, którzy podkreślają, iż właśnie ten aspekt pogramowy Ruchu „w przyszłości może zaważyć na skupieniu wokół tej organizacji części bardziej radykalnie i kse­ nofobicznie nastawionej ludności rodzimej" (Nawrocki 1991, s. 29). Tego rodzaju postawa staje się znamienna także dla coraz szerszych kręgów średniego i młodego pokolenia. Popularność zyskuje typ organizacji 24 25 26 2 4 Świadczy o tym zarówno dorobek XIX-wiecznego ludoznawstwa, jak i wyniki badań z okresu międzywojnia i współczesne, (por. Pośpiech 1977; Folklor... 1989). Odwołać się tu można do prac dotyczących najbardziej typowej profesji śląskiej i zwią­ zanej z nią subkultury (zob. Ligęza, Żywirska 1964; Górniczy stan... 1988). Wniosek ten formułuję na podstawie wstępnie opracowanych wyników badań dotyczą­ cych sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. 2 5 2 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 49 .jednorodnej etnicznie". Charakteryzuje ten rodzaj myślenia następujący rodzaj opcji: „Na szczęście Ślązoki przestali sie boć. Zaczynajom walczyć o swoje. A wszystkie swoje krzywdy mogą nadrobić tylko sami. Musi być organizacja tylko dlo nos. Ruch Autonomii coroz bardziej sie podobo, bo mogą w nim działać tylko Ślązoki. Jak w nim bydzie tylko jedna nacja, znaczy nasza, śląsko nacja, to zrobimy tu wreszcie porządek". Jest istotne, że właśnie omawiana organizacja sformułowała jednoznaczne kryteria przynależności członkowskiej. Nieważna jest narodowość, nieważne obywatelstwo, ważny jest jedynie śląski rodowód. Ślązakiem jest co najwyżej tylko ten, którego jeden z rodziców mieszkał na Śląsku przed 1939 rokiem". „W praktyce jednak bardzo uważomy na takich, co majom tylko jednego z rodziców Ślązoka. Prowda godając stawiomy ino na tych, co są echt Ślązokami". Liderem Ruchu Autonomii Śląska jest Paweł Andrzej Musioł. Komitet Założycielski, jak i obecne władze, stanowią głównie inżynierowie oraz technicy. Ruch skupia obecnie około 7000 członków. Zdaniem kierownictwa or­ ganizacji, trwa bezustanny wzrost bazy członkowskiej. Siedzibą RASL jest Rybnik. W tych też okolicach ma on najwięcej sympatyków. 27 28 Związek Górnoślązaków We wstępie zaznaczyliśmy, iż będziemy prezentować organizacje działa­ jące na terenie woj. katowickiego. Tak więc w tym miejscu jedynie z kronikarkiej powinności, a także ze względów socjologicznych, gdyż opolski Związek Górnoślązaków ma na omawianym obszarze pewne wpływy, przed­ stawimy kilka podstawowych danych na jego temat. Związek powstał w grudniu 1989 г., a zarejestrowany został przez Sąd Wojewódzki w Opolu 26 stycznia 1990 r. W Deklaracji programowej stwier­ dza się m.in.: „[....] jesteśmy spadkobiercami dorobku tonącego w mroku dziejów ciągu osadniczego nad środkową Odrą, jesteśmy potomkami tych, którzy przez półtora tysiąca lat krainą opolską włodarzyli, uczynili ją żyzną, gospodarną, piękną, jesteśmy Górnoślązakami". Związek uważa Górno­ ślązaków jako odrębną kategorię etniczną, różną od Niemców i Polaków. W Deklaracji podkreśla się poszanowanie „na zasadach wzajemności oby­ czajów ludności napływowej i nie traktowania jej jako na Śląsku obcą". W okresie formowania się Związek liczył około 200 osób skupionych w 6 kołach. Obecnie nie podaje danych dotyczących liczby członków. Siedzi­ bą Związku jest Opole. 29 Badania własne. Wywiad nr 123. Badania własne. Wywiad nr 57b. Deklaracja programowa. Związek Górnoślązaków. �50 MARIAN G. GERLICH Mniejszość niemiecka Na odrębną uwagę zasługuje narastający od połowy lat 80-tych proces aktywizacji części śląskiej ludności rodzimej, który charakteryzuje się róż­ nymi formami deklarowania niemieckiej tożsamości narodowej. Niewąt­ pliwie szczególne znaczenie dla jego formowania się, poza sferą subiektyw­ nych odczuć i deklaracji, miała pomoc udzielana przez niemieckie ziomkostwa Ślązaków. One to podjęły próby zmierzające do ożywienia sparaliżo­ wanej i częściowo spolonizowanej niemieckiej grupy narodowościowej za­ mieszkującej na obszarach państwa polskiego. Początek instytuq'onalizaqi ruchu niemieckiego wiązać należy głównie, jeśli nie wyłącznie z „Niemieckimi Kołami Przyjaciół" (Deutscher Freunschaftskreis). Wzbudzały one olbrzymie zainteresowanie wśród znacznych kręgów śląskiej ludności rodzimej. W marcu 1989 r. w czasie prowadzonych w kilku miejscowościach badań sondażowych na ten temat, wśród respon­ dentów dominowała obawa przed ujawnianiem jakichkolwiek informaqi. Ponad 70% badanych wyrażało jednak przekonanie, iż powstające koła są zaczątkiem powołania „prawdziwej niemieckiej organizacji" i „uznania praw Niemców w Polsce". W tym czasie zjednej strony trwa „akcja emigracyjna, z drugiej nasila się na Śląsku aktywność DFK, zwłaszcza po uchwaleniu przez Sejm (wiosną 1989 r.) nowego prawa o stowarzyszeniach (Więcek 1990, s. 174-175). Najbardziej aktywne koło gogolińskie podejmuje też próbę zarejstrowania w Opolu „Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim". Podstawowe jednak znaczenie dla procesu formowania się niemieckiej mniejszości miało ogłoszenie w październiku 1990 r. słynnych 16 punktów, czyli „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej". Nim jednak przej­ dziemy do omawiania programu i struktur organizacyjnych tej kategorii ludności Śląska zaznaczmy, iż na tym obszarze obok etnicznych Niemców żyje jeszcze ludność deklarująca (zgodnie z normami europejskimi ) swą przynależność do narodu niemieckiego, której jednak obiektywne związki z językiem i kulturą niemiecką są znikome i sporadyczne. Uwzględniając historyczne losy mieszkańców Śląska, a także ich współ­ czesne położenie można postawić tezę, iż intensywne powstawanie mniejszo­ ści niemieckiej na tym obszarze w znacznym zakresie rozumieć należy jako konsekwencję nie rozwiązanego problemu tutejszej ludności rodzimej. Szcze­ gólne znaczenie mają tu zwłaszcza błędy w polityce władz komunistycznych, a ostatnio kryzys państwa polskiego, który jest zresztą wyraźnie i przesadnie podkreślany przez wszystkie śląskie ruchy regionalne. W tym kontekście nie 30 31 3 0 Badania własne. Chodzi tu o cały pakiet norm prawnych obowiązujących we Wspólnocie Europejskiej, który dotyczy mniejszości narodowych i etnicznych. 3 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 51 można pomijać równoczesnej atrakcyjności państwa niemieckiego, a także konkretnych uregulowań prawnych zawartych w jego konstytucji. Chodzi tu zwłaszcza o art. 116, który śląską ludność rodzimą wyraźnie definiuje w ka­ tegoriach narodowościowych. Trudno w sposób szczegółowy odwoływać się do znanych w nauce polskiej i niemieckiej danych stytystycznych dotyczących mieszkańców tej części Śląska. Nawet w sytuacji kształtowania się świadomości narodowej wskazują one na etnicznie polską przynależność ludności tubylczej. Pomijając znane, w tym również etnologii, analizy demograficzne warto jednak odwołać się w tym miejscu do pewnych danych dotyczących mieszkańców Śląska po I I wojnie światowej. Stanisław Malarski (1990, s. 91) komentując badania z lat 80-tych stwierdza, iż w latach 1945-1949, na podstawie decyzji czterech mocarstw wysiedlono z Polski ponad 3,2 min osób narodowości niemieckiej, a liczbę osób tej narodowści pozostałą w Polsce po 1945 r. szacuje się na 160-200 tys. Skoro uwzględni się, iż w wyniku łączenia rodzin, a także w ramach emigracji zarobkowej wyjechało z Polski (głównie do RFN) około 1 min osób (w tym w latach 1955-1982 ok. 800 tys.), to „[...] wg. stanu na 1987 r. ludność narodowości niemieckiej w Polsce nie przekracza kilku do kilkunastu tysięcy osób, wykazując w związku z dalszymi wyjazdami tendencję malejącą". Tymczasem właśnie u schyłku lat 80-tych następował na Śląsku proces formowania się mniejszości niemieckiej. Mówiono tam wówczas: „Jest nas pół miliona". Jednocześnie trwał na tym obszarze znamienny proces wzrastania tożsamości regionalnej. Jako typowy dla tej tendenqi określić należy następują­ cy typ deklaracji: „my som Ślązoki. Jasne, że mówimy po polsku, momy taką samą religię, taką samą kulturę, ale my dlo prawdziwych Poloków nie som prawdziwi Polocy. Jak sie jedzie do Niemiec, to tyż na nos krzywo patrzom. Jedni ciągnom do siebie, drudzy do siebie. Kożdy ino nos chce wykorzystać i won". Bezrefleksyjne albo świadome zamknięcie się w ramach swoiście definiowanej śląskości znów zaczęło tu odgrywać coraz bardziej znaczącą rolę. Znów rozpoczął się targ o „śląskie dusze". „Nos ino wszyscy chcom kupić i sie o nos targują. Tu som kopalnie i huty. My umiemy w nich robić. Przez to kożdy, jak tu przyjdzie - Polok czy Niemiec zaroz napoczyno targ o nasze dusze". W tej realnie zachodzącej konfrontacji strony polskiej i niemieckiej wygrywa coraz bardziej ta druga. Wyraźnie problem ten postawili liderzy mniejszości niemieckiej. Na łamach „Oberschlesische Zeitung", pisma Towarzy­ stwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim, wręcz stwierdzono: „Nastała godzina prawdy, Ślązak w Polsce nia ma szans. Tzw. polska opcja Ślązaków może oznaczać tylko pełną polonizację. Inaczej nie zostanie się w tym kraju zaakceptowanym. Nie pomoże tu nawet najbardziej czołobitne deklarowanie polskości ani demonstracyjna antyniemieckość [...]. 32 33 34 3 2 3 3 3 4 Podstawowe znaczenie mają niemieckie spisy ludnościowe, a także wyniki wyborów. Badania własne. Wywiad nr 36. Badania własne. Wywiad nr 78. �52 MARIAN G. GERLICH Ślązak jeśli chce zostać Polakiem, musi przestać być Ślązakiem. Naród polski jest organizmem, który wszelkie odrębności - w tym i Ślązaków - odrzuca jako obcy przeszczep. Jeżeli coś śląskiego może się jeszcze zachować, to pod parasolem niemieckości" (Muskała 1991, s. 2). Nowego znaczenia nabiera obecna interpretacja Volkslisty. Nie znajduje to wprawdzie odzwierciedlenia w wypowiedziach liderów, ale jest obecne w życiu codziennym. Nie wchodząc w szczegóły wyjaśnijmy tylko, że Volkslista została ogłoszona 4 marca 1941 г., a wprowadzona w życie 13 marca tegoż roku. Funkcjonowała na terenach włączonych do I I I Rzeszy. O wpisaniu na listę decydowało niemieckie pocho­ dzenie i rasa, a także niemiecka narodowość wykazywana w okresie międzywo­ jennym. Lista obejmowała 4 grupy, a właśnie na terenie Śląska, Pomorza i Kraju Warty akcja rejestracyjna miała swoją specyfikę. Kryteria przynależności do poszczególnych grup były następujące: I grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej, które w okresie międzywojennym charakteryzowały się aktywnym uczestnictwem w niemiec­ kim życiu, to znaczy w organizacjach politycznych, kulturalnych, gospodar­ czych, sportowych; I I grupa - to według obowiązujących uregulowań osoby narodowości niemieckiej, które nie uczestniczyły do wybuchu I I wojny w niemieckich organizacjach, lecz zachowywały swoją odrębność językową oraz kulturową; I I I grupa - obejmowała 3 kategorie osób: 1. kategoria - osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowa­ ne, które nie przeciwstawiały się niemczyźnie; 2. kategoria - osoby obcego pochodzenia żyjące w małżeństwach miesza­ nych z Niemcami; 3. kategoria - osoby obcego pochodzenia, lecz skłaniające się ku kulturze niemieckiej; IV grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej (zwane przez propagandę niemiecką renegatami), które uległy spolszczeniu i nadto aktyw­ nie uczestniczyły w polskim życiu, zwłaszcza w organizacjach politycznych. Jest to najogólniejsza próba przedstawienia zakresu i specyfiki Volks­ listy. Na obszarze byłego województwa śląskiego udział poszczególnych kategorii ludności w wyodrębnionych grupach był następując: I - 6.16%, I I - 14,69%, I I I - 64,19% i IV - 4,26. Obywatele Rzeszy i osadnicy stanowili natomiast 4,89%, a reszta nie była objęta spisem. Podstawą niemieckiej polityki narodowościowej było założenie, że w latach międzywojnia śląska ludność uległa na terenie „polskiego Śląska", czyli woj. śląskiego, polonizacji. Wprowadzenie listy miało więc doprowadzić do segregacji narodowej. Cel ten jednak nie został podówczas osiągnięty. W jednym z niemieckich wojennych raportów tak określano przyczyny i okoliczności wpisywania się Ślązaków na niemiecką listę: „Raczej pragnie się przez to osiągnąć polski cel, aby utrzymać posiadane w polskich czasach pozycje gospodarcze w mieście 35 3 5 Zob. Boda-Kreżel (1978); por. stanowisko Kościoła (Adamski 1946). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 53 i na wsi. W tych dążeniach mieli pozostać Polacy wraz z po polsku czującymi Górnoślązakami umocnieni przez polskie audycje radia angielskiego. W tych audycjach radzono [...] górnośląskim Polakom starać się o przyjęcie DVL, aby Polacy pozostali na miejscu [...]. Stawianie wniosku o DVL uchodziło przez długi czas wśród Polaków za zdradę narodową. Teraz w każdym razie stało się stawianie tych wniosków elementem polskich dążeń" (Popiołek 1958, s. 81). Właśnie tych szczególnych uwarunkowań związanych z wpro­ wadzeniem i obecnością na Górnym Śląsku Volkslisty nie można pomijać przy analizie współczesnej sytuacji narodowościowej na Śląsku. W odpo­ wiednim kontekście politycznym, konkretnej sytuacji ekstremalnej, a nie w kategoriach swobodnej i świadomej deklaracji proniemieckiej należy wi­ dzieć całą tę akcję. Dziś, nie może ona służyć argumentacjom pseudo-etnicznym czy narodowościowym. Dla obiektywnego ujęcia toczących się współcześnie procesów narodowo­ ściowych na Śląsku niezbędne jest również odwołanie się do kwestii po­ chodzenia regionalnego obecnych mieszkańców Śląska, a zwłaszcza tej jego części, która została włączona do Polski po 1945 r. Niestety, w odniesieniu do teraźniejszości nie dysponujemy odpowiednimi danymi. Warto jednak dla ilustracji odwołać się do danych obrazujących sytuację w kilka lat po I I wojnie światowej. Dodać tylko należy, że już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu spod jarzma hitlerowskiego nastąpiło wysiedlanie ludności nie­ mieckiej. Tab. I . Pochodzenie terytorialne ludności części odzyskanego w 1945 r. Śląska w grudniu 1950 r. Województwa ludność ogółem ludność rodzima w tym repatrianci prze­ siedleńcy reemigranci procent ludności rodzimej do ogółu opolskie: miasta wieś 805 529 221 307 588 222 418252 65875 352377 179192 65853 113 339 203 739 84972 118767 8 343 4607 3739 51,6 29.8 59.9 katowickie:" miasta wieś 588767 480197 ЦЭ8 379 350160 264 036 86124 76 371 70275 6096 144 852 130992 13860 17193 14894 2299 59,5 55,0 79,5 wrocławskie: miasta wieś 1698911 842466 856455 83 521 45200 38321 593 681 234 130 359 551 937 706 523985 413 721 84003 39151 44852 5,0 5.4 4.5 Śląsk ogółem" 3097016 851933 849 244 1286297 109 542 27,5 w tym: miasta wieś 1543 970 1553046 375111 476822 370258 478 986 739 949 546 348 58652 50890 24,3 30,7 * cześć odzyskana w 1945 r. Źródło: Z. Kowalski, Weryfikacja narodowościowa na ziemiach zachodnich i północnych w latach 1945-1949, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu. Nauki Społeczne, 1986, z. 15, s. 125. �54 MARIAN G. GERLICH Układ stosunków narodowościowych na terenie woj. śląskiego w okresie międzywojennym , lata wojny, liczebność ludności rodzimej do ogółu miesz­ kańców po I I wojnie światowej, przesiedlenia ludności niemieckiej po 1945 r. , emigracja , a wreszcie wzrost poczucia tożsamości regionalnej to pewien zespół czynników, które muszą być w sposób szczególny uwzględ­ niane przy analizie problemu formułującej się na Śląsku mniejszości niemiec­ kiej. Analizy wyłącznie systemu kulturowego i to w odniesieniu do Słowiań­ szczyzny czy polskiego etnicum są ważne, lecz nie wyczerpują złożoności zagadnienia. Uproszczony obraz śląskiej ludności rodzimej i stan badania jej kultury wyłącznie w perspektywie związków z kulturą polską, doprowadziło do niebezpiecznego zaułka. Pozostawanie w nim może prowadzić do falsyfikacji problemu śląskiej kultury i toczących się tutaj przeobrażeń. Za­ stanawiająca jest zresztą nieobecność polskiej etnologii w poważniejszych przedsięwzięciach naukowych na tym terenie w ostatnich latach. Proces formowania się mniejszości niemieckiej z całą przecież pewnością nie może dalej być pomijany przez tę dyscyplinę. W skomplikowanej sytuacji Górnego Śląska proces formowania się mniejszości niemieckiej jest zjawiskiem, które na żadnym etapie dotych­ czasowego rozwoju nie przyjęło charakteru żywiołowego. Co najwyżej moż­ na mówić o pewnych zdecydowanie incydentalnych zjawiskich. Zresztą rów­ nież w ich przypadku nie jest wykluczone sterowanie. Od początku formowanie się mniejszości niemieckiej przebiega w sposób zorganizowany i przemyślany. Tak było w okresie kształtowania się Niemie­ ckich Kół Przyjaźni, jak i w czasie dalszego formalno-prawnego procesu instytucjonalizacji ruchu. Znamienne są także okoliczności związane ze sfor36 37 3 6 38 Według spisu polskiego z 1931 г., 74,5 tys. osób w byłej pruskiej części woj. śląskiego podawało jęz. niemiecki. Niemieckie listy wyborcze zyskiwały natomiast w latach międzywojnia poparcie znacznej części ludności rodzimej. Istotne dla naszych rozważań są zwłaszcza przesiedlenia z obszaru byłego woj. śląsko-dąbrowskiego (Łempiński 1974). Tzw. wyjazdy stałe z Górnego Śląska do RFN kształtowały się następująco: I. Lata 1956-1959 z woj. katowickiego - 55 563 osoby z woj. opolskiego - 47 185 osób I I . Lata 1963-1970 z woj. katowickiego - 32444 osoby z woj. opolskiego - 17304 osoby (Źródło: Rauzdński 1988, s. 219). I I I . Lata 1971-1975 z obszaru Górnego Śląska - 28 056 osób, co stanowiło 44,9% ogółu wyjeżdżających z tego terenu oraz Ziem Zachodnich i Północnych. IV. Lata 1976-1979 z obszaru Górnego Śląska - 87306 osób, co analogicznie stanowiło 64,9%. V. Lata 1980-1985 z obszaru Górnego Śląska - 99462, co stanowiło 59,7% całej emigracji (Źródło: Korbel 1988, s. 59, 64, 69). 3 7 3 8 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 55 mułowaniem tzw. 16 punktów, które były pierwszym publicznym wyraże­ niem tożsamości przez mniejszość niemiecką w Polsce po 1945 r. Sygnatariu­ szem „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej" była Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej. Ogłoszone w październiku 1990 r. wzbudziły żywy oddźwięk zarówno wśród samych zainteresowanych, jak i w części społeczeństwa polskiego,zwłaszcza w woje­ wództwach opolskim i katowickim. Zaznaczmy, że deklaracja ta została sformułowana dopiero w okresie, gdy praktycznie zakończył się proces budowy struktur organizacyjnych. Tak więc postulaty Niemców nie inic­ jowały ruchu, ta jak to było w przyadku wcześniej omówionych organizacji typowo śląskich, lecz zostały sformułowane i ogłoszone po okrzepnięciu podstawowych struktur ruchu. W preambule do październikowych „Postulatów" stwierdzano m.in.: - „My Niemcy, żyjący na obszarach na wschód od Odry i Nysy, chcemy dalej żyć w naszych stronach ojczystych i pomagać przy odbudowaniu gospodarki i utrzymaniu środowiska"; - „Chcemy żyć tutaj bez strachu [...]"; - „Potrzebujemy jednak pewności, że możemy tutaj mieć przyszłość jako Niemcy". Ze względów obiektywnych trudno prezentować całą listę niemieckich postulatów. Ograniczymy się tylko do niektórych. I tak, w pkt 1 mówi się o „Uznaniu i gwarancji statutu grupowego dla niemieckiej grupy narodowo­ ściowej"; pkt 3 - o prawie , jednostki do swobodnego uznania przynależno­ ści do swojej grupy narodowościowej"; pkt 5 - o urzeczywistnieniu „prawa do stron rodzinnych również dla tych Niemców, którzy poprzez wypędzenie lub przesiedlenie musieli opuścić strony ojczyste"; pkt 7 - o zakazie „asymilacji, nie tylko bezpośredniej przymusowej, lecz również pośredniej [...]"; pkt 14 - o niestawianiu „przeszkód dla współpracy pomiędzy organizacjami Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej i organizacjami wypę­ dzonych i przesiedlonych w Republice Federalnej Niemiec i pkt 15 - o nieusuwaniu i nieograniczaniu „postanowień konstytucyjnych lub ustawowych w Republice Federalnej Niemiec, dotyczących przyjęcia Niemców z ob­ szarów na wschód od Odry i Nysy, którzy chcą na zawsze opuścić strony rodzinne". Niemieckie postulaty wywołały duże zainteresowanie pewnych kręgów społeczeństwa polskiego, ale także obawy. Ponownie ujawniły się znane stereotypy. Obiektywna analiza tego dokumentu może być jednak dokonana 39 40 3 9 Październik 1990. „Postulaty Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej. Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej" (druk powielony), s. 1. Tamże, s. 2-3. Zaznaczyć też należy, że zakres merytoryczny wystąpień oraz sposób organizacji życia mniejszości wynikały nie tylko z pomocy ziomkostw, ale także czynników oficjalnych. Wśród mniejszości krążyły różne materiały informacyjne. Zob. np. „Informacje dla Niemców mieszkających w Rzeczypospolitej Polskiej". Pełnomocnik Rządu Federalnego do spraw mniejszości, Bonn, Juni 1990. 4 0 �56 MARIAN G. GERLICH tylko w kontekście uregulowań prawnych zawartych w deklaracji niemiecko-polskiej z 14 listopada 1989 г., czy Międzynarodowych Paktów Praw Politycznych z 19 grudnia 1966, porozumień KBWE, a w tym pewnych ustaleń szczegółowych, jak dokumentu kopenhaskiego z czerwca 1990 г., czy dokumentów grup eksperckich konferencji KBWE w Genewie. Analiza złożonych współczesnych aspektów życia oraz identyfikacji kulturowej i narodowościowej grup mniejszościowych zamieszkujących obszar Polski musi uwzględniać zasygnalizowane uwarunkowania prawne. Jest to zwłasz­ cza niezbędne w kontekście określonych badań etnologicznych. Chodzi tu m.in. o cały złożony problem narastającego rozdźwięku między identyfikacją kulturową i etniczną, czy obiektywnie narodowo określonym typem stoso­ wanego języka i realizowanej kultury, a deklaracją o przynależności do innego narodu. Mówiąc o mniejszości niemieckiej w kontekście europejskich norm praw­ nych należy też powiedzieć, iż w Radzie Europy kwestiami mniejszości zajmuje się przede wszystkim Komisja „Demokracja przez Prawo". Ona to w dniu 29 maja 1990 r. przyjęła „Zbiór zasad o mniejszościach narodo­ wych". W dniu 1 października 1990 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy na podstawie „Zbioru" uchwaliło Rekomendację 1134 (1990) „O prawach mniejszości". Zgodnie z tą Rekomendacją, a zwłaszcza precy­ zyjną definicją zawartą w „Zbiorze", pod pojęciem „mniejszości" rozumie się grupę „liczbowo mniejszą od reszty ludności państwa, której członkowie, chociaż są obywatelami państwa, mają różne od reszty ludności cechy etnicz­ ne, religijne lub językowe i kierują się wolą zachowania swojej kultury, tradycji religii i języka" (Kędzia b.r.w., s. 6). Na interesującym nas obszarze województwa katowickiego działają dwie organizacje mniejszości niemieckiej, tzn. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemieckiego województwa Katowickiego oraz Nie­ miecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Na terenie woj. opolskiego natomiast działa Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej Śląska Opolskiego. W Katowicach największe jest T.S.K.L.P.N. Zostało ono zarejestrowane 16 stycznia 1990 r. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach. Tak więc powstało ono wcześniej niż bratnia organizacja opolska. Celem katowickiego stowa­ rzyszenia jest m.in. rozwijanie niemieckiej oświaty, kultury i sztuki, popula­ ryzacja literatury i prasy niemieckiej, renowacja i odbudowa zabytków nie­ mieckiej kultury. W rozdziale I I I statutu określono cele Stowarzyszenia, którymi są przykładowo: organizowanie ośrodków krzewienia kultury i sztu­ ki niemieckiej, popieranie amatorskiego ruchu artystycznego, organizowanie wydawnictw w języku niemieckim oraz nawiązywanie „stosunków kultural­ nych z organizacjami kulturalnymi w kraju i za granicą oraz organizowanie wymiany kulturalnej i sportowej". 41 4 1 Statut TSKLPN. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 57 Prezentując tę organizację warto ze względów sensu stricto etnolo­ gicznych przytoczyć odpowiednie sformułowanie Sądu Wojewódzkiego zawarte w akcie rejestracyjnym: „[...] precyzyjne zdefiniowanie grupy np. narodowościowej, etnicznej czy religijnej natrafia na takie trudności, że praktycznie jest niemożliwe do ustalenia. Kryteria bowiem mogą być najróżniejsze, jak np. więzy krwi, środowisko kulturowe, pielęgnowanie tradycji itp. [...]". Pierwszą siedzibą Towarzystwa były Gliwice, obecną jest Racibórz. Prak­ tycznie jednak ośrodek ruchu znajduje się w domu prezesa Błażeja Hańczucha w Bieńkowicach. Bazując na informaq'ach werbalnych, które nie zostały zweryfikowane, aktualnie T.S.K.L.P.N w województwie katowickim ma 6 oddziałów. Liczebność jest następująca: Oddział raciborski - 17000 członków, gliwicki - 20500 członków, katowicki - 6000 członków, bytomski - 5000 członków, wodzisławski - 900 członków, zabrski - 3500 członków. Z końcem lata 1990 r. jeden z działaczy katowickiej mniejszości niemie­ ckiej Dietmar Brehmer podjął starania zmierzające do scalenia rozdrob­ nionego w całym kraju ruchu. W efekcie we wrześniu powołana została Rada Naczelna Stowarzyszeń Niemieckich w RP. Od początku jednak wystąpiły w tym ciele znaczne różnice poglądów. Prezydium Rady tworzyli działacze trzech województw. Karol Nossol i Henryk Król reprezentowali woj. opol­ skie, Fryderyk Sikora - katowickie, a Jerzy Bryłka - częstochowskie. D. Brehmer natomiast pełnił funkqc sekretarza generalnego Rady. Od po­ czątku prowadziła ona intensywną działalność. Przede wszystkim nawiązano kontakty z wybitnymi politykami zachodnioniemieckimi. 11 października 1990 r. Rada ogłosiła „Memoriał", w którym podkreśla, iż miejszość będzie pełnić rolę „pomostu" między „dwoma wielkimi Narodami". Apelowano do obu rządów odrębnie, a w końcowej partii apelowano o otwarcie w Katowi­ cach konsulatu niemieckiego. Uzasadniono to następująco: „Na terenie województwa katowickiego zamieszkuje 4 min osób, z czego ponad 2 miliony posiada rodziny lub krewnych w Niemczech". Wyrażano też „chęć współ­ pracy w dziele przezwyciężania uprzedzeń narodowościowych pomiędzy Po­ lakami i Niemcami f . . . ] " . Spory trwające w Radzie doprowadzają do usunięcia z jej składu Brehmera, co stało się podczas jego oficjalnej wizyty w RFN. Jeszcze w tym samym miesiącu, w listopadzie 1990 r. podejmuje on próbę powołania dru­ giej organizaq'i niemieckiej na terenie woj. katowickiego, tzn. Niemieckiej 42 43 44 2 * Dokumenty rejestracyjne Towarzystwa. * Podobne dane zawarte są także w ostatnim raporcie dotyczącym mniejszości niemieckiej opracowanym przez zespół socjologów Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. ** Statut Niemieckiej Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość", Katowice, 1 lutego 1991 r. 3 �58 MARIAN G. GERLICH Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość". Oficjalna rejestracja na­ stępuje 28 maja 1991 r. Jako pierwszy cel (art. 4, p k t ) Stowarzyszenie stawia: „Pełnienie roli łącznika pomiędzy ludnością pochodzenia niemieckiego a społeczeństwem polskim". Dopiero w następnych punktach Statut pod­ kreśla kultywowanie tradycji niemieckiej, pielęgnowanie języka, kultury, historii, organizowanie sympozjów naukowych, działania na rzecz zdegrado­ wanego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (art. 5, pkt 4). Organizacja ta podejmuje wiele inicjatyw na rzecz swoich członków, ale także akcje charytatywne. Lider ruchu wielokrotnie podkreśla przy­ wiązanie członków Stowarzyszenia do Górnego Śląska, a nadto deklaruje ustawiczną chęć pełnienia roli pomostu w procesie zbliżenia polsko-niemieckiego. Siedzibą Stowarzyszenia są Katowice. Organizacja ma swoją stałą, coty­ godniową audycję radiową w języku niemieckim nadawaną przez rozgłośnię w Katowicach. Rozpoczyna wydawanie czasopisma „Auf schlesischer Erde" - „Na Śląskiej ziemi". Organizacja nie prowadzi ewidencji członków. Trudno więc określić liczebność Stowarzyszenia. Omawiając niemieckie organizacje nie można pominąć znamiennej „otoczki" tego ruchu, którą uosabiają bliżej nieznane kręgi głoszące hasła nacjonalistyczne i szowinistyczne. Pierwszym znamiennym ich wy­ stąpieniem była akcja podjęta przy okazji oficjalnego spotkania mniej­ szości, które odbyło się w dniach 18-19 maja 1991 r. na Górze św Anny. Przyjacielskie Spotkania Zespołów Folklorystycznych i Orkiestr, określone podówczas jako „Schlesischen Treffen", stały się okazją również do wystąpień antypolskich. Choć miały zdecydowanie ograniczony zasięg, to jednak kolportowane wtedy ulotki wyrażały intencje bliżej nieznanej grupy. Liderzy niemieckiego ruchu nie odcięli się jednak formalnie od tej akq'i. Rozrzucane licznie ulotki krytykowały „polskie porządki", pod­ ważano granicę na Odrze i Nysie. Na jednej z nich widniała mapa Nie­ miec, która obejmowała tereny ówczesnej RFN, NRD, a także obszary Pomorza, Powiśla, Warmii i Mazur, tzw. Brandenburgii Wschodniej, Śląska Dolnego, Ziemię Opolską oraz obszar Austrii, tzw. Sudeten Land oraz wybrane połacie Szwajcarii i Francji. Obok mapy umieszczono na­ pisy: „Niemcy Zjednoczona Ojczyzna". „My jesteśmy jednym narodem", „Nigdy nie zrezygnujemy z terenów wschodnich", „Całe Niemcy Niem­ com", a także: „Tylko jedność Niemiec prowadzi do ich wolności jako narodu". Tego rodzaju wystąpienia mają incydentalny charakter. W żadnym po­ ważniejszym zakresie nie określają specyfiki działalności mniejszości nie45 46 4 5 Tamże. Ulotka „Deutschland Einig Vaterland", w posiadaniu autora. Dwie inne ostre w swej treści ulotki sygnowane byly przez Ostdeutscher Bund oraz przez mieszkańca RFN T. Becka. 4 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 59 mieckiej w Polsce. Niemniej jednak istnieją. Z braku odpowiednich danych nie można przedstawić socjologicznego oblicza tego nurtu. Nie do przyjęcia wydają się być stwierdzenia zaliczające go do szeroko rozumianego ruchu skinheadów. Uwagi końcowe Ze względu na sposób prezentacji problemu, a także charakter, zakres, natężenie i zmienność opisywanego zjawiska trudno podjąć próbę for­ mułowania wniosków końcowych. Dokonane zostało zadanie scharak­ teryzowania deklaracji ideowych i programów, a w pewnym zakresie także działalności śląskich organizaq'i związanych z szeroko rozumianym proce­ sem upodmiotowienia ludności rodzimej. Przyjmuje on różne opq'e poli­ tyczne, kulturowe i narodowościowe. Trudno podjąć próbę uogólnienia. Zasygnalizowane opcje ulegają ciągłym zmianom, przy wyraźnym jednak prymacie śląskości. Wprawdzie wiele aspektów badanego problemu ma swoje źródła w przeszłości, zwłaszcza w XDC w., co starano się przedstawić, to jednak ulegają one współcześnie ponownemu wzmocnieniu. Wydaje się, że można w związku z tym postawić tezę, iż zakres i natężenie śląskich ruchów wiązać należy z ambicjami politycznymi i osobowością liderów. Zgromadzony materiał zawierający ich publiczne wypowiedzi wskazuje, iż odwołują się oni przede wszystkim do „specyficznej śląskiej kultury", „odrębności losów śląskich", „krzywdy śląskiej", „kolonizacyjnej polityki polskiej wobec Śląska", a zarazem wskazują, iż jedyna droga „ratunku dla Śląska" (co widać zarówno w wypowiedziach typowych organizacji ślą­ skich, separatystycznych, propolskich jak i częściowo niemieckich) wiedzie poprzez autonomię. Dynamicznie zmieniająca się śląska rzeczywistość stanowi wyzwanie dla etnologii, która nie może pozostać wobec niej obojętna. Post scriptum Już po złożeniu artykułu do druku na Górnym Śląsku doszło do częś­ ciowej integracji działających na tym obszarze stowarzyszeń. 4 lipca 1992 r. w Rybniku powołano Porozumienie Górnośląskie. Ma ono „działać dla dobra regionu i jego mieszkańców". Zachowując autonomię organizacyjną porozumienie podpisały: Ruch Autonomii Śląskiej, Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość", DFK, Związek Górnoślązaków, To­ warzystwo Przyjaciół Katowic, Górnośląskie Towarzystwo Charytatywne oraz Światowy Związek Górnoślązaków. Tymczasową siedzibą władz został Rybnik. �60 MARIAN G. GERLICH Literatura A d a m s k i S. 1946 Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasach okupacji niemieckiej, Katowice. Benedyk to wicz Z., M a r k o w s k a D. 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 205-236. B e r l i ń s k a D. 1990 Procesy społecznego „wchodzenia" ludności rodzimej w społeczeństwie polskim na Śląsku Opolskim na przykładzie społeczności lokalnej (w świetle badań), [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej. Materiały z badań w 1989 roku nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku, M . Lis (red.), Opole, cz. 3, z. 2. Bieniasz S. 1990 O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura", Paryż, nr 2. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k K. 1990 Miejsce i rola kultury w procesach życia społecznego zbiórowści Górnego Śląska do roku 1945, [w:] Górny Śląsk, szczególny przypadek kulturowy, Warszawa, s. 7—66. B o d a - K r ę ż e l Z. 1978 Sprawa Volkslisty na Górnym Śląsku. Koncepcje likwidacji problemu i ich realizacji, Opole. B r o ż e k A. 1988 Świadomość narodowa ludności na obszarze etnicznym Śląska do 1945 roku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 46—66. Bukowska-Floreńska I . 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Katowice. C h a ł a s i ń s k i J. 1936 Antagonizm polsko-niemkcki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Wrocław-Kraków. Cieszewska B. 1992 Autonomia dla Górnego Śląska, „Rzeczypospolita", 4 maja 1992 r. D y b o w s k i R. 1929 Młodzież akademicka Śląska a położenie międzynarodowe Pobki, „Zaranie Ślą­ skie" z. 4 Folklor 1989 Folklor Górnego Śląska, D. Simonides (red.), Katowice. Gerlich H. 1984 Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach gór­ niczych, Katowice. G e r l i c h M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 354-378. 1989 Strachy. W kręgu dawnych wierzeń śląskich, Katowice. 1990 Nous et les autręs - la différenciation ethnique, [w:] Haute-Süésie - L'espace déchiré. Spécificité d'une region fort industrialisée, J. Wódz (red.), Katowice 1990. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 61 G e r l i c h H., G e r l i c h M.G. 1989 Zwyczaje, obyczaje i obrzędy rodzinne w miastach Górnego Śląska od schyłku XIX w. do polowy XX w. „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 367 -434. 1992 Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie między­ wojennym, Studia i Materiały z Dziejów Śląska, K. Matwijowski, I . Sroka (red.), Katowice, s. 198 -223. Górniczy stan 1988 Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, D. Simonides (red.), Katowice. G u g o ł F. 1990 Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, [w:] Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, J. Wódz (red.), Katowice. Jacher W. 1990 Integracja ludności rodzimej na Śląsku, [w:] Polska ludność... K ę d z i a Z. [b.r.w.] Ochrona mniejszości narodowych, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP. K l a s i k A. 1988 Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 lutego 1988 r. K o p e ć E. 1986 „My i oni" na polskim Śląsku. 1918-1939, Katowice. K o r b e l J. 1988 Emigranci z Polski do RFN w świetle statystyki i analiz (1952-1985), Opole. K o s i t z a A. 1991 Autonomia - jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska" - organ Ruchu Autonomii Śląska, nr 1, s. 2-4. K w a ś n i e w s k i K. 1987 Integracja społeczności regionalnej: Śląsk Opolski, Opole. L i g ę z a J., Ź y w i r s k a M . 1964 Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Lis M. 1991 Polska ludność rodzima na Śląsku po II wojnie światowej, Opole. Ł e m p i ń s k i Z. 1974 Przesiedlenia ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice. M a l a r s k i S. 1990 Prawne regulacje położenia ludności rodzimej po I I wojnie światowej, [w:] Polska ludność... M a r e k F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i a r k a K. 1984 Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Słowo wstępne A. Brożek, Katowice. M u s k a ł a P. 1991 Zwycięsto czy porażka? „Oberschlesische Zeitung" 16-30 listopada 1991 r. N a w r o c k i T. 1991 Ruch mniejszości niemieckiej na scenie politycznej województwa katowickiego, • [w:] Społeczne uwarunkowania restrukturyzacji Górnego Śląska, B. Jałowiecki, A. Kukliński (red.), Warszawa. O s m a ń c z y k E. 1946 Sprawy Polaków, Katowice. �62 MARIAN G. GERLICH Ossowski S. 1967a Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa. 1967b Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 210-213. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P i s k o r S. 1992 Zaproszenie do Jugosławii? Polemiki, „Dziennik Zachodni", 11 maja 1992 г., s. 5 P o p i o ł e k K. 1958 Śląsk w oczach okupanta, Katowice. P o ś p i e c h J. 1977 Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław. R a u z i ń s k i R. 1988 Przemiany demograficzne i migracje na Śląsku w latach 1945-1985, [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Pobki Ludowej, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, Katowice, t. 1 S a r n o w i c z W., S m o l o r z M . 1991 Kontr-wywiad z Rafałem Szymańskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka"), 5 czerwca 1991 r. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szewczyk W. 1986 Syndrom śląski, Katowice. Szramek E. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy. Reprint odbitki artykułu z Rocz­ ników Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, t. 4. Szuber I . 1991 Spotkanie autonombtów, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka"), 10 lipca 1991 r. S z y m a ń s k i R. 1872 Od Redakcji, „Orędownik", 29 sierpnia 1872 r. W i ę c e k W. 1990 Związki przesiedleńcze w RFN wobec ludności autochtonicznej na Śląsku, [w:] Polska ludność... M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Local Communities Summary The indigenous population of the whole area of High Silesia and in particular in Katowice Province has recently been gaining more authonomy. Except some differences of no relevance, the justification of this process relies upon the local culture - oriented concept. The emphasis has been put on preserving traditional culture in this area. The cultural and social goals of the �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 63 Silesians have been expressed in terms of political activity within the national context. This tendency goes back to the past. In order to account this process for, it would be helpful to recall some historical changes which had begun at the moment of forming the national identification in this area until the end of interwars period. In the meantime, it is also a contemporary Silesian Separatism which has been going hand with Polish-oriented nationalism. There are three main sources of national identification in the area of High Silesia. There are people who identify themselves with the Polish national tradition. Others seem to stick to own Silesian identification. Still others recognize themselves as part of German Nation. There is no room for doubt that the models of identification mentioned above sometimes mix together. It becomes evident as well that we should not talk about this division as a complete one. For instance there are such groups of Silesians who turn out to be indifferent in respect of their nationality. The most important Silesian organisations are as follows: The High Silesian Association (with the seat in Katowice), Silesian Authonomy Movement (with the seat in Rybnik), Social-Cultural Society of German Minority of Katowice Province (with the seat in Racibórz), German-Work Community "the Reconciliation and the Future" (with the seat in Katowice). Two others organisations from Katowice Province should be mentioned in addition: these are German minority groups with the seat in Gogolino and High-Silesian Association with seat in Opole. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/745e0acb14d3e2a92d6c910bea83fa77.pdf d52c5244ed46b24d91acf1e356a15dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3000 Title A name given to the resource Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.91-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. J . Grosbard, Święto plonów w kibticu, w y m . 3 2 x 2 0 cm Olga Mulkiewicz-Goldbergowa WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ WYCINANKI ŻYDOWSKIEJ T r a d y c y j n a w y c i n a n k a w papierze, znana w r ó ż n y c h okresach 1 „ l u c h o t z i k k a r o n " w ó w c z a s , g d y umieszczone na n i c h nazwiska, czasu w i e l u g r u p o m diaspory ż y d o w s k i e j , u t r z y m a ł a sk. n a j d ł u ż o j imiona, daty narodzin i śmierci najbliższych — m i a ł y przypomi­ na terenie E u r o p y wschodniej, a przede w s z y s t k i m n a nać terenie P o l s k i . T u w ł a ś n i e b y ł a w y k o n y w a n a jeszcze n a p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia 2 a pojedyncze egzemplarze z d o b i ą c e p o s z c z o g ó l n e o poszczególnych rocznicach ś m i e r c i — wskazywać dni, w k t ó r y c h należało odmówić, niezwykle w a ż n ą w obrzędowości ż y d o w s k i e j , m o d l i t w ę za z m a r ł y c h . d o m y czy synagogi m o ż n a b y ł o jeszcze z n a l e ź ć w okresie m i ę d z y ­ T r a d y c j ę w y c i n a n i a w papierze zabierali p o s z c z e g ó l n i w y c i - w o j e n n y m , z w ł a s z c z a na wschodnich ziemiach ó w c z e s n e j Rzeczy­ nankarze ż y d o w s c y e m i g r u j ą c y z P o l s k i do r ó ż n y c h k r a j ó w . T a k pospolitej . więc joszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t y k a m y p o s z c z e g ó l n e N i o w ą t p l i w i e na t y m w ł a ś n i e torenio w y t w o r z y ł się o d r ę b n y egzemplarze t r a d y c y j n e j polskiej ż y d o w s k i o j wycinanki, naj­ t y p w y c i n a n k i . P o r ó w n u j ą c z a r ó w n o m o t y w y , j a k i przede wszyst­ prawdopodobniej w y k o n a n e w A m o r y c e , czy toż na terenie ó w c z e s ­ k i m kompozycję poszczogółnych wzorów m o ż n a w y s u n ą ć tezę, nej Palestyny a obecnego I z r a e l a , w i a d o m o o i s t n i e n i u w y k o n y ­ 3 że w y c i n a n k a p o l s k i c h , w z g l ę d n i e w s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h Ż y d ó w , w a n y c h przez polskiego Ż y d a w y c i n a n e k w m a ł y m miasteczku posiada d o s t a t e c z n ą ilość w s p ó l n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e p o z w a l a j ą na na zaliczenio j e j do o d r ę b n e j g r u p y . sztuka t a z a n i k ł a w pierwszej p o ł o w i o naszego stulecia, i to za­ Jak wiadomo, pełniła wycinanka w tradycyjnej społeczności ż y d o w s k i e j przede w s z y s t k i m funkcje k u l t o w e . Z w i ą z a n a była Bukowinie. 4 Ostatocznie j e d n a k , j a k j u ż wspomniano —- r ó w n o na terenie E u r o p y wschodnioj, j a k i w i n n y c h skupiskach żydowskich. z poszczególnymi świętami, lub też innymi ważnymi momentami Z o ż y w i e n i e m tej t w ó r c z o ś c i s p o t y k a m y się w p ó ź n y c h l a t a c h w zj'ciu r o d z i n y . D o n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h i najbardziej zna­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , n i e m a l ż e r ó w n o l e g l e , w odda­ nych zaliczyć l o n y c h d o ś ć o d siebie w i ę k s z y c h skupiskach z a m i e s z k a ł y c h przoz należy mizrachy, względnie sziwiti, powiązane z o b o w i ą z k i e m codziennego odprawiania m o d l i t w y , oraz wskaz u j ą c o k i e r u n o k o d m a w i a n i a t e j ż e , w z g l ę d n i e szewuoslech Ż y d ó w — w Stanach Zjednoczonych oraz w I z r a e l u . i roj- Sztuka w y c i n a n i a w papiorze r o z w i j a j ą c a się w s p o ł e c z n o ś c i a c h zelech z d o b i ą c e d o m y w ś w i ę t a Szawuoth. W y c i n a n k a m i ozda­ ż y d o w s k i c h w Amerj'ce nie b ę d z i e p r z e d m i o t o m naszych r o z w a ż a ń biano t o ż s z a ł a s y - , , k u c z k i " — budowano w okresie ś w i ą t S u k k o t h z p r z y c z y n , k t ó r e p o s t a r a m się niżoj w y ł u s z c z y ć , niemniej w y d a j e oraz były one w k o m p o n o w a n o w c h o r ą g i e w k i , noszono przez dzioci m i się właściwym poświęcenie temu tematowi paru z d a ń , zanim podczas p o c h o d u z okazji ś w i ę t a S i m c h a t T o r a . W y c i n a n k a m i przejdziemy do o m a w i a n i a p r o b l e m a t y k i , b ę d ą c e j g ł ó w n y m te­ obwieszano ł ó ż k o p o ł o ż n i c y — g d y p e ł n i ł y z r a c j i umieszczonego m a t e m niniejszego a r t y k u ł u . n a n i c h w z o r u czy napisu f u n k c j ę a m u l e t u . Wieszano je na ś c i a n i e , w z g l ę d n i e przechowywano w m o d l i t e w n i k u jako tzw. T a k w i ę c w y c i n a n k a , r o z w i j a j ą c a się ostatnio w s p o s ó b d o ś ć spontaniczny i w o ż y w i o n e j formie w ś r ó d Ż y d ó w w Stanach Zjed* 91 i �plastyczna. W ś r ó d t y c h ż e t w ó r c ó w w i d z i m y s t a ł e poszukiwania nowych technik, stosowanio nowoczesnych narzędzi pracy; u n o w o c z o ś n i e n i u uloga t r a d y c y j n y m a t e r i a ł . Papier zostaje z a s t ą ­ piony często kartonem, jedwabiom, tworzywami Zmionia się również funkcja tej sztucznymi. nowoczosnej wycinanki, przede w s z y s t k i m t r a k t o w a n a jest j a k o dzieło sztuki, zawieszana na ś c i a n a c h z a s t ę p u j e obraz. Zwyczaj ozdabiania d o m ó w w okrosio ś w i ą t S z a w u o t h , oraz s z a ł a s ó w b u d o w a n y c h w okrosio S u k k o t , jost znany powszechnie, alo bardzo rzadko k o n t y n u o w a n y . Zajęcio t o pozostawia się przedo w s z y s t k i m dziociom, k t ó r o o z d a b i a j ą w y c i n a n k a m i nio t y ł o d o m y r o d z i c ó w , ale przodo w s z y s t k i m pomioszczonia w przedszkolach, klasy w szkole. W y c i n a n k i to nic zawsze n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e j s y m b o l i k i , czy d a w n y c h m o t y w ó w , c z ę s t o s p o t y k a się powiolanie powszochnio z n a n y c h w z o r ó w i technik w y c i n a n i a . Zwyczaj ton m a przodo w s z y s t k i m na celu wzmocnionie poczucia p r z y n a l e ż ­ n o ś c i otnicznoj dzieci i m ł o d z i o ż y . M a m y w i ę c do czynionia z d w o m a i n t e r e s u j ą c y m i procesami — przedo w s z y s t k i m , t r a d y c y j n a w y c i n a n k a i joj funkcja tradycyjna z o s t a ł y p r z e s u n i ę t o , a m o ż o d o k ł a d n i o j powiedziawszy z e p c h n i ę t e na pozycje uboczne. Jost t o obecnio przede w s z y s t k i m zajęcie dzieci i m ł o d z i e ż y , zwyczaj n i o p r a k t y k o w a n y w d o m u . F u n k c j a w y c i n a n k i obecnie — to przodo w s z y s t k i m p o d k r e ś l e n i e własnej odrębności etnicznoj. Poszczególni artyści, względnie h o b b y ś c i z k r ę g ó w ż y d o w s k i e j s p o ł o c z n o ś c i z a j m u j ą c y się w y c i n a n i o m , albo w ogóle o d c h o d z ą od t r a d y c y j n y c h w z o r ó w i t r a d y c y j ­ nej s y m b o l i k i , albo s z u k a j ą n o w y c h f o r m , r o z w i ą z a ń stylistycz­ nych ; twórczość swą usiłują wiązać z symboliką sztuki żydowskiej, ale najczęściej symbole te s ą przetworzone, pozostaje ich zna- czonie, alo n a j c z ę ś c i e j zostajo zapomniana w z g l ę d n i e zarzucona ich t r a d y c y j n a forma. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w I z r a e l u . I t u r ó w n i e ż n a s t ą p i ł o w l a t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h zainteresowanie w y c i n a n k ą , j a k o olomontcm t r a d y c y j n o j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n o j Ż y d ó w . T r u d n o jost obocnie s z u k a ć p r z y c z y n y jodnoj i b o z p o ś r o d n i o j tego, żo poszczogólni t w ó r c y sztuki. Niewątpliwie z a c z ę l i w r a c a ć do tej znaczną znanoj badaczco ż y d o w s k i e j część zasług wycinanki, dr dziodziny należy Gizie przypisać Friinklowej. Ona to pracując, w M u z o u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u w H a i f i e gro­ m a d z i ł a e k s p o n a t y z zakresu s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j , organizowa­ ła w y s t a w y t r a d y c y j n e j w y c i n a n k i innych ż y d o w s k i o j , oraz w y c i n a n o k n a r o d ó w . P r o p a g u j ą c szeroko t ę t w ó r c z o ś ć s ł u ż y ł a po­ r a d n i c t w e m f a c h o w y m , a z czasom u d o s t ę p n i a ł a salo muzoalne na w y s t a w y i n d y w i d u a l n e i zbiorowo p o s z c z e g ó l n y c h twórców. Dlatego t e ż j a k o n a s t ę p s t w o tejże d z i a ł a h i o ś c i a nie j a k o p r z y padok n a l e ż y u z n a ć f a k t , żo w ł a ś n i e w H a i f i o zaczęli t w o r z y ć Tl. 2. J. Grosbard, Sobotri, » ' у ш . 3 5 , ; 17 cm i t w o r z ą do dziś dwaj najciekawsi w s p ó ł c z e ś n i w y c i n a n k a r z o , Jehoshua Grosbard i J a k o v Nooman. Grono o s ó b zajmujących się t ą d z i e d z i n ą s z t u k i jost z r e s z t ą w i ę k s z o , dla naszych celów s c h a r a k t e r y z u j m y t r z y postaci, k t ó r e w y d a j ą n a m się najbardzioj interesujące noczonych, u p r a w i a n a t a m jost przode w s z y s t k i m nio w t r a d y c y j ­ n y c h g m i n a c h ż y d o w s k i c h , j a k o k o n t y n u a c j a dawnej t w ó r c z o ś c i , i k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest n i e w ą t p l i w i e reprezenta­ t y w n a dla całości p r o b l o m a t y k i omawianej w niniejszym a r t y k u l e . Jehoshua Grosbard — pochodzi z Polski, z okolic W a r s z a w y . al© j a k o zupolnie n o w y s p o s ó b w y p o w i a d a n i a się artystycznego. W d z i e c i ń s t w i e w i d z i a ł jeszczo t r a d y c y j n e w y c i n a n k i , Obserwujemy t u dwie tondoncje — jodna w i ą ż e w y c i n a n k ę z i n ­ ozdabiano d o m y na ś w i ę t a , ale sam n i g d y nio w y c i n a ł . Zawsze n y m i zajęciami m i a ł zainteresowania plastyczno — umożliwiającymi artystycznogo, uprawianie kształconio własnego hobby o charakterze zmysłu kreacyjnym. zajmujo się toż malarstwem. obocnie, obok Obrazy swoje — którymi wycinanki przeważnie D r u g a tendencja t o d ą ż n o ś ć do zajmowania się t w ó r c z o ś c i ą , k t ó r a martwe natury i widoki przyrody — ujęto tradycyjnie, z d u ż ą u m o ż l i w i a poszukiwanio z w i ą z k ó w , k t ó r e p o z w o l i ł y b y na umoc­ d o z ą realizmu, rozdajo l u b nienie w ł a s n e j p r z y n a l e ż n o ś c i etnicznej. W p i e r w s z y m w y p a d k u zajmujo się od k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . J e d n ą z jogo a m b i c j i nowa w y c i n a n k a nio ma zupołnio ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą , i jest jeszcze szorokie propagowanio s z t u k i w y c i n a n i a jako m o ż l i ­ f a k t , żo jest w y k o n y w a n a przoz Ż y d ó w jost t u w o ś c i wypowiedzonia się artystycznego, oraz w y c h o w a n i a este­ przypadkiom. W d r u g i m , niekiedy t y l k o nowo w y c i n a n k i oparto s ą na nych, charakterystycznych często m o t y w y dla sztuki żydowskiej tradycyj­ motywach, to są. przetwarzano, u n o w o c z e ś n i a n e do sprzodajo z n a j o m y m . 5 Wycinanką było tycznego dzieci. Często sam Grosbard o d ż e g n u j e się od w y c i n a n k i tradycyjnej, t w i e r d z ą c , że colom jego t w ó r c z o ś c i jost nadanie tego wycinanco nowych t r e ś c i , nowej s y m b o l i k i , w y w o d z ą c e j się ze stopnia, że czasom j e d y n i e pozostaje z r o z u m i a ł a dla odbiorcy w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a . N i e neguje b y n a j m n i e j w a r t o ś c i starej w y ­ s y m b o l i k a , ale ś r o d k i j ą w y p o w i a d a j ą c e są, dalekie od tradycyj­ cinanki, niemniej u w a ż a , żo p o w i n n a ona obecnie p o s i a d a ć nowe, n y c h . W y c i n a n k a t a u p r a w i a n a jest w w i ę k s z o ś c i przoz k o b i e t y , wapółozosno znaczenie symboliczno. W y c i n a n k i t r a k t o w a n a j a k o h o b b y , czasami t y l k o j a k o samorodna t w ó r c z o ś ć w s z y s t k i m jednobarwne, w y k o n a n e rzadziej z b i a ł e g o , n a j c z ę ś c i e j 92 jego są przode �z kolorowego b ł y s z c z ą c e g o papioru, czasom, dla podkreślonia k o n t r a s t u stosujo b i a ł e l u b kolorowo jednobarwne t ł o . Kompo­ n u j ą c w z o r y opiora się najczęśeioj na t r a d y c y j n o j metodzie - r y s u j ą c w z ó r na p o ł o w i e złożonogo papieru, co daje w rozultacio n i ą c o jedj'nie f u n k c j ę z d o b n i c z ą , najczęściej o tematyco r o ś l i n n e j , rzadziej kompozycjo e l e m e n t ó w geometrycznych •— nio n a w i ą z u ­ j ą c e w ogóle do koncepcji t r a d y c y j n e j wycinanki. N a s t ę p n y m w y c i n a n k a r z e m , k t ó r y wzbudza zainteresowanie obraz s y m e t r y c z n y , po obu stronach pionowej osi. Alo nio t y l k o samodzielnością uznaje t ę z a s a d ę k o m p o n o w a n i a wzoru — t w o r z y r ó w n i o ż w y c i ­ Neeman. Pochodzi z R u m u n i i , t w i e r d z i , że nie s t y k a ł się w dzie­ nanki, które s ą zakomponowane w o k ó ł d w ó c h osi, poziomoj swych koncepcji artystycznych jest Jakov 6 c i ń s t w i e z w y c i n a n k ą ani w y c i n a n k a r z a m i . Pierwsze w y c i n a n k i i p i o n o w o j , oraz takie, k t ó r e s t a n o w i ą z u p e ł n i o w o l n ą k o m p o z y c j ę . z o b a c z y ł dopiero na k t ó r e j ś z w y s t a w w m u z o u m w H a i f i e . Te s i a d a ł zawszo uzdolnienia i zaintorosowania a r t y s t y c z n e , przez ostatnie najczęściej zawierają nio-tradyeyjną, współczesną Po­ symbolikę, odbiegającą zupełnio od tradycyjnych treści, któro szerog l a t z a j m o w a ł się m a l o w a n i e m i k o m p o n o w a n i e m s z y l d ó w p r z e k a z y w a ł a dawna w y c i n a n k a . sklepowych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Grosbarda, jest c z ł o w i e k i e m Najciokawszym p r z y k ł a d o m t w ó r c z o ś c i J . Grosbarda, jost jego w y c i n a n k a , k t ó r ą n a z w a ł ś w i ę t o m zbierania p l o n ó w w kibucu głęboko religijnym ( i l . 1). Jost ona w y k o n a n a z czorwonogo b ł y s z c z ą c e g o papieru, obrzędowo zakomponowana symetrycznio, po obu twiordzi stronach pionowoj osi. Elementami zdobniczymi nawiązującymi do tradycyjnych, są — wiele czasu p o ś w i ę c a na czytanie B i b l i i , zglębianio tajemnic p r z e p i s ó w r e l i g i i ż y d o w s k i e j , s p e ł n i a n a k a z y w roligii ż y d o w s k i o j jost dla niogo f o r m ą przykazane. W y c i n a n k a , wypowiedzenia s w y c h a r t y s t y c z n y c h , j e d n a k j a k się w y d a j e d u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j e do d w a wazony umieszczono po obu b o k a c h obrazu, z k t ó r y c h w y ­ możliwości r a s t a j ą r o ś l i n y z a p e ł n i a j ą c e s w y m i ł o d y g a m i i liśćmi t w ó r c z o ś c i swej u ż y w a kolorowego, jednobarwnego, wycinanki. W tenże ornament c a ł e pole w k o m p o n o w a n e s ą —• r ó w n i e ż jak ambicji zarobkowania przoz sprzedawanio wycinanek. W najczęściej b ł y s z c z ą c e g o papieru, dla p o d k r e ś l e n i a k o n t r a s t ó w czasom stosuje zgodnie z t r a d y c j ą — d w a p t a k i , oraz tokst. C e n t r a l n y m i posta­ t l o , przodo w s z y s t k i m b i a ł o . W wycinance stosujo ciami s ą t r z y osoby, n i o s ą c e koszo w y p e ł n i o n o owocami — m o t y w t r a d y c y j n ą t o c l m i k ę , w z o r y komponujo p r z e w a ż n i e symetryczne, najczęściej z u p e ł n i e n o w y . R ó w n i e ż i tokst r ó ż n i się od zazwyczaj s p o t y k a ­ w z d ł u ż pionowej osi. W t w ó r c z o ś c i swoj stara się n a w i ą z y w a ć do n y c h w t r a d y c y j n e j ż y d o w s k i o j w y c i n a n c e Nio s ą to worsety t r a d y c y j n o j f u n k c j i w y c i n a n k i , oraz opiera się przode w s z y s t k i m z B i b l i i czy t e ż i n n y c h t e k s t ó w o charakterzo r e l i g i j n y m . Napis na s y m b o l a c h stosowanych w sztuco ż y d o w s k i e j , nie t y l k o w w y ­ po p r o s t u t ł u m a c z y eo przodstawia w y c i n a n k a Hag ha-bikkwrim cinance. Charakterystyczno dla jogo twórczości jest łączenie —• ś w i ę t o p l o n ó w , obchodzone u r o c z y ś c i w k i b u c a c h w okrosie wycinanki z odpowiodnimi Shawouth. M a m y więc do czynionia z w y k o r z y s t a n i o m przoz t r a d y c j i worsety z B i b l i i . Neeman szuka j e d n a k s t a ł e n o w y c h t w ó r c ę m o ż l i w o ś c i p o w i ą z a n i a dawnej t r a d y c j i wycinanek w y k o ­ r o z w i ą z a ń , czasom zupołnio o d r ę b n y c h , z a p o ż y c z a wiele z i n n y c h n y w a n y c h z okazji dziedzin t r a d y c y j n e g o z d o b n i c t w a . togo właśnio ś w i ę t a , z jogo „obrazkiem" p r z e d s t a w i a j ą c y m to ś w i ę t o wo w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i kibucowoj. Podobne ujęcio t e m a t u — n a w i ą z a n i o do tradycyjnogo o b r z ę d u zapalania świoc z nastaniem soboty, w i d z i m y w n a s t ę p n o j w y c i nanco, n a i l . 2. R ó ż n i c a p o m i ę d z y t ą a p o p r z o d n i ą pologa przedo w s z y s t k i m na t y m , żo podczas g d y p r z y g o t o w a n i e wycinanok na ś w i ę t a Szawouth miości się w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , w i ą z a n i o tejże z sobotą, jest j u ż indywidualną koncepcją Grosbarda. K o m p o z y c j a i tej w y c i n a n k i n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j . W i d z i m y t u t a j w y o d r ę b n i o n e w y r a ź n i o r a m y obrazu i dobitnie p o d k r e ś l o n y m o t y w c e n t r a l n y , k t ó r y jost t e m a t e m w y c i n a n k i . R a m y obrazka u j ę t e są z n ó w w k o n w o n c j i t r a d y c y j n e j — zgeometryzowana wić t e k s t a m i , s ą to n a j c z ę ś c i e j , w m y ś l P r z y k ł a d e m n a w i ą z y w a n i a b e z p o ś r e d n i e g o do starej ż y d o w ­ skiej w y c i n a n k i , z a r ó w n o do joj f o r m y j a k i f u n k c j i , jest w y k o n a n a przez Neemana „ r o j z e l o " — wzorowana na t r a d y c y j n y c h , p u b l i ­ k o w a n y c h przez G. F r a n k l o w ą . W o d r ó ż n i e n i u od t y c h wykony­ w a n y c h w Polsce, w y c i n a n k a Neemana ozdobiona jest jeszcze napisom, m ó w i ą c y m o r a d o ś c i ś w i ę t o w a n i a . T e n d e n c j ę do poszu­ k i w a n i a n o w y c h form ilustruje w y c i n a n k a nr 4. Przede w s z y s t k i m udorza nas n o w a , n i e t y p o w a forma t e j ż e . N i e jost ona z a m k n i ę t a w kolo l u b p r o s t o k ą c i o , ale posiada o r g i n a l n ą f o r m ę , p o d p o r z ą d ­ k o w a n ą kompozycji rachóu; wzoru. Nawiązując do t r a d y c y j n y c h miz- t w ó r c a dzieli pole w y c i n a n k i na dwie p ł a s z c z y z n y , k t ó r e r o ś l i n n a , w k t ó r ą w k o m p o n o w a n e są p t a k i n a w i ą z u j e ściślo do znanych n a m ujęć. Również widzimy tu tekst, umieszczony w c e n t r a l n y m miejscu. A l e j a k i w poprzednioj, a u t o r nie p o s ł u gujo się ż a d n y m wersetem b i b l i j n y m n a k a z u j ą c y m świętowanie soboty, a jest ich sporo, alo w s p o s ó b zwięzły t ł u m a c z y s y m b o l i k ę wycinanki, która została „dla uczczenia s o b o t y " wykonana- S y m b o l i k a ta zawarta jost w p a r t i i ś r o d k o w e j w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ 11. 3. J . N e e m a n , Rojzele, 30x30 cm nionej i jest ona na pewno inaczej w y r a ż o n a , a n i ż e l i d o k o n a ł b y tego t r a d y c y j n y w y c i n k a r z z drugiej p o ł o w y ubiogłogo stulecia, g d y b y m u t a k i e zadanie powiorzono. W y o d r ę b n i o n y — zastosowanie w o k ó ł pustoj przestrzeni — m o t y w stolik nakryty serwetką, który widzimy przez c e n t r a l n y , to niejako przez o k n o , ozdobione f i r a n k ą . N a s t o l i k u t y m s t o j ą w powszechnie u ż y w a ­ n y c h lichtarzach dwie zapalono świoce. A więc m a m y próbę przedstawienia w wycinance roalistycznej sconki, powszochnio znanej. Z n a d e j ś c i e m soboty na stole p ł o n ą dwie, zapalono przez gospodynię d o m u świeco. Roalna r z o c z y w i s t o ś ć , się w k a ż d y m t r a d y c y j n y m u t r w a l o n a w formio, powtarzająca ż y d o w s k i m d o m u ; scenka z o s t a ł a nawiązującej do tradycyjnej żydowskioj sztuki dekoracyjnej. N i o m n o ż ą c p r z y k ł a d ó w t w ó r c z o ś c i jednego a r t y s t y , n a l e ż y d o d a ć , żo o p r ó c z t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z t r a d y c y j n ą , p o s z o r z o n ą t y l k o przez niogo f u n k c j ą wycinanki, s p o t y k a m y t e ż w jogo t w ó r c z o ś c i s y m b o l i k ę , n a w i ą z u j ą c ą do p r o b l e m ó w ż y c i a codzionnogo. Znano są w y c i n a n k i Grosbarda i l u s t r u j ą e o poszczególne p r o b l e m y d o t y c z ą c e ż y c i a społocznego czy politycznogo, odpo­ w i a d a j ą c o niejako na w s p ó ł c z e s n o h a s ł a . T a k więc porusza on takie t e m a t y j a k w o j n a , p o k ó j , z a g ł a d a Ż y d ó w podczas ostatniej w o j n y ś w i a t o w e j . Poza t y m s p o t y k a m y t e ż jego w y c i n a n k i p e ł - 93 i �w y p e ł n i a r ó ż n y m , n i e z a l e ż n y m o d siebie o r n a m o n t o m . C o n t r a l n y m k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u w m i o s i ą c u Siwan 1944 r o k u . Umiesz­ motywem są t u dwa l w y , p o d t r z y m u j ą c e monorę — rozwiązanie czone po o b u stronach w y c i n a n k i k o l u m n y , m o t y w c z ę s t o spo­ k o m p o z y c y j n i e znano i stosowane c z ę s t o w wycinance t r a d y c y j n o j . t y k a n y w sztuce ż y d o w s k i e j i n a w i ą z u j ą c y do s ł u p ó w postawio­ Menora t a w y r a s t a z p o d s t a w y , k t ó r ą s t a n o w i ą złożone do b ł o ­ n y c h przez Salomona przed ś w i ą t y n i ą w Jorozolimio, zwane J a c h i n g o s ł a w i e ń s t w a r ę c e k a p ł a n a . Jest t o m o t y w z n a n y sztuco ż y d o w ­ i Boaz ( I K s i ę g a K r ó l e w s k a , R o g u m 6:21) w t y m w y p a d k u z o s t a ł y skiej, ale nie s p o t y k a n y wo wschodnio-europejskiej wycinance, zamienione na dwie p ł o n ą c e ś w i e c e , u p a m i ę t n i a j ą c e najprawdopodobniej z a p o ż y c z o n y przoz S o o m a m z p r z o d s t a w i o ń r o d z i c ó w a r t y s t y . T r a d y c y j n a k o m p o z y c j a , zastosowana w tej n a g r o b k o w y c h . Z a c y t o w a n y tekst b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wycinauce, w i j ą c y się o r n a m o n t r o ś l i n n y w y p e ł n i a j ą c y c a ł ą j e j „ N i e c h ci b ł o g o s ł a w i P a n , a niechaj cię s t r z e ż e " ( I V k s i ę g a M o j ż o s z o w a — p r z e s t r z o ń , poza m o t y w a m i k t ó r o s y m b o l i z u j ą N u m e r i , 6:24) nadaje wycinance w a r t o ś ć o b r o n n ą , a więc amule­ wątpliwie łączy t ę wycinankę z t u . Zastosowany dla w y p e ł n i e n i a r ą k oraz obramowania dolnego zmarłych z m a r ł y c h , nie­ tradycyjnymi. R o z u l t a t o m z u p o ł n i e n o w y c h p o s z u k i w a ń Noemana jest na- m o t y w u o r n a m e n t r o ś l i n n y z n ó w zbliża t ę w ł a ś n i e w y c i n a n k ę do pewno w y c i n a n k a p r z e d s t a w i a j ą c a powszechnie z n a n y c h . ( i l . 5) odbioga o d klasycznych, t r a d y c y j n y c h w z o r ó w . D o ele- Połączeniem rozwiązań tradycyjnych z nową treścią wyci­ n a n k i , jest t a — n r 7 — k t ó r ą a r t y s t a w y k o n a ł dla uczczenia Jerozolimę. Kompozycja ta m o n t ó w s z c z ą t k o w y c h zaliczyć n e ł e ż y umieszczone po bokach dwa wazony, z k t ó r y c h w y r a s t a w i ć , t w o r z ą c a boczne okolenie p a m i ę c i r o d z i c ó w , k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u . A u t o r , zapewne głównoj k o m p o z y c j i , oraz t o k s t z a e z o r p n i ę t y z B i b l i i a o d n o s z ą c y świadomie, zastosował t u tradycyjną formę wycinanki prosto- się do J e r o z o l i m y „ I u c z y n i ę , że ustanie w miastach J u d z k i c h k ą t n o j . W y p e ł n i ł j ą całkowicio o r n a m o n t o m i w k o m p o n o w a n y m i w ulicach Jeruzalemskich glos r a d o ś c i i głos wesela" weń zakomponowano j 7:34). Cała w y c i n a n k a jest k o m p o z y c j ą o p a r t ą d o k ł a d n i o n a ele­ w z d ł ó ż pionowoj osi w y c i n a n k i jost drzewo ( p l ą c z ą c a wierzba ? ?) mentach a r c h i t e k t u r y J o r o z o l i m y . M o ż n a r o z r ó ż n i ć zarysy posz­ tokstem. Centralnym motywom toj, (Joremiasz, po o b u bokach k t ó r e g o w i d z i m y dwio nagrobno tablice, macewy, c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w — z a r ó w n o s t a r y c h , uznawanych powszoch- z tekstom powszechnie na nagrobkach s p o t y k a n y m , i n f o r m u j ą c y m nio j a k o symbole J e r o z o l i m y j a k ś c i a n a p ł a c z u czy meczot Omara, k t o z o s t a ł w t y m miejscu p o c h o w a n y . U g ó r y , p o d t r z y m y w a n a j a k t e ż i nowoczesnych, j a k n p . siedziba g ł ó w n e g o r a b i n a t u . przez d w a siodząco na drzewie p t a k i , umioszczona jest ś w i e c a , K o m p o z y c j a w y c i n a n k i z u p e ł n i e odbiega od t r a d y c y j n e j — wzo­ j a k ą zwyczaj ż y d o w s k i rowana jest n i e w ą t p l i w i o , na p r ó b a c h przedstawienia J o r o z o l i m y , karze z a p a l a ć dla uczczenia z m a r ł y c h w r o c z n i c ę i c l i ś m i o r c i . T ł u m a c z y t o tekst umioszczony u g ó r y spotykanych u współczesnych plastyków. w y c i n a n k i , o b j a ś n i a j ą c y , że świoca t a uczcić m a p a m i ę ć r o d z i c ó w , klasycznej k o m p o z y c j i w y o d r ę b n i a j ą c e j jeden l u b d w a 94 Twórca odszedł od motywy �И . 6. J . Shadur, Jerozolima, w y m . 4 5 x 4 5 cm centralne, na k o r z y ś ć przedstawienia a r c h i t e k t u r y miasta w spo­ s t a w i a j ą c a J e r o z o l i m ę . K o m p o z y c j a całości oparta jest na s ó b z b l i ż o n y do realistycznego. Zasadnicze w r a ż e n i o j a k i e pragnio rackach w y w o ł a ć , to nagromadzonio b u d y n k ó w , ich w y s m u k ł e w k o m p o n o w a n y t o k s t . P o s z c z e g ó l n o elementy wzoru t w o r z ą c e g o sylwetki —• w y o d r ę b n i o n a r a m k a , m o t y w miz- centralny, w całość i kopulaste dachy, a t o r z e c z y w i ś c i e z b l i ż a w i d z a do realnogo obramowanio są b e z p o ś r e d n i o przeniesione z t r a d y c y j n o j obrazu. c i n a n k i : dwio boczne k o l u m n y , J a c h i n i Boaz, z w i e ń c z o n e wazo­ Jerozolima jest r ó w n i e ż j e d n y m z najbardziej ulubionych t e m a t ó w J e h u d i t Shadar. Ta n i e z w y k l e t w ó r c z a i p e ł n a i n i c j a t y w y n a m i z k t ó r y c h wyrasta wić, l w y J u d y p o d t r z y m u j ą c e wy­ koronę T o r y , w i o ń c z ą c o w y c i n a n k ę ; u j o j p o d s t a w y dwa jelenie obok plastyczka, zajęła się w y c i n a n k ą stosunkowo p ó ź n o , p o ś w i ę c a j ą c menory. się tej dziedzinie t w ó r c z o ś c i n i e m a l ż o c a ł k o w i c i e . J e d n ą z coch przez J . Shadur m o t y w c o n t r a l n y — p r z e d s t a w i a j ą c y J o r o z o l i m ę . Nowym c a ł k o w i c i e r o z w i ą z a n i e m jest z a p r o j o k t o w a n y c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla jej a r t y s t y c z n y c h p o s z u k i w a ń jost po­ Według wizji artystki s ł u g i w a n i e się r ó ż n y m i r o d z a j a m i k a r t o n u co wraz z odpowiednio otoczono m u r a m i , z meczetom O m a r a , i Ś c i a n ą P ł a c z u , dobranym t ł e m tworzy u widza w m y ś l założeń a r t y s t k i wrażonio centralnymi i najważniejszymi głębi, względnie trójwymiarowości wycinanki, — w i d z i m y stare miasto jorozolimskio, jako symbolami. łagodzi kontury Przedstawiona t u t a j p o k r ó t c e t w ó r c z o ś ć trojga w y c i n a n k a r z y t e j ż e . W y c i n a n k i J e h u d i t Shadur s ą n a j c z ę ś c i e j jodno- l u b d w u - zezwala n a m n a s f o r m u ł o w a n i e p e w n y c h u o g ó l n i e ń , w y n i k a j ą c y c h barwne, wykonywano z jednobarwnych kolorowych nie t y l k o z przytoczonogo p o w y ż e j m a t e r i a ł u , c h o ć ton, j a k j u ż kartonów, czasem jeszcze p o d k o l o r o w y w a n y c h . A r t y s t k a c z ę s t o umieszcza je n a s t a r o - z ł o t y m t l e , o p i o r a j ą c się na t r a d y c j i w y c i n a n k i Ż y d ó w z a z n a c z y ł a m w y d a j o m i się w p e ł n i W i n t e r e s u j ą c y m nas zjawisku, reprezentatywny. m a m y do czynienia z odro- p ó ł n o c n o - a f r y k a ń s k i c h , l u b toż z ł o t ą f a r b ą p o d k r e ś l a p o s z c z o g ó l n e dzoniom się części o r n a m o n t u . K o m p o z y c j o jej zbudowane s ą n a j c z ę ś c i e j sy­ proces przebioga w s p ó ł c z e ś n i o i na pewno nie z o s t a ł joszczo za­ zdocydowanie k o ń c z o n y . Odrodzenio się s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j n a s t ą p i ł o raczej j e j u k ł a d . Najlep­ spontanicznie, b y ć m o ż o częściowo z o s t a ł o zasugerowane przez metrycznie, wzdłuż pionowoj osi; świadomie sięga ona po m o t y w y w y c i n a n k i t r a d y c y j n o j , i s z y m p r z y k ł a d o m s z t u k i J . Shadur jost w y c i n a n k a n r 6, przed­ tradycyjnego rzemiosła artystycznego, organizowane w y s t a w y , propagowanie w y c i n a n k i , który jako to jednoj 95 1 �dawna funkcja wersety w y c i n a n k i — a m u l e t u z o s t a ł a zapomniana, ale religijne umieszczane w wycinankach współczesnych nioraz o p i o w a j ą k o n i e c z n o ś ć , w z g l ę d n i e z a w i e r a j ą wozwanie do strzeżenia domu, opieki nad ogniskiem d o m o w y m , a to już 0 d a w n ą f u n k c j ę o c h r o n y n i e w ą t p l i w i e zahacza. U b i e r a n i e d o m ó w czy s z a ł a s ó w w y c i n a n k a m i z okazji ś w i ą t nie jest p r a k t y k o w a n e . W z g l ę d n i e , nie jest p r a k t y k o w a n e j a k o t r a d y c j a obowiązująca powszochnie. N a t o m i a s t z o s t a ł o to p r z y j ę t e przez przedszkola, s z k o ł y , organizacje m ł o d z i e ż o w e , k t ó r e nie t y l k o k o n t y n u u j ą ten zwyczaj, alo ż y w o go r o z w i j a j ą , w i d z ą c w p r z y g o t o w y w a n i u w y ­ cinanek na o k r e ś l o n e ś w i ę t a m o ż l i w o ś ć n a w i ą z a n i a do d a w n y c h o b y c z a j ó w , przokazania dzieciom w i a d o m o ś c i z zakresu h i s t o r i i 1 r e l i g i i . I n t e r e s u j ą c e zjawisko w dziedzinie odrodzenia się s t a r y c h f u n k c j i w y c i n a n k i obserwujemy w n o w y m zwyczaju ozdabiania k o n t r a k t ó w m a ł ż o ń s k i c h tzw. ktub. z XVIII i X I X wieku O t ó ż wydaje s i ę , ż e znane ogzemplarze k o n t r a k t ó w zdobionych w y c i n a n k ą są w y j ą t k a m i . 7 małżeńskich Odrodzenie togo zwyczaju spotykamy współcześnio — rozwijająca się ostatnio m o d a na zamawianie szczególnio ozdobnych k o n t r a k t ó w ś l u b n y c h i na­ s t ę p n i e oprawianie t y c h ż o i wieszanie na ś c i a n i e , s p r a w i ł a , żo p o s z c z e g ó l n i t w ó r c y zaczęli w y k o n y w a ć ktuby zdobione w y c i n a n ­ k ą , o m o t y w a c h c z ę s t o o p a r t y c h na t r a d y c y j n e j wycinanco, alo nie z w i ą z a n y c h zo z d o b n i c t w e m stosowanym na s t a r y c h k o n t r a k ­ t a c h m a ł ż e ń s k i c h . Z nieco z m i e n i o n ą k o n t y n u a c j ą dawnej t r a ­ d y c y j n e j f u n k c j i w y c i n a n k i s p o t y k a m y się w w y p a d k u , g d y na w z ó r d a w n y c h —• u p a m i ę t n i a j ą c y c h d a t y ś m i e r c i n a j b l i ż s z e j ro­ d z i n y — n i e m a l ż e wszyscy w y c i n a n k a r z e w y k o n u j ą wycinanki dla uczczenia p a m i ę c i r o d z i n y w z g l ę d n i e n a j b l i ż s z y c h , p o m o r d o ­ w a n y c h podczas ostatniej w o j n y światowej. M i m o że częściowo p r z y n a j m n i e j z m i e n i ł a eię funkcja I I . 7. J . Neeman, W y c i n a n k a dla uczczenia p a m i ę c i zamordo­ w a n y c h r o d z i c ó w , w y m . 1 7 x 2 1 cm wyci­ n a n k i , j e d n a k na u w a g ę z a s ł u g u j e f a k t , ż e naczelne zadanie t r a ­ d y c y j n e j w y c i n a n k i — przekazywanie t r e ś c i za p o m o c ą przedsta­ w i e ń , m o t y w ó w o charakterze s y m b o l i c z n y m — nie uległo zasad­ niczej zmianie. N a d a l p o d s t a w o w ą f u n k c j ą w y c i n a n k i , tej wiesza­ nej na ś c i a n i e , m a j ą c e j z a s t ą p i ć obraz, jest przekazanie p e w n y c h t r e ś c i . Odczucia estotyczne odbiorcy w i n n y , w m y ś l z a ł o ż e ń w y ­ z g a ł ę z i bogatej starej s z t u k i ż y d o w s k i e j . S z t u k i , k t ó r a nie b y ł a n i g d y b o z p o ś r e d n i o z w i ą z a n a z k u l t e m , a jedynie p o ł n i ł a funkcjo k o n a w c ó w , w i ą z a ć się ze zrozumieniem s y m b o l i k i j a k ą w y c i n a n k a zawiora. T r e ś c i , k t ó r e m a ona p r z e k a z a ć s ą o c z y w i ś c i e bardzo r ó ż n o , z a r ó w n o s ą to wskazania, nakazy o charakterze r e l i g i j n y m , w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. K o n t y n u a t o r a m i tejże t w ó r c z o ś c i , b ę d ą c e j w t r a d y c j i d o m o n ą m ę ż c z y z n , są n a d a l p r z o w a ż n i o m ę ż c z y ź n i , k o b i o t zajmujących j a k i p r a w d y d o t y c z ą c e dnia codziennego i wreszcie i l u s t r u j ą c e współczosno problemy społeczne. ta, M a m y więc do czynienia z t w ó r c z o ś c i ą ż y w ą , k t ó r a n a w i ą z u j e zgodnio z t r a d y c j ą t r a k t o w a n a jost j a k o zajęcie zarobkowo. Ale do t r a d y c j i , ale przedo w s z y s t k i m do t r a d y c j i selektywnie w y ­ zmiana f u n k c j i w y c i n a n k i , zmusza do z m i a n y sposobu zarobko­ branej — do w y c i n a n k i polskich Ż y d ó w . B y ć m o ż e dlatego, iż w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w . S t a r a j ą się oni z d o b y ć szeroki b y ł a ona najbardziej rozpowszechniona, bliska n i e k t ó r y m t w ó r ­ się w y c i n a n k ą tradycyjną jost znacznie m n i e j . Twórczość wachlarz k l i o n t ó w , o r g a n i z u j ą sami w ł a s n o w y s t a w y , z a b i e g a j ą com p o c h o d z ą c y m z o b s z a r ó w E u r o p y wschodniej i m o ż e o p r z y j ę c i o swych prac na r ó ż n e w y s t a w y zbiorowo, b i o r ą u d z i a ł bardzioj rozpropagowana. Wobec o d k r y c i a n o w y c h , m a ł o znanych w k o n k u r s a c h , a nawot j a k n p . Grosbard i Noeman w y d a j ą w ł a s ­ w y c i n a n o k w y k o n y w a n y c h przez Ż y d ó w m i e s z k a j ą c y c h na tere­ n y m s u m p t o m a l b u m y swych w y c i n a n o k , co m a p o m ó c w znale­ nach dawnego p a ń s t w a zieniu e w e n t u a l n y c h n a b y w c ó w na ostatnio t w ó r c z o ś c i ludowoj a więc i w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z te­ Zmieniła oryginały. się, zgodnio z powszechnie p a n u j ą c ą tendoncją, naj- tureckiego oraz wobec propagowania r e n ó w p ó ł n o c n e j A f r y k i , pozostaje o t w a r t y m p y t a n i e , czy w s p ó ł ­ funkcja w y c i n a n k i . Jest ona przode w s z y s t k i m t r a k t o w a n a j a k o czesna w y c i n a n k a ozdoba mieszkania, wieszana na ś c i a n i e . A l o nie wszystkie t r a d y ­ z k r a j ó w o r i e n t a l n y c h , czy też r o z w ó j tej s z t u k i zdobniczej p ó j d z i e zmieni się pod wpływem tej pochodzącej cyjne funkcjo w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z o s t a ł y zarzucono. T a k w i ę c w innvm kierunku. P R Z Y P I S Y 1 Giza F r a n k c l , Migzerot nijar, omanut jehudit, amam.it, (Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa), Masada, T e l - A v i v , 1983, ss. 152, i l . 82 T e j ż e a u t o r k i : „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a " , „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X I X , 1965 n r 3, ss. 135—147 „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a w Polsce", „ L u d " , seria I I , t . V I I I , L w ó w 1929, ss. 7—22 B . W . Segol, ,,Reiselech und Fahnen der galizischen Juden", „ G l o b u s " , t . 6 1 , 1892, ss. 230—237 2 96 3 G. F r ł i n k l o w a , Migzerot..., 4 W i a d o m o ś ć uzyskana podczas b a d a ń t o r e n o w y c h op. c i t . , i l . 76, 78 autorki. 5 Jehoshua Grosbard, Wycinanka w papierze, Tel-Aviv, 1970 ( P o d a j ę t y t u ł y w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u ) . Wycinanki w papierze artysty Jehoshuy Grosbarda, (hebr.), Katalog wystawy, M u z e u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u , H a i f a , 1969 6 J a k o v N e e m a n , Wycinanka 7 Giza F r a n k e l , Migzerot..., żydowska, H a i f a , 1984, k a t a l o g . op. c i t . , i l . 88—92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c96007e58d638a4de5df2a0c9225f5.pdf d83d22ee0ed6fd7653ab1de0573cafa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:763 Title A name given to the resource Współczesne przemiany we wsi Goworki pod wpływem zatrudnienia pozarolniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.65-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. MIROSŁAWA C E C Y L I A DROZD WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y W E W S I G O W O R K I POD ZATRUDNIENIA POZAROLNICZEGO WPŁYWEM Celem p r a c y jest przedstawienie t e n d e n c j i (zasadniczych kierunków) i motywów podejmowania pracy pozarolniczej przez mieszkańców w s i G o w o r k i p o d Ostrołęką oraz ukazanie z m i a n , j a k i e zachodzą w niektórych dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j i postawach ludności n a skutek uzyska­ nia dodatkowego źródła dochodu. Chronologicznie obejmuje ona okres od 1945 do 1968 r . D l a uzyskania d a n y c h o t r a d y c j i zatrudnienia pozarolniczego rozpatrzono okres szerszy, a m i a n o w i c i e również dwudziesto­ lecie międzywojenne. Ostrołęka dopiero w okresie ostatnich k i l k u n a s t u l a t — przez zwię­ kszenie r y n k u p r a c y na skutek i n d u s t r i a l i z a c j i — zaczęła spełniać rolę silniejszego c e n t r u m gospodarczego i k u l t u r a l n e g o . Natomiast G o w o r k i ze względu n a swoją lokalizację przestrzenną są typową wsią podmiejską, w sąsiedztwie której w y b u d o w a n o duże zakłady przemysłowe: Fabrykę Celulozy i P a p i e r u oraz Elektrociepłownię . 1 2 1 Obszerne dane 2 Problemy dotyczące Ostrołęki z n a j d z i e Ostrołęka — dzieje działkowskiej, miasta, czytelnik w monografii Z. N i e- W r o c ł a w 1967. związane z różnymi a s p e k t a m i u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i o r a z i c h wpływem n a zaplecze wiejskie rozpatrywano w d y s c y p l i n a c h społeczno-ekonomicz- n y c h z w i e l u punktów w i d z e n i a , wnosząc do t y c h n a u k s z e r e g d e f i n i c j i i określeń. Por. n p . M . -robotnicy gromady płockiej Brudzeń przeobrażeń w i с z, Przypuszczalnie nego PAN socjologiczne, społecznej 1963; R. Turski, Socjologiczne", wodowa zacja, regionu przemian M a i i s z, badaniom rodzin i metoda Struktura w 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 miastem Polsce, W a r s z a w a socjologiczne, „Roczniki badań optymal­ Zagospodarowania podmiejskiej Krakowa. Udział 1967; J . T u r o w s k i , „Przegląd społeczno-zawodowa Między jako K u к u ło­ r o z m i e s z c z e n i a ludności", z. 4(13): w strefie rolniczo-przemysłowego, Studia przykładzie przemysłowy wsi, „Wiedza i Życie", t. 7: 1948; t e n ż e , t. 3 : 1963; t e n ż e , osiedle. na chłopów-robotników, Problematyka optymalnego urbanizacji chiopów-robotniřcóuj miasto, Zakład Chłopi- Gałaj, „Biuletyn K o m i t e t u P r z e s t r z e n n e g o Procesy społecznych badawcze 1964; t e n ż e , Wrocław—Warszawa—Kraków w zmianach tury kierunki poświęcony 1963; D. Studium „Kultura i Społeczeństwo", t. 4:1965; T . ludności, 1962; J . S u l i m s k i , Warszawa i opinie. Warszawa regionu, W s i " , t. 2 : 1964; B . rozmieszczenia Kraju rzeczywistość i Zęgąty, czynnik Socjologii Chłopi-robotnicy, Dziewicka, wsi Problemy Socjologiczny", chlopóto-robotrałców, a wsią. Struktura 1965; P . W a r s z a w a 1965. Studium miasta struk­ t. 17: „Studia społeczno-za­ Zaremba, Urbani­ �66 M I R O S Ł A W A С. DROZD 1. C H A R A K T E R Y S T Y K A WSI 3 G o w o r k i położone są na południowy zachód o d N a r w i w odległości ok. 3 k m od Ostrołęki i ok. 2 k m od Wojciechowic. W 1965 r. wieś została zelektryfikowana. Obecnie w g stanu za 1967/1968 r. obszar w s i w y n o s i : ziemia orna 100,81 h a pastwiska 10,13 h a łąki las ziemia 20,45 h a 58,85 h a 10,21 h a zajęta pod drogi i budynki . . . . Ogółem 200,45 h a Wszystko to są g r u n t y p r y w a t n e (nie istnieje żadna własność społeczna, gromadzka czy państwowa). Gleba w e w s i jest k l a s y V , V I , bardzo n i e ­ w i e l e k l a s y I V . Wydajność zbóż z ha w y n o s i 16,2 q. W e w s i jest 25 gospodarstw w t y m : do 3 ha — 1; do 4 ha — 2; do 5 h a — 5 do 6 ha — 1; do 7 h a — 4; do 8 ha — 3; do 10 h a — 2; do 12 ha — 2; do 14 h a — 1; do 15 ha — 3; do 16 ha — 1. 4 Podstawę u t r z y m a n i a mieszkańców s t a n o w i dochód z gospodarstw r o l n y c h oraz częściowo zajęcia w przemyśle i i n . Maszyny i narzędzia rolnicze wypożyczane są przez mieszkańców G o w o r e k z kółka rolniczego z sąsiedniej w s i Ł a w y (ok. 0,5 k m ) l u b z Rze­ k u n i a (ok. 3,5 k m ) . W G o w o r k a c h nie f u n k c j o n u j e żadna i n s t y t u c j a o charakterze spo­ łecznym, nie m a spółdzielni (np. mleczarskiej, ogrodniczej), koła gospo­ dyń a n i żadnych punktów usługowych. W t e j s y t u a c j i mieszkańcy ska­ zani są n a stałe k o r z y s t a n i e z placówek usługowych, k u l t u r a l n y c h i h a n ­ d l o w y c h znajdujących się w Ostrołęce l u b Wojciechowicach. Bardzo istotną rolę w w y k r y s t a l i z o w a n i u się obecnego obrazu w s i odegrały w y d a r z e n i a rozgrywające się n a j e j t e r y t o r i u m tuż przed za­ kończeniem I I w o j n y światowej. Wczesną jesienią 1944 г., w związku z przebiegającą przez G o w o r k i linią f r o n t u , cała wieś została ewakuowana. Po powrocie w s t y c z n i u 1945 r. w pierwszej kolejności przystąpiono do o d b u d o w y domów miesz­ k a l n y c h i zabudowań gospodarczych. Powagę sytuacji wzmagał fakt, że był styczeń i koniecznością stało się postawienie w j a k najszybszym cza- 3 Podstawę p r a c y stanowią materiały własne, z e b r a n e w wych w 1967-1968 r. o r a z d a n e u z y s k a n e w GRN w c z a s i e badań t e r e n o ­ R z e k u n i u , ilustrujące w da­ n y c h l i c z b o w y c h : ilość i n w e n t a r z a , powierzchnię gruntów o r n y c h , lasów, p a s t w i s k , łąk o r a z terenów zajętych p o d z a b u d o w a n i a gospodarcze i drogi z a l a t a 1967-1968. 4 Według przeprowadzonej w 1967 r. k l a s y f i k a c j i , t o w e płacone są o d H I , I V , V k l a s y gleby. dotąd b o w i e m p o d a t k i g r u n ­ �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 67 GOWORKI sie „dachu n a d głową" d l a siebie i inwentarza. Brakowało k o n i , które z a r e k w i r o w a l i wycofujący się Niemcy, żywności i ziarna na siew. T y l k o n i e l i c z n y m ocalało ziarno zakopane w dołach przed odejściem ze w s i . Opuszczając wieś zabierano t y l k o najniezbędniejsze p r z e d m i o t y , i n w e n ­ tarz i żywność. W czasie działań w o j e n n y c h zniszczeniu uległy maszyny i narzędzia rolnicze. Największą więc troską w pierwszych latach po w y z w o l e n i u była dla mieszkańców Goworków sprawa odbudowy budynków oraz obsiania ziemi. Brakowało wszystkiego. Było t y l k o drzewo we własnym lesie, ale b r a k k o n i niezbędnych p r z y jego zwózce stwarzał konieczność w y n a j m o w a n i a i c h od sąsiadów z okolicznych w s i za odrobek (znacznie rzadziej za p i e ­ niądze, ponieważ pieniędzy również brakowało). Gospodarstwa odbudo­ w y w a n o własnymi siłami, pomagając sobie w obrębie r o d z i n . Odbudowa ta nacechowana była ogromną prowizorycznością i tymczasowością. Z a ­ budowania stawiano z myślą o j e d n y m l u b d w u sezonach eksploatacji. Wyjątek stanowiły d o m y mieszkalne, które budowano i r e m o n t o w a n o solidniej. 2. Z A T R U D N I E N I E POZAROLNICZE MIESZKAŃCÓW GOWOREK a. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie poprzedzającym 1939 r. I n f o r m a c j e dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n i z a t r u d n i e n i a poszczególnych mieszkańców w s i w okresie bezpośrednio poprzedzającym w y b u c h I I w o j ­ n y światowej wobec b r a k u j a k i c h k o l w i e k i n n y c h źródeł zostały o d t w o ­ rzone na podstawie u s t n y c h r e l a c j i głów r o d z i n w 1967-1968 r. Podsta­ w o w e dane zawarte zostały w poniższym zestawieniu: Ilość ha Ziemia orna w ha i L a s w ha [ Łąka w ha j Dzieci w ¡ wieku nieproI dukcyjnym 32 24 6 2 26 12 10 2 8 26 14 9 3 7 5 20 10 8 2 6 3 15 9 5 7 4 15 10 4 7 5 14 8 4 2 5 3 14 4 8 2 3 2 10 6 3 1 5 3 10 5 3,5 1,5 1 4 2 3 1 5 6 8 5 2 7 4 2 6 3,5 2,5 1 5 6 2 2,5 0,5 4 3 1 2,5 1 0,5 6 3 4 2 �68 M I R O S Ł A W A С. DROZD Jak z n i c h w y n i k a przed 1939 r. w G o w o r k a c h było 15 gospodarstw o stosunkowo dużej p o w i e r z c h n i ( t y l k o 5 z n i c h zajmowało obszar 4-8 ha). Wszyscy gospodarze w e w s i posiadali ziemię (nie było bezrolnych); p r z y c z y m charakterystyczne jest, że najwięcej dzieci w w i e k u n i e p r o d u k c y j ­ n y m było w gospodarstwach największych. Dlatego też właśnie one z m u ­ szone były donajmować pracowników r o l n y c h , jeżeli nie na stałe, to sezonowo, w okresie wzmożonych prac w polu. Z a i n t e r e s o w a n i podkreś­ lają, że d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m sprzyjającym n a j m o w i była tania siła robocza. W samej w s i n i e odczuwano n a d m i a r u l u d z i do pracy, wręcz przeciw­ nie — p e w i e n i c h niedosyt. Dlatego też gospodarze z Goworek nie u b i e ­ g a l i się o uzyskanie z a t r u d n i e n i a pozarolniczego w Ostrołęce. Jak w y n i k a z i c h r e l a c j i , wąski r y n e k pracy w mieście był zajęty przez t y c h wszyst­ k i c h , którzy ziemi n i e m i e l i wcale l u b też posiadali znikomą j e j ilość, p r z y c z y m n i e było wśród n i c h Goworczan. W o m a w i a n y m okresie mieszkał we w s i t y l k o jeden rzemieślnik — szewc. Pochodził o n z Łodzi, a z chwilą osiedlenia się w G o w o r k a c h , gdzie się ożenił, zajął się wyłącznie uprawą ziemi. Dopiero znacznie póź­ niej (w 1953 r.) podjął ponownie pracę w fabryce w Ostrołęce. Podsumowując można powiedzieć, że mieszkańcy w s i G o w o r k i w o k r e ­ sie międzywojennym nie w y k a z y w a l i zainteresowania zajęciami pozaroln i c z y m i . M i e l i o n i własne, stosunkowo duże gospodarstwa rolne, n a któ­ r y c h było „dość p r a c y " . W s z e l k i m i d o d a t k o w y m i (nierolniczymi) zaję­ ciami t r u d n i l i się ludzie w okolicznych wsiach i Ostrołęce, pozbawieni całkowicie z i e m i l u b mający j e j niewiele. b. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie w o j n y i okupacji Realna wielkość poszczególnych gospodarstw uległa zmniejszeniu na s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h w okresie w o j n y . Natomiast p o l i t y k a r o l n a okupanta nastawiona z jednej s t r o n y na uzyskanie m a k s y m a l n y c h k o n t y n ­ gentów, z d r u g i e j zaś obawa młodzieży przed w y w i e z i e n i e m do Niemiec czy obozu zagłady (wywóz niepracującej zawodowo młodzieży do obozów był z j a w i s k i e m powszechnym), stworzyły konieczność podejmowania p r a c y nie związanej z p r o w a d z e n i e m własnego gospodarstwa. J a k w y n i k a z w y p o w i e d z i mieszkańców w s i , powodem podejmowania pracy pozarolniczej w okresie o k u p a c j i była „konieczność d o r o b i e n i a " na w y d a t k i związane z prowadzeniem małego gospodarstwa rolnego (a za­ t e m p r z y m u s ekonomiczny) oraz chęć uzyskania pieniędzy na cele zupeł­ nie p r y w a t n e . W obu w y p a d k a c h było t o p r z y p a d k o w e podjęcie pracy, zależne od określonej k o n i u n k t u r y , n i e związane zupełnie z zaintereso­ w a n i a m i a n i wykształceniem. Praca d w u mieszkańców w s i , którzy dostali się do n i e w o l i n i e m i e c k i e j , �Tabela L . p. Nr ewid. gospod. 17 17 17 15 21 22 23 23 11 24 I. Zatrudnienie pozarolnicze mieszkańców Goworek w poszczególnych ilość ziemi w ha 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 latach 1957 według wysokości 1958 1959 1960 zarobku 1961 i 1962 wykształcenia 1963 1964 1965 1966 1967 1968 �с d 16 16 8 20 8 8 8 18 10 18 10 19 10 а b с d 17 а b с d 18 а b с d 19 а b с d 20 а b с d 21 а b , с d 22 19 10 7 14 13 15 14 15 6 16 а b с d 23 а b с d 24 а b с d 25 а b с d 26 а b с d а b с d — — — — fizyczni pracownicy budowlani p r a c o w n i c y straży przemysłowej fizyczni pracownicy w fabrykach i n n i (szewc, k r a w i e c , m i l i c j a n t , urzędnik) Zarobki: do 1000 zł/mies. 1000—1500 zł/mies. 1500—2000 zł/mies. p o n a d 2000 zł/mies. — — — — « — — — — �Wykształcenie: niepełne p o d s t a w o w e podstawowe z a w o d o w e i niepełne średnie pełne średnie specjalistyczne kursy zawodowe — — — — ' ' ' ' ' ' '' *' '' ' ' '" «/vvvvv\^yvwwwv^A/v — • • • • �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 69 miała charakter p r z y m u s o w y . Jeden z n i c h został z a t r u d n i o n y j a k o p r a ­ c o w n i k r o l n y w gospodarstwie n i e m i e c k i m , d r u g i natomiast j a k o pracow­ nik budowlany. c. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze po 1945 r. Jak przebiegał proces podejmowania pracy poza obrębem własnego gospodarstwa w p i e r w s z y c h latach po odzyskaniu niepodległości? Do j a ­ k i c h prac szli Goworczanie? Otóż w p i e r w s z y m okresie chłopi „chwytali się każdej p r a c y j a k a a k u r a t była pod ręką". Szli do n i e j z własnym sprzętem i końmi (ten, k t o k o n i e miał), często sami, bez j a k i c h k o l w i e k narzędzi. Były to zajęcia dorywcze, k i l k u n a s t o d n i o w e , n p . p r z y b u d o w i e cmentarza poległych żołnierzy radzieckich w Wojciechowicach. W n a ­ stępnej kolejności podejmowano pracę w różnego rodzaju przedsiębior­ stwach b u d o w l a n y c h , które w związku z odbudową Ostrołęki potrzebo­ wały l u d z i . Najlepiej proces t e n z i l u s t r u j e tabela I . J a k z niej w y n i k a , mieszkańcy G o w o r e k dopiero po o d b u d o w a n i u ze zniszczeń w o j e n n y c h własnych gos­ p o d a r s t w zaczęli interesować się i n n y m i , s t a ł y m i ź r ó d ł a m i d o ­ chodu dodatkowego. Z j e d n y m t y l k o wyjątkiem b y l i to ludzie nie posiadający żadnego wykształcenia zawodowego, dlatego też poszu­ k i w a l i zajęć robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h . Z n a j d o w a l i j e najczęściej w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h , wykazujących w t y m okresie wyraź­ ne zapotrzebowanie na siłę roboczą (wynikające z b r a k u bazy technicznej i t r a n s p o r t o w e j , co powodowało, że większość prac obecnie zmechanizo­ w a n y c h w y k o n y w a n a była przez ludzi). Ludność poszukująca pracy pozarolniczej po zakończeniu w o j n y r e ­ krutowała się zwłaszcza z gospodarstw chłopskich, które uległy dalszemu r o z d r o b n i e n i u n a s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h . Obok konieczności uzys­ kania gotówki na odbudowę gospodarstwa ze zniszczeń w o j e n n y c h i spła­ tę długów, d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m decydującym o p o d e j m o w a n i u pracy pozarolniczej były p o d a t k i . W sumie w okresie od zakończenia I I w o j n y światowej do 1967 r. zna­ lazło dodatkowe, pozarolnicze zatrudnienie 26 osób z 18 gospodarstw z Goworek. Część z n i c h w t r a k c i e w y k o n y w a n e j p r a c y zdobywała wyż­ sze k w a l i f i k a c j e poprzez uczęszczanie na różne k u r s y i szkolenia. I n n i po p e w n y m czasie przestawali pracować dodatkowo i z a j m o w a l i się w y ­ łącznie własnym gospodarstwem. W k i l k u rodzinach zaczynały podejmo­ wać pracę w zakładach przemysłowych dorosłe dzieci . P r z y t y m należy oddzielnie potraktować członków r o d z i n z a t r u d n i o n y c h poza gospodar5 G o w o r k i odczuwają już p o z o r n i e p r z e l u d n i e n i e a g r a r n e . J e s t o n o w y n i k i e m z n a c z n e j ilości d z i e c i d o l a t 15 (jest i c h 45, a więc i/з ogółu ludności w s i ; o d 15 do 25 lat jest w e w s i 28 osób). 5 �70 M I R O S Ł A W A С. DROZD s t w e m r o l n y m , a oddzielnie t y c h , którzy pokończyli specjalne szkoły i są już p r a c o w n i k a m i przemysłowymi z wykształcenia, a n i e j a k i c h ojcowie na s k u t e k kursów l u b z r a c j i nabytej p r a k t y k i . Na p y t a n i e : czy G o w o r k i skorzystały z możliwości uzyskania z a t r u d ­ nienia pozarolniczego, j a k i e mieszkańcom w s i stworzyła rozbudowująca się po w o j n i e Ostrołęka, odpowiedź w y d a j e się jednoznacznie p o z y t y w n a , jeśli się weźmie p o d uwagę stan sprzed 1939 г., k i e d y n i k t nie wykonywał zawodów pozarolniczych, i obecny, g d y pracuje pozarolniczo 12 ojców r o d z i n (co stanowi V2 wsi). Ponadto należy uwzględnić fakt, że część mło­ dzieży kształci się w t e c h n i k a c h i szkołach zawodowych (część już u z y ­ skała wykształcenie zawodowe) w Ostrołęce i Wojciechowicach, z myślą o podjęciu p r a c y w przemyśle. Z pozostałych zaś młodych l u d z i większość z pewnością również będzie dążyła do zdobycia nierolniczego wykształ­ cenia. T y l k o s a m y m gospodarstwem r o l n y m zajmują się obecnie w G o w o r kach wyłącznie właściciele największych obszarowo gospodarstw, które wymagają stałej opieki r o l n i k a . Ponadto należą one do r o d z i n małodzietn y c h l u b t a k i c h , w których dzieci są jeszcze za małe, b y być pomocą w p r o w a d z e n i u gospodarstwa. 3. D O C H Ó D M I E S Z K A Ń C Ó W GOWOREK Przechodząc do porównywania wysokości dochodu pochodzącego za­ równo z gospodarstwa rolno-hodowlanego, j a k i z i n n y c h źródeł zarob­ k o w y c h należy zaznaczyć, że dochód u z y s k i w a n y w G o w o r k a c h z gospo­ d a r k i pochodzi wyłącznie z h o d o w l i (sprzedaż i k o n t r a k t a c j a świń, cieląt, źrebaków, mleka), ponieważ całość p r o d u k c j i roślinnej idzie na potrzeby własne gospodarstwa i wyłącznie h o d o w l a ma charakter p r o d u k c j i t o w a ­ r o w e j . J e d y n y wyjątek stanowią urodzajniejsze lata, g d y p l o n y są sto­ sunkowo wysokie. W t a k i c h w y p a d k a c h j e d n a k r o l n i c y wolą również zwiększyć ilość hodowanego i n w e n t a r z a (w związku z większą ilością pa­ szy), zamiast sprzedawać nadwyżki roślinne. J a k w y n i k a z t a b e l i I I w rodzinach chłopsko-robotniczych jest większa liczba osób w w i e k u n i e p r o d u k c y j n y m , a zatem roczny dochód przypada6 6 N a t e m a t d o c h o d u w g o s p o d a r s t w a c h chłopskich por. s z e r z e j M . Gospodarstwa ska, rejonach Polski biedniaków i gospodarstwa chłopów-robotników skiej rodzin chłopskich, w przemyśle b e r g, niektórych w 1952/53 г., „Zagadnienia e k o n o m i k i r o l n e j " , t. 4: 1955 ( w y n i k i u z y ­ s k a n e n a p o d s t a w i e a n a l i z y d a n y c h rachunkowości r o l n e j ) ; we Czerniaw­ w Warszawa a sprawa Chłopi-robotnicy 1963; F . K o l b u s z , produkcji a produkcja rolnej, rolna tejże, Zatrudnienie Budżety ludności domo­ wiej­ „Wieś Współczesna", t. 1958; A . S z e m ­ „Życie G o s p o d a r c z e " , t. 2 5 : 1960. W y n i ­ k i uzyskane na podstawie danych ankiety I E R . �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA W S I G O W O R K I 71 j a c y na jednego członka rodzimy, m i m o podjęcia dodatkowej pracy, nie różni się od średniej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwach czysto r o l n i c z y c h . Średnia roczna przypadająca na osobę w y n o s i : w go­ spodarstwach chłopsko-robotniczych 7787 zł, w gospodarstwach chłop­ skich 8050 zł. Różnica stanowi więc niecałe 300 zł. P r z y c z y m wysokość rocznego dochodu na 1 członka r o d z i n y jest w e wszystkich w y p a d k a c h dość różnorodna i n i e w y d a j e się być zależna od ilości ziemi, ale od ilości posiadanego w gospodarstwie inwentarza. Oczywiście są to dane niepełne. Chłopi mają sami trudności z w y l i c z e n i e m całego dochodu. Waha się o n w różnych porach r o k u i w różnych latach (nadal wysokość dochodu uzyskanego z prowadzonego gospodarstwa uzależniona jest w dużym stopniu od warunków atmosferycznych, pomorów bydła itp.). W 4 r o d z i ­ nach obecnie zajmujących się wyłącznie gospodarstwem r o l n y m dodatko­ w y dochód stanowią r e n t y po zmarłych gospodarzach, którzy przez p e w i e n czas p r a c o w a l i poza r o l n i c t w e m , oraz paczki od r o d z i n ze Stanów Zjedno­ czonych. J a k wygląda p r o c e n t o w y udział p r a c y pozarolniczej w całości docho­ du? W s i e d m i u gospodarstwach chłopów-robotników s t a n o w i o n niewiele poniżej 5 0 % ogółu, natomiast w pięciu znacznie przekracza 5 0 % . Jedynie w 8 rodzinach cały dochód pochodzi z p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Najlepiej prosperujące gospodarstwa to te, w których dochód z p r a c y pozarolniczej jest najwyższy. Sądzę, że jest to w y n i k specyficznej sy­ t u a c j i Goworek, która znajduje w y r a z w m o t y w a c h podejmowania p r a c y pozarolniczej. Dochód z n i e j przeznaczany był głównie na odbudowę i roz­ budowę gospodarstwa rolnego oraz spłatę podatków g r u n t o w y c h . Dopiero z chwilą doprowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego do pewnego poziomu, zapewniającego zaspokojenie potrzeb z n i m związanych (zakła­ dającego posiadanie w d o b r y m stanie b u d y n k u mieszkalnego, chlewów i stodoły, a następnie doborowego i n w e n t a r z a i maszyn rolniczych), do­ chód pozarolniczy zaczyna być przeznaczany na wyposażenie gospodar­ stwa domowego. P r z y czym w dalszym ciągu p o k r y w a on p o d a t k i , a od 3 l a t koszty związane z założeniem elektryczności. Obok podejmowania pracy pozarolniczej inną formą podnoszenia do­ chodu jest w G o w o r k a c h dążenie do zwiększenia h o d o w l i bydła i t r z o d y chlewnej. Wzrost dochodu na skutek i n t e n s y f i k a c j i h o d o w l i jest j e d n a k możliwy t y l k o w t y c h gospodarstwach, w których znajdują się odpowied­ nie pomieszczenia dla i n w e n t a r z a oraz pewna ilość gotówki na d o k u p i e ­ nie paszy (pasze dokupują wszyscy). Dlatego też w y m a g a n i o m związa­ n y m z p r o w a d z e n i e m nowoczesnej gospodarki hodowlanej mogą sprostać przede w s z y s t k i m gospodarstwa chłopów-robotników. Natomiast w żad­ n y m gospodarstwie w e w s i nie p l a n u j e się zwiększenia dochodu przez intensyfikację u p r a w roślinnych, która według ogólnej o p i n i i nie ma na �Tabela II. Roczny dochód mieszkańców wsi Goworki według stanu z 1967 r. w złotówkach Roczny Liczba Nr inwen­ k'P - 1 tarza ar- Ilość Ziemia Łąka Las chiwum ha orna w ha w ha w ha UW Liczba osób osób z gospo­ w rodzinie darstwa w wieku w rodzinie produk­ cyjnym it Gospodarstwa 1 17 3 0,5 1 dowlanego Stosunek ogółem na 1 osobę zarolniczego w zł w zł w zł do ogólnego w % w zł chłopów-robotników 13 000 36 000 49 000 8 166 73,46% 23 000 49 000 7 000 30 000 24 000 54 000 10 100 46,98% 44,44% 5 2 2 11 000 15 600 26 000 5 350 58,64% 8000 14 400 22 400 4 500 2 21 5 05 1,5 7 3 22 5 3 0,5 5 4 23 5 3,5 0,5 1,5 1 3 2 -i to dochodu popozarolniczy 26 000 6 1,5 3 ; rolno-ho- dochód 5 15 5 1 0,5 3,5 5 2 64,28% Я 6 24 6 3,5 1 2,5 7 4 20 000 18 000 38 000 5 450 47,68% o 7 20 8 4 1 3 6 2 25 000 21 600 46 600 7 800 46,35% 8 16 8 4 2,5 1,5 3,5 4 3 16 000 12 000 28 000 7 000 42,85% 4 3 22 000 31 200 53 200 13 250 58,64% 3 3 3 19 000 18000 37 000 11 650 48,68% 9 19 10 5 10 18 10 6 1,5 1 11 14 15 5 3 7 7 2 19 000 36 000 55 000 7 850 65,45% 12 13 15 9 1 5 8 3 27 000 15 600 42 600 5 300 36,61% 13 9 4 0,5 1 7 2 7 000 10000 17000 2 450 58,82% 14 5 0,5 2,5 7 800 7 800 23,07% 3,5 2 1 2 1 800 7 1 3 6 000 15 11 2 2,5 2 10 500 8 200 18 700 6 250 43,85% 16 1 7 4 1 17 10 7 3 1 18 12 7 4 19 8 8 — — — — 20 4 21 G o s p o d a r s t w a chłopów 1,5 2 2 2 15 000 — 15 000 7 500 3 2 15000 5 000 1 3 2 1 1 13 000 13 000 13 000 5 1 2 5 12 7,5 4 2 3 12 5 1,5 2 5 2 5 4 3 35 000 22 7 14 4 2 8 1 1 14 000 23 5 15 9 1 5 5 5 37 000 6 2 35 000 24 6 16 12 1 5 - 15000 15 000 - 3 000 24 000 - 15000 - 24 000 12 000 - 35 000 8 750 17 600 17 600 - 37 000 7 400 — 35 000 5 850 — 3 600 — — 20,45% и P > > tí я о N О �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSr GOWORKI 73 t y c h terenach celu. Stanowisko t a k i e w y n i k a z niskiej jakości gleby, któ­ r a n a w e t p r z y znacznych nakładach p r a c y i stosowaniu nowoczesnych maszyn oraz nawozów sztucznych daje niezadowalające p l o n y . 4. G O S P O D A R S T W O ROLNO-HODOWLANE a. U p r a w a r o l i i hodowla zwierząt Gospodarstwa rolno-hodowlane posiadają wszyscy mieszkańcy w s i . P r o d u k c j a roślinna w G o w o r k a c h n a skutek bardzo n i s k i e j jakości gleby (V, V I klasa nadająca się już do zalesienia) p o k r y w a t y l k o najniezbędniejsze potrzeby własnego gospodarstwa. Ta dziedzina gospodarki r o l n e j — Ograniczająca się do u p r a w y k i l k u p o d s t a w o w y c h zbóż i ziemniaków — przedstawia się we w s i dość jednolicie, zarówno w gospodarstwach chłop­ skich, j a k i chłopów-robotników. N i e występują żadne istotne różnice w rozmiarach p o w i e r z c h n i u p r a w n e j (mimo że gospodarstwa chłopskie są zaliczane przeważnie do większej k a t e g o r i i obszarowej, t o j e d n a k ogól­ na powierzchnia z i e m i ornej jest w n i c h bardzo zbliżona do p o w i e r z c h n i u p r a w n e j w gospodarstwach chłopów-robotników), sposobach u p r a w y , rodzajach u p r a w i a n y c h roślin, czy też wyposażeniu w narzędzia i maszy­ n y rolnicze. P o d s t a w o w y m i roślinami u p r a w i a n y m i są: żyto, owies, z i e m n i a k i i w małych ilościach g r y k a . Pszenica udaje się t y l k o na n i e w i e l k i c h w y ­ b r a n y c h kawałkach. Z roślin strączkowych u p r a w i a się groch i fasolę. Jeszcze przed 4 l a t y były d w a p r z y p a d k i u p r a w y roślin przemysłowych: l n u i t y t o n i u , j e d n a k wobec małej wydajności uprawę i c h zarzucono i z l i ­ k w i d o w a n o w okolicy p u n k t y s k u p u na te płody. U p r a w i a się również seradelę i łubin oraz b u r a k i pastewne. Pod w a r z y w a w y b i e r a się najżyźniejsze kawałki gruntów, nieliczne są ogródki w a r z y w n e p r z y d o m u (pod budowę d o m u i zagrody przeznacza się najnieurodzajniejsze kawałki zie­ m i ) . U p r a w i a się w n i c h : kapustę, marchew, pietruszkę, trochę buraków. W całej w s i są t y l k o 3 gospodarstwa-sady (jabłka, gruszki, wiśnie, śliwy). N a ogół p r z y każdym d o m u rośnie k i l k a drzewek owocowych. Wszyscy gospodarze podkreślają, że w ubiegłych latach uzyskiwano wyższe p l o n y n a s k u t e k korzystniejszych warunków k l i m a t y c z n y c h . Ciep­ lejsze i suchsze lata pozwalały n a w e t siać pszenicę. Z t a b e l i I I I nie widać większych różnic w rozmiarach h o d o w l i k o n i i krów między gospodarstwami wyłącznie r o l n i c z y m i a chłopsko-robotniczymi. N i e w i e l k i e rozbieżności wynikają z wielkości samych gospodarstw. Pewne różnice zarysowują się dopiero p r z y porównywaniu rozmiarów h o d o w l i nastawionej na tucz t r z o d y chlewnej. Otóż chłopi-robotnicy cho­ wają znacznie więcej świń. D l a wszystkich gospodarstw w e w s i c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y jest f a k t znacznego zwiększania ilości h o d o w a n y c h świń �M I R O S Ł A W A С. 74 DROZD ЙP a X. ha Tabela III. Wykaz inwentarza we wsi Goworki w sztukach za rok 1967 wg poszczególnych gospodarstw •t ,2 'c ka 11 .O TŠ >. pa CS hJ O -O Gospodarstwa chłopskie 1 2 9 4 2,5 0,5 1 11 5 7 2 0,5 4 3,5 1 2 2,5 2 4 1 2 3 1,5 i - 2 2 1 2 i 3 3 i 1 ! 1 1 S j 4 5 12 7 7 4 1 2 4 3 6 10 7 3 1 3 i 3 7 8 5 1 2 2 ; 3 3 2 3 2 ! i 3 12 5 2 4 12 7,5 1,5 4 l 1 2 3 10 7 14 4 8 1 5 15 9 5 6 16 12 1 5 i 2 1 3 ¡ 1 , 4 3 11 12 2 1 ! 7 ! 4 8 20 - 20 - 40 7 8 9 10 10 - 20 3 40 j Ogółem inwentarz w go­ spodarstwach chłop­ skich : ; 19 szt. koni 1 36 szt. bydła 42 szt. trzody chlewnej 228 szt. drobiu 30 4 3 30 Gospodarstwa chłopów-robotników 13 17 1 3 6 1 3 10 — 40 17 szt. koni 2 3 4 — 20 35 szt. bydła 1 2 i 3 2 4 i i 30 69 szt. trzody 3 _ 20 3 6 ¡ — 20 chlewnej 320 szt. drobiu 3 4 — -- 3 0,5 1,5 0,5 6 i 3 j 3,5 1 1,5 2,5 ! 4 1 3 4 2,5 1,5 3 16 17 21 5 ; 22 5 18 24 19 20 8 20 21 16 8 18 22 19 io 10 23 13 15 9 1,5 1 24 14 15 5 3 ! 6 5 ! ! 1 3,5 5 7 40 6 1,5 5 40 3 0,5 23 — 6 3,5 1 2 15 - 2 1 3,5 : 20 1 2 2,5 3 5 20 4 2 1 0,5 15 — 3 3 2 1,5 1 14 1 1 3 — Ogółem inwentarz w go­ 40 spodarstwach chłopów- 40 -robotników: w okresie podejmowania i n w e s t y c j i b u d o w l a n y c h . Zjawisko to sami z a i n ­ teresowani tłumaczą t y m , że świnię można utuczyć szybko i uzyskać z j e j sprzedaży o d razu k i l k a tysięcy złotych. Dlatego też opłaca się wło­ żyć w chów świń dużo pracy, a n a w e t dokupić paszę. Wysokie ceny uzyskiwane ze sprzedaży m l e k a dostarczanego bezpo­ średnio do mieszkań w Wojciechowicach zachęcają do t r z y m a n i a k i l k u sztuk krów w każdym gospodarstwie, chociaż według o p i n i i niektórych goworczan hodowla bydła uległa w ostatnich k i l k u l a t a c h znacznemu zmniejszeniu na skutek sztucznego zapładniania krów („popsuli k r o w y " ) . Znaczną rolę w gospodarce t o w a r o w e j w s i o d g r y w a k o n t r a k t a c j a k o n i . Wyróżniające się wysoką jakością tutejsze konie znajdują chętnie n a b y w - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A WSI G O W O R K I 75 ców nieraz z odległych okolic k r a j u , a nawet zza granicy, uzyskując w y ­ soką cenę. Przeciętnie w każdym gospodarstwie t r z y m a się więc jednego dorosłego k o n i a i źrebaka. Zanotowano t y l k o jeden przypadek b r a k u k o ­ nia w gospodarstwie p r o w a d z o n y m przez wdowę — staruszkę. P r o d u k c j a t o w a r o w a w G o w o r k a c h obejmuje p r a w i e wyłącznie p r o ­ d u k t y pochodzące z h o d o w l i (o czym już była mowa). N a dużą skalę roz­ powszechnione są k o n t r a k t a c j e świń, cieląt i k o n i . Upowszechnienie się tej f o r m y sprzedaży przyspieszyły korzyści wynikające z przydziałów paszy po zniżonych cenach, węgla, a także możliwości zaciągania poży­ czek. Natomiast mleko, jaja, drób sprzedawane są bezpośrednio w do­ mach w Wojciechowicach. O d około 5 l a t t y l k o sporadycznie sprzedaje się p r o d u k t y na t a r g u w Ostrołęce, ponieważ „brak jest n a to l u d z i i czasu". P r o d u k c j a roślinna przeznaczona jest wyłącznie na p o t r z e b y własne gospodarstwa i p r a k t y c z n i e nie podlega żadnej sprzedaży. W latach w y ­ jątkowych urodzajów p r z y korzystniejszych możliwościach paszowych — a t y m s a m y m większej ilości p o k a r m u dla zwierząt — nadwyżek roślin­ n y c h nie sprzedaje się, lecz zwiększa liczbę hodowanego inwentarza, zwłaszcza t r z o d y chlewnej. N i k t w całej w s i nie k o n t r a k t u j e roślin, a n i też nie p l a n u j e i n t e n s y f i k a c j i jakiejś w y b r a n e j u p r a w y . P o d s t a w o w y m nawozem stosowanym w e w s i jest obornik. Zużycie nawozów sztucznych jest bardzo małe. P y t a n i o przyczynę takiego stanu rzeczy, zarówno chłopi j a k i chłopi-robotnicy wysuwają j a k o największą przeszkodę trudności w n a b y w a n i u nawozów sztucznych i i c h wysokie ceny. Często można j e kupić dopiero w zimie, „a w t e d y b r a k jest znów pieniędzy, bo są inne p o t r z e b y " . Rolnicy, którzy p o d e j m o w a l i próby i n ­ t e n s y f i k a c j i p r o d u k c j i roślinnej przez stosowanie nawozów sztucznych twierdzą, że wystarczyło k i l k a d n i pełnego słońca, aby nawozy wypaliły wszelką roślinność na i c h piaszczystej glebie. J e d y n y więc r e a l n y k i e r u ­ nek r o z w o j u p r o d u k c j i , a t y m s a m y m podniesienia dochodu z gospodarki, widzą w r o z w o j u h o d o w l i i w t y m k i e r u n k u idą i c h zabiegi i n w e s t y c y j n e . b. Zabudowania gospodarcze U siedmiu r o d z i n chłopów-robotników znajdują się w użyciu do c h w i ­ l i obecnej stodoły, które były stawiane bądź poprawiane bezpośrednio po zakończeniu I I w o j n y , w p i e r w s z y m etapie o d b u d o w y całej w s i . W większości przypadków b r a k u j e w n i c h części dachów i d r z w i . N a p r a ­ wiane i łatane są bardzo rzadko i n i e z w y k l e prowizorycznie. Pochodzące z tego samego okresu pomieszczenia dla i n w e n t a r z a (chlewy albo obory, c z y l i jeden b u d y n e k pod wspólnym dachem przeznaczony dla k o n i , bydła i t r z o d y chlewnej z podzielonym ściankami wnętrzem pozwalającym na �76 M I R O S Ł A W A С. DROZD odgrodzenie poszczególnych rodzajów h o d o w a n y c h zwierząt), zbudowane z d r e w n a i k r y t e słomą używane są do dnia dzisiejszego w sześciu gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i d w u chłopów-robotników. Dalszych k i l k a obór, zazwyczaj w y k o n a n y c h z pustaków i k r y t y c h blachą, oraz stodół ( d r e w n i a n y c h , k r y t y c h słomą) pochodzi z l a t 1951-1955. S t a w i a l i j e pogorzelcy oraz ci, którzy zaoszczędzili już pewną ilość go­ tówki i m o g l i ją przeznaczyć na budowę. N a t e n cel t y l k o w j e d n y m w y ­ p a d k u została zaciągnięta pożyczka. Podjął ją r o l n i k n a budowę stodoły. W latach 60-tyeh chłopi-robotnicy z a i n i c j o w a l i n o w y etap b u d o w ­ n i c t w a gospodarczego trwający do d n i a dzisiejszego. Z reguły po posta­ w i e n i u d o m u mieszkalnego przystępowali o n i do b u d o w y Stodoły ( w d a l ­ szym ciągu d r e w n i a n e j , ale już k r y t e j blachą), a następnie obory. B u d o ­ wane w t y m czasie c h l e w y są duże, stawiane według obowiązujących p l a ­ nów a r c h i t e k t o n i c z n y c h . Budują je chłopi-robotnicy (w j e d n y m t y l k o w y p a d k u r o l n i k , który otrzymał znaczny spadek). N a i n w e s t y c j e te zacią­ gali pożyczki (jeden chłop-robotnik b u d u j e oborę za gotówkę). D w i e n a ­ stępne obory i Stodoły we w s i w y b u d o w a l i w 1966-1967 r. pogorzelcy, którzy u z y s k a l i odszkodowanie i zaciągnęli pożyczki. Cała wieś w y k a z u j e stosunkowo małe zainteresowanie budową stodół w porównaniu z budową chlewów, m i m o i c h wyraźnego n i e d o s t a t k u ( 5 0 % istniejących to rozwalające się r u d e r y ) . Oczywiście są one brane p o d uwagę w planach i n w e s t y c y j n y c h , ale dość odległych. W n o w y c h gospodarstwach dąży się do postawienia nowej stodoły, która b y nie o d ­ bijała s w y m wyglądem od reszty zagrody. Wyraźna dominacja w b u d o w ­ n i c t w i e chlewów n a d budową stodół jest, j a k się w y d a j e , zgodna z cha­ r a k t e r e m całej gospodarki nastawionej na hodowlę. •c. Maszyny i narzędzia rolnicze N a skutek zniszczenia w s i w czasie działań w o j e n n y c h uległy zagła­ dzie w znacznym s t o p n i u również narzędzia rolnicze. Ocalały t y l k o b a r ­ dzo nieliczne pługi i b r o n y zakopane przez właścicieli na polach, jeszcze p r z e d ewakuacją w s i w 1944 r. Dlatego też zestaw maszyn i narzędzi r o l ­ n i c z y c h używanych i posiadanych obecnie przez mieszkańców Goworek s k o m p l e t o w a n y został już po zakończeniu w o j n y . Podstawowe narzędzia rolnicze, które znajdują się w e wszystkich bez wyjątku gospodarstwach, t o (oprócz kos, sierpów, grabi, cepów, wideł itp.): pługi, b r o n y , k u l t y w a t o r y , sieczkarnie, k i e r a t y , w i a l n i e . Różnice w wyposażeniu zaczynają się zarysowywać dopiero p r z y nowoczesnych maszynach, które nabyto w okresie ostatnich dziesięciu l a t , co i l u s t r u j e zamieszczone poniżej zesta­ w i e n i e zawierające w y k a z ilościowy maszyn r o l n i c z y c h w e w s i w gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i chłopów-robotników oraz będących wspólną włas­ nością d w u l u b więcej chłopów-robotników: �77 WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A W S I G O W O R K I Narzędzie W gosp. chłopskich W gosp. Wspólne chłopów•robotników siewniki 3 3 młockarnie 3 1 1 młock. 2 motor, kopaczki 1 kosiarki 1 2 2 wozy gumowe 9 6 Narzędziami najczęściej pożyczanymi są kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i , młockarnie. Pożycza się j e od sąsiadów za odrobek, rzadko za pieniądze, od rodziny, w r a m a c h pomocy wzajemnej, a o d dwóch l a t z kółka rolniczego z Ław. Powszechne, negatywne zdania odnośnie do z a k u p u maszyn r o l n i c z y c h wspólne są chłopom i ehłopo-robotnikom . Postawa t a utrwaliła się w cią­ g u ostatnich dwóch l a t , odkąd można wypożyczać j e z kółka rolniczego. W latach ubiegłych z a k u p u potrzebnego sprzętu rolniczego chłopi-ro­ botnicy d o k o n y w a l i za zaciągane w zakładzie p r a c y pożyczki, natomiast chłopi starali się zawsze kupować za gotówkę. J a k widać n a przykładzie gospodarstwa rolno-hodowlanego w G o w o r ­ kach, zatrudnienie części mieszkańców poza r o l n i c t w t e m nie wpłynęło na obniżenie p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Właśnie chłopi znajdujący dodat­ kowe zajęcie w przemyśle budują nowoczesne obory, mogące sprostać w s z y s t k i m w y m o g o m współczesnej h o d o w l i , oraz stodoły, a ponieważ posiadają gotówkę, kupują również narzędzia rolnicze. Krótko podsumowując można powiedzieć, że: 1. Zdecydowane różnice występują między gospodarstwami chłopów a chłopów-robotników p o d względem stanu budynków m i e s z k a l n y c h i go­ spodarczych (na korzyść chłopów-robotników). Istotne znaczenie ma w t y m w y p a d k u f a k t , że zabudowania chłopów-robotników są stawiane w l a t a c h 60-tych. Właściciele i c h objęli ziemię już po wojnie. Z a t r u d n i e ­ nie pozarolnicze ułatwiło i m podejmowanie pożyczek na budowę, n a t o ­ miast dochód u z y s k i w a n y z prowadzonego gospodarstwa pozwalał na utrzymanie rodziny. 7 7 i T. czych, Podobne rezultaty H u n e k, Zmiany badając usługi w gospodarstwie „ N o w e D r o g i " , t. 4 : 1966, s. 56. kółek rolniczych chłopskim jako uzyskali skutek usług D. G ała j kółek rolni­ �78 M I R O S Ł A W A С. DROZD 2. P r z y r o z p a t r y w a n i u p l a n o w a n y c h i n w e s t y c j i daje się zauważyć większe zainteresowanie chłopów-robotników gospodarstwem d o m o w y m . I l u s t r u j e j e w p e w n y m stopniu poniższe zestawienie: Gospo­ Rodzaj inwestycji darstwa chłopów Gospo­ darstwa chłopów-robotników budowa chlewów budowa stodół budowa domu remont budynków kupno telewizora kupno pralki kupno mebli T e n k i e r u n e k zainteresowań znajduje potwierdzenie w stanie w y p o ­ sażenia domów m i e s z k a l n y c h w rodzinach chłopów i chłopów-robotników. C i o s t a t n i inwestują więcej w zmechanizowany sprzęt gospodarstwa do­ mowego (radia, p r a l k i ) . P r z y czym j e d n a k nie należy zapominać, że jako jednocześni p r a c o w n i c y w sektorze gospodarki państwowej mają możli­ wości z a k u p u potrzebnego sprzętu na r a t y , a chłopi n a razie nie mają t a k i c h ułatwień. Wyposażenie domów m i e s z k a l n y c h w G o w o r k a c h w niektóre p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego: Gospodarstwa Nazwa przedmiotu chłopskie chłopów-robotników telewizor lodówka — — pralka 4 radio 7 7 12 dywan 2 3 maszyna do szycia 3 1 3. Na s k u t e k podejmowania przez część mieszkańców w s i zajęć poza­ r o l n i c z y c h i związanych z t y m b r a k i e m wolnego czasu z jednej strony, z d r u g i e j zaś w w y n i k u rozpowszechnienia się usług kółek r o l n i c z y c h zanikać zaczynają w G o w o r k a c h pewne f o r m y pomocy sąsiedzkiej i o d ­ robki. 4. O d około l a t 5 0 - t y c h obserwuje się stały spadek zainteresowań spłatami r o d z i n n y m i , będący z jednej s t r o n y w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j w i e l u gospodarstw, z d r u g i e j możliwością uzyskania zawodu �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y Tabela IV. Kształcenie dzieci i młodzieży we wsi Goworki " j .. Liczba dzieci I I dencyjny i Itosc ; ! w Archi- ' ogółem 15-25). i wum U W N Lip. r e w i n a Rodziny 17 NA WSI 4 ! 79 GOWORKI w latach 1967¡1968 stosunek d glouy doo głowy Wykształcenie Uwagi rodziny chłopów-robotników 4 1 syn syn ! j ukończył Zas. Szk. obcnie ! Zawód, (spawacz) w wojsku uczęszcza do I I I k l . j Zas. Szk. Zawód, syn j uczęszcza do I I k l . j Zas. Szk. Zawód, córka j przerwała naukę I w X kl. L i c . Ogól- ' nokształcącego 16 syn ¡ ukończył Zas. Szk. | pracuje zawoZawod. (elektryk), ¡ dowo kontynuuje naukę j i w Technikum WieI czorowym 19 10 córka uczęszcza do I I I kl. Technikum Papier, 20 8 córka uczęszcza do I I I kl. Zas. Szk. Papier, 8 21 5 syn ukończył Zas. Szk. nie pracuje Zawód, (ślusarz) 9 23 5 syn przerwał naukę w nie pracuje I V k l . Techn. Papier. 10 24 córka uczęszcza doШ kl. Zaocz. Techn. Ekon. W r o d z i n a c h chłopskich 1 1 syn uczęszcza do X k l . córka uczęszcza do V k l . L i c . Ogólnokszt. 2 12 Techn. Papierni­ czego córka uczęszcza do X k l . L i c . Ogólnokształ. pozarolniezego i wykształcenia. Sprawę spłat r o d z i n n y c h f o r m a l n i e p r z e ­ sądziła ustawa z ostatnich l a t przyznająca prawo do ziemi j e d y n i e t y m , którzy na n i e j p r a c o w a l i przez ostatnie 20 l a t . W y d a n i e j e j w y e l i m i n o ­ wało żądania spłat licznego rodzeństwa zamieszkującego od l a t w mieście. �80 M I R O S Ł A W A С. DROZD 5. Oprócz gospodarstw bezdzietnych wszystkie r o d z i n y w e w s i mają już wyznaczonego przyszłego gospodarza. Oczywiście w w y p a d k u , g d y dzieci są nieletnie, sprawa ewentualnego i c h pozostania n a gospodarce może ulec zmianie. 6. Goworczanie n i e wykazują większych zainteresowań k u p n e m czy sprzedażą ziemi. Z samej p r a c y pozarolniczej nie m o g l i b y się utrzymać, a dogodne położenie w s i wcale nie zachęca do j e j opuszczenia. Jest to tendencja wspólna dla wszystkich mieszkańców w s i . 7. Sprawą kształcenia dzieci większe zainteresowanie wykazują chło­ p i - r o b o t n i c y niż chłopi. Należy j e d n a k zaznaczyć, że r o d z i n y chłopskie w e w s i są w większości małodzietne, a g r u n t y przez n i c h posiadane o sto­ sunkowo dużej powierzchni. Natomiast w całej w s i panuje opinia, że p o ­ zostającym na gospodarce w y s t a r c z y wykształcenie podstawowe. W y ­ kształcenie mieszkańców Goworek i l u s t r u j e tabela 4. Uwzględnia ona t y c h wszystkich, którzy ukończyli szkołę podstawową i kontynuują naukę l u b podjęli pracę, ale n a d a l mieszkają w e w s i . Pozostała młodzież w G o w o r ­ kach nie uzyskała żadnego wykształcenia poza nie zawsze pełną szkołą podstawową. Największe zmiany, j a k i e zaszły w G o w o r k a c h po zakończeniu I I w o j ­ n y światowej są s k u t k i e m uzyskania przez część mieszkańców w s i z a t r u d ­ nienia pozarolniczego w różnych zakładach w Ostrołęce. Pracę zarobkową poza r o l n i c t w e m p o d e j m o w a l i w G o w o r k a c h nie t y l k o wyłącznie właści­ ciele gospodarstw d r o b n y c h , lecz na skutek specyficznej s y t u a c j i gospo­ darczej o zajęcia pozarolnicze ubiegali się również właściciele gospodarstw większych (co w y k a z u j e tabela 1). Głównym m o t y w e m była w t y m w y p a d k u konieczność życiowa o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h . W p i e r w ­ szym okresie do pracy szli ojcowie rodzin, którym dochód z gospodarstwa nie wystarczał n a pokrycie potrzeb r o d z i n y , a zatem podejmowanie p r a c y pozarolniczej w p i e r w s z y c h latach po w o j n i e było koniecznością życiową. Wszyscy o n i zaczynali pracować j a k o p r a c o w n i c y f i z y c z n i — n i e w y ­ k w a l i f i k o w a n i (z j e d n y m wyjątkiem m a j s t r a budowlanego), dopiero stop­ n i o w o niektórzy z n i c h po ukończeniu odpowiednich przeszkoleń i kursów s t a w a l i się r o b o t n i k a m i w y k w a l i f i k o w a n y m i , awansowali. Tabela z a t r u d n i e n i a mieszkańców Goworek wykazała znaczną często­ tliwość zmian, n i e t y l e może rodzajów zajęć, co k o n k r e t n y c h zakładów pracy. Sytuacja t a k a jest w y n i k i e m poszukiwania zajęcia, które p r z y ­ niosłoby j a k największe korzyści. Korzyści w t y m w y p a d k u rozumiane są bardzo szeroko, m . i n . wyższa płaca, deputat węglowy, ubranie służbowe, miejsce pracy j a k najbliżej d o m u i t p . W zależności o d tego, który z t y c h czynników miał w danej c h w i l i największe znaczenie, praca uważana była za najlepszą. Jedną z p o p u l a r n y c h f o r m u z y s k i w a n i a awansu, a więc i wyższej pła- �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 81 cy, jest wśród mieszkańców w s i szkolenie specjalistyczne organizowane przez zakłady pracy. Korzystają z niego j e d n a k przede w s z y s t k i m ludzie młodzi (do 40 l a t ) . Pozostali tłumaczą się b r a k i e m czasu i trudnościami z nauką w ogóle. Wszyscy pracujący pozarolniczo goworczanie mają za­ t r u d n i e n i e stałe w sektorze gospodarki państwowej. Zadowolenie z w y k o n y w a n e j p r a c y pozarolniczej jest zależne głównie od wysokości dochodu, j a k i ona przynosi, oraz od tego, czy n i e jest w y ­ czerpująca fizycznie. Większe przywiązanie do pracy pozarolniczej w y ­ kazują ludzie z a t r u d n i e n i w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h o charakte­ rze wędrownym. W czasie częstych wyjazdów służbowych przebywają o n i nieraz po k i l k a miesięcy z dala od własnych gospodarstw i jedyną pracą, jaką wykonują w t y m okresie, jest właśnie praca pozarolniczą. Wykonują o n i w większości zajęcia związane z obróbką d r e w n a (stolar­ ka, ciesiołka), co w p e w n y m stopniu pozwala i m wykazać się i n d y w i d u a l ­ n y m i umiejętnościami. O n i właśnie uważają się poniekąd za rzemieślni­ ków i fachowców, a zatem są zainteresowani efektywnością i jakością w y k o n y w a n e j p r a c y . (Nie może t o oczywiście dotyczyć pracowników straży przemysłowej czy ładowaczy węgla). Ze świadczeń socjalnych zakładów pracy mieszkańcy G o w o r e k nie korzystają (z wyjątkiem stołówki w dwóch wypadkach). N a wczasy i w y ­ cieczki n i e mają czasu, a żłobki i przedszkola nie są potrzebne i c h dzie­ ciom. Wszyscy uważają, że praca na r o l i jest cięższa od pozarolniczej, p o ­ nieważ w y m a g a większego wysiłku fizycznego, ponadto praca poza gospo­ d a r s t w e m t r w a t y l k o 8 godzin dziennie, pozbawiona jest niepokoju o p o ­ d a t k i , urodzaj, i n w e n t a r z . Niektórzy j e d n a k uważają ją za m n i e j a t r a k ­ cyjną. Myślę, że zasadnicze znaczenie m a t u i n d y w i d u a l n e podejście, często szersze k o n t a k t y z ludźmi i miastem są c z y n n i k i e m bezsprzecznie faworyzującym zajęcia pozarolnicze, z d r u g i e j zaś s t r o n y w d a l s z y m ciągu o d g r y w a dużą rolę przywiązanie do samej ziemi, a więc i do pracy na n i e j . Nie uzyskano a n i jednej w y p o w i e d z i n e g a t y w n i e oceniającej łączenie dwóch zajęć, bo „jest co zjeść (z gospodarstwa) i zawsze kawałek grosza (z p r a c y d o d a t k o w e j ) " . Za najlepszą sytuację w t a k i m układzie uważa się posiadanie 3-4 h a z i e m i ornej. T a k i obszar może b o w i e m bez specjalnych trudności uprawiać posiadający dodatkowe zajęcie ojciec r o d z i n y . Doświadczenia i umiejętności zdobyte w t r a k c i e p r a c y w przemyśle nie odgrywają realnej r o l i w p r o w a d z e n i u gospodarstwa rolnego. Sprzy­ jają one ogólnemu o b y c i u i zapoznaniu się z postępem t e c h n i c z n y m : „Człowiek, który pracuje w przemyśle, prędzej k u p i maszynę, bo zdaje sobie sprawę z tego, że maszyny są bardzo pożyteczne. Człowiek t a k i również prędzej nawiązuje k o n t a k t y z i n n y m i ludźmi, w i e , k i e d y się ode6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 �82 M I R O S Ł A W A С. DROZD zwać i j a k " . Poważną rolę odgrywają j e d n a k umiejętności zdobyte w przedsiębiorstwie b u d o w l a n y m , które mają zastosowanie również w go­ spodarstwie (np. wszelkie n a p r a w y budynków). N i e można też pominąć znaczenia w y m i a n y poglądów i doświadczeń między p r a c o w n i k a m i prze­ mysłowymi. Dzielą się o n i z k o l e g a m i własnymi osiągnięciami i porażka­ m i , co często zachęca i umożliwia podejmowanie różnych eksperymentów również w zakresie gospodarstwa rolno-hodowlanego. Żaden z chłopów-robotników w G o w o r k a c h n i e wyraził natomiast chęci do skorzystania z e w e n t u a l n y c h możliwości zamieszkania w mieście (z wyjątkiem dziewcząt), ponieważ bliskość miasta już zatłoczonego, n a ­ rzucającego p e w i e n r y t m i sposób życia, gdzie „człowiek nie m a nic włas­ nego", nie jest obrazem pociągającym, t y m bardziej że wieś jest nieomal przedmieściem Ostrołęki ( g r u n t y niektórych mieszkańców Goworek z a l i ­ czane są do strefy miejskiej). Mieszkańcy G o w o r e k z a t r u d n i e n i w zakładach przemysłowych bardzo rzadko korzystają z r o z r y w e k k u l t u r a l n y c h (kina, t e l e w i z j i w D o m u K u l ­ t u r y w Wojciechowicach), ponieważ z jednej s t r o n y b r a k na nie czasu, z d r u g i e j — szkoda każdej złotówki. Sprawa t a wygląda nieco inaczej u l u d z i młodych — członków r o d z i n pracujących poza gospodarstwem, którzy w większym stopniu uczestniczą w życiu k u l t u r a l n y m w Wojcie­ chowicach i Ostrołęce. K o n t a k t y towarzyskie z k o l e g a m i z p r a c y bardzo rzadko są ściślejsze niż z mieszkańcami w s i . W większym stopniu nawiązują się między ludź­ m i młodymi l u b t y m i , których rodzaj zajęcia (np. wędrowne przedsię­ b i o r s t w o budowlane) zmusza do ciągłego współżycia z i n n y m i r o b o t n i k a ­ m i , z dala o d własnego gospodarstwa. L u d z i e ci często zapraszają się na chrzciny, i m i e n i n y , wesela. I n n e k o n t a k t y mają raczej charakter p r z y ­ p a d k o w y , często h a n d l o w y (np. sprzedaż koledze z p r a c y części mięsa z zabitego wieprza). Zainteresowanie s p r a w a m i zakładu, organizacją p r o d u k c j i , w n i o s k a ­ m i r a c j o n a l i z a t o r s k i m i i t p . uzależnione jest od cech i n d y w i d u a l n y c h p r a ­ cownika, ale przede w s z y s t k i m o d korzyści m a t e r i a l n y c h , j a k i e przynosi w y k o n y w a n e zajęcie i rośnie p r o p o r c j o n a l n i e do w z r o s t u zarobku. W w y ­ p a d k u pracowników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h jest ono p r a w i e żadne. N i k t z chłopów-robotników w G o w o r k a c h nie należy do żadnej orga­ nizacji przyzakładowej. „ N i e należę do żadnej organizacji, bo na zebrania szkoda czasu" jest najczęstszą odpowiedzią. Obok rzeczywistego b r a k u czasu zaobserwowałam zdecydowaną niechęć do angażowania się i w y p o ­ w i a d a n i a własnych poglądów publicznie, a pozorna bierność w y n i k a z dą­ żenia do zachowania własnego zdania d l a siebie. Powszechny jest pogląd, że g d y b y nie przemysł w okolicy, to „nieje­ den b y biedy zaznał", ale nie widzą w związku z t y m możliwości i k o - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 83 GOWORKI nieczności z m i a n y s t r u k t u r y u p r a w l u b rodzaju h o d o w l i , co wydaje się zgodne ze specyfiką gospodarczą okolicy. Zarobione poza gospodarstwem pieniądze chłopi-robotnicy przezna­ czają na cele wspólne gospodarstwa i całej rodziny, co jest zupełnie zrozumiałe, ponieważ w 12 gospodarstwach pracują poza r o l n i c t w e m ojcowie r o d z i n . Chłopi-robotnicy nabywają sprzęt gospodarski i meble w większości na r a t y , za gotówkę k u p o w a n e są wyłącznie drobne p r z e d m i o t y , odzież. Wszystkie większe inwestycje budowlane, zakup narzędzi i maszyn r o l ­ niczych, j a k również i sprzętów gospodarskich, podejmowano w r o d z i ­ nach chłopów-robotników już po u z y s k a n i u dodatkowego źródła dochodu. W l i t e r a t u r z e socjologicznej omawiającej zagadnienia związane z chłop a m i - r o b o t n i k a m i znajduje miejsce również p r o b l e m a t y k a prestiżu, j a k i m cieszą się ludzie wykonujący zawody pozarolnicze. Ponieważ w G o w o r ­ kach p o d e j m o w a l i tę pracę w pierwszej kolejności ojcowie rodzin, a więc osoby, które miały i t a k uprzywilejowaną pozycję, mógł nastąpić j e d y n i e nieznaczny wzrost prestiżu w w y p a d k u podjęcia pracy dodatkowej, ale nie zmieniał go zasadniczo. Kończąc omawianie p e w n y c h zagadnień związanych z chłopami-robotn i k a m i chciałabym zaznaczyć, że wpływ ośrodków przemysłowych na za­ plecze wiejskie jest w i e l o k i e r u n k o w y . Między i n n y m i stwarza szereg p r o ­ blemów, które wiążą się ze stosunkiem do pracy na r o l i , do ziemi jako własności, z organizacją pracy w rodzinie w i e j s k i e j , z sytuacją społecznoekonomiczną człowieka, który oprócz podstawowego źródła u t r z y m a n i a , j a k i m jest posiadana i u p r a w i a n a ziemia, m a także stały dochód z p r a c y w zakładzie przemysłowym. Pozarolnicze źródło dochodu wyzwoliło chło­ pów-robotników spod jednostronnej zależności od tego, co m o g l i w y p r o ­ dukować (i sprzedać) wyłącznie w e własnym gospodarstwie. Mirosława C e c y l i a D r o z d CONTEMPORARY CHANGES IN T H E V I L L A G E AS A RESULT OF EMPLOYMENT A GOWORKI NEAR OSTROŁĘKA OUTSIDE OF AGRICULTURE S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s t h e basic t e n d e n c i e s a n d m o t i v e s of s e e k i n g for n o n - a g r i c u l ­ t u r a l e m p l o y m e n t b y i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e G o w o r k i , as w e l l a s t h e c h a n g e s i n m a t e r i a l c u l t u r e a n d i n attitudes of people period from brought 1945 t o 1968 i s c o v e r e d . T h e p r e - w a r about by e x t r a i n c o m e . T h e decades a r e a l s o c o n s i d e r e d for d a t a about t h e t r a d i t i o n of n o n - a g r i c u l t u r a l e m p l o y m e n t . I t is o n l y d u r i n g t h e l a s t decade o r t w o t h a t Ostrołęka h a s become a m o r e pro­ m i n e n t e c o n o m i c a n d c u l t u r a l c e n t e r because of t h e e x p a n s i o n of i t s l a b o u r m a r k e t , �84 M I R O S Ł A W A С. as two DROZD l a r g e i n d u s t r i a l p l a n t s h a v e b e e n c o n s t r u c t e d (a paper mill and a power p l a n t ) . G o w o r k i i s a t y p i c a l s u b u r b a n village. The most c o n s p i c u o u s c h a n g e s World War have been r e s u l t s of that have occured non-agricultural at G o w o r k i employment after of the Ilnd its inhabitants. A group of p e a s a n t s - w o r k e r s , e m p l o y e d i n v a r i o u s e n t e r p r i s e s at Ostrołęka, a p p e a r e d i n t h e v i l l a g e . T h e f o l l o w i n g findings s h o u l d be e m p h a s i z e d : 1. U n t i l 1939 t h e r e h a d b e e n no opportunities for e m p l o y m e n t i n the neighbour­ hood. T h e n e a r e s t t o w n , Ostrołęka, h a d a l a b o u r m a r k e t t h a t w a s h a r d l y sufficient for its o w n population. Between the w a r s the i n h a b i t a n t s of Goworki never t e m p t e d to s e e k for a n y u r b a n e m p l o y m e n t ; t h e reasons, besides the l a c k of opportunities, were the age s t r u c t u r e , t h e s i z e of families and of at­ ready farms in the village. 2. A f t e r t h e w a r the p e a s a n t s at G o w o r k i h a v e been for the first t i m e e c o n o ­ m i c a l l y m o t i v a t e d to s e e k for e m p l o y m e n t outside of a g r i c u l t u r e b e c a u s e of t h e e c o ­ n o m i c deterioration of t h e i r f a r m s inheritants a n d from w a r damages. resulting from the d i v i s i o n of t h e lots T h e villagers worked d i n g l a b o u r e r s . M o r e s t a b l e e m p l o y m e n t s s t a r t e d to p l a y a role i n f a m i l y only between mainly as seasonal b u i l ­ d u r i n g t h e n i n e t e e n fifties. T h e w h o l e i n c o m e thus o b t a i n e d budgets has been spent for r e c o n s t r u c t i o n a n d d e v e l o p m e n t of the farms. 3. A t present, o n l y for eight f a m i l i e s i n t h e v i l l a g e t h e i n c o m e f r o m p l a n t and a n i m a l p r o d u c t i o n of the f a r m represents the f u l l h u n d r e d percent. A l l other far­ m e r s h a v e also other sources of i n c o m e ( e m p l o y m e n t by relatives from the U S A ) . i n i n d u s t r y , pensions, support I n the w h o l e v i l l a g e the m o n e y f r o m a l l these s o u r ­ c e s a r e spent a b o v e a l l for the d e v e l o p m e n t of t h e f a r m s (construction of s h e d s for pigs, p u r c h a s e of i m p l e m e n t s a n d of f a r m a n i m a l s ) , w h i l e o n l y a s m a l l p a r t of it is spent for home utensils. S u c h a l l o c a t i o n s e e m s to be c a u s e d by t h e necessity of a t t a i n i n g some m i n i m a l l e v e l of i m p l e m e n t a t i o n p e r m i t t i n g for good f a r m i n g . i n c l u d e s a f a i r household, pigsty a n d b a r n , a s e l e c t e d h e r d of This a n i m a l s a n d a set of m e c h a n i c a l f a r m i n g i m p l e m e n t s . O n l y after s u c h a m i n i m u m h a s b e e n a t t a i n e d , a n i n t e r e s t i n household gadgets arises. 4. T h e a b o v e supposition is also c o n f i r m e d by the differences i n i m p l e m e n t a t i o n w i t h a g r i c u l t u r a l tools a n d m a c h i n e s of f a r m s o w n e d by p e a s a n t s - w o r k e r s a n d peasants without non-farm sources of income. The peasants-workers own by more tools a n d m e c h a n i c a l devices for f a r m i n g a n d better h e r d s of a n i m a l s , though t h e y often h a v e less of a r a b l e l a n d . T h i s g*oup is also m o r e a c t i v e i n h u s b a n d r y , while t h e r e are no d i f f e r e n c e s i n t h e size a n d t e n d e n c i e s i n p l a n t p r o d u c t i o n b e t w e e n t h e t w o groups of f a r m e r s . 5. T h e r e a r e c o n s p i c u o u s differences between t h e s h a p e of t h e i r h o u s e h o l d s a n d o t h e r f a r m the two buildings. groups of farms as T h e important fact is t h a t t h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e c o n s t r u c t e d t h e i r b u i l d i n g s to here during the nineteen- sixties. T h e y b e c a m e o w n e r s of t h e i r f a r m s after t h e w a r . T h e i r e m p l o y m e n t i n i n ­ dustry made it easier for t h e m to o b t a i n loans, w h i l e their familes have been l i v i n g o n i n c o m e y i e l d e d by t h e f a r m s . 6. W h e n w e c o n s i d e r the p l a n s for the f u t u r e p u r c h a s e s , it i s r e m a r k a b l e peasants-workers a r e m a i n l y interested i n t h e i r households, w h i l e p e a s a n t s attention to t h e i r f a r m s . T h e r e a s o n is t h a t m o s t of that devote the peasants-workers have a t t a i n e d a n d s u r p a s s e d t h e m i n i m u m i m p l e m e n t a t i o n , w h i l e for most p e a s a n t s t h i s l e v e l i s s t i l l a r e m o t e objective. T h i s t e n d e n c y i s c o n f i r m e d b y t h e p r e s e n t amount of h o u s e h o l d gadgets i n t h e t w o groups of f a m i l i e s . T h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e m o r e m e c h a n i c a l gadgets ( w a s h i n g m a c h i n e s , r a d i o s etc.). I t s h o u l d be got remembered, �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y however, t h a t those e m p l o y e d i n state-owned 85 NA WSI GOWORKI enterprises c a n buy i n instalments, w h i l e peasants c a n n o t . 7. B e c a u s e of t h e l a c k of t i m e o n p a r t of those e m p l o y e d i n i n d u s t r y , a s w e l l as b e c a u s e of t h e m o r e widespread cooperative services, m u t u a l help in labour a m o n g n e i g h b o u r s is a d i s a p p e a r i n g c u s t o m at G o w o r k i . 8. B e g i n n i n g from t h e nineteen-fifties, t h e r e h a s been a diminishing pressure for c a s h p a y m e n t s as e q u i v a l e n t s for t h e i n h e r i t e d s h a r e s of f a r m s . T h i s i s a r e ­ s u l t of a difficult e c o n o m i c s i t u a t i o n of m a n y f a r m s o n o n e h a n d a n d of t h e easy opportunities to a c h i e v e education a n d to f i n d trained jobs i n industry on the other. T h e m a t t e r of s u c h payments, h a s b e e n f o r m a l l y s e t t l e d b y a b i l l p a s s e d a f e w y e a r s ago, g r a n t i n g t h e title to possess l a n d to those o n l y w h o h a v e b e e n o n it for t h e l a s t 20 y e a r s . T h e b i l l h a s c u t s h o r t d e m a n d s working for p a y m e n t s o n p a r t of m a n y s i b l i n g h e i r s l i v i n g for m a n y y e a r s i n t o w n s . 9. A l l f a r m s i n t h e village, without children, have w i t h t h e e x c e p t i o n of their future m a s t e r s designated. those o w n e d by families C e r t a i n l y , those decisions a r e o p e n to c h a n g e w h e r e t h e c h i l d r e n a r e still u n d e r age. 10. T h e i n h a b i t a n t s of G o w o r k i a r e i n g e n e r a l not i n t e r e s t e d i n b u y i n g o r s e l ­ l i n g l a n d . T h e i r e x t r a incomes, a r e i n s u f f i c i e n t to s u p p o r t t h e m a n d t h e s u b u r b a n l o c a l i z a t i o n of t h e v i l l a g e m a k e s t h e m r e l u c t a n t to l e a v e it. T h i s t e n d e n c y i s c o m ­ m o n to a l l t h e i n h a b i t a n t s of t h e village. 11. P e a s a n t s - w o r k e r s a r e m o r e i n t e r e s t e d t h a n p e a s a n t s i n e d u c a t i n g t h e i r c h i l ­ d r e n . H o w e v e r , most of t h e f a m i l i e s l i v i n g o n a g r i c u l t u r a l i n c o m e o n l y h a v e not m a n y c h i l d r e n a n d r e l a t i v e l y l a r g e lots of l a n d , w h i l e t h e r e is a p r e v a i l i n g o p i n i o n i n t h e w h o l e v i l l a g e t h a t e l e m e n t a r y e d u c a t i o n i s sufficient for those w h o r e m a i n in their farms. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bcfd9670010fbc0ca964cbeb2fe244ad.pdf 9d7baf52c0b39e62c324c6420bc3c9c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:934 Title A name given to the resource Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.167-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1881 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA U MONGOŁÓW UWAGI WSTĘPNE Daleko posunięty uniformizm schematów organizujących terminolo­ gię pokrewieństwa u ludów świata (Morgan wyróżnił trzy jej typy, Murdock zaś siedem) daje podstawy do poszukiwania prawidłowości rządzących takim właśnie rozkładem terminologii. Stąd też wywodzi się jej doniosła rola w teorii ewolucjonistycznej. Niestety teoria ta (również w swej współczesnej wersji) nie dała przekonującego wyjaśnienia prob­ lemu zmiany terminologicznej, lekceważąc niejako prawidłowości tego procesu. Z pewnym zdziwieniem skonstatować należy, że problematyka ta nie była również przez długie lata przedmiotem badań etnografów, wywodzących się ze szkoły materializmu historycznego. Przyczynę na­ leży upatrywać w ugruntowaniu się zubożającego m y ś l morganowską przekonania, że terminologie stanowią nie tyle organiczny element k u l ­ tury, co przeżytek. Pomijano ich walor informacji o stanie systemu po­ krewieństwa sądząc, że pomóc mogą tylko przy interpretowaniu insty­ tucji. Tym należy tłumaczyć, że przez długi czas nie spotykało się w ra­ dzieckiej literaturze etnograficznej analizy systemów terminologii pokre­ wieństwa. Rozpatrywała ona jedynie jej elementy wybrane pod k ą t e m widzenia potrzeb dokumentacji tez dotyczących form małżeństwa, kon­ cepcji awunkularnej, lub wprost hipotez o poprzedzającej macierzystej (matriarchalnej) organizacji społecznej. Wskutek tego rosyjscy i radziec­ cy badacze Mongołów, k t ó r y m nauka zawdzięcza najobszerniejszy udział w opisie tych ludów, nie dostarczyli materiału o mongolskim systemie terminologii pokrewieństwa, a jedynie fragmentaryczne dane nie mogące stanowić żadnej podstawy do właściwej analizy. Sytuacja ta dotyczy zresztą nie tylko badań mongolisytcznych *. 1 Wyłom w dotychczasowym braku zainteresowań etnografów radzieckich kretnymi badaniami nad historyczną zmiennością terminologii pokrewieństwa nowi dopiero niedawna praca poświęcona pokrewieństwu u Chińczyków, także przedstawiająca propozycję teorii kierunków zmiany terminologicznej: K k o w 1972. kon­ sta­ lecz riu- �168 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powszechne uznanie systemu terminologicznego pokrewieństwa za zjawisko niezależne od języka (jakkolwiek sama forma nazewnictwa jest przez język warunkowana) i determinowane społecznie sprawiło, że w literaturze zachodniej problem zmiany w systemach pokrewieństwa, w t y m także zmiany terminologicznej, podjęto równolegle z rozwojem badań nad zmianą społeczną i kulturową w ogóle. Były to w większości próby ustalenia przekształceń w „tradycyjnych" rozwiązaniach termino­ logicznych, wyjaśniane adaptacją do zmian w innych dziedzinach życia, często także akulturacją. Klasycznymi są w tym względzie studia Eggana i Spoehra nad Indianami, przypisujące zaobserwowany przez nich kie­ runek zmian od typu bifurkacyjno-łącznego do generacyjnego poprzez oddziaływanie takich czynników jak wprowadzenie konia, kontakt z bia­ łymi i rozproszenie grup krewniaczych . Sugeruje się także, że zmiana może być produktem prostej dyfuzji, czyli przejmowania wzorów obcych wraz z językiem, albo w wyniku kompleksowych wpływów k u l t u r y obcego zespołu . Powyższe sugestie przytoczyliśmy jedynie tytułem przy­ kładu, aby wskazać, jak szeroki może być wachlarz czynników uwzględ­ nianych w procesie wyjaśniania zmian. Ambitna próba Murdocka by skorelować systemy pokrewieństwa z formami organizacji społecznej nie powiodła się, z związku z czym musiał on zrezygnować z ustalania prawidłowości zmian tych systemów. Niemniej, pokusił się o ułożenie hipotetycznych sekwencji typów termi­ nologicznych Wkomponowanych w typy struktur społecznych, przewidu­ jąc określone szanse wyłonienia się jednych typów z i n n y c h . Zasuge­ rował on tym samym zbyt sformalizowany sposób traktowania zmian pokrewieństwa z pominięciem uwarunkowań tych zmian . Etnografowie nadal nie dysponują ogólną teorią interakcji między systemami pokrewieństwa i pozostałymi elementami kultury. W tej sytuacji badacze unikają przyczynowego wyjaśniania zmian lub formu­ łują jedynie ostrożne hipotezy, co nadaje pracom o przemianach pokre­ wieństwa formę studium typologicznego. Łatwiejszą rzeczą jest wyko­ rzystanie systemu pokrewieństwa w zespole materiału ilustrującego zmianę społeczną, niż wnioskowanie o tej zmianie na podstawie informa­ cji o pokrewieństwie. Innymi słowy stosowanie terminologii jako pod­ stawy do wnioskowania redukcyjnego, gdy z następstw twierdzi się o ich racji, jest zawodne. Zmiany w terminologii są najczęściej rezulta­ tem zmian w organizacji społecznej, toteż przyjęto dla ich objaśnienia 2 3 4 5 6 2 E g g a n 1937, S p o e h r 1947. « S p o e h r 1947, s. 228. * Tamże; E l m e n d o r f 1961, s. 367. M u r d o c k 1949, s. 322 n. * Przykładem m o ż e tu być znajdująca się pod w p ł y w e m Murdocka praca Vreelanda, który dla Chałchasów i Czacharów stwierdził niezmienność struktury typu „normalny Omaha" poczynając od X I V w. (Vreeland 1954, s. 303) 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA Tablica 1. Kompozycja zespołów krewnych i powinowatych wymi terminami pokrewieństwa określanych 169 zbioro­ poszukiwanie najbardziej prawdopodobnych racji wśród tych zjawisk życia społecznego, które wcześniej uznano za przyczynę powstania kon­ kretnych struktur terminologii pokrewieństwa. Struktura terminologii mongolskiej sugeruje jej zależność od gru­ powej organizacji społeczeństwa, której 'kontynuacja realizuje się przez mechanizm zawierania małżeństw pomiędzy członkami tych grup (por. tabl. 1). Precyzyjność takiego mechanizmu zanika w miarę, jak owe grupy tracą swą konkretność i przekształcają się w coraz słabiej okreś­ lone zespoły. Z tego ogólnego założenia można wyprowadzić postulat 0 prawomocności sądów na temat przewidywanych zmian w termino­ logii wskutek zmian w kompozycji grupowej społeczeństwa i w zasadach zawierania małżeństw (wnioskowanie dedukcyjne ograniczone niepew­ nością co do prawdziwości przesłanek, czyli charakteru zależności między terminologią i organizacją społeczną). Można też zakładać, że uprawnione będą sądy o tym, iż przyczyny konkretnych zmian terminologicznych tkwią w strukturze grupowej społeczeństwa, w zależnościach pomiędzy członkami poszczególnych grup i w relacjach wynikających z zawar­ tych małżeństw. Sądy te wszakże ograniczone są wadami wnioskowania redukcyjnego. Przy wszystkich tych zastrzeżeniach tak skonstruowane sądy pojawiają się w literaturze z powodu braku pewniejszych metod 1 znajdują się one również w t y m artykule. �170 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Może powstać pytanie, czy celowe jest traktowanie systemów termi­ nologii pokrewieństwa jako funkcji czasu, skoro zawiodły próby skon­ kretyzowania długofalowych i powszechnych zależności między nimi i organizacją społeczną. Niemniej zależności takie istnieją, zmienia się jedynie ich charakter i zakres współzależnych elementów wraz z postę­ pem procesu społecznego różnicowania i przechodzenia od społeczeństw prostych k u bardziej złożonym . Terminologie pokrewieństwa także są zmienne w czasie, chociaż zmiana ich nie musi być bezpośrednio zsyn­ chronizowana z rozwojem elementów struktury czy instytucji mogących wywierać wpływ na kształtowanie się terminologii pokrewieństwa (np. grup krewniaczych, rodziny, zasad rezydencji małżeńskiej, reguły okreś­ lania pochodzenia, czy też sposobu zawierania małżeństwa). Jeśli ter­ minologia klasyfikuje zbiór osób zwanych krewnymi i porządkuje związ­ k i zobowiązań i solidarności w ramach tego zbioru, to nie zawsze musi reagować na zmianę treści tych związków jeśli nadal łączą one te same osoby lub ich część. Zatem zmiana w terminologii nie musi być rozu­ miana jako zmiana terminów podstawowych, lecz obejmuje także niez­ naczne nawet przesunięcia zakresów albo też skrócenie zasięgu oddzia­ ływania. Z kolei, tego rodzaju przekształcenia nie zawsze są widoczne w tej nielicznej grupie terminów, które bierze się za podstawę klasyfi­ k a c j i . Tak więc w samej taksonomii t k w i odpowiedzialność za wraże­ nie stosunkowo małej plastyczności terminologii i także częściowo za trudności w korelowaniu systemów terminologicznych i organizacji spo­ łecznej. 7 8 Dopiero konkretne badania nad poszczególnymi systemami termino­ logicznymi ujawniają, że zmiany zachodzące na peryferiach tych syste­ mów stanowić mogą pierwszą reakcję na bodźce środowiska społecznego i podlegają interpretacji równie doniosłej co zmiany najbliższych wobec Ego związków. Tak więc tam, gdzie zmiana idzie w kierunku redukcji ilości terminów (zwłaszcza w wypadku jednoczenia linii ojcowskiej i ma­ cierzystej), wcześniej i konsekwentniej realizuje się ona w odniesieniu do pokolenia dziadków niż rodziców . Podobna tendencja do zarzucenia podziału na linię męską i kobiecą może zacząć się w gronie krewnych dalszych stopni w którymś z pokoleń zstępnych, zanim ujawni się w gro­ nie bliższych krewnych . 9 10 7 Por. P a r s o n s 1965, s. 268. Najważniejsze klasyfikacje s y s t e m ó w termionologicznych opierają się na wza­ jemnych stosunkach między nazwami następujących t y p ó w krewniaczych: rodzice, rodzeństwo rodziców, rodzeństwo Ego, kuzyni pierwszego stopnia. Będziemy je zatem traktować jako centralne dla systemu terminologii pokrewieństwa. » E l m e n d o r f 1961, s. 379. S p o e h r 1947, s. 188, 196. To samo można zaobserwować w materiałach zebranych przez Morgana i przytoczonych tamże, s. 171. 8 1 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 171 Powyższe przykłady sprowadzają się do lekceważenia kryterium płci osoby pośredniczącej. Jeśli pojawi się ono w systemie, k t ó r y to kryterium poprzednio uznawał, będzie to wynikiem ustępowania zasady unilinearnego pochodzenia, co musi oznaczać całkowity lub daleko posunięty zanik grup krewniaczych w postaci organizacji lineażowej. Prowadzi to do wyelirninowania z grona krewnych odleglejszych związków miesz­ czących się dawniej w ramach lineażu. Taki właśnie proces ogranicza­ nia zespołu osób, wobec których stosuje się terminologię pokrewieństwa (czyli zasięg systemu) obserwujemy jako towarzyszący, a może nawet poprzedzający zmiany wyżej przedstawione . Jednocześnie musi się zacząć zmieniać zakres grupy egzogamicznej, która wskutek rozkładu grupy krewniaczej przekształci się w egocentryczny zespół egzogamiczny oparty zwykle na kadłubowej linii pochodzeniowej — pozostałości dawnego lineażu. Zostanie on przypuszczalnie rozszerzony na krewnych z linii drugiego rodzica. Oznaczać to będzie początek bilateralizacji sys­ temu unilinearnego. Mamy więc do czynienia z procesem przekształceń w kompozycji grup krewniaczych oraz w strukturze grupy egzogamicznej, mimo że proces ten nie znalazł jeszcze odbicia w terminologii dla naj­ bliższych krewnych Ego. Oczywiście nie mogło być inaczej, ponieważ to organizacja społeczna konstytuuje system terminologii pokrewieństwa i musi podlegać zmianie w pierwszej kolejności. Z drugiej jednak strony, terminologia symbolicznie formułuje zależności społeczne i pozwala je egzekwować. Byłoby to niemożliwe, gdyby pozostawała ona niezmieniona jeszcze przez długi czas po utworzeniu się nowej sytuacji w strukturze grupowej danego społeczeństwa. Toteż przystosowuje się ona, naszym zdaniem, stosunkowo szybko w formie odpowiedniego zmniejszenia ze­ społu krewnych oznaczanych terminami pokrewieństwa oraz zapoczątko­ wania odpowiednich przesunięć terminologicznych na peryferiach tego zespołu. Zanim zmiany te dojdą do centrum systemu terminologicznego i spowodują konieczność jego zaszeregowania do nowego typu, minąć może istotnie wiele czasu, jak to utrzymują zwolennicy tezy o znacznym względnym opóźnieniu terminologii. n Powyższe uwagi znajdują potwierdzenie w materiale mongolskim, co postaramy się dalej wykazać. Punkt wyjścia dla omawianych tu zmian stanowi system nazywany umownie tradycyjnym, k t ó r y tylko dla celów modelowych ujmujemy statycznie, choć w istocie on sam stanowił jakiś etap zmian wcześniejszych. Mongolska terminologia pokrewieństwa w swej tradycyjnej wersji, będącej w użyciu do początków X X w. należała do typu znanego pod nazwą Omaha . Najogólniej rzecz biorąc sprowadza się on do rozdziału linii ojcowskiej i macierzystej (odrębne terminy dla rodzeństwa każdego 12 » Por. S p o e h r 1947, s. 229. i2 V r e e l a n d 1954; S z y n k i e w i c z 1978a. �172 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ z rodziców), do całościowego potraktowania l i n i i matki (wszyscy agnaci matki, w t y m jej brat i bratanek oznaczani t y m samym terminem), jak również całościowego potraktowania potomstwa kobiet z linii ojca (wspól­ ny termin dla siostrzeńca oraz dla kuzyna przez siostrę ojca, a także dla wnuka przez córkę itp.). System ten był doskonale dostosowany do patiyiinearnej organizacji społeczeństwa, zwłaszcza takiego, w którym występowały agnatyczne rody lub lineaże. W Mongolii początku X X w. grup tych już nie było. W spadku po nich utrzymały się jedynie linie pochodzeniowe, które ów system terminologii dość konsekwentnie w y ­ różniały. Były to więc: własna linia agnatyczna, linia matki, linia potom­ ków kobiet (oddzielnie z grupy ojca i grupy matki), powinowatych oraz małżonków krewnych. Terminologia oddawała zatem grupową kon­ stytucję krewnych, którą schematycznie przedstawia tabl. 1. W obrębie owych grup funkcjonowały jeszcze podziały według kryterium senióralności i częściowo przynależności generacyjnej. Obecnie możemy stwierdzić daleko idące naruszenie tych podziałów, w stopniu pozwalającym mówić o upadku dawnego systemu terminolo­ gicznego. Wskazują na to zarówno słaba na ogół znajomość właściwej terminologii, jak też stosunkowo wysoki udział terminów sprzecznych z systemem, ponieważ zaczerpniętych z obcych kategorii. Wydaje się jednak, że aby mówić o naruszeniu systemu wystarczy wykazać, że większość jego elementów nie pozostaje w zgodzie z jego zasadami, zaś występowanie elementów sprzecznych dowodzi już jego upadku. Podczas badań terenowych przeprowadzonych w początkach lat sie­ demdziesiątych w Mongolii autor doszedł do wniosku, że typ Omaha przestał już obowiązywać. Jednakże współczesna terminologia nie ukształ­ towała się jeszcze w sposób ostateczny i nie można przypisać jej do żadnego ze znanych typów w uznanych klasyfikacjach. Niemniej sposób dochodzenia do przewidzianego rozwiązania i mechanizmy zmian są wystarczająco interesujące by poddać je analizie. Studium zmian w ter­ minologii pokrewieństwa dość rzadko pojawia się w literaturze etnogra­ ficznej, zatem prezentowany t u materiał może mieć znaczenie dla badań nad ogólnymi prawidłowościami podobnych procesów. Celem ułatwienia orientacji w znaczeniu terminów pokrewieństwa występujących w tekście, zestawimy je poniżej w porządku alfabetycz­ nym z podaniem ich znaczeń w systemie tradycyjnym. Nie jest to lista kompletna, jej zadaniem jest tylko służyć za przewodnik do artykułu. abaya — boczni krewni linii ojcowskiej starszych generacji; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeći (dla kobiet) aqa — starsi bracia aci — dzieci syna oraz brata baja — mąż siostry żony (termin wzajemny) bergen —• żony starszych krewnych, niekiedy współwystępują z ter- �173 WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA minami nayaću lub qadam i oznaczają wówczas żony krew­ nych danej kategorii beri — żony młodszych krewnych (w zasadzie tylko własnego patrylineażu) bule —• dzieci kobiet należących do patrylineażu matki (termin wzajemny) degii — młodsze rodzeństwo obojga płci cgeci — starsze siostry eliinće —• przodkowie agnatyczni w trzecim pokoleniu linii prostej keiiken — córka kobegiin — syn kiirgen —• mężowie krewnych kobiet (w złożeniach jak p^zy bergen) kur degii — młodsze rodzeństwo żony nayacu — członkowie patrylineażu matki bez względu na ich wiek; termin występuje w połączeniu z aqa (dla mężczyzn) lub egeci (dla kobiet), ponadto zaś w połączeniu z terminami dla przodków w linii prostej identycznymi jak u agnatów qadam — starsi patry linearni krewni małżonka (złożenia jak przy nayacu) qulanca —• przodkowie agnatyczni w czwartym pokoleniu linii prostej quda — starsze generacje agnatycznych krewnych małżonka dziec­ ka, głównie zaś jego rodzice (termin wzajemny) jfige — dzieci kobiet własnego patrylineażu Dla zwięzłości opisu będziemy się niekiedy posługiwać skróconymi notacjami związków pokrewieństwa (np. DzSiOj — dziecko siostry ojca). Ich pełne wyjaśnienie znajduje się w komentarzu do tab. I V na końcu artykułu. Z M I A N Y T E R M I N O L O G I C Z N E W POCZĄTKACH X X W. Przystępując do omówienia cech charakterystycznych terminologii współczesnej posłużymy się tabelarycznym zestawieniem najważniejszych spośród nich (tab. I). Stanowi ono podsumowanie wyników uzyskanych metodą wywiadu od 109 osób, z czego 16 udzieliło informacji o termino­ logii abstrahując od własnych układów rodzinnych (na podstawie kwe­ stionariusza o schemacie genealogicznym), 93 osoby zaś przedstawiły i n ­ formacje o terminach odnoszących się do k r ę g u ich żyjących krewnych. Przedstawione w tab. I zestawienie ujawnia tendencje uwidoczniają­ ce się w rozumieniu terminów, które uznać możemy za kierunki zasad­ niczych zmian zachodzących w modelowym systemie terminologii tra­ dycyjnej . Tendencje te są następujące: 13 1 3 Dla konsultacji konkretów 1954 i K a ł u ż y ń s k i e g o 1970. tego modelu odsyłam do prac Vreelanda �Tabela I. Zestawienie właściwości współczesnych określeń terminologicznych dla poszczególnych kategorii krewnych Kategorie krewnych Terminy Ogólna Terminy zaczerp­ Terminy liczba ^stosowane nięte z ob­ zawężające odpowiedzi właściwie cych kate­ /0 wziętych gorii /0 do oblicze­ odpowiedzi odpowiedzi % nia odpowiedzi 1 Patrylineaż Ego 1. Przodkowie w linii prostej (bez rodziców) 2. Abaya — boczni krewni w ge­ neracjach wstęjpych 3. Potomkowie synów Ego (trzy pokolenia 4. Potomkowie braci Ego (trzy po­ kolenia) 5. jige — potomkowie kobiet patrylineażu Ego (dwa pokolenia) w tym: a) potomkowie sióstr Ego b) potomkowie córek Ego 6. Nayacu — krewni patrylinearni matki Ego (od +4 do —1 po­ kolenia) w tym a) przodkowie matki w linii prostej b) boczni krewni matki (dwa po­ kolenia wstępne) 7. Kuzyni strony ojcowskiej: a) równolegli b) przeciwlegli Kuzyni strony macierzystej: c) równolegli d) przeciwlegli Powinowaci 8. Qadam — krewni małżonka w po­ koleniach wstępnych 9. Krewni i powinowaci małżonka w pokoleniu Ego i zstępnych w tym: a) rodzeństwo i powinowaci żo­ ny b) rodzeństwo i powinowaci męża 10. Małżonkowie krewnych patrylineażu Ego 11. Quda — rodzice małżonków dzieci Ego 1 Wskaźnik zróżnicowania (stosunek zano­ towanych ter­ minów do pra­ widłowych) 3 4 5 66 63,6 0 0 1,6 99 55,6 6,1 10,1 1,8 63 49,2 3,2 0 2 48 39,6 0 18,7 2,5 93 50,5 4,3 15,0 2 47 28 63,8 50,0 2,2 3,6 14,9 7,1 1,6 2 252 32,5 4,0 23,4 3,1 63 9,5 0 35,0 10,5 144 50,7 4,9 ИД 2 29 20 3,4 15,0 10,3 10,0 48,3 25,0 29,4 6,6 30 40 10,0 12,5 6,7 7,5 50,0 27,5 10 8 62 62,9 8,0 8,0 1,6 163 23,3 20,8 9,2 4,3 110 16,4 21,8 8,2 6,1 78 46,1 16,7 6,6 2,2 180 73,9 1,7 5,5 1,4 o 12,4 2,7 2 16 1 37,5 6 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 175 1. Daleko posunięta utrata właściwego rozumienia terminów trady­ cyjnych wyrażająca się w niskim stopniu znajomości ich prawidłowego zastosowania (kolumna 3 tab. I). 2. Rozwój unifikującej terminologii zaczerpniętej z kręgu rodziny nuklearnej (głównie dla rodzeństwa) i odnoszonej do dalszych stopni pokrewieństwa. Prowadzi to do zawężania zarówno samej terminologii jak też związków pokrewieństwa, których ten proces dotyczy. Jest to proces utożsamiania terminologicznego odleglejszych typów krewnia­ czych (tzn. konkretnych relacji) z typami najbliższymi wobec Ego. Za­ kres występowania tej zawężającej terminologii przedstawia kolumna 4 tab. I . 3. Naruszenie podstawowych cech systemu przez zatarcie granic mię­ dzy grupami osób wyróżnianymi tradycyjnie jako odrębne kategorie kon­ stytuujące system, czego wyrazem jest upowszechniające się niewłaściwe rozumienie terminów i przypisywanie ich całkowicie obcym kategoriom (kolumna 5). 4. Powyższe tendencje prowadzą do dezorientacji i zamieszania ter­ minologicznego powodującego powstawanie nowych propozycji nazewniczych, będących zwykle przeniesieniem pewnych terminów na obce i m dotąd typy krewniacze, czasem zaś stanowiących innowację terminolo­ giczną (kolumna 6 ) . Zjawisko to nazywamy polimorfizmem termino­ logicznym. 5. Obok zawężającego działania unifikującej terminologii rodzinnej występuje także kurczenie się zasięgu grupy krewnych przez wyłączenie dalszych związków z zakresu objętego działaniem terminologii (por. i n ­ formacje zawarte w tab. IV). 6. W konsekwencji naruszenia zasad systemu terminologicznego zacie­ rają się zwłaszcza granice między linią ojcowską i macierzystą oraz za­ nika charakterystyczne dla typu Omaha wyodrębnianie kuzynów (por. tab. IV, poz. 12, 24, 30-35, 46 i 48). Materiały, k t ó r y m i dysponujemy dotyczą w części znajomości termi­ nologii, w części zaś jej praktycznego stosowania, dają zatem obraz bar14 1 4 Liczby występujące w tej kolumnie praktycznie oznaczają (po zmniejszeniu o 1) ile nowych terminów przypada na jeden prawidłowy w danej kategorii. Ilość zanotowanych przez nas terminów nie przewidzianych przez system tradycyjny była wyższa niż uwidoczniona w tabeli. Redukcji ich dokonano w e d ł u g następujących zasad. Dla t e r m i n ó w oznaczających przodków w pierwszym i drugim pokoleniu form zdrabniających lub innych pochodnych (np. buurał aaw „siwy ojciec", roz­ powszechnione określenie dziadka) nie uważa się za odrębne wersje. Terminy oboczne w y s t ę p u j ą c e popularnie w adresie potraktowano jako w e r s j ę referencyjnego terminu tylko w ó w c z a s gdy informator utrzymywał, że jest to termin p o k r e w i e ń ­ stwa w ł a ś n i e referencyjny. Proste formy opisowe u w a ż a m y za r ó w n o w a ż n e nie­ znajomości terminu, nie zaś za propozycję innowacyjną. Ogólne nazwy kategorii p o k r e w i e ń s t w a nie w y s t ę p u j ą c e jako samodzielne terminy (np. abaya) jeśli za takie były podawane, włączono do zestawienia jako n o w ą wersję. �176 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dziej idealny od tego, który wynikałby z praktyki społecznej. Ta ostat­ nia polega na powszechniejszym, niż na to wskazuje tab. I , zastosowa­ niu terminów zawężających . W istocie ich powszechność, zarówno w ad­ resie, jak też w formie referencyjnej, zdawać się może uniwersalną, jeśli badacz ograniczy się wyłącznie do notowania spontanicznych zasto­ sowań. Obserwowana w materiałach lat ostatnich wielka różnorodność pro­ pozycji nazewniczych oraz utrata przez terminologię cech systemu w y k a ­ zują tak znaczny stopień zaawansowania, że istnienia podobnych ten­ dencji możemy oczekiwać wobec materiałów pochodzących z początków X X w. Informacje uzyskane przez Vreelanda nie potwierdzają tego przy­ puszczenia, lecz też nie są one decydujące, ponieważ pochodzą od jed­ nego tylko informatora i to stosunkowo dobrze orientującego się w sy­ stemie terminologicznym, lepiej niż którykolwiek z naszych informato­ r ó w . Niemniej możemy przyjąć, że już w początkach stulecia trady­ cyjny system terminologiczny nie był stosowany w powszechnej prak­ tyce społecznej, chociaż poszczególne osoby mogły jeszcze reprezentować znajomość zasad tego systemu, którą ujawniały w sytuacjach nastawio­ nych na jej wywołanie. Hipoteza ta znajduje potwierdzenie w posiadanych przez nas mate­ riałach odnoszących się do lat dwudziestych X X w. Stanowią je spisy ludności z terenu czterech choszunów obejmujących ponad 11 tys. osób (2134 r o d z i n ) . Zawierają one informacje o stosunku pokrewieństwa 15 1 6 17 1 5 W istocie kolumna 4 tabeli m ó w i o stosunkowo skromnym zasięgu tych terminów (poza kategorią kuzynów i powinowatych). Wynika to stąd, ż e kiedy podczas zbierania materiałów uzyskiwaliśmy w odpowiedzi termin zawężający, ponawialiśmy pytanie o w ł a ś c i w y termin pokrewieństwa, co zmuszało informatora do odwoływania się do pamięci, albo też niekiedy działało jako nacisk psycholo­ giczny zmuszający do podania innego terminu niż ten, który w y w o ł a ł dezaprobatę etnografa. Mamy tu niewątpliwie do czynienia z oddziaływaniem badacza na b a ­ daną rzeczywistość. Naszym zdaniem miało to jednak rezultat pozytywny, inicjowało bowiem sytuację eksperymentu społecznego. Informator nie znający w ł a ś c i w e g o terminu niejednokrotnie nie przyznawał się do tego, lecz próbował znaleźć pra­ w i d ł o w ą odpowiedź drogą dedukcji lub też o d w o ł y w a ł się do w ł a s n e j fantazji. W ten sposób wprawdzie powiększał się wskaźnik zróżnicowania terminologii, lecz również eksperymentalnie sprawdzała się znajomość zasad systemu u informatora. To bowiem czy informator przestrzegał granic między strukturalnymi kategoriami krewnych, czy też je lekceważył, było dla nas daleko ważniejsze niż kolekcjono­ wanie t e r m i n ó w zawężających. Nie oznacza to jednak, że terminy g w a ł c ą c e granice systemu (kolumna 5 tabeli) uzyskane zostały wyłącznie, czy nawet głównie, we wspomniany sposób. 1 6 B y ł nim przeor jednego z najważniejszych klasztorów lamaickich Mongolii, reprezentujący dużą wiedzę o kulturze tradycyjnej i mający dobrą pamięć. Są to następujące spisy oznaczone przez nas literami alfabetu (w nawiasach pozycja katalogowa Centralnego Archiwum Historycznego w U ł a n Bator, z którego pochodzą): A — choszun Bajan U u ł z ajmaku Delger I c h U u l , 1925 r. (f. 244); 1 7 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 177 wszystkich członków rodziny wobec gospodarza, dzięki czemu są już obecnie unikalnym źródłem dla poznania stosowanej wówczas termino­ logii . Spisy ujawniają bardzo charakterystyczne lekceważenie terminolo­ gii odnoszącej się do relacji wychodzących poza obręb trzypokoleniowej rodziny nuklearnej, mimo że dokładniejsza analiza składu posz­ czególnych rodzin wskazuje, że większość ich należy do typu rozszerzo­ nej rodziny wielopokoleniowej zawierającej znaczny udział krewnych bocznych. Trzeba podkreślić, że nie jest to typ wielkiej rodziny opartej na współpracy braci w najstarszym pokoleniu i złożonej z potomków tych braci. W naszych spisach najczęściej mamy do czynienia z wersją rodziny rozszerzonej, której starsze pokolenia składają się — prócz go­ spodarzy — zwykle z łamów oraz niezamężnych kobiet. Rodzina ta pełni wobec nich funkcje zabezpieczenia społecznego, ich obecność w rodzinie zaś nie tłumaczy się jednoczeniem potencjału ekonomicznego k i l k u rodzin małych. Rozszerzona rodzina nie funkcjonuje zatem wyłącznie jako pod­ stawowa jednostka gospodarcza. Jest ona także zespołem zabezpieczają­ cym starszych krewnych, którzy nie założyli własnej rodziny pozostając w nieregularnych lub nieformalnych stosunkach małżeńskich z osobami o odrębnej rezydencji lub też, w wypadku łamów, w stanie bezżennym. Proporcja osób, które przekroczyły 45 lat wynosiła ok. 45%, przy czym w znacznej części b y l i to boczni krewni gospodarza. Ich potomstwo, czę­ sto pozamałżeńskie, powiększyło liczbę krewnych bocznych. Tymczasem w spisach nie znajdujemy w zasadzie odbicia tej sytuacji, ponieważ dążą one do zawężenia skali związków przez stosowanie terminologii z kręgu małej rodziny, typu „rodzeństwo", „dziecko". Jest wielce prawdopodobne, że nieuregulowana pozycja rodzinna osób starszych wiekiem była jednym z czynników zawężających terminologię do zakresu nuklearnego. Mielibyśmy t u więc do czynienia z sytuacją, w której o statusie krewniaczym decydują nie tylko związki genealo­ giczne, lecz także formalne małżeństwo krewnego. Sankcjonowałoby ono stosowanie wobec tej osoby odleglejszego (właściwego) terminu, plasu­ j ą J3 jednocześnie w odrębnym zespole rodzinnym o cechach niezależne­ go partnerstwa. Jeśli jednak dana osoba pochodzi z rodziny rozbitej, nie funkcjonującej samodzielnie, czy też z nieformalnego małżeństwa, nie przysługuje jej termin pokrewieństwa określający rzeczywisty sta­ tus krewniaczy, lecz właśnie termin zawężający, przybliżający do ro18 0 B — somon Bajan Chutag z choszunu Oczir Sumbur U u ł ajmaku Chaanchentej Uuł, 1927 r. (f. 94 poz. 31); С — choszun Szadżinbat Sewdżidgacal Uuł z ajmaku Cecerleg Mandał, 1925 r. (f. 165) D — choszun Bogdchaan U u ł z ajmaku tej samej nazwy, 1925 r. (f. 49 poz. 27). Spisy późniejsze nie posiadają już rubryki precyzującej status społeczny człowieka przez odniesienie go do pozycji w rodzinie, wskutek czego nie stanowią one dla nas materiału źródłowego w badanym zakresie. 18 12 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �178 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z dżiny, z którą zamieszkuje. Hipoteza, że terminologia pokrewieństwa odnosi się nie do pozycji określonej genealogicznie, lecz do pozycji w ze­ spole rodzinnym, dotyczy praktyki nazewniczej i nie znajduje siłą rze­ czy odbicia w normach regulujących system terminologiczny. Jest to za­ tem wynik szczególnej postawy psychologicznej polegającej na niefor­ malnej adopcji wszystkich wspólnie zamieszkujących osób w jeden zin­ tegrowany zespół rodzinny. Zawężaniu terminologii sprzyjał niewątpli­ wie fakt, że terminy z kręgu familijnego stosowane były w adresie rów­ nież wobec osób obcych. Zatem dalsi krewni należący do wspólnego gospodarstwa domowego uzyskiwali bez trudu prawo do takiego terminu już nie tylko w adresie, lecz także jako referencyjnego. Jeden z poddanych analizie spisów (D) rzuca charakterystyczne światło na strukturę rodziny. Niemal trzecia część osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym nie należy do nuklearnej rodziny gospodarza (i to w podwójnym rozumieniu — zarówno rodziny pocho­ dzenia jak i prokreacji, czyli wspomniane wyżej rodzeństwo gospodarza znajdujące się na jego utrzymaniu zostało w t y m obliczeniu pominięte), niemal 14°/o ogółu zaś stanowią krewni kategorii $ige (potomkowie krew­ nych kobiet) czyli tacy, którzy według dawnego systemu pokrewieństwa należeli do obcych linii pochodzeniowych i nie rezydowali wspólnie z Ego. Jakkolwiek nie mamy wystarczających podstaw by przykład ten uogólnić, jest on dostatecznie symptomatyczny, ponieważ nie ma rów­ nież powodów by uznać go za wyjątkowy. Wskazuje on na poważne za­ kłócenia w systemie pokrewieństwa (zwłaszcza wysoki udział где), w t y m także dotyczące kontynuacji linii agnatycznej. Jest to, naszym zdaniem, dla kształtowania nowej terminologii czynnik ważniejszy od wspomnianego wyżej stanu rodzinnego krewnych, jakkolwiek oba one współwystępują . Nasilenie zjawiska zawężenia pokrewieństwa jest różne w każdym z naszych spisów i m. i n . dlatego również są one interesującym źródłem. Informuje o t y m tab. I I . Zawarte w niej dane dotyczą: 1 — ilości osób, co do których stosuje się terminy inne niż „gospodarz", czyli „rodzic" albo „małżonek", zatem osób, wobec, których istniała możliwość naduży­ cia zbiorowego stosowania terminów typu „rodzeństwo", „dziecko"; 2 — ilości terminów, które zastosowano bez uciekania się do wspomnianego 19 1 9 Tradycyjny system pokrewieństwa przewidywał jedną sytuację, w której $ige uzyskiwał status dziecka. Dotyczyło to nieślubnego potomstwa córki, które pozostawało w rodzinie macierzystych dziadków na r ó w n y c h prawach ze swym faktycznym wujostwem, które stawało się dla niego rodzeństwem. Analizowana przez nas sytuacja z początków X X w. dotyczy rodzin o daleko bardziej zakłóconej strukturze, niemniej dla jej formalnego unormowania .stosuje s i ę ten sam me­ chanizm — zmiany terminu z pozafamilijnego na familijny. Dodajmy, ż e nasze w ł a s n e materiały terenowe wskazują raczej na utrzymywanie się terminu jfifle, lecz w odniesieniu do osób zamieszkałych oddzielnie. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 179 nadużycia, czyli sprecyzowanych terminów określających dalsze związki genealogiczne i powinowactwa; 3 — proporcji, w jakiej te szersze ter­ miny występują w stosunku do populacji określonej w punkcie 1. Pro­ porcja ta może być miernikiem poziomu precyzyjności terminologii sto­ sowanej w danym spisie (przy uzasadnionym założeniu podobnego rozkładu struktury rodziny we wszystkich czterech choszunach). Tabela II. Zastosowanie odleglejszych terminów pokrewieństwa rech w spisach ludności czte­ choszunów Spis A В С D Populacja osób, wobec których istniała moż­ liwość niewłaściwego określenia terminolo­ gicznego 1450 354 3274 1957 Ilość zastosowań terminów spoza zakresu ro­ dziny nuklearnej 202 11 533 561 Udział terminów pozafamilijnych wobec po­ tencjalnych możliwości (w %) 13,9 3,1 16,3 28,6 Poziom precyzji terminów użytych w spisie (względem spisu D) 48,7 10,8 57,0 100 Z tabeli I I wynika duża skala dowolności w stosowaniu terminologii pokrewieństwa wykraczającej poza krąg familijny, od całkowitego nie­ mal jej lekceważenia w spisie В (3,l /o) do szerokiego uwzględniania przez spis D (28,6%). Ten ostatni stanowić może dla nas punkt odnie­ sienia, ponieważ wykazuje on dużą dbałość o precyzję. W odróżnieniu od pozostałych, można na jego podstawie dość dokładnie ustalić stosun­ k i łączące poszczególne osoby wspólnie zamieszkałe. Osiągnięto to wsku­ tek przyjęcia zasady, iż nie stosuje się terminów typu „brat", „siostra", które w normalnym użyciu są wieloznaczne, lecz „rodzony brat" itp. Dzięki temu musiano dokładniej oddawać stopień pokrewieństwa w l i ­ niach bocznych, który pozostałe spisy równały zwykle z rodzeństwem czy d z i e ć m i . Stopień precyzji spisu D i wynikająca z niego znaczna liczba termi­ nów dla dalszych związków pokrewieństwa nie oznacza bynajmniej, iżby na terenie danego choszunu tradycyjna terminologia funkcjonowała niemal w pełnym zakresie. Oznacza wyłącznie, że został on założony przez sporządzających spis, którzy przyjęli konkretny sposób postępowa­ nia dla uniknięcia nieporozumień, jakie przypuszczalnie już wówczas sprawiały poważny problem również dla administracji. Fakt, że trzeba e 20 2 0 Ideału jednak i tu nie osiągnięto, ponieważ często nie wiadomo czy „rodzony" odnosi się do gospodarza, jego żony lub matki. �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ było uciec się do określenia „rodzony" świadczy, że bez niego groziło zwykłe na innych terenach niebezpieczeństwo zatarcia związków genea­ logicznych wskutek zawężającego działania powszechnej praktyki okre­ ślania bocznych krewnych terminami dla rodzeństwa — aqa, egeci, degii. Mamy t u zatem do czynienia z interwencją konserwatywnych (w sensie doceniania wagi tradycyjnej terminologii) urzędników spisowych, którzy potrafili egzekwować właściwe nazewnictwo, albo też wprowadzali je sami na podstawie oświadczeń osób podlegających spisowi. Spotykamy się t u więc pośrednio z ludźmi należącymi do tej samej kategorii co i n ­ formator Vreelanda. Celem uzyskania pełniejszego przeglądu sytuacji terminologicznej de­ monstrowanej w spisach odwołajmy się do szczegółowego zestawienia tabelarycznego (tab. I I I ) . Jeśli D przyjmiemy ze swego rodzaju spis mo­ delowy, możliwe wówczas będzie sformułowanie kilku istotnych wnios­ ków. Założyć musimy dla tego celu, z niewielkim ryzykiem popełnienia błędu, że struktura rodzin wszystkich czterech choszunów była podobna. Przede wszystkim pojawia się pytanie o przyczyny różnego w każ­ dym ze spisów stopnia zawężenia terminologii, który wykazuje niejako Tabela III. Zestawienie terminów pokrewieństwa użytych w spisach ludności w latach 1925—1927 w czte­ rech choszunach (z pominięciem terminów odnoszących się do związków w ramach rodziny nuklearnej oraz przodków w linii prostej) A Spis В С D ilość ilość ilość ilość °/ /о /о /0 zasto­ zasto­ zasto­ zasto­ /о populacji populacji populacji sowań sowań sowań populacji sowań 6 5 7 3 4 8 2 9 Termin 1 0,28 1 1 30 7 1,16 1 2 2 0,15 abaya abaya aqa abaya egeći 1 0,07 nayaću nayaću aqa ąayaću egeći 1 7 1 0,62 qadam egeći beri bergen 1 21 0,07 1,47 kiirgen kiirgen aqa 2 0,14 3 0,09 aći aći kóbegunlkeiiken aći degii 3 0,21 92 2,82 5'Se §ige kóbegiinlкейкеп $ige degii 160 i 1 0,28 3 22 24 0,84 347 11,00 i i j 1,40 58 4 j 1 17 3 3,17 1,07 14 101 20 j 1 1 j o.ioT 15 35 j 2,54 83 189 j 13,90 10,60 0,71 6,18 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 181 regionalną specyfikę. Przypisać ją jednak należy, jak wspomnieliśmy, stanowisku pisarza. Dowodziłby tego fakt, inaczej niewytłumaczalny, że w spisie С terminy z kategorii abaya pojawiają się dopiero w drugiej jego połowie. Jest raczej statystycznie nieprawdopodobne by rozkład występowania tej relacji był aż tak skoncentrowany, t y m bardziej, że dotyczy to licznej zbiorowości 1010 rodzin. Przypuszczalnie więc nastą­ piła zmiana pisarza prowadzącego spis. Możemy więc mieć jedynie pew­ ność, że tylko spis В nie został skażony puryfikującą interwencją urzęd­ nika i przypuszczalnie oddaje występujące w danej społeczności zasto­ sowania t e r m i n ó w . Płynąłby z tego wniosek, że już w początkach X X w. dominowała tendencja unifikująca. Przyjmujemy, jak się wydaje uzasadnienie, że proporcje występują­ ce w spisie D właściwiej oddawałyby związki pokrewieństwa zachodzące wśród członków rodzin pozostałych choszunów . Tym samym musimy uznać, że wyraźnie zaniżona została reprezentacja związków kategorii abaya (starsi krewni linii ojcowskiej), nayacu (krewni l i n i i macierzystej) oraz qadam, beri i bergen (powinowatych), a także w przypadku spisów A i В kategorii aći oraz %ige. Potwierdza to w sposób niepodważalny tezę o występowaniu zjawiska zawężania terminologii pokrewieństwa jako ustabilizowanej cechy w praktyce społecznej początków X X w., mimo istniejącej równolegle u pojedynczych osób teoretycznej znajomości ter­ minologii tradycyjnej. Niezależnie od tego jak liczna była grupa tych osób, reprezentowały one już tylko znajomość niefunkcjonalnych ele­ mentów tradycji, czyli tego co można nazwać tradycją historyczną będą­ cą czynnikiem ideologicznej identyfikacji z systemem wartości, którego częścią b y ł w przeszłości pełny system terminologii pokrewieństwa od­ powiadający podziałowi społeczeństwa na grupy czy linie pochodzenio­ we. Wskazywałoby to zresztą, że czas kiedy ten ostatni był zintegrowany z poprzednim, nie był zbyt odległy. Nie jesteśmy w stanie określić kiedy mogła nastąpić dezintegracja, lecz przypuszczalnie nie należy apogeum tego procesu odsuwać zbyt głęboko w X I X w. 21 22 2 1 Teoretycznie można by przypuścić odwrotne kierunkowo działanie pisarzy spisowych — dążenie do maksymalnego uproszczenia notacji wbrew informacjom udzielanym przez ludność. Dotyczyłoby to zarówno spisu B, jak też pewnych części spisów A i C. Przeczyłyby temu dość często pojawiające się nieschematyczne zapisy spoza zakresu terminologii pokrewieństwa, jak np. „z nieprawego łoża", „wychowanek", „przybrany członek rodziny", „staruszka", „bliźniak" itp,. które byłyby również eliminowane, gdyby pisarz postępował według zasady mechnicznego operowania kilkoma terminami dla uproszczenia pracy. Upoważnia nas do tego szczegółowa analiza spisu B, w którym niemial 20% terminów dla „rodzeństwa" i „dzieci" daje się bez żadnych wątpliwości zakwestio­ nować na podstawie względnego wieku; powinny one być odniesione do związków dalszych. Jeśli uwzględnimy pewne nie dające się w ten sposób w y k r y ć nie­ konsekwencje terminologiczne (w tym także kategorię „synowych", a także terminy uwidocznione w tab. I I I ) , uzyskamy proporcję z w i ą z k ó w wykraczających poza rodzinę nuklearną zbliżoną do występującej w spisie D. 2 2 �182 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Wniosek o nasileniu tendencji zawężającej u w a ż a m y za uprawniony również na podstawie danych z naszych wywiadów oraz niewymiernych ilościowo obserwacji terenowych. Najistotniejszy udział w terminologii zawężającej ma nazewnictwo odnoszące się do rodzeństwa. Terminy oznaczające rodziców były niezmiernie rzadko proponowane w odniesie­ niu do starszych krewnych l i n i i bocznych (i to tylko w formach opiso­ wych). Podobnie było z generacjami zstępnymi, na które rozszerzano znaczenie terminu „dziecko". Ponieważ proponowane w takich wypad­ kach terminy miały charakter złożony, nie kwalifikowały się one do ka­ tegorii zawężających . 23 EKSTENSYWNOŚĆ RODZEŃSTWA Wydaje się zatem, że możemy mówić o daleko zaawansowanym, i w istocie zbliżającym się k u końcowi, długotrwałym procesie realizowania zasady ekstensywności rodzeństwa. Pojęciem t y m określamy dążenie do upowszechnienia terminów oznaczających własne rodzeństwo Ego, a wraz z nimi także reguł postępowania obowiązujących w rówieśniczym zespole rodzinnym. Tendencja ta naszym zdaniem realizuje się od czasów śred­ niowiecznych, jej pierwszym zaś przejawem było uzupełnienie ogólnych terminów grupowych (np. abaya, nayacu) określeniami, aqa, egeći. U jej podstaw leży zasada jedności rodzeństwa z jej postulatami maksymalnej współpracy bliskich krewnych tej samej generacji. Upowszechnienie terminów dla rodzeństwa byłoby przejawem dążenia do rozszerzenia granicy działania postulatu współpracy. Stosowanie tych terminów wyznaczało bowiem zakres operacyjny prawa odwoływania się do po­ mocy w kwestiach związanych z bytem, zwłaszcza w jego aspektach ekonomicznym i militarnym. Możliwości takiej współpracy były stopnio­ wo ograniczane w miarę tego jak organizacja społeczna opierała się bar­ dziej na grupach administracyjnych i celowych, czemu towarzyszyła dezintegracja grup krewniaczych i ich postępujące kurczenie się (od ro­ du aż po wielką rodzinę, która także zresztą nie dotrwała do X X w.). Z chwilą kiedy grupy krewniacze zanikły całkowicie i zastąpione zostały egocentrycznie wyznaczonym zespołem krewnych, terminy dla rodzeń­ stwa zaczęły być stosowane wobec dowolnych krewnych i powinowatych, maksymalnie rozszerzając limes operandi braterskiego współdziałania. 2 3 W tym miejscu należy podkreślić, że u w a ż a m y za b ł ę d n e przypisanie przez V r e e l a n d a (1954, s. 312, 316) terminologii chałchaskiej oraz „protomongolskiej" w y s t ę p o w a n i a złożeń z udziałem t e r m i n ó w „ojciec", „matka" dla bocznych krew­ nych drugiej generacji wstępnej. Terminy takie pojawiają się naszym zdaniem późno i w y s t ę p u j ą obocznie, będąc rezultatem długotrwałego procesu zawężania terminologii do określeń stosowanych w małej rodzinie. Podobnie można interpre­ tować materiał ordoski zawarty w s ł o w n i k u M o s t a e r t a (1941), Również K a ł u ­ żyński (1970) nie włącza takich złożeń do swego modelu terminologicznego. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 183 Obecnie obserwujemy regres terminów złożonych z udziałem aqa, egeći na rzecz ponownie elementarnych, lecz odnoszących się do rodzeń­ stwa. Ciąg rozwojowy byłby więc następujący (posłużymy się przykła­ dem wstępnych bocznych krewnych własnej linii pochodzeniowej): 1 — abaya, 2 — abaya aqa, 3 — aqa. Stadium pierwsze przypisalibyśmy hipo­ tetycznie epoce średniowiecznej, drugie zaś schyłkowi średniowiecza i epo­ ce nowożytnej, trzecie natomiast czasom najnowszym. Tajna historia Mongołów szczególnie często posługuje się określeniami aqa degii w stosunku do członków własnej grupy pochodzeniowej Ego. Te ostatnie zastosowania, jakkolwiek niewątpliwie mają wiele wspólnego z tendencją zawężającą (być może nawet legły u jej podstaw, gdyż sta­ nowiły formę przejawiania się zasady ekstensywności rodzeństwa), na­ leży jednak rozumieć inaczej niż ich współczesne odpowiedniki. Nie w y ­ stępowały one toowiem wówczas w roli pełnoprawnych terminów pokre­ wieństwa. Wydaje się, że stosowane były przede wszystkim w rozumieniu zbiorowym wykraczającym poza konkretne kategorie pokrewieństwa, chociaż nazywały członków własnej szeroko rozumianej grupy krewniaczej (szerszej niż lineaż podstawowy, czyli rodu). Mimo, iż określały tak­ że właściwych krewnych, to przede wszystkim odnosiły się do człon­ ków spokrewnionych łineaży innych niż lineaż Ego. Było to więc pojęcie szersze niż termin pokrewieństwa, który zajmuje konkretne miejsce w ramach schematu genealogicznego i ograniczony jest do lineażu. Od­ nosiło się ono do mniej precyzyjnego pojęcia „pokrewieństwa w ogóle", czyli takiego, które leży u podstaw poczucia jedności rodu i mogło być stosowane wobec jego członków niezależnie od stopnia rzeczywistego pokrewieństwa. Wydaje się, że w tych warunkach występowało ono przede wszystkim jako forma adresu, kronika zaś stosuje je w wersji referencyjnej dla oddania idei przynależności do wspólnej grupy krewniaczej. Trudno bowiem wyobrazić sobie inne niż tylko tak generalne zastosowanie go w sensie referencyjnym. Z kolei, jako adres, terminy pokrewieństwa używane były nieprzerwanie do czasów obecnych prze­ chodząc stopniowo — z zanikiem grup krewniaczych — do oznaczania osób całkowicie obcych, co zostało także przeniesione do współczesnej kultury miejskiej. Termin aqa dzięki swej senioralnej konotacji zaczął także występować w znaczeniach związanych z kierowaniem, sprawowa­ niem władzy. Takie jednak zastosowanie terminów oznaczających pier­ wotnie rodzeństwo należy odróżnić od ich występowania w systemie terminologii pokrewieństwa, które początkowo było daleko mniej eksten­ sywne. Analogie europejskie pozwalają nam zrezygnować z dalszego w y ­ jaśniania tej różnicy. Na naszym gruncie bowiem terminy „brat" i „sio­ stra" przejęte zostały również przez grupy o korporacyjnym charakte­ rze zarówno dla potrzeb bezpośredniego zwrotu jak i określania, następ­ nie zaś upowszechniły się poza zasięgiem tych grup. Należały zatem do �184 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 24 kategorii pokrewieństwa fikcyjnego . Nie zmieniło to w niczym faktu, że w ramach systemu pokrewieństwa funkcjonowały one według zasad swoistych dla tego systemu. Tak więc przedstawiając tendencję zawężającą w mongolskiej termino­ logii czujemy się uprawnieni abstrahować od form adresu i pokrewieństwa fikcyjnego. Wydaje się również niemal pewnym, że ich powszechność nie była czynnikiem- generującym ową tendencję, chociaż w roli wzoru mogły one wystąpić. Jeśli współcześnie obserwujemy coraz szersze i konsekwentniejsze stosowanie terminów dla rodzeństwa wobec innych ka­ tegorii krewnych, oznacza to utratę jednej z najistotniejszych funkcji terminologii pokrewieństwa. Jest nią mianowicie wyznaczanie genealo­ gicznej odległości danej relacji w zespole jednostek, niezależnie od tego czy kładzie się akcent na genealogię czy jej społeczne konsekwencje. Istotnie, etnograf postawiony przed zadaniem rozszyfrowania struktury rodziny na podstawie terminologicznych określeń dla jej członków, w większości wypadków nie osiągnie celu. Członkowie tej rodziny oraz osoby bliskie dokonają tego odwołując się do wiedzy niezależnej od ter­ minologii pokrewieństwa. Sytuacja taka była możliwa także w systemie tradycyjnym wskutek występowania terminów zbiorowych, jednakże maksymalne spłaszczenie relacji sprowadzające je do kręgu małej ro­ dziny wystąpiło dopiero współcześnie. Wyjaśnienie tej sytuacji w kategoriach zaproponowanych poprzednio limes operandi dla współpracy możliwe było w okresie funkcjonowania wielkiej rodziny i przypuszczalnie nie utraciło swego znaczenia także z jej rozpadem. Terminy dla rodzeństwa mają walor mobilizacyjny, roz­ szerzają zgodnie ze swoim zasięgiem zobowiązanie do kooperacji. Tym może się tłumaczyć ich najpowszechniejsze występowanie w zespole po­ winowatych , który po zaniku grup krewniaczych stał się najłatwiej osiągalnym partnerem dla wielkiej, jak też dla małej rodziny. Oczy­ wiście zakładało to dobór małżeński w ramach grupy lokalnej lub w jej pobliżu oraz rezydencję pomałżeńską również w tych samych granicach. Z podobnych względów kuzyni ze strony obojga rodziców wykazują ko­ lejny wysoki udział terminów zawężających do klasy rodzeństwa. Z po­ wodu ich względnego wieku, jak i prawdopodobnej sąsiedzkiej rezydencji, stanowili oni drugą grupę osób łatwo osiągalną do współpracy. Występu­ jący w naszej tabeli wskaźnik zawężenia terminologii dla kuzynów jest zbyt niski ze względów wspomnianych poprzednio (część zastosowań przesunęła się do kolumny „kategorie obce"). W praktycznym zasto­ sowaniu terminów zrównałby się on ze wskaźnikiem dla powinowatych, a nawet mógłby go przewyższyć. 25 2 6 2 4 2 5 2 6 Por. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a 1973, s. 16, 17. Por. kategorie 8 i 9 w tab. I. Kategoria 7 w tab. I. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 185 27 Podobnie wygląda sytuacja ze starszymi krewnymi agnatycznymi . Podlegają oni jednak tendencji zawężającej nie 'tylko ze względów ope­ racyjnych zrozumiałych na gruncie wielkiej rodziny kierowanej przez grupę braci starszej generacji. Ponieważ proces nasila się w okresie do­ minacji rodziny małej (ewentualnie rozszerzonej) i obejmuje w rów­ nym stopniu kobiety, wymaga on odrębnej interpretacji. Krewni patrylinearni starszych generacji funkcjonują w odrębnych zespołach gospodarczych, znajdują się zatem na zewnątrz zespołu „na­ szego", określonego egocentrycznie. Ale też z powodu zaniku grup krew­ niaczych są oni dla Ego tak samo ważni (dawniej b y l i ważniejsi), jak krewni matrylinearni, powinowaci itp. Znajdują się zatem w identycz­ nej jak tamci odległości społecznej, tworzą z nimi jeden — dość amor­ ficzny — zespół krewnych otaczających Ego. Jest to więc egocentrycznie uformowany zespół, do pomocy którego może się odwoływać osoba znaj­ dująca się w jego centrum. Praktycznie każdy człowiek będzie miał wokół siebie taką grupę o różnym składzie. Niegdyś konkretne grupy krewniacze istniały całkowicie obiektywnie, granice ich wyznaczone by­ ły niezależnie od punktu widzenia zainteresowanej jednostki. Jednostka mogła w potrzebie mobilizować grupę (na ogół jej część tylko) patrylinearną własną, matki, żony itd., były to więc grupy socjocentryczne i z racji swego statusu konkretnej jednostki strukturalnej zobowiązane do świadczenia powinności na rzecz krewnych. Inaczej jest z zespołami krewnych wyznaczonymi egocentrycznie ponieważ nie stanowią one konkretnych grup o przypisanym członkostwie. Stanowią więc jedynie potencjalny zespół operacyjny mobilizowany w potrzebie. Aby ten po­ tencjał uruchomić trzeba członków zespołu postawić na wspólnej płasz­ czyźnie partnerstwa. Najbardziej zaś partnerskim terminem pokrewień­ stwa jest przewidziany dla rodzeństwa, w wypadku kategorii abaya termin dla starszego rodzeństwa aqa. Różnice generacyjne stają się mniej ważne, gdyż niweluje je odległość społeczna identyczna dla wszystkich potencjalnych partnerów. BILATERALIZACJA Z materiałów zawartych w tab. I wynika, że stosunkowo najlepiej za­ chowały się cechy systemu w terminach odnoszących się do grupy mał­ żonków krewnych, starszych krewnych Ego oraz jego małżonka i wresz­ cie w grupie potomków kobiet spokrewnionych z Ego . W odniesieniu do krewnych starszych generacji można by przypuszczać, że terminy przyjmują bardziej honorowe znaczenie i dlatego zachowują się dłużej 28 2 7 Dotyczy grupy abaya, kategoria 2 w tab. I . Por. następujące kategorie w tab. I (w kolejności wymienionych tu związków): 10, 1, 2, 8, 5. 2 8 �186 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z niż w młodszych generacjach tej samej grupy. Nie jest to jednak praw­ dziwe dla grupy najtroskliwiej przez system tradycyjny wyróżnianej, mianowicie grupy matki. Mówimy „najtroskliwiej", ponieważ jest to jedyna grupa (dawniej lineażowa), która w całości dysponuje wspólnym wyróżniającym terminem, w odróżnieniu od grupy Ego lub spowinowa­ conej. Otóż ją właśnie dotknęła najsilniejsza agresja skierowana przeciw integralności jakiejkolwiek poszczególnej linii w ramach systemu . Ponieważ jednocześnie obseonwujemy bardzo szerokie stosowanie wobec niej terminów należących do patrylineażu Ego , uprawniony będzie wniosek o daleko posuniętej bilateralizacji systemu pokrewieństwa w za­ kresie terminologii. Tendencja do bilateralizacji terminologii jest zresztą stosunkowo daw­ na, gdyż dokumentują ją już słowniki. Notują one ustabilizowane pewne zastosowania terminów zarezerwowanych dawniej dla patrylineażu Ego, obecnie zaś odnoszących się również do l i n i i kobiecej. Dotyczy to przede wszystkim przodków w linii prostej , którzy także w naszych materia­ łach wykazują wysoki stopień bilateralizacji . Podobne zjawisko daje się zauważyć w pokoleniach zstępnych, w których dochodzi do zrówna­ nia potomków linii męskiej i kobiecej . W naszych materiałach zazna­ cza się to marginalnie, chociaż występuje r ó w n i e ż . Jednym z przeja­ wów bilateralizacji jest zanik senioralnego statusu krewnych macierzy­ stych, który i m przysługiwał bez względu na wiek i przynależność po­ koleniową. Respondenci gotowi są stosować terminy właściwe młodszym krewnym patrylinearnym także wobec matrylinearnych, jeśli pozwala na to wiek . Interesujące, że jedynie przedstawiciele Ojratów z zachod­ niej Mongolii dobitnie podkreślali wyższy status kategorii nayacu (tórólijn tom) niezależnie od relacji wieku. 29 30 31 32 33 34 35 2 9 Tylko jedna trzecia zaproponowanych przez informatorów t e r m i n ó w była właściwa, prawie czwarta część zaś sprzeczna z systemem; por. kategoria 6 w tab. I. 21,8%, por. poz. 29-46, tab. I V . C e w e l (1966) włącza do definicji terminu chulanc (ąulanća) również typy spokrewnione przez kobiety, jak RoMaOjoj. Ponadto termin ebiige ecige ro­ zumie jako OjMa, oboko w ł a ś c i w e g o OjOj (por. hasło eceg). Ten sam autor przy­ pisuje również znaczenie „przodków strony macierzystej" terminom elenceg i ćhulancag, które wydają się być jedynie oboczną formą agnatycznych eliinće i ąu­ 3 0 3 1 lanća. 3 2 W niemal 43% odpowiedzi określa się przodków macierzystych terminami patrylinearnymi, w 10% zaś właściwymi; por. poz. 30-35 w tab. I V . Wnukowie przez córkę otrzymują termin aci, w ł a ś c i w y wnukom przez sy­ na; C e w e l 1966, hasło acz. Notujemy przeniesienie terminu z wnuka synowskiego na młodsze gene­ racje w patrylineażu matki (15,5% zastosowań, por. poz. 46, 47, tab. I V ) . Jest to tendencja identyczna do zanotowanej u Buriatów przez Wjatkinę 1946, s. 140, 141. 35% odpowiedzi, poz. 46, 47, tab. I V . 3 3 3 4 3 5 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 187 Wskazanie przyczyn bilateralizacji jest dość kłopotliwe. Można było­ by przypuszczać, że była ona rezultatem podwójnej egzogamii obowiązu­ jącej nie tylko w patrylinii, lecz od długiego dosyć czasu także w raatrylinii. Czynnikiem, który poważnie ułatwiał zrównanie linii ojcowskiej i macierzystej była wspomniana uprzednio nietypowa forma rozszerzo­ nej rodziny z udziałem kobiet starszej generacji zamieszkałych przy bra­ cie. Forma ta była na przełomie X I X / X X w., (a prawdopodobnie także wcześniej) dość często spotykana z uwagi na nieregularne więzi małżeń­ skie nie prowadzące do zamieszkania przy mężu. Dzieci takich kobiet wychowywały się z dziećmi swych wujów, wskutek czego następowało przenikanie się terminów obu linii, imacierzystej i ojcowskiej, prowadzą­ ce do przejmowania nazewnictwa tej ostatniej, albo też obopólnego za­ wężenia terminów do skali małej rodziny. Nie podejmujemy się 'wyjaś­ nić dlaczego w sytuacji istnienia obok siebie dwu konkurencyjnych możli­ wości zwyciężała terminologia patrylateralna . Jeśli działo się tak ze względu na ugruntowaną dominację patrylinearności w społeczeństwie mongolskim, dzięki czemu linia męska narzucała formy językowe współrezydującej l i n i i żeńskiej, mielibyśmy do czynienia z bilateralnością pow­ stałą wskutek silnego oddziaływania zasady patrylinearnej. Jakkolwiek paradoksalnie by to brzmiało, jest jednak prawdopodobne, ponieważ nie­ typowa struktura rodziny, w której widzimy istotne przyczyny takiej sytuacji, nie była bynajmniej nietypową z punktu widzenia częstości występowania, chociaż odbiegała od modelu skądinąd uznawanego za idealny. Mimo bilateralizacji pokrewieństwa rodzina pozostawała patrylinearną w sposobie dziedziczenia. Przejawem tego jest duża zachowaw­ czość terminologii dla dzieci sióstr — jigre Jest ona strukturalnie sy­ metryczna wobec terminologii dla krewnych matki i można by oczeki­ wać, że będzie zanikać w miarę likwidowania się odrębności linii macie­ rzystej. Tymczasem materiał nie potwierdza tego oczekiwania, a spisy rodzinne wykazują nawet względne umacnianie się tej terminologii na tle likwidującej się odrębności innych kategorii . Prawdopodobne w y ­ tłumaczenie tego faktu leży w sferze praw do dziedziczenia po głowie rodziny będącej dla części członków rodziny ojcem, dla części zaś w u ­ jem (w przedstawionym wyżej nietypowym rodzaju rodziny). Prefero­ wanie przez niego własnej linii musiało prowadzić do utrzymywania się wyróżniania potomstwa siostry. Nie jest to w żadnym wypadku sprzeczne z tendencją do bilaterali­ zacji, gdyż ta ostatnia lekceważy płeć rodzica w ustalaniu praw i zobo3e 38 v 3 6 Zwróćmy u w a g ę na to, że w Polsce — w innych wprawdzie warunkach — górę bierze terminologia strony macierzystej, czego przykładem jest wypieranie terminu „stryj" przez termin „wuj". Por. kategoria 5a w tab. I . Por tab. I I I . 3 7 3 8 �188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z -wiązań (a także terminów) krewniaczych. Nie wymaga ona jednak lekce­ ważenia kryterium płci osoby pośredniczącej w pozostałych związkach. Toteż dzieci siostry pozostają krewnymi drugorzędnymi niezależnie od losów procesu bilateralizacji. Jeśli zaś dzieci siostry ojca przestają być niemal w ogóle nazywane terminem pokrewieństwa, oznacza to, że ich jako peryferyjnych znosi fala zmian w systemie pokrewieństwa. Powyższa uwaga stanowiła również komentarz do jedynej praktycz­ nie zmiany terminologicznej uchwytnej w całości na przestrzeni czterech dziesięcioleci i demonstrowanej w posiadanych przez nas materiałach. Uderza mianowicie rygoryzm z jakim w spisie ludnościowym D wyróż­ nia się zarówno dzieci siostry Ego, jak też siostry ojca Ego . Natomiast te ostatnie w naszych materiałach terenowych tracą swą odrębność zna­ cznie wyraźniej . Dziecko siostry ojca już tylko w 15% wypadków ko­ jarzy się z właściwym terminem. Wydaje się, że w tej różnicy można dostrzec odmienność sposobu dzielenia majątku, a tym samym również sposobu gospodarowania (w sensie organizacji warsztatu). Rodzina początków X X w. była bardziej korporacyjna w swoim cha­ rakterze od współczesnej, mimo że także nie była to wielka rodzina. Ojciec starał się utrzymywać jedność majątkową powstrzymując doro­ słych synów od wydzielania się, a przynajmniej od zrywania przestrzen­ nego kontaktu z sobą. Zwykle zadawalał się sukcesem połowicznym patronując wspólnocie młodszych synów nieżonatych. W każdym bądź razie podtrzymywano zasadę podziału majątku między wspólnie zamie­ szkałymi (konkretniej: w sąsiedztwie) braćmi dopiero po śmierci ojca. On sam nie podejmował w tej kwestii z reguły żadnych decyzji, by nie przyśpieszać podziału. W tej sytuacji rozdział patrymonium należał do synów zmarłego (lub ich części), zaś z ich punktu widzenia istotne było rozróżnienie prawowitych spadkobierców od zamieszkałych razem dzieci siostry ojca. Po rewolucji, zwłaszcza w latach pięćdziesiątych, polityka podatkowa faworyzowała rozdrabnianie większych majątków i tym sa­ mym wczesne usamodzielnianie się synów kierowane przez ojca. Istot­ niejszą relacją było więc z jego stanowiska dziecko siostry. Na doda­ tek zmniejszył się też antagonizm między synami gospodarza i ewentual­ nymi synami jego siostry aspirującymi do udziału w dziedziczeniu, po­ nieważ dążono wówczas do formalnego przynajmniej minimalizowania stanu posiadania, uciekając się nawet do przekazywania części stad l u ­ dziom niespokrewnionym za odpowiednią rentę. Z biegiem czasu normo­ wała się także struktura rodziny, zwłaszcza kiedy lamowie poczęli inte39 40 3 9 Spisy A i C , które są bliższe ówczesnemu ususowi terminologicznemu wy­ różniły podobną co spis D proporcję §ige w całej populacji, czyli objęły także DzSiOj. Fakt, że nie zostały one dodatkowo odróżnione od DzSi — jak w spisie D — niczego tu nie zmienia, ponieważ jest to zgodne z tradycyjnym systemem terminologicznym. Por. kategoria 5a i Tb w tab. I oraz jige kobegiin i j i g e degii w tab. 111. 4 0 �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 189 grować się z życiem świeckim i wchodzić w trwałe związki małżeńskie. Od początku tego procesu dzieli nasze badania 30 lat. Okres ten wystar­ czył dla wyeliminowania konfliktów na tle majątkowym z kuzynami w y ­ wodzącymi się od sióstr ojca, którzy zresztą coraz rzadziej współrezydowali. Być może też wystarczył on dla wyłączenia tej relacji kuzynowskiej z kręgu ważnych krewnych wymagających zachowania odrębności termi­ nologicznej. Skoro w powyższej interpretacji kładliśmy nacisk na sprawę dzie­ dziczenia w linii prostej, operując przy tym pojęciem interesu ekono­ micznego braci, może pojawić się pytanie na ile słuszne jest twierdze­ nie o nie występowaniu w początkach X X w. form organizacyjnych typu wielkiej rodziny. Wypada więc podkreślić, że nie istniała już korporacyj­ na wspólnota braci, chociaż często występować mogło współdziałanie. Dążenie do eliminacji potomków linii sióstr z udziału w patrymonium miało zabezpieczać jednostkowy interes każdego z braci, nie zaś interes grupy zorganizowanej patrylinearnie. Wynika to po prostu z faktu, że rodzina — nazwana t u nietypową — rozszerzona była w stronę kobiet lub niesamodzielnych gospodarczo mężczyzn, nie włączała natomiast prócz gospodarza mężczyzn pełnosprawnych ekonomicznie (np. jego braci, k t ó ­ rzy gospodarowali samodzielnie) . Wyróżnienie typu „bratanek" było nie tylko zbędne przy danej strukturze rodziny, lecz także zbyteczne na ogół w procesie dziedziczenia . Potwierdzenie tej obserwacji znaj­ dujemy w naszych badaniach, z których wynika, że właściwe terminy dla potomków braci Ego zanikają szybciej niż dla potomków sióstr Ego (precyzyjnie mówiąc: stpień ich znajomości jest niższy). Fakt taki byłby nie do pomyślenia, gdyby utrzymywała się jeszcze koncepcja jedności grupy patry linearnej, przynajmniej w wymiarach wielkiej rodziny. 41 42 Powyższe uwagi na temat dziedziczenia nie dotyczą w żadnym w y ­ padku rzekomego upośledzenia linii żeńskiej, k t ó r e byłoby sprzeczne z ideą bilateralizacji. W danym wypadku szło wyraźnie o przywileje dla linii prostej (nie zaś męskiej, chociaż agnatyczny sposób jej wyzna­ czania zdawałby się to sugerować) i ograniczenie praw linii bocznej re­ prezentowanej przez siostry. Należy pamiętać, że owe siostry, gdy były córkami, otrzymały należne sobie wartości z tytułu dziedzictwa w linii prostej. 4 1 Potwierdza to znaczna dysproporcja w ilości krewnych typu §ige oraz act (stosunek jak 5,5 do 1) w spisie D, który uznaliśmy za reprezentatywny dla struktury rodziny (por. tab. I I I ) . Oznacza on przesunięcie r ó w n o w a g i na stronę żeńską i m o ż e m y przyjąć, że w tej sytuacji termin aći w większości przypadków odnosi się w spisach do w n u k ó w Ego, nie zaś jego bratanków. Wniosek ten opieramy na fakcie, że spisy A i В całkowicie niemal pomi­ jają aći przy jednoczesnym d o k ł a d n y m rejestrowaniu jżge (przynajmniej w spi­ sie A). 4 2 �190 SŁAWOJ STATUS SZYNKIEWICZ WZGLĘDNEGO WIEKU Uwagę naszą przyciąga ciekawa innowacja terminologiczna przyjęta w spisie D. Polega ona na stosowaniu dla relacji aći i jia/e form opiso­ wych, nie zaś elementarnych, jak to przewidywał system tradycyjny. No­ we terminy powstały przez dodanie do każdego z wymienionych kobe­ giin lub keiiken zależnie od płci, albo też degii . Słowniki mongolskie wyróżnienia takiego nie z n a j ą , również nie spotykamy go w pozo­ stałych spisach ani w naszych materiałach terenowych. Na podstawie przeprowadzonej analizy względnego wieku oraz sytuacji rodzinnej osób określonych t y m i terminami można było stwierdzić, że autor spisu podwyższał lub obniżał status owych dwu typów krewnych zależnie od tego czy b y l i oni potomstwem rodzeństwa czy też dzieci Ego . Ozna­ czałoby to całkowicie odmienną niż w systemie tradycyjnym kategoryza­ cję polegającą na odejściu od klas wielopokoleniowych i wprowadze­ niu kryterium generacyjnego. Wiąże się to z obserwowaną również w naszych materiałach terenowych tendencją do indywidualizowania terminów zbiorowych i porzucania ich szerokiego — grupowego zna­ czenia (dotyczy to także takich terminów jak abaya oraz nayaću). M u ­ simy przyjąć, że to postępowanie nie było arbitralnie powołane tylko na użytek danego spisu, lecz funkcjonowało w społeczeństwie, chociaż miało przypuszczalnie ograniczone zastosowanie tak przestrzennie, jak czasowo. Możemy więc je uznać za przejaw ograniczenia grupowego charakteru terminologii pokrewieństwa, w y n i k przewartościowywania tradycyjnego systemu terminologicznego. Tendencja ta realizowała się w całym kraju, lecz miała jak widzieliśmy swą regionalną specyfikę. Postępowanie takie było bowiem obce autorom spisów A i C, którzy stosują elementarny termin §ige do szerokiej międzypokoleniowej grupy obejmującej przynajmniej trzy generacje . 4S 44 4S 48 4 3 Por. tab. I I I . Przytaczają jedynie wariant rozszerzony o chiiii (кдЪедйп) w znaczeniu pre­ cyzyjnym pleć; por. C e w e l 1966, hasła acz oraz dzee, a także D a m d i n s u r e n i Ł u w s a n d e n d e w 1967, hasło plemjannik. U Cewela wszakże w odniesieniu do aći w y s t ę p u j e odmienna definicja: aci — DzSy, aći kobegiin — DzBr. Stosował je mianowicie w następujących znaczeniach: aći kobegiin/keiiken — DzSy, aćj degii — DzBr, gigę kobegiin/keiiken — DzCó, gigę degii — DzSi oraz dziecko starszej krewnej wspólnie zamieszkałej, w tym także DzSiOj. Wśród tak określonych osób spotykamy starsze od Ega o lat 10-20, co każe przypuszczać, że terminem tym objęto zgodnie z tradycją nie tylko DzSiOj lecz być może też DzSiOjOj. W spisie żadne z gigę nie przekracza wieku Ego, co może wskazywać, że jego autor dokonał poprawek w terminologii. Można bo­ wiem przyjąć, że były w spisywanej populacji osoby tej kategorii starsze od Ego, lecz — ponieważ przyjęto w nim rozwarstwienie generacyjne — musiano by je określić nazwą typu gigę aąa. B y ł o b y to jednak sprzeczne z odczuciem j ę ­ zykowym oraz z kulturową interpretacją zakładającą junioralny status gige. P r a w 4 4 4 5 4 6 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 191 W wywiadach uzyskaliśmy dowody na nowe dążenie do określania przynależności pokoleniowej krewnych spoza grupy pochodzeniowej Ego, czyli takich, którzy dawniej również tego nie z n a l i . Wynikać to może z faktu, że w porównaniu z systemem tradycyjnym grono osób określa­ nych t y m i terminami zbiorowymi znacznie zmalało. Nie były to już ca­ łe grupy krewniacze czy ich odłamy, lecz na ogół tylko pokolenie włas­ ne Ego oraz sąsiednie wobec niego. Ten uszczuplony krąg krewnych funkcjonował jako środowisko rozszerzonego rodzeństwa, na które roz­ ciągano terminologię właściwą rodzeństwu. Tam gdzie utrzymała się ter­ minologia dawna, zastosowano wobec niej poprawkę charakterystyczną dla rodzeństwa, mianowicie wskazywano status względnego wieku. We wszystkich przytoczonych przykładach czytelny jest ten właśnie sta­ tus, chociaż niekiedy nadany on został wbrew innym regułom systemu tradycyjnego po to tylko, by sytuację sprowadzić do modelu rodzeń­ stwa. Wśród terminów powinowactwa występowały w tradycyjnym systemie dwa ściśle związane z organizacją wielkorodzinną, a więc nie dotyczące odległych relacji — a$in i abisun, stosowane wzajemnie przez żony dwu braci zależnie od względnego wieku obu braci. Fakt, że obecnie ich nie spotykamy może wywoływać pewne zdziwienie zwłaszcza, że jeszcze w X X w. spotykamy się często ze współpracą braci niejdnokrotnie wspólnie koczujących. Wydawać by się mogło, że ta para terminolo­ giczna nie utraciła jeszcze swej funkcji rozróżniającej, a zwłaszcza wspomagającej organizację pracy. Jej zanik może więc mieć inne przy­ czyny niż tylko odejście od formy wielkiej rodziny. Postaramy się je wskazać niżej. Terminologia tradycyjna odmiennie kategoryzowała poszczególne ze­ społy krewnych. Patrylineaż Ego podlegał podziałom w e w n ę t r z n y m bardziej niż inne, co wynikało z jego genealogicznej i operacyjnej orien­ tacji. Wyróżnić w nim można trzy poziomy względnej senioralności (generacje wstępne, Ego, oraz zstępne), a także piony linearny i kolateralny. Większość powinowatych dzieliła się na dwie klasy według k r y ­ terium wieku względem osoby pośredniczącej, czemu odpowiadały pary terminologiczne qadam — kur degii, bergen — beri, a^zin — abisun. 47 48 dopodobnie w i ę c pisarz przeniósł starszych wiekiem jfige do kategorii abaya, na­ yacu albo starszego rodzeństwa, które to postępowanie konsekwentnie mieściło się w praktyce generacyjnego plasowania krewnych. Odnotujmy tu, że we w s p ó ł ­ czesnych materiałach terenowych spotkaliśmy się z formami gigę abaya oraz |ige aga powstałymi wskutek działania tej samej tendencji. Obok wspomnianych już jig/e należą do nich nayacu degii, qadam degii, bille 4 7 aąa/degii, 4 9 abaya kiirgen, ktirgen degii, bergen egeci, abaya bergen. Np. nayacu lub kiirgen nie mogli mieć w nim statusu junioralnego, jaki im został narzucony przez określenie degii. �192 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Powinowaci quda, kiirgen, i ba§a, krewni matrylinearni nayacu oraz krewni przez kobiety jige i bule stanowili klasy niepodzielne. Terminologia współczesna zaciera różnice między tymi zespołami (wprawdzie nie z jednakową konsekwencją). Na podstawie przytoczonego przez nas konkretnego materiału można sądzić, że ogólny kierunek roz­ wojowy zmierza do ustabilizowania się zasady dwudzielności wszystkich krewnych, z wyjątkiem własnej linii Ego. Dwudzielność ta, stosowana poprzednio tylko wobec powinowatych, polega na wprowadzeniu klas senioralnej i junioralnej względem Ego, przy czym zaczyna się zatracać obowiązujące w odniesieniu do większości powinowatych kryterium wieku względem osoby pośredniczącej . Głównym elementem tego pro­ cesu jest upowszechnienie terminologii zawężającej według zasady roz­ szerzonego rodzeństwa. Na podstawie spisów ludnościowych stwierdzi­ liśmy, że niektóre kategorie zachowują dawną formę nazewniczą tylko w odniesieniu do młodszych wiekiem krewnych, starsi zaś przechodzą do klasy aqa/egeci. Pewne kategorie podlegają nieznanemu im uprzednio zróżnicowaniu generacyjnemu (np. jige, aći), co stanowi również próbę dostosowania ich do nowej zasady podziału krewnych. Terminy powi­ nowactwa, które podlegały tej zasadzie od dawna, zachowały się po części nienaruszone, jednakże również odczuły skutki jej upowszechnie­ nia. Ogólne relacje typu kiirgen, bergen funkcjonują nadal, jednak bar­ dziej specyficzne jak ba$a, kur degii czy wspomniane wyżej abisun-a$in zaginęły przechodząc do kategorii kiirgen, bergen albo aqa, degii. Fakt, że terminologia współczesna, podobnie jak na poprzednich etapach, często posługuje się junioralnymi kategoriami kobegiin i aći nie musi oznaczać zróżnicowania terminologii junioralnej na kolejne klasy względ­ nego wieku. Można je bowiem traktować jako pomocnicze wobec degii, tym bardziej że aći spotykamy nieraz zastępczo i równolegle z degii w miejsce innych wycofujących się terminów, co może stanowić manewr przejściowy poprzedzający zastosowanie terminologii dla rodzeństwa. 4e KUZYNI Kuzyni, jedna z najważniejszych relacji pokrewieństwa we wszyst­ kich systemach, stanowią czuły wskaźnik zmian na etapie ostatecznej reformy systemu terminologicznego. To samo obserwujemy w systemie mongolskim. W odniesieniu do równoległych kuzynów patrylinearnych (DzBrOj) termin właściwy iiyelid aqaldegii zatracił się niemal całkowcie w materiałach terenowych , zupełnie zaś nie jest reprezentowany w spi­ sach , co może jednak wynikać stąd, że w poddanych spisowi rodzinach 50 51 4 9 Kryterium to oznaczało пр., że starszy brat mojej żony należał do senioralnej nawet jeśli był młodszym ode mnie. Por. kategoria 7a w tab. I . и klasy �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 193 nie było takich kuzynów. Niemniej, w spisie С spotykamy termin aci zastosowany przypuszczalnie wobec n i c h , u Vreelanda zaś występuje on w tym znaczeniu explicite . Wybór aci na miejsce terminu właści­ wego wydaje się tutaj wyborem właściwym ze względu na sąsiedztwo generacyjne, przynależność do tej samej grupy pochodzeniowej, ponadto zaś identyczną odległość w stopniach od Ego. Nie wykluczone jednak, że był on czysto przypadkowy, tak jak wiele innych wynikających z polinazewnictwa, zamieszania terminologicznego właściwego dezintegracji systemu tradycyjnego. Za przypadkowością przemawiałby fakt współwystępowania k i l k u innych propozycji nazewniczych. Mimo to przy dużym zróżnicowaniu nowych wersji terminologicznych w naszych materiałach terenowych, aci właśnie wysuwa się na czoło jako najczęstsza wersja na określenie równoległych kuzynów ze strony ojca a także przeciwległych kuzynów macierzystych . Charakterystycz­ ne, że oba te nieprawidłowe zastosowania podlegają tej samej prawidło­ wości. Po pierwsze, dążą do utrzymania odrębności tego kuzynowskiego typu krewniaczego mimo równolegle występującej tendencji do eksten­ sywnego stosowania terminów braterskich w odniesieniu do innych krewnych. Po drugie, przejmują termin należący do junioralnej klasy generacyjnej, co jest już raczej zaskakujące. Po trzecie wreszcie, nowa wersja przyporządkowuje się tendencji bilateralnej obejmując relacje należące do l i n i i ojcowskiej i macierzystej, zachowuje jednak przy t y m agnatyczność związku w ramach każdej linii (to znaczy odnosi się do kuzynów przez męskie rodzeństwo rodziców). 52 53 5i W tym kontekście interesująco przedstawiają się również terminy dla pozostałych typów kuzynowskich (to znaczy dzieci sióstr obojga ro­ dziców) . Wprawdzie t u również znajdujemy aci, możemy jednak także wyróżnić wspólny termin częściej od innych stosowany wobec równo­ ległych kuzynów macierzystych i przeciwległych kuzynów ojcowskich. Jest nim termin właściwy dla tych ostatnich czyli $ige. W wypadku tego rozwiązania nie możemy powiedzieć z całym przekonaniem, iż dąży ono do utrzymania odrębności typu kuzynowskiego, w stosunku jednak do dominującej tendencji zawężającej jest to mimo wszystko przejaw odręb­ ności. Wybór gigę może być oboczną konsekwencją bilateralności, gdyż jest on bliższy patrylineażowi Ego, zaś bilateralizacja mongolskiego sy­ stemu terminologicznego ten właśnie patrylineaż przyjmuje za punkt 55 5 1 Por. tab. I I I . W czterech przypadkach określono nim osoby starsze od Ego, przy czym rozkład wieku członków tych rodzin czyni nasze przypuszczenie prawdopodobnym. Tradycyjnie aci oznacza DzBr lub DzSy. V r e e l a n d 1954, s. 312, gdzie w y s t ę p u j e obok abaya w odniesieniu do k u ­ zynów ojcowskich. W tym wypadku ilość zastosowań aći r ó w n o w a ż y się z w ł a ś c i w y m i nayacu. Poz. 24 i 48 w tab. I V . 5 2 5 8 5 4 5 5 13 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �194 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z odniesienia. Wybór ten jest o tyle logiczny, że zarówno tradycyjni jige, jak też oznaczani w ten sposób kuzyni (DzSiMa) są krewnymi przez kobiety. Mógł więc t u zadziałać — wprawdzie błędnie — automatyzm podświadomie kultywowanej zasady systemu tradycyjnego, mianowicie przestrzegania kryterium płci osoby pośredniczącej. Podobne nazewnic­ two dokumentuje również C e w e l . Jednocześnie należy podkreślić, że wszystkie relacje kuzynowskie wykazują wpływy terminologii zawężającej do zakresu rodzeństwa. Wprawdzie są one słabsze od omawianych t u rozwiązań, nie można mieć jednak pewności czy nie staną się one dominującymi w przyszłości, po­ nieważ związane są z kierunkiem powszechnym dla całego systemu ter­ minologicznego. W powyższej charakterystyce współczesnych terminów kuzynowskich wskazaliśmy na cechy jeszcze całkowicie nie ukształtowane, w y ­ stępujące w k i l k u wariantach, lecz wykazujące znamiona prawidłowości. Należy zatem również do nich odnieść określenie „tendencja". Zmierza on wyraźnie do zmiany typu terminów kuzynowskich z Omaha (który praktycznie już został zarzucony) w t y p całkowicie nowy, nie reprezen­ towany w klasyfikacji Murdocka . Nowa terminologia kuzynowska jest w pewnym sensie odpowiednikiem typu liniowego w klasyfikacji L o wiego i — jak ta ostatnia — zakłada uprzednią bilateralizację systemu. Z tą tylko różnicą, że jest to bilateralizacja połowiczna, zachowująca koncepcję agnatyczną w obu liniach. Łączy ona bowiem odzielnie b i ­ lateralnych agnatów i oddzielnie krewnych nielinearnych. Odpowiada to funkcjonowaniu zespołów krewnych jako grup społecznych zacho­ wujących pamięć linii pochodzeniowej. Kusząca jest w t y m miejscu hipoteza, iż ta forma bilateralności stworzona jest między innymi do przestrzegania reguł podwójnej egzogamii. Tworzy bowiem jedną wspól­ ną grupę z patrylinearnych krewnych ojca i matki, grupę osób wyłączo­ nych z małżeństwa. Pojawia się ona jednak chyba znacznie później od tej formy egzogamii, którą notujemy przynajmniej od X V I I w. se 67 Istnieją przesłanki do twierdzenia, że równolegle (albo może w ślad za poprzednią) powstaje tendencja do lekceważenia linearności w ra­ mach własnej grupy pochodzeniowej, to znaczy do łączenia agnatów i kognatów w jeden wspólny z e s p ó ł . Dążenie do delinearyzacji pokre58 6 5 Cewel 1966, hasła bill i nagac. Wymienia on zlepek pojęciowy bule jige oraz zastosowanie gigę odniesione nie do kuzyna lecz do wuja, co stanowi chyba ubocz­ ny wynik przenoszenia tego terminu na równoległych k u z y n ó w macierzystych i występuje także w naszych materiałach (czterokrotnie w kol. 4, poz. 40 tab. I V ) . « Nie jest to też jednak „typ buriacki" wyróżniony, naszym zdaniem całko­ wicie błędnie, przez K r a d e r a (1963, s. 44-45) i powtórzony za nim (na pod­ stawie wcześniejszej informacji) przez Murdocka (1957 s. 672). Wskazywałoby na to 30% proponowanych terminów dla przeciwległych k u z y n ó w patrylinearnych — DzSiOj (wszystkie zastosowania umieszczone pod 6 8 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 195 wieństwa oznacza umocnienie bilateralności, odejście od koncepcji grupy pochodzeniowej pozostałej po dawnych grupach krewniaczych i oparcie systemu pokrewieństwa na amorficznych zespołach krewnych określa­ nych z punktu widzenia Ego. Zauważmy, że nie jest to tendencja ujaw­ niająca się tylko przy analizie terminów kuzynowskich, gdyż odnoto­ waliśmy ją już wcześniej. Tutaj jednak znajduje ona swe dosadne po­ twierdzenie. KIERUNEK ZMIAN: P E R Y F E R I E — CENTRUM — PERYFERIE W części wstępnej przedstawiliśmy przypuszczenie, że zmiana termi­ nologiczna rozpoczyna się na peryferiach systemu i dopiero w dalszej kolejności obejmuje centralne dla systemu typy krewniacze decydujące o jego klasyfikacji. Przeprowadzona wyżej analiza terminów kuzynow­ skich wykazała, że podlegają one zmianie współcześnie, przy czym można określić jej tendencje. Terminy te należą do kategorii centralnych, ich przekształcenia sugerują zatem zaawansowany etap zmiany terminolo­ gicznej. Właściwe terminy kuzynowskie są jeszcze znane i częściowo stoso­ wane. Nowe ich wersje są przypuszczalnie przejściowe i zdają się nie stanowić ostatecznej wersji. Tymczasem rozpad grupy lineażowej i w kon­ sekwencji wyłączanie peryferyjnych typów krewniaczych z systemu ter­ minologicznego zaczęły się znacznie wcześniej. Terminy dla kolejnych linii bocznych (uyelid, qayalid, uyencer, ąayinćar, z nich zaś tylko pierwszy — i to w jednym tylko, kuzynowskim, zastosowaniu — należy do systemu centralnego) są już praktycznie nieznane. Można też przy­ puszczać, że dwa ostatnie z nich poczęły wychodzić z użycia jeszcze przed X I X w. Wycofanie terminu nie jest wprawdzie równoznaczne z zanikiem potrzeby wyróżniania danego typu krewniaczego, chociaż niewątpliwie oznacza co najmniej, że potrzeba taka nie jest intensywna. Termin właściwy może być zastąpiony, jak to zrobili Kałmucy wprowa­ dzając numerację porządkową kolejnych l i n i i bocznych. Chałchasi nie skorzystali jednak nawet z takiego rozwiązania, co można przyjąć za przejaw braku funkcjonalnej potrzeby utrzymywania odrębności l i n i i bocznych. Podobną, jakkolwiek łagodniejszą tendencję do zanikania wykazują terminy należące do prostej l i n i i Ego oraz konkretne terminy dla bocz­ nych krewnych poczynając od trzeciej — zwłaszcza zstępnej — gene- poz. 24 w kol. 4, tab. I V ) oraz zanotowane w wywiadach ogólne twierdzenie, ze „potomkowie wszystkich abaya stanowią również krewnych abaya" (dawniej dotyczyło to tylko potomstwa mężczyzn). Na jego wzór spotyka się równie sprzecz­ ne z tradycją uogólnienie, że „potomkowie wszystkich nayacu stanowią grupę Swe" (podczas gdy w istocie żaden z nich nie mógł być tak nazwany). �196 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 59 r a c j i . Nasze materiały nie wykazują wprawdzie wycofywania terminów dla dalszych przodków w l i n i i prostej, lecz można to obserwować na pod­ stawie danych pośrednich. Terminy eliince i ąulanća zdają się zatracać precyzyjne znaczenie i występują w parze wyrazowej na określenie przodków w ogóle. Mogą też być zastąpione określeniem opisowym ondór ówog oznaczającym „pierwszego, najdalszego przodka", który kładzie kres potrzebie dalszego prowadzenia genealogii. Jest to r ó w n o ­ znaczne z wprowadzeniem zasady dowolności w ustalaniu zakresu członków patrylineażu wchodzących w skład zespołu krewnych. Zatem redukcja tego zakresu możliwa jest także przy zachowaniu znajomości terminów. Funkcjonują one już jednak na marginesie systemu i są bliskie przekroczenia progu nierealności, jak można sądzić również z faktu, że znalazły sobie miejsce w dziecięcych przekomarzaniach przypominających polskie w y l i c z a n k i . Grono krewnych macierzystych uległo również zawężeniu. Termin nayacu aqa/egeci odnosi się praktycznie tylko do rodzeństwa matki, bocz­ ne linie przestają być nim oznaczone, podobnie jak i kuzyni przez brata matki. Również przodkowie matki zatracają właściwe terminy i podlegają bilateralnemu ujednoliceniu. Już na wcześniejszych etapach z grona krewnych wyłączono patrylineaże obu babek — po mieczu i kądzeli. Konsekwencją zawężenia grona krewnych agnatycznych i kognatycznych jest również eliminacja potomstwa nielinearnych członków tych grup. Bule (jeśli w ogóle stosowane prawidłowo) oznacza już tylko DzSiMa, nie zaś dzieci pozostałych kobiet z patrylineażu matki. Nieco mniejsze­ mu zawężeniu podlega termin §ige. Drastyczne redukcje dotknęły również zespół patrylinearnych krew­ nych żony. Wprawdzie nigdy nie dysponowaliśmy dokładnymi infor­ macjami co do zakresu bocznych linii powinowatych obejmowanych terminologią pokrewieństwa, jednak ograniczenie ich do najbliższych krewnych żony — przede wszystkim jej rodziny pochodzenia — jest niewątpliwym produktem wyłączenia odleglejszych związków. Tak więc termin Ъа§а już w okresie nowożytnym przestał oznaczać mężów kuzy­ nek żony, współcześnie zaś całkowicie został wycofany z systemu w ostat­ nim ze swych znaczeń — MżSiŻo. Specyficzny termin dla młodszych krewnych żony kur degii zanikł współcześnie, ponieważ utrzymywanie go dla wąskiego grona członków rodziny nuklearnej straciło rację bytu (właściwą okresowi gdy cały zespół zięciów kiirgen pozostawał we wza­ jemnej zależności z patrylineażem swoich żon). Obecnie termin ten, po60 5 9 Por. poz. 19, 20, 22, 23 w tab. I V . Jeśli w trakcie zabawy urażony rówieśnik odgraża się, że poskarży się ojcu, może w odpowiedzi usłyszeć: chel, chel aawdaa owoódóo elenc chulanc, cómd n' cheU („a powiedz, powiedz ojcu, dziadkowi, p r a - i prapradziadkowi, powiedz wszystkim!"). 6 0 �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII 197 POKREWIEŃSTWA dobnie jak 3 где oraz bille, spotkać można przy innych typach krewnia­ czych, którym przypisany bywa przypadkowo lub na zasadzie ekstra­ polacji . Zasada rozszerzonego rodzeństwa, bilateralizacja oraz wycofywanie odleglejszych wersji relacji z granic systemu stanowią trzy zasadnicze sposoby realizowania się zmiany terminologicznej w Mongolii, przy czym tylko pierwszemu z nich nie można przypisać charakteru uniwersalnego. Pozostałe dwa spotykamy bardzo często w tych społeczeństwach, w któ­ rych obserwujemy przekształcenia w terminologii pokrewieństwa. Wszystkie one muszą — jak się zdaje — zachodzić na peryferiach, lub przynajmniej w pewnym oddaleniu od centralnych relacji, za jakie uważa się związki występujące w małej rodzinie oraz kuzynowskie i rodzeństwa rodziców. Konieczność ta wynika albo stąd, że jest z góry założona (w wypadku eliminowania odległych związków wskutek kur­ czenia się grup krewniaczych), albo też z przyjęcia relacji centralnych za wzór- do kształtowania innych. Wydaje się też ona oczywista w wy­ padku wszystkich systemów operujących terminologią dostosowaną do istnienia grup lineażowych (to znaczy odpowiednio rozbudowanych kolateralnie). Z powyższych uwag wynika, że płodna analiza systemu pokrewień­ stwa nie może sprowadzać się do operowania schematami typologicz­ nymi, które odnoszą się wyłącznie do centralnych kategorii systemu (jak to czyni np. Murdock). Konieczne jest natomiast badanie pełnej struktury terminologicznej (jak to głoszą strukturaliści i zwolennicy analizy składnikowej) uzupełnione o jej funkcjonalne związki z innymi elementami systemu pokrewieństwa. Pierwszy etap zmiany terminologicznej obserwowanej w Mongolii sprowadza się do prostej redukcji peryferyjnych zasięgów stosowal­ ności terminów, co związane jest z kurczeniem się rozmiarów grup ludz­ kich, do których terminologia jest odnoszona. Jest to zatem zjawisko bezpośrednio zależne od struktury grup krewniaczych, po ich zanik­ nięciu zaś od składu zespołów krewnych. Dalszy związek pokrewieńst­ wa będzie się przeradzał w luźną, lub nawet obcą relację zarówno w l i ­ nii pionowej jak też bocznych, przy czym w tych ostatnich konsekwent­ niej. Zjawisko to nazywane jest tor61 choldoch — oddalaniem się po­ krewieństwa. Redukcja zasięgu terminów nie sprowadza się tylko do ilościowego aspektu wielkości grona ludzi oznaczanych wspólnym zbiorowym ter­ minem. Na przykład zmiana znaczenia nayacu z „członków patrylineażu matki" na „rodzeństwo matki" indywidualizuje związek, czyni go i n tymniejszym, ułatwia bilateralizację, toruje drogę do przekazu pewnych 61 6 1 Np. na oznaczenie młodszej SiMa, czyli por. Ł u w s a n d e n d e w 1957, hasło chiir. zastosowanie w ł a ś c i w e ojcu Ego; �198 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z wartości {przynajmniej materialnych) w l i n i i kognatycznej. Podobnie zmiana znaczenia bille z „potomków kobiet patrylineażu matki" na „równoległych kuzynów macierzystych" sprawia, że ta relacja kuzynowSka wyodrębnia się, staje się indywidualną kategorią w świecie krewnych, co umożliwia dalsze operowanie nią w tworzeniu nowych konfiguracji kuzynów, jak to mieliśmy okazję obserwować na przyto­ czonych wcześniej przykładach. Można wysunąć twierdzenie, że zmiany, o których mówimy nie do­ tyczą relacji peryferyjnych, ponieważ jeśli nawet rozpoczynają się od dalekich typów krewniaczych, będą to typy określane terminami z cen­ t r u m systemu. W istocie, często mówiliśmy o przekształceniach odno­ szących się do typów objętych terminami nayacu, gigę i bille. Odnosiły się one do wielu odległych stopni pokrewieństwa, ale także do rodzeń­ stwa matki oraz trzech rodzajów kuzynów. Wynika to ze specyfiki mon­ golskiego systemu operującego zbiorowymi określeniami dla grup krewniaczo jednorodnych (tzn. należących do jednego lineażu lub pozostają­ cych w jednakowym stosunku do lineażu Ego). Można by sądzić, że cecha ta sprawia, iż „typy centralne" są wystarczająco uniwersalne dla charakterystyki tych systemów. Byłoby to jednak stanowisko zbyt formalistyczne, ponieważ wspólne brzmienie terminu dla BrMa oraz SySyBrOjOjMa nie oznacza identyczności tych t y p ó w i nie wyklucza opuszczenia grona krewnych przez ostatniego z nich bez naruszenia statusu pierwszego. Zmieni się jedynie zakres desygnatów oznaczanych terminem, co w konsekwencji odbije się także na jego sferze znacze­ niowej w systemie pokrewieństwa. Na peryferiach odbywa się zatem zmiana terminologiczna dotycząca konkretnych indywidualnych relacji, nie zaś całego zbioru krewnych określanych jednym terminem. Wydaje się zatem, że możemy podtrzymać naszą tezę dotyczącą miejsca początkowych zmian w mongolskim systemie terminologicznym. Zmiana terminologii dotyczy w pierwszym rzędzie relacji oddalonych od centrum tego systemu (które to centrum stanowią Ego i jego naj­ bliżsi krewni określani jako kuzyni i rodzeństwo rodziców). Polega ona na całkowitej eliminacji terminu i wykluczeniu typu z grona krew­ nych, albo też na wymianie terminu. Na koniec zmiana sięga centrum, naruszając mieszczące się w nim terminy wykraczające poza granice rodziny nuklearnej. Podobnie wygląda ta sama sprawa rozpatrywana nie z punktu w i ­ dzenia systemu terminologicznego, lecz systemu grup krewniaczych. Tu­ taj centrum systemu stanowi patrylineaż Ego, k t ó r y w procesie zmiany ulega zmniejszeniu, wskutek czego zanikają odrębne terminy dla osób zbyt już odległych. Natomiast terminy, które pozostają w użyciu w za­ sadzie nie zmieniają się, lub też zmiana dotyczy niewielu spośród nich. Najistotniejsze przekształcenia odbywają się poza owym centrum, czyli w lineażach spokrewnionych z lineażem Ego. Pierwsza zmiana polega na �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 199 eliminacji zespołów najbardziej oddalonych od centrum systemu, co dotknęło lineaże obu babek. Grupy te straciły status krewnych, a co za tym idzie także określający je niegdyś termin. Następna seria zmian dotknęła lineaże matki i żony oraz zespoły spowinowacone przez ko­ biety lineażu własnego oraz matki. Tutaj nie tylko nastąpiło obcięcie skrajnych związków i wyłączenie ich poza obręb pokrewieństwa, lecz zaszły też duże przesunięcia terminologiczne zmieniające nazewnictwo, niekiedy radykalnie. Dzięki t y m procesom lineażowy charakter mongolskiej terminologii pokrewieństwa podlega daleko idącej dezintegracji (terminologia prze­ staje już wyróżniać odrębne lineaże matki i żony, wskutek czego — przez brak kontrastu — przestaje się wyróżniać także lineaż własny). Przybiera ona charakter bilateralny. Bilateralizację obok zasady roz­ szerzonego rodzeństwa wymieniliśmy poprzednio jako dwa spośród trzech zasadniczych mechanizmów zmiany systemu pokrewieństwa u Mongołów. Jeden i drugi łączy to, że przenoszą one na dalsze zespoły krewnych reguły obowiązujące w centrum systemu. Bilateralizacja roz­ poczyna się od projekcji terminów właściwych patrylineażowi (czyli centrum) na krewnych z matrylineażu (czyli z peryferii). Z kolei idea rozszerzonego rodzeństwa polega na upowszechnieniu terminów cha­ rakterystycznych dla rodzeństwa (a więc wywodzących się z nuklear­ nej rodziny, idealnego centrum) wśród zbliżonych pokoleń we wszyst­ kich lineażach i zespołach traktowanych jako spokrewnione (peryferia). Zmiany w terminologii pokrewieństwa rozpoczynają się zatem od peryferii postępując k u centrum. To co w centrum pozostaje nienaru­ szone, co można by nazwać jego częścią idealną, to relacje w ramach rodziny nuklearnej. Jest to więc swego rodzaju jądro systemu repre­ zentujące te wartości, które są w nim nadal uznawane za istotne (głów­ ną z nich jest trwałość związków, a więc i terminów w granicach ro­ dziny nuklearnej). Wartości te zostaną później rozprzestrzenione na resztę systemu w nowym układzie, służącym nowym potrzebom. Cent­ rum zatem pozostaje modelem dla nowej terminologii, która upowszech­ niać się będzie w stronę peryferii systemu. Zmiana terminologiczna jest rezultatem oddziaływania czynników zewnętrznych w stosunku do ter­ minologii, głównie zaś indywidualizacji rodziny. Są to jednak nadal czynniki mieszczące się wewnątrz systemu pokrewieństwa i kultury mongolskiej, zmiana ta więc stanowi wynik dialektycznego rozwoju społecznego, nie zaś wpływów obcych. PODSUMOWANIE Z obserwacji poczynionych na poprzednich stronach wynika, że przy­ najmniej w przypadku mongolskim zmiana terminologiczna inicjowa­ na jest przez sytuację w grupach krewniaczych, zależy od ich struktury �200 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z i spoistości, a także od rodzaju związków między spowinowaconymi gru­ pami. Proces zmiany terminologicznej nie jest zamknięty w czasie, za­ chodzi on stale. Być może zmiany współczesne cechuje większy dyna­ mizm, co jednak nie znaczy, że w przeszłości nie odbywały się prze­ kształcenia równie doniosłe. W innym miejscu przedstawiliśmy hipo­ tezę dotyczącą ewolucji systemów pokrewieństwa typu Omaha , która odnosi się także do systemu mongolskiego. Zgodnie z nią wyjściowa konfiguracja grup krewniaczych (właściwa przypuszczalnie wczesnemu średniowieczu) była wynikiem zamkniętego (kolistego) systemu tzw. ograniczonej wymiany małżeńskiej. Składała się ona z trzech zasadni­ czych elementów: 1 — patrylineażu Ego, w skład którego wchodzili wówczas krewni bule, 2 — patrylineażu babki po mieczu, identycznego z patrylineażem matki i żony, oraz 3 — patrylineażu szwagrów-zięciów kiirgen identycznego z grupą krewnych gige. Czwartym, uzupeł­ niającym elementem systemu był patrylineaż babki po kądzieli. Roz­ kład tego systemu, połączony z zanikiem zamkniętego cyklu wymiany małżeńskiej, rozpadem rodów i maksymalnych lineaży, doprowadził do powstania systemu złożonego z sześciu małych patrylineaży lub zespo­ łów krewnych (por. tabl. 1). On właśnie był punktem wyjścia najnow­ szego etapu zmiany w systemach pokrewieństwa i terminologii, który staraliśmy się przedstawić wyżej. Zasadnicze momenty tej zmiany dały­ by się sprowadzić do następującej sekwencji. 1. Wskutek zróżnicowania kontaktów matrymonialnych kategorie gigę, bille, kiirgen i bergen znajdują się w wielu grupach pochodzenio­ wych (patrylineażach), dzięki czemu wzrasta ich znaczenie jako czyn­ nika integrującego i pośredniczącego w kontaktach społecznych. Zmia­ na terminologiczna, polegająca na rozszerzeniu koncepcji jedności ro­ dzeństwa, ma służyć potrzebie uzupełniającej konsolidacji grup spo­ winowaconych; rozpowszechniają się terminy aąal egecil degii w for­ mach złożonych z innymi terminami grupowymi. 2. Rozpad wielkiej rodziny i odpowiadających jej małych lineaży, powstawanie zróżnicowanych zespołów krewnych prowadzą do elimi­ nacji grupowej koncepcji systemu pokrewieństwa. Następuje stopniowa bilateralizacja systemu, skracanie zasięgu terminologii, indywidualizo­ wanie zakresu poszczególnych terminów. 3. System pokrewieństwa ostatecznie przestaje być elementem or­ ganizacji społecznej, stabilizuje się terminologia zawężająca do rodziny w formie elementarnej, upowszechnia się senioralne kategoryzowanie krewnych w podziale dychotomicznym (starsi, młodsi od Ego), upada tradycyjny system terminologiczny typu Omaha, trwa poszukiwanie no­ wych rozwiązań terminologicznych, w których dominuje kierunek zmie62 6 2 Szynkiewicz 1978b. �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 201 rzający do przyjęcia typu liniowego (zwanego inaczej angielskim lub eskimoskim). W ciągu całego okresu, kiedy zachodziły powyższe zmiany, czyli praktycznie od początku czasów nowożytnych (a może nawet od końca średniowiecza), następowało stopniowe naruszanie kompozycji elemen­ tów właściwych systemowi Omaha. Mimo tego nie zmieniało się jego zaszeregowanie w klasyfikacji jako Omaha, ponieważ podlegające zmia­ nie elementy nie decydowały o typologii, chociaż reorientowały funk­ cjonowanie systemu. Z wyjątkiem koncepcji rozszerzonego rodzeństwa zmiany te powstawały najczęściej poza patrylineażem Ego i były kon­ sekwencją stosunków grupowych w systemie pokrewieństwa. Cała po­ wyższa sekwencja wydaje się wskazywać na nie budzącą wątpliwości zależność między terminologią i organizacją grup pokrewieństwa. Mongolski system terminologiczny charakteryzowały zasadniczo dwa elementy właściwe typowi Omaha — grupowanie krewnych według ich lineażowej przynależności oraz specyficzny rozkład terminów kuzynowskich. Wprawdzie ten ostatni był genetycznie konsekwencją pierwszego, mimo to miał on zdolność samodzielnego istnienia niezależnie od kom­ pozycji grupowej w społeczeństwie. Dowodzi tego wiele przykładów u innych ludów mających system Omaha, jak też fakt, że u Mongołów terminy Omaha dla kuzynów utrzymały się przez pewien czas po de­ zintegracji lineaży. Dezintegracja ta wywołała indywidualizowanie się terminologii. Zanik terminów kuzynowskich z kolei nie daje się kore­ lować z występowaniem, lub nie, grup krewniaczych; zależność taka bowiem staje się nieistotną z chwilą indywidualizacji terminów. Moż­ na go raczej wiązać z bilateralizacją pokrewieństwa, co pozostaje w zgo­ dzie z założeniami wspomnianej wyżej naszej hipotezy o rozwoju i upad­ ku systemów terminologicznych Omaha. Współcześnie obserwujemy w Mongolii wyraźny polimorfizm ter­ minologii pokrewieństwa, pozbawionej organizującego ją wyraźnie sy­ stemu. Stwierdzenie to nie oznacza totalnego chaosu i zatracenia się kryteriów porządkowania związków pokrewieństwa, gdyż stan taki przypuszczalnie nie może istnieć w żadnym momencie najbardziej na­ wet radykalnych zmian. Celowym wydaje się zatem wskazanie na stałe elementy mongolskiej terminologii, które występują obecnie i — mimo wszelkich zmian — wydają się być porównywalne z układem międzygrupowych związków w systemie tradycyjnym tak jak je przedstawiliś­ my w tabl. 1, jakkolwiek w t y m miejscu są one reprezentowane przez pojedyncze osoby. Przekształceniom terminologicznym oparły się podstawowe nieredukowalne związki, k t ó r y m nie jest w stanie zagrozić na dłużej żaden ro­ zwój wydarzeń w żadnej najprawdopodobniej kulturze. Należą do nich relacje: �202 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 1. — rodzice — dziecko: formalne, oscylujące na krawędzi pełnego zaufania i konfliktu; 2 — dziadkowie — wnuki: intensywne w procesie socjalizacji, na­ cechowane intymnością i swobodą; 3 — związek rodzeństwa: silny emocjonalnie, jakkolwiek poddany zwykle senioralnym rygorom, zakładający współdziałanie, które rodzi jedność i konflikty; 4 — związek z teściami: charakteryzujący się cechami relacji pierw­ szej, ekonomicznie zaś niemal równie ważny. Pewne przekształcenia dotknęły inne związki, które — podobnie jak poprzednie — składają się na niezmienną s t r u k t u r ę pokrewieństwa: 5 — stosunki z powinowatymi tej samej generacji (konkretniej: m a ł ­ żonkami rodzeństwa i rodzeństwem małżonka), które powtarzają pew­ ne cechy związku trzeciego z mniejszą nieco intensywnością; 6 — stosunki z rodzeństwem rodziców, aktywne zwłaszcza w mło­ dszym wieku, bardziej swobodne niż z rodzicami, zachowujące jednak element kontroli; 7 — stosunki z dziećmi tych ostatnich, czyli kuzynami, względnie najluźniejsze spośród tu przedstawionych, zaś po relacji drugiej naj­ bardziej swobodne (jeśli w rachubę nie wchodzi preferencyjne małżeń­ stwo). Nie trudno zauważyć, że wymienione tu zostały związki z tymi t y ­ pami krewniaczymi, które tworzą centrum systemu terminologicznego, a więc te, które zmianie podlegają w ostatniej kolejności. Wydaje się uprawomocnione przypuszczenie, że we wszystkich relacjach zmieniła się intensywność charakteryzujących je cech (co przyjmujemy intuicyj­ nie). Zmienił się także, poczynając od poz. 5 ich zakres, obecnie obej­ mujący indywidualne typy krewniacze, poprzednio zaś ich zbiory się­ gające dalszych linii bocznych. Niekiedy zatracają one nawet specyficzne dla siebie terminy, jednocząc się z innymi kategoriami. Nie znaczy to jednak, że wypadają one z kręgu bezpośredniego zainteresowania Ego, zmieniać się tylko może charakterystyka wzajemnych stosunków. Eks­ tensywne związki pokrewieństwa okresu organizacji lineażowej od­ zwierciedlające zasady wymiany małżeńskiej i oparte na nich stosunki międzygrupowe zastąpione zostały przez węższe i bardziej osobowe związki wynikające z małżeństw zawartych przez Ego i najbliższych krewnych oraz organizujące wymianę świadczeń, jednakże już w społe­ czeństwie pluralistycznym o niekrewniaczej strukturze i zawierającym wiele innych, konkurencyjnych ośrodków takiej wymiany. Powyższa lista nie oznacza, że do niej sprowadzone zostały współ­ cześnie wszelkie związki pokrewieństwa w społeczeństwie mongolskim. Nie osiągnęły one jeszcze tak daleko idącej redukcji i składają się r ó w ­ nież z drugiego kompleksu relacji, daleko jednak mniej precyzyjnych i podlegających fluktuacjom. Może to być zespół krewnych związa- �WSPÓŁCZESNE Tabela IV. Zastosowania terminów ZMIANY T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA pokrewieństwa według badań terenowych w latach 203 1968—1973 Lp. Relacja pokrewieństwa Ilość zano­ towanych zastosowań Termin właściwy Terminy neutralne wobec systemu Terminy sprzeczne z systemem Inne 1 2 3 4 5 6 7 16 16 10 7 10 7 1 9 1 46 1 29 1 1 9 38 21 18 14 11 24 15 9 20 32 17 1 15 11 14 18 9 8 7 7 6 1 8 3 61 3 1 9 1 12 14 6 2 6 2 1 4 1 23 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 OjOj MaOj OjOjOj MaOjOj OjOjOjOj MaOjOjOj BrOjOjOj BrOjOj BrOjOjOjOj BrOj SyBrOjOj DzBrOj SiOjOjOj SiOjOjOjOj SiOjOj SiOj SySy CóSy DzSySy DzSySySy DzBr DzSyBr DzSySyBr DzSiOj DzSi DzCó DzDzSiOj DzDzSi DzDzCó OjMa MaMa OjOjMa MaOjMa OjOjOjMa MaOjOjMa BrOjMa BrMaOj BrMaMa SyBrMaMa BrMa SiOjMa SiMaOj SiMaMa CóBrMaMa 1 1 1 6 18 13 12 4 2 15 4 - — — - 3 — 4 1 2 - — 2 2 2 2 8 4 - 4 5 2 — — — — 13 - 17 9 — — — - 2 — - — 6 3 — — 1 - - - 8 6 3 3 1 1 1 3 1 8 10 3 2 2 2 2 1 2 2 8 1 1 2 - - — — — 1 1 - — — 2 1 — - 2 1 34 1 - 2 1 1 2 - 2 - 6 6 5 1 - - - 3 22 8 — 4 2 4 5 4 5 1 16 6 4 2 5 3 4 4 9 5 7 1 3 3 3 5 5 5 5 5 1 3 17 1 4 - �204 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z c.d. tab. I V 1 2 3 4 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 SiMa DzBrMa DzSyBrMa DzSiMa DzDzSiMa OjMk MaMk OjOjMk MaOjMk RoOjOjMk RoOjOjOjMk RdOjMk tRdMk jRdMż jRdŻo DzRdŻo ŻofBrMż Żo|BrMż MżtSiMż Mżi-SiMż ŻojBrŻo ŻoJBrŻo MżSiŻo ŻofBr ŻoBrOj Żof SyBrOj Żoj SyBrOj ŻojBr, ŻoSyRd ŻoSy, ŻoSyDz ŻoBrMa MżSiMa MżfSi MżSiOj Mż| CóBrOj MżjSi, MżCóRd MżCó, MżCóDz OjMkDz MaMkDz 54 40 5 30 3 18 19 5 6 3 3 8 34 23 45 9 6 4 5 6 8 5 18 14 13 2 2 32 5 1 1 -3 -1 e e 73 74 75 76 77 78 e 79 W tabeli minologii l a n d 1954, maganiami riami przez „termin stosowanej już — — 9 3 2 2 14 20 2 9 2 1 2 2 2 -3 - 1 3 2 16 3 6 1 1 — 1 3 2 7 14 3 17 1 1 2 13 -3 7 1 1 1 1 6 6 14 17 4 1 — — 6 — 1 2 - -2 12 3 15 5 3 1 1 1 2 3 2 - — -2 1 -3 - - 2 2 2 -1 4 1 3 1 1 -2 52 7 11 14 11 3 46 1 2 13 7 3 -3 - - - 47 33 11 2 1 16 6 — 2 8 rozumie 4 sią nowożytnych 1970). Jest przewidzianych dla to i taki, który odpowiada odnotowanej terminologia typu Omaha. w jeszcze Operuje tradycyjnej opracowaniach całkowicie ona zgodna następującymi ter­ ( V r e ez wy­ katego­ krewnych: 1 —-grupa patrylinearna Ego oraz 2 — grupa spokrewniona z Ego przez kobiety 3 — grupa patrylinearna matki 4 — grupa patrylinearna babki ze strony ojca 5 — grupa patrylinearna babki ze strony m a t k i 6 — grupa mi — — 16 6 czasach K a ł u ż y ń s k i kryteriów — 16 17 1 1 2 2 właściwy" w 5 spokrewniona (48-49); z jego żeńscy przodkowie z własnego Ego oraz jej żeńscy matką Ego (terminy patrylineażu przodkowie 1-23); (24-29); (30-36, 40-41, 45-47); (37, 4 2 ) ; przez (38-39, 43-44); kobiety będące jej patryllnearnymi krewny­ �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I 205 POKREWIEŃSTWA nych — nietrwale zresztą — organizacją wytwarzania i wspólnoty za­ mieszkania, którą w warunkach pasterskich określić można jako cza­ sową nawet kohabitację. Od końca X I X w. wskutek wzmożonej ruchli­ wości społecznej, może to być również sieć związków odległych, zarów­ no krewniaczo jak i przestrzennie, podtrzymywanych jednak wzajem­ nymi świadczeniami wynikającymi z różnego zakresu możliwości po­ wstałych wskutek różnicy standardu życiowego, dostępu do dóbr, komplementarności potrzeb. Związki pokrewieństwa stanowią nadal kanał wymiany świadczeń i usług nie tylko w skali bezpośredniego środowi­ ska produkcyjnego, lecz także w skali kraju, którego rozwój przyniósł zróżnicowanie poszczególnych środowisk oraz potrzeb ludzkich. Ów dru­ gi, niejako zewnętrzny, kompleks związków pokrewieństwa określany jest niemal całkowicie terminami dla rodzeństwa. Dzieje się tak wsku­ tek rozpowszechnienia się mobilizującej zasady rozszerzonego rodzeń­ stwa obejmującej także często osoby niespOkrewnione, lecz powiązane wspólnotą sąsiedzką, a pośrednio i gospodarczą. Umożliwia ona również swobodne operowanie składem zespołów krewnych, które zawierać mo­ gą relacje genealogicznie dalsze, z pominięciem bliższych. Nazwaliśmy go egocentrycznym właśnie z uwagi na brak owego imperatywu genea­ logicznego i znaczny udział interesu jednostkowego w jego formowaniu. Zespół taki stanowi niejednokrotnie grupę celową, jeśli wspólnie or­ ganizuje prace pasterskie. Tym się jednak różni od innych grup celo­ wych, że jest silniej zintegrowany na podstawie kryterium pokrewień­ stwa, którego ideologia ma długi rodowód i jest jeszcze powszechnie akceptowana. 7 — powinowaci Ego 8 — małżonkowie 9 — powinowaci Same się w przez terminy zasadzie jest Operuje pierwszego czątku, tywania: on BrMa — w (79). uwzględnione, nie zapis go kolejne brat dzieci tabeli zwykle Czytać matki, (50-67); (68-78); zmian, skrócony następują pradziadkowie Rozwinięcie zostały dwoma, stopnia. dalej małżeństwo Ego małżeństwo nie kierunkami Stosowany czych). poprzez krewnych zaś na oznaczenie pierwszymi, należy ogniwa ponieważ ich konkretnymi związków literami następująco: RoOjOjMk — rodzice tym sferze oznaczana ojca do małżonka (— skrótów: — brat, Ro — rodzice, Có — córka, Si siostra, Dz — dziecko, Sy — syn, matka, Zo — żona, Ma — — Mk — małżonek, f — Mż — ^ — Oj — ojciec, R d — mąż, rodzeństwo, t C - I starszy, młodszy, e — oznacza wiek względem krewnia­ do się Przykład małżonka). Br się znajduje Ego. zajmujemy nazewnlczej. (typów odnoszących prowadzące ojca artykule w pokrewieństwa wyrazów relacja pośredniczące, w rezultatami Ego. relacji na po­ odczy­ patrylinearni �206 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z LITERATURA C e w e l Ja., 1966, Mongol chelnij towcz tajlbar tol', Ułan Bator. Damdinsuren C, Łuwsandendew A., 1967, Oros-mongol tol', Ułan Bator. F g g a n F . , 1937, Historical changes in the Choctaw kinship system, "American Anthropologist", vol. 39, nr 1. E l m e n d o r f W. W., 1961 System change in Salish kinship terminologies, "South­ western Journal of Anthropology", vol. 17, nr 4. K a ł u ż y ń s k i S., 1970, Terminologia pokrewieństwa u ludów mongolskich, „Etno­ grafia Polska", t. 14, z. 1. К r a d e r L . , 1963, Social organization of the Mongol-Turkic pastoral nomads, The Hague. K r j u k o w M. W., 1972, Sistiema rodstwa kitajcew, Moskwa. Ł u w s a n d e n d e w A., 1957, Mongol oros tol', Moskwa. M o s t a e r t A., 1941-1942, Dictionnaire ordos, Pekin, t. 1-2. M u r d o c k G. P., 1949, Social structure, New York. — 1957, World ethnographic sample, "American Anthropologist", vol. 59, nr 4. P a r s o n s Т., 1965, Ascriptive solidarities, [w:] Theories of society, New York. S p o e h r A., 1947. Changing kinship systems, Field Museum of Natural History, Anthropological Series, vol. 33, nr 4. S z y n k i e w i c z S., 1978a, Kinship terminology and kinship change among the Mongols, [w:] Poland at the 10-th Intrnational Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław. — 1978b, O interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1. V r e e l a n d H . H . J r . , 1954, Mongol community and kinship structure, New Haven. W j a t k i n a К. W. 1946, Piereżitki materinskogo roda u burjat-mongolow, „Sowietskaja etnografija", nr 1. Z a w i s t o w i с z - A d a m s к a K . , 1973, Pokrewieństwo fikcyjne w kulturze ludo­ wej Słowiańszczyzny — próbo interpretacji, „Etnografia Polska", t. 17, z. 1. S ł a w o j Szynkiewicz CONTEMPORARY CHANGES IN MONGOLIAN KINSHIP TERMINOLOGY Summary The paper is based on the author's field studies carried out in the years 1968-1973 among the Khalkha herdsmen. Censuses from four khoshuns for the years 1925 and 1927, in which relations with heads of families were recorded, have also been used. Changes in terminology, which occurred in the 20th century were determined on this basis. Generally speaking, the knowledge of traditional terminology is poor, many terms are used incorrectly, they frequently derive from alien categories of the kinship system or represent innovations. The present terminological practice is based on polymorphism — ambiguity of terms and variety of denominations for �WSPÓŁCZESNE Z M I A N Y T E R M I N O L O G I I POKREWIEŃSTWA 207 one relationship. Dividing lines between kinship categories become obliterated (previously these categories included patrilateral and matrilateral groups, affines on the side of the spouse, descendants of women on father's side, of women on mother's side, and affines other than on the side of the spouse). Some changes became so permanent that they have been included in contemporary dictionaries. Terminology applied within the limits of a family has been extended to more distant types of kinship. This we can call a unification of relatives, which has been realized i n two ways. The first involves transfer of patrilateral terms to the maternal line, leading to bilateralization of the terminological system. The second is the tendency to substitute many terms by sibling terminology, also i n reference uses. The later is due to a principle of 'extension of sibilings', tending to transfer to other relations duties and rights proper to the closest relatives of the Ego generation, namely the generalization of co-operation duties linking siblings. The beginnings of these terminological changes can be observed in the earliest historical periods, at present, however, they became of a massive character. This process can be explained by a decline of kinship groups (including extended families) and the emergence i n their place of amorphic kindred groups described egocentrically. These groups are usually small, and the use of terms proper to siblings is here of a mobilizing value. Contemporary terminology tends to a consistent indication of the status of relative age. Some categories of the traditional system did not operate with the age status but with the social position and were univocal in this regard — signifying a senior or junior position towards the Ego. These included: nagac (relatives on mother's side), xadam and xur duu (older and younger relatives of a wife), zee (relatives through women from Ego's own line), xurgen (sons-in-law or men married to Ego's patrilineal kinswomen). There were also equivalent relations such as bul (relatives through women on mother's side). Differentiated in accordance with relative age were relatives of one's own line and sisters-in-law. At present almost all categories have achieved definitions of the position of age towards Ego through a more or less consistent use of seniority indicators (ax, egc, duu), although certain results, e.g., nagac duu or zee ax are quite incompatible with traditional categories. This tendency is one of the consequences of the principle of siblings' extension. The need to indicate the relative age resulted from the abandonment of the use of class or group terms — i.e., of the differentiation of kinship groups, each of them once carrying inherent relative status towards Ego or his patrilineage. The place of the collective meaning of terms was taken by meanings narrowed down to concrete individual types. The term гее, for example, ceased to refer to an entire class of relatives and is limited to only one (DaCh), while for other relatives of the same class (SiCh) a neologism was created: zee аё, a conjun­ ction of inconsistent categories, while the remaining (e.g., FaSiCh) are often forgotten (cf. Cewel's Dictionary). Such a situation may be attributed to individua­ lization of kinship, being parallel to the extension of siblings. Four types of cousins are not described by specific terms any more. I n this regard, there is the greatest confusion in terminology; there emerge, however, two trends: the first tends to group cousins into two bodies by means of two terms: ac for the children of brothers of both parents, and гее for the children of sisters of both parents (which is just a bilateralization of cousins by expansion of patrilineal terminology). The other trend applies sibling terms in accordance with the principle of siblings' extension. It is somehow weaker than the previouse one, but it seems to have greater chances of future stabilization. 1 Terms concerning cousins have not yet shaped into a defined type, the second �208 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z of the discussed tendencies leads towards the generation type while the first has no corresponding form in known classifications. I n any case, they do not belong any more to the Omaha type, which embraced traditional terminology. The terminology for parents' siblings also takes a form different from the traditional one, and due to results of bilateralization it tends towards the lineal type. The Mongol kinship terminology, is therefore, at a stage of essential changes — it has completely lost the Omaha characteristics and seeks new forms at present. These changes should be linked with important changes i n the kinship system and — more generally — in the system of social organization. These changes can be observed since almost the beginning of the 20th century. We might note, that the change was always initiated on the peripheries of the system (by the abridgment of the range of kin denoted by particular terms or by the alteration of terms for more distant relatives) and proceeded towards its centre. The latter refers to relations constituting a basis for all classifications of terminological systems (types within a nuclear family, siblings of parents and cousins). Untouched in the centre remain only terms denoting members of the nuclear family and they constitute a pattern for the successive stage of changes — the shaping of more distant terms. Bilateralization and the extension of siblings represent mechanisms which assist changes at this stage. Both tendencies derive from the core of the system — the family circle. The direction of change is, therefore, as follows: peripheries — centre — peripheries. Славой Шинкевич СОВРЕМЕННЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В ТЕРМИНОЛОГИИ РОДСТВА У МОНГОЛОВ Резюме В основу статьи легли собственные исследования автора, касающиеся применения тер­ минов родства в скотоводческой среде халхасцев, проводившиеся в 1968-1973 гг. Кроме того была использована перепись населения в четырех хошунах 1925 и 1927 гг., при которой отмечались связи родства по отношению к главе семьи. Основываясь на этом, можно ука­ зать следующие изменения в употреблении терминологии, происшедшие в X X веке. Знание традиционной терминологии в общем очень скудно, наблюдается высокое учас­ тие терминов, применяемых неправильно и часто происходящих от совершенно отличной категории родственников или же представляющих собой нововведения. Нынешняя терми­ нологическая практика опирается на полиморфизм — многозначность терминов и множес­ тво названии для той же связи. Границы между категориями родства сглаживаются (эти категории составляли прежде родственники со стороны отца, стороны матери, стороны супруга, потомки женщин из группы отца, женщин из группы матери, а также свойственники за исключением свойственников со стороны супруга). Эти явления упрочились настолько, что вошли даже в современные словари. Наблюдается явление унификации родственников, которое состоит в расширении упо­ требления терминов, присущих кругу семьи, на типы более дальнего родства. Оно осущест­ вляется через две тенденции. Первая — это перенос терминов отцовской линии на мате­ ринскую, что приводит к билатерализации системы. Вторая тенденция сводится к замене многих терминов определениями для сиблингов (братьев и сестер), также и в референтив* ной терминологии. Действует здесь принцип расширенного состава сиблингов, стремящийся �WSPÓŁCZESNE ZMIANY TERMINOLOGII POKREWIEŃSTWA 209 перенести на других родственников обязанности и права, закрепленные за ближайшими родственниками поколения Эго, т. е. распространить обязанность сотрудничать, объеди­ няющую сиблйнгов. Начало этих изменений в терминологии можно наблюдать и в более ранние исторические периоды, сегодня же они приобрели массовый характер. Этот процесс можно объяснять исчезновением родственных групп (с большой семьей включительно) и появлением вместо них аморфных коллективов родственников, определяемых эгоцентри­ чески. Эти коллективы в общем невелики по численности, охватывание же их терминами, свойственными для сиблйнгов, имеет мобилизующее достоинство. Современная терминология стремится к последовательному указыванию статуса отно­ сительного возраста. Некоторые категории традиционной системы оперировали не статусом возраста, а социального положения и в этом отношении они были ясными — обозначали либо старших, либо младших по отношению к Эго. К ним принадлежали нагац (родствен­ ники матери), хадам и хур дуу (старшие и младшие родственники супруга), зээ (родствен­ ники через женщин из собственной линии), хурген (зятья). Были также и равные связи, как бул (родственники через женщин из линии матери). Одни лишь родственники собственной линии и свояченицы подвергались дифференциации по относительному возрасту. В насто­ ящее время все категории обретают определение позиции возраста по отношению к Эго путем более или менее последовательного дополнения терминами ах (для старших) или дуу (для младших), хотя, впрочем, некоторые результаты в виде, например, нагац дуу или Зээ ах, оказываются в полном противоречии с традиционной категорией. Эта тенденция является одним из последствий принципа экспансии сиблйнгов. Необходимость указывать относительный возраст возникла также вследствие отказа от обычая применять некоторые термины для целых классов родственников, т. е. отличать родственные группы. Собирательное значение названий вытесняется значением суженным к конкретным единичным связям. Например, термин зээ перестает относится ко всему классу связей и огра­ ничивается лишь одной из них (ребенок дочери), тогда как для другой связи из того же класса (ребенок сестры) образуется неологизм зээ ач, представляющий собой сочетание чуждых друг другу категорий, причем об остальных (напр.: ребенок сестры отца) уже часто забы­ вают (ср. словарь Цевела). Такое положение вещей — следствие индивидуализации родства. Четыре рода двоюродных братьев и сестер уже не определяются отдельными терми­ нами. По отношению к ним в терминологической практике наблюдается наибольшая пу­ таница, из которой рождаются два направления развития. Первое группирует двоюродных братьев и сестер в два коллектива с помощью двух терминов: ач для детей братьев обоих родителей и зээ для детей сестер обоих родителей. Второе оперирует терминами для сиблйн­ гов, согласно принципу их (т. е. сиблйнгов) экспансии. Оно немного слабее названного на первом месте, но имеет, кажется, большие шансы на стабилизацию в будущем. Термины, относящиеся к двоюродным братьм и сестрам, ещё не окрепли в определен­ ный тип; вторая из названных тенденций стремится в сторону генерационного (гавайского типа, первая же не имеет своего эквивалента в известных классификациях. Во всяком случае они уже безусловно не принадлежат к типу Омаха, к которому относилась традиционная терминология. (Тип Омаха предусматривал идентичность терминов для брата матери и его сына с одной стороны, а также для детей сестер отца и Эго с другой). Также и терминология для сиблйнгов родителей приобретает иную, чем традиционная, форму, а именно, в резуль­ тате распространения билатерализации она стремится к линейному типу (иначе называемому английским). Система терминологии родства у монголов оказывается, очевидно, на этапе существен­ ных изменений — она полностью лишилась черт типа Омаха и ищет теперь новую форму. Эти изменения следует ставить в связь с важными преображениями в системе родства и, в более общем плане, в системе социальной организации. Процесс этих изменений мы мо­ жем наблюдать чуть ли не с начала X X века. Можно о нем сказать, что изменение перво­ начально появлялось всегда на периферии системы (путем сокращения пределов примене­ ния терминов или же замены их для более дальних связей) и продвигалось по направлению к ее центру. Последним мы называем связи, являющиеся основой всяких классификаций 14 — Etnografia Polska, X X I V , z. 1 �210 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z терминологических систем (связи в элементарной семье, сиблинги родителей и двоюродные братья и сестры). В самом центре нерушимыми остаются лишь термины в рамках элемен­ тарной семьи, они же составляют образец для очередного этапа изменений — формиро­ вания более дальних терминов. Механизмами, с помощью которых происходит изменение на этом этапе, являются билатерализация и экспансия сиблингов. Обе эти тенденции как модель проистекают от ядра системы, т. е. семейного круга. Следовательно, направление изменений таково: периферия — центр — периферия. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6fe2e82b05abdd380f815dd6cac8145.pdf 4f5b8905093a399ec7dd30ce9eb044f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5080 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4713 Title A name given to the resource Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.255-266 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kukuczka, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 JACEK KUKUCZKA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie WSPÓŁCZESNOŚĆ A TRADYCJA W SZTUCE AFRYKAŃSKlEJ* Sztuka jest jednym z jilarów, na którym wspiera się nasza kultura. Julius K. Nyerere Niniejszy tekst ma za zadanie zwrócenie uwagi na problematykę współczesnej kultury afrykańskiej, a ściślej tej jej części, która określana jest jako sztuka afrykańska. Pomijając pole dyskusji, które dotyczy problemów nazwy i treści w odniesieniu do sztuki społeczeństw pozaeuropejskich, przyjmuję, że termin "sztuka Afryki - sztuka afrykańska" funkcjonuje jako opis sfery obecnej w każdym typie społeczności i kultury (Kowalski, 1975, s. 217)1. Jednak dla etnologa ten w istocie techniczny sposób ujęcia zagadnienia sztuki pozostaje dalece niewystarczający. Elementarna wiedza o kulturach spoza Europy zobowiązuje zawsze do spojrzenia na szersze tło wpływające na ksztah powstających tam wytworów kulturowych. Obejmuje ono przede wszystkim * Autor jest etnografem, pracownikiem Działu Kultur Pozaeuropejskich Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. W roku 1996 uczestniczył w wyprawie naukowo-badawczej "Afryka Zachodnia'96", która swoim zasięgiem objęła Mali, Burkina Faso, Togo i Benin. I Artykuł M.A. Kowalskiego jest wyczerpującym opracowaniem poświęconym dylematom związanym z terminologią dotyczącą sztuki Afryki, a jednocześnie zawiera przegląd stanowisk i poglądów na temat sposobów ujęcia zagadnień sztuki w kulturach pozaeuropejskich. Warto również zwrócić uwagę, że pomimo braku zgodności co do definicji terminu, hasło "sztuka Afryki" czy też "sztuka afrykańska" stało się faktem w nazewnictwie stosowanym w licznych publikacjach. Wśród nich w języku polskim wymienić trzeba takie pozycje jak: W Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach po/skich. W-wa 1966 i A. Trojan, Sztuka Czarnej Afryki, W-wa 1973. W językach angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim ukazało się setki wydawnictw poświęconych sztuce Afryki. Spośród tych, które opublikowane zostały w przeciągu ostatniego półwiecza, za najważniejsze można uznać: M. Griaule, Art du I'Afrique Noire, Paryż 1947, A. Theille, Les Arts de I'Afrique, Paryż 1959, N. Grigorowicz, A. Sterlingow, IskusstwoAfriki, Moskwa 1962, WP. Fagg, Tribes andforms in African Art, Nowy Jork 1965, D. Olderogge, W Forman, Afrikanische Kunst, Praga 1969 oraz wychodzący od połowy lat 60. w Los Angeles kwartalnik African Arts/Arts d'Afrique. Autorzy powyższych opracowań termin "sztuka Afryki" rozumieli bądż jako ekwiwalent bardziej opisowego sformułowania sztuka plemion afrykańskich (W.P. Fagg), bądź jako sztukę ludową narodów Afryki (WB. Mirimanow, D. Olderogge), bądź też zamiennie używali go z terminem sztuka prymitywna, gdzie Afryka konkretyzowała tylko jej miejsce pochodzenia. �256 Jacek Kukuczka religię, magię, mitologię i organizację społeczną. Są to te czynniki, które zarówno w społeczeństwach plemiennych, jak i w obrębie wielkich cywilizacji, nadawały sens każdemu przejawowi ludzkiej aktywności, w tym także procesom twórczym. Abstrahowanie od tych źródeł powoduje, że bardzo często dochodzi do nieporozumień, gdy próbuje się interpretować pierwotną funkcję, wartość i znaczenie artefaktów pochodzących z kręgu kultur pozaeuropejskich. Problemy te pogłębiają się jeszcze bardziej, gdy mamy do czynienia ze współczesną kulturą masową. Cechuje się ona wielopłaszczyznowością znaczeń, zapożyczeniami i "cytatami" z obszaru innych tradycji oraz nie mniej ważną komercjalizacją, która często pozostaje jej motorem napędowym. W Afiyce, przejawami tego typu kultury pozostaje między innymi współczesna produkcja artystyczna, która odwołuje się co prawda do dawnych wzorców, lecz zarazem kreuje wciąż nowe formy i treści. Określana jako kicz lub wskazywana jako przykład degradacji tradycji etnicznych, pozostaje na marginesie zainteresowań badawczych. Tymczasem, tzw. air-port art stała sięjuż kulturowym faktem, którego nie da się dłużej lekceważyć ani nie zauważać. Wbrew powszechnym - także w środowisku etnografów - opiniom, nie jest to twórczość będąca wyłącznie przejawem upadku i zanikania tradycji etnicznych czy narodowych, lecz wręcz przeciwnie: niejednokrotnie pozostaje ich jedyną możliwą, współczesną manifestacją. Dlatego też uważam, że skomercjalizowana kultura współczesnej Afiyki wymaga bieżącej dokumentacji tym bardziej, że dynamika przemian społeczno-kulturowych nie gwarantuje trwałości jej obecnego status quo. Artykuł ten stanowi więc próbę przedstawienia tej sfery współczesnej kultury afiykańskiej, która pozostając owocem skomplikowanych procesów historycznych i absorbując wciąż nowe wpływy, wymyka się jednoznacznym klasyfikacjom, pozostając jednocześnie na marginesie zainteresowań badawczych. Jednak, aby przejść do opisu współczesnego stanu afrykańskiej kultury masowej i kształtujących jej oblicze zjawisk, konieczne jest choć krótkie wprowadzenie w historię poznawania kultur Afryki. Odkrywanie Afryki przez Europejczyków i dla Europejczyków to długi proces, którego korzenie sięgają czasów antycznych i poprzez wieki średnie łączą się z epoką nowożytną. Mając na uwadze kulturę i jednocześnie kierując się kryterium chronologicznym, za najwybitniejszych "afrykanistów" należy uznać kolejno rzymskich geografów i historyków Tytusa Pomponiusza, Pliniusza Starszego oraz Strabona, podróżników i geografów arabskich Ibn Hankala (X w. n.e.), al Bakriego (XI w. n.e.), al Idrysiego, Ibn Batutę, orazthe last but not least - al Hassana ben Muhammada al Wassan az Zajjatiego, czyli Leona Afiykańczyka, autora Historii i opisu Afryki. Przez kilkanaście wieków ich dzieła były źródłem wiedzy nie tylko o szlakach handlowych, miastach, bogactwach i władcach państw afrykańskich położonych na południe od Sahary, lecz przede wszystkim stanowiły jedyne wiarygodne przeka- �Fot. I. Tuareg sprzedający ozdoby i broń (sztylety) na ulicy w centrum Ouagadougou. Fot. J. Kukuczka. �Fot. 2. Jeden z licznych straganów ze współczesną, masową produkcją artystyczną. Targ w Bamako, stolicy Mali. Fot. J. Kukuczka. Fot. 3. Afrykański zespół muzyczny grający nowe współczesne kompozycje na tradycyjnych instrumentach. Bamako, Mali. Fot. J. Kukuczka. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 257 zy o zamieszkujących tam ludach, ich obyczajach, wierzeniach i kulturze. Pomiędzy publikacją pracy Leona Afrykańczyka (rok 1542), a wyprawą szkockiego lekarza i podróżnika Mungo Parka na przełomie XVIII i XIX wieku na tereny położone nad środkowym Nigrem, stan wiedzy o wnętrzu Afryki nie uległ wielkim zmianom. Dopiero w XIX wieku ekspedycje, wpierw Rene Caille'a, a później Heinricha Bartha, Davida Livingstone'a i Henry'ego Stanleya nie tylko poszerzyły i zweryfikowały pochodzące sprzed wieków informacje o Afryce, ale w pierwszym rzędzie przyczyniły się do rozbudzenia ciekawości szerokiej opinii publicznej na temat spraw afrykańskich. Wraz z podbojem kolonialnym Afryki zainteresowanie to ulega nasileniu, a zwiększająca się począwszy od końca XIX wieku liczba wypraw i ekspedycji w głąb kontynentu dostarcza coraz więcej nowych informacji o nieznanych dotąd ludach i regionach. Również w wyniku podbojów kolonialnych i wspomnianych ekspedycji, do Europy zaczyna napływać ogromna ilość wyrobów pochodzących z kręgu tradycji plemiennych. Fakt ten jest o tyle istotny dla historii poznania kultur afrykańskich, iż pojawienie się artefaktów z terenów subsaharyjskich na wystawach opiewających zdobycze kolonialne, wzbudziło żywe reakcje i dyskusje nad cywilizacyjnym poziomem rozwoju ich twórców. Zgromadzone w Musee de Trocadero w Paryżu czy British Museum w Londynie, eksponowane na wystawach w porządku ustalonym przez zbieraczy i przez pracowników czuwających nad zgodnością ekspozycji z ówczesnymi kanonami estetyki muzealnej, obiekty te tworzyły zadziwiające collage. Przedmioty o charakterze rytualnym jak maski i fetysze prezentowano wraz z instrumentami muzycznymi, bronią i narzędziami pracy, a wykreowane w ten sposób kompozycje uzupełniano - zgodnie z duchem czasu - trofeami myśliwskimi. Powstał w ten sposób niespotykany nigdzie i nigdy wcześniej w samej Afryce konglomerat stylów, a przestrzegane w obrębie kultur plemiennych podziały funkcji i znaczeń, zatarte zostały przez arbitralny dobór obiektów. Można przyjąć, że -jak trafnie ujął to prawie sto lat później James Clifford - kultury prezentowane w tych muzeach jawiły się nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie (Sznajderman, 1991, s. 7). Przełom w postrzeganiu nie tylko artefaktów zgromadzonych w licznych kolekcjach, lecz afrykańskich kultur plemiennych w ogóle, nastąpił w połowie lat 20. XX wieku. Wpłynęło na to wiele czynników, wśród których wymienić trzeba załamanie się pozytywistycznego paradygmatu w nauce oraz triumf funkcjonalizmu jako nowego kierunku w etnologii i zarazem rewolucyjnej metody badań terenowych. Nie bez znaczenia dla zmiany podejścia wobec tzw. ludów prymitywnych miało powołanie w roku 1925 z inicjatywy Rivetta, Levy-Bruhla i Maussa Instytutu Etnologicznego w Paryżu. Założony w stolicy Francji, miejscu, które trudno przecenić w kontekście zainteresowań Afryką, Instytut miał na celu promowanie profesjonalnych badań etno10- �258 Jacek Kukuczka gicznych zwłaszcza na terenach pozaeuropejskich. Był też poniekąd reakcją środowisk naukowych na mnożące się wówczas wyprawy o charakterze poznawczo-rabunkowym, podejmowane głównie przez ludzi z kręgu elit finansowych i arystokratycznych rodów. Wydarzenia te zbiegły się w czasie z opublikowanym również w połowie lat 20. Manifestem Surrealistycznym, postulującym rewolucję w estetyce i upominającym się o "nową, artystyczną wyobraźnię". W kilka lat później, w roku 1930 w ogłoszonym II Manifeście to samo środowisko posunęło się w swych tezach jeszcze o krok dalej, lansując ucieczkę od wyeksploatowanej i mało pociągającej otaczającej rzeczywistości, w kierunku poszukiwań inspiracji w kręgu kultur i cywilizacji spoza Starego Kontynentu. Ten eskapizm charakterystyczny dla wielu twórców z kręgu surrealizmu i innych ówczesnych kierunków awangardowych, w porę spotkał się z postulatami etnologów wyruszających właśnie między innymi i do Afryki, w celu prowadzenia kompleksowych studiów nad kulturami plemiennymi. Zbieżność ta doprowadziła do współdziałania grupy surrealistów z etnologami z kręgu Marcella Maussa. Łączyło ich wspólne zainteresowanie wokół kulturowej kondycji człowieka (Kaniowska, 1991, s. 5). Warto wspomnieć, że kilku spośród surrealistów, w tym tak znani jak G. Bataille i M. Leiris, zajęło się z czasem etnologią i uczestniczyło w wyprawach naukowo-badawczych do Afryki i Ameryki Południowej. Większość spośród grona surrealistycznych altystów poprzestała jednak tylko na studiowaniu łatwiej dostępnych kolekcji muzealnych zgromadzonych w samej Francji w takich muzeach jak wspomniane Musee de Trocadero i Musee de I'Homme. Tam też, jeszcze na początku XX wieku, swoje studia nad l 'art negre rozpoczął Pablo Picasso. Wynikiem tych fascynacji, zwłaszcza maskami i rzeźbami pochodzącymi z basenu Konga oraz z Gabonu, były między innymi takie obrazy jak Tancerz, Dwa akty czy Panny z Awinionu. W tym ostatnim, twarz jednej z dziewcząt to po prostu skopiowana maska itomba z Konga. Warto także wspomnieć, że inspiracje rzeźbą afrykańską odnaleźć można również w twórczości Vlamincka, Matisse'a i Deraina (Trojan, 1973, s. 242-3). Nawet w obrazach Modiglianiego, który zafascynowany był ekspresją rzeźb ludu Baluba z Centralnej Afryki, dopatrzeć się możemy ewidentnych zapożyczeń w postaci harmonii kompozycji, płynności zaokrąglonych ksztahów twarzy, a przede wszystkim migdałowego kształtu oczu (Slavikova, 1988, s.83). Przytoczona powyżej w ogromnym skrócie recepcja na grunt europejski afrykańskich kultur plemiennych i artefaktów pochodzących z ich obszarów jest ogromnie ważna nie tylko dla historyków zainteresowanych powiązaniami środowiska naukowego ze środowiskiem ludzi sztuki w początkach minionego stulecia. Przedstawiony na przykładzie kilku wybitnych nazwisk transfer wpływów nie był jednokierunkowy. Na początku XX wieku dokonano czegoś więcej, niż tylko rewolucji w spojrzeniu na tradycyjne kultury ple- �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 259 mienne. Wydzielenie z nich sztuki, odeIWanej ze spójnej całości obrzędowego, religijnego i społecznego kontekstu, spowodowało nieodwracalne przemiany w sferze kultury samej Afryki. Dziś można powiedzieć z całą pewnością, że w wydarzeniach tych można dopatrywać się początku eksplozji masowej produkcji tzw. air-port art. Reasumując, można stwierdzić, że rozbudzone zainteresowanie afrykańską twórczością plastyczną spowodowało nie tylko - jak ostrzegał Van Genep - wywiezienie poza kontynent tysięcy artefaktów (Slavikova, 1988, s. 24)2, ale przede wszystkim wstrząs w świadomości samych Afrykanów. Okazało się bowiem, że pewne elementy ich kultury dla Europejczyków posiadają ogromną wartość, w tym przede wszystkim wymierną wartość materialną. Po fali wypraw, rabunków związanych z podbojem kolonialnym oraz wykupu wszelkiego rodzaju regaliów, starożytnych brązów i wyrobów ze złota, a w końcu i masek służących w rytuałach inicjacyjnych, pogrzebowych czy agrarnych, ogromne zapotrzebowanie zaspokajane być mogło tylko poprzez masową produkcję ich kopii. Oczywiście do tych celów wybierano te przedmioty, które cieszyły się największym zainteresowaniem. Tendencja ta, ukształtowana w początkach XX wieku, utrzymuje się do dziś dnia, osiągając swe apogeum w postaci afrykańskiej kultury masowej. Uznając za nie podlegający dyskusji fakt istnienia zjawiska o nazwie "sztuka Afryki", a jednocześnie podzielając przedstawione na wstępie zastrzeżenia wobec kryteriów jego wyodrębnienia, istotne jest określenie płaszczyzn, na jakich sztuka ta przejawia się współcześnie. Są to: l. Nurt tradycyjny. Mieszczą się w nim te artefakty, które powstają i funkcjonują w społecznościach żyjących w mniejszym lub większym stopniu, według norm i wskazań wyznaczanych przez wymogi tradycji. Oczywiście, zmiany, które w obszarze kultury w gwałtownym tempie zachodzą co najmniej od końca XIX wieku, przyczyniają się do dezintegracji tzw. społeczeństw tradycyjnych. We współczesnej Afryce grupy te ograniczają się głównie do ludów refugialnych3 i nielicznych, konseIWatywnych koczowników4• Nie 2 Warto zwrócić uwagę, że Van Genep protestował nie tylko przeciwko samej tendencji, ale również występował wprost jako krytyk takich przedsięwzięć jak wielka afrykańska ekspedycja niemieckiego etnologa Leo Frobeniusa. ) Ludy refugialne (ang. refugees - uchodźcy, zbiedzy, uciekinierzy) - termin stosowany w odniesieniu do grup etnicznych, które zasiedliły zamieszkiwane przez siebie terytoria w wyniku ustępowania przed naporem silniejszych militarnie, lepiej zorganizowanych społeczności. Do ludów refugialnych we współczesnej Afryce zalicza się m. in. Dogonów w Mali, Daba w północnym Kamerunie, Tamberma (Somba) w Togo i Beninie i Himba w Namibii. 4 Wymienić tutaj można Tuaregów, a ściślej pewne ich grupy z terenów Nigru i Mali, Fulan Bororo (Wodaabe) z Nigru czy trudniących się również pasterstwem, seminomadycznych Himba z Kaokoland w północnej Namibii. W obrębie każdej z nich rejestrowane sąjednak w ostatnich latach zmiany w sferze społeczno-kulturowej, a nawet zarzucanie koczowniczego trybu życia; zob: A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, W-wa 1999, K. Loftsdottir: Knowing what to do in the city. Wodaabe nomacis and imigrantworkers in Niger, w: ,,Anthropology Today", vol. 18, no. 1, February 2002, s. 9-13. �260 Jacek Kukuczka zmienia to jednak faktu, że w subsaharyjskiej części kontynentu nadal rejestruje się grupy etniczne praktykujące dawne wierzenia i podtrzymujące funkcjonowanie tajnych stowarzyszeń, używających takich atrybutów jak rytualne stroje i maski5. Tym niemniej trzeba zwrócić uwagę na fakt, że nawet wśród tych społeczności, które jak np. Dogonowie w Mali znane są z szerokiego wachlarza masek używanych w rozbudowanym cyklu obrzędowym, obserwowany jest obecnie postępujący proces komercjalizacji tradycji. Polega on na używaniu tych samych artefaktów zarówno w celach rytualnych, jak i podczas pokazów tańców wykonywanych na zamówienie ekip telewizyjnych, a nawet zorganizowanych grup turystów. Takie manifestacje zbliżają kultury funkcjonujące jeszcze w obrębie nurtu tradycyjnego do drugiej grupy, którą określam nurtem komercyjnym. 2. Nurt komercyjny obejmuje współczesną afrykańską kulturę masową, w tym produkcję artefaktów wzorowanych na przedmiotach, które w kulturach tradycyjnych spełniają ważną funkcję obrzędową. Ważnym czynnikiem wpływającym na kształt tego nurtu są tzw. ethnic tours, czyli nowa, coraz bardziej popularna forma turystyki, wpływająca zarazem na rozwój kultury masowej. W ogromnym skrócie, ethnic tours to rodzaj etnograficznego safari. Przy czym ważne jest to, iż organizacją takich imprez zajmują się coraz częściej przedstawiciele tych społeczności plemiennych, które same w sobie pozostają celem tychże przedsięwzięć6• 3. Nurt artystyczny, czyli profesjonalna sztuka tworzona przez artystów wykształconych na afrykańskich wyższych uczelniach artystycznych i uniwersytetach?, lub zdobywających edukację w Europie. Nurt ten jest wciąż bardzo słabo poznany, zwłaszcza w takich krajach jak Polska, nie posiadających szerokich, historycznych powiązań z Afryką. Jednak ta gałąź afrykańskiej twórczości rozwija się przynajmniej od końca lat 60. XX wieku, przynosząc efekty w postaci nowoczesnej sztuki narodowej. Charakterystycznym, nowym zjawiskiem dla artystów z tego kręgu jest czerpanie inspiracji zarówno z historycznych kultur takich jak Nok, Ife, Benin, jak i własnych tradycji etnicznych, przy jednoczesnym wykorzystywaniu nowych technik i wpływów z obszaru sztuki europejskiej. Warto zwrócić uwagę, że nawet w skromnych pod względem liczby polskich kolekcjach sztuki afrykańskiej, znajdują się prace Baba Dol Zob. także: Przyślijcie tu kogokolwiek ("Gazeta Wyborcza", 26.05.2003, s.12) i Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, 1994, s.77 i 79. 6 Z tego typu zjawiskiem spotykamy się np. w Namibii. W regionie Caprivi funkcjonuje Traditional Lizauli Village, utrzymująca się dzięki przybywającym tam turystom. Kupując miejscowe wyroby rękodzieła artystycznego, nie tylko podtrzymują w ten sposób lokalną tradycję, ale również dostarczają niezbędnych środków finansowych, umożliwiających egzystencję tej społeczności; Namibia. Holiday and travel 2001, Windhoek, s. 189. 7 W ksztahowaniu edukacji artystycznej młodego pokolenia Afrykanów brało również czynny udział polskie środowisko plastyczne. W latach 60. i 70. polscy wykładowcy prowadzili zajęcia na wydziale plastycznym uniwersytetu w Conacry, w Gwinei. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 261 umbiego i Issaca Edokpolora8, współczesnych artystów pochodzących z Afryki Zachodniej, legitymujących się wystawami organizowanymi w galeriach zarówno w Afryce, jak i w Europie. Twórczość ta jest kolejnym przykładem ilustrującym proces transfonnacji sztuki, jak i pozycji samego artysty we współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej Afryki. Wymienione powyżej trzy nurty, niezależnie od powszechności występowania w poszczególnych regionach i krajach kontynentu, pozostają wyrazem afrykańskiej kultury końca XX i początku XXI wieku. U podstaw każdego z nich leży w mniejszym lub większym stopniu umiejętność czerpania z własnej tradycji etnicznej oraz tego, co w afrykańskiej kulturze uniwersalne: witalności, ekspresji oraz szacunku i uznania dla własnych korzeni. Spośród tych trzech kategorii, więcej uwagi chciałbym poświęcić nurtowi komercyjnemu, a ściślej temu, co lokuje się na styku tegoż nurtu z obszarem tradycji. Granice pomiędzy nimi ulegają bowiem ciągłemu zacieraniu się, a w wielu przypadkach zjawiska kultury tradycyjnej i komercyjnej po prostu współistnieją ze sobą. Nurt komercyjny, w którym u podstaw popularności legło opisane tutaj zjawisko zapotrzebowania na sztukę egzotyczną, sam w sobie jest ogromnie zróżnicowany. Obejmuje on zarówno masową produkcję rzemiosła artystycznego i niskiej jakości kopie masek czy fetyszy, jak i autentyczne przedmioty spełniające funkcje magiczne czy rytualne. To pomieszanie bierze się między innymi stąd, iż niektóre z artefaktów pochodzą z kradzieży lub sprzedawane są handlarzom przez samych członków społeczności, w obrębie której były wykorzystywane9• Bardzo często rozróżnienie tych obiektów bywa utrudnione ze względu na istnienie wielu wyspecjalizowanych artystów-rzemieślników, którzy w umiejętny sposób fałszują oferowane wyroby, zgodnie z regułą, że każdy musi być "oryginalny i bardzo stary". Zatem obok ewidentnych przykładów masowej produkcji pamiątkarskiej, której symbolem stała się "rytualna maska przystosowana do powieszenia na ścianie", wśród wyrobów komercyjnych doszukać się można także wybitnych kopii obiektów o przeznaczeniu rytualnym. Pomiędzy przedmiotami pozyskanymi z obszaru kultur tradycyjnych oraz masową, często niskiej jakości produkcją pamiątkarską, we współczesnej Afryce możemy zetknąć się również z takimi fenomenami jak sztuka ludu Makonde, zamieszkującego pogranicze Mozambiku i Tanzanii. W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat można zaobserwować prawdziwą ekspansję wyrobów, które z racji pochodzenia zaczęto nawet określać niezbyt 8 Oprócz prac dwóch wyżej wymienionych artystów, na które składają się głównie r~eźby oraz maski, w olkuskim Muzeum Afrykanistycznym im. Dr Bogdana Szczygła znajduje się również kolekcja malarstwa pejzażowego pochodząca z Konga Kinszasa (d. Zair). 9 Ze zjawiskiem wykradania, wykupywania lub wyprzedawania obiektów pełniących funkcje obrzędowe można się obecnie spotkać w skali całego kontynentu, w tym np. wśród Dogonów zamieszkujących Płaskowyż Bandiagara w Mali. �262 Jacek Kukuczka fortunnie "makondami"lO. W nazwie tej zawiera się pewne uproszczenie, niemniej termin ten określa typ ekspresji i ujęcia postaci charakterystyczny dla twórczości tego ludu. U podstaw sztuki Makonde znajdują się - podobnie jak w przypadku innych plemion - bogate wierzenia, świat mitów i respekt wobec sił nadprzyrodzonych. Natomiast to, co odróżnia ją spośród innych, to niespotykana forma i ekspresja, sprawiająca, że obok realistycznych czy groteskowych masek i rzeźb znajdują się przedstawienia symboliczne i abstrakcyjne. Do takich należą choćby tzw. ujamaa, czyli kompozycje rzeźbiarskie obrazujące więzi łączące szeroką rodzinę, statuetki kobiet w ciąży czy te poświęcone płodności. Sztuka ta ewoluowała, a odkrycie jej w latach 50. i 60. XX wieku dla szerszego odbiorcy spowodowało, że artyści Makonde rozwinęli jeszcze śmielej zwłaszcza najbardziej abstrakcyjne przedstawienia, tak że obecnie każda z rzeźb jest odmienna i niepowtarzalna w formie (Mohl, br. roku wyd., s. 53-54). Jednak, jak słusznie zauważa Max Mohl, siła artystów Makonde, ich zdolność do czerpania nieustającej inspiracji z plemiennych legend, animistycznych wierzeń i obserwacji życia w buszu, jest jednocześnie ich słabością. Odcięci od tych źródeł, od kontaktu z ziemią przodków, tracą twórczą energię i kreatywność (Mohl, br. roku wyd., s. 65). Tak więc ów fenomen sztuki znad Ruvumy bierze się z zachowania równowagi pomiędzy tradycją a warunkami rozwoju, jakie niesie współczesność. Można w tym miejscu tylko dodać, że stwarzająca twórczy klimat reguła równowagi pomiędzy korzeniami a poszukiwaniem nowych form nie dotyczy tylko tej jednej grupy etnicznej, ale jest zjawiskiem uniwersalnym w skali kontynentu. Zachwianie tego balansu powoduje zamknięcie się w jałowym naśladownictwie dawno zarzuconych tradycji lub produkcję artefaktów pozbawionych oryginalności. W tym kontekście nowoczesna sztuka Makonde jest szczególna jeszcze z jednego powodu. Daje wyjątkową okazję obserwowania ewolucji stylu od wczesnych jego początków, poprzez rozwój aż do pełnej, dojrzałej formy. I choć obecnie należy niewątpliwie do nurtu komercyjnego, wciąż zachowuje niepodważalną więź z tradycją, stając się symbolem oryginalnej, współczesnej twórczości afrykańskiej. Przykład Makonde wskazuje, że przejście od wykonywania wyrobów o charakterze rytualnym, które pełnią funkcje obrzędowe w obrębie tradycyjnej kultury plemiennej, do nurtu komercyjnego, nie musi przybierać formy degradacji tej twórczości i zaniku jej cech dystynktywnych. W tym miejscu 10 Obecnie rzeźby stylizowane czy też ewidentnie inspirowane sztuką Makonde można nabyć także w Afryce Zachodniej, w takich ośrodkach jak Dakar czy Akra. "Makondy" z Senegalu pojawiły się również w Galerii Afrykańskiej Teranga w Krakowie, a tzw. unity do złudzenia przypominające abstrakcyjne rzeźby Makonde można nabyć np. w galerii sztuki egzotycznej przy ul. Osmańczyka w Opolu. Pytaniem pozostaje, czy rzeźby te są importowane kanałami wewnątrzafrykańskimi do Senegalu i Ghany czy też, zważywszy na ich popularność, wyrobem ich zajęli sięjuż miejscowi artyści? �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 263 dotykamy sfery budzącej bodaj najwięcej kontrowersji, a dotyczącej wartości tego typu artefaktów, nie tylko dla nas gromadzących je w muzeach, lecz również, a może przede wszystkim, dla samych Afrykanów. Jest to pytanie o współczesną kulturę zmieniającą swe funkcje i oblicze, o stosunek do niej i jej miejsce w życiu mieszkańców dzisiejszej Afryki. Transformacja sztuki tradycyjnej II w oryginalną, pełną ekspresji sztukę komercyjną nie zawsze oznacza zatracenie jej wartości, na co wskazuje choćby przypadek Makonde. Niejednokrotnie współczesne rzeźby wyrażają się nie zwykłą, unikatową ekspresją. Wszelkie sny, nadzieje i modlitwy znajdują w nich swe odbicie, a marzenia i rzeczywistość Czarnego Kontynentu często przedstawiane są w pogodnej bądź nawet groteskowej formie (Mohl, br. roku wyd., s. 8, 18). Można powiedzieć, że w wielu przypadkach sztuka tworzona w ostatnich dziesięcioleciach, nie tylko podtrzymuje więź z tradycją, lecz odznacza się dużą kreatywnością, będąc wyrazem aspiracji, obaw i dążeń nie tylko samych artystów, lecz także całych generacji mieszkańców Afryki. Możliwość optymistycznego wydźwięku zmian zachodzących w sferze kultury potwierdzają również badania prowadzone przez islandzką etnografK. Loftsdottir wśród Fulan-Bororo (Wodaabe) w Nigrze. Twierdzi ona, że zwłaszcza młode pokolenie Fulanów, które migruje sezonowo do miast, odnajduje w pracy polegającej na sprzedaży swojego rzemiosła artystycznego źródło dumy i satysfakcji. Wynika to stąd, że młodzi Wodaabe postrzegają pozytywnie fakt zainteresowania ich wyrobami, widząc w tym nie tylko ewidentną korzyść materialną, ale także sposób na podtrzymywanie własnych tradycji (Loftsdottir, 2002, s. 207). Reasumując, warto zauważyć, że obraz komercjalizacji kultury afrykańskiej nie posiada z pewnością jednoznacznego oblicza. Procesy modernizacji przebiegające z różnym nasileniem w zależności od regionu czy kraju Afryki, stwarzają zróżnicowane możliwości zmian i rozwoju kultur etnicznych. Część z nich z pewnością uległa już i nadal ulegać będzie bezpowrotnej dezintegracji, jednak pozostałe - co starałem się wykazać na kilku zaledwie przykładach - odnajdują swoje miejsce na płaszczyźnie skomercjalizowanej kultury masowej. Zadaniem stojącym przed etnologią pozostaje dokumentacja tych procesów i nadanie im właściwego miejsca w porządku kultury współczesnej. Etnologia nie odmawia bowiem wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym (Sznajderman, 1991, s. 8). Postulat ten wydaje się szczególnie aktualny zważywszy, że badania nad kulturą popularną w Europie uzyskały już swoją mocną pozycję przynajmniej od czasów rewolucji surrealistycznej w pierwszej połowie XX wieku. W przeII Definicję sztuki tradycyjnej przyjmuję za M.A. Kowalskim, który określa jąjako gałąź twórczości artystycznej, kładącą nacisk na rozwój historyczny oraz wskazanie źródeł i początków, zachowawczą, nie wydobywającą elementów zmian. Termin ten słusznie podkreśla zachowawczość sztuki tradycyjnej i nieustanne powtarzanie ustalonych wzorów tematycznych i formalnych (Kowalski, 1975, s. 207). �Jacek Kukuczka 264 ciwieństwie do sytuacji, z jaką mamy do czynienia na naszym kontynencie, w Afryce rzeczywistość kulturowa opisywana jest wciąż w przeważającym stopniu w oparciu o schemat podziałów etnicznych i monografii poszczególnych kultur. W takim ujęciu, poza granicami zainteresowań etnologii (etnografii) pozostają przemiany zachodzące w sferze kultury na obszarach miast i terenach poddanych coraz większej presji rozwoju turystyki. Tymczasem właśnie tam zachodzą interesujące zjawiska kreacji nowych stylów, kierunków i form, które korzystając zarówno z tradycji, jak i nieuniknionej komercjalizacji, nadają nowe oblicze współczesnej sztuce afrykańskiej. Mając na uwadze powyższe fakty i jednocześnie zgadzając się z opinią Jamesa Clifforda, że etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury (Sznajderman, 1991, s.7), przed etnografami, a zwłaszcza etnografami-muzealnikami, do których zalicza się autor niniejszego artykułu, powstaje pytanie: co zbierać, co gromadzić i co jest istotą obecnej kultury afrykańskiej? Jest to wyzwanie o tyle ważne, że za kilkadziesiąt lat, gdy społeczeństwa Afryki, a zatem i ich kultura, znajdą się już na zupełnie innym etapie przemian, może powstać problem z ukazaniem oblicza kontynentu z przełomu XX i XXI wieku. Dlatego też jedynie poświęcenie większej uwagi zróżnicowanej, współczesnej twórczości artystycznej stwarza możliwość wychwycenia tych procesów i tych artefaktów, które decydują o ciągłości rozwoju kultur Afryki. BIBLIOGRAFIA Kaniowska K. 1991 Surrealizm i etnografia, "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s. 3-6. Komorowski Z. 1994 Kultury Czarnej Afryki, Warszawa-Wrocław. Kowalski M.A. 1975 Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści, "Etnografia Polska", t. XIX, z. 2, s. 197-219. Loftsdottir K. 2002 Knowing what to do in the city. Wodaabe nomads and immigrant workers in Niger, "Anthropology Today", vol.18, no.1, s. 9-13. Mohl M. (brak roku wydania) The masterpieces of Makonde (katalog lrystalry), Heidelberg-Wiesenbach. Namibia ... Namibia. Holiday and Travel. Windhoek. 2000 Olędzki 1. 1976 Sztuka demonstracyjna współczesnej Afryki. Uwagi o nOlrych kierunkach twórczości rzeźbiarskiej o charakterze ludowym, "Polska Sztuka Ludowa", R. XXX, nr 2, s. 97-113. �Współczesność a tradycja w sztuce afrykańskiej 265 Slavikova Z. 1988 Umeni subsaharske Afriky jako predmet umeleckeho a badatalskeho zajmu, Praha. Sznajderman M. 1991 O etnograficznym surrealizmie, w: "Polska Sztuka Ludowa-Konteksty", R. XLV, nr l, s.7-9; za tą autorką i powyższym artykułem podaję również wszelkie cytaty i określenia pochodzące z książki J. Clifforda The predicament of culture. Twentieth-eentury ethnography, literature and art, Harvard University Press, 1988. Trojan A. 1973 Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa. Jacek Kukuczka MODERN TIMES AND TRADITION IN AFRICAN ART (Summary) Processes of modernization have different intensity depending on the African region or country, create different possibilities for changes and development of ethnic cultures. Some of them have been disintegrated beyond any repair, others, however, manage to find their place in the commercialized mass culture. This text focuses on modem African culture, and more precisely its part, which is referred to as African art. The main problem discussed in the article is modem artistic production, which, referring to a lesser or greater extent to the old ethnic patterns, creates new forms. This art is often called kitsch or is given as an example of the degradation of ethnic tradition. However, mass artistic production, the s()---{;alledair-port, became a cultural fact, which cannot be neglected. Contrary to popular opinion, shared also by ethnographers, it is not an "art", which is only the manifestation ofthe fall and disappearance of ethnic or national traditions but often it their only possible modem manifestation. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d1c736df346dd019b4242ba7ef20cae.pdf 2328bfa7c2b9907e4c5d221db0b80fc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5546 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource mit współczesny film - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5157 Title A name given to the resource Współczesny aspekt mitu : Braveheart / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tyralski, Dominik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D o m i n i k Tyralski Współczesny aspekt mitu: Braveheart F: 'ilm MelaGibsonaBraveheart (tytułpolski: Waleczne serce) to nakręcona z rozmachem epicka opowieść nawiązująca do wątków historycznych, zaczerpniętych ze średniowiecz­ nej historii Szkocji. Na pierwszy plan wysuwa się tu postać głównego bohatera - legendarnego obrońcy Szkocji Williama Wallace'a. Jednak pomimo tego, że akcja rozgrywa się u schyłku X I I I wieku, nie sposób nie zauważyć zupełnie współczesnej wymowy filmu. Niesie ona ze sobą wartości, które są priorytetowe dla współczesnej kultury Zachodu. Wydarzenia sprzed wielu lat, dotyczące bohatera narodowego Szkocji, zostały włączone w nowy kontekst nadający im wartość współczesną i ogólnoludzką. Postać historyczna została zaadaptowana na potrzeby mitu i jako heros kulturowy stała się nośnikiem przekazy­ wanych przez ów mit wartości. Spróbujmy prze— śledzić tok opowieści i wydarzenia, jakie zostały w nim przedstawione aby udowodnić tę tezę Historia Williama Wallacea i zrywu naro­ dowowyzwoleńczego, na którego czele stanął, jest częścią etosu narodowego Szkocji. Należy do społecznych wyobrażeń tej grupy o własnej przeszłości. Jak twierdzi Czesław Robotycki, „raczej w kręgu literatury, mitu i folkloru n i ż w historii tworzy się legenda bohaterska naro¬ du. Bohaterzy literaccy i ci żyjący w zbiorowej FOT. DARIUSZ ŻUKOWSKI U l i ) EDDa M R H A R Z H C A �Dominik Tyralski 46 wyobraźni - to postacie z różnych epok histo­ rycznych, przy czym oceny ich postaw i działań ulegają nieustannym przekształceniom" . Takie­ go przekształcenia dokonali twórcy fdmu Bra¬ veheart, z tym że wykroczyli poza granice etosu narodowego Szkocji, nadając całej historii walor ponadnarodowy. Scenarzysta Randall Wallace nie krył, iż pisząc scenariusz, opierał się nie tylko na faktach historycznych, ale także na podaniach i legendach, jakie krążą wśród Szkotów na temat ich narodowego herosa. Istotną rolę odegrały tu wątki zapożyczone z XV-wiecznego romansu opiewającego czyny Williama Wallacea, a na­ pisanego przez ówczesnego minstrela zwanego Ślepym Harrym. Coraz bardziej oddalamy się od historii na rzecz narodowego mitu. Już na samym początku fdmu mamy jasną deklarację narratora opowieści: fakty historyczne nie są tu istotne, gdyż „historię piszą ci, którzy wieszają bohaterów". Istotne stają się legenda i mit. Już samo występowanie narratora opisują­ cego wydarzenia nawiązuje do przekazu ustnego - charakterystycznego dla języka tradycji, a nie języka nauki. Czym jednak jest mit? Spośród wielu defini­ cji proponowanych przez badaczy kultury po­ służę się tutaj definicją Leszka Kołakowskiego: „[...] mit jest kategorią kulturową organizującą zbiorową wyobraźnię wokół wartości. Mity sta­ nowią pewne konstrukcje nieodzowne i stale obecne w naszym życiu intelektualnym i afektywnym, pozwalając nam zmienne i warunko­ we składniki doświadczenia wiązać w sposób celowy z realnościami bezwarunkowymi typu prawda, wartość, sens" . Trzeba tu dodać, że mit konstruuje rzeczywistość, wyjaśnia ją, umacnia wiarę w ustalony ład. Jest pozbawiony kategorii prawdy i fałszu. Jest zawsze ustawiony pomiędzy 1 rzeczywistością a imaginacją, pomiędzy wiarą a dowodem, pomiędzy kreacją a bytem. Wykorzystanie bohatera historycznego, ja­ kim jest William Wallace, nadaje całej opowieści charakter prawdy historycznej, oparcia na fak­ tach, sprawia, że historia jest dla współczesnego widza wielce wiarygodna. Jednak zarówno sama treść, jak i konstrukcja opowieści mają wymiar mityczny, realizujący pewną wizję świata, czło­ wieka i jego wartości. Mit posługuje się kategoriami absolutnymi, opowiada o walce ładu z chaosem. Nie pozwala na formy pośrednie, ostro rysuje granice między dobrem a złem. Odpowiedź na pytanie „kim jestem?" zawarta jest w obrazie obcych, jako nosicieli najgorszych przywar i największego zła. Przeciwieństwo tych cech to najczęściej po­ szczególne wartości kulturowe. Owymi „obcy­ mi" w filmie Braveheart są Anglicy - najeźdźcy Szkocji. Ich król Edward I Długonogi jest uoso­ bieniem zła. Warto zauważyć, jak liniowo prze­ biega podział cech charakteru między królem Edwardem a jego rywalem Wallaceem, na zasa­ dzie mocnego kontrastowania przeciwieństw. 2 Cz. Robotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1992, s. 34. 1 2 EDWARD I DŁUGONOGI WILLIAM WALLACE Siła Rozum Podstęp Szczerość Tchórzostwo Odwaga Chciwość Ofiarność Nieczułość Miłość Stan wysoki (arystokracja) Stan niski (wywodzi się z ludu) L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1972, s. 7, passim. BARBARZYŃCA 1(111 P B D B �47 Współczesny aspekt mitu: Braveheart Widać wyraźnie, że w postaci tytułowej skon­ centrowały się cechy, które nie są cechami kon­ kretnej postaci, nie są nawet cechami całego narodu, ale reprezentują wartości, na których opiera się ład świata. Aby je uwypuklić, w postaci Edwarda I zawarte zostały wszelkie negatyw­ ne (a więc przeciwstawne) cechy. Dlatego też William Wallace staje się herosem kulturowym, nośnikiem wartości, ich uosobieniem, podczas gdy król Anglii jest antyherosem negatywnym odbiciem bohatera. ' W ten sam sposób potraktowane zostały oby­ dwa narody. Wszyscy Anglicy są postaciami negatywnymi, należą do świata chaosu, świa­ ta bez wartości i zasad. Żaden z sojuszników Wallacea nie jest Anglikiem (sprzymierzeńcami okazują się Irlandczycy oraz francuska królowa - synowa Edwarda I). Natomiast Szkoci są róż­ ni. Są wśród nich możnowładcy sprzymierzający się z Anglikami, którzy realizują inny ład niż ten reprezentowany przez głównego bohatera. Sprzedają się złu, zdradzają naród w zamian za osobiste korzyści. Tutaj mit okazuje całą swą moc Prawdziwym wyzwaniem dla herosa kul­ turowego, jego celem i misją będzie zwycięstwo idei których jest nosicielem których jest aposto łem' Anglicy są tu złem absolutnym, może ono być pokonane dzięki wartościom które objawił (bądź uświadomił) innym W i l l i a m Wallace Tutaj właśnie zasadza się istota mitu Nasz bo hater odniesie zwycięstwo wówczas exłv reore z e n t o w a n e n r z e z niecro w a r t o ś c i i idee z o s t a n ą z a a k c e n t o w a n e adv onartv na tvch w a r t o ś c i a c h norzadek ś w i a t a h e d z i e n s t a n o w i o n v W ó w c z a s zło zostanie pokonane. Zanim jednak przejdziemy do zwycięstw, przyjrzyjmy się jeszcze bohaterowi. Dlaczego właśnie j emu została powierzona ta rola ? W j aki sposób został do niej przygotowany i dlaczego potrafił stawić czoła przeciwieństwom? Ojciec Williama dzięki roli, jaką odgrywa, również urasta do rangi herosa kulturowego. Wpoił synowi wartości, którym chłopiec został m i ) nu uumnn wierny aż do śmierci. William ich nie wymy­ ślił, zostały mu one przekazane drogą tradycji, spuścizny przekonań. Wkrótce dochodzi też do pierwszego zetknięcia ze złem, z zaprzeczeniem tych wartości. Śmierć ojca jest dla Williama prze­ życiem traumatycznym, z którego zrodzi się jego nienawiść do Anglików. Przeżycie to gwarantuje późniejszą bezkompromisowość herosa w walce ze złem. William dostaje się pod opiekę swego wuja - Argylea, który będzie kontynuował edu­ kację siostrzeńca. Tym razem jednak William zdobędzie wiedzę spoza obszaru jego tradycji wyjedzie z wujem z kraju, nauczy się łaciny, zy­ ska ogładę w świecie. Pozna moc rozumu Wy­ rzucając bohatera Doza. orbis interior mit nadae mu cechy nadprzyrodzone pochodzące z obcego świata. Podczas tei nauki którei przebiegu nie znamy (edvbvśmv i a poznali sarni wykroczy hbyśmy p o z a. orbis interior musi być okryta tajemnica i ak wszystko co jest na zewnątrz") nasz bohater dorasta do śwei roli "co wiece, staie sie ohcvm w ś r ó d swoich" zostaie wvróżnionv dzięki czemu m o ż e w v r o s n a ć n o n a d może stać się duchowym przywódcą. innvrh ' Mit, sięgając do dzieciństwa Williama, zdaje się mówić: to właśnie te wartości, które są pod­ stawą ładu świata, były wpajane bohaterowi od dzieciństwa, to z nich wypłynęła jego późniejsza siła i to one stworzyły podstawy dla jego osta­ tecznego zwycięstwa. W ten sposób podkreśla się ich ważką rolę. To nie przypadek zadecy­ dował o tym, że losy bohatera tak się potoczyły. Ład świata musi mieć swój początek, a nie może wywodzić się z przypadku ani chaosu. Ład jest naturalnym biegiem rzeczy wobec tego tak 772 li" siało wyglądać dzieciństwo Wallace'a. Dlatego właśnie pewne wydarzenia znane z przekazów historycznych zostały całkowi­ cie zignorowane. Sir Malcolm Wallace, ojciec Williama, nie osierocił swego małego syna. M u ­ siał jednak, za udział w buncie, ukrywać się i wraz ze starszym bratem Williama uciekać na północ. Filmowa opowieść nic nie wspomina �Dominik Tyralski 48 również o matce i młodszym bracie później­ szego pogromcy Anglików, czyniąc zeń sierotę. Pominięty został także cały okres nauki, jaką pobierał młody Wallace w klasztornej szkole be­ nedyktynów . Jak j u ż wspomniałem, fakty te nie mieszczą się w mitycznej wizji porządku rzeczy, wobec czego zostały z niej wyrugowane na rzecz fikcyjnych wydarzeń. Z drugiej strony trudno ocenić, w j akim stopniu rzetelne prace historycz­ ne powielają klisze mitologiczne nawarstwiające się na rzeczywistych źródłach historycznych. 3 Dalszy tok legendarnej opowieści przebiega drogą utartych schematów: nasz bohater nie pragnie wojny ani przemocy, dąży do realizacji swego życia zgodnie z zasadami organizującymi rzeczywistość. Chce założyć rodzinę, mieszkać na uboczu wielkich wydarzeń i uprawiać ziemię. Nasz bohater wcale nie chce być bohaterem. Kiedy jednak zagrożone zostaną wartości, które reprezentuje, będzie musiał stanąć w ich obro­ nie. Swoim postępowaniem udowodni, że nie można bez tych prawideł żyć, tak jak nie można żyć w chaosie bezprawia. Nie można przeoczyć faktu że idealny ład do którego dąży Wallace organizują wartości będące oficjalnymi" war­ tościami silnie propagowanymi nrzez współczes na kulturę Zachodu Niewiele mai a wspólnego z prawdziwym etosem rycerskim rozpowszech manym przez średniowieczne ballady. Zawarta w tamtych onowieściach wizia świata odbierała z n a c z n i e od rei renrezentowanei nrzez bohatera filmu Brayeheart". Średniowieczny zmitologi zowan v" rvcerz ni ad v nie Hazvłhv Ho snokoineaó ™ „ li i wrer. nrleriwnie - r L L nieustannie zaprzątnięty swoją sławą. [...] Wy­ magała ona ciągłego podtrzymywania, ciągłej próby. Yvain, rycerz z lwem z opowieści Chretien de Troyes, nie może zostać przy świeżo poślu­ bionej żonie. Przyjaciele pilnują, by nie gnuśniał [...]" . Wallace wręcz przeciwnie - gardzi zaszczytami i choć przyjmuje tytuł, wyraźnie podkreśla, że nie ma on dla niego najmniejsze­ go znaczenia. William realizuje inny porządek rzeczy wywodzący się ze współczesnego pojmo­ wania ładu. W końcu to współczesna opowieść o wydarzeniach „u zarania dziejów". 4 Dlatego też miłość, poprzez mistyczny, sta­ rodawny i tajny rytuał zawarcia ślubu ostatecz­ nie przypieczętowująca związek herosa ze spo­ łecznością, do której powrócił, musiała zostać gwałtownie przerwana. Śmiertelny cios zadany Murron, żonie Wallacea, zmusił bohatera do interwencji w obronie porządku świata. Tutaj właśnie znajduje się punkt progowy, od którego rozpoczyna się bohaterska przygoda herosa. Ta krucjata przeciw złu ma doprowadzić do prze¬ miany. Jednak nie będzie to przemiana jednej tylko centralnej postaci Będzie to przemiana narodu a w szerszym kontekście społeczeń­ stwa które dojrzy i zrozumie że to o co walczy William Wallace, to naturalne, odwieczne i nie¬ zbywalne wartości. Ich przyjęcie przez ludzkość ostatecznie ie usankcionuie włączy do obiegu tradycji, do centrum kultury. Bohater nie może sie iuz wycofać każdy unik bvłbv porażka iego idei, jego wizji świata i miejsca człowieka w tym świecie. się aoKoiejnycn czynów potwierazającycn jego Oczywiście śmierć Murron obciąża bohatera - nie sprostał on nałożonemu na siebie obo­ wiązkowi ochrony rodziny. Jednak dzięki temu, Wszystkie podane przeze mnie fakty historyczne pocho­ dzą z internetowej strony www.highlander.co.uk/wallace (rekomendowanej przez BBC Education Web Guide oraz Encyklopedię Britannica) i oparte są na biograficznej książce Jamesa MacKaya: William Wallace: Brave Heart. Swoją drogą nie jestem w stanie ocenić, w jakim stopniu ta aspirująca do kategorii naukowej pozycja taką jest w istocie. M. Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, War­ szawa 1973, s. 94. 7 3 7 4 BARBARZYŃCA 1(111 P B D B �Współczesny aspekt mitu: Braveheart że podjął heroiczne wyzwanie i rzucił rękawicę Złu, wybacza się mu - symboliczny akt oczysz­ czenia z grzechu ma miejsce, kiedy ojciec za­ mordowanej kładzie Williamowi dłoń na głowie w geście błogosławieństwa. Jest to jednocześnie gest poparcia dla bohatera i jego misji. O niezwykle ważnej roli, jaką heros ma do odegrania, świadczy także kilka innych ele­ mentów charakterystycznych dla mitu. William Wallace jest chroniony przez Boga, którego wysłannikiem jest Irlandczyk Steven. Jest to nieszkodliwy wariat prowadzący nieustanne rozmowy z Bogiem. Jego pobożność nie ma żadnych cech fanatycznych, a nienawidzi Angli­ ków z tego samego powodu co Szkoci. Jednak­ że właśnie dzięki swemu szaleństwu zdobywa wiarygodność. Jako człowiek nie w pełni zdrowy psychicznie zyskuje zdolność do kontaktowania się z innym światem Wyraża on wy- 49 roki boskie i pilnuje, by Wallace wypełnił swoją misję. Oczywiście współczesny heros nie może okazać się fanatykiem religijnym (w przeciwień­ stwie do bohaterów średniowiecznych chansons de gęste) - musi być bardziej liberalny. Niemniej jednak jego działania muszą być zgodne z naka­ zami „instancji najwyższej", ład, który realizuje, pochodzi bowiem od Boga. Dzięki temu jego misja zostaje uświęcona. Do manifestacji niesionych przez bohatera idei dochodzi tuż przed bitwą pod Stirling. Wo­ jownicy szkoccy, widząc przeważające liczebnie wojska angielskie, postanawiają opuścić pole boju. Wówczas William Wallace występuje przed szereg i w gromkim przemówieniu układa hie­ rarchię wartości. Wolność, według Wallacea, jest odwiecznym, niezbywalnym prawem każdego narodu, na nim opiera się wolność każdego oby­ watela, jego prawo do stanowienia o własnym losie. I jeżeli ktoś teraz zrezygnuje z tego prawa, by nie zginąć w walce, będzie tego żałował do końca życia. Gdyż wolność jest wartością nad­ rzędną w stosunku do życia. Bez niej egzystencja traci sens Z historycznego punktu widzenia przemó­ wienie to jest niedorzeczne. Społeczeństwo śred­ niowieczne, zorganizowane feudalnie, nie na­ dawało pojęciu „wolność" tego samego sensu, jaki przyzwyczailiśmy się nadawać mu dziś. 0 wiele istotniejszą wartością była lojalność wobec zwierzchnika, wobec seniora. Uświęceniu tej wartości sprzyjał cały rytuał hołdu lennego. Z kolei kategoria narodu była dla ludzi śred­ niowiecza znacznie bardziej obca n i ż kategoria związku klanowego czy zależności feudalnej. Bohaterzy średniowiecznych mitów, Lancelot 1 Tristan, musieli wybierać między miłością do ukochanej a lojalnością wobec zwierzchnika. Decydując się na to pierwsze, tracili nimb ryce­ rzy idealnych . Kwestia narodu mogła pojawić 5 Por.: D. de Rougemont, Miłość a świat kultury zaehoJniej, Warszawa 1968. 5 FOT. WERONIKA CHODACZ m i ) enoe BARBARZYŃCA �Dominik Tyralski 50 się na drugim planie, natomiast kwestia wol­ ności nie pojawiała się w ogóle. Nie zagłębiając się zbytnio w średniowieczną umysłowość, bez obaw możemy stwierdzić, że wyznane przez Wallacea poglądy są ideami na wskroś współ­ czesnymi, stanowiącymi fundament nowożytnej cywilizacji Zachodu. W jaki sposób udaje się bohaterowi pozyskać zwolenników? Co powoduje, że jego towarzy­ sze decydują się przyjąć przedstawianą przez Wallacea wizję porządku świata, że akceptują jego hierarchię wartości? Aby to wyjaśnić, mit „posłużył się" przypisaniem bohaterowi szaleń­ stwa. Spowodowana śmiercią żony, obsesyjna nienawiść Wallacea do Anglików jest często podkreślana przez pozostałych Szkotów, mają­ cych w końcu nie mniejsze powody ku temu, by ich tak samo nienawidzić. Ale szaleństwo bo­ hatera jest gwarancją odrzucenia racjonalnych rozwiązań w momencie, kiedy trzeba poświęcić wszystko w imię dobra. Zachowanie szalone wyróżnia się tym iż jego nosiciel zyskuje do datkową swobodę przy naruszaniu zakazów. Może on dokonywać czynów zabronionych dla normalnego człowieka Nadaje to jego czynom aure nienrzewidywalności r 1 Nienrzewidy walność fest skuteczna dlatego z e wytraca ona orzeciwnika z rutynowych sytuacii" . W i d a ć to wvraźnie w scenie n L c J n i z A n d i k a m i 6 nrzed h i l w a W i l l i a m W a l l a c e z a c h n w n i e sie wbrew w J l k i m n ™ r v m reonłnm i J , J worew wszeiKim przyjętym reguiom, jesi sza­ lony bezkompromisowy także poaczas samej bitwy dzięki nieszablonowym posunięciom tak¬ tycznym odnosi zwycięstwo, I ogrom Angikow przynosi Williamowi szacunek i zautanie ludu. to, co uważano za zachowanie szalone zostało tym zwycięstwem usankcjonowane. Szkoci zro­ zumieli, ze można i należy w ten sposób postepowac z Anglikami. J. Łotman, Kultura i eksplozja, PIW, Warszawa 1999, s. 73-75. 6 BARBARZYŃCA 1(111 ? 0 D B �Współczesny aspekt mitu: Braveheart 51 FOT. WERONIKA CHODACZ m u enoa BARBARZYŃCA �52 Następna bitwa przynosi jednak porażkę. Przyczyną jest zdrada możnych przywódców klanów. W zamian za osobiste zaszczyty porzu­ cili oni idee Wallacea, odwrócili się od propa­ gowanego przez mit porządku świata. „Waszym obowiązkiem jest stać na straży ich wolności" - mówi do możnych zwycięzca spod Stirling, wskazując na prosty lud. To jest wasze miejsce w świecie, zdaje się mówić heros. Ci, którzy tego ładu nie zaakceptują, wkrótce zginą. Robert the Bruce jest uosobieniem przemia­ ny, jakiej dokonał William Wallace wśród ludzi. Bruce jest pretendentem do tronu Szkocji, jednak do korony dąży według reguł, które są zaprzecze­ niem szczytnych ideałów Wallacea. Podatny na argumentację Williama, Bruce znajduje się wciąż pod wpływem swojego ojca, pod wpływem starego porządku, w którym liczy się władza i bogactwo. Nie mogąc wyzwolić się spod mocy obowiązują­ cych w tym świecie zasad postępowania, zdradza rodaków pod Falkirk. Pod wpływem tej przegranej przez Szkotów bitwy Robert the Bruce uświada­ mia sobie istotę wartości, o które toczy się wojna. Oni walczyli o coś czeeo ja niedy nie miałem odebrałem im nadzieje" - przemawia do ojca' W tym momencie zdrajca przyjmuje punkt wi dzema Williama Wallacea. Jest to bardzo istotny moment który uswia.da.mia. odbiorcom ze wizja świata zawartaw micie iest iedyna p r a w d z i w a wersia ostatecznego norzadku Nie m a ż a d n e , alrernatvwv K a ż d a i n n a n r ó h a urządzenia sie w ś w i e c i e iesr z a ó r v skazana na nnrazke nrnwa dzido zła i destrukcji. Wydany w ręce Anglików Wallace musi zgi­ nąć. Jest to ostatni, najmocniejszy akcent opowie­ ści mitycznej, która na ołtarzu „nowego świata" złoży ostateczną ofiarę z życia. Heros nie może w tym momencie uciec od odpowiedzialności za idee, o które walczył. To ostatnia szansa Willia­ ma Wallacea, aby udowodnić ludziom, że jego pragnienie wolności jest silniejsze od śmierci, że nikt nie potrafi mu jej odebrać. Dlatego chce być w pełni świadomy tego, co się z nim dzieje, i od­ Dominik Tyralski rzuca proponowany mu przez księżniczkę Iza­ belę specyfik uśmierzający ból. William dokona nadludzkiego wysiłku, wzniesie się na szczyty bohaterstwa, znosząc tortury, aby zamanifesto­ wać prawo do stanowienia o sobie. Tak bowiem rozumiana jest przez ten mit wolność. Bohaterstwo tytułowej postaci jest realizacją mitu. Walka Williama Wallacea to walka o umy­ sły, o wprowadzenie do nich pewnych założeń jako niepodważalnych prawd. Zaakceptowa­ nie tych wartości, uznanie ich za podstawowe i niezbywalne pozwala na skonstruowanie pew­ nej wizji świata. Wartości te stają się centrami, punktami orientacyjnymi, wokół których można orientować rzeczywistość. Tak stworzony po­ rządek świata okaże się trwały, jeżeli wejdzie do transmisji pokoleniowej, czyli zostanie objęty przez tradycję. Na zakończenie filmu dowia­ dujemy się, że narratorem, a więc i strażni­ kiem tradycji utrwalającym i a dla potomnych jest Robert the Bruce To właśnie jego postawa jest największym sukcesem Williama Wallacea. Bruce stał się powiernikiem wartości które jak udowodni!: w bohaterskiej przygodzie William Wallace znajdują się w centrum świata Nie ulega wątpliwości, że cała opowieść ma na celu jedną podstawową rzecz: udowodnić, iż przekonania, które są centralnymi wartościami współczesnej cywilizacji Zachodu, są wartościa­ mi absolutnymi, niepodważalnie prawdziwymi. Takie jest bowiem zadanie każdego mitu. Ma on potwierdzać prawdy kulturowe, aby ich funda­ mentalne dla kultury oddziaływanie nie osłabło. Czasem posługuje się w tym celu faktami histo­ rycznymi, które zabarwia emocjonalnie, wyry¬ wa z kontekstu i stawia obok odrębnych treści kulturowych. Dlatego też, jeżeli oglądając film Braveheart poczuliśmy wzruszenie odczuliśmy wewnętrzny zryw do walki imię wspólnych wartości to jest to nieomylny znak że jesteśmy na stałe włączeni w ten krąg cywilizacji Zacho¬ du który u swych podstaw stawia wolność mi ł o i i równouprawnienie. BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0361cebd5ea2867c422672a76e2612a.pdf 4cf83c7e517d5392f7ece08046866da2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource folklor współczesny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1198 Title A name given to the resource Współczesny folklor widowiskowy / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.83-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 J()ZEF BURSZTA WSPOŁCZESNY FOLKLOR ZARYS POSTACI NAUKOWE I POTOCZNE WIDOWISKOWY ZJAWISKA ROZUMIENIE FOLKLORU Zagadnienie folkloru, jako części ogólnej kultury społeczeństwa, jest zawsze zlożone, a czasem i kłopotliwe, a to 'Z wielu względów. . Przed około 40 laty Stefan Czarnowski podkreślał, że chociaż jest on tworem historycznym, to "folkloru nie można rozpatrywać wyłącznie 7. punktu widzenia historii jego powstania. Folklor jest tworem żywym, zlożonym z form, symbolów z działania i obyczajów, i nie będąc czymś zurganizowanym, obowiązującym, koniecznym czy popartym sankcjami, jest przecież uznawany, przestrzegany i praktykowany (...)", "Za tą zróżnicowaną całością, jaką jest folklor, kryją się pojęcia, wyobrażenia, obyczaj i formy życia społecznego". "Nie ulega wątpliwości - głosił Czarnowski dalej - że folklor polski jest bardzo zróżnicowany w poszczególnych grupach z których składa się społeczeństwo. Istnieje folklor (czy raczej folklory, jPgo grupy lokalne), który w miastach jest inny niż na wsi, a na wsi ma nie tylko nierównomierny stopień rozwoju, ale także inny charakter ogólny - w zależności od tego, czy w grę wchodzi dawna wieś królewska lub duchowna, czy też wieś, która była własnością prywatną Z drugiej strony, istnieje folklor klasowy, właśoiwy drobnej czy średniej szlachcie, inteligencji czy proletariatowi miejskiemu. Mamy też folklor, który można by nazwać folklorem zakrystii (...)" 1. Owa historyczna i aktualna wielopostaoiowość folkloru stanowi jedną tylko stronę złożoności zagadnienia. Druga powstaje w związku z różnicami w pojmowaniu zakresu folkloru. Istnieją praktycznie rzecz biorąc trzy różne jego rozumienia. Pierwsze to takie, jakie przeważa 1 S. Czarnowski. 1956, s. 92-93. Kształtowanie się folkloru polskiego, w: Dzieła, t. V, Warszawa �84 .JOZEF BURSZTA w folklorystyce, gdzie folklor utożsamia się z ludową twórczością literacką, czy - inaczej - z literaturą ustną, a badania obejmują przeważnie tekstologię, z małym uwzględnieniem warunków środowiskowych oraz tych sfer żyoia, z którymi ta literatura jest powiązana i z nimi współwystępuje (obrzędy, wierzenia i muzyka). Niezależnie od ukierunkowań i tendencji metodologicznych panujących w folklorystyce 2, mamy tu do czy.nienia z pojmowaniem folkloru w ścisłym :una'czeniu (sensu stricto). W badaniach prowadzonych przez etnografów spotykamy się zazwyczaj z szerszym rozumieniem folkloru. Prócz owej literatury ustnej wchodzą tu stale pod uwagę także wierzenia, zwyczaje i obrzędy, dramat i muzyka, a także tradycyjna wiedza, religia, magia, wróżby, gry i zabawy, taniec i prawo zwyczajowe, "i to na tle całokształtu kultury, a zwłaszcza gospodarki" 3. Jest to więc rcyzumienie folkloru sensu largo, a więc rozszerzone. W konsekwencji tego różnego pojmowania w dyskusjach (zwłaszcza interdyscyplinarnych) .uczestnicy muszą częstokroć określać, co pod pojęciem folkloru rozumieją. Oba powyższe pojmowania folkloru są - można rzec - wewnętrzną sprawą nau'lrowców, którzy tą czy inną drogą zawsze dochodzą do porozumienia. Ale mamy jeszcre rzeczywistość 'Szerszą, mianowicie potoczne rozumienie folkloru, reprezentowane zwłaszcza przez prasę i działaczy kulturalno-oświatowych, słyszane w radiu i 'spotykl8.new telewizji, a podzielane dzisiaj ogólnie przez całe społeczeństwo - poza oczywiście folklorystami i etnografami. Tak jak i w innych krajach, tak i u nas, folklor stał się współcześnie synonimem całej tradycyjnej kultury ludowej - tej w~aśnie, omawianej w prasie i w radiu o'raz pokazywanej w telewizji. Do folkloru zalicza się więc nie tylko występy kapel ludowych, obrzęd topienia Marzanny i pokazywane na scenie wesele ludowe według h'adycyjnego wzoru i w strojach regionalnych, ale także malowane ściany chałup łowickich, wycinankę kurpiowską, pisanki, glini,any garnek - siwak, ludowy kihm białostocki itp., a nawet dokonywany według recept archeologów wytop żelaza z rudy darniowej (oczywiście w ubiorach wczesnopiastowskich) w czasie dorocznych "Dymarek Świętokrzyskich", ściągających, notabene, setki tysięcy widzów. Jest to więc najszel'sze (sensu largissimo) pO'jmowalllie folkloru, odnoszone do wszystkich tych zjawisk kulturowych w naszym życiu współczesnym, które mają jakiś bezpośredni związek z ludową kulturą tradycyjną· Można by tu pomyśleć, że fakt tak s~erokiego pojmowania folkloru jest zwykłą pomyłką merytoryczną, a jego powszechne występowanie nale2 W tej sprawie zob.: R. M. Dorsan, Current folklore theories. "Current Antropology", vol. 4, nr 1, luty 1963, s. 93-112. 3 J. Klimaszewska, Pojęcie folkloru tradycyjne i wspólczesne. "Teatr Ludov.f·, nr 1-2, 1966, s. 11. �Wsp6lczesny tolklor 85 Widowiskowy ży - jak wiele temu podobnych - do kategorii potocznego myślenia. Jako taki zatem może być on przedmiotem zainteresowania socjologów, pozostaje natomiast obojętny dla folklorystów i etnografów, działających w obrębie ściśle wyznaczonych swoich zakresów tradycyjnych zainteresowań przedmiotowych 4. O słuszności takiego stanowiska świadczyć mogłoby to, że u nas istotnie ogół przedstawicieli obydwu nauk - folklorystyki i etnografii - przechodzi bądź z postawą negacji, bądź raczej obojętnie obok tych zjawisk, które wyrosły i utrzymują się, i to w dosyć silnym natężeniu, na styku kultury t~adycyjnej ze współczesnymi formami życia i kultury masowej, a które wstępnie, roboczo i skrótowo zostały określone jako folkloryzm 5. Jest to - można rzec - nowa rzeczywistość folklorystyczna, która notabene, wciąga w swe arkana wielu z etnografów i folklorystów jako specj.alistów z zakresu kulturowej tradycji, ale już w roli arbitrów mających orzekać o szczegółach tej właśnie nowej rzeczywistoś'Ci folklorystycznej. Zatem samo bieżące życie prZJełamuje ustalone dotychczasowe bariery, stawiia jednak wspomniany'ch arbitrów (jak właśnie piszącego te słowa) w sytuacji dość złożonej i trudnej. Jest tak z racji po prostu braku jakiegokolwiek analitycznego rozeznania w zakresie tej "nowej rzeczywistości folklorystycznej". Niech więc taka właśnie sytuacja będzie uzasadnieniem niniejs:zego artykułu. Stanowi on tylko wstępną próbę podejścia do zagadnienia na przykładzie współczesnego folkloru widowiskowego, czy - w ujęciu węższym - scenicznego. Nim jednak do tego przejdziemy, należy poruszyć jeszcze nieco spraw ogólnych, a to z tej racji, że folklor widowiskowy stanowi tylko część ogólnego procesu folkloryzmu. TRZY NURTY WSPÓŁCZESNEJ RZECZYWISTOŚCI FOLKLORYSTYCZNEJ Mówimy o nowej rzeczywistości kultul'Owej powstałej na styku współczesnych form życia kulturalrn.ego z k;ulturą tradycyjną. Na 'czym polega ów styk i co skład:l się na tę nową rzeczywistość oraz jaki jest mechanizm jej kształtowania się? Istotę zjawiska można - wydaje się - przedstawić naj zwięźlej następująco: folklor - w jego potocznym, najszerszym rozumieniu - prze4 Ale nawet i u etnografów sytuacja nie jest równoznaczna. Jak wiadomo, na zachodzie Europy całą kulturę ludową nazywa się najczęściej właśnie folklorem. Trudno powiedzieć, czy miało to jakiś wpływ na upowszechnienie się takiego pojęcia u nas. 5 Folklor znaniu tura w życiu współczesnym. 1969. Wielkopolskie ludowa nr 4, s. 69-90. - folkloryzm Materialy Towarzystwo - kultura z Ogólnopolskiej Kulturalne, narodowa. Sesji Naukowej Poznań 1970; J. Burszta, "Kultura i Społeczeństwo" w PoKul- 1969, �86 JOZEF BURSZTA jawia się jako żywa i aktywna część ogólnonarodowej kultury współczl:snej. Ostatnio znalazło to m. in. swój wyraz w ogólnej akcji Ministerstwa Kultury i Sztuki, mającej na celu ochronę zabytków kultury ludowej, a określonej znamiennym hasłem: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Stało się bardzo widoczne, że tej kulturze ludowej jako całości oraz jej poszczególnym elementom przypisuje się programowo szczególne wartości w ramach kultury ogólnonarodowej. Odpowilada temu zachodzący w społeczeństwie równoległy proces zarówno spontanicznego jak i refleksyjnego nawiązywania do poszczególnych elementów tej tradycyjnej kultury w celu zarówno ich podtrzymania przy życiu w ich naturalnym środowisku (tam gdzie to jest możliwe), jak też ich wydobycia z różnych pokładów tradycji i wtórnego ożywienia już w ramach życia narodowego i jego kultury. Właśnie ten drugi proces sprawił, że w opinii publicznej nastąpiło rozciągnięcie terminu "folklor" na całą tradycyjną kulturę ludową w ogóle. W owym procesie da się ustalić trzy stopnie a zarazem i trzy jego nurty: Pierwszy nurt procesu jest kontynuacją żywych jeszcze przejawów tradycji kulturowej, a polega na celowym ich podtrzymywaniu, a nav/eL i ożywianiu. Chodzi tu zarówno a proces dalszego naturalnego trwania, jak i o·wysiłki zmierzające do podtrzymania żywej jeszcze tradycji obrz(;dowej oraz twórczości ludowej, przejawiającej się w działalności autentycznych twórców ludowych w zakresie płastyki ludowej (wycinanka. rzeźba, malarstwo na szkle czy papierze itd.), rzemiosła ludowego (tkactwo, haft, ceramika, sliomkarstwo, koszykarstwo, kowalstwo itd.), czy twórczości poetyckiej i pisarstwa ludowego. Usiłowania te przybrały w znacznej mierze formę zinstytucjonalizowaną. Działa więc na części terytol'ium Polski "Stowarzyszenie Twórców Ludowych" roztaczające formalną opiekę nad czynnymi twórcami i zmierzające ostatnio do ustanowienia dla nich odpowiedniego statusu prawnego. Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Cepelia", w ramach swojej bardzo szerokiej działalności, skupia wytwórczość artystyczną okola 800 <:zynnych aktualnie twórców ludowych. Odpowiednią działalność w tych zakresach rozwija Ministerstwo Kultury i Sztuki zarówno bezpośrednio, jak poprzez wydziały kultury rad narodowych, regionalne muzea i towarzystwa społeczno-kulturalne. Podobnym zainteresowaniem i opieką cieszą się ludowi instrumentaliści oraz kapele ludowe. Druga postać omawianego procesu czerpie swe soki żywotne ze świeżej jeszcze pamięci niedawnych kształtów własnej tradycji. Jest tym sięganie dotychczasowych nosicieli folkloru po wybrane, po części tylko funkcjonujące, przeważnie zaś zawarte już tylko w pamięci starszych elementy własnego folkloru w celu ich wtórnego ożywienia w postaci zre- �wSjJulczeSl1/J Jol/dor ,,,h/ow/skowy 87 konstruowanej i w znacznej mierze zsyntetyzowanej oraz w sytuacji .luz raczej sztucznie wytworzonej, choć w znacznej mierze analogicznej. W grę wchodzą takie gatunki folkloru autentycznego (sensn largo), jak: zwyczaje i obrzc;dy związane z pewnymi pracami domowymi (przędzenie, darcie pierza. kiszenie kapusty itp.), z cyklem dorocznym (np. Andrzejki, Katarzynki, kolędowanie, szopka, dyngus, przebierańcy i maszkary zapustne, kogutek, Marzanna, gaik, sobótki, dożynki itd.), czy wreszcie najważniejsze i najczęściej wykorz)'lstywane tradycyjne obrzędy weselne. Przejawia się to z jednej strony w życiu współczesnych społeczności lokalnych. gdzie można zauważyć celowe podtrzymywanie niektóąch, specjalnie ulubionych zwyczajów ,i obrzędów, a nawet powrót dla celów I'OZJ'ywkowych do obrzędów już wygasłych, szczególnie wspomnianych wesel. Drugą formą organizacyjną jest właśnie folklor sceniczny. Powyższy proces folklorystyczny; aczkolwiek ma pewne odpowiedniki \Ii ubieglych dziesi,)tkach lat, jest w swym glównym nurcie zjawiskiem (Jstatniej doby. Da siC; on w krótkości scharakteryzować następująco: a) naturalnym jego środowiskiem są nadal spoleczności lokalne, zwlaszcza wiejskie. a jego nosicielami są osobnicy znający po części z autopsji transmitowane treści folklol'ystyczne, stąd b) ma on bardzo ścisły związek z folklorem autentycznym, gdyż jest w części jego bezpośrednim ciągiem l ub przekazem. poprzez starsze pokolenie, reanimacją czy już tylko rekonstrukcją na podstawie autentycznych źródeł, dokonywaną przy pomocy starszych. ale już zazwyczaj z udziałem jakiegoś kierownika, przeważnie inicjatora danej akcji; e) manifestowane w ramach tego procesu folklorystyczne postacie (zwyczaje, obrzędy) po części tylko pełnią swą oryginalną funkcję (obrzędową, magiczną itp.), po części zaś czy przeważnie stają się już tylko kulturalną rozrywką, praktykowaną w formach tradycyjnych - S<'l zatem refleksyjnym nawrotem do tradycji ze względu na tkwiące w niej wartości, stqd więc stoją one na pograniczu folkloru autentycznegu i wtól'llego; d) nawrót do własnych tradycji i ich manifestowanie prowadzi zazwyczaj do sformalizowania organizacyjnego. Tak dochodzi dl) powstania mniej lub więcej trwałych zespołów amatorskich, zwłaszcza pieśni i tańca, w obrębie sporej częśoi współczesnych wsi, prezentujących \v odpowiednich sytuacjach swój własny folklor "in crudo". Przykładów można by przytoczyć tu wiele 6, Mamy wreszcie trzeci nurt w omawianej nowej rzeczywistości folklorystycznej, mający już wyraźny charakter folkloryzacyjny, a więc z doG Zespoly l<lkie islnieją często zupełnie "na dziko", jak (o jest np. w wielu wsiach krakowskich czy rzesz:Jwskich. Niektól'e z nich awansują z czasem do formalnego zespolu przy jakiejś instytucji - kólku rolniczym, spółdzielni, fabrycznym zaldadzie pracy itp. �88 JOZEF BURSZTA tychczasowych najbardziej odległy od swego natura:lnego źródła - folkloru autentycznego. Przejmowane tu z różnych źródeł elementy tradycyjnego folkloru (sensu largissimo) zostają przeniesione w zupełnie inne środowisko (robotnicze, miejskie, inteligenckie), tam drogą wyuczenia przyswojone i przetworzone w celu ich zużywania zarówno w masowych śwdkach przekazu kulturalnego i w konsumpcji kulturalnej, jak też w wytwórczości względnie twórczośoi indywidualnej a charakterze artystycznym. Obiektami wykorzystania stają się zarówno wytwory czy wzory autentycznej sztuki ludowej i jej zastosowania w przedmiotach użytkowych, jak też różnorodne postacie i gatunki folkloru słownego, muzycznego, tanecznego i obrzędowego. Takimi właśnie drogami ukształtował się główny i najbardziej nas tu interesujący nurt nowej rzeczywistości folklorystycznej, mianowicie folklor widowiskowy. Właśnie w nim można obserwować najwyraźniej różne sposoby i stopnie wykorzystania przejętych elementów folkloru, dokonywane przez odpowiednich specjalistów, a narzucane wykonawcom jako obowiązujące: od mniej lub więcej autentyzowanych, poprzez różne opracowania i dostosowania do wymogów masowego przekazu, poprzez aranżację i stylizację aż do wytworów zupełnie odrębnego rzędu, dla których element autentyczny był tylko zaczynem czy iIT1>piracją (np. inscenizacje). Jest to - jak dobrze wiadomo - proces dzisiaj bardzo 'Szeroki,angażujący w tysiącach zespołów setki tY'sięcy wykonawców, a stwarzający folkloryzacyjne dobra konsumpcyjne dla wielu milionów 7. Z takim właśnie folklorem widowiskowym styka się pośrednio i bezpośrednio współczesny obywatel niemal każdego dnia. Ten proces folkloryzacyjny ma też wiele różnych ośrodków kształtowania się i "rozmnażania", ma bowiem wielu różnych organizatorów, opiekunów i mecenasów - od gminnych spółdzielni począwszy, poprzed związki młodzieżowe, zakłady pracy, domy kultury, stowarzyszenia regionalne, aż po departamenty ministerialne włącznie. FOLKLOR WIDOWISKOWY Można zatem teraz podać roboczą definicję interesującego nas przedmiotu. Otóż folklor widowiskowy stanowią te wszystkie formy i treści wokalne, wokalno-taneczne i muzyczne, wykazujące merytoryczny związek z kulturą tradycyjną odnośnego zakresu, które są manifestowane indywidualnie bądź zespołowo w odpowiednich sytuacjach na zasadzie 7 Faktyczna liczba takich zespołów nie jest dzisiaj znana, gdyż nie ma instytucji, która by je rejestr<Jwała. Według danych z Ministerstwa Kultury i Sztuki z r. 1965, zespołów kultywujących folklor było wówczas 1821. Były to zapewne tylko te, które wchodziły pod jakimś względem w gestię tegoż Ministerstwa. �Wspólczesny folklor widowiskowy 89 wyuczonego pokazu, stąd zorientowane są w swym wyrazie wymogami sztuki scenicznej. Jako charakterystyczne cechy folkloru widowiskowego można by więc wymienić następujące: 1) w przeciwieństwie do przejawów folkloru autentycznego, żywego, naturalnego, związanego ściśle z życiem kan'kretnej grupy ludzkiej - folklor widowiskowy "dochodzi do istnienia" w środowisku celowo zorganizowanym, sztucznym, jakim staje się scena czy specjalnie urządzony plener, w którym następuje ścisłe rozdzielenie aktorów od widzów; w wypadkach przywrócenia danej postaci folkloru w jego naturalnym środowisku (np. przy wiejskich zwyczajach i obrzęd:a:chdorocznych) - to zachodzi ono już raczej na zasadzie własnej zabawy - widowiska. Stąd: 2) naturalna wielofunkcyjność folkloru autenty,cznego (magiczno-religijna, społeczno-obrzędowa, ekonomiczno-prawna, estetyczno-rozrywkowa itp.) zostaje tu sprowadzona w zasadzie do jednej tylko funkcji, mianowicie widowiskowo-rozrywkowej, a więc - od strony konsumentów do doznań estetycznych. Tej głównej funkcji podporządkowana zostaje także wielotreściowa symbolika, jaka towarzyszy folklorowi autentycznemu 8; 3) zachodzi tu celowy dobór repertuaru, którym staje się wydzielony jakiś gatunek folrkloru(zwyczaj, obrzęd, taniec, utwór muzyczny, tekst gawędziarski itd.), lub też kilka złącz·onychz sobą na jakiejś zasadzie konkretnych tworów folklorystycznych. O ich wyborze, zestawie i sekwencji decyduje kierownictwo zespołu wykonawczego, kierujące się już tylko zasadami sztuki scenicznej; 4) sformalizowanie i ill'stytucjonalirecja wJkonawstwa pokazowego. Wybiera się do pokazu formy ściśle ustalone, skostniałe, zamknięte w określony tekst, z "rozpisaniem" ról dla poszczególnych "aktorów" w ich wzajemnych układach ruchowych i innych. Dany "utwór" czy gatunek folkloru autentycznego, który jest podstawą wyjściową pokazu 8 W instrukcjach dla aranżerów widowisk folklorystycznych słusznie kładzie się nacisk na zrozumienie przez wykonawców sensu konkretnej symboliki zawartej w autentyku, ale nie w celu przekonania wykonawców o życiowym znaczeniu tej symboliki, ale właśnie z racji jej należytej interpretacji scenicznej. Tak np. w jednym z takich "podręczników" czytamy: "Szczególny nacisk położony został na omówienie znaczenia poszczególnych zwyczajów po to, aby osoby przystępujące do opracowania widowiska o tematyce obrzędowej zachęcić do pogłębienia wiadomości w zakresie wybranego tematu, gdyż b e z t e g o n i e m o ż e b y ć m o w y o p op r a w n e j i n t e r'P r e t a c j i <!podkr. J. B.) w wydobyciu właściwego wy·razu i przekazaniu właściwych wartości wychowarwczo-spolecznych widowiska". G. Dąbrowska, Obrzędy i zwyczaje doroczne jako widowisko. Cz. l, CPARA, Warszawa 1968, s. 6. �90 JOZEF BURSZ TA ulega odpowiedniemu ścieśnieniu względnie rozbudowie, zależnie od okoliczności. Te wybrane i ściśle zakreślone formy stają się przedmi()lcm uczenia się pod kierunkiem: reżysera, inspicjenta, choreografa, kierownika muzycznego itd., czy - jak często w zespołach wiejskich - znaj'lcego daną postać z autopsji. Gdy w folklorze autentycznym główna rola przypada spontanicznie wyłonionym przywódcom czy wodzirejom o dużej inwencji twórczej, to w folklorze widowiskowym roll; tf,' pełni kierownictwo artystyczne "z zewnątrz". Poszczególni wykonawcy zaś nie majel prawie żadnej możliwości indywidualnego wykonawstwa; muszą podpiJrządkowaćsię schematowi obowiązującemu cały zespól wyKonawczy; Ryc. 1. Zespół Pieśni i Tańca "Biskupianie" z Krobi, pow. Gostyń, w Przemęcie, 1971 r. Fot. J. Burszta. na występie 5) czas trwania danego pokazu w większości wypadków rozm się od czasu trwania danej postaci autentycznej. Ujawnia się to najwyraźniej w obrzędzie weselnym, który z dwu - czy trzydniowego w rzeczywistości zostaje skompresowany do najwyżej 2 godzin, a często do 20 minut. Te okoliczności wykonawstwa z jednej, a konkretne orientacje i tendencje artystyczne osoby czy osób kierujących całością widowiska z drugiej strony sprawiają, że wykazuje ono różną "odległość" od autentycznego pierwowzoru. Posługując się tym kryterium, można zespoły praktykujące folklor wi~owiskowy uszeregować w kilka stopni czy gradacji. �Wspólczesny folklor widowiskowy 91 Właśnie praktyka sceniczna i wieloletnia dyskusja (raczej jednak słowna) między etnografami, folklorystami muzykologami i działaczami doprowadziły do zgodnego na ogół stanowiska, że trzeba się pogodzić z faktem istnienia różnych kategorii zespołów w zależności od merytorycznego i formalnego stosunku pokazu do pierwowzoru, w przeciwnym bowiem razie nie można by znalaźć żadnego wspólnego mianownika ich oceny; właśnie () c e n y, z punktu widzenia zarówno autentyczności, jak i samego poziomu wykonawstwa artystycznego. Z tego też względu przyjmuje się stopniowo w praktyce zasada dopuszczania w ramach jednego przeglądu zespołów mniej więcej j€dnej kategorii, lub też niezbyt zróżnicowanych 9. Gdy natomiast występują zespoły różnych kategorii - ocenia się je według ich przynależności do jednej z nich. KATEGORIE ZESPOŁÓW FOLKLORYSTYCZNYCH Przyjęło się już na ogół - choć jeszcze niewyraźnie - przyporządkovvywanie zespołów do trzech zasadniczych grup czy kategorii, niejednolicie zresztą nazywanych. W braku lepszej terminologii przyjmijmy kategoryzowanie zespołów na: 1) autentyczne, 2) regionalne i 3) stylizowane. Są to zarazem trzy stopnie dość szerokiej gamy zespołów, od prostego wiejskiego - do zawodowego, jak "Mazowsze" czy "Sląsk". 1) Z e s p o ł y a u t e n t y c z n e określane są z punktu widzenia wykonawstwa programu jako "in crlido", a więc jako zespoły surowe, proste, prezentuj'lce folklor niejako "na żywo". Są to istotnie z€społy, które można obrazowo określić jako wyrastające "na pniu", a więc w swym lokalnym środowisku, złożone z ludzi znających miejscowy folklor z autopsji i z praktyki. Są to przeważnie zespoły wiejskie, które w ostatnich latach wyrastają jak grzyby po deszczu. Wystarczy, że znajdzie się we wsi ktoś zapalony do tej idei - może to być (jak przed kilkoma laty w Bukowcu Gr. pow. Leszno Wlkp.) sołtys, czy miejscowy pracownik spóldzielni, nauczyciel czy instruktor oświatowy który rzuci hasło, zgromadzi dokoła siebie ludzi - i zespół gotowy. Powstaje on zazwyczaj na przyjaznym gruncie, a więc na zbiorowej chęci mieszkańców, aby to, co znają, ożywić, przeżyć jeszcze raz i pokazać innym. Program powstaje zazwyczaj samOl~zutnie dzięki uczynnej pamięci starszych, odtwarzających dawne piosenki, tańce, zwyczaje i treści obrzędów. Tacy zresztą ludzie stają się często członkami zespołu, a przy nich douczają się młodsi. Stąd też 9 Np. na i'enomowanym już IV Międzynarodowym Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem (7-<12. IX. 1971) przyjęto :podział występująlCych tam zespołów na dwie kategorie: ..zespoly autentyczne" i "zespoły prezentujące folklor w opracowaniu <Jl'tystycznyrn". W dawniejszych przeglądach rozróżnień takkh nie było. Nie ma jednak dotąd jednolicie ustalonych i przyjętych ani kategorii, ani ich nazw. �92 JOZEF BURSZTA ze&połyte cechuje duża ro:?Jciągliwośćwieku ich członków (na scenie występują nieraz trzy pokolenia "aktorów"). Program folklorystyczny jest tutaj oczywiście całkowicie własny, ze swojej wsi względnie też z najbliższej okolicy 10, W wykonaniu jest to rzeczywiście folklor "in crudo"~ zgodny we wszystkim z autentycznym (gdyż jest nim w rzeczywistości). Autenty<cZTIośĆ podkreśla własna kapela z autentycznymi instrumentami i melodiami. Do takich zespołów - prócz wspomnianych wyżej - można przykładowo zaliczyć: znany z audycji radiowych zespól Klubu "Rolnika" w Trzcianie pod RzeszO'Wem;ze&pół Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Gaci Przeworskiej, czy podobny z Krzemienicy pod Łańcutem; Regionalny Zespól Góralski Zw. Zaw. P;rac. Leśnych "Ujsoły" w Ujsołach (Zywieckie) - i wiele, wiele innych. Szczególnie lic~ne są one we wsiach krakowskich i rzeszowskich. 2) Z e s p o l y r e g i o n a l n e, nazywane także "zespołami z opracowanym folklorem", można określić jako zespoły regionalno-autentyzowane. Na wszystkich przeglądach i festiwalach te właśnie zaspoły liczbowo dominują może nie z racji, że są najliczniejsze, ale chyba dlatego, że łatwiej przechodzą przez eliminacje, ODeteż mają szersze możliwości występów niż autentyczne, złożone z "ludzi od pługa". Członkami tych zespołów są zazwyczaj pracownicy większych zakładów produkcyjnych (zespoły przyzakładowe), lub młodzież szkolna względnie reprezentująca różne zawody (np. w zespołach przy domach kultury). Stąd też zespoły te złożone są zazwyczaj z ludzi młodszych, lub też wykazują niewielkie zróżnicowanie wieku swych członków. W repertuarze folklorystycznym i w wykonawstwie zespoły regionalne uwidaczniają wyraźną rozpiętość. Jedne ż nich graniczą z zespołami autentycznymi, inne ~nów grawitują ku stylizowanym. Tak więc, gdy pierwsze występują z kapelą ludową i śpiewają pieśni jednogłosowo, inne 10 Znakomitym przykładem może być tu Zespół Górali Czadeckich "Watra" ze wsi Brzeźnica pow. Żagań, występujący m. in. na V Ogólnopolskim Festiwalu Folklorystycznym w Płocku w czerwcu 1971 r. Zespół powstał samorzutnie przy zachęcie instruktora Powiatowej Poradni Kulturalno-Oświatowej w Żaganiu, p. Lechosławy Ostrowskiej, we wsi, która w 900/0 zasiedlona jest repatriantami z Bukowiny Rumuńskiej. Tam właśnie (do okolic Czerniowiec i Banilowa) wyemigrowali na początku XIX wieku ich przodkowie, Górale Czadeccy (Cieszyńskie). Okazuje się, że mieszJkańcy Brzeźnky z dawna :2lbierali się wieczorami u znajomych, śpiewali swoje pieśni i Itańczyli swoje tańce (w których wiele jest wpływów bałkańskich) a dawne swoje stroje góralsk.ie (również z nalecialościami ba~kańskimi) oraz instrumenty muzyczne ;pieczołowi'cie iprzechowywali. Wystarczyła niewielka zachęta, a zespół powstał samorzutnie, złożony z sąsiadów, krewnych i znajomych z ,tej samej wsi. Prezentuje też - obok pysznych strojów - bardzo 'Ciekawy folklor górski polsko-rumuński. (Na ,podstawie informacji mgr Ireny Pujanek z WDK w Zielonej Górze). �Wsp61czesny folkloT widowiskowy 93 przy orkiestrze, a chór śpiewa pieśni sharmonizowane; jedne z nich opierają się wyłącznie o folklor własnego regionu, lub też ten folklor preferują (stąd słuszna nazwa - regionaLne), inne sięgają także po folklor innych regionów a nawet i innych kmjów; pierwsze starają się a oddanie -clanych postaci folklorystycznych (zwłaszcza pieśni i tańców) możliwie według pierwowzoru regionalnego z minimalną stylizacją, drugie za:ś uwidaczniają duży wkład kierownictwa artystycznego w rozbudowę kroków, układów choreograficznych i treści wokaLno-muzycznych. Jednym słowem, różna jest ich "odległość" od surowego autentyku 11. Zależy to właśnie od owego kierownictwa, od jego ukierunkowania artystycznego i stylu, oraz - oczywiście od poziomu wiedzy e1mograficzno-folklorystycznej tegoż kierownictwa. W związku z powyższym istnieje tu sporo problemów różnego rodzaju, o których jeszcze wspomnimy. 3) Z e s p o ł Y s t Y l i z o wan e odchodzą najdalej od form i treści folkloru autentycznego. Występują zazwyczaj z akompaniamentem orkiestry, a jeśli z własną kapelą, to z dość dowolnym zestawem instrumentów {np. z gitarami eleMrycznymi, z nalotem jazzu), pieśni zaś wykonywują z reguły wielogłosowo. Rzadko też ukazują foil:klor w jego naturalnej postaci, zazwyczaj zaś w sposób znacznie przetworzony. Elementy folkloru zresztą stają się tu często tylko tworzywem do zupełnie nowego utworu scenicznego, muzycznego czy pieśniowego przy udziale zawodowych 11 Pod tymi względami zespoły regionałne wykazują trzy gradacje, trzy stopniowania. Trudno jest je jednoznacznie zakwalifikować na stałe do któregoś z tych stopni, gdyż wykonywują one różne programy, co rzutuje często na ich wykonawstwo. W świetle zebranych doświadczeń z przeglądów z r. 1969, 1970 i 1971, do najbardziej "czystych" regionalnie należałyby takie zespoły pieśni i tańca, jak "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; "Kaszuby" z Karsina, pow. Chojnice; Kaszubski Zespół "Bazuny" z PGR Leźno; "Szamotuiski Zespół Regionalny"; Zespół FWN "Gerlach" z Drzewicy (Kieleckie); "Dziergowice" z Domu Kultury "Chemik" w Kędzierzynie; Zespół Regionalny przy Wiejskim Domu Kultury w Lużnej, pow. Gorlice; Zespół Pieśni i Tańca "Ziemi Cieszyńskiej" w Cieszynie; Regionalny Zespół .,Lipowiec" Kółek Roln. w Lipowcu, pow. Cieszyn - i wiele innych. Do zespołów, które ukazują folklor "bardziej opracowany i rozwinięty" oraz sięgają także po folkłor innych regionów, warstw społecznych (np. miejski) czy krajów, można by zaliczyć takie, jak: Zespół Pieśni i Tańca "Warmia" w Olsztynie; "Żuławy" GS "Samopomoc Chłopska" z Nowego Stawu; "Silesiana" z Dzierżoniowa; "Echo Strun" z Bogumiłowic; "Piliczanie" z Tomaszowa Maz'owieckiego; "Tramblanka" z Opoczna; dalej "Krakowiacy" z Krakowa, czy "Beskid" z Bielska-Białej. Do zespołów o jeszcze bardziej rozwiniętym sceni'cznie rwykona;wstwie należałyby: Zespół Pieśni i Tańca ZZ Met. Stoczni Gdańskiej; "Wrocław" z Wrocławia; Zespół Tańca Ludowego WZDZ w Lublinie; Zespół Pieśni i Tańca FSC w Starachowicach; ZPiL ZZM "Rzeszowiacy" w Mielcu, czy ZZH "Lasowiacy" w Stalowej Woli i inne. Zespoły te zresztą nie mają często w swej nazwie słowa "ludowy" czy "regionalny", a w programach artystycznych wychodzą także poza folklor w ogółe. Stoją one na pograniczu między zespołami regionalnymi a stylizowanymi. �94 JOZEF BURSZTA kompozytorów. Autentyczne zwyczaje i obrzędy ludowe są tu wielokrotnie okazją do dowolnej inscenizacji, lub" też do stworzenia zupełnie nowych sztuk scenicznych, ujmujących często motyw pracy ludzkiej. Typowym przykładem może być tu Zespół Pieśni i Tańca "Dalmor" w Gdyni. W 1970 r. wystąpił on m. in. w III Ogólnopolskich Spotkaniach Folklorystycznych - Jarmarku Pieśni i Tańca w Mielcu, gdzi€ za'inaugurował uroczysty koncert. "W swoim repertuarze - czytamy w folderze Ryc. 2. Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" z Wilamowic, pow. Oświęcim, Festiwalu w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta. na festiwalu - posiada okolo 70 pozycji reprezentujących folklor morski. rybacki, kaszubski w op r a c o wan i u Bronisława Zacha, 31 utworów o tematyce morskiej s k o m p o n o wan y c h i opracowanych przez współpracującego z zespolem kompozytora Adolfa Wiktorskiego, 18 tańców w opracowaniu choreografa Ryszarda Gamszeja. Zespól opracow.al s w ó j s z c z e g ó l n y s p O'S Ó b o d t w Cli r z a n i a różnych utworów (podkr. - J. B.). Jednym z najbardziej charakterystycznych jest taniec rybacki przedstawiający tradycyjny powrót z udanych połowów. Taniec ten jest fragmentem inscenizacji 'pt. "U rybaków" w opracowaniu B. Zacha, choreograficznym R. Gamszeja, reżyserii L. Rybickiego z muzyką M. Krzyńskiego, A. Wiktorskiego i B. Zacha". Podobnie czytamy odnośnie do Reprezentacyjnego Zespołu Tańca Lu- �Wspólcz<'sll!J tolklor widowiskowy 95 dowego ZZ Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego przy ZPB im. Szymona Harnama w Łodzi (w skrócie nazywanego .,Harnamem"): "Zespół przez 21 lat pokazywał piękno tańców ludowych na dziesiątkach estrad w kraju i zagranicą. Przez 21 lat kierownictwo artystyczne sprawuje Jadwiga Hryniewiecka, choreograf o wybitnej pozycji, wyspecjalizowany w artystycznym p r z e t war Zla n i u tańców ludowych (podkr. - J. B.), umiejący w stylizacji zachować autentyzm pierwowzoru". Na takich zasadach Z·espół Pieśni i Tańca Stoczni Gdańskiej im. Lenina wystawił w Mielcu (1971 r.) program pt. "Barwy naszej Ziemi", w którym pojawiła si<; seria pieśni inscenizujących 'PracG rybaka, napisanych i skomponowanych specjalnie dla zespołu, tak jak w Łodzi (1971) Zespół Taneczny Domu Kultury Kolejarza z Tczewa ukazał "Groteskę marynarską". zespc'Jl Łódzkiego Domu Kultury widowisko "Nasza kochana Łódź", zawierające inscenizacje na temat folkloru robotniczego, a "Har:lam" insoenizację folklorystyczną "Na wiejskim podwórku". Należy z naciskiem podkreślić, że powyższa kategoryzacja zespołów na trzy stopnie (pomijamy tu dla uproszczenia zespoły zawodowe, jak "Śląsk" i "Mazowsze") nie ma nic wspólnego z gradacją artystyczTICl w tym sensie, jakoby zespoły o bardziej opracowanym folklorze miały stać wyżej pod wzglf;dem artystycznego wykonawstwa 1icenicznego. Owszem, zdarza siG, że zespoły autentyczne zdradzają pewną szorstkość, nieporadność, sztywność - ale nie wynika to bynajmniej z tego, że prezentują one folklor autentyczny, ale raczej z nieobycia scenicznego. Z drugiej strony jest faktem, że takie właśnie zespoły uzyskują często od widowni najwyższy aplauz. A znów -- przeciwnie - program zespołów nazbyt wyszlifowanych i wykonany najbardziej precyzyjnie, często wręcz nudzi i zniechęca. Istota sprawy stopnia artystycznego folkloru widowiskowego leży gdzie indziej i jest nieco złożona. ŻRÓDLA HEPERTUAROWE WIDOWISK FOLKLORYSTYCZNYCH Jak już wynika z poprzednich wzmianek, źródła repertua:rowe widowisk folklorystycznych tkwią zawsze w elementach folkloru autentycznego, różnie jednak są one wydobywane i wykorzystywane. Najbardziej powszechnym źródłem, do którego sięgają wszystkie zespoły niezależnie od swej rangi, jest - powiedzmy - folklor "archiwalny", a więc zadokumentowany w piśmie, w ilustracjach i na taśmach magnetofonowych. Najbardziej wykorzystywanym źródłem stały się - jak to widać z ciągłych wzmianek prasowych - Dziela wszystkie Oskara Kolberga z racji zawartej tam bogatej dokumentacji wszelkich gatunków folkloru sprzed około stu łat, a więc z okresu najlepszego jego rozkwitu, a także stąd, że �96 JOZEF BURSZTA pochodzi ona z całego terytorium etnicznego Polski. Stąd do tego źródła sięgają chętnie zwłaszcza te zespoły, które nie ograniczają się do folkloru własnego regionu. A znów zespoły regionalne wykorzystują skwapliwie wszelkie dawniejsze i nowsze wydawnictwa lokalne o charakterze etnograficznym i folklorystycznym. U jednych i drugich wielkim powodzeniem cieszą się nagrania magnetofonowe z ogólnopolskiej akcji dokumentacyjnej Polskiego Radia z lat 50-tych oraz takież nagrania wraz z transkrypcją znajdujące się w Pracowni Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Drugim źródłem stały s,ię własne poszukiwania terenowe poszczególnych zespołów. Dokumentują one skwapliwie wszelkie żywe jeszcze przejawy tradycji w każdym z regionów, zachowane zwłaszcza w zwyczajach i obrzędach dorocznych (często właśnie z tej racji przez samych ich nosicieli podtrzymywanych, czy nawet wskrzeszanych); zapisuje się je troskliwie, ftilmuje, nagrywa i transponuje następnie odpowiednio na scenę. Bogatszym jednak źródłem jest folklor ukryty, nie przejawiający się już w społecznościach lokalnych w swej oryginalnej funkcji życiowej, lecz zawa'rty - jak wspomniano - jedynie w pamięci pojedynczych osób i to starszego pokolenia. Spotykamy się tu z czymś w rodzaju "archeologii folklorystycznej", gdyż musi się tu istotnie "gn~ebać" w pamięci ludzi i wydobywać na wierzch formy dawnych obrzędów i zwyczajów, teksty pieśni i przyśpiewek, informacje o strojach, a zwłaszcza rytmy i formy taneczne; w sytuacji braku ich dokumentacji, czy dokumentacji pe~nej co szczególnie dotyczy tańców regionalnych i lokalnych - informacje takie stają się bezcenne i niezastąpione. Wiadomo, że tą drogą Sygietyński wzbogacał repertuar "Mazowsza", a Hadyna zespołu "Śląsk". Taką też drogą zespoły uzyskują bogaty repertuar piosenek obscenicznych i innych humorystycznych, którymi tak często kraszą 'Swe występy. Tego też rodzaju poszukiwania doprowadziły do odkrycia nieznanych dotąd dawnych lokalnych strojów ludowych czy ich elementów. Stąd co pewien czas zaskakuje nas na przeglądach "nowość" jakiegoś dawnego stroju ludow·ego. Uwidacznia się zresztą charakterystyczna ogólna tendencja, że każdy zespół chce mieć swój strój ludowy, który by go wyróżniał choćby jakimś szczegółem od innych, podobnych. Owa "archeologia folklorystyczna" napotyka na podstawowe zjawisko, jakim jest przestrzenne zróżnicowanie tradycyjnego folkloru. Odkrywa się więc niewyczerpalne bogactwo zróżnicowań w 'Szczegółach - np. w krokach tanecznych, w rytmie muzycznym, w układach rąk, w gestach, w intonacji itd. - wszystko to, 'co składa się na "gatunek" czy "charakter" folkloru lokalnego, taki właśnie, który - jak to się mówi - jest ..nie do podrobienia". I tym właśnie lokalnym charakterem danej postaci folkloru, ową lokalną specyfiką czy regionalną "egzotyką", zespoły "in crudo" �Wspólczesny folklor 97 widowiskowy oraz regionalne (jeśli te ostatnie tej specyfiki nie zagubią) górują nad tymi zespołami, które bądź sięgają po folklor obcy, bądź tak autentyk przetwarzają, że otrzymuje on zgoła inną postać, inny charakter gatunkowy. Nazbyt jednak często - wydaje się - nie zdają sobie spra'\.vy z waloru widowiskowego lokalnej specyfiki folklorystycznej ani członko- l Ryc. 3. Reg'ionalny l l p()I'~Kł FESrl' i ,.~,.J" Zespól Pieśni i Tańca "Podlasie" z w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta, Siedlec . na '. '. Festiwalu wie, ani - co gorsza - kierownicy zespołów; zamiast kłaść na nie nacisk, zbyt dużo wysił'ku wydają nieraz na sztuczne "wzbogacenie", często przez podpatrywanie i naśladowanie atrakcyjnych szczegółów z innych zespołów. Okazuje się tymczasem, że najhardziej interesująca dla publiczności i najżywiej przyjmowana jest właśnie owa "egzotyka regionalna" jeśli oczywiście jest nie zafałszowana, a dobrze oddana. W związku z wykorzystywaniem przez zespoły różnych źródeł folklorystycznych i z różnych okresów przeszłości powstaje inne zj.awisko a zarazem pewien problem. Rzecz w tym, że wszystkie te postacie, gatunki i szczegóły folklorystyczne pochodzą z różnych okresów czasu, niektóre jak te z Dziel Kolberga - spl'Zed ponad stu lat, inne z ostatniego okresu, zostają natomiast w widowisku oddane na jednej płaszczyźnie czasowej przy użyciu strojów z jakiegoś jednego czasu. Powstaje stąd zjawisko, 7 - Lud, tom LVI �JOZEF BURSZTA które można określić jako p l' a e s e n s f o l k l o l' i s t i c u m jako etnograficzno-folklorystyczna jednopoziomowość czasowa, jako swoisty anachronizm. J est to chyba jedna z głównych i powszechnych cech folkloru widowiskowego - pytanie tylko, czy rzeczywiście nie do uniknięcia. Odmiennego znów rodzaju praesens czynią zespoły stylizowane poprzez łączenie elementów tradycyjnych ze współczesną techniką wykonawczą· KILKA REFLEKSJI I ZAGADNIEŃ Przedstawiona powyżej próba możliwie obiektywnego l~, wsU;pnego zarysu jednego z przejawów współczesnego życia, jakim jest zjawisko nazwane tu folklorem widowiskowym, budzi różnego rodzaju skojarzenia i refleksje oraz zawiera w sobie szereg pytań domagających się pr<;dzej czy później odpowiedzi ze strony nauki. Ale jakiej nauki? Jak widzimy, zjawisko ma charakter złożony i w swej całości nie może "zmieścić się" w żadnej z dyscyplin, które wchodzą czy mogą tu wchodzić pod uwagę: w etnografii, folklorystyce, socjologii, w historii sztuki czy kultury. Na to zjawisko bowiem składają się takie rzeczywiste czynności grup ludzkich, które mogą wchodzić w zainterescwania każdej z wymienionych dyscyplin - i jeszcze niektórych innych - i w żadnej z nich mogą nie zostać w pełni objęte. Jest to więc zjawisko interdyscyplinarne. Może właśnie dlatego nie zostało ono przez żadną z tych dyscyplin dotąd w pełni podjęte i omówione. Ale folklor ten-a właściwie folkloryzm - jest także praktyką, wkraczającą w różne dziedziny specjalności i umiejętności 13. Jedną z nauk najbardziej uprawnionych do podjęcia ze swej strony problemu folkloru stosowanego, tu widowiskowego, powinna chyba być etnografia ze 'Spokrewnioną z nią ściśle folklorystyką i z etnografią muzyczną, a to z kilku względów. Jak widzieliśmy, tworzywem widowiskowym jest tu folklor (sensu lm'go czy laTgissimo), ten, który jest klasycznym przedmiotem badań etnograficzno-folklorystycznych, ale - jak dotąd jest czy był on przedmiotem w 'Swym naturalnym środowisku i w takichże przejawach. Tymczasem w omawianym zjawisku zachodzi 12 Nie chciałbym tu - może wbrew oczekiwaniu - ani zajmować konkretnego stanowiska z postawy etnografa w sprawach folkloru widowiskowego, ani też sporządzać listy problemów spornych. W ograniczonym rozmiarami artykule chodzi tu tylko o zaryso\l\'anie postaci zjawiska oraz o wskazanie na niektóre szersze pl"Oblemy, z którymi wiąże się czy może się wiązać folklor sceniczny. 13 Z natury rzeczy więc w jury przeglądów i festiwali zasiadają z reguły przedstawiciele kilku specjalności naukowych i znawcy kilku wchodzących w grę dziedzin praktyki pracy kulturalno-oświatowej i artystycznej. �Współczesny foLklor widowiskowy 99 niejako "przelanie się" treści i fo'rm folklorystycznych poza naturalne łożysko i ich znacznie szersza niż dawniej "rozciągliwość" przejawów. Z jednej strony bowiem są one przedmiotem zainteresowania a nawet treścią życia (przeważnie owego "odświętnego") nadal społeczności lokalnych - tych, które zdobywają się na refleksyjne nawiązanie do własnych tradycji kulturowych. Z drugiej strony zaś "żyją" nimi (od strony przygotowawczej i sukcesów pokazowych) zakłady pracy, organizacje, związki itp., aż do polityki kulturalnej różnego szczebla włącznie. Od strony zaś konsumpcji kulturalnej w grę wchodzi wspomniane całe społeczeństwo narodowe. Co więcej, folklor ten "przelewa się" za granice państwa, do innych społeczeństw (przy czym nieobojętna jest tu zarówno strona polityczna, jak i ekonomiczna). Inny wzgląd to ten, 'Że przecież - w nasilającym si~ prądzie cywilizacji urbanistycznej - klasyczne postacie folkloru żyć będą mogły nadal właściwie tylko w postaci wtórnej, widowiskowej. Już dzisiaj ogromna większość społeczeństwa poznaje kulturę tradycyjną tylko w ten właśnie, widowiskowy sposób. I nie wiadomo, czy z tego względu nie ma racji vox populi, który całą spostrzeganą tradycję kulturową określa właśnie folklorem. Wydaje się też, że etnografia może być jedną z najbardziej przydatnych dyscyplin służących wykonawcom konkretnym doradztwem i opracowujących w tym zakresie określone wytyczne. Potwierdza to zresztą bieżąca praktyka. Ponadto owo "wtórne życie folkloru" staje się znakomitą okazją dla etnografów do badań współczesnych zjawisk kulturowych. Jednym z podstawowych problemów byłaby konieczność wyjaśnienia ksztaltowaniasię samego zjawiska folkloru widowiskowego - jego niemal żywiołowego rozwoju, jego korzeni, sił i czynników wprawiających w ruch i utrzymujących je w życiu współczesnego społeczeństwa. Jest to szerokie zagadnienie wymagające zarówno badań szczegółowych, jak i szerszych analiz porównawczych. Nie można się chyba zadowalać poto·cznymi stwierdzeniami, powtarzanymi także często w prasie, że jest to kwestia mody, że współczesne życie cechuje "modana ludowość". Nie można przecież modą - która jest zazwyczaj przejściowa i zmienna - tłumaczyć zjawiska, które istnieje od kilku dziesięcioleci, jest przejawem trwałym i nawet wzmagającym się. Zjawisko to ma niewątpliwie głębsze korzenie. Folklor widowiskowy - jak i cały złożony współczesny prąd fo1kloryzacyjny ł ą c z Y się niewątpliwie bardzo ściśle z p r o b l e m e m i z j a w i s k i e m t l' a d y c j i i ze stosunkiem do niej społeczeństwa. Wszystko, czym operuje folklorystyczna widowiskowość, jest tradycją, wywodzi się z niej i jest przejawem jej przedłużania. Ale szczególna to tradycja. Gdy dawniej kultura ludowa związana była ściśle z życiem konkretnej warstwy społecznej (tutaj głównie chłopstwa), była jedną z kilku konkurujących w pewnym sensie z sobą tradycji klasowy.ch (szlachecki~> �100 JOZEF BURSZ TA mieszczańskiej, inteligenckiej, proletariackiej), z których każda stanowiła odrębny system wartości - teraz, wydobyta z "archiwum historycznych losów chłopstwa" i przenoszona na forum narodowe w sytuacji współczesnego narodowego egalitaryzmu, staje się społecznie i klasowo obojętna. Nie jest już ona sama w sobie ani dobra, ani zła, ani konserwatywna, ani postępowa. Nie jest konserwatywna dlatego, że przecież nie stanowi systemu tradycyjnych norm i wzorów społeczno-obyczajowych, które by można z powrotem wcielić w życie i nadać im ich naturalną funkcję życiową (jak to myśleli jeszcze nie tak dawno przeciwnicy tego zjawiska). Tradycja folklorystyczna, o której tu mówimy, nie jest dziedziczeniem norm społecznego zachowania się, ale transmitowaniem z przeszłości we wspólczesność okrcilonych - i to tylko niektórych, wybranych - wytworów kulturowych w zupełnie odmienne od oryginalnego środowisko społeczno-kulturowe. Jako taka, nie jest to ani tradycja w pełni zastana, ani nie "dorabiana" do aktualnych zapotrzebowań społeczno-klasowych czy innych, nie pełni więc funkcji społecznych derywacji mających uzasadniać społeczno-klasowe uprzywilejowania czy też wykazywać ich brak: jest tradycją przeważnie "odtwarzaną" głównie dla potrzeb konsumpcji kulturalnej i to już całego, egalitarnego społeczeństwa. Podstawą zaś transmisji z przeszłości i odtwarzania tych wytworów tradycji są przypisywane im konkretne wartości same w sobie. Chodzi tu oczywiście o wartości przede wszystkim estetyczne, o wartości sztuki. Jeśli współczesne społeczeństwo nawraca do swej kulturowej przeszłości, oznacza to z jednej strony, że ze swą tradycją (ściśle - z niektórymi wydzielonymi jej elementami, wchodzącymi w zestaw pojmowany jako "tradycja dobra") nie chce ono zrywać, a przeciwnie - zachować je w swoim współczesnym życiu, choć w zmienionej funkcji; z drugiej strony oznacza to fakt uznania dawnych i współczesnych wartości tych elementów, niezależnie od ich klasowego pochodzenia czy dawniejszego powiązania. W swej funkcji zaś sublimowany do współczesnych potrzeb i zadań dawny folklor może być traktowany jako przejaw konsolidacji społeczeństwa na bazie wspólnej kultury, tkwiącej korzeniami właśnie w tradycji. To powiązanie z tradycją ma - jak widzimy - charakter sel~ktywny, wartościujący i refleksyjny, a to jest istotne. Znaną bowiem prawdą jest, że gdy dane społeczeństwo trzyma się ściśle a bezrefleksyjnie całej swej tradycji - to kostnieje i staje się konserwatywne; gdy znów, przeciwnie, całkowicie ze swą tradycją zrywa - ginie i znika z widowni historycznej 14. H O tradycji jako zjawisku społeczno-kulturowym, o jej pojmowaniu, o jej historycznej i współczesnej roli itd. - wb. dwie cenne, nowe pozycje: J. Szacki, Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971; O. Nahodil, Menschliche Kultur und Tradition. Kulturantropologische Orientierungen. Aschaffenburg 1971. O znaczeniu �Wspólc.?esny folIelor widowisleowy 101 Tak jak powyższy problem może (i powinien) być przedmiotem szerszych analiz i syntez, tak następny wymagatby szczegółowych, ściśle zakreślonych badań. Chodzi mianowicie o wyjaśnienie szerokiego udziału młodzieży w tym nurcie folkloryzacyjnym. Młodzież przecież nie ma jeszcze takiego stopnia refleksji historycznej, aby powodowała się - jak starsi - wspomnianymi wyżej wartościami folkloru. Wydaje się, że wchodzi ona w ten ruch z zupełnie innych względów; poza czysto utylitarnymi i innymi można chyba dopatrywać się także pragnienia aktywnego uczestnictwa w kulturze, poprzez które dopiero może ona zdobyć świadomość wartości form tradycyjnych, w których uczestniczy. Ale trzeba dopiero zbadać, czy tak jest w istocie 15. Nie ma dzisiaj wielu, którzy by negowali racje istnienia zjawiska folkloru widowiskowego. Stał się on w opinii społeczeństwa już czymś oczywistym. Wręcz przeciwnie, opinia społeczna przyjmować się zdaje jego przejawy ze zwiększonym uznaniem (co zapewne nie pozostaje bez wplywu na rozwój tego ruchu po wsiach). Gorące spory natomiast wywołuje w niektórych kręgach sam sposób wykonania widowiska, a więc owa gradacja zespołów. Można by tu przytoczyć mnóstwo głosów z prasy i czasopism, zajmujących to czy inne stanowisko. Jest to jednak dalszy problem, który nadaje się do specjalnego zbadania i omówienia. To samo można powiedzieć o dalszych zagadnieniach, jak: adaptacja materiału folklorystycznego do wymogów pokazu; sprawa zapożyczania form i treści z innych regionów; zmienność programu a jednolitość wyrazu widowiskowego, co może się wiązać ze sprawą możliwości "rozwoju" folkloru widowiskowego; zagadnienie adaptacji i funkcji rekwizytów etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem strojów; 'sprawa odbiorczości widowiSKa przez konsumentów oraz wpływu na ich wyobraźnię estetyczną - itd. Wszystkie te i inne zagadnienia są możliwe do zbadania i omówienia tylko przy współpracy odpowiednich specjalistów, zarówno naukowców jak i praktyków w zakresie działalności kulturalno-oświatowej. Bo folklor stosowany jest istotnie 'zjawiskiem wielce zlożonym, interdyscyplinarnym, które nie zostało dotąd należycie poznane i zinterpretowane zarówno w swej całości, jak i w jego współczesnych dziedzinach. Zarysowany tu folklor widowiskowy jest tylko jednym z nurtów wspól- tradycji w naszym życiu al'lystycznym zob. zestaw referatów ze specjalnej sesji, pt. Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski Ludowej, Warszawa 1970. '" Niektóre z tych zagadnień zostały poruszone m. in. w pracach: Sto Adamczyk, Twórcy i współtwórcy. Warszawa 1970; A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze. O różnorodności stylów życia. Warszawa 1971. �lO:! JOZEF BURSZ TA czesnego folkloryzmu. A ten, z racji szerokiego środowiska, w którym żyje i pełni określone funkcje, zaawansował już do rangi f o l k lor u n a r o d o w e g o. JÓZEF BURSZTA CONTEMPORARY FOLK PAGEANTRY. AN OUTLINE OF THE PHENOMENON Summary In contemporary Poland and some otheroountries it is possible to obsen'e a new revival of folk pageantry. This phenomenon has not yet been analyzed. The present ar-ticle is the first attempt at outlining the problems involved. In practice there are thl'ee aspects of looking at folklore: in the narrow sense as in folkloristics; in the wider sense - as in ethnography; and in the widest sense - as happens ,colloquially (in the press, radio and TV), when folklore oecomes a synonym for traditional folk culture and all related phenomena. Our times are charactel'ized both by a great interest of society in folklOI'e in its widest sense, and also by the development of organized forms of deliberate revival and reconstruct ion of certain models of folklore. This is happening now with folk pageantry, i.e. wit.h all those traditional forms and contents (musical, vocal, vocal and dance), which are performed as a reheased show according to the requirements of scenic art. There are three categories of ensemble presenting folk pageanitry: 1) authentic (in crudo), composed of performers whose knowledge of IolklOl'e is based on direct experience, and who draw exclusively on the folklore of their own group: ~) regional ensembles, whose members know folklore (either that of their own region or d any other) only by learning it, and whose presentation has been artistically elaborated to some extent; :ł) stylized presentation, showing folklore transformed, most distant from the original model. Altogether there are several thousand such groups in Poland. They draw their materials from written and other types of documentation, from the memory of elderly pe<>ple and also straight from living examples of folklore, especially of the ritual type. The existence of folk pageantry presents many problems, which can be studied in full only by way of cooperation between several fields of research. The phenomenon itself is undoubtedly connected with the development in society of a positi\"~ outlook towards tradition, especially of the folk variety. Folk pageantr.\' is thus becoming part of the nation's folklore. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b83ef196feb8deed26fb914fa49f7b0.pdf 2fb3940ad53513eaf01332fafc6eb23b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2009 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource szamanizm Kazachstan - szamanizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1864 Title A name given to the resource Współczesny szaman kazachski / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.193-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 PAWEŁ JESSA WSPÓŁCZESNY SZAMAN KAZACHSKI. BAKSY AJTKURMAN W polskiej literaturze przedmiotu, zjawisko szamanizmu u Kazachów prezentowane jest w dość skromnym zakresie. Wynika to być może ze znacznej skali trudności w odszukaniu baksy (kazachski odpowiednik szamana), w dzisiejszym Kazachstanie. Taki stan rzeczy zdaje się wynikać przede wszystkim z zintensyfikowanej od końca XIX wieku islamizacji regionu. Ograniczenia związane z islamem przenikały codzienny tryb życia Kazachów, a co za tym idzie, również sferę wierzeniową. Dlatego też współczesny szamanizm kazachski 'możemy określić jako szamanizm "zislamizowany". Źródłową podstawę pracy, obok danych z literatury, stanowią materiały zebrane przeze mnie w trakcie badań terenowych w Kazachstanie w latach 19981999, a przede wszystkim mój pobyt u baksy (szamana) Ajtkurmana, zamieszkałego w aule Baskunci (Panfiłowski rejon). Współcześnie pod pojęciem szamanizmu rozumie się "rodzaj praktyk i przekonań światopoglądowych, w których specjalnie predestynowany przedstawiciel grupy (szaman), za pomocą odpowiednich technik, nawiązuje bezpośredni kontakt ze światem nadprzyrodzonym w celu zaspokojenia szeroko rozumianych interesów społeczności i jednostek"'. Zanim jednak przejdę do zasadniczej części niniejszego opracowania, chciałbym zwrócić uwagę na źródłosłów terminu baksy, który jest kazachskim odpowiednikiem słowa szaman. Dokonując próby wyjaśnienia etymologii tego słowa, natrafiamy na podobne trudności, jakie towarzyszą wyjaśnianiu terminu "szaman", różnie określanego u wielu ludów turecko-mongolskich. Kirgiski szaman to baksy, u Jakutów - ojuun; u średniowiecznych Kipczaków, współczesnych Chakasów i Tuwijczyków - kam. Buriacki i mongolski szaman to boo, zaś szamanka - odoogon. Kazachowie szamanki nazywająjeltY. Według Czokana Wali chanowa, słowo baksy zostało zapożyczone z języka mongolskiego: "Szaman - człowiek obdarzony czarodziejskimi siłami i wiedzą większą od innych, to poeta, muzyk, wieszcz, a w związku z tym i lekarz. Kirgizi (Kazachowie - P. 1.) szamana nazywają bachszi co po mongolsku I M. Buchowski, Szamanizm, w: Slownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, Warszawa-Poznań 1987, s. 340. l E. Tursynow, Wozniknowienie Baksy Akynow sery i Żyrau, Astana 1999, s. 61. �194 oznacza nauczyciela; Ujgurzy bachszy nazywają swoich pisarzy, zaś Turkmeni swych śpiewaków"3. Bardziej przejrzystego wyjaśnienia terminu dokonał W. W. Bartoid, i to za nim w większości badacze wyjaśniają etymologię słowa baksy. Według Bartol· da: ,,Bachszi - zapożyczone (prawdopodobnie z sanskrytu - bchikszu) słowo, które pojawiło się we wschodniotureckich i perskich językach w mongolskiej epoce; oznacza przede wszystkim buddyjskie duchowieństwo i w tym znaczeniu zgodne jest z chińskim ho-szan, tybetańskim lama, ujgurskim toon. Księgi, które zapisywane były alfabetem ujgurskim i przeznaczone dla ludności tureckiej i mongolskiej, również nazywały się bachszi; u Mongołów tym słowem określano również chirurga. W państwie indyjskich Baburydów bachszim nazywano wysokiego rangą urzędnika, kt~ry zarządzał wojskiem i wydawał żołd żołnierzom. Obecnie u Kałmuków, MOngołów i Mandżurów słowo to oznacza duchownego, u Kazachów (w formie baksy) - czarownika i wieszcza, leczącego chorych zaklęciami; u Turkmenów; ludowego śpiewaka (zaklęciom kazachskiego baksy towarzyszą dźwięki jego instrumentu muzycznego - kobyzu)"4. Również J. Wasilewski podążył tropem Bartolda, pisząc, "iż bachszy to człowiek obdarzony wiedzą i mocą czarodziejską, lekarz, muzyk i poeta"5. Zwraca ponadto uwagę na to, że dwie ostatnie funkcje szamana łączą się nierozerwalnie z jego umiejętnościami magicznymi. W tym miejscu pamiętać należy o pierwotnych związkach archaicznej poezji, pieśni, eposu z obrzędem magicznym, w którym słowa-zaklęcia miały zapewnić pomyślne łowy, walkę, pracę. Stąd role społeczne pieśniarza-barda i szamana-czarownika przez długi czas mogły pozostawać nie rozdzielone. Świadectwem tej wspólnoty jest podwójne znaczenie słowa bachszy u ludów Azji Środkowej; wśród Uzbeków znaczy ono jednocześnie recytatora eposów i znachora, jako że obie te postacie zlewały się niegdyś w osobie szamana. Kazachski baksy to znachor, natomiast turkmeński bachszy to już tylko ludowy śpiewak, który przy dźwięku kobyzu recytuje teksty epiki bohaterskiej. Skądinąd tego samego instrumentu używa także w trakcie kam/ania - w miejsce bębna - szaman kazachski6• W opozycji do przedstawionej powyżej teorii, znajduje się koncepcja sformułowana przez E. Tursunowa. Badacz ów twierdzi, iż zbieżność baksy z bchikszu/bachszy jest tylko pozorna, zewnętrzna, nie świadczy jednakże o sensownym wewnętrznym związku. Chcąc zaś wyjaśnić etymologię słowa baksy należy zwrócić uwagę na funkcje szamana. Szaman okazuje się niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy duszy ludzkiej jako takiej, jako nietrwałej Tamże, s.61. Tamże, s.62. s J. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1985, s. 34. 6 Tamże, s. 35. .1 4 �195 jedności psychicznej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów i czarowników. Dlatego właśnie w całej Azji (także w innych rejonach świata), szaman pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, poszukuje zbiegłej duszy chorego, chwyta ją i łączy na powrót z ciałem, które opuściła. Tursunow, powołując się na badania K. Żubanowa, zwrócił uwagę na pewien interesujący szczegół. Mianowicie w rozmowach Żubanowa z szamanami, ci ostatni, opowiadając o leczeniu chorób, nigdy nie wykorzystywali wyrażenia: aurdy 'emdjeu, tj. "leczyć chorego", lecz mówili: aurdy bagu, tj. "leczyć (dosłownie - "wypatrywać") choroby". W języku starotureckim słowo bak znaczyło - "patrzeć". Tureccy szamani "wypatrują" sami bądź z pomocą duchów-pomocników górnego, dolnego bądź średniego świata, chcąc zobaczyć, co czeka ludzi w przyszłości, bądź też odnaleźć skradzioną duszę chorego. Kazachskie słowo baky/au, tj. "uważnie obserwować", "kontrolować", pochodzi od tegoż samego rdzenia - bak co i słowo bagu. Również wyrażenie: ma/ bagu, które w języku kazachskim oznacza "wypasać bydło" i dosłownie tłumaczy się jako: "patrzeć za bydłem", pochodzi od tego samego rdzenia7• Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też szuka się pomocy u szamana, chcąc odnaleźć zabłąkanych ludzi czy zwierzęta itp. Nie na próżno więc starożytni Turcy nazywali jasnowidzących: korumczi - od rdzenia kor - "widzieć", "patrzeć", Jakuci zaś korbuoczczu. Słowo to, podobnie jak szajtan kureee, którym Baszkirzy określali jasnowidzów, czy też tatarskie: kuremeze, kureeecze, kureee, pochodzi od tegoż rdzenia kor/koz, tj. "patrzeć", "widzieć". Prócz tego u Tatarów istnieli lekarze, których nazywano: bogucze - dosłownie - "ten, kto wypatruje (chorobę)". Tatarski folklorysta Lenar Dżamaletdinow twierdzi, iż terminy: bogucze i kureeecze wykorzystywane są w jednym znaczeniu i w stosunku do jednego człowieka. Są to więc terminy synonimiczne, pochodzące od posiadających to same znaczenie rdzeni: kara-bagu, kuru - tj. "patrzeć", "wypatrywać", "obserwować", "widzieć". Kureeelik lub bagu - to jedno i to sam08• Na podstawie przytoczonych powyżej materiałów, Tursunow doszedł do wniosku, iż termin baksy to dawne słowo tureckie, powstałe od rdzenia baki bag - oznaczającego: "patrzeć", "wypatrywać", które z kolei odzwierciedla działania szamana. Dla zobrazowania swojej teorii Tursunow posługuje się następującym przykładem: Ewenkowie na określenie szamana, obok terminu szaman (saman, chaman), używają również słowa iczerimni, powstałego od rdzenia "icze", tj. "widzieć". Sam zaś proces kamłania nazywany jest szamandy i iczeri. Według kazachskiego badacza w nazwaniu szamana i procesie kamłania ukryty jest ten sam sens, co i w przypadku baksy, tj. "widzieć", "patrzeć", "wypa7 K E. Tursynow, Wozniknowienie ..., s. 69. Tamże, s. 68. �196 trywać''9. Nie uważam się za osobę kompetentną, aby wypowiadać się na temat lingwistycznego aspektu tej kwestii. Ocenę zasadności przytoczonych teorii pozostawiam językoznawcom, ze swej strony chciałem tylko zaprezentować inne spojrzenie na kwestię źródłosłowia terminu baksy, albowiem w literaturze przedmiotu przedstawiana zazwyczaj bywa opcja Bartolda. We współczesnym Kazachstanie spotkanie baksy nie jest już takie proste. Pojawiła się natomiast cała masa najróżniejszych znachorów, jasnowidzów, wróżek, bioenergoterapeutów itp., praktykujących pod wspólnym szyldem medycyny naturalnej. To właśnie dzięki takiej instytucji, tj. Centrum Medycyny Naturalnej działającego w Ałmaty, dotarłem do baksy Ajtkurmana. Instytucja ta zrzesza ludzi związanych z medycyną naturalną (rozumianą bardzo szeroko), wydając m.in. pozwolenia na podejmowanie praktyki. Inicjacja szamana Szaman Siembajew Ajtkurman mieszka w aule Baskunci w rejonie Panfiłowskim i pochodzi ze starszego żuzulO, z plemienia Suan. Zarówno dziadek, jak i ojciec Ajtkurmana byli szamanami, dlatego też, gdy w wieku 13 lat poważnie zachorował, ojciec jego zrozumiał, że chłopiec również zostanie baksy. Ojciec powstrzymał jednak rozwój daru szamańskiego (baksyłyku), który powtórnie się "uaktywnił", gdy Ajtkurman skończył 17 lat. Zgodnie z relacją Ajtkurmana, w czasie choroby jakaś tajemna siła zmuszała go do udania się na cmentarz; przez cały czas wydawało mu się, iż ktoś go goni. Zaradził temu dopiero ojciec, który" wyciszył" chłopca. 25 rok życia okazał się przełomowym w życiu Ajtkurmana. Przyszły baksy przez cały czas czuł chłód; gdy przebywał sam w domu, miał wrażenie, iż ktoś stoi za nim i dyszy. W tymże roku, wespół z przyjacielem udał się na dżajlałll w góry, aby wypasać owce. Pewnego dnia jego zmiennik zszedł z gór, aby w pobliskim aule'2 dokonać zakupu żywności, zaś Ajtkurman został sam w obozowisku. W środku nocy w schronieniu pasterzy pojawiła się odziana na biało postać, która przykazała Ajtkurmanowi, aby był "czystym", prawym człowiekiem, wystrzegającym się zła. Ową tajemniczą zjawą był duch-przodek Ajtkurmana, naj starszy z jego krewnych. Od tego momentu przyszłemu baksy poczęły towarzyszyć duchy opiekuńcze pod postaciami czarnego wielbłąda, żmii i orła. Duchy ochraniają go, lecz również bacznie pilnują, aby wystrzegał się złych uczynków, do jakich m.in. zaliTamże, s. 69. Żuz (dżuz. orda) - ponadplemienna grupa polityczno-ustrojowa u Kazachów; wyróżniany jest podział na trzy żuzy: starszy, średni i młodszy. " Letnie koczowisko. 12 Pojęcie to odnosi się do gospodarstwa pasterskiego, grupki jurt czy też wprost pojedynczej rodziny. Auł jest podstawową formą zajmowania przestrzeni, funkcjonalnie związaną z pasterstwem. 9 10 �197 cza się picie alkoholu. Duchy nie życzą sobie, aby nawet przebywał w towarzystwie pijących; w takim przypadku czarny wielbłąd chwyta go zębami za kark i odciąga od stołu. Również duch, który jako pierwszy ukazał się Ajtkurmanowi, przebywa przez cały czas w jego pobliżu. Wprawdzie nie widzi go, ale słyszy jego głos, gdy doradza szamanowi lub ostrzega go. Jednakże w tym okresie nie uzyskał jeszcze pełni swych mocy szamańskich. W 35 roku życia pieryszte (tym bowiem terminem Ajtkurman określał ducha, który ukazał mu się po raz pierwszy) rozkazał Ajtkurmanowi, aby udał się na groby swoich przodków. Spędził tam trzy dni w towarzystwie aruachów (duchy przodków), które nauczyły go sztuki przepowiadania przyszłości za pomocą kumalaków. Po powrocie z cmentarza pieryszte ponownie ukazał się Ajtkurmanowi, którego tym razem począł uczyć języka arabskiego (zarówno w mowie, jak i piśmie). Nauka przebiegała mniej więcej w ten sposób, iż duch przybywał każdej nocy, czytał arabski tekst, zaś Ajtkurman po nim powtarzał. Nauka trwała dwa lata, zaś po jej zakończeniu baksy osiągnął pełnię swych mocy szamańskich i zaczął leczyć ludzi. Od tego czasu, podczas snu, przybywają do niego duchy opiekuńcze, aulie (święci), które zabierają jego duszę w miejsca nie odwiedzane przez ludzi. Tam uczą go pieśni i modlitw, służących zarówno do przyzywania duchów, jak i leczenia chorób. Według szamana posiada on w swoim otoczeniu 16 duchów tzw. aulie, tj. ludzi, którzy jeszcze za życia uchodzili za świętych. Ajtkurman często udaje się na cmentarz, nocuje jednakże tylko przy mogiłach aulie. Duchy odkrywają wówczas przed nim zasłonę przyszłości; na cmentarzu baksy regeneruje również swoją energię, dzięki której posiada dar widzenia na odległość 100 km i na dwa metry w głąb ZiemI. Szamanem, jak wierzą Kazachowie i pozostałe ludy pozostające w kręgu wierzeń szamańskich, zostaje się poprzez swych znamienitych przodków na zasadzie dziedziczenia profesji, której wyborem kierują duchy. Jedną z najpowszechniejszych form elekcji przyszłego szamana jest spotkanie z istotą boską lub półboską, która pojawiła się mu we śnie, podczas choroby lub w innych jeszcze okolicznościach, i która objawia mu, że został "wybrany" i nakłania, by odtąd wiódł nowy tryb życia. Częściej nowinę tę przekazują mu dusze przodków-szamanów13• W opowieści Ajtkurmana natrafiamy na podstawowe etapy baksyłyku - tym bowiem terminem określają Kazachowie akt przekazania daru szamańskiego. Przede wszystkim został szamanem na skutek dziedziczenia tego daru po przodkach. Bowiem to nieżyjący szamani z nieba wyszukują w obrębie swego rodu następców, którym przekazana będzie cała wiedza i umiejętności. Na uwagę zasługuje również moment, w którym to Ajtkurman uczy się języka arabskiego. Jest to jaskrawy przykład "korekt", które wniósł islam - 13 M. Eliade, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa 1994, s. 78. �198 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia (Baskunci); fot. P. Jessa umiejętność czytania po arabsku jest niezbędnym warunkiem uzyskania pełni mocy szamańskich; również każdy muzułmanin, niezależnie od języka, którym posługuje się na co dzień, winien modlić się tylko po arabsku - wpływ islamu jest wystarczająco czytelny. Moment uzyskania daru szamańskiego przez Ajtkurmana jest charakterystyczny dla wszystkich chyba grup praktykujących szamanizm. Wybraniec duchów czuje się źle wśród ludzi, często przebywa w samotności, w nocy błądzi bez celu po aule, zasypia na mogiłach świętych ludzi. Kandydat żyje w szczególnym stanie, coraz częściej widzi duchy, ma prorocze sny i wizje. W przypadku Ajtkurmana powołanie zostało wywołane poprzez spotkanie ducha przodka. Spotkanie to rozpoczęło "zażyłość" między przyszłym baksy a duchem, który zadecydował o jego karierze. Dusze przodków w pewien sposób "opętują" młodzieńca, po czym przystępują do inicjacji. Wszelki opór jest bezcelowy. Po konsekracji przez to pierwsze "opętanie" Ajtkurman stał się "naczyniem", do którego poczęły wchodzić również inne duchy, które są duszami zmarłych aulie, tj. świętych. Baksy Ajtkurman posiada 16 aulie. "Ujrzenie duchów" we śnie lub na jawie jest oznaką spontanicznego lub dobrowolnego powołania szamańskiego, albowiem utrzymywanie kontaktów z duszami zmarłych oznacza w pewien sposób bycie "samemu umarłym". Dlatego też szaman musi umrzeć, aby móc spotkać dusze szamanów i zostać przez nie pouczonym, gdyż zmarli wiedzą wszystko. Jest to uniwersalne wierzenie �199 tłumaczące mantykę przez obcowanie ze zmarłymil4• "Ujrzenie" ducha w snach lub na jawie jest oznaką osiągnięcia w pewien sposób "duchowej kondycji", to znaczy przekroczenia świeckiej kondycji ludzkiej. Można założyć, iż Ajtkurman udając się w samotności na cmentarz, gdzie spotyka dusze zmarłych, sam staje się "duchem", "umarłym". Wydaje się więc, że zasadniczą rolę, jaką odgrywają zmarli vi uzyskiwaniu mocy szamańskich, jest udzielenie mu pomocy w przeobrażeniu się w "umarłego", w tym, aby i on także został "duchem". Wspominałem również o duchach opiekuńczych Ajtkurmana, które pojawiają się pod postacią czarnego wielbłąda, żmii i orła. Prawie wszystkie zwierzęta od najdawniejszych czasów postrzegane były jako przewodnicy, którzy towarzyszą duszom w zaświatach, bądź też jako nowa forma zmarłego. Zwierzę symbolizuje rzeczywistą i bezpośrednią więź z zaświatami. Można powiedzieć, iż zwierzęta-duchy łączą rolę dusz przodków, które objawiają mu tajemnice, pouczają. Wróżenie, jasnowidzenie, stanowią część mistycznych technik szamana. Baksy Ajtkurman podczas pierwszego etapu inicjacji otrzymał od swoich aruachów dar wróżenia i jasnowidzenia. Chcąc przepowiedzieć przyszłość, Ajtkurman posługuje się m.in. kumalakami. Kumalaki to 41 kamieni, kości lub nasion bobu. Ajtkurman zebrał swoje 41 kamieni zupełnie przypadkowo, jednak, jak sam zauważył, każdy z kamieni zebrany był z tak zwanego "świętego miejsca", gdzie płynęła czysta woda. Szaman nigdy nie wróży ludziom, którzy mu się nie podobają, nie wróży również swoim najbliższym. Wybierając się w dalszą podróż, na dwa dni przed wyjazdem nie odkrywa kumalaków, albowiem odbierają mu energię. Na podstawie własnych obserwacji mogę odnotować, iż sąjakby dwie "szkoły" wróżenia z kumalaków. Pierwsza - reprezentowana m.in. przez baksy Ajtkurmana, polega na przypadkowym wyrzuceniu kumalaków na stół; dotykając poszczególnych kamieni, szaman nawiązuje kontakt z duchami, które opowiadają mu o przyszłości i przeszłości człowieka, dla którego kumalaki zostały otwarte. Metoda druga jest bardziej "matematyczna", ale i szeroko stosowana. Mianowicie 41 kamieni dzieli się na trzy części. Z części pierwszej bierze się po cztery kamienie, a pozostałe zostawia na stole. To samo czyni się z drugą częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok pierwszych. Czynność powtarza się i z trzecią częścią, zaś zebrane kamienie kładzie się obok zebranych ostatnio. Następnie wszystkie części miesza się ze sobą i dzieli znowu na trzy części. Z pierwszej kupki odkłada się cztery kamienie, pozostałe dokłada się do pierwszej kupki zebranych kamieni podczas pierwszej operacji. Następnie pozostałe kupki ponownie się miesza i cała procedura powtarza się w tejże samej kolejności, na tym też kończy się cała operacja. Teraz w zależności od liczby 14 M. Eliade, Szamanizm ..., s. 94. �200 Baksy Ajtkurman w trakcie leczenia; fot. P. Jessa kamieni, które zostały na początku, po bokach i z tyłu, wróżący odczytuje przyszłość człowieka, dla którego zostały otworzone kuma/aki. Wróżenie za pomocą kuma/aków jest bardzo popularne w Kazachstanie; niemal w każdej miejscowości możemy natknąć się na siedzące w pobliżu bazarów "babuszki" z rozłożonymi kuma/akami. Jednak, jak twierdzi Ajtkurman, "otwieranie" kuma/aków (aszu kuma/ak) przez takich ludzi ma więcej wspólnego z kuglarstwem niż faktycznym wróżeniem. "Otworzyć" kuma/aki może każdy, kto zna zasady (patrz metoda druga); gdy np. z rozłożonych kuma/aków po prawej ich stronie znajduje się tylko jeden kamyk, to człowiek będzie szczęśliwy, gdy np. wypadnie dziewięć, to wówczas zaprzestaje się dalszej wróżby, ponieważ los osoby, której się wróży, jest w jej rękach itp. Według Ajtkurmana są to spekulacje oparte na rachunku prawdopodobieństwa - ludzie tacy potrafią tylko "otworzyć" kuma/aki, lecz nic poza tym nie widzą. W przeciwieństwie do nich, Ajtkurmanowi pomagają jego duchy opiekuńcze i to głównie im zawdzięcza swoje umiejętności. Kamłanie kazachskiego baksy W skład atrybutów kazachskiego szamana wchodzą: kobyz (instrument strunowo-smyczkowy), kamcza (bat), dombra (instrument strunowo-szarpany). �201 Zgodnie z przekazami informatorów, atrybuty szamańskie: kobyz i kamcza wykonuje się z drewna toby/g y (wiązówka), któremu przypisuje się magiczno-ochronną siłę. Rękojeść kamczy wykonanej z wiązówki nie dopuszcza szatana do baksy. Do wykonania kamczy i kobyzu wykorzystuje się skórę wielbłąda, ponieważ "ze wszystkich czteronogich zwierząt wielbłąd jest największy"15. Kamłanie Kazachowie nazywają nie tylko ojnau ("gra"), szakyru ("przyzywanie"), ale i zykr salu ("odprawianie zikru"). W ostatnim wyrażeniu uwydatniają się wpływy islamskiej, a dokładnie - sufickiej tradycji. Wpływem islamu tłumaczy się również utratę specjalnego stroju szamańskiegol6• Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby są wynikiem ingerencji złych duchów, dlatego też wyleczyć chorego potrafi jedynie osoba obdarzona nadprzyrodzoną siłą, mająca kontakt z duchami. Siła baksy uzależniona jest od duchów, jakimi włada, od ich różnorodności i liczby. Kamłania zazwyczaj dokonywano w obecności miejscowej ludności, która przed rozpoczęciem obrzędu zobowiązana była do dokonania rytualnych ablucji. Bezpośredni akt leczenia poprzedzało ustalenie przyczyny powodującej chorobę, następnie - możliwości i czasu wyleczenia chorego. Za pomocą kobyzu lub kamczy, baksy zwracał się do różnych duchów. Po długotrwałej grze na kobyzie, podczas której następowało przyzywanie dżinów, baksy ogłasza, że chory został "pobity przez dżina" lub "zepsuty przez Adżina"; znajduje się pod wpływem dewy-piery, bądź ukąsiło go dmuchanie wodnego piery. Jedną z przyczyn zachorowania mógł się okazać gniew ducha-przodka (aruacha) chorego, który przestał wspominać jego imię i przygotowywać piątkową ofiarę. Kamłanie kończyło się błogosławieństwem (bata) udzielanym przez szamana17. Wpływ islamu na szamanizm kazachski zostaje uwypuklony w trakcie przyzywania duchów-pomocników. Kazachski baksy, podobnie jak i pozostali środkowoazjatyccy szamani, przyzywanie duchów rozpoczyna od modlitwy, następnie zaś zwraca się do licznych świętych, przywołując każdego z nich po imieniu. W panteonie duchów przyzywanych przez baksy znajdują się również dewy, piery ipierysztel8• R. Mustafina, Predstaw/enija, ku/ty, obriady u Kazachow, Ałma-Ata, 1992, s. 132. Tamże, s.132. 17 Tamże, s. 133. " Dewy - złe duchy, przedstawiane jako człekokształtne istoty odznaczające się olbrzymim wzrostem i siłą. W kazachskim szamanizmie uchodziły za pomocników baksy, którzy uważali je za uzdrowicieli; dewy wchodziły w skład szamańskiego panteonu duchów opiekuńczych; Piery - przypisywane są im przeciwstawne właściwości. Uważano np., iż piery to piękna i potężna istota, żyjąca pomiędzy niebem a ziemią. Zgodnie z innymi sądami, piery to zła i potężna istota, wystarczy jeden podmuch, aby wywołać u człowieka chorobę. Generalnie w demonologii kazachskiej uważane sąza dobre i czyste duchy ochraniające ludzi i zwierzęta; przybywają na wezwanie szamana pod postacią zwierząt lub człowieka; w praktyce szmańskiej Kazachów występują w roli duchów opiekuńczych; Pieryszte - anioły; przeniknęły do systemu wierzeń Kazachów wraz z nadejściem islamu. IS 16 �202 Kazachowie wierzą, iż wszelkie choroby wywołuje ingerencja złych duchów: szatanów, a/basty i dżinów. Według baksy Ajtkurrnana złymi duchami stają się ludzie, którzy np. umarli z głodu, bądź też zginęli na wojnie, zaś ciała ich nie zostały pochowane, bądź krewni tych osób nie wiedzą, gdzie znajdują się ich groby. Duch zmarłej osoby może również szkodzić swym krewnym, gdy nie wypełniają oni swych powinności względem niej, tj. nie odmawiają modlitw za spokój duszy zmarłego, czy też nie składają cotygodniowej ofiary (aruchtarda bagysztau) w postaci /epioszek, dla aruachów. Wówczas to zapomniane i opuszczone dusze mogą przemieniać się w a/basty i dżiny. Zamieszkują one odludne miejsca, sporadycznie odwiew trakcie leczenia; fot. P. Jessa dzane przez ludzi; gdy człowiek nieświadomie znajdzie się w takiej okolicy, wówczas istnieje niebezpieczeństwo, iż jego duszą zawładnie a/basty, co objawia się nagłą i ciężką chorobą (m.in. umysłową) człowieka. A/basty może również opętać człowieka, gdy ten znajdując się w pobliżu cmentarza, "ulży" swej fizjologii, będąc ponadto zwróconym twarzą w kierunku grobów - za taką profanację może spotkać go surowa kara. Baksy Ajtkurrnan przekazał mi historię człowieka, który właśnie w wyniku takiego postępku został opętany przez a/basty. Bohaterem opowieści był milicjant, który feralnego dnia pełnił służbę w pobliżu cmentarza. W pewnej chwili oddalił się za "potrzebą", wybierając jednak najmniej odpowiednie miejsce, którym były groby. Nagle ujrzał wychodzącego zza grobowca starszego białego mężczyznę, całego ubranego na czarno. Gdy tajemnicza postać zbliżyła się do milicjanta, ten stracił przytomność. Zgodnie z relacją kolegów pełniących razem z nim służbę, milicjant podbiegł do nich z szaleńczym wrzaskiem i próbował ich pobić. Na szczęście milicjantom udało się obezwładnić szalonego kolegę, i odwieźć go do szpitala. W szpitalu milicjanta uznano za chorego psychicznie i skierowano na leczenie. Po półtorarocznej bezowocnej kuracji rodzina chorego zdecydowała się na przywiezienie go do baksy Ajtkurmana. Milicjanta przywieziono skrępowanego pasami, albowiem od czasu choroby władał ogromną siłą, będąc przy tym bardzo agresywnym. Po wprowadzeniu chorego do domu Ajtkurmana, szaman ujrzał "przyczepionego" do jego szyi a/basty. �203 Leczenie chorego Ajtkurrnan rozpoczyna od oczyszczających szamana modlitw. Owe modlitwy to: sura Al-Fatiha (jest to sura otwierajaca Koran), sura Ikhlas i sura Krowa. Po dokonaniu oczyszczenia baksy rozpoczyna intonować pieśń, której tekst otrzymał od swych duchów, i która służy do ich przyzywama: Na początek Bóg isz-Allah Rozpoczynam swoje dzieło w imię Boga W trudnej sytuacji Niech nam Bóg pomoże wszędzie Złoty sunduk hazret W czasie modlitwy jeden moment Oddaj cześć, wszędzie Niech cię okrąży, ten którego kocham wszechmoc Tylko dla Islamu Mahomet Poświęciłem dla Pana jeden moment Ponad wodami Salomon Mówiąc Pan poświęcam czas Na słońcu aulie Na powierzchni ziemi aulie Aulie, który jest w świętym starcu Aulie z Zachodu Aulie, który chodzi po górach Aulie, który jest w kamieniach Aulie, który jest w jeziorze Aulie, który jest na drodze Wszystkim życzę nadziei. Właśnie przyszedł piery-gigant Właśnie przyszedł piery wody Właśnie przyszedł Pan księżyca Właśnie przyszedł Pan słońca Właśnie przyszło dziesięciu Panów Mój kochany Panie Światła W tym właśnie Panu Szczególnie jeden z Panów Właśnie przyszła ta, która ma gęste włosy Silna głowa o dwóch podbródkach Właśnie przyszedł Tengietaj Właśnie przyszedł rudy żebrak Także wszystkie piery Tak ich zaprosiwszy Wymęczywszy tych, którzy mówili, że nie przyjdą Księżyc, mój kobyzie, mój kobyzie Jeśli tak będzie, moja świnia Na początek dzieło w imię Boga Początek Koranu w imię Boga Uważaj moje dzieło za prawe �204 Stwórca wszechrzeczy Allah Ten, którego kocham Allah Jeżeli Ty wspomożesz w tym dziele Na początku wodyl9 Salomon Na końcu wody20 mój piery Khotkhut Dzieci ty przestraszyłeś Na księżycu od naszej strony mój piery-gigant Jeśli cię zaproszono przyjdź mój piery Smutny mój piery-gigancie Znajdź i oddaj chorobę mój piery Aulie, który jest na powierzchni ziemi Aulie, który jest w oku barana Aulie, który jest na Wschodzie i na Zachodzie. .•. .•. .•. Wysoki jak chełpliwy wąż Nie potrafiący zręcznie biegać przyjdź wężu Chodzący kolebiąc się na boki przyjdź wężu Wejdź na moje biodro nie owijając się 0, Aulie na słońcu 0, Aulie z Zachodu i ze Wschodu 124 tysiące proroków 33 tysiące Towarzyszy21 88 Towarzyszy 99 świętych starców, wszystkim życzę nadziei Aulie. który jest w Khojkapie22 Owłosiony włosami przodków, otoczony szacunkiem Ma barki jak Ałtaj Oczywiście, jeśli coś zrobi, jest wolny 62 sług przewróciło się patrząc w tę stronę. .•. .•. .•. W Turkiestanie będąc Mówiąc o Panach życzę nadziei Niezliczeni bapowie2J w Sajramie 30 bapów w Otrarze Najstarszy Lew-baba24 19Czyli na głowie - M. Ł. 20Czyli na nogach - M. Ł. 21Chodzi o przyjaciół Proroka - M. Ł. 22 Khojkhap to miejsce. gdzie mieszkają dżiny baksy M. Ł. 23Dialektalna forma od baba, tj. "przodek", tu skrócona. 24 Przydomek szejcha Arystan-baba. �205 Najmłodszy Alaszkhan Mówiąc o Panach życzę nadziei Aulie Khazykhurt-ata Z tyłu stoi brązowy koń Z przodu jest pastwisko Mówiąc o Panach życzę nadziei25• W trakcie przyzywania aruachów chory uspokaja się. W międzyczasie żona Ajtkurmana przynosi wrzątek, w którym baksy macza ręcznik, po czym zaczyna uderzać nim chorego. Następnie chory zostaje zawinięty w czarną koszmę (wojłok), która zostaje z obu końców mocno związana, tak aby do środka nie dostało się powietrze. Baksy staje bosymi stopami na rozgrzanym do czerwoności żelazie, przez cały czas polewając chorego wrzątkiem. Wrzątek i rozgrzane żelazo działają odstraszająco na albasty, gdyby nie zostały użyte, wówczas chory kierowany przez albasty mógłby rzucić się na szamana. Zawiniętego już w koszmę człowieka, baksy po raz ostatni polewa wrzątkiem. Po upływie około godziny koszma zostaje rozwiązana, zaś opętany człowiek wyleczony. Czarna koszma nie przepuszcza powietrza (tak twierdzi Ajtkurman), w przeciwieństwie do białej. Gdy z powodu braku powietrza chory zaczyna się dusić, a tym samym i bać, wraz z nim boi się również albasty, który odstępuje od swej ofiary. W czasie gdy chory zawinięty jest w koszmę, baksy "widzi", ilu w tym roku ludzi umrze w aule. W trakcie mego pobytu u baksy Ajtkurmana szaman został wezwany przez kobietę, której przyśniła się zmarła dwa lata temu matka. Zgodnie z relacją kobiety, matka przyśniła sięjej bez jednej nogi. Na drugi dzień kobieta dostała poważnego uczulenia. Nasza wizyta w domu chorej przypadła akurat na piątek, dlatego też na stole ułożonych było 10 lepioszek. Trzy pierwsze zostały odłożone na bok, albowiem są poświęcone Allahowi - później zostały rozdane dzieciom, aby w domu było szczęście i wesele, tak jak szczęśliwe i wesołe są dzieci w trakcie swego beztroskiego dzieciństwa. Nad pozostałymi siedmioma lepioszkami. tzw. żeti sadaka, odczytana została modlitwa - poświęcone są one aruachom - po czym zostały skonsumowane przez siedzących przy stole26• Po posiłku baksy przystąpił do badania chorej. Chcąc postawić diagnozę, szaman uważnie bada żyły pacjentki na jej prawej ręce. W trakcie stawiania diagnozy szaman intonuje pieśń przyzywającą jego duchy opiekuńcze, zaś w dłoni trzyma kamcze. Gdy przyczyna choroby zostaje ustalona, baksy prosi o przyniesienie wiadra z wrzącą wodą; macza we wrzątku ręcznik, którym na- �206 stępnie uderza po ciele chorej kobiety (patrz fot. 3). Gorąca woda potrzebna jest do wypędzenia choroby z człowieka. Ajtkurman twierdzi, iż choroba zostaje przeniesiona na zwierzę, które krótko po tym umiera. Jak już odnotowałem, szamani kazachscy w miejsce bębna wykorzystują kobyz lub dombrę. Baksy Ajtkurman w swojej praktyce posługuje się dombrą, czyni to jednak w przypadku leczenia niezwykle ciężkich chorób. Wówczas też korzysta z pomocy tasbicha, co jest kolejnym namacalnym dowodem wpływu islamu. Słowo tasbich wywodzi się od arabskiego słowa tasbichin, co oznacza: "wysławienie", "głosić chwałę". Tasbich to sznur z paciorkami (różaniec) służący do odliczania pokłonów, jakie składa się w trakcie modlitwy i odmówionych modlitw. Na sznurze znajduje się 99 paciorków, które należy przesuwać 33 razy powtarzając suchban allah, i jeszcze 33 razy, powtarzając Alkamdu-i/-allah, i jeszcze 33 razy powtarzając Allah akbar. Tasbich przeznaczony jest do nieprzerwanego wspominania Allaha27• Jakkolwiek ważna byłaby rola szamanów w życiu religijnym Kazachstanu, pozostaje ona jednak ograniczona. Baksy nie ma już nic wspólnego z ceremoniami narodzin, małżeństwa i pogrzebu - albowiem jest to sfera działalności Baksy Siembajew Ajtkunnan wraz z rodziną (Baskunci); fol. P. Jessa 27 Sz. Amanturlin, Pierieżitki animizma, szamanizma, Ata 1977, s. 125. islam a i atieisticzieskaja rabota, Ałma �207 mułły. Czasami baksy bywa wzywany w przypadku bezpłodności czy trudnego porodu. Niekiedy jednak zapraszany bywa na pogrzeby, aby uniemożliwić powrót duszy zmarłego; bywa też obecny przy zawieraniu małżeństw, aby ochronić nowożeńców przed złymi duchami. Okazuje się natomiast niezastąpiony w każdej ceremonii, która dotyczy doświadczeń duszy ludzkiej, skłonnej do opuszczania ciała i stanowiącej łatwy łup dla demonów. Dlatego też baksy pełni funkcję znachora i uzdrowiciela; stawia diagnozę, uwalnia człowieka od "duszącego" go demona. Wróżenie, jasnowidzenie stanowią część mistycznych technik szamana. Dlatego też zasixga się rady baksy, chcąc odnaleźć zaginionych ludzi, zwierzęta, bądź też prosząc go o uchylenie zasłony przyszłości. Baksy Ajtkurman i jego działalność są klasycznym przykładem ukazującym zmiany, jakich dokonał islam, atakując przede wszystkim te elementy kazachskiego szamanizmu, które nie mieściły się w światopoglądzie muzułmańskim. Proces islamizacji na niektórych obszarach współczesnego terytorium Kazachstanu (głównie południe) rozpoczął się już w VIII-IX wieku wraz z pierwszymi podbojami arabskimi. Jednak islam wśród Kazachów zaczął się gwałtownie rozprzestrzeniać dopiero w XVI wieku. Część Kazachów, głównie tych, którzy koczowali na północy, przyjęła go dopiero w XIX wieku (już pod panowaniem rosyjskim), dzięki akcji misyjnej prowadzonej przez Tatarów z Kazania. Wraz z powolnym zanikiem szamanizmu ginęły ostatnie koncepcje kosmologiczne, zaś nowe podziały sprowadziły obraz świata do poziomu zgodnego z nauką islamu. Z drugiej jednak strony nie zmieniła się "istota" szamanizmu, dlatego też można zakładać, iż odwoływanie się do Allaha i duchów muzułmańskich stanowi swoisty zamiennik bóstwa Tengrj28 i duchów genetycznie związanych z szamańskimi wierzeniami. Kazachowie nigdy nie byli (i do dzisiaj nie stali się) stuprocentowymi muzułmanami, dlatego też tak duży wpływ islam zawdzięcza przede wszystkim tradycji sufickiej. Siła sufizmu polegała m.in. na tym, że zadowalał on uczucia religijne mas ludowych, do których nie przemawiały suche prawne przepisy i nauki ortodoksyjnego islamu sunnickiego. Sufizm zawiera również podstawową ideę, która jest typowa dla szamanizmu: wiarę w możliwość ekstatycznego obcowania z górnym światem. lM Tengri niebo; męski prapoczątek, pojmowane przeważnie amorficznie. kojarzony z górą; transcendentalne bóstwo naczelne �208 Paweł Jessa RAKSY AJTKURMAN: A MODERN KAZAKH SHAMAN (Summary) The author describes baksy Ajtkurman, a modem Kazakh shaman from the Baskunci settlement in the Panfiłov district, whom he met during his field studies in Kazakhstan in 1998-1999. Baksy Ajtkurman comes from the older żuzu, from the Suan tribe, and like his grandfather and father, he became shaman. He had his initiation at the age of 25 in the mountains, in a shepherd camp, where he was singly visited by a ghost-ancestor,pieryszte. Since that time he was accompanied by guardian spirits - a black camel, viper and eagle. When he was 35 he learnt the art of prophesying the future with the help of kuma/aks, which he had learnt in two years (in Arabic since Kazakh shamanism has Islamic features). From then on he was able to heal people. Kazakhs believe that all illnesses are caused by evil spirits and therefore an ill person can be healed only by a person endowed with supernatural powers, who has contact with (good) spirits. The article describes the healing "techniques" of baksy Ajtkurman - cleansing prayers, boiling water and hot iron ... The modem role of shaman in the religious life of Kazakhstan is limited. A shaman functions only as a healer and clairvoyant. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d68076007a1d508c5c862876389fa3c0.pdf de0160504b5e7117cb620f0b742ee1d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5854 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5450 Title A name given to the resource Współdzialanie społeczne przy pracach związanych z ubojem zwierząt gospodarskich/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.172 (mapa nr 28) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 28. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z ubojem zwierząt gospodarskich Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Ubój świni lub krowy (ile osób par­ tycypuje, jak przebiega podział mięsa, czy świnia stanowi wspólny zakup, czy biją kolejno świnie uczestni­ ków uboju)? Objaśnienie znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko miało miejsce w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36def8fb2c2de6dbadc0d207df0e3bfc.pdf 07f0247a4925f5722c9368152439e118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5834 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5430 Title A name given to the resource Współdziałanie spoleczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.107 (mapa nr 14) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1—informacje pochodzą z badań PAE; 2 — informacje pochodzą z badań ADV, 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Dane dotyczą sytuacji przed I I wojną światową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7274261649d7c80301aab3fd494248d.pdf 07f0247a4925f5722c9368152439e118 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5834 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5430 Title A name given to the resource Współdziałanie spoleczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.107 (mapa nr 14) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z obróbką lnu i konopi Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędze­ nie)? Objaśnienia znaków: 1—informacje pochodzą z badań PAE; 2 — informacje pochodzą z badań ADV, 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Dane dotyczą sytuacji przed I I wojną światową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dec237141cc7edd6e352faeb040c95.pdf a70cc74545800ad3172d31a28c5a3399 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5833 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5429 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.101 (mapa nr 13) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13. Współdziałanie społeczne przy innych pracach w polu Mapa powstała na podstawie wypowiedzi spontanicznych Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką? 4. Inne prace polne: (...), Inne prace (jakie)? Objaśnienia znaków: 1 — naprawa mostów i dróg; 2 — obróbka tytoniu; 3 — pożyczanie ziarna do siewu; 4 — pożyczanie kwok; 5 — wywóz obornika; 6 — kopanie torfu; 7 — wypożyczenie łąki; 8 — wypoży czanie zwierząt; 9 — kiszenie marchwi i kukurydzy; 10 — sadzenie i wyrywanie kapusty; 11 — cięcie konopi; 12 — zbiory brukwi; 13—obrywanie liści buraczanych; wyrywanie brukwi; 14 — sadzenie bu­ raków; 15 — drelowanie śliwek, obieranie cebuli; 16 — brak informacji. Uwagi: znaki i oznaczają, iż zjawiska występowały w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84e6bf38a3eff8f9c74934be4d45e0eb.pdf 34ebb591a89b36ddc84142623f087d7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5829 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5425 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy młocce/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.63 (mapa nr 9) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9. Współdziałanie społeczne przy młocce Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 3. Młocka (charakter pracy, narzędzia). Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. Szafurą ozna­ czono informacje z ADV. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbbbddaea774989a2df955da98885d8a.pdf 0dfe26f9070012761523fd9909d02fb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5823 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5419 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy orce/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.36 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Współdziałanie społeczne przy o r c e Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach polnych mieszkańcy wsi przychodzą sobie z pomocą sąsiedzką. 4. Inne prace polne-. [...] Orka? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — brak informacji; 3 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. �