6 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c52118ef621e72da949aef44b0732b1d.pdf e7916714b1cea2b20e33ecb7bdc17a35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource kultura symboliczna - źródła Słowianie - kultura symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1679 Title A name given to the resource Żródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej dawnych Słowian / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.205-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1435 Lud, t. 65, 1981 MICHAŁ BUCHOWSKI ŹRÓDŁOWE PODSTAWY REKONSTRUKCJI KULTURY SYMBOLICZNEJ DAWNYCH SŁOWIAN * 'w rdz~ejach humanistyki ;podejmuje się nieusltal1iIlietrud odtworzenia kultury m~niony;ch ,epoik. Równ~eż na terenie słowiano:znawstwa eZYJI1iono niejednokrotnie próby qpisania życia Słowian, w tym talk21eich kultury symbolicznej. Wystarczy przytoczyć tu prace L. Niederlego, A. BriickiI1era, A. A. Sz:a'ohmatowa, V. J. Mans~kki, K. MOl!;lzyńiSkiego, J. Kostrzewskiego, a ostatnio H. ŁownniańiSkiego. Niamal zaws.z,e wysiłki takie pobudzają do i'e:fleiksji, która przytbierrać może rÓlŻne formy i· kierunJki. W niniejszym szkicu chciałbym się skupić przede wszystkim nad: 1) kwestią przydatności i stosowałnOiŚoi poszczególnych kategorii źródeł (historyc:nnych, eŁnogra.ficznych 'i archeologicznych) do rekonstrulkcji ikultury symrboihcznej, a w j'ej obrębie reHgiidawnych Słowian. Ponadto postaram się oddać 2) podsIta'Wowe założenia wyjściowe Łowm:iańskiego odnośn~e do rozum~enia 'l",ełi,gH i jej historycznych form oraz jego 3) kry'tyczmą analizę ujęć i wyników \badawczych in11ydhau:torów. Jak w~dać z pow~:zJej J1isty s1a'wi,aJny;ch,celów, rozważania skoncentrują się na sprawa'ch - w ,tym ikonteklŚcienajibarrdz~ej ~stotnych dla etnograd:'ii- 'pożyteczności badań podedmowanych na jej gruncie i trafności proponowaJIly'ch przez jej lp'l"zedstawiciell ro'związań, iktóre pr,zec~eż stają się III1Omelnroem wyjściowym dalszych zwb~egów. Przedlc;ięwzięcie to nie będzie miaro ,charaikteru prostej rela'cji, lecz także !komentarza i próby pewnego ustosunlkowan:1a się do niektórych kwestii. Za'cznijmy więc od .zagaJdni'eń ll'1aj\ba!I'idziej ogólny,ch, 'na'zw~jmy je: teor'etyc:mlo-r'eligiO':zmawczydh. \W ,tynnw:zględzie trudności rodzą się jUIŻ niemal1 ~d samego początku. W opmii fachowców panuje dość pows.wchne przekonanie o dUlŻychIkł(~pOltachwiąri;ą'cy;chsię z usta/leniem de:frnicjl religii; w ,związku z tym problem ten 'Pozostaje przedim10 tem dyskusji na gruncie włelu dys'cyplin nm się zajmujący,ch. Kształt i tr'eść tych defiJnkj'i ~l,eżą od przyjętej perl!;lp~ty'Wy badawc:rej i ce~ów podejmowanych studiów. Dlatego niektórzy .batdiwczestoją lila stanowisiku, że re]igia i 'wiele i:nny'ch terminów .z dziedziny humanistyki nie denoitujoe uchwytnego empirycznie .zj.awiSka, lecz 'zaledwie zespół cech o istotnej l * AIl'ItyikJuł IPOlWlSltał ReUl1ia SrowiJam. i jej w fWymJiIkIu :!'efa,ekiSlji 1I1I:ro 'kiSiąiŻJką upadek, iP\WN; W:aIl'I!JZaJwa !li917i9. Henry!k.a ŁawmiańJslkJiegJo. �206 MIDCHAŁ BUCHOWSKJ: ~bieżmości 1. PO'l/osrtaje wówczas :tylko spTawa 'opera'cyj.noiŚci ty'ch pojęć w badainiai.ch. H. Łowm~afuki, pozos1tający na lPozy'cji historylka, traiktuje religię jako fakt histor)'lC'Ziny,bo choć nie sposób stwi,erdizić realności świata nadprzyrodzonego ii jego ;ptowiąJzańze ~jawiskami natmaln)'lrni,io fakty ziemslkie, będące domnierrnan)'lrnefełktem d'Ziałarlr~o'ścisił wyż:sz)'Ich, posiadają Ich:araikter oibiekitywny, 'Poddają s.lę naukowej krytyce (s. 16 -17). Dzięki hadaniom w ramaich hilStorii mcmna wyjawić waZkie i ni,erozłączne cechy religii, chociaż jej zagadnienia ogólne i geneza należą do kompetencji ,etnologii ,i f1lo:wfii. W ed"ekcie swych To'zwalŻańn:aten temat dochodzi autor Początk6w Polski do ko.nikilU'zji,w;nalj'wari:niejslz)'lrn'chyba aSlPelMemTeililgiijest przelronalnie człowieika o istnieniu i roli siły wy:zs'zej - >czylimometnt pT,zedmiotowy reliigii. Uwzglęidnia jedno'cześnie jej elementy akcentowane pTzez poszczególne inne ilderrunJki,a więcikult, czyli nawiązanie przez ,człowieka konJtaktu z (nadprzy:ro!dzoln)'lrn(ido tego Icgrani'ozał się w ,zasadzie np. K. Moszyfulki) 'Oraz emocj,ona1ną ,pOlStaWęczłowieka wolbec bóstwa alspekt podmio'towy (el1rnponują to fenomenoh)gowie religii, jaik choćby G. van der Leeuw, C. P. Ti'elle). W koń,cu propo:nuje się czytelnikowi definioję następującą: "Re\Hgia bierze początek 'z wiaTy cziowielka w il<>tnietnie świata ,nadprzy:rodzonego ora~ jego przeikonania w możliW1Ość utrzymania z nim kontaktów tudzież ich wykorzystania dla celów ludzkich" (S. 12). 21rodzerrie się wy:db!rmlie:niao ,naciprzy:roidwn)'lrn i p:I'zeIŚwiadczenie a możności nawią:zaniaz fniJmlwntaiktu dec)'lduje o g'e'nezie relilgii, ale dopiero kuLt ją tworzy rid1:a:t'egoniek!i~dy j'dentyfikuje się te dwa pojęcia. Nie miejsce1Ju na dokładny os'ątdtej definiJcji, gdyż wymagałoby to następnych, Zbyt dalelko idących rozwaŻlań. Z pewnością nie ustępuje ona wielu iIlln)'lrntego Toidzaau, a za jej słusznO'Ścią pTlzemawia sygnalizowana już KWe8'1JiaoperacyjnoiŚci, gdyż w)7ldaje się sprawdzać ta definicja nałama,ch dalszyClh stron ReHgii ... . Nałe<ży ,podlkreślić, moim ~daniem, moment szczególnie w niej ,cenny, a mianOWicie 'przekonaniowe 1;rlak'tO'w,alIlie kUll1nla'y,uwzglę!dnianie rządzących 'nią reguł, a nie samych wytWOTÓW 2. Inaozej mówią'c, lI"o:llpozJIlJawanieczynnościbądź wytworów tych 'czynności pozwala !I1iamtylllko na reikon'sltrukcję,za ich pośrednidwettll 'właśnie', reguł kultUrowych, z którymi należyohyba kullturę utoiJsamiać. Wywody Łowmiańskiego, powoływana w nich Jilter.a'tura, termi:nologiia (pr,zyjęta od R Otto) i zajęte stanowisko zda1ją s'ię świald- 1 POlr. IC1hJoćby: IM. CrlJeIliWIińJslku., Kruilt'UlI"a i jej badanria, IWrocław 2 iW 6\P!"aIWUJe lteii \p0lr. IclhOlCtialŻib~: A. Pacliu/1:)ilclk1a,O dwóch Wall"wść, dzriew, sens, red. J. Kimillta, W~a 191711, s. 56. I1J'Ojęciach kultury, \197:5,IS. 60 -712. (IW:) �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 207 czyć o rnawiązywCliniuprz€'2leńido wielu ws/półczesnych kierunków ,w Teli~ giozrnawstwie. Wypada się także zgodzić rz ogólną te.zą, iż w myśli ,ludzkiej wyróżnić mO"ŻJnadwa rodzaje rozplOlznawanej .przez nią r;zeczywistO'ści pr,zyu-odzOlIląi nadprzyrodzoną. Również przy 'wyjaśnianiu pasZJczególnych stanów rzeczy stosuj'e się razUimow.anieoparte o dwa sposoby: nieempiryczny i empiryczny, a magia i nauka, byłyby tu naj lepszyrrni, -choć .nie w pełni adekwatnymi ,eg;zempili!fiikacjamidla .odpowiednich dróg rozwiązywania problemów. Zdaniemau'tora Religii ... oibuaśinianieWszelkich zdar:zeń odbywa się prz€z (pos'ta'Wieniehipotezy, po czym następuj€ jej konńrontacja z rzeczywistością ,i korekta 'Wstępnych założeń. Jednakże ten końcowy €·fekt poddawany jest ika1EUnymrewizjom za sprawą naporu ludzkiego inteJ€ktu. Dodać tylko nrożna, ~ tego typu ip0jmo'W\alnie rozwoju i postępu poznawozego po1awiało się w pracach wielu uawnych. Nie można równierż zapomi'nać, ,iż Wl'lze1kiezjawiSka, w tym 'talkże myśl'enie łudz'kie, traktować trooba 'w odniesieniu do całokształtu praktylki społecznej. 'W miarę rozwoju wiedzy €rn(piryc.z.nejkoncepcja 1. zaikTes świa'tair~ racjona'1nego uleg.ały zmianie i ogranicreniu.J eSlt to powodem, dla 'którego w nie~który,chśrodowiskach wySuWiasię sugestie o autonomii i nie~ spraWldzalności d:8.!ktycZlnie is,tniejąoej I1zeazyw~toŚ'Cinadnaturalne.j. Sitanowislko to spotyka się częstokroć zresztą z ostrą krytyką wśród wiciu religioznawców. WlStępne rozważani.a s!JalIlowiątło i 'ułaltwić mogą wywody o genezie religii. W tym 'z:aikres1eurdokumentowa1na jest jużchy,ba w nauoe niemożność przyjęcia joedno'ZJl1a~nychTtOzwiązań monisty,cznydh na tetmat począ't'ków reltgii, a jesroze więoejchylba sprzeciwu w~budz;a zakładanie istni€nia epoikiprz.edTeligijnej 3. Rozwiązania tego typu, szcrególni.e odnoszą,ce <się do drugiego z tych zjaw'isk, pozOIS1Jają w sferze hipo'te'tyc~ nych domysłów, ozy wręcz s;pe'kUilacji,!bez mo:żności ich naulkowej test yfi'ka,cji. Już bardziej uaT,gumel1ltowalIle są propozycj€ 1P1uralistyOZlIle, również two:nz,onegłównie na lpodisbawiema't€riału etnograficznego, dhociaż i -ich dowOid:nośćw wielu lronkretinych wypa'diktachpo'zos'tawia dużo do życrenia. Natomiast formami poświadczonymi Ź["ódłowo w :relligii Słowiam są, jak podaje Łowmiański, polidoksja, prototeizm, politeizm i monoteizm. W wypadku tej ksliątżki kwestią do' rozstrzygnięcia pozostaje stwie:r'dze-· nie ich występowan1Ja luJb nie, zarówno u wspólno'ty indoeuropejSkiej w momencie jej rozpadu, joak i potem u s:amy,ch Słowiam. PrzechodZiJmy I OmÓlWlienlie !tego zaJgaidnierńa rmaleić l1llIo.źala w: A. Pooor.Il-Zlicliń5lkii.; Rozwój i morfoiolQlia reHgU spowcZleń~wa rodorwo-plemieónnego. Kom.trowe'l"syjtne zak>ż.emIia teorii S. A. Tokar·iewa, "Ebn~'ia lPoliSka" 19r73, it. ol~\:Lo 1, s. 141- l69.. �208 MICHAL BUCHOWSKl więc tymozasem do dTugiego z :zal"yoowamych na wstępie kręgów zagadnień - oceny niekióry;ch doiYIChoza(SOwY'ch dokronań lbadawczydh w tym względzie. PrwdJtem chciJałlbym jednak wskazać na wyjątkową rzetelność warsztatu nauikoOWegoautora Religii ... Wykorzystuje on .niezwykle sze:rOiki materiał źródłowy, i to nie w celu jakiegoś popisu erudycyjnego, lecz moi:noiŚcidoldadnego j'ego priZ,eglądu, przepr0'WJadzenia alnalizy, !konfrontacji, oceny wartości i ~zyOOitnośd. D2Jięki temu ma nastąpić mO'i:iliwie pełne IZbHrenie doprawdy historycznej. Uwzględnielnie t)"ch wszystkich czynników, polemiika i uka'zanie sła:bYiChpunktówmnych koncep<:ji pozwala na tworzenie nowych rozwiązań, zdaje się najbardziej prawdopodobnych, niemal jedynych mozliwych do przyjęcia, gdy ju~ zapoznamy się z całym wywodem do ,nich pro'WJadzącym. Ta'ka "wiJzytóWka" oka'2lać się może przydatna tera'z, gdy .p:nzystąpirny do l!la'Pomkmię~oUlprz€ldnio prOl11lJeanu.Otó!Ż w wyniku długich i wnikliwych r()lzw:a~ń prz.eciwstaWÓJasię Łowmiańs'ki kategorycz.nie tezom, 'wgrunwwanym ostialtnio 'px:~ez G. Dume-zila, o występowaniu we wspólnocie indoeUTopejskiej pol~tei7lIIlu. Rodził Slię on dopiero u paszczególnyohjej odłamów pod wpływemczynni'ków zewnętrmych. Obałenie tezy DumezillJa, QP'ierająooglOsię w zasadzie <na strukttur,a1nej ana[iz'ie tełkstu, godzi jednocześnie w jego ,triadyczny lpodział bóstw, który stał ' się podstawą i zarazem rezu1tJatem dociekań licznych etnografów i folklorystów (np. 1. Toporowa). Ale ~ta I!la żródłach history;czny.ch i języumznawczy'ch arg,umentacja !t!raJfiawłaściwie w pełni do przelko:nania. Politeizm w skrystalizowanej postaci wystąpił wśród Słowian jedynie na Połalbiu ~ 'to pod wpływem naporu chrześcijaństwa. Wiara w nadprzyrodwne bóstwo mater.ia'lne{iOOjczęściej :nieba), ,czyli 'prOltoteitzm,była przYipuszczalnie właściwa ju~ WiSpólnocie inid:>europejskiej, a więc i SłowIanom. Można w tej .c:hwilliodtworzyć a>ewien '~deaiLnyschemat r<Y.1Jwoju religii sugerowany przez H. LoWiIll'iamkiego: , poilidoiktsja_.+ pro toMIZm··~połiJteizm·-~onO'tei7lIIl Kolejność taka nie musiała !być jedrualk ,zachowaI!lai mogło faMycznie nastąpić ominięcie któregoś 'z e1emenltów; np. przekm'takenie prototekzmu w monoteitzm, jiak Ito miało ,przypu'SzczaJIJniemiejsce u Słowian południoW)"ch, gdzie jednak :najsi1niej za~naczały się infiltracje płynące z z.ewnątr.z. Co :najWlażniejsze, ¢etrWlSZe dwie z tych form ·znane ,były jU'Żws/pólnocie indoeUTopetlSkiej pr.zed jej rozpadem. Jednocześnie wątpliwości potdidana zostaje także ,teza o pieI"W'Otnym, .wyraźmie dającym się wyodTębnić. doo1iźnnie wierzeń słow'Jiańskidh; nie ma bowiem danych źródłowych poświadczających to zjawisko. Cały wy- �ZródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.icznej Słowian 209 wód K. Moszyńskiego w KuUurze ludowej Słowian na ;lien temalt nie Jest więc właściwie udOlkumentow,any 4. Powszechność m~tu kosmogonicznego z występującymi w nim spol,aryzowanymi elementami dobra i. 'zł,a, talk szeroko opra,cowywana i alkcentowana na 'Polskim gruncie przez R. TomiC'k!iego,nie może być' uwa:żJana 'za wystaTczający dowód takiej opozycji z uwagi na duż;e możli'wości wpływów chrześ<:1jańSkrch i bogo:rnilSkJich.Odldziel€'llie zaś wątków obcych od rodzimych, jak to jeszcze zostanie wykaJzan~, jest wielce trudne i skompiliJkowane, w 6b1iczuktórych nie w)7\Sltarrczą tylko dekJ.ara'cje o os.trożności w ich tralkJtowaniu. Dodat!kowy argument, to braJk tego mitu na za'ohód od WiSły, co w sposób dość silny godzi 'w ,prawdopodobieństwo ar'chai<:~nej powszechności tego wątku. Pamiętać bowiem należy, ,iż w przypadku zanotowaI1Jia w badaniach jakiegoś fo;~klorystyc:ZJnegową1J'k'Uli.czyć się trzelba rz. kilkoma mO'żiliwościami: samodzielną Itrwó['czościągrupy, dziedzic~eniemz pragrupy i zapożyczeniami z zewnątrz. JaBlne jest, Źle ,zna,czenlie wpływów ,idących spoza grupy rosło w miarę rozwoju i 'zbliżania się do epolki na:rn W1S'półczesnej. Dlatego t1;'1'udnojest metodą tylko etlnograif'iczną czy folklorystyczną dddzi'eilić 'PoozoQzegÓi1ne warstwy. Stąd .też rodzą się wątpHwości co do wyników :docie'k!ańprowadzonych w ten sposób, .bez częstszych odwoływań do innych dyscyplin. J'uż na p0/czątku lat 40-tych naszego Sltulec'ia os!trą krytykę bada1czy "religii prymitywnych" przeprowaidził szwedzki uczony C. W. von Sy.dow, :zarzUicającIm !prlzedeJWlSzY's'tkm !Zaniedbanie samej 'IDrytyikiŹiródeł. Je'szcze do dziś przy~naje mu się w dużym stopniu ra'cję 5. I choć ikierunlki obioekcji nie są ~d€n!tyczne, to wskazująone na wielość slalby.ch punktów liJczmyohrozważań. ' Obeoni€ zastanówmy się jeszcze pokrótce nad problemem chrystianizacji, gdyż częściowo wiąże się z nim zagadnienie niezwykle interesu",: ją:oedla etnologii. W tym względzie Lowmiański do,chodzi do pl'rekonania,że sama decyzja przyJjęoia chr7Jtu mial-a charakter demokratyc~ny, tzn. rozstrzygała 'o tym grupa mo'żnych lub wiec ·plem'ienny. Nowa relig'i:apclniła funikcje podobne jak dawna polidoksja, jeśUichodzi o spra1wy zi€ml9:kJie.Ro1a sił bosikiie<hpolegała na .afirmacji konlkTethych ludzkich dzia'łań. Zupełnie odmien;ną Tołę zaczęła natomiast odgrywać, gdy bieTizemypod uwagę fun~cję eschatologiJczną. OhmzeIŚcijań'Stwostwor,zyło bowiem całkiem odimienną od Ipolidoksyjnych wierz·eń wizjężyci'a .pośmiertnego, która wstała nalSt~pnie przyswojona Iprze:z ówczeisne społeczeństwo. A'kcep'tJa'cja ta zrodziła uleigłość wolbec Kośoioła, mają'cego prawo orlpusz'c~ć ,grzechy i chronią'eelg'Otym przed piekłem; nastąp.iło 4 K. Mraszyńlsik!i, KwUuma wdowa 5 Zob. J. P'entlilka'unen, Scienc,e of Re,/;£gioin: 14 "Lud" - tIam 65 SlowialI, Taxlonomya1ld 2, ,z. 1, .Kraików 1~3\4, s. 709 - 7111. of Orail Trad,itiion, (iW:) ad .. L. HonJk-o, Haguoe1979, s. '36 - 37. IOZ. s.O'Wrce CTliticism S.tooie.s im Methodology, �210 MIl'OHAL BUCHOWSiKl związanie Jud.noŚiCiIZ clmześcijańSltwem, odcinające w ten sposób mażhWlOŚć powrotu do dawnych wierzeń. Proces ten miał się ,zaikończyć w XII wieku (rozdz. Ul). Dodać ch)'1ba tylko można, że ,trwały nawrót do ikultów Ipogańskich był ni'erTIorż;liwyw pierwszym rzędzie w wymJilku postępu IPwoesów feuidaHzacyjnych, dl1a których dawna forma religii nie była już wystarczająca. Niezwykleinter'esująca poznawczo wJ'ldaje się Ipróba zrekonsbruowania na ,PodstawieZ8.iP'i'só'w~róidłowych (zwłaszcza ikTanik GalJa Anonima, Kadłulbka, Kosmasa czy Powieści dorocznej) ówcziesnego swiatopoglądu, stosun!ku człoWlieka do otaczającej. go rlZeczywistości, rozróżniania iprzezeń naturalnych i naidprzyrodzonych porządków rzeczy, pojmowania wzaljemnych zale'Żlll~i tych dwóch światów. Z:adail1ł,ezdawałoby się ni'emal n'iewykonalne, lecz w sformułowaniach Łowmiańskiego brzmi ono Ibardzo suges1ty:wnie. Choć 'zapisy takie są tyl'ko rejestracją fragmentólw przekonań całego społeczeństwa, i to szcze.gólruie jego wyższych warstrw, to można 'śmiało .powiedtieć o wyinterpl'etowaniu pewnego "Współczynnika hUl1'11a.nistycznego"człowieka tamtego okr'esu. Mimo, jJŻ j1ł!kza'znaczyłem - mamy IWźródłach zapis iPOgląidó'wwarst'w ni,eco już O'c4;iętyc'hod ogółu ludności, to pamiętać trzeba, ż'e kronikarze w ohrę!J:)ieokreślonego Społeczeństwa funkcjonowali .i z niego czer:paLi swe doświadczenie lkultU!I'oweoraz (pl'zekonania. Wreszcie przystąpić możemy do grupy zagadni·eń naJbardziej nas tu interesujących, a 'więc oceny przy1da1m.<JŚCi poszczególnych rodzaJjów źródeł do ;rekonstrukcji re'hgii, 7Jwłaszcza da:wnych Słowian. Przy .rozpatrywaniu tego :prdblemu ~ecydowany prymat ,przy:znany zostaje przez autora Początków Polski źró1dło!Illhis:toryc'znym, w czym, uważam, naLeży isię z nim generalni'e zg-dd.zić.Sprawa ta wymaga jednak nieco głębs:z'ego:ro~walżenia. Hi(';iboria,e,tnograf'ia i ariChoo~ogia (pomijam tu języko'znawsbwo) opierają swe hadania o różne kategorri.e danych. Są to w ko'lejności zapisy źródłowe, zasób materiałów o wierzeniach ludowych zebranych w XIX i XX wieku, przedmioty mater,ia\liIleuzyskiwane w trakcie prac ·wytkopaliJskowy.ch.D<lJned'wóch pierwszy.ch dyscyplin moina, idąc za G. Klosiką 6, mk'walifikować do zasadzają'cych się na intwS'pe'kcj:i; odmówić zaś należy ,tego charaklteru źródłom aT(:lheo~ogtcznym. Tntrospek'Cja ta ma niedako dha['alkter .pośredni, ,ponieważ zachbdzi u badanych, a TIliebadających - nie tak, jak to miało miejsce w iklaSYC7iI1ymintTo~'cjonizmie; najp.ierw musi jej dokonać badany oibiekt, by potem dopiero pi'ze'kazać je'j wyniki badającemu. Różnica między et- 8 -119. G. Kl1ooka, $wriadOffiOŚĆ hlis,toryczna j.ej badanw, "Lud" 1'9179\ t. 6'3, s. 118- �Źródłowe podstawy rekonstrukcji kultury symbolicznej Słowian 211 nografiąi rusi·orią :polega .na tym, że e£ek,ty pierwsze komun.ilkuje się wprost .eksproratoTQwi, najczęściej ustnie, natO'Iriilast historykowi za pOmo'cą za'zwyczaj przekazu pilS.ane,go,nieikiiedy bardzo odległego czasowo. LepSlza sytuacja etnologii w tym względzie wYIPływa z możliwości osobistego ucrestn~c'twa w two!Tzenfi.u,radzeniu się materiałów, ich konJtroli i oceny prawdopodobieństwa prawdy, a nawet steTowania w kieruniku. pożądarnych kategori~. Historyk takiej mo,żliwośd nie rna .i staje on w otbhczu zarrnlkniętych jti2: materiałów. Dlatego chylba jedynie dla historyka właściwa mo~e być !I1astępUljąca wypowiedź: "HiSitory'k, kitóry rozporządza dosta tecznym .zasoibem źródeł pisanych, .znajduje się w tej szczęśliwej sytuacji, że we lWł.asnymz:akresie, bez uciekania do pomocy innych dyscyplin, uzysikuje odpo.wierizi na wszystJkiie niepokojące go pytania" -(s. 63). J·es,t to chyba stwierd'WIlie prawwiwe dla celów ogólnego ~pisania danego zjawiska, oddania treści i!deologiJcz:nej,w mniejszym natomiast stopniu towarzyszących !im dkohClZnościi stanów emoojonalnych. Wła'śnie w kierUIliku uchwycenia aut\ie<ntyzmuda-!I1ychzmierzają .niektóre tendencje anJtropoiogii kulturowej, w oibręible której zrodziła się choćby "etnografia sz'cz,erości"( ethnography of sincerity) 7. Lecz proib~em ten odnosi się do :badań współcz,esnych ·i w interesując.ej nas kwestJii ma znaczenie -tylko pośr'oonie; aMy warsztatu etnografa wykorlZysltać można w celu uzyskania jaik najwartościowszy.ch maiteriałów przyidaltnych dla rekonstrulwji h'iistorycznych. Historyikowi w obrębie jego dziedziny powsta1je natomiast .konfronta'cja różny;chdanych źródłowych i naUikow,a ocena i~ch wartości; zawsze ma już {)Inacharakter, kltóry mozna olm-.eś!l'ić .jako "fo!rmaJny". Wróćmy Jednak do ,zagadnienia bezpośredniego znaczenia badań etnografii .do l'eikonstrUiktcjikultury symlboti<:mej minionych epok. Liczmym ba'<iacrom zda wało się, że mają·c zare'j.esltrowam.y\tradycyjny folkilor ła!\;wo będtie portem z niego wyd'ziei}ić,przy pomocy różnego r·oozaju meitoo, elementy archa'iczne. Wluót,ce wy.siZłojednak ,na j.aw, i,ż jest to :zada:niie bardzo skonnp1i:kowane, a wy1niki uzyskiwane tą dl'ogą dyskusyjne. W'pTawdzie Z. Sokolewicz piJsze na przyikład, że w Kulturze ludowej Słowian "Uderza ... wie1ka intuicja i surowe kryteria w doborze malteriału naprawdę archJa:~cznego, odsuwanie nawarstwtień najmłodszych ... ", w wyniiku czego uzyskuJemy obraz nie kultury sło'Wiańslkiej przełomu XIX i XX w,ieku, .alle systematy,czny pmegląd jej .najdawniejszyche'lementów. Mo01iwe Jest to według tej autorki dzięki sltosowaniu swO'~stego praesens ethnographicum charakterystycznego d1lawarsztatu etmograWb. R. A. Ha:h1n, Urnderstand:Lrug BeUef.s: an Essay on th.e 'Methodowgy of and Analy.sis of Belief Sys:t.ems, "CiU:l1l".emlf; AJDJtihrorpOilogy" 1I9r7l3, V1011. 1'4, nr 3, s. 211'5 li nal.ilt. 7 the s.tatemeTht 1 �212 MIlCHAŁ BIUCHO\WSKI f.a, cechy tego warsztatu - "... która wynika z faktu wyS'tępowlania w kulturze zjawrislkcharaiklteryzuj'lJcych się długim, wielowiekowym trwan1em i Ina podsJtaw1e t'ego .krytterlium łączeniu ,ich w je:den :lJbiór, poddawany dalej analizie iPozwa'lają;ceDna da'lsze jego rlQ'Z:warstwienie chrOlnologiczne" 8. Dotąd jednak, mimo wielu prób, nie zdołano wypracować odpowiedniej Iprocedury badawczej pozwal<ająoej na ~c~słeokreślenie i o<ddziel,enie pos:zJCizegó]nych nawarstwień. Ponadto ca'łe postępowanie takie opiera się na zaloż,eniu o trwałości niektórych struktur, lecz ani to założenie nie ma jak .dotąd dlOs1truteoznych podstaw na'ukowych, ani tym Ibardziej wnioski o ikonlkr'etnych zjawiiS'ka'ch,posi:aidalją1cyoh tę domniemaną cechę. Obydwie rprz'efootawiolneh'ipotezy nie są więc w pełni ,prawomoone fmma'lnie. Z jednej strony bazują bowiem na nieoibćlila':lychzałożeniach wysnut)'lch intukyjnie, na .drodze nie dającej się weryfikować naukowo; nie mogą w ten sposób podlegać imter!5ubiekt)llwnej kontroIli, która obok komuni'kowa[ności jest podstawowym wymogiem tw'~erdzeń naulki. Z drUJgiej zaś strony, .jalk :1,0dowod.nie wykazuje Łowmiański, wnlioski samego Moszyńsbego nie wyJtI'lzymują konfrontacji ,z danymi h1istory1cznymi.Fałslzywość konsekwencji zało:żeń zdaje się dod8.rtkowo potwierdmć fałszyWOiŚĆ tych zało,ż'eń. Innymi sł,OIwy,,eksplanans Izawiera tu .przesłan:ki,Móre ni'e są jeszcze uprawomocnionym'i przez naukę iPrawami; jeśli natomiast przez niektórych 'za talkiezostJały "na wiarę" uZinane, to pośrednio wprawdzie, ale właśnie na łamach Religii ... zostały sklasyfikowane. Słuszna więG w tyrrn kOlntekście wydaje się również qpinia autora, że wszelkJie pr:aae etnogralHczne w takim przypadku wymagają potWierdzenia w ,zapisach źródłowydh. Nie oznaCiza to bynajmniej dla etnografii rezygna1ciji z tego typu badań, lecz odwrotnie -ich lmntynuację, ale przy szerszej penspe'ktywie li więkiszej !poprawności naukowej. Nieco iJnaczej pr:zJ~dsta'WiJa się ta kwestia, gciychcemy odtwarzać religię (szerzej: kulturę) społeczeństw tak odległych czasowo lub izolow,anyrch, Iże n1e ma clilanich materiałów źródłowych pisanych. ROlla etnologii zdaJe się ,tu n1ejako W1zrastać.Zasadnicze Iznaczenie odgrywa zaś tu meltoda per analogiam. W wY'pad!kuhadań praldziejowY'ch zarsadza się ona na IprzesłanCleo wZIg'lędnej łdan:tylcz'nościfomn kultury symlbohcznej u ludów na określonym e1tap1e rozwodu. ,Wysnute na tej podstawie przypuszczenia mają więc j.edyn1e tę dość wątłą bazę i traikitować je mo';l;na najwyżej w sposób ramowy. Uw~gl~dnić są one w stalI1~e,<ty]kodeterminantę funk,cjonalną Izja'wisk (Iczyli <najogólniej warun:kl zeWlnętr1zne),nie mogą Illatomias<tw zasadzie ·n'ic powii€rlz'ieć o determinanc1e genetycznej 8 Z. S.olkolJJel\Wcz,Teom etnogenetYiCznych, kru,uury "E1tnJClIgir,alf.La lBoilislka" K. iMo,szyńsJ-ciego jako pru.nkt wyjścia 1I9l719\ t. 2.3', iZ. ,.2, :s. 1016. do badań �ŹródŁowe podstawy rekonstrukcji kultury symboLkznej SŁowian 213 (czyli dziedzich'JIie myślowym). TymICzasem nawet dwa z pozoru identyczne społeczeństwa nie wytworzą~dealniepodoibnych wierzeń. Jeslt to jednak jedyne pozostające do dyspozycji rozwiążanie i Z'adanie etnologii poa'ega w tym WJZJgllędz'ie na dalszym doSkonaileniu tWOl'lZOlllycil tą drogą /teorii. Że wysiłiki taikie są -czynione, świ:adczychO'ciaŻiby proponowana 'Przez A. Hultkrantza próba prowadzenia takich badań w ramach tzw. podejścia re!lig'io~elkologicznego.Na podstaw,ie stud'iówwspókz'esnych społ,eczeństw iprym'itywnY'ch usta\la się, m. in. przy pomocy metody ekologicznej, typy kulturowe. Z oopowi'ednim typem kulturowym łączy się następnie odipQwiooni typ '1"e1igtijny.TYJp społeooeństwa pr'ahistoT)7lCZIJlego rozpOlZlnajesię na po.d:sltawiedanYJchdoot:arczanych prz.ez ar-cheologię. Mając więc rozpoznany ogólny typ kulturowy grupy mo'żerny wniookować o typie reiligijnym w .niej występującym; rzecz proSita, sprowadza się to pOZll1anietyllw do o;gólnej st-ruktmy li wzmów religijnych 9. Jak dotąd, :rue Iwypracowano owych ItypóW religiJnych w S'PO'Só:b dostatec'znie dokładny, a sprzeezn<1ści panują też Iprzy ustaJaniiu tJ'ipólwkulturowych. Wydaj'e się jednak, ilŻjedynym novum o.ma'Wianej propozycji je~t postulat wypraodwania '<IDy1d'Wu rod!zaijów typów i zastosowaniu przy tym, a ogólniej 'w me'tdd:z·ieper analogiam, osiągnięć kierunku ekologicznego w bada'rliiachkulturowych. Zawsze natomiast ukazanie się na a:renie źródeł pisanych pomvala na wy,pełnienie odpow:iednią treścią historyczną s:nkicowego schematu. W miarę zaś zwięiks2ania się ilQści pisanych 'danych ŹTódłowych, rola etnografii stopniowo proporcjonalnie maleje i dane jej służą następ~ie do upTa'wdqpodohniania wywodów historytka. Tak jest m. in. z rel'igią Srow,ian. Całkowita "supremacja" materiałów etnogra1i1ezJnych występuj-e ponownie w -czasach narodZ'iin tej dys1cypliny, a wlięc w XIX i XX wielku. Istnieje przy tym 'także pewma zalezność Qdwrmna - /prawdopodObieństwo tr'afności mzw'iąJZańetnogTafii jest Itym większe, im bliższy '~ółczesnemu jelSt okres reikonstru{ wa'ny. Dzieje się tak Z!asprawą !I1Jie tyllko występowania większej ilości źródeł O:li19toryctnych'i etnograLfi.czmy.ch, lecz taklŻi€większego stopnia zJbież'nościmyślenia IIllJnieaOIdiległy,ch od siebie czasowo pokO'leń. Jeszcze w :innej sytuacji zn:aJjpuje się archeolQgia.Opel'uje ona !b0wiem jedynie źródłami materialnymi i ichiinter:pretacją. Interpretacja ta znaczną ilość swych pI'Zesłanekczer.p:ie właśnie z etnologii Ona d0starcza IlIie tylko !danych o bJW. społeczeństwach iPierwotnych żyjących w erze nowo'ŻytI1ej,lecz także ogólniejszych tenT.ilina tej podstawie bu9 A. Hultkrantz, Ecology of Religion: ... , op. cit., s. 233 - 234. of Religion !ts Scope and Methodology, (w:) Science �214 MICHAŁ BUCHOWSKl dowanych(ipozomaje nada:l problemem ot1;wartym.ich po;pTawThOŚć). WspomniaJllo ju'Ż,Żie Sitosowanie metody per analogiam ma hazne słabe strony i dlatego chociażbyarcheolO'ga w:innacechować dalJiekaostrożność. O złożoności tej procedury dowodzą choćby prace A. L. Kroebera w KaJlifornii i L. S. Leshni:ka w Indii 10. Wyjkazują one, rż.earcheoiloglia bazuje na bardzo niklej próbie millmoZlIIliialIl (najwyżej do F50/0 materiału pozostaje do dYSlPozyC'jibadalcza), a możiliwościin'terprletacj1i ,podobnego zjawiska mogą być wieloraklie; jednoc.reśn:ie za odm'i'ennym zjawiskiem !kryć się mogą podobne ;reguły 'kulturowe. Równie'ż obrządek pogr,zeoowy, uznawany za jeden rz bardziej trwałych elemenrt:ów!kultury, oka:zuje się często być zmi'enny w zail.eżności od mody i u'Podo'bań. Tymczasem w omawia:nej ·tu dyscylp'l'inieciągle zdają się nierzadko fu nikcjonować nie dowiedzione, ale silnie zakorzenione Sltereotypy myślowe. Ich zwery1filkowani'e jest niieZJbędnedla dalszeg,o postępu badań. W momencie lpD(jawienia się źródeł !pisanych na pomoc archeologii wychodzi, obok ettnograui, historlja. W archeologii lkTyją się je&zjczeduże potencja[ne mo,ż'1iwoocimateriałowe w stosUiI1ku do obydwu poizostałych dyscyp.lin. Podczas gdy w problematyce będącej p'I"Izedmiotem.rozwa'żań c,ałego szkicu !historii i etnologii 'POzostaje w zasatdniczYlIIlzrębie krytyczna anahza i reinterpretacja na grUlllCi'enowej mer\:O'doloigiii względnie zamkniiętego ~bioTU da,nych, to warc.heo'log'ii spadziewać się można dalszego jego gromadzenia. Jeśli chodzi o ter'eny Słowiańszozyzmy, ,to :zwlasżcza na Rusi ciągłe odkTyóa archeologiczne do'Star,czają s.zeregu cennych danych. 'PJ"zy rozeznaniu, uzySkiwanemu dzJięki liternturze histor)1lCznej i etnograficznej, ich wylkorzystanie będZJiez pewnośoią !płodne poznawcrzo. Biorąc .pod uwagę zasób posiadanych źródeł OT<łJZ dorobek posZlczególnych dyscyplin wiedzy odtworzyć można, pozostając zresztą generalniJe w .zgodzie z H. ŁO'WlIlliań:S'kim, pewien s~hemat poznania stosowany przy rekollS'trukcji reiliglii Słowian luib wypadków analogicznych . Kompetencja kulturowo-na ukowa (wiedza nomotetyczna) .----------c ---+ źródła historyczue i irchkrytyczna anahm U(praWldo- dane etno grapodoibni.e- ficzne, al"\che-+ ologi'ozne i nie hipote:z. k ]ęzy oznawcze Prymarnymi w 1ym względzie ,powstają więc dane histoTyczne. Sytuacja i za1eżnośai !poszczególnych kategm·iiźródeł zmieniają się wraz ze zmianą propon:j'i ich występowa'lllia. Wyjaśnić też należy, że na tzw. lO POOaJję za: A. Pr:in!ke, MożLiwości porównawczego stosowania danych etno- graficznych w archeoLo·g:ii, "EtJlio~ralffia!PollS/ka" 1197,3,It. 17, 'z. 1, s. 5'1- 55, 61 - 62. Tam też szareej o \2IWiiązJkacih aII'IcheoQ·ogH li et.n~a.£ii. �Źródlowe podstawy rekonstrukcji kultury symbol.wznej SŁowian 215 tu ,kolIl1jpetencjękul!turowo-naukową składa się cały bagażiJnte'leMualny i dośw:iadcz.en1iekulturowe, z którym !pTzystępulje się do studiów, a więc, 1nnymi słowy, dotychczasowy dorobek badawczy z danej dziedziny :i. ogólny pogląd na rzeczywistość. Nłe muszę chyba dodawać, iż je'ś['ichodzi zwł1aszcza o pierwszy z tych ostatnioh 'el'elmentów, to ,tworzony jest on wysiłkiem uczon)'lch wSlzys<tk'~ch ,za~ntereso'w,anych dyscypEn. W skaili globalnej okazuje się 'Wiięc,ż'e związ:ki między dysku'towanymi dzi:edJzinami wiedzy są zbyt ścisłe, ,by mów;ić o absolutnej autonomii lub supremacji którejś z nich. Realizacja tego złudnego postulatu nie mOQlesię nigdy o,być bez uszc:reribku dla rezultatów badań. Ponownioe 'zwycięża ridea humanistylki inrt;-egraiJlnej,naZJbyt często za1poonmana w praktyc.e baid:awczeti. MICHAŁ BUCHOWSKI SOURCES FOR THE RECONSTRUKTION OF CULTURE ANCIENT SLAVS' SYMBOLIC (Summary) The present paper results from the author's rdlections on the book "Religia Słowian i jej upadek" (Warszawa 1979) by the outstanding Polish historian, Henryk Łowmiański. From among a wide range of problems presented in the above mentioned book, the following issues are discussed in this article: basic asumptions concerning Łowmiański's understanding of religion and its definition, his critical analysis of works closely connected with the main problem of his book and appli~ability of various sources (historical, ethnographic and archeological) for the reconstruction of the symbolic culture of the past. The author of this article points out and warns against overhasty attempts (applied both by ethnologists and archeologists) 1:0 reconstruct extinct religions; he also emphasizes the scientific invalidity of various premises found in such attempts. With reference to the symbolic culture of the ancient Slavs historical sources have been proved to be of the primary importance, while other categories can serve only to give certain hypoteses an appearance of versimilitude. However, the situation and relations between these particular categories of sources change accordingly to them- quan;tity. General scientific achievememt i,s thu's created by aU scholars of the various disciplines concerned. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/668a25df4aad1cad8707d59f3e0e6725.pdf 95b17871cb2a159869c77734fde1293d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1636 Title A name given to the resource Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.93-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ BUCHOWSKI MODEL RELIGIJNOŚCI Lud, LUDOWEJ PRÓBA t. 63, 1979 KONSTRUKCJI Celem niniejszej pracy jest skonstruowanie możliwie uniwersalnego modelu tradycyjnej religijności ludowej, który mógłby być stosowany, oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji, do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie końcowej propozycji poprzedzone będzie przedstawieniem realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem w tym kontekście zakresu hadań etnograficznych i wreszcie - metodologiczną perspektywą budowania modeli w humanistyce. Przyjęcie takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia na całość tematu i pravvidłowego ulokowania zagadnienia w kontekście zjawisk kulturowych, a także uświadomienia sobie miejsca tej pracy w procedurze badawczej. Kultura i religia Problem określenia współzależności między religią a kulturą wzbudza \-,,"ciąż wiele zainteresowania i kontrowersji 1. Nie miejsce tu na spory dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując jednocześnie najbardziej ogólne, antropologiczne ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia oraz mentalności danej grupy ludzi" 2, "suma globalna" według Lowie i Lintona, czy Keesingowska "totalność"~. Takie holistyczne pojmowanie kultury umożliwia przedstawienie zależności między różnymi dziedzinami aktywności człowieka . .J eszczc większych trudności nastręcza zdefiniowanie pojęcia religii. .J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny bkt potwierdza w pewien sposób umieszczanie zjawisk religijnych we wszelkich inwentarzach składników kultury sporządzanych przez wielu wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją te.go może być a religia, Wa-rslww,a 1977. 2 L .. J. Luzbe4..ak, Kościół a kultury, 3 Tamże, s. 70. wydana W,ar.szawa osta1!nio praca 1972, s. 14. zbHlII'oWlu Kultura �94 MICHAŁ BUCHOWSKI dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-" nych przez człowieka jako członka społeczeństwa. Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności. Heligia znana jest we wszystkich społeczeństwach, aczkolwiek pojawiła się z pewnością na określonym etapie rozwoju ludzkiego. Wyraża się w kulturze techniczno-użytkowej, zachowaniach, etyce i moralności, wchodzi w interakcje z systemem rodzinnym, ekonomicznym, prawnym i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy, choć współczesna antropologia znalazła dziedziny nie podporządkowane prawom naturalnym 6. Obydwa wzajemnie przenikające się pojęcia nie mogą być analizowane w oderwaniu od społeczeństwa. Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót. Widać więc wyraźnie, źe fakt religijny jest strukturalnie złożony i wieloaspektowy oraz dialektycznie powiązany z kulturą i stosunkami społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek z systemów pociągają za sobą przekształcenie innych. Istnienie powyższych relacji nie jest chyba negowane. Sprzeczności narastają w momencie prób wyjaśniania zjawisk religijnych, prób zależnych najczęściej od stanowiska światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych dyscyplin badających religię. Według koncepcji marksistowskiej, religia podlega prawom powstania, rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych warunkach społeczno-ekonomicznych. Ideologia i związane z nią instytucje są wtórnymi w stosunku do form bytu człowieka, odzwierciedlając ekonomiczną strukturę społeczną 8. Obok społecznych, źródłem religii jest także psychika ludzka, która zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków społecznych. Następnym przyjmowanym powszechnie czynnikiem, przyczyniającym 4 5 Tamże, s. 326 - 329. A. de W,aal Malefi:jt, Religion of religion, and culture. An introduction to anthropo[oQ?j LoindOi!1 1968, s. 3. 6 Skrajne :stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii" i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii. Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65. 7 A. de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk, Pf'rspektywy interdyscyplinarnych badań etnologiczno-religioznawczyclt, "Euhemer. Przegłąd Religioznawczy" 1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch. Daws'Qln, Religia ... , s. 67 - 68. 8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16. �Model religijności 95 ludowej się do powstania wiary w nadprzyrodzone, jest lęk człowieka przed nie zbadanymi siłami przyrody 9. W koncepcji marksistowskiej wszystkie te czynniki traktuje się jako współwystępujące; religię rozpatruje się więc na tle sił społecznych w danym okresie historycznym i bada się czemu ona służy. Procedura ta nie może być jednak wulgaryzowana i konieczna jest interpretacja antropologiczna, uwzględniająca siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków biologicznych, społeczno-ekonomicznych i historycznych 10. W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa uznawali choćby H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13. Pojęcie religijności ludowej Wtórność zjawisk religijnych, nie oznaczająca wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa. Również religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo, a w nim katolicyzm, powstały w odpowiednich układach społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny wzór spotyka się bezustannie z różnorodną mozaiką kulturową i przystosowuje się do odmiennych grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym dochodzi jeszcze wyróżnik środowiskowy zależny od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie. W tej kategorii mieści się religijność ludowa środowiska wiejskiego. W tym 9 jóu; .J. Keller, religii, szawa 10 Religia (pojęcie, Warszawa 1976,s. 1969, s. 376. W. Pawl:uczuk, Swiatopogląd tradycyjnej, Warsza'wa 11 E. Ta1rkO'wsika, s, 71 - 79; A. de geneza, Waal jednostki Maleflij:t, Religion Swiatopogląd H. Ringgren, Ake 1975, s. 33. o powstaniu i upowsz:C'Clhni:ainiu 14 and universal V. Strom, religion, [w:] Mały w warunkach socjologii .. " struktura). Słownik [w:] Zarys Religioznawczy, rozpadu francuskiej, dzieWar- społeczności W,a'TSIZlawa 1974, s. 59. ... , s, 5. W. Pawluczuk, 1.3 Folk też 1972, s. 5 - 6. Ciągłość i zmiana 12 sza wa klasYfikacja, 19 - 21; zob. Religie w przeszłości i dobie slię r,EjJi,gili świa1towych Religion, culture and współczesnej, pisz,e society, G. New War- Merns'ohing, York 1964, s. 254 - 261. 15 culture G, Mensching, and society, The New masses, York folk belief 1964, s. 2,69. and universal religion, [w:] Religion, �96 MICHAŁ 'BUCHOWSKI momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi S'l dla nas propagowane i uznane za właściwe przez Kościół zachowania dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych, wzorami zaś są układy praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego. Zjawisko przekształcania religii katolickiej do poziomu poszczególnych społeczeństw jest nieuniknione 17, dlatego Kościół w swym programie akcji misyjnej zawsze uwzględniał konieczność przystosowania swojej doktryny do lokalnych warunków 18, o których decydowały układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe z całą gamą zwyczajów i norm. Srodowisko wiejskie stwarza specyficzne warunki egzystencji. Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych. Nie mogąc w sposób racjonalny opanować sił natury, ludność chłopska szuka innych sposobów zyskania ich przychylności. Utrzymywanie się takiego stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach świata ]E:st nadal wywołane zacofaniem cywilizacyjnym wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego rodzaju motywacji i inkorporować dawne podłoże kulturowe. Stąd znajdujemy w kulcie chrześcijańskim np. endemistyczne elementy magii, jak woda święcona, świece,dzwony, amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych czy Matki Boskiej 20. Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu racjonalnymi przesłankami, zmuszając przy tym wszystkich członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego. Wykazuje ona również dużą łatwowierność, podatność na fantastykę, tworząc legendy i mity wokół wyjątkowych zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna, akceptuje jednomyślnie sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości. Wykazuje dużą ambiwalencję, jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi wielką siłę opierającą się wszelkim innowacjom i przebrana w formy świętości wszelkie zmiany nakazuje traktować jako świętokradztwo. Swiatopogląd chłopski przeniknięty jest myśleniem magicznym, nierozb.lcznie związanym z wszelkimi wierzeniami religijnymi. Masy potrze- 16 A. Kł<Jsikow-5ka, Wzory i modele w socjologicznych badaniadt rod::iny, "Studlia SDcjG'lio'gi.czne" 19ti2, TIll' 2,5. 44. 17 E. Ci'll:pa;k, Kultura religijna wsi, Wail's.zawa 1961, s. 79; tegoż, j'arafianie. Warszaw.a 18 t 196'1. l, Wa,rs'zaw~ 19 20 IS. 38. S. Cw.'m-owSJIci, Kultura religijna 1956, s. 89; L. J. Luzbetaik, wiejskiego Kościół l1tdu polskiego, lw: IDziela, ... , s. 17. B. Gałęski, Wprowadzenie, "Roczmikli SQoc}olO'giJiWs'i" G. Mens-ching, The masses ... , s. 273. 1968, t. 8. S. 10. �Model religijności 97 ludowej bują także osoby, która umożliwi jej kontaktowanie się z siłami boskimi, kapłana będącego ich przedstawicielem 21. Te charakterystyczne cechy ludności wsi, wynikające przede wszystkim ze społeczno-ekonomicznych warunków i rozwóju historycznego, zdeterminowały z kolei kształt religijności, która na całym świecie wykazuje zdumiewające podobieństwo. Wiele cech katolicyzmu ludowego wypływa niemal bezpośrednio z omówionych powyżej cech charakteryzujących ludność rolniczą. Liczni badacze podają wiele spośród właściwości wyodrębniających religijność ludową od innych. Jedną z bardziej uporządkowanych i przemyślanych jest propozycja S. Czarnowskiego. Wymienia on m.in. tradycjonalizm wierzeń, ich sensualizm, partykularyzm, rytualizm, kolektywizm i przepojenie magią 22. Wierzenia tego rodzaju cechuje także ,,[... J łączenie religijności z innymi, niereligijnymi wartościami i wzorami, swoista selekcja treści doktrynalnych i dogmatycznych, pewien szczególny sposób identyfikowania się wiernych z ogólnym modelem katolicyzmu [... J oraz swoista postać 8wiadomości religijnej wyznawców, preferująca określone stereotypy światopoglądowe i moralne" 23. Te i wiele pomniejszych cech składa się z pewnością na zjawisko określane mianem religijności ludowej, lub często katolicyzmu ludowego, wyodrębnionego ze zjawisk religijnych na podstawie kryterium środowiskowego i poziomu kultury. Konieczne w tym miejscu wydaje się bliższe sformułowanie relacji między religijnością ludową a katolicyzmem ludowym. W pracy tej pragnę skonstruować model reli~ijności ludowej, wykształconej w obrębie oddziaływania katolicyzmu. W dotychczasowej literaturze zwykło się często terminy te stosować wymiennie. Moim zdaniem, termin katolicyzm ludowy winien odnosić się tylko do wpływu wierzeń ludowych na katolicyzm, zaś religijność ludowa, to wszelkie zachowania o charakterze religijnym, występujące także pozainstytucjonalnie (poza Kościołem). Religijność ludowa jest więc pojęciem szerszym od katolicyzmu ludowego i w ten sposób ją rozumiem. Zakres badań etnograficznych nad religijnością ludową Religijność ludowa jest więc wyodrębnioną kategorią badawczą ukształtowaną niejako na styku: model religijności propagowany - masy ludowe wsi. Pozostaje przedmiotem badań wielu dyscypUn naukowych, 21 Tamże, s. 269 - 270. S. Cza,rnowrsKi, Kultura ... , s. 90 - 107. 21l E. OVUlpaK, Katolicyzm ludowy w Polsce, WiarlSZoalWa 1973, iS. 32. 22 ., "Lud" - tom 63 �MICHAŁ BUCHOWSKI takich, jak: religioznawstwo, historia, socjologia, etnologia, czy nawet archeologia i inne pośrednio z religią związane dziedziny nauki. Traktują one interesujące nas zjawisko w różnych aspektach i na odmiennych płaszczyzach. Należy więc ustalić także zakres i cel analiz etnograficznych. Przyjmujemy zgodnie, że etnologia ujmuje kulturę w jej integralnej całości. Chcąc jednak uzyskać w naszej opinii społecznej miano nauki o kulturze i człowieku uwikłanych w historyczno-społeczny kontekst, trzeba owe teoretyczne założenia dokumentować w praktyce, przejawiającej się w pracy badawczej i publikacjach. Religia będąca ważnym składnikiem życia, co już starałem się pokazać w pierwszej części pracy, wchodzi więc również w skład problematyki naszej dyscypliny. By móc tę problematykę właściwie realizować, należy podjąć interdyscyplinarną współpracę. Nie może ona jednak polegać na prostym korzystaniu z osiągnięć pokrewnych dyscyplin, lecz na zrozumieniu ich podejścia do tematu, a dalej tworzeniu wspólnych teorii 24. O możliwoś~i pisania prac z pogranicza socjologii i etnografii przekonali nas choćby B. Malinowski, J. S. Bystroń, S. Czarnowski i in.25 I tak np. religioznawstwo oczekuje na antropologiczną interpretację faktów kulturowych, zaś etnologia na religioznawczą interpretację faktów etnograficznych 26. Nie zawsze jednakowo rozumie się istotę zagadnień etnoreligioznawczych, bardzo często ograniczając je tylko do kultur tzw. prymitywnych i studiów porównawczych nad nimi (przykładem definicja Ake Hultkrantza) 27. W wielu takich antropologicznych rozważaniach pomija się badania nad religijnością warstw chłopskich społeczeństw klasowych. Istnieje jednak szereg prac na gruncie polskim poświęconych temu zagadnieniu. Pierwszy ich etap, przypadający na początek XIX w., to laickie zainteresowania Słowiańszczyzną i jej wierzeniami, których pozostałości szukano wśród ludu. Głos w tej sprawie zabierali Lubicz-Czerwiński, Suu A. Bo'sem-z.ierilń\Slki, Interdyscyptinarna współpraca etnologów i religioznawców, "Eiud1emeT. przegląd Rel,igiOZJIJ.awczy" 1977, mr 3 (.105), s. 57 - 5·9. !5 K. DaJrCZoe'W!Slka,Religioznawstwo a badania etnosocjologiczne, "Euhemer. Prze~ląd Rel~iOlZIlJaWiCZY" 1977, II1Il'" 3 (105), s. 65. 2ll A. BooeXlIl.-Zie1liński, Interdyscyplinarna współpraca ... , IS. 57. 27 A. Hultkrantz, International d'ictionary of regional European ethnology and folklore. Vol. 1, General ethnological concepts, Oopenhagen 1960, s. 205. Definicja ta birmIlli następująco: ,,'ReUgian. eilin.ology - itlhe ,part olf ethlIlology whiich deałs with primitive J."'e'liigJi.'O'll, as weiJa tIbJat part olf l1Jhe ooi.€II1IOeof 'reiliJgion whiJOh studies primitive peoples. The comparative study of religions, «comparative religion», is a wid& field W1h1iciJ, how€'Ver lIlW.y am lbe &lI1lO1Jud€d ilI1 €Ifunology". W It·an sam spos6b2Jdaje się !I'02JUIffiKlIWIać A. de Waal Malef<ijt, pil'Izeds1tarwi,ając w swej pracy w tav.ech lI'IOZId~ałaloh IhiJsitoT'ię bada:'!. nad 'I'e1dJgią. A. de WaB,1 MiaJlefijlt, Ret,ig.ion ... , s. 16 - 103. .: �Model religijności ludowe; rowiecki, Wiesiołowski i in. W następnym okresie, związanym z powsta':' niem czasopism etnograficznych ("Wisła", "Lud", MAAE) pojawiłysi~ rozprawy analityczno-syntetyczne utrwalające materiał wierzeniowy; Lata międzywojenne, a zwłaszcza 1929 - 1932, to zbieranie materiału i powstanie syntetycznych prac A. Fischera, .T.S. Bystrorria, S. Poniatowskiego, przedstawiając)'lch całościową gamę 'ohrzędów, wierzeń, magii i wyohrażeń. W 'okresie powojennym w cieniu prac nard kulturą materialną rporu-' szano problemy praktyk. obrzędów i zwyczajów dorocznych, magii i czarów oraz mitologomi demonolog'ii. Dorobek naszego etnoreligioznawstwa koncetruje, się więc, w całym, przekroju, na magii ludowej, przesądach i czarach, demonologii, mitologii i wszelkiego rodzaju obrzędach. Badania skupiały się głównie na socjograficznym opisie, który następnie systematyzowano i porównywano, a w późniejszym okresie zestawiano z tradycyjnym wzorem. W toku tych badań starano się także zrozumieć mechanizmy działania i motywacji ludności wiejskiej 28. Dalsza kontynuacja studiów w tym kierunku prowadzi do zwiększania ilości materiału, nie wnosi jednak nic nowego do poznania istoty mechanizmów religii. Dlatego często zarzuca się etnografii socjografizm i traktowanie zjawiisk religijnych jako przekazu kulturowego, dziedziczonego przez określoną zbiorowość 29. Nie można rezygnować z tego typu badań, lecz należy chyba także szukać dróg przełamania tej sytuacji. Różne są postulaty w stosunku do etnografii w zakresie badań nad religijnością warstwy chłopskiej. Mówi się, że winna ona badać społeczne funkcje religijności tradycyjnej, tradycyjne wierzenia i obrzędy i ich związek z życiem społeczno-ekonomicznym w różnych okresach historycznych. W celu pogłębienia analiz teoretycznych mają być kontynuowane badania nad obrzędowością i zwyczajami ludowymi, które kształtowały się bardziej spontanicznie niż praktyki instytucjonalne 30. Najważniejszym jednak zadaniem w interesującym nas zakresie w obecnej chwili wydaje się zaobserwowanie procesu gwałtownych przemian. Pozwoli to w dalszym etapie na zbadanie mechanizmów zmian religijnych i ich powiązań z innymi dziedzinami życia. Zaistniała bardzo korzystna okazja umożliwiająca w perspektywie zrozumienie całokształtu zjawisk światopoglądowych i ich wyjaśnienie. Punktem odniesienia do badań zmian jest najczęściej tradycyjna religijność ludowa. Konieczne wydaje 28 H. Swienko, Etnologia reHgioznawcza, "Eu:hemer. iPrzegląd Re1Jigi:oznawczy" 1966, rnr 6 (55), IS. 49 - 56; t.egotż, Etnolog,ia i religioznawstwo, ,,:IDuhemer. f'rr7.egląd Re1iJgiOZJl1a.IW<:ZY" ,1977, rur 3 (105), s. 34 - 37. u E. CiiUJpak, Katolicyzm ... , 5. 10 - 11. 30 K. Darczewslro, Religioznawstwo ... , 5. 65. �100 MICHAL BUCHOWiSKI się więc zbudowanie w miarę uniwersalnego jej modelu. Możliwe to jest dzięki zebranym i opisanym przez etnografów materiałom. Wymagają one jednak uzupełnienia dalszymi badaniami w terenie, a ponadto zreinterpretowania na gruncie aktualnej metodologii. Konieczne jest także odpowiednie wykorzystanie wyników psychologii, socjologii i religioznawstwa. Etnologia, mając,a być kompleksową nauką o działalności ludzkiej, musi się podjąć zadania wyjaśniania zjawisk religijnych na tle społEczno-kulturowym, a w obrębie tych zjawisk religijności ludowej. Stworzenie modelu jej tradycyjnej formy na obszarze oddziaływania chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś katolicyzmu, jest więc wycinkiem całego problemu. Znaczenie i reguły modelowania o modelowaniu mówi się w naukach społecznych w ostatnich latach bardzo dużo. Różne są poglądy na temat jego roli w naukowym poznaniu rzeczywistości. Jednakże nie wszyscy chyba zdają sobie sprawę z miejsca modelowania w procedurze badawczej. Zanim więc przejdę do opisu modelu tradycyjnej religijności ludowej, postaram się pokrótce zarysować pewną perspektywę metodologiczną modełu w ogóle. Panuje powszechna zgoda co do tego, że celem nauki jest"wyjaśnianie i przewidywanie zjawisk. W okresie tzw. przedteoretycznym lub empiryczno-zbierackim rozwoju nauk empirycznych stosowarno metodę systematycznej obserwacji faktów i ich uogólniania. Podstawowymi założeniami tego okresu były: metoda indukcji, czyli obserwacji faktów i ich cech oraz teza fenomenalizmu, czyli twierdzenie, że prawdziwa wiedza oparta być może tylko na doświadczeniu zmysłowym (zdania bazowe). Jednakże to zdroworozsądkowe stanowisko doprowadziło do tego, że wyprowadzane generalizacje nie zawsze zgadzały się z obserwacjami. Gromadzono więc fakty, a nie potrafiono prawidłowo wyjaśniać zjawisk. Dlatego w niektórych naukach zmieniono sposób wyjaśniania, przyjmując założenie esencjalizmu 31, które dzieli aspekty zjawisk rzeczywistości na główne i uboczne (istotne i pozorne). Teorie buduje się metodą idealizacji 32,nakazującą pomijać cechy czy wpływy mniej ważne, a skoncentrować się na podstawowych; W'tensposób dochodzi się do istoty zjawisk nieuchwytnej w .zwykłej, bezpośredniej obserwacji. Drugi etap rozwoju nauki nosi nazwę teoretycznego lub teoretyczno-wyjaśniającego. Kolejność rozwoju jest nieodzowna - w pierwszym stadium dostarcza się materiału, zaś w drugim próbuje się go wyjaśnić. 31 L. Nowak, 32 Dokładnie Wstęp do idealizacyjnej o metl()ldrziie ideall~alcj[~ teorii nauki, trclmrhe, \S. 52 - 54. WaT'sZJlłw,a1977, s. 50- 52. �Model religijności Ludowej 101 Różne nauki empiryczne przechoClziły ten przełom w odmiennych okresach: fizyka w XVII w, (Newton), biologia i ekonomia w XIX w. (Darwin i Marks), językoznawstwo zaś obecnie (głównie prace N. Chomsky'ego) 33. Nie muszę chyba nadmieniać, że etnografia niestety ciągle znajduje się V! stadium przedteoretycznym. Z tego co wyżej powiedziano wynika, iż główną metodą naukowego poznania świata jest metoda idealizacji. Świadomie na gruncie nauk społecznych pierwszy zastosował ją K. Marks (najpełniej w Kapitale) 34. Punktem wyjściowym jego koncepcji jest stanowisko antyfenomenalistyczne i antyindukcyjne (tzw. zasada nomotetyzmu) oraz zasada realizmu, czyli antyinstrumentalizmu 3". Przeciwstawiając się więc pozytywistycznemu schematowi poznania, uznał go za niezdolny do wyjaśniania i wręcz ·deformujący wiedzę. Stosuje wobec tego wspomnianą metodę idealizacji (nazwaną przez niego metodą abstrakcji). Polega ona na wyróżnieniu czynników głównych i ubocznych. Następnie zjawiska rozpatruje się eliminując czynniki uboczne, a uznając za jedynie oddziaływujące główne. W ten sposób proponuje się hipotezę wyjściową (typ idealny), będący swego rodzaju abstrakcją 36. Następnie w stosunku ,,[... l do tych typów idealnych badacz formułuje twierdzenia, w tym najważniejsze spośród nich - prawa, które też siłą-rzeczy mają charakter abstrakcyjny, <:~ więc nie tylko nie fenomenalistyczny [... J, lecz nawet faktualny 37. Posługują się więc one idealizacjami. Idealizacje te polegają na użyciu terminów (lub pojęć) odnoszących się do typów idealnych, czyli - terminów (lub pojęć) idealizujących" 38. Prawa dotyczące tych typów idealnych są prawami idealizacyjnymi. Potem następuje konkretyzacja owych praw, poprzez znoszenie założeń idealizacyjnych 39, które z kolei powinny być takie, aby można je usunąć. W ten sposób następuje .przybliżenie praw idealizacyjnych do rzeczywistości 40. Abstrakcje są zdaniami o faktycznie istniejących zjawiskach lub pojęciami do konstruowania takich zadań hipotetycznych zbliżonych do realności 41. Procedura badawcza stosowana 'przez Marksa składa się więc gene33 Tarnż~, s. 60. 34 .T. 'I1opolski, Dyrektywa marksistowskiej metodologii formułowania humanistyki, praw ·Bo=ń idealizacyjnych, [w:] Elementy 1973,5.24. Tamże, s. 2'5. L. No w.ak , Wstęp ... , 5. 52 - 53. 37 Prawo faktua'!ne w 'Odróim~eni,u od feno1n'€il1IaliSltY'CZJl1iElgozawiera wyłącm:.ie założen1a reailis'tylczme, a;Je może być równlież fOI1mułoW<ln€ pcr:zy rpomocy tenmfunów teor.etyczlloych, L. Nowaik, Budowa prawa idealizacyjnego, Iw:] Elementy ... , s. 50. 38 .T. TOIpo'!Slki, Dyrektywa ... , s. 32. 39 L. Now.ak, Wstęp ... , 'S. 53. 40 .T. Topo1sikli, Dyrektywa ... , s. 34. 41 'I1a'mże, s. 34. 35 36 �102 . MIOHAŁ BUCHOWJSKI raInie z trzech etapów: 1) konstruowania typów idealnych (odwołania się do nomotetycznej wiedzy o rzeczywistości); 2) formułowania praw idealizacyjnych w odniesieniu do tych typów; 3) sprawdzenia tych praw drogą konkretyzacji 42. Konstrukcja modelu w dalszej części pracy będzie więc jedynie pierwszym etapem poprawnej procedury zmierzającej ogólnie do wyjaśnienia zjawisk religijności ludowej. Problem sprowadza się obecnie do nadania temu modelowi odpowiedniego statusu metodologicznego - realistycznego czy instrumentalistycznego. W tym momencie nie sposób pominąć typów idealnych w koncepcji Maxa Webera. Choć uważał on, że wyeksplikował to, co Marks i Engels stosowali w praktyce 43, stwierdzamy obecnie zasadnicze różnice w poglądach tych myślicieli. Dotyczą one dwóch zasadniczych spraw: 1) Weber nadał swym typom idealnym charakter instrumentalny, a nie realny, tak jak Marks; 2) w odróżnieniu od tego ostatniego uważał, że pojęcia typowo-idealne można stosować tylko w naukach humanistycznych (w naukach przyrodniczych stosuje się według Webera tzw. pojęcia gatunkowe) ".W kontekście naszych rozważań bardziej znacząca jest pierwsza z tych różnic. Funkcja instrumentu badawczego, którą ma spełniać weberowski typ idealny, została przez niego wyraźnie określona. Pełnią więc one jedynie rolę heurystyczną, tzn. dostarczają próbnych hipotez mogących sprawdzić problemy bardzo generalnie oraz funkcję taksonomiczną, czyli porządkującą intelektualnie dane empiryczne poprzez uwypuklenie odpowiednich elementów rzeczywistości 45. Natomiast abstrakcje mąrksowskie są momentem wyjściowym i niezbędnym w procedurze wyjaśniania 46. Większość konstruowanych modeli w naukach społecznych ma charakter typów idealnych M. Webera - a więc instrumentalny. Są one wówczas uproszczoną egzemplifikacją rozmaitych aspektów złożonej rzeczywistości. Odnośnie do pojęcia (terminu) "model" stworzono niezliczoną ilość definicji i ich podziałów. Znaczenie, jakie przypisuje się modelom, zależy także od stanowiska badawczego (metodologicznego) i dyscypliny naukowej 47. Chodzi o to, aby przedstawiony poniżej model spełniał warunki Ta'mż.e, s. 38. J. KIlllIiita, Typy ideaLne w koncepcji Maxa Webera, [w:] Elementy ... s. 36l. 44 J. ToipolJs;kji, Dyrektywa ... , s. 24; J. KJmiJta, Typy ... , IS. 350 - 354. 4li J. Km'ilta, Typy ... , s. 360; A. Bert=lI1d!t, Z. T. W,ier7Jbic:k~, SocjoLogia wsi .w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe, WcroiCbaw 1970, s'. 156- 157. 46 J. KJmi<ta, Typy ... , s. 360. 47 K. MiałkowSlke., Uwagi o modeLu, ,,EltI1JOigmfia PloJsika" 1969, t. 13, z. 1, li. 11 - 23. 42 4S �Model religijności 101 ludowe; WYJsclOwedo dalszej idealizacji i wyjaśniania, by był oparty o rzeczywistość pozbawioną jedynie niektórych elementów dla celów badawczych i aby mó,gł do tej rzeczywistości być skonkretyzowany, a nie tylko żeby "strukturalizował" badany materiał. Przy budowie modelu podstawową rolę pełni rodzaj wiedzy i jaką przystępuje się do jego konstrukcji. Decyduje ona o dalszym charakterze typu idealnego. Jednym z jej składników jest świadomość metodologiczna i wiedza o analizowanym zagadnieniu 48. Uściślenia wymaga także zakres tego modelu. Nie będzie on zbiorem twierdzeń odnośnie do typu idealnego, tylko ich częścią stanowiącą ich charakterystykę. Ma więc być modelem w znaczeniu węższym 49, wyróżnionym typem idealnym, ale takim, by mógł służyć do dalszych badań. Rola modelu rozumianego w tym duchu jest w nauce bardzo wielka. Pozwala on oderwać się od powierzchni zjawisk i dostrzec prawdziwą strukturę świata realnego, jego relacje i siły napędowe 50. Najbardziej znaną postacią, która na gruncie antropologii kulturowej prowadzi analizę o charakterze modelowym, jest C. Levi-Strauss. Według niego, na podstawie danych empirycznych buduje się model danej części rzeczywistości, utożsamiany też ze strukturą 51. Jego modele są jednak instrumentami. Dane empiryczne świadczą o uniwersaliach nie uświadamianych, których nie można, na obecnym etapie wiedzy, zbadać 52. Model tradycyjnej religijności ludowej Stwierdziliśmy już, że można wydzielić kategorię badawczą, taką jak religijność ludowa. Należy sobie jednak zdać sprawę z tego, iż nie ma konkretnego faktu denotującego zjawisko określane tym mianem. Marcin Czerwiński wyraża się, że wiele terminów (m.in. religijność) jest zbudowanych nie na drodze empirycznej. Pojęciem tym - jak pisze on dalej -- nie odpowiadają jednoznaczne wyróżniki empiryczne, ani kategorie zachowań. Dają się one odnieść do pewnych cech o zbieżności dla nas istotnej. Nie musimy więc rygorystycznie wyjaśniać problemu rzetelności wiedzy uprzedniej, wprowadzonej do badań, lecz ograniczyć się do kwestii jej operacyjności 53. 48 J. TopoJJskJi., Metoda modelowa w historii gospodarczej, [,w:) ELementy ... , s. 419 . • u T1aJmże, 's. 417 - 418. so T.amie, IS. 415 - 41<6. &1 &2 II C. Levi-Str<lJUSS, Antropologia strukturaLna, W<amsaJaiWa 1970, s. 370. J. 'I1op<.'1sk,j" Strukturalizm C. Levi-Straussa, [w:) ELementy ... , s. 274. M. 0<A"'''i.ńJskJi., Kultura i jej badanie, Wrocław 1971, s. 56. �104 MICHAL BUCHOWSKI Chcąc skonstruować definicję religijności, a następnie jej model środowiskowy, należy uwzględnić wszystkie uchwytne empiryczne jej przejawy. Dotychczas poszczególne szkoły zwracały uwagę na różne aspekty omawianego zjawiska, powodując jego ograniczenie lub deformację. Zjawiskowy i społeczny charakter religijności akcentował E. Durkheim. Pod wpływem jeg'o 'koncepcji znależli ,się wszyscy badacze tzw. "kośoielności", z Gabrielem Ie Bras na czele 54. Do grupy tej także zalicza się badających gł~wnie więzi członków wspólnoty z parafią. Jednakże religijność to nie tylko "religia zinstytucjonalizowana", "zrutynizowana", ale choćby również "zinterioryzowana", "wiara osobowo przeżyta" 5". Aby móc poprawnie pojmować religijność, należy przyjąć jej definicję rzeczową, uwzględniającą charakter instytucjonalny religijności, jej kontekst społeczno-kulturowy i odniesienie do świata pozaempirycznego :;6. Mając ten układ odniesienia należy określić parametry religijności. Winny być one dobrane tak, by kompleksowo ujęły całość zagadnienia 57. Wypracowanie ich odbywało się w nauce stopniowo. Np. G. Ie Bras, L. Dingemans i J. Remy uwzględniali trzy podstawowe elementy: wiarę, praktyki i moralność 58. J. Wach zwrócił ponadto uwagę na stosunek do grupy religijnej 59. Pełniejszą listę uwzględniają już Ch. Y. Glock, C. P. G. Tilanus 60. Szczegółowo kwestię tę omawia WI. Piwowarski, który w swych badaniach ujmuje siedem następujących parametrów relig:jności: 1. Globalny stosunek do wiary - uwzględnia związek wiary z innymi płaszczyznami religijności; nie tylko chodzi tu o autodeklarację, lecz także intensywność i stopień krytycznej refleksji nad własną religijnością; intensywność ~ wpływ wiary na religijność; krytyczna refleksja - odpowiedż na pytanie, czy wiara jest wynikiem własnych przemyśleń, czy też bagażem kulturowym (stopniem interioryzacji wiary). 2. Ideologia reli.gijna - rozumienie i akceptacja doktryny religijnej. 3. Wiedza religijna ~ związana z poprzednim parametrem; wiedza lJ religii i dążenie do poznania jej artykułów oraz faktów; odgrywa mniejszą rolę od innych parametrów. 54 W. Piw()wa'!~ski, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji, Biblioteka "Więzi", ,t. 34, W'ailcszaw,a 1971, s. 12 - 13. M Tamże, s. 13. PJ,erwszego i trZJeciego z tyoh termi'nów użył G. W, Al1port w pra-cy The nature of prejudice, Bo.soon 1954, s. 453, zaś terminy 2 i 4 R. W. Adorno w pra-cy The authorito~ian persona!-ity, New Y'Ol'k 1959, 5. 730. 56 W. Piwowa,rs:ki, Religijność miejska w procesie uprzemysławiania, Bib1i'otega "W,ięZJi", t. 41~ Wa,rs.zawa 1977, S. 16. S7 Thlmże, IS. 28 - 30. S8 W. Pti.,WQlWaJ."Siki, Religijność wiejska ... ', s. 13 - 14. S9 J. Waoh, Socjologia religii, Wall"'s7Jarwa1961, 's. 48 - 60. 60 W. Piwowa'fski, Religijność wiejska ... , s. 33 - 41. �Model reLigijności hidoWej 105 4. Doświadczenie religijne - przeżywanie ostatecznej rzeczywistości wyrażające się w formie potrzeby (wiara w byt nadnaturalny, pozwalejąca rozwiązać problemy), poznania (odczucie bliskości boskiego), zaufania (w Bogu znajduje się ocalenie). 5. Praktyki religijne faktyczne' iachowania reHgijne oficjalne prywatne, nie ich mo'tywa.cje i ·sens. 6. Wspólnota religijna - identyfikacja z grupą religijną. 7. Moralność religijna zachowanie będące konsekwencją internalizacji religijnych norm i wskazań etycznych. Parametry te operacjonalizuje się następnie konkretnymi wskaźnikami 61. Przy konstrukcji modelu religijności ludowej posłużę się właśnie tymi siedmioma parametrami, gdyż uważam, że w miarę w pełni oddają one całość zjawiska. Pragnę przy tym pozostać w zgodzie z założeniem, że ów typ idealny (detonuje on poprzednik prawa idealizacyjnego) jest warunkowanyobiektywną strukturą społeczno-ekonomiczną, działającą na świadomość społeczną poprzez praktykę 62, przy jednoczesnym uwzględnieniu tradycyjnych form świadomości społecznej, odpowiadających aktualnym warunkom obiektywnym 63. Przyjmuję, że zadaniem każdej religii jest przezwyciężenie alienacji społecznej, ekonomicznej i poznawczej. Założeniem wyjściowym jest fakt, iż religia jako forma świadomości, c7yli forma wtórna, jest odbiciem sytuacji społeczno-ekonomicznej. W traclycyjnej społeczności wiejskiej, która może być utożsamiana ze społecznością lokalną (pojęcie to jest także typem idealnym), cżłowiek był w dużej mierze zależny od sił przyrody. Mistyfikował więc on jej rzeczywisty charakter i próbował pozyskać w swej bezradności jej siły drogą wyimaginowanych koneksji. Jednocześnie zależny od warunków społecznych wyrażał układy te w religii. Członek środowiska wiejskiego był więc uzależniony od natury i od ludzkich wytworów. Przyjmuję ponadto przy budowie tego typu idealnego następujące cechy, pomijając inne, uboczne: 1) dominującym typem gospodarki w tradycyjnej społeczności wiejskiej jest prymitywne rolnictwo;2) gospodarstwa chłopskie są w dużej mierze samowystarczalne w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb; 3) sytuacja taka powoduje, że społeczność ta ma charakter grupy lokalnej w znacznym stopniu zamkniętej przed vv'pływami zewnętrznymi; 4) izolacja ta wywołuje powstanie jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego; 5) w środowisku tym istnieją przede wszystkim kontakty bezpośrednie, co prowadzi do .tradycjonalizmu dziaT~mże, s. 19- 21; W. Piwowarr'Siki, ReLigijność miejska ... , s. 33 - 41. oz O pojęcilu Ipmtkt)"ki: A. Ba~Uibicka, Orientacje epistemoLogiczne a rozwój nauki, Poznań 1977, 's. 1. 83 J. KJffii!ta, Wykłady z Logiki i metodoLogii nauk, 'Warsrz:awa 1975, s. 196. Gl �,106 MIOHA1. BUCHOWSKI łania i myślenia; 7) katolicyzm nałożył się na dawne wierzenia przedchrześcijańskie; 8) parafia stanowi ośrodek jednoczący grupę lokalną. Niektóre z powyższych cech same w sobie są typami idealnymi, zwłaszcza zaś pojęcia grupy lokalnej, jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego, .czy izolacji. Wszystkie występują w sytuacji niezbędnej do stworzenia się formy tradycyjnej religijności ludowej i są strukturami niezależnymi od świadomości ludzkiej. Założenia te powinny pozwolić obecnie na scharakteryzowanie interesującego nas modelu. 1. G lob a l n y s t o s u n e k d o w i ary. Parametr ten obejmuje głównie postawy katolików wobec religii i problem motywacji religijnych. W obrębie tradycyjnej społeczności lokalnej stwierdzamy bezwzględne podporządkowanie się powszechnemu w jej obrębie wzorowi katolicyzmu. Religijność nosi charakter kulturowy. Fakt urodzenia się w danej grupie nakazuje automatyczne podporządkowanie się jej normom, nie dając przy tym możliwości wyboru, zmiany tego typu sytuacji 64. Ponieważ religia należy do wzoru kultury, jej akceptacja i bezdyskusyjna realizacja przyjętych norm jest oczywista. Problem wobec tego sprowadza się do interioryzacji religii, do stopnia pogłębiania wiary. Tu z pewnością musimy zanotować tylko pobieżne przyjmowanie wiary. Wprawdzie religia przepaja całokształt życia - stąd pojęcie społeczeństwa sakralnego li Beckera 65 - lecz nosi ta religia charakter dziedzictwa kulturowego. Religijność zakorzeniona jest więc bardziej w środowisku niż w jednostkach ludzkich 66. W zakresie motywacji religijnych E. Pin wyróżnia trzy pierwotne i trzy wtórne pobudkri.·życia religijnego 67. Dla religijności ludności wiejskiej charakterystyczna jest głównie motywacja pierwotna, biologiczno-kosmologiczna. Wiąże się ona z niepewnością losu, niebezpieczeństwo usiłuje się zażegnać poprzez spełnianie czynności religijnych. Motywacja ta powoduje powstanie grona świętych, specjalistów w określonej dziedzinie. Kościół jest organizatorem kultu. Istotna w naszym przypadku jest także motywacja wiecznego zbawienia, wiążąca się z pragnieniem osiągnięcia wiecznego szczęścia, powoduje unikanie grzechu i piekła, co osiąga się poprzez odpowiednio zagwarantowane G4 F. HOIUItaOClt, E. Bin, Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Wm;SlZaWla 1972, s. 152 - 154. M A. BeI'!tfraoot, Z. WaerillbiiakIi, Socjologia wsi ... , s. 172. G6S. C='OWlSlki, Religijność ... , s. 90. G7W. PiwOWJalI"Ski, Relig,ijność wiejska ... , s. 111 - 120. Są .to IfUłJSltępujące m{)tywacje pienwutlne: Ipsyoho-!kosmolro@.czrul li .psycilo-hiolo,gic:zJl1Ja,motywacja w.iecznego zbawienia ,i weW1l1ęt=ej pnemii1arrlY. Motyw,alcje wtórne: motywacja wwturorwo-:spo.rutlamc:zJl1Ja (]udowa), slOcjo·4tultuI'ow,a (nICl1rodowa) i socjo-religijnlł (eklezjaloo). �Model 'Teligijnoiel ludowej 107 srodki, spowiedź, komunię itp. Uczestnictwo w źyciu religijnym ma na celu uwolnienie się od winy. Powyższe dwie motywacje mają charakter indywidualny i wypływają z ludzkiej psychiki. Stwierdzić naleiy, iż pierwsza z nich jest bardziej zależna od stopnia rozwoju spoleczno-gospodarczego, druga zaś w dużej mierz€ wynika z postawy wobec iprdblemów ostatecznych i mniej poddaje się warunkom obiektywnym. Motywacje wtórne, o charakterze społecznym występujące w tradycyjnej społeczności wiejskiej, to motywacje kulturowo-spontaniczne (ludowe). Wiążą się one z zasygnalizowanym już problemem religii jako elementem kultury. Przestrzega się praktyki religijne ze względu na presję wspólnoty. Tu także parafia i ksiądz są instytucjami należącymi do całej kultury grupy. Zbliżona do powyższej jest motywacja socjokulturowa, rozszerzona jest jednak na tradycje narodowe. Najważniejszym wnioskiem nasuwającym się w dotychczasowych rozważaniach jest to, że religijność ludowa ma charakter kulturowy, partykularny i sensualistyczny 68. 2. I d e o log i a r e l i g i j n a. Uniwersalna ideologia katolicka przystosowała się do kultur lokalnych. Doprowadziło to do rozbieżności między doktryną oficjalną a faktycznie przyjętą w grupach. W zakresie ideologii interesują nas przekonania religijne i stosunek do wartości religijnych. Mówiąc o przekonaniach, zastanawiamy się nad stopniem rze~ czywistej akceptacji prawd wiary. W społeczności tradycyjnej zauważamy brak refleksji nad dogmatami, zgłębiania ich treści, nie zauważamy wątpliwości religijnych. Wypływa to z ustabilizowanej hierarchii wartości narzucanej przez środowisko społeczne w procesie socjalizacji 69. Widać w tym wyraźny związek z izolacją wsi i jej jednorodnym obliczem społeczno-kulturowym. Przez wartości rozumiemy wszystko, co jest pożądne w grupach ludzkich. Wachlarz wartości religijno-moralnych jest bardzo szeroki. W społeczeństwie tradycyjnym występuje monolityczny ich system, determinowany kulturowo i społecznie, na straży którego stoi tradycja 70. Dominują wartości o charakterze sacrum - najwyższy cel tn zbawienie duszy, obowiązek bycia dobrym katolikiem itp. Sacrum rozumie się nie tylko jako cel jednostki, lecz także jako dobro społeczne. Przejawia się w tym identyfikacja z grupą lokalną, współodpowiedzialność za jej losy. Religijność ta stara się sprostać raczej wymaganiom lIB 69 70 Tamie, s. 126. W. Piwowa,rsiki, ReLigijność W. Piwowarski, Religijrność wiejska , s. '141- 141,!i 150 - 151. miejska , 's. 178. �MICHAŁ BUCHOWSKI 108 tradycji przekazywanej przez pokolenia, opartej na kulturze środowiska, niż oczekiwanej przez Kościół 71. Parametr ideologiczny charakteryzuje więc tradycjonalizm i monolityczność wynikające z homogeniczności środowiska i bezpośredniej transmisji kultury. 3. W i e d z a l' e l i g i j n a. W tym parametrze głównymi wskaźnikami są: znajomość prawd wiary i zainteresowanie religią. Obserwujemy tu dużą ignorancję religijną. Katolicyzm ludowy cechuje brak znajomości podstawowych dogmatów, o czym autor sam mógł się jeszcze dziś przekonać w trakcie badań terenowych. Charakterystyczna jest tu chyba [-,owszechna nobilitacja Matki Boskiej 72, często wymienianej jako jedna z osób boskich (to samo czyni' się niekiedy ze świętymi). Prawdy wiary pomieszane są z wierzeniami magicznymi, często o przedchrześcijańskim rodowodzie, tworząc nowe kategorie wiary. Znajomość credo katolickiego jest mała na rzecz tradycyjnej wiary wpajanej przez środowisko. Zain'teresowanie religią jest bardzo duże. M.iejscowy kościół jest często najważniejszym punktem życia społeczności i przedmiotem jej troski. Zainteresowania te rzadko jednak wychodzą poza wąski obszar terytorialny. 4. Doświadczenia r.eligijne. Jest to chyba najtrudniejszy do opisu składnik religijności. Wiąże się bowiem z indywidualnymi przeżyciami i potrzebami jednostki. Człowiek w środowisku wiejskim nie może rozwiązać wielu problemów, w związku z tym odczuwa potrzebę interwencji jakiejś nadnaturalnej siły, która byłaby w stanie to uczynić. W chwilac;h ciężkich (klęski żywiołowe, tragedie indywidualne) chce się zdać na łaskę czegoś stojącego ponad tym, co ziemskie, odczuwać obecność Boga. W przypadkach ostatecznych on właśnie pozostaje jedyną n8dzieją. Doświadczenie religijne tego typu nie jest właściwe tylko tradycyjnej religijności ludowej, lecz ze względu na prymitywny sposób zabezpieczenia. egzystencji częściej występują momenty pozwalające na pojawienie się takich potrzeb. Mimo indywidualnego charakteru źródeł tego typu zachowań, przyczyn ich należy szukać w obiektywnych zjawiskich, jak np. poziom sił wytwórczych, sprawy ostateczne - śmierć, choroba itp. 5. P l' a k t Y k i l' e l i g i j n e. Są najbardziej uchwytnym w badaniach elementem religijności. Obserwuje się udział w obrzędach religijnych i związanych z nimi pozareligijnych. W tradycyjnym środowisku wiejskim zauważamy powszechny udział w praktykach. Dotyczy to przede wszystkim tzw. obrzędów przejścia - chrzest, pierwsza komunia, 71 72 Tamże, s. 183. S. Czarnowski, Kultura ... , s. 96 - 97. �Mode~ religijności ~udowej 109 ślub, pogrzeb, a także obowiązków regularnych - uczestnictwo we mszy \V niedziele i święta. Jest to wynikiem kulturowej tradycji i presji społecznej, wykluczającej zachowania wyłamujące się poza przyjęty wzór, zinstytucjonalizowany schemat zachowań. Motywacje pni:ktyk rzadko mają charakter wewnętrzny. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem "kościeiności". Interesująca poznawczo jest kulturowa "oprawa", czyli uroczystości zewnętrzne, pozainstytucjonalne, o charakterze rodzinnym bądź lokalnym. Noszą one znamiona regionalne. Należy tutaj dostrzec niejako "sprzężenie zwrotne" - wpływ praktyk katolickich na obrzędy pozakościelne i wpływ wierzeń oraz zwyczajów lokalnych na przebieg uroczystości religijnych. Uwagę zwrócić trzeba także na rytualizm religijności wiejskiej, przywiązania do zewnętrznych przejawów i czynienia z nich najważniejszego wyróźnika przynależności do grupy religijnej. Katolicyzm zatopiony jest w obrzędowości, zwyczaju, gestach i to decyduje a jego powierzchowności n. Obrzędy związane są z przełomowymi momentami w życiu ludzkim oraz porami roku. Noszą charakter agrarny i ogólnoludzki, a Kościół jedynie dostosował się do nich przekształcając ich formę. W zakresie praktyk mieści się także pojęcie sensualizmu, oznaczające fakt czczenia przez chłopów konkretnych figur, obrazów i innych wizerunków sakralnych. Występuje niezdolność rozróżnienia rzeczy świętych ud ich wyrazu, czynności od wywołanego wzruszenia, symbolu od treści i wzoru u. Duży jest także stopień praktyk indywidualnych w obrębie omawianej społeczności. W zakresie praktyk mamy więc ich rytualistyczny, partykularny (związany z życiem), sensualistyczny charakter. O religijności decyduje wierność tradycji i kulturze, w której się wychowało, a nie Kościołowi. Korzeni tego typu zachowań także należy doszukiwać się w specyficznym środowisku ze swoimi cechami charakterystycznymi. 6. W s'P ó l n O t a re '1~g i j n a. J.estona jednym z elementów wspólnoty kulturowej. Instytucje religijne są w tradycyjnym społeczeństwie splecione ze świeckimi, co sprzyja ambiwalentnemu poczuciu przynależności społeczno-religijnej 75. Poczucie to kształtuje się głównie na płaszczyźnie kulturowo~połecznej. Układem odniesienia jest parafia, którą można identyfikować ze wspólnotą lokalną. Ważna w tej analizie jest rola kapłana jako przywódcy religijnego. W grupach lokalnych jest ona 73 Tamże, s. 105. K. Adamus-Dar<czewska, Aktywność społeczno-gospodarcza parafii w Polsce, "RocznikJi Socj<Jlogii Wsi" 1968, t. 8, s. 52. S. Cm'I1l1oWlSki, Kultura ... , s. 100. W. PiwowalI'Stki, Religijność miejska ... , s. 294. wiejskiej 74 75 �110 M[CHAŁ BUCHOWSKI uwarunkowana typem religijności, tak więc obowiązki księdza są szersze niż określają to przepi'sy k,ościelne. Angażuje się on często w zwyczaje lokalne, zacierając różnice między dwoma typami powinności. Religijność ma także charakter kolektywny, obejmując wzory zachowań zbiorowych, niwelujących indywidualne odchylenia. Podkreślić trzeba także, że w praktykach religijnych odbija się struktura społeczności, która je realizuje. Każdy ma określoną rolę i sprecyzowane funkcje uzależnione od miejsca w społeczeństwie 76. Wspólnotowy charakter wynika więc z idei identyfikowania się z grupą i jej strukturą. 7. M o r a l n ość r e l i g i j n a. Według oficjalnej nauki Kościoła, wzory moralnego zachowania się są ważniejsze niż zachowanie rytualne. Stworzył więc on kodeks postępowania etycznego, będący wzorem dla mas. Jednak w praktyce kładziono większy nacisk na praktyki religijne. Normatywno-instytucjonalny model moralności musiał ulec procesowi il1kulturacji, czyli przystosowania się do lokalnej kultury, powodując powstanie moralności instytucjonalno-środowiskowej, traktowanej jako obowiązkowa. Nakazywała ona przede wszystkim posłuszeństwo zwyczajom lokalnym i wiedzy ludzi starszych 77. Ponadto olbrzymią rolę w tym zakresie odgrywa koncepcja grzechu jako zła. Jest to wybitnie parametr konsekwencyjny, wskazujący jednocześnie na kulturowy charakter religijności. Przedstawiony powyżej model tradycyjnej religijności ludowej powinien w pełni oddawać to zjawisko, chociaż z pewnością znajdą się jeszcze nie zaakcentowane jego momenty, które ujawnią się w toku dalszych, szczegółowych badań. W nadziei autora model ten pozostaje choćby w części poprawną konstrukcją z metodologicznego punktu widzenia. MICHAŁ BUCHOWSKI ATTEMPT AT CREATING A MODEL OF !FOLK RELIGIOUS (ISumma INITERESTS ry) 'Dhis ar,tLcle aims at creatiJng modembely vematile model of jjolk rełJi,gi/OuSll1ess cor,respcm.dinJg to all tY'pes of Oatholidsm 'm the looUll1try. It is G.lSBlnnedthat relligion and forms, orf JcelJebra't101IlICOIlJt1ectedW\i.th tt ,M'e :iJn.tegml pa;rt of cuLture, so ethnology also deaJ.,s wilth it. Folk religiousness is a suhject of et!hnolo.gical inteS. OzJamlOwskii, Kultura ... , IS. 103 - 104. E. CJupak, Katolicyzm looowy --'- tendencja przemian współczesnych, ,,RoeznUci Socjo[oglti Wsm" 1968, t. 8, s. 19; tegoż, Katolicyzm ludoWll w Polsce, Warsmwa 1968, s. 38. 78 77 �MOdeL 1'eUgijno§ci Ludowe; Ul rests, not only compar'aJti'Ve aJIW.'ly1sesof p[iimit'ive peOlples' cr:eHgLOI1Is, which are frequently considered to be most Lmpołlta[])t. Dea~ia1:gwi,th the subj'eci of r,eligiOUiSn~ ethnognaJphy should ,!>har'ethe a'chiev,emeIl'ts od' o1;h'er di:sdpl:tIl'es SUtch a,s study of religion, sociology, psychology and history of iI'eHgion. Methodologicail. perspective of creating modeLs in the Arts follows 'cr,ea,Ung of a model. the mrt!hoiI"s optIl'ion this ,model 'Call1JIlJOlt be ideal W'eboc',s ty1pe ~imjjted ,to structure of sci'en,oe but it ffiUJSit be a stan1Jtng~po,imt (a moment ,od' 'idea1izaUon) of f'urrt'her 'explan:at,i,on CIf phen1omena from <the Marxist IpOint od' VIiew. A:s1suming the above statemenlts, 1Jheautlhorr t['ies to charalCterize the phenomellOlll of fQ[k iI'el1ilgi1oUJs'l1es IU'Sitrllg s seven paiI'armelters lbalsed on :Leigal[y valid cltiteT!ia and coeifk,ientes reS'pectively: g,enenal reIatibn to the beli:ef, T'elig1ioUJs/ideology, knowLedge, experience, pcracUoes, loommunity amd mornality. This ,article lis a s'tartirug-poiiltllt of fUil'theT sltudies. The aultholT hopes 1;h,at j,t served at least partially the aums given in a theoretical/introdudion. In 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674037d45a52969c1d24e86609b87655.pdf ad1dc91bc728325738743ec25ea9e3a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource magia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1715 Title A name given to the resource Spór o racjonalność magii / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, It. 67, 19:83 MICHAL BUCHOWSKJ! SPOR O RACJONALNOSĆ MAGII Od wielu lat w literaturze, JlIie tyJiko etmo'logic7Jl'ej,toczy się zagor:zały spóT na ,temat: ,czy magia jest racjOlI1Jalna?Problem ten TI'iejedJnokmoinie już stawiano otwarcie w dzieja,ah myśli antropolo.gicmej. Ni.eświadom€. nieintenojon.a:łne ·ustosunkowanie s.ię do lI1'iegoodczytać możemy w okalidej niemal z obszerniejszyah i lpowa;żlni'ejszycihteorii na temat pr.a:kty.ki magi'Owej i magicznej s.f<ery:Świ1at'o:po.glądu 1. Poglądy te z:miellliiałysię wraz z przekształ'oeni'ami dominujących przekonań o magLi, a co za tym idzie ewoluowaniem humanistyc;mego współczynntka teoT,etyc~no-metodalogieznego ,znajdującego swój wyraz w treśoi i kształcie poswze.gólnyloh ikonoepCj'i2. GeIem tego aJIitykułu nie j.est jednak śled~€Ulie w:zajoemnych zal€żności między świadomośC'ią IpO!toc7Jnego doświadczenia społeoznego a ikolejnymi teoT'ilami,ani też relacji wiążą1cych te ostatnie; naczelnym ",adaniem jest wskazanie najistotln:iej~zych cech za.gadnieni,a 7.-<łwartego:W tytule i ,próba zarysowa:nia jego wiłasne,j !per'SiPelktywy,zg'odnej z przyjm.owanymi tutaj założeniami te::>Tt.'tY'cznymi. By umo'ż:li:wićrea1lizatOjępowy,ższego zamierzenia, prqponuję omówić ,pokrótoe; zasadnicze, klasyczTl1ejuż sądy łączące się z kwestią racjonal1nośoi magii, nastę\pnie przylbMyć polS1ti€'lllU czytelni:kowi alrgumenty jakie wysuwa'li w swej namiętnej ,pole:mi- 1 Z,wrat:am Ulwagę czy!L1l-'!l-n;iIków na wyraŹille ;r'OZlrOZlITIeJmepIl'aikty.k;i Jn:l~jc7Jnaj i ma:g~c;znej '5;f.ery świ,aito,po,gllą.du OdJzied71i1ny~u,[Jt;ury, fClrIJuy św.ia'd:omoiŚlci S1~ołeC2nej). rv1:~ to na cel:u wskawll1Ji·e świa,d,omego 'oddz.iela!plia ana,lityczl1lie i t€l:JlretycmueodrębIllych rz,eJc:zy: czynnoś'::ii i to'warzyslzą,cej jej formy świadoIl.TlJ~.$JCi" 00 ma IniJe,ZlWytk.lc ils,totne ZJlHllC;z..eJJlIie p!O/Zinawcre, a nlie zawsze jest joeg'ZJc:rew pełini na ,gnuncie etnol~aIL~ kionsekwentnlie roopek tow3ne. 2 Sz.c.zegóbowiej w kwestii zaJeżnośd między potoomym do:~iaJdozeniem S(pOI!ec.ZJnym a teoriami na·ukowymi wypowiada się J. lCmi'ta, Szkice z teorii pozna1'l'ia naukowego, Wall'sza,wa 1976. �74 MICHAL BUCHOWSKI ce na interesują'cy ll1as tu temat anglosascy uczeni - J. Beattie z jednej strony, a J. Agassi i: L C. Jarvie z drug.iej. i w końcu nasZJkioowaćzarys włas.neg.ostanowi'S·ka. .. .• Zamierzam obecni,e przecllita'wić :najważniejsze ze sformułowanych dotąd koncąpcji magii, a w j.ch obrębi,e tytko tekoIL<;tatacje, które odnoszą się niemal be:upo,śl'Iedniodo zagadnien£a racjonalności teJ dziedziny kultury; uważam, iż pOZJwoli,to na 'lichwy'cenie tych fragmentów poszczególm.ycl1stwierdzeń, Iktóre dadzą ,się twórczo wyrkorzy~,tać na g-l'Uncie now,€!goujęcia. Okazuje się bowiem - być może wbrew oczekiw:a,niom i ,ro~powsZiec!h:niOll1ym sądom - że w :historii myśli humanistyczne]. przy odipowi.edni.ejriJnte'l1pl'etacj'i, dostrzec moma wiele trafny,ch. z innego punktu widzenia, intui'cji. Analizę wypada rozpocząć od jednego z klasyków 'ewolucjonizmu, twÓircy obszerlIlej teorii magii, J. G. For,azE:ra :1. O jego pierwsz;eństwie w 'tym w:uględZJi,e decyduje nie tylko porządek ,chronologicwy, l€cz także doniosłość wni'esiollly:chprzezeń :usta.leń i rola jaką o:degroły one w formawaln:iu póżniejszych poglądów na temat magu. Zgodnie z jego ustaleniami, magia j,es!\;z,~łe.rn praJktyik mają,cy'ch na oelu pokierowanie wY'paidJkamiw dtoczenriu człowielka :ugodni.ez joego pragnieniami. Działani'a te motywowane są przez dwa :prawa powinowactwa: podobi,0.ń~;twa i styICZJnośC'i, geneIiujące odpowiednio magię homeopaty,czną i kont,ag-ialną 3a. Ze wSiPółcz.esneg'OFrazea'Q1wipunktu widzenia j,est więc magia w ef'eikcie.serią działań opartych o spek:ulatywnie i fałszywi,e dedukowane !prawa :nie znajdująice swego oidniesi'enia przedmiotowego. J 2st j,aiksię sam o niej wY'rarżJa- "bękarcią siostTą nauki", gdyż tak, jak ta OSIbaronia, dostT:uega reg'UlamnOlŚć i o;biektywność natury, a jedynie błędnie je interpretuje. Przy tym osoba wykonująca magię zna tylko jej stronę KonJcretną, a nie rządzące nią prawa, czyli niezl1a abstrakJcyjnąg'O as;pektu swy'oh dziarłań, który r,ekonst"Jr:uowaJny bywa dopiero :przez badaczy. Pomijają'c w tej chwili ref1e1ksjewsze~i,e.go inIl1egomdzaju .pO!\';~iedzieć lU'olŻna,iż ,autor The Golden Bough przyjmuje postawę prezc-ntystyczną pr:zy;pisują'c człowiJeikowi pierwotnemu współczesne pojmowanie natury, uważane za zma.cznie "zobiekty'wizowane" Ta adaptacyjna, w przeci3 J. F.ra7Jer. Złota gałąź, WlalT's7J<ł'wa 19055,. Może wa'I1to w ty1m mi1ediSrCUpCJW,iedz.ieć. ze srtmuki1Ju.ralris,tapowiedZJialby Z'1pew.ne a'Illarr'QgJiClznie:pi-eIlws.za zasada ma,gii jest .l1zutQwarrllieon związlm Sy1moJ.li.zo~ajIllia rmetarf,ary-ez.neg·o na z.Wliązek przyczynowy. zaś dl'uga - StyCZ;lloOŚĆz.ami.enia na symbolizowanie i potem dopiero rzutuje ów związek symbolizowania metaforycznego ,na zWlią.z.ek pmzyQzY'lliowy. W ISprawi,e tej palrz choćby: E. Leaeh, Culture and Communication, Cambridge 1976. 3. �Spór o racjonalność 75 m,a.grii wieństwhć' do histo<ryoznej,intwpretacja wydaje się z g.runtu nieuzasadnLona. ponieważ niemożhwe j'est utożsamien~e się z ,tą świadomośdą, tym baroziej przy pomocy nowożytmych paijęć; ponadto domniemywać można, ile rozumienie przyrody w ramach .przekonań klasy'cmi'e magi'cznych zbliżone jest ra·czej do czegoś pośredniego między obiektywiZJmem a antropomorfi:zmem. W swych pra.cach Frazer przypisuje także podmiotom magii implicite i ZJupełnie nieświ,a:domie, bo niemał jesz.cZJeodpowiednich kryteriów analizy, dzialania celoWlO-ra,cjonaJme. Taka kwalifiikacja jego p()glądu możhwa jest :dZ'ięk.iwY!I'ażaniu :prZJezeństanowiska, iż czynności magiczne, oparte o tego samego typu :przekonania, mają swój cel, jakim jest ipomyślny dla wykonawcy prze.bic>gzdarzeń. Z ,perspekitywy autora Totemism and Exogamy są to już - l~ZJecz prosta - działania bezsensowne i nieefektywlne ze względu na zludność r.egul'Ują·cych je prawideł, rozpoznawaną przez człowieka cywihzowanego. Zaraz,em magia porównana tu jest z na'Uiką,w pI".ZJeciwieństwie do religii, 1 gdyby nie owa fałszywość jej przesłaneik, :postawiona "L. iIl'ią w jednym rzęd.zioe.·Prawdą j.est, że w obliczu obecnie domiJnujących postaw niektóre sformuł'owani.a Frazerana temat magii brzmią nieco pejoratywnie. ale fiJozofiJcznieprogram jego Jest daleoe zaawansowany, prześctgagcy w tym względzie czasami koncepcj.e współezesne. Dlatego to tak często i mo<m.ostawiane za'rzuty deprecjacji ludów ,pierwotnyoh tracą wiele ze swej zasaidności; nadmienić ,ponadto wypada, że w sto'sunJku do uprzednich i równoległyoh względem jego wyobrażeń o "dztkioh", system porównujący pierwotną magię i najnowooześniejszą naukę, przy usunięciu w oień .rehgii i talk był "rewolucyjny". Qpinie w postaci zarzutów, wyrażane w stosunku do jego myśli )przypomi:nają pretensje wysuwane wobec średniowiecznych astrologów o ni.eznajomość systemu helio:centrycznego. To, ż,e racj.ona1ność i obi-ektywizm sądów ,kojarzy się w my:śli -earopejskiej najczęściej z nau!ką, ujawnia się także w koncepcji magiioprocowanej przez pliZedSltawicielifrancuskiej szkoły socjologicznej, H. Huberta i M. M·aussa4. Ich zdaniem, d2'!ied.zinata pos.ilćlJda absl:irokcyjne wyobT<,łż€iIlia bezosobowe, <:zyliprawa, które zresztą 'naj'Częściejnie są o1JwaT-' de fOlI"ffiułowane;z chwilą gdy mówimy o prawach, przywodzimy na myśl naukę. I chooiaż - jaik słusznie zauważyli już ewolu:cjoiIliśd (pierwm.y Tylor) - subiekJtywne koja'rzenie idei utożsamia się tuz obiektywnymi .ZJwiązkami,to falk.t tetn .uznać można za bezspr?Jetczniezbliżający ją do na'uki. Lecz, 00 wa,z;ni.ejsze,w l1amach magii przy;jmow.anej drogą tradycji, a więc nie zawsze wymaga1jącej każdOI'lazowejracjonalizacji przez jednostki (co - w mej QpiJnJii- lilie jEst żadną ceohą Sipecyficzną, gdyż w życiu codziennym 'również nie odtwarzamy praw lI"eg'Uilującyohnasz,e 4 i H. Hubel1t, M. Ma.us,s, Zarys antropologia, Wars'z;lwa ogólnej 19073,s.. l - 208. teorii magi!. W: M. Maulsls, Socjologia �76 MICHAL BUCHOWSKI postępowanie) ma t,eż miejsce do:lronywame na sZ!erokąskalę OIpracowywanile prz'ez czarOlWlIliJkó,w k'olnik:retnycihwyobrażeń a wła'ściwaściach, jakościach, rodzaJach IIFzedmiolj;óworaz icb. klasyfikacji tworzonych MOgą Ob3€łIlWaoj'ii doświalCł'cz,enia;ws:zystlko to w za'sadzie już, przedsionełk nauki. Zatem pt>ljęcie ma!gii k<ry:::itali;z,uje s'ię w tyrrn Llijęoiujako T,odzaj pl'ot'o-lnauiki, w ramaich której usiłlowa.no syS!t'ematyzować wiedzę i określać jej zasady; w momencie odrzucenia mistyki stała fiG ona czp:tą na,uką i 7JWiązJkigenetyczne obydwu dzie:Iz~n są oczywiste, czegJ n3jleps.zym iPrzy;kładem są ŚiredniowiJecme formy alchC'mii, astrologii i wszelkiego iI"odreju -maJThcji.Nastawi'eiIlie na konkret i manuali:lJm zbliża także magię do techniiki, dlak!tórejsianawiła ona swego lTodz,ajutacr:-częo!chrolIlną umoiJliJwiają<cąstopn:iowy jej postęp i ,pcrf.ekcjonizację umiejętności. Moim zdaniem, uczeni francuscy w poważnym stopniu rozwijają rozważania swych angie1S1k:kh pOlPrzedników. Ni,e tylko celowość działań luJd:zkiJchi formułoIWanie Ipr,aw w iMmach śWiiatqpC)glą<du magiczlneg'J, będące prz,e,j,awem alnallogii do .nauiki, aile :prZJedewszystkim doświadczeni'Owa, eikJ~perymen<taJlna skona praiktyki magicznej, a w konsekwencjoi teg0 tWOII":zerue całkiem trefnych sYSitemów klasy Hkacji, illndeksów, binannych opozycji, czyni ją w dużej .mierze ra.cjonalną. Ich zdaniem, jedynie obecność elementów pozaempirycznych (mistycznych) a więc nieracjonalnych, prreszkaJdza w uznaniu magi'i za speł:ni'ają.c.ąw pebni wymogi zrodzonych z .rriejt'€lohnilki i naulrl:i.Dodać można, iż w kwestii tej w wielu momentaeh w S1})O,sólb ,podobny wyraża się również F. Zn,miecki. Jedną z bam7Ji!€'jrozbudowanych i w:n~kliwych teo!Tii magii rozwinął klasyk fUlllikcjolnaHZ1mu, B. Malim:owskii;. W i:nteresującej nas problematyloe 'ZlWlI'ócił on uwagę, iż ludy będące przedmiotem badań antropJlogicz·· nych wy;reźn~e rozróżni,a(ją w swyrrn d:ział,aJniuczynności opa:rk o wiedzę empiryczną (technilka, szeroko rozumiana nauka), od r::>zpoznawanych pr,zez podmioty o:kohczności, odwołujących się do IPrzekOinańdoświadczalni'e niesprawdzalnych (ma;gia) będący:ch ,przy tym zrytualizowanY1m za,cnowaniJ€i!llw ,momenta'ch .ni.epewno,ści Pierwsza z tych sfer ma swe ŹTódłow eksperymentach, a diruga w tradycji, ich Siposoby myślenia są stosownie racJonraJne (w sensie weryfiikowałne) i mistyczne, odnoszą się do dziedziny salkT,aJl1nej i ŚiWieck:ioej. Te i inne różnice nie mOigąjednak przesłonić laktu. że obydwie sfery dział,ania skierowane są na praktyczny cel "zewnętrzny" (iW odróżnieniu od lTeliigii,rów[1'ieżposiadającej cel, ale a.utoileli>c:zmy, "S:lm w sorbie"), a /poza ,tym ki€irlują się swymi odręhnymi teoriami i stosują własne techniki. Szereg cech składa się na to, iż w efekci'e można mCłJgię oikJreślić ja<kopseudonaulkę.Ponadto, jak słuszni~ chyba zauważa T. Jer; ,8. MoalbiJn.>o'W'Sk.l,Mag.ia, kuLtury, s:mwa Wal'sz:alWa 1981. 1958, nauka s. 3i8i9 - 46-6; i reUgia, tenże, W: B. Argonauci Malinowski, SzkIce Zachodniego Pacyfiku, z teorii Wa'f- �Spór ,Q racjonaLność 77 m'lgii rzak ..,Qierszewska 6, MabnowSiki, i:nt'u!icyjnie wprawdzie leaz traJnie, rozpoznał symbobczno-kulturowy char,akter praiktyki magicznej i technlczna-użytJk!owydziałań opa:tych na wiedzy empirycznej. Plroblem ten ma poznawczo zna'czenie olb:zymie i odgrywa też, jak to się o~mże w dals.zy,ch :lwag,aoh, niep:Jślednią rolę w kwestii ustal,enia l'8!cjona,lnośd magii. Omówi'eni dotyohczas uczeni dostrzegali i ,wnali'Z!O!wah teoretyczną, abstrakcyjną, świadomośiCiowąs'tronę,ma,gii, lecz znaczniejszą część swych kons:tatacji poświęcali }ej astpektowiczynnościowemu; zlres:ztą rozl'óżnienie tyoh dwóch odrębnych przecież analityeznie zagadnień Iprzy~paiI"Zało wielu kłolpotów, zwia,szcza gdy chodzi o ko:nsekwE:ncj,eioh obiektywnego fUlUkcjonowania. Obok :powyższego typu rozważań wyodrębnić możnd drugą ni1eJa:lwlinię rozwojową badań nad magią - linię, w któI1ej koncentrowano się niemal wyłącznie na przekOlnani'cwym jej aspe!klci.,e,,poświęcają'c W'ięrk:swśćswej uwagi takim p,mblemom, jak: "myślenie magi<czne","myślenie m:3!tyezne". Nie oznacza li.> bynajmniej, aby w ramach ortiientacji tego d:rcl<gieg o rodzaju nie dostrzegano mli pr3iktyk magicznych, ale "zepchnięto" je niejako lU,adalszy_plan. Początkóvl .tego typu wątków zaint,en~sowań dopatrywać się możemy już w ramach pierwszych teorii ewolucjonistycznych; Frazer, na ,przykład, piisał przecież o abS'tra~cyjnej· i nieui;wia'damicmej przez podmioty magi,czne stronie magii. Wiadomo, że lmnSitatacje teg:o typu rozwiJjane były prZi2zszereg my,śhciell, ale postaicią kojarzącą się nieodłącznie ze światqpog1l\idowym ujęciem magii jest L. Levy-BtruhI7. Stwoirzył on znan.ą powszechnie kQinCE~pcję o dwóoh zasadniczych rodzaj'ach myślenia: prelogicznym' (irracjonalnym, mistycznym, pierwotnym) i logicznym (racjonalnym, cywilizowanym, europejskim). Pierwsze z nich ·ohar,a1ktery,z:uje się bez,pośrecliniościąi zmysłowóścią doznań, subiektywizmem spostrzegania, rządZOlne jest priC1Jwem partycypacji (łącZinośćczłowieka z całym otoczeniem) i lo!giką sentymentu. Drugie natomiast. wy!pI'acowane,przez tysiącLecia historii mYiśli lud:ukiej, dostrzegająoe ZJwią:zkiobiektywne zachodzące w uniwer.;um, oparte jest lila zasadach lOg'ilkialrystotelesowskiej, J'ednakże" pomimo zna,cznej przep..:.ścl dzielącej te Siposobymyślenia, ka:żJdyz tych systemów z osobna t\vorzy zwartą, Imheren1mą całość, ustrLtkituryzowaną odpowiednio wizję świata, trudno pl1zelkłada!lną·na inne ka:tegorie i dlategó wywołującą tyle ruepoI'ozumień :przy :próbie wzajemnych interpretaćj'i. Myślenie mistyczne, od:powiadaJą!oe z grubsza magicznej sferze---'światCllp~lądu, było więc wedłiug ówczesnych :pojęć nieracjonalne i r~rzeciwstawne empiryczmemu, ale stwierdzenie o "wewnętrznej" jego zwartości stan.owi nie ty~ko przełom w poglądaoh na ten temat (gdyż przedtem wyobrażano j.e sohi'~ 6 T. "S:lud~a 7 .J-el'l'J.ik-G'i:er'sIZlew,,,ka, M~tl,;ciol·OIgi.c.zne" L. Levy-Bruhl, nr Magia a reLigia w r02u,1nle'nilt 21, s.. 1319- 1.56. La mentalite primitive, Paris 1960 B. MaUnowskiego, �78 MICHAŁ BUCHaWSKI często jaJko konglomerat niepa:wiązamyC:hnieclo.rze·czności),ale: także sugerowa·ć mo.że przypisywanie mu o.rurmerr1iIl.ego wprawdzie i spf'cyficznie rozumianego r-odzaju racjonalności. Nieco analogiczny sposób traktowania int,eresującego nas tpmatu zaohserwować możemy także u twórcy "filozofii form symbolicmych" E. Cassirera 8. Dla tego uczalnego pieI1wortnaforma myślenia, ezyli myślenie mityczne, znacznie przypomina charakt,ery,zowane przez autora La mentalite primitive .,myś'leni.e p.I1elogiczne". Nie ma tu j'uż jeldna:kżc jaskirawego ,podziału na krańcowo odmienne rodzaje świadomości; subiekty:wizm sądów w ujęciu tym jestl systematyczni,e redukowany przez abiek!tyw.izm, znaijdujący swój Inajdo:bi:tniejSizywyraz w nauce, lecz nigdy nie doohodzi do całkowit€j eliminacji antrropomorfizmu. NajcenniejsUl? wydaje się być jednaik jego filozoficzne założenie, że żyjemy w róimych "rzeczywistościach" stlwatrza:nych przez różne dZIedziny kultury (formy s)'lmbolicz:ne), a nie tyłko w nalszej sC,jentyiS!tyczno-eu.rolPcjsikiej, redukującej wsz,elkie iJnne "rzeezywistoślci". W Oibrębietego samego kręglUz,argadnieńpozostają rozważania C. Levi.. -'Straussa 9, W'pcr-'a!wdzie ba.rdzo krytycznie ustosunkowuje się on do .9wych "poprzedników", al,e z dr:Uigiej strony potrafi wykorzystać niektóre ich hipotezy w ramach właS!l1ergoprogramu badawczego, jak chociażby ideę koherencji margi1cznelg'O systemu myślowego zapoczątkowaną przez krytykowanego E;kądliną'<i przez au:toil"aMyśli nieoswojonej Levy-Br:u:hla, empiryczny charakter klalSyfiikacji magicznych e1kspClUowanyjuż pr:zez Mauss'" i HubE'il"ta. Zdaniem franouskiego s-tru:~turalisty, myślenie wszystrkieh ludni w każdej E'!pooe}est jednolite w swej zasadzie i slposobie, myśl pierwotna, podobnie jak nasza, również porządkuje chaotyczny obraz otoczenia i jest w tym samym stopniu logiczna, a że czyni to w sposób bardziej zmysłowy, maznaez,eniedJrugorzędne i jest wymikiem jej większego z:bliżenia do przy:rody. Pozostaje ona przy tym bardziej .,totalna", gdyż pragnie do końca rozwiązać wszys1.lk.i'estając.e przed nią problemy nie tolerując 1u!k \V 'eiksjplanac,iiwydarzeń i sta'nów rzeczy. Uważam, iż filo:zof.iczniew tej samej grUipie poglądów znajduj'e się stanowi~ko kognitywistyc'zne, w którym modele typu magicznego, religijnego, potoczmo-doświadcro.}nego j nauikOiWegosą jedynie odmiennymi formami ponądJlwwa!I1 iaświata. Przyczyna powoł'llją'ca te model,e do istnienia jest z jednej strrony egzytstel1JC'ja,lna - są one .nie7Jbędmedla efektywnego działania _. a z dI'ug1iej polznawcza, bowiem człowiek Oidc.zuwapotrzebę struktllryzowania doświarlczeń; ws,zystkie typy modeli poznawczych łączy szeroko pol Esej o człowi.eku. Wstęp cIa filozofii kultury, Warsl.<lw(\ Hl77. C. Levti-Stl'au!ss, Myśl n.i-eoswojona, Warszawa 1>959;'tenżJ\ AnLropolouin struk· turalna, Warszawa 1970. 8 g E. Cass,iJrer, �SpD" 79 () ra.cjona!no.~ć m~gii jęty antropomorNzm (są to taik zwane human-like models) 10. StanowilSlko strukturalistyczne i kogni,tywistyczn€, równoważąc ,poszcnególne prz,~ja'wy myślenia, prowadzi do kOlnkluzJi o ich "róWiIlości"; ni€ ma więc ,,leps'lych" i "gorszych" świadomości. a co za tym idzi'e można je traktować za równie racjonalne. * * Momentem WY.Jsclowym za,powiedzianej na w,'>tępie dlI'ugiej części niniejszych rozważań jest charakteryS1tJlka mag,ii ;za,miesz'Czonaw ()lbszieTniej&zy:m tematycznie cizi,ele Johna Beattiego Oth.er Cultures 11. W pr,acy tej, jako kontynuatoiI' "szkoły Oxfordzkiej" (00 której należeh chociiaż;by E. Evall1S-PritchalTd,G. Liemhar:dt), stara się on przełamać mieszcZJańSki. jego zdaniem, pogląd na magię wyobrażaną w postaci błędnego i fałszywego systemu .pIlaw, który znajdował między innymi wyraz w Wiktorial1skich tezaoh F'razera W związJku z tym nakazuje traktować ją jako koherentny system, z czym już mOigliśmy się uprzednio ~po1:lkaćw ramach poglądów na magię; system ,ten pełni ponadto swp. określone Iunkcj~ ~poleczme. Naj,ważni'Ojsza z tych Iru:n.l{cji- to symbo Eczna ekspresja wa'rtości grUlpowych. Oznacza to, i,e rytuały margiczne wyrażają dążenia i cele ważne dla spójnośei 1 trwania .społeczeństwa, co Jest jawną kontJlnuacją poglądów A. R. RwdcliItfe-Browna, oraz pragnieni,a jednostek Talk więc symboliczny aspekt magii, to że wyraża ona "coś za pomocą cZJegoś". jest dla niej elemeIlltem kcmstytutYlWlnym i stawia ją zarazem w jednym rzędzie z rehgią i sntU:ką; w r.arnach tej OIstatni'ej dziedziny kultury a'rtysta prymity;wny także stara się powiedzieć swym współplemieńcom coś ważnego w zrozumiałym dla nich symbolirc.z.nym języku. Jednakże większość podm:iotów działania magicznego nie uświadamia sobie zna,czenia podejmow,aJIlJlchczynności lub 'uś'wiadamia je sobie fałszywie w stosunku do pi.erwoltlIl€<gO i falkt)'lcznego ich sensu. Innymi stawy. za·chodzi proces zmiany założeń semantyki albo Jej konwencjonalizacja. bądź też mamy do czynienia z niezgodmo.9cią dostarczanych pl':&eznią wyoh1'8ień a obiektywnymi re1aC'j.ami. Niemni,ej w każdej społeczności znajdu!ją się osohnicy świadomi rzeczywistego c!har,aiktem tej symboli7.aJcji. W trakicie wykonywania w istocie symbohc:mego rytuału mag'icmego , jednosllki przypisują mu .J,('Idn.ak. wlaśówości instrumentał:ne, to znaczy wierzą. iż powodruje C>!fi pożądany skutek obiektywny. Rytom, całym procedurom symbolicznym. wyipOvliardanymw ich tra'kC'ie słowomprzy,pisujc 10 S. GutlhriLe, A Cogn:iti,pe Theory oj He!igion, "Cun'ElnitA.nit.'llroJ):>Jogy" V(Jl. 2,1. 19180, No 2, s. 1181- 194. 11 J, Reaso1l Other Cultures. Aims, rvIethods and Achieviements London 1965 ('wyd, :3). Wyd:łnie I-e ukaza~o >SIię W 1964 Rittul!, W: Hatimwliry (ed, by B. W,~lso()n), OxfoI1d 1'97'0. BealtJtie, Anthropology, Ol/d in Socio, ,r'OKlU; T;<~nże, �80 MICHAL BUCHOWSKI się moc wywoływania odpowiedniich Istanów rz'eezy; ioh skutec.zność uznaje się, choda,ż w różnym s1iqpniu w za,leżno:ściod ty:pu kultury, za diametralnie odmienną od czysto empirycznej, doświadczanej :Wlprost -traktuje się tę efektYWlność jako właśnie symboliczną. Skornstatować zatem można, i,ż to ty]lm pl'eZJentyzm F:razeTa i jego 'kontynuatorów, narzueamie innym kulturom europejskich kategO'rii, powodował przypisywanie ;nargili cech na uki, podczas gdy j<e5ltta pierwsza de facto d7:iałalnością symboliczną i z tej to Iprzyczyny również jej elementy składowe wyselekcjelnowane są st030wnie do tego prZiez:nacZJenia, a nie na dr'Oidzeekspe:ymen:talny:ch poszukiwań. Każde ~połec;z,eńs:twomusi posiadać elementy wiedzy praktycznl'j, by móc w ogóle przll'trwać; zyskuje ona cornaz większe znaezeniew miarę rozwoju cywilizacji Dop:I'O'wad~iłlO to do syituacj'i, gdy teehnieznie zorientowane myślenie europejskie sr1::ajehezradne przy ,próbi'e wyj,aśnienia faktu WlslPółwystępowania działań magiczmych i techniczJDJO-użytkowych. P,ro:blem ten ponownie próbuje się rozwiązać poprzez imputowanie własnych pojęć ,kiultulI'owych w postaci wyel~pli!kow,aillego przez Durkheima podziału uniwersum na sferę sacrum i profanum, do których odnosić się mają rz,ekomo odpowiednie zespoły działań. Tymczasem dla prz.ed3tawideE Slpol'eczI1lości ni~pilśmiennych tego typu dychotomia jest zupełlllle nieznana, a rozróżmiane według naszyoh kryteriÓ!w obydwa typy dzi,alalności są dla nioh lI'ówni,enat,u~al:ne i Imnieezne. Podział - zdaniom BeattlCigop:rz6lb1e:gacab~Qwicie inarczej ;i ,nie musi być przy tym w pełni LL<5wiadamiany i werbalizowany: jest nim obecnoś'ć owych elementów symbolicznych w magii, a bmk ich w działalno!ści technicmo,praktycznej. W obliczu niektórych pozostałyoh konstaltacji oZJnaJczato, iż w obrębie pierwszej z tyoh dziedzin, w przekonaJniJUpo:dmiotqw, dochodzi do połączenia esencjaJnie symbol1oznie-E!k1presywnog:oaspektu z instrumentalnym. Działania i przel~onania ma:g'icZJne,jeśh nawet OIbielktywll1Le nie są efekJtywne, to lI'odząsię i utrzymują ZJe,w,ZJglęciu ,na ich społrec7mel psychologiczne ~onsieikwe!1icj,e. Są one tlr'oja:bego rodzaju. (1) Kognitywne dJOlstaJrezająe~planaeji iJnaezej niewyHumaezalnych zda:meń l są tym samym antliJC10tumna igl!1iOralIlieję dla umysłu ludzJkiego, który, jak powiedziałby Levi-Strauss, z zasady nie t0l1eI'luj'e"nieciąglośc.i stl'uktury obra:zu otolCzenia człowieka" (2) Pragmatyczme - dostarczają zryitualizowanych wzorów zaohowań w ;walrunkadh nliepewności (!pOII". koncE1pcję :\IaliIlOwSkiego), gdyż j.a'ki:ełkoliwiekdział<9Jniiejest zawsze lepsze od bezczyrunoiŚci.(3) Społeczne - są to wielo[:atkie f'unkcje pełnioI1leprzez rytuały symboiliJczne(mag'iezno-'I'Ieligijne) WlObecinnych insty:tucj'i społ,ecznych, które to funlkcje spI'IO'wadzająSię w izasadrz'i'e Ido ekf:1ponowanegojlUża!kcentowania społecznego znaloze:niaW3ir:tościgrupowych. Z ostrą. krytyką zrelacjonowanego powyżej stanowiska wystąpili w �Sp6ro racjonalność magii 81 swyoh pr,ac.ach :pLLblik.aw.anychna łamach "The British Jowmal of Sociology" Jos€iph Ągassi i Ia,n C. J'arvie 12. Genera.ln~e kOiIlstatu:ją oni, iż sym!bOilicznateoria dział,ań magicznych i magii VI mriJe;jsce,Frral'ieTowskich stwierdzeń o irracjonalności i zacofaniu proponuje "racjonalność" właściwą danej czynności ze iWz,ględuna ,jej symbO'1iczneznaczenie socjologiczne. Tego typu a.ngumen.tację łatwo jest jednak obalić wSika1Jując,że wiara w moc symboli (ściślej: w ef.eIktyw;nośćrytów, kitórym pnzyp:iJsuje się cYkmeślonąmo'c) jest równie zŁudna, co w kosmologię magiczną z jej prawami fałszywego powiJnowalctwa. Innymi słowy, nie ma S1peoja:lnej różn:1cy między wiairą w pomoc sił dkultysty'cznyoh w r'ealizaicji okDeślonego ce'lu, co ma miejsce w in1Jenpr,eta:cjiF'razera, a wiarą w moc symboli UŻYJtychdla osiągnięcia tego samego ce}u. 'Da linia o!brony magii OIka:ziUje się więc niczym iI1lnym,jak tylko podstawieniem w łańcuchu jej analizy nowego, ale nie mniej wątpliwego ogniwa. Stanowisko taiki~ 1IlllPlikuje również stosowanie w praktyce badJawiC1Jejdwóch odrębnych rodzajów "racjonalności": (a) odnosząoej się do działań iIIlstrumell1.ta1:nych (Iuchwytny,ch praktyeznie) 'i (h) ordinO'sząoejsię do dzi.ałań symbolicznych, które są oelowo ra1cjonalne w seI1Isi'eich na ,poły utajonych (odkrywanych zazwycmj dopiero przy hadawiu naukowym) funkcji spO'łecmych. W procedurz·e tej wą1:ipliJwoiŚci budzi pC)inadtoiJnte;rprebcja samego symbolizmu, która jest z g.rUiI1:tU aa'ibitralna. Wydaje się ona prosta w przypadku, gdy podmtoty działanIa w1JpoeJnają~połeczne zmam'enie czynnOiŚci, to co one symbo1i7Jują; jakże ,jednak orzekać o ich prawdziwości, skąd mieć ,pewność, Ż€ intencja rytów :przywoływana prz.ez wykonawców nie jes,t odmienna od faikity:cznief,unilmjonu;ją'Cej~poł,ec!znJie, albo jaki jej nadać sens, jeśli ,jest w ogóle ,nieuświadamiaJna? Hysuje się więc ,rozbieżność między znaczeniem "obie'ktywI1ym" a lJIl'tencjonalnylffi,00 jes~cre dodatkowo podkreśla dO'wolność imputowanego Zlna'czeniai ,ponadto decydu;jącą rolę intenejli podmiotu w wyjaśnianiu falktu podjęoiia danej eZYJnIliO'Śoi. Próba 'ParzUlCenia"obirektywIrojących" i adlliptacyjnych ;poglądów, znami:OIl!ującado.tY'chczasowemyślenie eUl'OlPBjskie,na rzecz relatYWJizmuna12 ,l. C. Jalrv1e and J. Aigalslsl~,The Problem of the RationaUty of Magic, ,,'I1he Br~tislh JoOUI1l1.alof :Sodio1QgY", VKJtl.XVIliI'I" No '1" 11g6l7, s. ,~5 - :714. J. A@aJSiSli, l. C. Jarvie, Magic and RatiionaUty agaibn, ,,'I1he Bnit:iJs.h Jou:rnall of Sooro.le>,gy", Vol. XX:JJv., No.2, 11973., s. 2:ł6 - ?45. C,elowo , by ro.e ~qwać Siię IW iJnJne wą!tJki, poonfrjam $:er,aką .dY\SlkUlSję .na ten temaJ1; jaka miała mli~~e w ~ilter,a,tUir,re alllgh~s'alS'kJ1ejI(T. SetHe, Al. F1J;E:'\w, ,E. A:. Geilll[J!er itn.). J,Il'Ż Pia ,I1I<lJPislaln~u Itego tekJStiu Ulkalzał 'się atl1tylk!uł M. Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment, "Current Anthropology", vol. 23, No.1, \19812, ". 3:7 - 6:6, wktóryrrn .z3IWarly~h jes:t taikże S:ZI&€Ig'kons(taltaCiji {ldnQ~ząCY'Oh L'lię do problo~u l1aIC!jl<mlailinOŚC'i ~ Na ma:ngLnelsiie pl1zYiPOlffinJiJeć wa,rit-o, ;iJż nip. dl~ M. Webenara\CIj'Onamtz:aicrja dzJiaŁań Ludzlldah 'WliąiZiCl~a :SI~ę na pl~Zlestrzenli dziejów ze stiqpnliowym ,/OdiCzaJllQWlY;WaJnilffil1" świa'ta !i sY\Sitelm ~aulY był w zasadzie przeciwstawny, w jego ujęciu, racjonalnemu sposobowi zycia. . 6 Lud. t. LXViII �82 MICHAb. BUCHOWSKI kazująoego tT.aiklbo.wać pralktyiki [ przekonania magiczne w ich kulturowym kom.Jtekścieoraz wSkazywanie elementów pralktycz;nycl1 w żydu społeczności p1eiIWotny;ahj:ako symptomu i'C'hre.cjona1Jności, jest godna pochwały. W mie~sce tego proponuje się tu jednak powtórną "obiektywizację" nauki WSpó'ł1cz,esneji doffi;all'czalI'lY'oh p~ez nią eksplanacji, "obiektywiza1cję" techniJaznie zOil"ieIlibow,alIlJego myślenia. Magię ,pozbawia się tu oech naukowości i s:pydha się ją do roLi Substy1JuJtj'lW1n ego, ale nie w peŁni systematj'lcz;nrelgoi analitycznego sy1stemu, o ktÓI'ego zasadności decyduje wątpliwy symrboLi.2ml. Odmówienie przez Beattiego magii oha·rarkJtewprot:a-nauki (a więc l"acjona'Lnościutożsamianej z naUl!<owością)i przwisywanie jej oech symooli<mny,ch, rOZJbija ludzkie pro,oesy myślowe na komponenty praiktY'czne i na'uilwwe or:az symbohczne i eik~pl'esYW1lle, co wytpalczasens ty,ch procesów. W miejsce tj'ICh założeń, któr'e zdaniem obu uczonych nie mogą służyć jako pUJIllkitwyjściowy badań mających na celu wyjaśnieni,E' zjawiska marglii, j,ej utrzymywania się i ra'cjOl1lalności,pr.opo'I1lująoni rozwią.zaln'ielnalwiąZJująoedo w~łoZ85Ilych tendencj'i w filo.wfii nauki. Racjonailnolśćdziałań danego podmiotu opiera się na stawianych przez niego celach, jego alktuamej wiedzy i przekonaniach. W odniesieniu do magii, uszczegółowienie tego "założenia o racjonalności", po wypływających z po~,elffiikimooyfika.cjach, przedst.awia się następująco: 1) ;racjlOI1a1ność w senSie słabym - odnosi się do działań wyjaśnianych przez dane cele; 2) cr::acjonalno;śćw s'ensie mocnym - odnosi się do działań celowo racjonalnyah opatrtych o przekonania uznane za racjonalne według określonych standardów. W obrębie tego dPugiego rodzaju mcjOinalności wyróżnić należy: 2a) racjana!lność relaltj'IWni'emocną - standaI'd przywoływanej racjonalności właściwy jest danej społecZJIlośei; 2:b) racjonalność bardzo mocną - odnosi się ona do najwyższych standalI1dów racjonaLności znanych w ogóle i gdziekolwiek (będącą efektem krytycznego myślenia). Zauważyć zatem możn:a,że racjona1ność w sensie sł,abym dotyczy jedynie podzielanej prnez podmiot celowości jego działań, opiera się więc na pewnym "OIgranicw:nY'm"założeniu o racjonalności, gdyż pomija wi2dzę ·i ,przekonania jednostki; natomiast racjonalność w sensie mocnym odniesiona jest do utrzymj'IWalnych przekonań określonych według kryteriów, które można kolejno nazwać pa:rtYlkular:no-gl"upo.wymii "obiektywno"~uniiWersa1nymi. To, co jest ra.ajonalnym działaniem i przekonaniem z punktu widzenia ucz'estniika oikr:eś]onej grupy, nie m\lSlibyć uznawane za posiadające tę c'echę !przez członka innej społeczności. Zgodnie z podanymi powyżej rodzajami racjonalności, magia może być racjonalna �Spó.r o racjona~ność magii 83 tylko w sensie słabym i ewentuaJinie relatywnie mocnym; nie spełnia ona wymogów racjonalności bardzo mOlC'nej,,będącej wynikiem "kJryitycznego myślenia". B1"zy;jętekryteria racjonalJności umoż.J.iJWia:ją nam udzielenie odjpowiliedziiOO do chaTa'k!ter.u sensu mocnego p1iZJe1ronrań re.guiliLljących dane działanie, a w !Pl'zypadikJusensu słabego rozstr.zy;gJll'ięcienie budzi żadnych wą'tphwości. Obecność kaidycjikiryt)llcyzmu w stosunku do własnych, podzielanych pr:zez g:I1UpęprzekolIllań, jest już kwestią sOic'jologiezn~ a nie f.i,lozoficznych rozstrzygnięć nie dotykają,cyoh pl'Oblemu mentalności i iIlJtel1gencj;iludzi pilffi'WotmyClh. NatQrniats1;IIlIaIS:ae wątpliwości budzi decyzja rozbicia IlalCjonalnoś<oina poszczególne ty,py; nawet ieJh pI1zyjęoie nie usUlWajeszce w 6eń pytania, którego typu e~planaoje UZlIlJaĆ lza s;peł:niiająoe wymog~ "krytycznego myślenia"; czy teoriami o tego typu charakterze naukowym są także hipotezy sformułowane w ramach prakty:kii naukowej, a ktÓTe zostały już sfailsyfilkowane i odrzJUcone? Z ja:kiego powodu ni,e .przyznać takiego samego statusu koncerr>cjommagicznym? Wyjaśnienia i sugesEe ni,e:których rozwiązań tych i kilku innych zagadnień postauam się przedstawić w następnej części artYlkuŁu. * * * Najpierw spróbujmy dokonać pewnegopr2leglądu "w)'ldestylowanych" z wy.bralllych koncejpcji magii al1"'gumeiIlltów mogą'cych przemawiać na rzecz racjonalności tej pr,aktyki i dziedzilny kmltury; nie można zapominać przy tym, iż wielu tYlm amg'LUmentom nadajemy odpowiedni sens jedynie ex post, gdyż nie wszyscy badacze fOIT'ffiułowaliwykorzystane tu konstatacj,e w celu, ja:ki został tu im przypisany. Uważam zatem, że wydzielić można naSit~pujące typy tych argiumentów, a co za tym idzic, specyficzmy'ch rOZlumień"racjonalności": 1) ra,cjona.lność oipaTtą na zasadz~e analt>gllldo nauJki; 2) racjonalność o.partą na ZJasadzi,eweWlllętrznej ~pójlności systemu magicznego (często połącZJonejz g'eneralną jednością myślenia ludzkiego); 3) ,racjonalność party1kularmo-'g'l1upową; 4) racjonalnaść ,wyn~kają'cą z założenia o raojona:lności; 5) Il'acjonalność wyntka'jącą z racji pełnionydh funikcji społecznych i symbohczn<eg,oznacZJeniarytuałów mag'icznY'Cih. Ptrz€analizujmy obecnie pokrótoe ka':ż;dyz tych typów' racjonalności, mając na względzie każdorazowo specJ71ficznycharakter tego t2rminu. ZaUJważmy bow ilem, że dotydhcZ!as n~e dookreślahśmy tego zdalją;c sobie spr,a:wę z }ego wielo~nacZiności z jednej strony, toczących się ciągle spo-rów na ten temat, i z dtrugiej st'l'ony jakJby nOl'maty.wn~go charakteru sądów o racjonalności magii Sltosowanych najczęśC'1ej na griuJnci:eetnologii - �84 MICHAŁ BUCHOWSKI (por. argumenty tYiPu 1, 2 i 5). Pohieme nawet ,przyjrzenie się tym argumentom winno uzmysłowić narrn ich powiązarnia i w gcriUJncie rzeczy anailogię, trudną do odlk.ry-ciajedynie ze względu ,na odmienmość teorii wkJOinte/kiście których występują. Dlatego to ni'e !powinny zbyt dziwić niektóre z poa.-ównań stan<~wislk powszechnie uzrnawanych za diameltrraln:ie przeciwstaw;ne. Z'e wskazy<waniem cech magii, świ!adcząicy,ch o jej odipowiedniośoi względem Ina~, sty:kamy się w wieliU teoriach - Frazera, Maussa i Huberta, Ma'hinO!Wslkiego, ZmaJni'Bckiegoi w pewnym stopniu również Agassiego i Ja:rv,iego. Nauka jest niemal powszechnie uznawana za rea1i7.:'ując~1 ideał Taajo:na<IDości,cz~go iPl"Zejaw:emjest, whr:ew zas1;;rzeż'eniom, ,,~)biektywdstyczno"~uniwETsa:lne poijmowa:nie tzw. racjonalności bardzo mocnej. przyjmowane przez badaczy anglosaskich (taJkż;~Bearbtiego). Żywotmość tego poglądu w tym kręgu naukowym powodowana jest moim zdaniem, szeroikim oddziaływaniem koncepqj-i K. R. P'QW0ra z jego ideą "mcjonalnego krryJtycymrllU";,która w tezach ,polemi7Jujący;ch ze sOIbąbadaczy :zm.ajduje swe odbicie w postaci dość tajremnicrzego i n~OOIkreślO'Il!ego "kTytYICznego my:Śleniia". W nUl'cie intw€!sującyrch nas w ,tejchw:ili Toz.ważań dos,trzec możJna wyraZnire dwie tendencje: (la) podkreślającą zdolnośĆ" magii doci,emnia do obi'e/ktywnej istoty r:zecrzywistości OTa:z{lb) ak'::entują;cą anaoogi:c2IDOŚĆ obu dziedzin w kwestii pojm(lwani.a natutry, wyrażającą się w fomnułowanriu () niej ,praw, co i:mpllikow:ać też mnże pośredinio uznanie jedności procesów myślowych l1eg,ulujących ich powstawani,c. Kon:st.a:tacj-e pilerwszego rodzarjiU ~dalją się być l1ez.ultatoemdO$'I'zegania wcałOikształeie ldiział,ań uważ,anyohZJa magi:cZJI1Pelementów techniczll'o-użyt!kowy;ch, znaljrdJują;cedoda:j;lkową motywację w stwiel1dzeniialch o lmniecwości posiadania nie~będI1ego min:imum takioh umiejętno.ści dla trwania grUlpy; magiJa ,tra:1ctO!W,ana jest zatem jaJko sfera kultury i praJktyika dostatecznie z.a5Ipo!kaja'ją'capOltrzeby społ€'C'ZJeństw,wśród których występuje, pełnrią!c j,ed:11IOcześni'e rolę proto-naruki Natomiast drugi z po,wyższych rodzajów !da się połączyć z nas-tę.pnym wyróiJIl!ionym tY'Pem ra1cjonamości: imp11lkowaJI1eij pnez pojmowanie systemu magi'cznego j~!ko koheren1m.egb i stanowią1cego jedną z moHi:wy'ch manifeS'taeji ("f:iJgIUi~' myślo.wyoh", ,,:Il1IOd'eli lP07Jnanria","lorgdikiiSeII1:tymentJu", "formy symboliJCznej") myślefnia lUld'likiego ('2); miesz;czą się tu zatem konc<:wcjles:t,ruikturalistów (rLevi~StTauss), kOig'n!i.!1;yw:istów (S. Guthirie), Levy-BIluhla i Cassirera. W myśl tych założeń, myślenie 'magiczne 00 tylre porządk>U'je i syS'temaItyro.je peroepc:ję, dośwri.adc~ie, o:toczenie i dJziałanire człowieka, że stanowi po prostu ałternatywny wariant w stosunll{Judo innych rodzajów lpTZeiklOlIlań, IUIDoiJUwiaJjący w niegorszy sposób egzy~towarnie i kanty,nuację :podzlie13ljący!ohje kulturr. Trempunkt widz'enia .jest z kolei ud£ITmjjąoopodobny, oQZYlwiooiepo uwzg lęidrniell111u odmienności po'ruszanych aspt'któw 1 �Spór o racjonalność 85 magii z.agadnienia, do przyjmowanego ,przez Ag,assiego i Jairviego przy okreś'lanilu ,r:aicjonalnościrelatywnie mocmej, czyli - jak to ilUna1Jwał€m- party1ku1amo-iglrllipowej(3). Z ;przyczyn, kt6r,e zostaną wyłus:zczorne później, do tej samej kategorii racjonalności zaliczyć trzeba ta!kż.ewydzielaną przez 'Ostatnio wymieni'Cmych badarazy ra1c'jonalność w sensie słabym (wynikającą z "o.g;rani:cZOInego" założenia o racjonalności, uwzględln,i'ającego tylko oel działania) (4). Z uW8lgpowyższych zarien:tO'wać się mO'Żlna,ile tak ,pozQm'ie rozrzucone "dowedy" na rzecz sensowności magii dadzą się w istocie swej sprowadzić do jednej 'geue;ra,łnej formuły: my śleni€ i działanie magicane jest racjonalne ze waglęrlu napairtytkulal1~..,glrupowe przekonanlia. Poza zalk!resem ty,dh ro'ZwaiŻańznalazło się dotąd pOIjmowalIlieracjonalności wynik'ające :z pełnionych IptrZ€'L. magię funlkicji społecznych (5). Rację mają w wi,elu momentach krytycy BeattiL€'go,zwłaszcza w 0001iesieniJu do arbitr,a1nrości przypisywanego symbolizmu, a'le przecież nawet moc przYlPi:sywana symbolom może stanowić element św:iadomoś'ci danej g'l"lIiPY,i wówc:z.as d;z;iałanie jej ozłonków, ustalone wedł'ug schematu u1wZJglęidJnliającego tę wia,rę z puniktu widzenia sta,nrlaridów tej grUiiw, jest racjonaline. Natomiast ,przyjmując !pogląd o na!dT:zędności determiJna1cji £unJkcjonalnej w kulturne uzmać należy k,aiŻdysprawnie działający system, w tym wypadku magię ś"Yiatopolglądow.ow.a1laryzującą pralktykę magic7Jną i mne sfery p;raktyki, za rracjonaliną w tym pragmatyczno-slPoł1ecZJnym roo.umieniu. F'akt ten dod.atikowo iP~iera "fulikcj<malne" 'wątkU.upr,z.oonich hilpot€Z (albo nawet jest :stwieTrl'zeTIJiem t'ego samego2'Je :staIrrowislm odmienneij teorii wYipow~edzianej w innym języku). WidZliany więc, iJe i ootatni z dających się wy;różnić rodzaJjÓiwa'rg.umentów przemawiających na rzecz r:acjonalności m~gii da się podoiągnąć pod zasadniczą fOirmulę, w oIdniesileniu do ktÓiI'€Ijokreśl;a się w antTopolorglii racjonalność magii. UstooU:nJkO'WiUjąC się do oał'eigopowyższego problemu ,podzielam opiJnię, że too;retyczne wyjaśnianile ,czynności lud7Jkiah umożliwia intenpretac ja humanistyczna. ImrnJaU1enilnymsklarlnikiJem eksplanansu tej interpretacji jest :przedmiotowe załoTŻenieo LracjoTIa,lności;mówi ono, iż podmiot działania na gruncie swej aktualnej wiedzy i przyjmowarnego porządku wartościpodejmie czynnoIść, kióira prowadzi w jego przelkonaniu do rezultatu maksymalnie prefemwanego 13. Zgodnie z tym założeniem, jednostka posiadająca jakiś 0611 .&ialania musi 'j'OOnocześniemieć jakiekolwiek wyoorażenie o sposobach jego osiągnięcia. Oto dlaczego zakwalif~kuwane zostały przeze mnie do jednej kategorii rom.zielane prz.ez oponentów Beattiego racjonalności w sensie słabym i 'relatywnie mocnym; cel działanfa jest ,przecież sensem danej czynności (lub zespołu czynności), który prag1 13 .zawa J. Kmiota, Z m...:todologicznych 1971; z,w!aszc;za I~trony 24 - 30. problemów interpretacji humanistycznzj, Wa:r- �86 MICHAł; BUCHOWSKI nie się !l"eaJizo,waćopiJerając się Ilia !I'o~o2'Jnawanycrh.przez siebie przesłankach --:- elementy te są zatem ;meromziJelne. Moment ten oraz :braJk. podstaw w tym kontekście do IP'l'zyjlInOlWania "obie!kty'wno"-UIIliweIl'Salistycznej rncjonaJ1ności, będą'Ce1jefektem "krytycznego myślenia", co łącznie ro7Jb~jachara!kter na Ipoczątku ,pod'l.ielanego J>TZ'ez Agassiego i Ja\I'V,i'ego założenia o raCljanahlOści, ,powodu!je wewnętT'Zne SlpTzec:lJno,ści trudn·e do pogodzenia z ,oha;,raWtememtego założeniJa. Inte~etaoja humanrstyC'zna z załO'2leniemo racjonaJlności impHkuje bowiem pogląd, że 'czyunoś'Cimagi'CZlllepodejmoWla:ne !przez jednoS'tlkę w .Tamach pa'rtyikulamnyah przekonań r.eglll'lujących \praiktyikę, jeżeli l1;ylik:o zgodn'e są z tymi prwsła:nikami, są racjoTha,1ne.przyjąć wypada, iż na harz-i.eswych mniemań ka'żdy postępuje tak, by zrealizować wyznarczOl!lesobiA cele; jeśli świ,ad.omość magiczna ,akc.eptowana jest w danej gnupie i podzielona przez podmioty dział.ań, to siłą Il';zeczynaka:zlU'jeona określony tryb postępowania, traktowany w tym kontekście jako 'racjonalmy. Oddzielną kwestią pozoiSlŁaje oczywiście sboipi€ń rozpoznania OIk'OlicznO'ścidanego działania, trafności przyjmowanych założeń i skJ,teCZllliośoi!POdejmowanyoh aJktów; zazvvyczaj czynność .i skwtek zamierzolne ;ró:żniąsię od zrealizowanych. Uogólniając kwestię rzec mo:żlna, ź,e analiza czymności kultuirowych podejmowanych w ramach partykularnych grup polega w pierwszym rzędzie nao:dtworzemu weści iPewneglo ~dea1nt>gosystemu podzielanej wiedzy i lfe1acji pref.erencjri, społ:ec:zmieruZll3lwanyoh nopm i dyr.ekty\w, czyli społeczno-'SIl ..ubiektyówne,goll'eg1ulatora daneg'o typu pl'aJkty.ki, a w jej konte!kście 'l)lJsZIC:lJególnyiCh czynnośai i :z.espołów 'czynności. Świadomość jednostki zawsze !różni się oid ,,~dealnej" świadomośoi społecznej; tym samym podejmowane dziJał3lnia morgą mieć pewne odohylenia od tych, któr,e zakładać imOŻI1Ja na ,podsiawi'eZlT'eikous1Jruowamychprzekonań społecznydh. Inte<I1Pretacjapr:zejpI'OwaJdzo.na w tel'm~naoh różnic między społecznym ,,'WzIOrem"a .indywidualnym wykonaniem nosi miano sko~n.kTetyzowanej interpretacji humanisty'C.znej. Sformułowane tutaj założeni!' o raojonalności pozwala więc mówić nam o racjonalności ,czyinności magicznJ7ich podejffiQwany!ch przez poidmLoltyje wykonujące, gdy tylko !podzielają one .regulujące je przekonania. Fakt Iten nic był w zasadzie konstatowany explicite na terenie etnologii, gdzie wybrane z poszc,:ególnych teorii argumenty mają w dużej mierze charakter, który określić można jatko "noiITIlatywny", wskazujący na równorzędność i wSi-pólnecechy alternatywnych sposobów myślenia i działania. Niemniej sprowadzić: je można rprzy o:dpowiednej inJteTtplI"eia'cji :do przedstawionej uprzednio zasadniczej formuły. Założenie o racjonal.no'Ś.ci wyjaśnia nam joednak tylko jeden as>pekt zagadnienia, natomiast nie może rozwiązać kwestii odrębności poszczególnych typów praktyki i dziedzin kultury: magii, nauki, sfery .praktyczno- �Spór o racjonalność magii 87 -technicznej (a także religii); nie moe;e ,także ono określić znaozenia i miejsca :poto<C'znego doświadczenia ~połelc7mego.ProihLemy te nastręczały dotąd 'wie,le ,trudności; dostrzegmlJo howiem ,obecno!śćdementów ",czysbo"-użytkowyoh nawet w najrbaIidziej IPrzesy'oonych malgią Sipoł!ec::mmściadh, w samYlcih"rytU!ałaoh" mag:tcznych, konstatowano Iteż systemOrwość światopoglądu magicznego itd. Spostrzeżenia te usiłowano nasrt;ępnie lująć w jaikieś teoretyczne rramy, ale TozlI'óżnień i .kilasyfilkarcjitych dziedzin dokonywano rnajczęści:ej przlez arb~tra}ne TlO'z$rzygnię'Cia,będąee ipI1zy tym wytworem europejskri:ch pojęć. Złożoność sytuacji spowodowana jest, moim zdaniem, główni,e przezfalkt łą'czenia się w :magii c:ZYlnlI1OŚdi i_przekonań praktycznych lisymbolicznyohzalI'ów!nolWlmunikalcyjny,dhiświatopoglądlO!wych- w jedną całość, co obce ij,est jlUżzUipełnieświadomOiś~i nowożytnej. Łączenie to oznacza, że samo wykonanie jednej cZyll1.Urości magicznej jest zarazem reaE:zaeją celu [pTaJktycznego,ikomunilkowaniem odpowiedniego stlanu rzeczy i ,światopoglądowym waloryzowaniem trejże czynności. Daleoe posunięta dysocjacja tyohs£'er w naszym myśleniu uniemożhwia nam zrozumienie takiej "zbitki" mającej miejsce w świadomości klasycznie magicznej i poznaniej.ej ograniczyć się moż,e jedynie do analityc:znegorozbłoru. W kontekście tym IUijavv'Illia się1Jakże znaiczlenie rozpoznawania przez Malinowskiego charaktell1u działań ma.gkzny,~h ,i praktycznych. Uważam, iż interesującej poznalwczo !próby spre'cy,zorwanilaahairakteru poszczególnych działań i towarzyszących im przekonań dokonać moma wychodząc z przesł,anek dostarezanych przez fUllllIDcj.OinaLno-genetyczny model kultury. Nie miejsce tu na iPTzy1a,czarrlie geii}ler,alnychchocilażby jego założeń, odsyłam więcwinter.esowanych do prac je eiksplilkJUjącyeh. Przyjmując je stwiwdzić należy, że nadlI"zęidtnymwyznaczntkiem pozwalają'cym na określenie typu danej praktyki jest 'lndzaj pełnionej prze,zeń funkcji wobec eałokształtu Ipraktyki s,połeeznej. W naszym IWYipadkubędzie to więc iPfiZeidewszystkim sYlstemaltyzująeo-waloryzująca :f'UnikcjD magii, interwencyjno-walo!ryzująca śWiiatopoglądoworeligii i dedukcyjnie kodyfikująca nauiki. Rzecz prosta, w przypadku magii tryb spełniania jej funkcji jest zmienny historycznie; co innego, gdy mówimy o magii w jej klasycznej niejako formie, IW ok'resie, gdy była ona praktyką zastrzeżoną jedynie dla grupy specjalistów - czarowników - i zarazem dominującym typem światopoglądu ąpołecznego, a inaczej gdy jest już ona tylko praktyką i dziedziną k'Ultu!ry w sensie słabym, występującą obok innych form świadomości. MoiJna tu zresztą mówić o kilku takioh tYlpach magii, lecz jest to dalsza kwestia wykraczająca ,poza ramy tego artykułu. W kontekście prowadzonych obecnie 'rozważań naświetlić chciałbym jeszcze tylko jpden .problem: ~posobu :kwaliHllmwania danych działań �88 MICHAŁ BUCHOWSKI i przekonań - czy należą one do lPotooeznegodoświadczenia .~połeczn2go u, czy ;też magii.Jaik }u:ż wapomniał.ean, -w ramach ma;gii, obok zalecen. praJktycZl!JJo-t;eehiniiCZJnyClh, is'bnieje sze~eg dy['ektyw, Iktórych realizaoja ma prowadzić do osiągnięcia wartości nie dających się uchwycić praktycznie. Myślę, i!ż d1a ·zi1ustlTlowaniaiego problemu wwIlto rpo,c;lużyć'się IpTZy!kładem. "W ,grUJPi'e.zwyrezajÓiwstosowanylOh dla zabe~pieczenia ciąży prZJed złymi wpływami najczęściej spolt)'lkJanyj.est zlwyczaj noszenia iprzy sohie .czerwonego lub kł1UijąrC€lgO przedmiotu przeciwko urokom i C7..aJ'om, ,które mogą być ·z·adane !pnzez cioty, .tj. «kobiety o złyoh oczach»." 1:, W lPierwsz'ej ,CihwiHzdawać się może, :iż pi~zeikona[loieto, jeśli j,est pow-o szechnie ral1reeptoWalIlle, należy do lPOtocZJnegodoświadczenia społecznego, pOilli-ewaQ: iPrnwidłoiwo pnzehieg3ljąca c.ią,ża stanowi z pewnością wćll1tośb beZlpośI'€ld:nio'uoowytną praikrt;yczm.ie,podOlbllie zroesztą ,jaik noszenie iPrze;z. kobiety ~ffi'wony;ch lub kłUljąc)'ioh ip['ZJedmi<rtów.Bliższe ,ip['zyjr:ZJeniesię temu pTześwi.:aJdozeniiUuja'WI!1i.ajednaik ibaTrlziej !Złożony cha['akter tych dyrektyw. Mamy tu bowiem przekonanie o konieczności noszenia czerwonych, Ibądź kłującyoh IprzedmiOltów, gdy ahCp. się zabezpieczyć ciążę (wartości uClhwytne praikJtj'lczn:ie)OTaz,prz;ekonanie, iż tego rodzaju pl1Zedmioty ~iada:ją jakąś siłę p!l"ew,encYljnąpr:red uymi Iffio:cami,cZJegow;żaden SjposÓibpralktycznite uchwycić się nie da. Podohny charaJkter ma prreświadiCZlelllieo Ilu-ukaldh:zraidarwJalIlyClh fPI'izez"ciO'ty"; tUjego ;pods1;·awleżą dwa IPf:zellmn,ania:,,'Cioty" mogą :rzlUoać uroiki i uroiki te morgą sZlkod-zić ciąży. Powiąmne są OIntez iko1:eiz sygnalizowanymi już mniemaniami: prurlmioty czerwone i ikłJUljąoeposiadają mooe prZJelciwdział~.iące czarom "ciot" i 7JastosOIwan~ich chroni eiąclę,ip:r:neid. niebezpieczeństJwem 'Złych \5ił. Większość tyClh.dj'l['ek1;Ylw,jaik wildać, nie lIlależy ,jlUiŻdo potoc~neg'O doświadczenia rspo1ecz;nego, bOIwiem idziałań unie.szk(dliwia'jących siły .zawamte rzeikomo w ,niek'tÓ'rycll lPf'Zedmiotalch oraz złych mOlCyrz'llC'a.nych p~zez "doty" ,uCih'wycićpl'alktycmre ni€ mo~na. PrrzykŁard,powyżs,zy, ojprócz pewnego WiZJO['U "roZJbioru" pTze:kOlnańmagiC'"Lillj'lch, lI"azd;eszcze IUzmysławia nam ;ich ścisłe !powiązanie 7. przekonaniarmi dy,reikty;walnj'lffi:ipotocznego doświadczenia społecznego. WszeLkie działania :prowadzące do rrea:limoji wartO'Śd nieuohwytnyoh pTk1JMycznie lub 'czynnOŚCi prowadzące nawet do uzyskania oelu uchwytnego praku P-otOC',zue dOŚW1adcz,elllie SlPołeCiZne s.!;aJ1XJIWi ,;tę d;ziiedz11Ję świ<1Jdomoś;ci Slpolecznej, która sklalcl.a się z piwekiOIlJań ogólnyoh o'mz ich ,ki01I1lsekwen,cj.io postaci jednQsltkowYlc;h okresów walr.unk,OiWYlC!h, .reprez.eI1ltu,ją!cY'chwi'edzę bezpośrednio-pra,kty,czną o walorze pr<ew.~dycs,tY'c~nym- U7.Y'l!kowa,ną bezpośrednio prze,z li.n;dywHluall1)'ICh uczes.bl1JiJkó,wpralkty'k'i społecznej". J. Kmuta, Szkice ... , wyd. 'cyt., .s. tl7. W kwestii opracowań sygnalizowanej teorii kultury odsyłam do prac tegoż autora, a ,w szczególności do pracy Wybrane elementy teorii kultury symbolicznej (w drukuj, 15M. Ta;nko, Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, w: Kultura lu'lowa Wielkopolski: (red. J. Burs?lta), t. 3, Poznań 1967, s'. m. �Spór o racjonaLność 89 magii :ycznie, ale posiadające choćby jedną z d)'lrektY'w składowych wskazującą realizaoję wartości nieuchwytnej (jak w InaS'zym,przy1kł,adzie), ,są magiczne. W lwrnl~łuzjipl'OwadzO'rnyehw tym sZ!kku ,rozważań powiedzieć można, że z punktu widzenia przedmiotowego Clalożlenia ~alcjonalnośoi, czynillości magicZ!neiP'0dejmow!aneprzez podmioty są iW pełni !rta,cjonałne i prze::mnania nimi sterujące winny być relatywizowane do iks:lJtał,tui za\wartoJŚciiparty:kJUlarrnejświadomości ~połeC:im'ejpodzielanej w danej g:nu:pie. Odmienną IkweSltią rpozostalj,enatomiasrt oJ<,re,ślenieeharakteru dYl1ektyw determirnuj~cych przebieg rlział:ań, ,czyli - innymi sło\wy - chararkteru :poszczególnYldh'e,lemerntów wchoidz~cych w ~kład danego rPrzelkonania. Analiza jego jesrt najhardzielj złoŻOlnawł,aJŚnieiW rprzYlPaidklU magiii, gdzie dochodzi do daleoe itią'c'ego "lPrzemieszlalll.ia"IrÓlilnegoItypu dYlre~tyv/, będącego wyni:~iem specyfilcznie synt'etyzru:ją'oegoohwt,aJMerutej fOlrmy świadomo'ści. S~dzę, iż wiele tl'afnyClh anallityJcZln:ie'I'Dzwiąlz:ańW t)'lmwzglęidzie bęrlzi!e można dokornać 'kierując się proponowanymi tu sugeSltiami intei1pI1etacyjnymi. ° MICHAL BUCHOWSK[ CON11ROVERSY ABOUT RATIONALI,TY OF MAGIC (Summary) ·The artiJCole cons'1s'ts ·of three dij)ferent pm·its: the fin~t pa~rt dis,cuss,es c'laslSkal' stat,ermerIJItsto be found in valI'ioIU~S etllinololgicail theoI'~es, wh~!'e the seconld one c'hara'CIter~z€!sIPol,e:mvCls 'ca:rr:iJed Ion by J. Beait:tJiJeOO1·o'ne ISI~de,alllid IJ. AiggarSlialnd I. C. Jarvie on the other siide; the third pamt, howe'v.er, pres,eITts the au;tihar 's own opini·ons. Appropriately selec,t'ed arguments enabled the author to dilSt~l1jg,uish the follo~~ng "tYlpes" of rat~onaHty orf ma'gk; i.e. 1) tha~t hased OD an ana,logy to L3{~ienae, 2) that ba'sied on a pninc1iple of inner cohesll'on of ma:giJcal sys'tem (often .cClnnedted with a genera'l urnity of hurman thinkii!lig), 3) locall, wlhen a s1taindan:1dof summOlned l'a,tlilo\I]alllilty 'i~ tYlplipall ;flOr a ~iJven JgI10IUP,(4) thalt rreSIUWiinlg ctir<omrain alslsUllTIlP!Uon lof ::aitionaJJiity, and 5) tha·t resul:tilng from soda,l funclHons and sYilnbollic s'~gn1f.ication d' margire. P,rolpe'r lilnitelIlPI'etaltion enraibll'esIthe Hlultiholr'tiO ,re'ducle the aiblo\"e-preslenlted types of ra:ti,ona,l~ty of malgiic to olne basic statement, 1.e.thait ma'gLca.J thinking and activi·ties alI'e ra·tioIla:l ,if d~sc'Ussed ,in referen~e to 191J'OUlp beHefS'. This statement - sOlme1'iimes intuitively recognJized włthin anthropology - is. n~levarit from a point of vi,ew orf ac'cepted by the aut,ho'r alSsumip'tion of rationality. �90 MICHAL BUCHOWSKI .aceording to which a subject of magical activity basing on his current knowledge and accepted systems of values undertakes such acti()ns which in his opinions aim at achieving the most preferred results. This assumption is not to be divided into different categories, as in case of Aggasi's and Jarvie's approach, for then it loses its explanatory sense and introduces vague (European) notion of "rational criticism" -- very popular in Anglosaxon science, resulting most certainly from K.R. Popper's conceptions. ~he asis'UmpibiJcmof r<:\,tionali1;y 1nc:hcates tha't actions u:ndartaken by s.ub}ect5 of malgi!ca,l adiviit:ies alre t'horoiulglhly Ira~iOinal .and thu's beli,efs which cOInitrol them should be referr'ed to in r'efer,ence to the form and content of ,particular sO'cial consciOlUsneó;s sih:aired by .a g~ven giroup, A dif,frent problem ICOllloennsdiesi,gnaition of the na'ture of direclhons determini;nJg the c,OIurseof activitres m, i'n other wordis, the charadeI' of partiou'lar el'ements of a giv,en beUef. In :case o,f magik this type Of analysis is the most complex, and complicated, because it unities practical and sy:mboHc a,c:tivities and hemefs; eXlemjltion o,f a given action mi,gh't be both a realization of prac't1c-ail goa:l and co'mmuniJca.ltion of appropriate state of matters as weE as an lideol1olgi1calva:1'olI1ilz'atiioln ,ad' Itihait aicltiOln.AiclclordiiJIJIg ito the alutihor alnaUtli!eally v,l'luable Sldl,ut,iJolnls mi,g1ht he 'arI1ri'v'edalt iby <lipplilDigl1Joti'olIJIs ,of pra'eti1ml.ly perceptible aind unpreoeptibIe vallues. ReailizaHon of the laHer va,lues or even actions a~ming al achieving pra1c'ti!calllypewe'p1Jilble goo,1;s,but c,omprilsing at least one of componen~ direc't.iVies ilnld'iicat.~nlgrea[d:za:tionof unlpelmejp1;l~b].e value, a,re of magieal naiture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f244028b9b55b647dfc527394691115.pdf b894ecabfea12927af83dea002b86546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1890 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource etnologia obrzedy przejścia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1753 Title A name given to the resource Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.63-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 :YnCHAŁ BUCHOWSKI ln.9tytut Etnolo:gii UAM POZlnań ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDÓW PRZEJSCIA Trudno nam dziś orzec na ile Arnold van Gennep, autor Les rites de (1909), świadomy był reperkusji jakie wywoła jego dzieło. Domniemywać jednak możemy, iż zdawał sQlbie sprawę z wie:lkiego nowatorstwa. zawartej w nim interpretacji obrzędów 1. W roku 1914 napisał bowiem: "Przyznaję szczerze, że chociaż przywiązuję niewierką wagę d.) moich innych książek, to Rites de passage jest jakby częścią mego ciała i była efektem czegoś przypominającego wewnętrzne olśnienie, które nagle rozproszyło swego rodzaju ciemność, w jakiej tkwiłem przez nieomal dziesięć lat". (A. van Gennep, 1914, s. 39 - 40). Z pewnościel jednak nie mógł przewidzieć w jakim kierunku pójdą badania nawiązujące do jego konstatacji na temat obrzędów ani też, któn~ z nich poddane zostaną najostrzejszej krytyce i najpowszechniejszym obiekcjom. Natychmiast po ukazaniu się interesującego nas dzieła zo-stale ono surowo zrecenzowane i to przez samego M. Maussa (M. Mauss, 1909, s. 200 - 202). Opinia ze strony wybitnego przedstawidela "francuskiej szkoły socjologicznej", najczęściej zresztą ignorującej van Gennepa, była doprawdy bezlitosna. Stwierdzał on, poza innymi zarzutami, że można wprawdzie zaakceptować ogólną ideę obrzędów przejścia, lecz w swej istocie kategoria ta - zwłaszcza jako kategoria analityczna - jest truizmem. Doszukiwanie się implikowanej przez nią zasady w każdej niemal czynności obrzędowej, stymulującej zarazem sposoby myślenia jej uczestników, nie daje bowiem niczego istotnego z poznawczego punktu. widzenia. Ujmując rzecz krótko - kategoria ta rozmywa się, przez co przedpassage 1 A. \Tan Gen'l1ep stwierdzał sam, że prze1d ·ukaz.a.nuem .S'ię jego pracy 'pl}dejm-owano ~ic'Z-ne,acz nie do końca 's.krys·talizO'W'ane opróby ,J)Os.zu:k1wan-ie.an.alog·j.i pomiędzy ryihl.ałami w stylu a.nalogicZlnyan czę.śoioQlWodo z.a'PTlezentowa'nego w Les Rites de paswge. Wymienia tu m. in. F1r.aze'ra, Ois,Zlewslk'iego,Die,ls'a, Die'terioha i Hertza. Wspomi,nając kwestię o'br.zędów przejścia E. Leach powołuje się na'wet na prac~ tego o.9ta.tnoiego(R. Hertz, 1907) jako rÓWU'lor,zę'dinąz dZ'iełem van Ge'l1Il€ipa w kwe:>tii wprowadzenia .!mnce:pcji obrzędów prrejścia (E. LeaClh, Hl82, s. 202). Zauważmy, i:żpodobny schema>t do~trz€c już możemy w pracy H. Huberta i M. M;'Ius":1 (1964): wejś'cie-'>-'of:iar,a--+wyjście. �64 Michal Buchawski stawia znikroną wartość dla poszukiwania differentia specific:a p0.3z'2zególnych działań spolecznych, w szczególności zaś obrzędowych. Z perspektywy wieloletnich już doświadczeń etnologii w zakresie badania obrzędowości zapytać możemy, jaka byłaby reakcja Maussa, gdyby zapoznał się z niektórymi "współczesnymi" próbami interpretacji obrzędów zbyt pochopnie, mym zdaniem, określanych mianem rites de passage. Obawiam się, że nie wytrzYlmałby tego nerwowo, bo papier wprawdzie jest cierpliwy i dużo zniesie, lecz z ludźmi bywa różnie. Znaczne rozszerzenie zakresu pojęcia będącego tu przedmiotem naszego zainteresowania, bezrefleksyjne i bezkrytyczne jego stosowanie, brak Zastanowienia się nad jego istotą, przypisywanie go zjawiskom odległym od pierwotnie nadawanego mu sensu, wyrwanie z kontekstu zjawisk kulturowych i społecznych. czy nierozróżnianie odmiennych poziomów analizy - oto niektóre z nagromadzonych przez dziesięciolecia i powszechnych dziś praktyk etnografów, którzy "teoretyczni'e" próbują wyjaśniać badane obrzędy. Obok tego istnieje jednak refleksja etnologów usi!'.Ijących zoperacjona lizować, skonkretyzować i jednocześnie rozwinąć teoretycznie "odkrycie" van Gennepa. Zasygnahzowana właśnie sprzeczność tendencji rysująca się pomiędzy obydwoma dos1rzegalnymi nurtami badań - które roboczo określić można mianem "ekspansywnego" i rygorystycznego" - konstytuuje zasadniczo przedmiot mych rozważań. Szkic poniższy będzie zatem skromną próbą rekapitulacji wybranych dotychczasowych ujęć zagadnienia obrzędów przejścia oraz zreinterpretowania SRl11€j kategorii badawczej z punktu przyjmowanej przeze mnie perspAktywy teoretycznej, usiłującej twórczo wykorzystać odpowiednio przekształcony dorobek antropologii na tYlm polu. Być może, niektóre stwierdzenia jakie pragnę obecnie przedstawić zabrzmią dla wielu ZJbyt oczywiście, niemniej chciałbym rozpocząć nil.SZ przegląd - wyrażając się nieco literacko - od samych pierwocin, a to w tym celu, by móc wskazać na miejsce i 'rolę, jaką, w mej opinii, od. grywa dzieło van Gennepa w rozwoju wspomnianych powyżej obydwu tendencji. W Des rites de passage znajdujemy między innymi takie oto fragmenty: "Życie każdej jednostki w j a Ie i m k o l w i e Ie społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do następnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnic:ł pomiędzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej grupy do drugiej towarzyszą specjalne działania podobne do tych, jakie przechodzą adepci w naszym handlu. Wśród ludów n i e c y w i l iz o wan y c h działania takie przyodziane są w ceremonie, gdyż dla umysłu niecywilizowanego żaden akt nie jest w zupełności wolny od elementu s akr a l n e g o (... ) Przejśda z grupy do grupy, z jednej ~sytuacji społecznej do nas1ępnej postrzegane są jako zawarte immanent- �ETNOLOG ICZN A INTERPRETACJ A OBRZĘDOW 65 PRZEJ śeIA nie w istocie egzystencji (... ) Każdemu z tych wydarzeń towarzyszą ceremonie, których zasadniczym celem jest u m a ż l i w i e n i e jednostce przejścia z jednej określonej pozycji do następnej, równie dokładnie zdefiniowanej" (podkreślenia moje). (A. van Gennep, 1977, s. 2 - 3). l dalej: ..Ze względu na znaczenie tych przejść myślę, że uzasadnione jest wydzielenie ril es cle passage jako specjalnej kategorii, która przy dalszej analizie podzieloną być może na ryty separacji, ryty przejścia i ryty agregacji"" (s. 10 - 11). Rozdziały cytowanej pracy oraz inne zawarte w niej stwierdzenia uzmysławiają nam, że van Genn€p zalicza do tej kategorii w pierwszym rzędzie "obrzędy towarzyszące każdej zn,ianie miejsca, stanu, pozycji społecznej i wieku" (V. W. Turner, 1969, s. 94), a więc ciąży i narodzinom, dzieciństwu, inicjacji, narzeczerlstwu, małżeństwu i pogrzebom. Zalicza do nich ponadto rytuały związane z cyli:J.em dorocznym (A. van Gennep, 1977, s. 3 - 4, 166 - 188). Poza tym wnioskoWciC' możemy, że swój, jak sam się dosłowie wyraża, "schemat" lub "wzór oi)l'zędów przejścia" (s. 191), traktował głównie jako pełniący funkcj~ heurystyczną, jako narzędzie analizy w nieprzebranej mnogości zjawisk 0:)l'zędowych (N. Belmont, 1979, s. 66 - 67). Z drugiej strony niektórez jego konstatacji sugerują bezpośrednie odniesienie tej abstrakcyjnej "sekwencji" do społecznej rzeczywistości. Podsumowując zatem hipot€zy A. van Gennepa z dzisiejszej perspektywy i z punktu widzenia przyjętych w tym szkicu założeń podkreślić wypada, że: (1) rites cle passage traktował on przed€ wszystkim jako obrzędy towarzyszqce i "pomagające" zmianom statusu społecznego jedno.;tek lub grup w obrębie danej społeczności, bądź występujące w kontekście obrzędów cyklicznych; (2) koncepcja ta była dla niego heurystycznym narz(;c1ziem analizy pozwalającym na syst€matyzację i porównywanie szeregu rytuałów; (3) choć twierdzi, iż j€st to sekwencja powtarzalna w każdego typu społeczeństwie, uniwersalna, to jednak odnosi ja w pierwszym rzędzie do społeczeństw pi€rwotnych, wskazując przy tym na (4) konieczność wystąpi€nia w nich eleml'Ontu sakralnego. W kontekście rozważań jakie zamierzam dalej prowadzić powiedzieć można od razu, że w van Gennepowskim "odkryciu" zawarte są implicite wszelkie przesłanki dla nieporozumień i sprzeczności na temat obrzędów przejścia i zakresu tego pojęcia, jakie pojawiły się w toku późniejszych badań, a które zostały zasygnalizowane już na samym wstępie. Zauważmy, że gdy tylko dokonuje on jakiejkolwiek próby konkretyzacji pola analizy, to natychmiast pojawia się twierdzenie, które staje się potencjalnym asulmptem dla jego poszerzenia. Nieuzasadniona byłaby - mym 2 W lit'eraturz.e polskiej czeClia, przejśeia i wlączenia. 5 Lud, f. LXIX stosuje się częs1to wymienn'ie terminy: Tytualy wyłą- �66 Michal. Buchowski zdaniem krytyka jego posunięć, gdyż inny przyświecał mu cel pracy, niż ten jaki pragniemy uzyskać obecnie. Podobnie chybione są zarzuty dotyczące niedostrzegania przez niego innych, tak istotnych z dzisiejszego punktu widzenia, aspektów obrzędu; lecz czy mógł on dysponować odpowiednim aparatem pojęciowym (np. funkcjonalizmu)? Praca jego wydaje się po prostu błyskotliwym wyrazem sposobu myślenia £1nologów pragnących przezwyciężyć granice myślenia właściwego eWGlucjonistom, a koncepcja rites de passage na dobre weszła każdy chyba przyzna - do naukowego obiegu nauk humanistycznych. Wraz z pojawieniem się nowych teorii etnologicZllych nieomal oczywistym stawało się, że ustalenia autora Les Rites de possage poddane zostaną reinterpretacji i rozwinięciu. Do naj'hardziej znanych prac z teg.) zakresu należy studium Maxa Gluckmana (M. Gluckman, 1962). "Znajduję obecnie Les rites de passage jako nudne" (s. 7), stwierdza on dośc: bezwzględnie i bez ogródek, po czym przystępuje do analizy obrzędów z pozycji właściwych jego wersji brytyjskiego funkcjonalizmu. Uważ<l on, iż van Gennep stara się starą metodą dowodzić tego co odkrył. Bada mechaniZJmy rytuałów prześcia i ich znaczenia w dokonywaniu zmian społecznych, lecz nie potrafi w swych terminach odpowie'dzieć na s;~ereg pytań i wątpliwości, w tym na pytanie zasadnicze: Dlaczego obrzcdy przejścia są tak powsz'echne w społeczeństwach plemiennych, a zanikają zupełnie w społeczeństwach industrialnych? Nie sposób odrzec Da ni;:: nie odwołując się w tym względzie do re'lacji spolecznych. Otóż w społeczenstwach pierwotnych wyjaśnia Gluckman relacje społeczne ograniczone są do określonej, zamkniętej liczby oS(lb i w stosunku dl) nich przychodzi jednostce odgrywać swe wielostronne i wielorakie role społeczne (multiplex socia/, relationship). Obrzędy, a w tym w szczególności obrzędy przejścia, służą do kreowania tych ról, Sej ich wyznacznikiEm. Społeczeństwa zurbanizowane, ze względu na swą heterogeniczność, n<:". wielość ról odgrywanych wobec różnych partnerów w rozmaitych sytuacjach, nie potrzebują już tego rodzaju mechanizmów. Z drugiej strony ten funkcjonalny mechanizm, a którym mowa, pel ni funkcję łagodzenia zakłóceń rodzących się w przełomowych momentach życia społeczcl'lstw plemiennych. W konkluzji stwierdzić można, iż przedstawiciel ..s::koly z Manchester" akcentuje i ro.zwija społeczną funkcję obrzędów przejścia: integrującą i różnicującą zarazem oraz funkcję mechanizmu umożliwiającego dokonywanie kolejnych przejść. Wiąże je zasadnicz-o ze spo11~czeństwami plemiennymi doszukując się uzasadnienia tego faktu w ich społecznej funkcjonalności. To zawężenie perspektywy badawczej do społeczno-regulacyjnych mechanizmów spotkało się z krytyką Rabina Hortona (1979. s. 243 - 204). Uważa on, że tezy Gluckmana są tylko po części słuszne, gdyż spro\\'a- �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 67 dzają obrzędy do roli "kleju" społecznego. Nie dostrzega on powodu, dlaczego rytuały miałyby być specjalnie predystynowaue i przeznaczone do realizacji tego celu; wskazać można przecież cały ich szereg o charakterze dyshaI'illonijnym. Istnieje, jego zdaniem, "coś ponadto", co decyduje o istocie obrzędów przejścia - są to kryjące się za nimi wyobrażenia mistyczne. Wejście do nowej grupy to je1dnocześnie poddanie się jej kontroli, a w terminach subiektywnych oznacza to podporządkowanie się upersonifikowanym bóstwom symbolizującym i sankcjonującym działalność grupy. Hytuały takie są też wyrazem subordynacji wobElt norm grupy, które przenikają tkankę rytuału. Staje się on przy ty1m okazją do przekazania jednostkom najważniejszych pojęć grupowych o świecie otaczającym człowieka. W taki oto sposób Horton usiłuje, jak sam przyznaje, pogodzić konstatacje Frazera, Tylora i van Gennepa o myślowym źródle obrzędów, z funkcjonahzmem Gluckmana. W kierunku poszukiwania światopoglądowego wymiaru działań rytualnych w jeszcze większym stopniu zmierzały wysiłki Victora W. Turnera. Interesowała go przede wszystkim ukryta w obrzędach przejścia warstwa znaczeniowa, innymi słowy symbolika tych obrzędów. Doszedł do wniosku, iź mówić należy o kilku poziomach tych znaczeń (opierał się w tym względzie na materiałach zebranych wśród Ndembu w Zambii): (1) obrzędy odzwierciedlają najogólniejsze cechy źycia społecznego; (2) niektóre rytuały oraz pojawiające się w nich postacie są alegorią zawartych we wszechświecie opozycji i (3) "Człowiek rytualny" (ritual man) pragnie wypowiedzieć niewyrażalną w zasadzie zależność od "rzeczywistej istoty" leżącej u podstaw wszechogarniającego go chaosu. i strumienia doświadczeń zmysłowych (V. W. Turner, 1969; R Hortoi'l, s. 245 - 248). Nie neguje on bynajmniej funkcji społecznej obrzędów, lecz podkreśla ich pozasocjalny wymiar; i tak np. o stosunku dorosłych do inicjowanych pisze: "Hozumieć trzeba, że autorytet starszych wobec neofitów wcale nie jest oparty na sankcjach prawnych; jest to w pewnym sensie personifikacja oczywistego samego przez się autorytetu tradycji. Autorytet starszych jest absolutny, ponie\vaż reprezentuje on absolut, aksjomatyczną wartość' społ€czeństwa, w której wyraża się wspólne dobro i wspólny interes". (V. W. rumer, 1979, s. 237). W swej klasycznej już pracy Betwixt and Between stwierdza ponadto, iż "komunikowanie sacra" jest "istotą problemu Jazy liminalnej" (1979, s. 239). Faza ta, będąc prz'?cież istotą obrzędów przejścia. jak to wskazuje chociażby sama ich nazwa, pozwala na przekazywanie grupie w sposób zsakralizowany, przy pomocy odpowiednich rytuałów i utensyliów, wyobrażeń o wszechświeci~~ podzielanych w danej kulturz€. Hzecz oczywista, że na tych nazwiskach nie kończy się lista "restrykli* �68 Michal Buchowski tywistów". Zbliżając się do końca tego krótkiego przegląd u chciałbym tu wspomnieć jeszcze o pewnej próbie klasyfikacji obrzędów dokonanej przez fińskiego uczonego - Lauri Honko. Dzieląc wszystkie obrzędy na obrzedy przejścia, kalendarzowe i kryzysowe, charakteryzuje te pierwsze jako zorientowane na jednostkę (to jednostkom umożliwiają one zmianę statusu), niepowtarzalne (zmiany danego statusu dokonuje się tylko raz \v życiu jednostki) i antycypowane (gdyż ich rytm i kolejność jest z góry przewidziana) (L. Hanko, 1979, s. 375). Opis podanych przez niego obrzędów przejśc_l: ezoterycznych - inicjacja do tajnych grup, grup kultowych itp., zawodowych - nadanie wyjątkowego statusu, np. politycznego lub religijnego oraz wiekowych, każdorazowo zaklada, podobnie jak u innych autorów, odniesienie do sfery sacrum. Znajdujemy tu również rozróżnienie między "modelem" i "kategorią"; "model" stanowi w tym ujęciu procesualny "schemat" obrzędów, stosujący siG zarówno do obrzędów przejścia jak i kalendarzowych, natomiast "kategoria" je.:it pojęciem czysto taksonomicznym (L. Hanko, s. 372, 380). Na polskim gruncie i w oparciu o materiały z terenu naszego kraju Lud,vik Stomma proponuje, by za obrzędy przejścia uznać tylko te działania, którym towarzyszą: otwierające i zamykające (pozytywne i negatywne, dodatnie i ujemne) czynności objęte przez niego mianem magii Alh.'ll1eny \ obrzędowD-magiczne praktyki na granicach czasu i przestrzeni oraz pojawienie się demonów (L. Stomma, 1981, s. 43). Nie wdając sie w szczegóły tych rozważań skonstatujmy tymczasem, że i tu zakłada siG ścisły związek obrzędu ze sferą sacrum (wyjątkowo ściśle dookreŚJoną). Ten lapidarny przegląd niektórych etnologicznych stanowisk dotyczących van Gennepowskiej koncepcji rites de pa'Jsage vvskazuje nam po.średnio na wielość probJ.emów jakie piętrzyły się przy próbach jej redefinicji i dookreślenia. Historia tych zmagarl wydawać się może - przynajmniej na pierwszy rzut oka - niezwykle chaotyczna i momentami sprzeczna. Sądzę jednak, iż daje się ona ująć w sposób systematyczny, ukazujący jednocześnie wkład każdej z tych teorii w rozwój badań nad obrzędami przejścia oraz umożliwiający zaprDponowanie nowej ich perspektywy teoretycznej, wykorzystującej przy tym ustalenia dotychczasowe (metodolog powiedziałby o korespondencyjnym ich potraktowaniu). By móc zrealizować to zamierzenie, rozpocząć wypada od przybliżenia kilku akceptowanych przeze mnie hipotez. Otóż z perspektywy kultury 3 Spirit Termin ten wprowadza V. TUl'ner w ,swej pracy: Chihamba, The Whzte (1'962, s. 82). 4 Magia Al.kJmeny (ter.min Z3'PożycZJonyz g,reckiej mitol{}gii) to zdaniem S.t,ommy z grubsl;a biorą.c - wszelkie dZJi.ał'aUl;ia magiczme polegającoCna zaJwi<łzywan~u, zamykaniu, ,splataniu itp. (-) i ich odwróecniu, a wi<;c l'ozwiązywa'n.i-u, otwii'ra1niu, rozplataniu itp. (+). �ETNOLOG1CZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZE.lŚC1A 69 nowożytno-europejskiej mówić możemy o wyróżnianiu w jej ramach trzech względnie autonomicznych zasadniczych sfer: techniczno-użytkowej, symboliczno-komunikacyjnej (w jej zakres wchodzą m. in. obyczaj, język, sztu'ka) i światopoglądowej (magia, religia, filozofia świecka) (J. Kmita, 1982, s. 63 - 90). W kulturach pierwotnych nato~iast sfery te stanowią synkretyczną (syntetyczną) całość i dlatego to, co dla nas stanowi zupełnie odmienne porządki rzeczy, dla podmiotów świadomości magicznej (określenie to przyjmuje z merytorycznych powodów) jawi się jako nierozdzieilna, jednodziedzinowa, zunifikowana całość (A. Pałubicka, 1984; M. Buchowski, w druku). Poszczególni badacze obrzędów przejścia, w ramach zakładanych przez siebie opcji i przyjmując stanowiska będące wyrazem podzielanego przez nich wspólczynnika metodologiczno-teoretycznego, akcentowali poszczególne aspekty tego zagadnienia. Na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie podkreślenie "obecności sacrum", konstatacje o przepojeniu obrzędów przez wyobrażenia magiczno-religijne (van Gennep, Horton, Turner, Honko, Stomma); zwróćmy uwagę, że w niezwykle rozpowszechnionym graficznym przedstawieniu obrzędów przejścia sporządzonym przez Leacha stan liminalny również charakteryzowany jest w pierwszym rzędzie poprzez kontakt z sacrum (E. Leach, 1961, s. 134; E. Leach, 1976, s. 77 - 79). Następnie wskazuje się w tym względzie na dokonywaml zmianę statusu społecznego jednostki lub grupy (van Gennep, Gluckman, Turner, Honko), wiążącą się - zdaniem Gluckmana - z funkcją integrująco-różnicującą obrzędu, czy nawet z funkcją narzędzia umożliwia·· jącego dokonanie rzeczonej Zlffiiany (Gluckman, van Gennep). Ponadto Horton i częściowo Turner mówią o fun'kcjiedukacyjnej, zaś ten ostatni akcentuje symboliczne znaczenie obrzędów przejścia rozwiązujących przy tym emocjonalno-egzystencjalne problemy człowieka. Wykorzystując powyższe ustalenia stosownie do kontekstu mych założeń dotyczących myślenia typu magicznego (reprezentowanegD przez podmioty kultury magicznej), sądzę, że za obrzędy przejścia sensu stricto (mam tu na myśli kategorię znajdującą swe bezpośrednie odniesienie przedmiotowe w rzeczywistości społecznej) uznać można obrzędy, w których dochodzi do synkretyzacji, lub - co faktycznie zachodzi najczęściej (o ile nie wyłącznie) - nie doszło jeszcze do dysocjacji, sfery praktycznej, komunikacyjnej i światopoglądowej, bądź pr,zynajmniej vvyodrębnionej już sfery światopoglądowej ze zunifikowaną wciąż sferą praktyczno-komunikacyjną. Występują one zatem jedynie w kontekście kultur reprezentujących magiczny lub religijny typ świadomości społecznej. Mówić zasadnie o nich można w sytuacji, gdy z pełniącymi swą integ:rująco-różnicującą i organizacyjną funkcję społeczną obrzędom towarzyszącym zmianie statusu społecznł"go jednostek idą w parze odpowiednie �70 Michal Buchowski przekonania światopoglądowe, utożsamiające te symboliczne akty z ich uchwytnymi praktycznie implikacjami, z ich odniesieniami przedmiotowymi. Innymi słowy, obrzędem przejścia jest tylko ten obrzęd, w trakcie którego (1) następuje zmiana statusu społecznego jednostki lub grupy, (2) towarzyszą mu określone treści światopoglądowe sankcjonujące niezbędność tego obrzędu w dokonaniu pożądanej zmiany i (3) punkty (1) i (2) (obrzęd i przekonania) są wzajemnymi transformacjami metaforycznymi, z czego - rzecz prosta - tkwiące w odpowiednim typie ś",viadomości podmioty rytuału nie mogą sobie zdawać sprawy. W trybie ohiektywnym nadrzędne funkcjonalnie są tu czynniki spoleczne (1), natomiast w trybie subiektywnym czynniki myślowe (2). Interpretując z tego punktu widzenia ustalenia dotychczasowe powiedzieć można co następuje: A. van Gennep twierdził, l.e sfera światopoglądu przepaja komunikacyjną (wraz z obyczajem), Turner poprzez sferę symboliczno-komunikacyjną pragnąl odczytywać sferę światopoglądową, Horton zamierza iść jednocześnie w ślady ich obydwu, Gluckmana interesuje tylko sfera komunikacyjna, zaś Hanko wydaje się dostrzegać ich odrębność, choć nie prowadzi go to do innych, poza taksonomicznymi, wniosków. Powyższym autorom trudno było jednak skonstatować 11ieodzowność "obecności" wszystkich wyimienionych sfer kultury w obrzędzie przejścia w podanym wyżej sensie, gdyż patrzeli na nie z punktu widzenia własnych, nowożytno-europejskich kategorii kulturowych, "narzuconych" im bezpośrednio niejako przez konstatacje Arnolda van Gerll1epa. Przyjęte tu stanowisko pozwala - mym zdaniem - dać odp:)';.'iedź na kilka wątpliwości nasuwających się przy rozważaniu naszego problemu. Pierwsze pytanie brzmi następująco: czy każ,da zmiana spoler:zna jest obrzędem przejścia? W świetle powyższych uwag odpowiedź na nie jest oczywiście negatywna. Społeczeństwa zurbanizowane dostarczają w tej mierze szeregu przykładów, gdy role i status społeczny mogą się zmieniać bez jakiegokolwiek obrzędu czy m.wet ceremonii (np. przyjęcie do nowej pracy, przyjęcie do szkoły, ukończenie szkoly - udzi:łl w uroczystości absolutoryjnej nie jest warunkiem sine Q1w non otrzymania dyplomu rzeczywiście skończonych studiów, uzyskani.:' statusu czlonka Spółdzielni Mieszkaniowej!). Następnie zapytać można, czy każda zmiana związana z obrzędem jest obrzędem przejścia? I w tym wypadku wypada zaprzeczyć. Często bowiem mamy do czynienia z obrzędami, którym nie towarzyszą specja,lne (wiążące się z tym przejściem) treści światopoglądowe. Przykładem niech będzie współczesne wesele stanowiące ceremonia1ną oprawę zaślubin, gdzie poszczególne rytualy nie są w ogóle traktowane jako konieczne, a tym bardziej światopoglądowo zwaloryzowane (usankcjonowane) wyznaczniki zmiany statusu społecznego nowo- �ETNOl.OGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJSCIA 71 żellców. Obrzęd i status pozbawione swego magiczno-religijnegq spoiwa autonomizują się 5• .Można wreszcie udzielić odpowiedzi na pytanie trzecie: czym różni SIt; przeJscle "przy pomocy obrzędu", od obrzędu, którego sensem jest przejście? Otóż pierwszy rodzaj obrzędów wykazuje, mym zdaniem, wyrainą dominację elementów światopoglądowo-symbolicznych nad elementami ze sfer pozostałych; typowego przykładu w tym względzie dostarczają nam obrzędy inicjacyjne. Drugie natomiast wykazują nadrzędność czynników symboliczno-komunikacyjnych (integrująco-różnicujących, dystynktywnych - zmiana statusu) w porównaniu do czynników innego rodzaju; tradycyjne wesele wiejskie może stać się egzemplifikacją tegc typu obrzędów. Oczywiście, granica pomiędzy dyskutowanymi rodzajami rytuałów, zwłaszcza w przypadku konkretnych materiałów empirycznych, okazuje się niezwykłe delikatna i trudna do określenia. Powróćmy na koniec do wprowadzonego na wstępie rozróżnienia dwóch zasadniczych tendencji "ekspansywnej" i "restryktywnej" - zauważalnych w etnologicznych studiach nad "obrzędami przejścia". Poczynione przed chwilą uwagi i ustalenia, odnoszące się do drugiego z tych nurtów (pierwszy bowiem, szeroko rozpowszechniony w pracach etnograficznych, nie wY'maga specjalnego, dodatkowego jeszcze komentarza), nie miały bynajmniej na celu dyskredytacji bądź całkowitej negacji osiągnięć szeregu prac prowadzonych na gruncie tej dyscypliny, niezależni'e od tego, który kierunek one reprezntują. Uważam, że problem ten, którego ZCllążków - jak już wspomniano - d-oszukiwać .•ię można w 'samej pracy van G€nnepa, rozstrzygnąć można w myśl nie do końca rozwiniętych intencji Hanko. Zdawać sobie sprawę należy z istnie.nia dwóch zdecydowanie różnych rozumień terminu obrzęd przejścia. Po pierwsze, JEst to kategoria będąca instrumentem analizy, heurystycznym narzędziem doszukującym się triadycznej struktury w różnego typu działaniach obrzędowych, pozwalająca na systematykę opisu, studia komparatystyczne i p-oszukiwanie analogii. Po drugie, jest to także kategoria badawcza z jej - wskazanymi powyżej jako nieodzowne - cechami charakterystycznymi, znajdująca Swe odniesienie przedmiotowe w spcłecznych realiach, w określonym kontekście całokształtu praktyki społecznej." Świadomość tej zasadniczej różnicy, jaka winna towarzyszyć w,szelkim poczynaniom ~" 5 Na róż;nora,kic Z'1l:1LZcn'ic obrzędów przejścia w grupach podziclającycil różneg,) typu świadomości ws·kazyw.ać moż.e pośrcdni·o kwestia kr,ańcowo odmicnnf>j oceny i społecz.nej .,:rkoeptacji związków dwojga ludzi żyj,)cych ze s'o:bą po ślubie kościelnym, śl.Llbie cy'wil'l1ym ·(kontTa,kcie!) i w konkubi'l'w.de. Jest to zarazem wyraz "zmagan.ia .s.i!;" rożlleg·o typu przekona"l (światopoglądów) 'fun.kcj'Otnujących równnlegle w danym ~p()łeczeńsbwie. �72 Michal Buchowski w tym ,względzie, to niezbędny warunek dalszego postępu poznawczego i gwarancja tego, że "odkrycie" Arnolda van Gennepa nie zostanie zaprzepaszczone i nie ulegnie da:lszej dewaluacji. LITERATURA Belmont N. 1979 Arnold van BuchowSiki M. w druku Magia: Ge'n.nep A. v.alI1 1977 jej The Rites Gennep. The Creator i struktlLra, funkcje of French Chicag0. Ethnography, Poznań. of Passage, London. Gennep A. van Religions, 1914 \1'0'1. moenrs Gluckmaln M. WO:a Les Rites Social Hertz et legendes; Essais d'eth1l0grnphie et lingnistiq'[e. 5, P,mis. de Passage, M. [w:] G.luckma·n <ed.), Essnys on the RitLwl (Ie la r/ Ma,nchester. Relatio.ns, R. ci nne etude sur ia representation "Annee S'O'ciologique", vol. X, s. 48 - 137. Contribution 1'907 Honko collective morre. L., 1979 Theories Concenling (ed.), Science the Hitual of R;eligion: Process: Studies in An [w:] L. Honk', H<1guc, .-;. 369 - 390. Orientation, Methodology, HO'rto'n R. 1979 Ritual 1\1an in Comparatire Huhe.rt H., Mauss W. A. Lc~.:;a and [,w:] An Anthropological Approach, Z. Vcgt (cds.), Remler ", New York, s. 243 - 2SL M. Sacrifice: 1964 Africa, ReLi.gion. its Nature and Function, London. Kmi.ta J., 1'982 Leach vVans'z·awa. O kulturze symbolicznej, Re.thinking Anthropology, E. 1961 London. Leacth E. 1'976 Culture and Communication. Tlw Logic by which Cambridge. Leach E. 19Jł2 Social Maus,.; M. 1909 "L'An-nee S'OcioJ.og'ique", vol. XI, s. 200 - 202. Prałubick,a A. Przed teoretyczne Stmnma 1981 Glas!goiw. Anthropology, postaci historyzmu, Warszawa---'P'oZJnall. L. Słońce rodzi się 13 grudnia, W<l!r,szawa. TumeT V. W. 1'902 Chihamb'1. The White Spirit, Manches't€r. Symbols are Connected, �ETNOLOGICZNA INTERPRETACJA OBRZĘDOW PRZEJŚ'CIA 73 Turner V. W. 1'969 The Ritual Process. Structtire and Anti-Structure, Ohicago. Tun~er V. W. 1979 Betwixt and Between: The Liminal Period in the Rites de Passagi?, [rw:} \II. /I.. Lessa .and Z. Vagt (eds.), Reader in Comparative Religion. lin Anthr0pological Approach, New York, s. 234 - 243. .vlichal Buchowski ETHNOLOGICAL INTERPRETATION OF RITBS DE PtAS'SAGE (summary) The author indicates in brief, in his opi'nil();ll,the !nos,t impO:I'talnt featui·';'; oJ van Gennep'.> concepti-em of ritec; ,de pal3's'age. Tho;; a:uithor ,ascer.tainc; that ambiguity uf his statements be0ame an assumption of creation in et hno!o,gica! ,reHechon two opposlite curre1lJts: "exp:.Lrtsio(J<nal" 'nonr'ef1ectively sll:a,rching for proesenc·e Ol~ "r.ite,; de p3'sc;·age" in <-'ach c'oremcmal ,act and <11.>'0 "re~triC'ti.ve" at;tem,ptillg tu -operate and theo'l'eHc.ally ,develop "-d1i':;covery"of A. van Ge'nnep. Afterward", aó,,;'U'mingsynthetism of primitive thinking (insepalraltion at practical-techn.ical, eommunica'tive ,1nd wodd o'll'iJ,()();k tlp:heres) the a'u't'hor pr·opo's·es [,) recogniz'e as ri~es de paSls,agc stric·t\y 'on!y these ritual a,ot:; 'during w,hkh: 1) thea'e i.s a c.ha.ngc of social OltatU'Suf .ind:iviodua']:;,2) i'n prcs'en{;e 00£ defined wm!,d outlooK content authoriz.ing indbpens,a;bil'ity, 3) rite and (xmvict'łons are mut,ual1y transfornmiJi{)ns'.Du·c to the fact the rite,; odepa.';.O;<łge.a's .aca'tc'goO';·y in s,odal reali'ty is presento.nly in C'(}/nmli'nlt'ieswhich share magllc 0'1' religious type o'f cO'nsciousne6s (style of thinking). The conseiousrte.>s of difference between un-der~tal1Jd:i'ng "riltes de passage" as a taxo't\O(J'micsoheme, and <I.S a se3r<:hing c.ateg'O'ry be'ing rcflectBd i'n socia:! pr.lct'ice, is IKer-eąuis'Lte fur si,ne qua !lon uf oreative applicati'Olll o·f the i,dea. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa560a02db606ddc3e4c23b531794ba0.pdf 75381ba13cff9909e3285847172b8258 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6180 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia - metodologia dyskurs naukowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5765 Title A name given to the resource Czy antropologia powinna być antyokulystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.377-386 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań CZY A N TRO PO LO G IA PO W IN N A BYĆ ANTYO KU LTY STYCZNA , A PO LITY C ZN A I PANSEM IOTYCZNA? K ILK A UW AG N A M ARG IN ESIE K SIĄ ŻKI M A RCIN A BROCKIEGO ANTROPOLOGIA. LITERATURA - DIALOG - PRZEKŁAD Marcin Brocki jest postacią dobrze znaną w środowisku etnologicznym. Od lat zabiera głos w sprawach istotnych dla teoretycznego rozwoju dyscypliny w naszym kraju. W pierwszym etapie swego rozwoju naukowego skupiał się przede wszystkim na zagadnieniach szeroko rozumianej semiotyki, w szczegól­ ności jej zastosowań w antropologii. W ątek ten kontynuuje do dziś. Wszystkie prace z tego zakresu cechują się rzetelnością warsztatu badawczego, jakże typo­ wego dla wszelkich studiów nad znakami i symbolami, a zatem i wymagającego dyscypliny myślowej ze strony osoby badania takie realizującej. Inspirację dla rozważań stanowią dla Brockiego zarówno prace badaczy zachodnich (Ferdinand de Saussure i Charles Sanders Peirce) oraz tworzących „na Wschodzie” (Roman Jakobson i „szkoła tartuska”). Rzecz jasna, taki sztywny podział zafałszowuje transnarodowy charakter tego rodzaju badań. Jednocześnie należy pamiętać, że przytaczam tu jedynie klasyków tego rodzaju poszukiwań. Prace ich licznych, także współczesnych następców Brocki zna dobrze. Wszelako od początku ka­ riery badawczej intrygował go szerszy niż semiotyczny kontekst funkcjonowania etnologii i rodzących się w jej obrębie teorii. W tym nurcie lokuje się także jego dotychczasowe opus magnum, czyli książka Antropologia. Literatura - dialog przekład (Brocki 2008). W nawiązaniu do niej skupię się na kilku podstawowych założeniach proponowanego przez niego programu antropologii współczesnej, również po to, by w kilku przynajmniej punktach móc wyrazić zdanie odrębne. Rzecz jasna, nie ma sensu odtwarzać zawartości dzieła. Przeto pozwolę sobie na przedstawienie mej własnej interpretacji wywodu autora. Książka wpisuje się w ciąg rozważań dotyczących teorii i praktyki antropo­ logii widzianych z punktu widzenia teorii poznania i metodologii nauk. Marcin Brocki staje na - moim zdaniem słusznym - stanowisku, że dyskurs naukowy różni się jednak od innego rodzaju dyskursów, na przykład potocznego czy lite­ �378 Michał Buchowski rackiego. Ze względu na banalność tego spostrzeżenia winien jestem dwie uwagi wyjaśniające. Po pierwsze, dyskurs jest rozumiany szeroko, nie tylko jako wy­ powiedzi, ale również działania, które stanowią o „naturze”, odrębności danego rodzaju praktyki społecznej, w tym przypadku nauki, w szczególności etnologii. Po drugie, to, że praktyka naukowa rządzi się specyficznymi, choć ewoluującymi historycznie regułami postępowania, zostało zakwestionowane na wielu frontach w okresie przypływu idei szeroko rozumianego postmodernizmu. Wpływom tego ostatniego uległa także antropologia kulturowa. Osobliwość postępowania naukowego sprowadzić da się do trzech zasadni­ czych punktów: 1. sprawdzalność wysuwanych twierdzeń, 2. co za tym idzie, ich komunikowalność, 3. samorefleksyjność uczonych rozpatrujących status wysu­ wanych przez nich sądów. To akademickie abecadło jest konieczne wobec pro­ pagowania przez niektórych badaczy poglądów, że antropologia to literatura, zaś jej uprawianie to w gruncie rzeczy sztuka dialogu. Porządek ten można by też odwrócić: najpierw w rozmowach z Innymi prowadzimy „badania”, a następnie je przetwarzamy i oddajemy innym do wglądu w postaci dzieł stanowiących ga­ tunek literacki zwany antropologicznym. Chciałoby się dodać, że są to niestety idee, które - przynajmniej w pewnym okresie lokalnego rozwoju etnologii - zdo­ były popularność w polskich środowiskach „naukowych”. Stosownie do tak postawionego zadania ogólnego, Marcin Brocki formułuje zadania bardziej szczegółowe, zaś odpowiednio do tych ostatnich buduje krok po kroku swą narrację. Praca przyjmuje więc strukturę pięciu kolejnych etapów. W partii pierwszej, wprowadzającej, zapoznać się możemy ze stanowiskami dotyczącymi rzeczo­ nego charakteru nauki i statusu poznania naukowego. Od pytania permanentnie gnębiącego antropologów, czy ich dyscyplina jest w stanie kryzysu, Brocki prze­ chodzi do poniekąd przepełnionej nadzieją odpowiedzi. Otóż właśnie kwestio­ nowanie oczywistości (przed)sądów kulturowych, w tym własnych założeń ba­ dawczych, jest źródłem siły tej nauki. Czynnikiem sprzyjającym tego rodzaju autorefleksji jest interaktywny i zindywidualizowany sposób zdobywania mate­ riału badawczego. Zmusza to antropologów do przemyśleń na temat ich relacji z interlokutorami i sposobu wywoływania danych, ustalania sensów kulturowych w „terenie”. W części ostatniej pracy autor pokrótce podsumowuje swe argumen­ ty. Konkluzje są wynikiem trzech zasadniczych rozdziałów dotyczących kolejno tytułowych problemów: literatury, dialogu i przekładu. Pierwsza strategia postępowania, albo figura myślenia, to traktowanie antro­ pologii jako literatury. Niewątpliwy wpływ na ten sposób ujmowania praktyki badawczej przez osoby uważające się (dotąd) za antropologów wywarły pomysły dekonstrukcyjne oraz pisarstwo Clifforda Geertza - guru tak zwanej antropologii interpretatywnej. Z programu dekonstrukcji badacze przejęli ideę, że nie ma fun­ damentalnego języka, za pom ocą którego moglibyśmy opisać „rzeczywistość”. Znaczenia „kulturowe” są więc tylko nieskończonym ciągiem znaków. Od Geer- �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 379 tza przejęto myśl, że przecież również antropolog wielokrotnie kontekstualizuje doświadczaną rzeczywistość innych światów: najpierw zapisuje j ą w swym no­ tatniku, potem przetwarza w tekst monografii, która wreszcie czytana jest przez odbiorców. Wielostopniowość interpretacji i osób jej dokonujących rozprasza odpowiedzialność za słowo i tak zwany autorytet etnograficzny. Na każdym po­ ziomie teksty są odpowiednio sytuowane i nasycane znaczeniami, w zależności od kontekstu politycznego c z y -szerzej -kulturow ego. Skoro język nie jest prze­ zroczystym medium, to antropologia jest w gruncie rzeczy niczym innym, jak literaturą. Niemniej, literatura jest także złożoną instytucją społeczną i, zdaniem Marcina Brockiego, wikłanie w nią antropologii nie ma sensu. Przyjęcie strategii literackich nie wnosi nic specjalnego do wiedzy etnologicznej per se. Ekspery­ mentowanie językiem nie otwiera żadnych nowych horyzontów. Nie ma bowiem argumentów przemawiających za tym, że poznanie „mitopoetyczne” rozpoznaje rzeczywistość lepiej niż antropologia. „Niejasne jest, (...) dlaczego pisarz miałby mieć umiejętności, których z bliżej nieokreślonej konieczności musi brakować etnologowi” (Brocki 2008: 75). Dostaje się więc adwokatom tego rodzaju poglą­ du, na przykład Waldemarowi Kuligowskiemu. Skłonności okultystyczne niektórych autorów tekstów, którzy posiadają dy­ plomy z dziedziny etnologii, m ogą iść jeszcze dalej. Zacieranie różnicy między antropologią i literaturą, sięgające swymi korzeniami do skądinąd semiotycznego hasła, że kultura jest tekstem, propagowanego ongiś przez Czesława Robotyckiego, a kontynuowanego między innymi w esejach Wojciecha Burszty, znajduje swe radykalne ucieleśnienie w pracach Dariusza Czai, w szczególności w jego książce Życie, czyli nieprzejrzystość (Czaja 2002). W analizie tej książki, swoi­ stym studium przypadku, Marcin Brocki daje popis umiejętności analitycznych i odsłaniania próżności fajerwerków metaforyczno-słownych, które wiodą an­ tropologię na manowce hermetyzmu. Tajemniczo i mistycznie, nie znaczy m ą­ drze. W niezwykle celny sposób Brocki pokazuje, że, na przykład, zastępowanie pojęcia „kultury” pojęciem „życia” nic nie daje, a jeno wprowadza zamęt; li­ teratura i sztuka nie odkrywają „czegoś” istotnego, czego antropologia akade­ micka nie potrafi; co więcej, jeśli twierdzi się, że prawdy nie ma, to jak można jednocześnie utrzymywać, że sztuka taką prawdę ujawnia; jak fikcja literacka ma ujawniać prawdę o życiu, skoro z zasady nie troszczy się o to, by być referencjalna? (Brocki 2008: 76-85) . W sumie mamy do czynienia z dyskursem m i­ tologicznym, który pozostaje krytyczny wobec „rozumu” (kolejna figura), w tym wobec poczynań semiotycznych, których Marcin Brocki konsekwentnie broni. Krytyka zwolenników „zwrotu literackiego” pozwala mu także rzucić światło na szereg obiegowych już pojęć wprowadzonych do języka antropologii, takich jak „antropologia jako fikcja”, „być tam - pisać tu”, „tubylczy punkt widzenia” i „samorefleksyjność”. Rozważania te prowadzą w sumie do sceptycyzmu wobec „mistyki nieograniczonej interpretacji” (s. 100), w której wszystko się ze wszyst­ kim kojarzy. „Taki jest epilog antropologicznego hermetyzmu” (s. 109). Uwaga �380 Michał Buchowski jakże słuszna, albowiem w magicznym sposobie myślenia asocjacje z definicji są znacznie mniej ograniczone i na przykład linie papilarne, układ gwiazd i dzień urodzenia też m ogą pozostawać w „przyczynowym” związku. Nie jest to jednak droga, którą podążają tacy badacze, jak Dan Sperber, Roy D ’Andrade, Pierre Olivier de Sardan, Robert Pool, a wraz z nimi zdecydowana większość praktyku­ jących antropologię. Na szczęście, i w odróżnieniu od niektórych przedstawicieli swego pokolenia, Marcin Brocki także nie chce nią podążać. W części dotyczącej antropologii jako dialogu autor kroczy dalej tropem swych krytycznych przemyśleń. Jedną z odpowiedzi na kryzys przedstawiania (zwany, jak to się nieszczęśliwie przyjęło w naszej literaturze przedmiotu, „kryzysem re­ prezentacji”) była próba ugruntowania antropologii w idei dialogu. Marcin Bro­ cki często mówi wprost o „ideologii dialogizmu”. Tok rozumowania jest bardzo logiczny. Krótko mówiąc, skoro dialog jest naturalnym sposobem bycia człowie­ ka w świecie społecznym, to na czym miałaby polegać nadzwyczajność dialogu w etnografii? Wprawdzie zaczerpnięta od Michaiła Bachtina idea wielogłosowości narracji oraz zastąpienia monologu dialogiem jest sama w sobie godna uwagi. Kiedy z konieczności wykluczamy możliwość empatii z Innym, to oddanie mu głosu jest kuszącą propozycją. Niemniej, próba uautentycznienia tym sposobem etnografii, nawet jeśli po prostu cytujemy wypowiedzi naszych informatorów, nie różni się specjalnie od klasycznego, zaświadczającego autentyczność danych chwytu etnografów znanego od czasu Bronisława Malinowskiego, że „byłem na­ ocznym świadkiem i teraz zdaję z tego relację” (autentyzm ów ugruntowuje auto­ rytet etnograficzny). Tymczasem w „nowej” strukturze dialogizmu realizm tylko się skrywa. Obrywa się po drodze Geertzowi, którego ogólność interpretacji i ich nieweryfikowalność Marcin Brocki w całej „krasie” ujawnia. Jak słusznie pod­ sumowuje, „rezygnacja z wyjaśniania na rzecz rozumienia skutkuje poważny­ mi problemami z weryfikowalnością tez opartych o dialogiczny model poznania antropologicznego” (s. 134). Sam punkt wyjściowy idei, że dialog w relacjach z badanymi może być panaceum na bolączki praktyki etnograficznej, zostaje za­ negowany. „Antropolog nigdy nie negocjuje znaczenia - on negocjuje dostęp do tak, a nie inaczej zinterpretowanych przez informatorów faktów” (s. 143). Szczególny niepokój autora budzi zjawisko instrumentalizacji dialogiczności. Po pierwsze, jest to pogląd, że złożona natura współczesnego świata - wyrażana za pom ocą takich pojęć, jak hybrydowość, transnarodowość, mondializacja i poli­ fonia - winna być oddawana za pom ocą odpowiednio złożonych jej przestawień. Nadzwyczajna wielogłosowość otaczającej nas rzeczywistości to mit, a próba zwielokrotnienia sposobów jej opisu, według recepty na przykład Wojciecha Burszty, Krzysztofa Piątkowskiego i Waldemara Kuligowskiego, prowadzi do kakofonii, w praktyce staje się kakofonią. Z kolei symetria rzeczywistości i jej przedstawiania to mylna dyrektywa badawcza, albowiem właśnie asymetria „jest koniecznym elementem sensowności komunikacji” (s. 152). Rzekoma pluralizacja głosów to zatem niezbyt obiecująca droga do uczynienia antropologii „auten­ �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 381 tyczną”. Niestety, to samo odnosi się do niektórych tradycyjnych środków prze­ kładu, jak na przykład transliteracji. Niemniej, to przekształcenie dialogiczności „w metodologiczną dyrektywę dialogu” obróciło się przeciw idei dialogizmu i „dialog stał się największym problemem dialogiczności w etnografii” (s. 170). A zatem być może najlepszą strategią dla antropologii będzie potraktowanie tej praktyki jako przekładu. Jak stara się przekonać czytelnika Marcin Brocki, jest to chyba najbardziej powszechna, ale i adekwatna metafora. Skrajna postać relatywizmu, wyrażona klasycznie w tezach Sapira-Whorfa o determinacji obra­ zu świata przez strukturę języka, jest odrzucona. Pierwszy nasuwający się argu­ ment jest pragmatyczny. W końcu ludzie pochodzący z różnych kultur jakoś się ze sobą porozumiewają. Spotykają się w podzielanej przestrzeni, która czyni ich wizje świata przynajmniej częściowo współmiernymi. W momencie wyjściowym każdej takiej interpretacji, o czym autor nie wspomina, w grę wchodzą także „za­ sada życzliwości” Donalda Davidsona i stanowiące jego składową „założenie 0 racjonalności” działających podmiotów. Dystans i ironia wzmagają rozsądną percepcyjność antropologicznego obserwatora i interpretatora. Ustaliwszy, że ra­ cjonalnie przeprowadzany przekład kulturowy jest możliwy, Marcin Brocki prze­ konuje, że najlepszą ram ą dla jego rzeczowej realizacji jest paradygmat semiotyczny, którego zręby zostają najpierw bardzo skrótowo zarysowane, a następnie zilustrowane przykładem etnografii semiotycznej w Polsce. W przekładzie tego rodzaju mamy do czynienia z transpozycją (a nie np. wspomnianą transliteracją) danych, czyli przedstawieniem ich w języku świadomego metodologii i uwarun­ kowań poznawczych autora, interpretatora tekstów/narracji kulturowych. Jak widać, w pracy Antropologia... podoba mi się wiele rzeczy, o których powyżej częściowo już napomykałem. Marcin Brocki wykazuje się dużą kompe­ tencją w zakresie teorii antropologii, filozofii nauki i literaturoznawstwa. Wywód swój prowadzi konsekwentnie i klarownie. Dotyka wielu spraw żywotnych dla antropologii i niezwykle aktualnych. Umiejętnie przeplata dyskusje toczone na arenie światowej z ich refleksami w Polsce (tu może warto by czasem nadmienić, że często przebrzmiałe w świecie tematy nagle pojawiały się po latach jako no­ winki w naszym kraju). Śmiało atakuje autorytety, zarówno z tak zwanych ośrod­ ków metropolitalnych, głównie anglosaskich, ale też francuskich i rosyjskich, jak i z lokalnej sceny antropologicznej. Jego argumenty są trafne i demaskują­ ce, w szczególności zabiegi okultyzowania praktyki antropologicznej - z pozoru atrakcyjne, lecz intelektualnie jałowe. To bardzo wiele zalet, choć oczywiście są 1 aspekty pracy, z którymi się nie zgadzam lub co do których mam zastrzeżenia. Zacznę od polemiki dotyczącej polityczności i zaangażowania antropologii. Podobnie jak w innych przypadkach, Brocki bezpardonowo się z nimi rozprawia, choć uważam, że nie ma racji. Najpierw uznaje, że utożsamienie antropologii z polityką nie ma sensu. Pogląd, że wszystko jest polityczne, „jest kuriozalny” (s. 17). To poniekąd oczywiste, lecz problem sprowadza się do pojęcia politycz­ ności, które autor rozumie potocznie, by nie powiedzieć naiwnie. W dalszej części �382 Michał Buchowski pracy usiłuje także zdezawuować pojęcie antropologii zaangażowanej w zmianę społeczną. Jego zdaniem, w momencie kiedy zaangażowanie wykracza poza ramy dialogicznego rozumienia, wykracza też poza pole nauki. Opowiadanie się po stronie badanych rozmywa granice między nami a nimi, co jest metodologicznie złe i w efekcie skazuje „proces poznawczy na wpadnięcie w objęcia ideologii” (s. 165). Autor powołuje się przy tym na, moim zdaniem, idealistyczne (w sensie idealizmu filozoficznego) pojmowanie nauki, która powinna być neutralna. „Na­ ukowiec nie może ulepszać - ani psuć, ani «przeinaczać» - badanych przez sie­ bie obiektów”, pisze Brocki za Edwardem Balcerzanem. Osoby, które propagują uprawianie antropologii krytycznej, na przykład Monikę Baer i Agnieszkę Koś­ ciańską, oskarża o to, że usiłują przekonywać do „jedynie słusznych ideologii” (s. 167). To już „łysenkoizm”, nauka w służbie ideologii, grzmi Marcin Brocki. Najprostszą form ą krytyki takiego „antypolitycznego” podejścia byłoby po­ wołanie się na autorytety. I nie m uszą to być wcale zagorzali zwolennicy antropo­ logii zaangażowanej czy krytycznej w rodzaju feministek bądź Talala Asada. Mi­ chael Herzfeld, jakże wyważony propagator „antropologii środka”, przekonująco pokazuje, iż pogląd o neutralności nauki społecznej jest mitem, albowiem zawsze nasze prace są pochodną kontekstu społecznego, z którego wyrastamy i z którym - również w terenie - mamy do czynienia, natomiast nasze twierdzenia stają się częścią dyskursów zawsze upolitycznionych. „Wiedza na temat społeczeństwa nieuchronnie była dziedziną polityczną” (Herzfeld 2004: 53). Pójdźmy jednak własną drogą rozumowania. Źródeł nieporozumienia jest wiele. Pozwolę sobie w tym momencie na ironicz­ ny ton, który autor ochoczo przyjął, udzielając reprymendy koleżankom po fachu. Po pierwsze, chodzi o naiwność w pojmowaniu polityczności. Wynika ona z tego, że Marcin Brocki skończył swoją lekturę pism Michela Foucaulta na książce Sło­ wa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych (2000), pierwotnie wydanej jako Les mots et les choses w 1966 roku. W odniesieniu do francuskiego myśliciela, to rzeczywiście archeologiczna epoka. Gdyby sięgnął po jego późniejsze prace, mówiące o władzy dyskursu, to dowiedziałby się z nich, że zaiste nie ma wypo­ wiedzi „apolitycznych”. Polityki nie rozumie się jako sprawowania władzy i bez­ pośredniej kontroli społeczeństwa, lecz jako dyskursywnie formowany rząd dusz i zarządzanie praktykami codziennymi ludzi. Lektura Listów z więzienia Antonio Gramsciego (1950), w szczególności fragmentów mówiących o hegemonii i do­ minacji kulturowej, też byłaby na miejscu. Oczywiście, jeśli w duchu etosu anty­ komunistycznego oporu, w tym również w obszarze nauki, apolityczność rozumie się jako niepoddawanie się dyrektywom polityków i uprawianie niczym nieskrę­ powanego poszukiwania jakkolwiek rozumianej „obiektywnej prawdy”, to każda wzmianka o „polityce” może budzić odruch sprzeciwu. Niemniej, jest to podejście dość przestarzałe i ograniczone, choć ongiś zrozumiałe, albowiem warunkowane kontekstem społeczno-politycznym ustroju politycznego, w którym uczeni i na­ uka funkcjonowali. Od tamtego czasu minęły już jednak dwie dekady i można �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 383 na te zagadnienia spojrzeć z perspektywy właściwej szeroko rozumianej krytyki kulturowej. Po drugie, jak można twierdzić, że bycie w terenie jest doświadczeniem zmieniającym wyobrażenia antropologa i przynajmniej częściowo badanego („Antropologiczna interpretacja jest ingerencją, transformacją, tłumaczeniem” s. 168), choćby przez doprowadzanie go do artykulacji immanentnie podziela­ nych sądów, a zarazem mówić, że naukowiec nie może nic zmieniać (zob. po­ wyższy cytat z Balcerzana)? Po trzecie, powołując się na Johannesa Fabiana, Marcin Brocki pisze, że ko­ munikacja, jakby nie było - podstawowa dla jego semiotycznej wizji kultury, „to nie termin techniczny oznaczający bezbarwne, apolityczne i wyłącznie pojed­ nawcze akty, ale właśnie asymetryczne relacje na wielu płaszczyznach i bazujące na tych asymetriach działania” (s. 153). A jednak nie „apolityczne” ! - chciałoby się powiedzieć, i o to właśnie chodzi. Po czwarte, przyznaje, że „poglądy naukowe przeplatają się z poglądami po­ litycznymi”, lecz nie należy ich utożsamiać i trzeba dbać, by były od siebie odle­ głe. Z obydwoma punktami się zgadzam, ale w tym między innymi tkwi problem. Intrygujące, jak w życiu codziennym Marcin Brocki to czyni i kto jest sędzią w tym sporze o polityczność sądów? Po piąte, jeżeli rozumie się działalność antropologa jako mającą na celu odsła­ nianie mechanizmów i znaczeń kultury, z czym Marcin Brocki się zgadza, to co ma być zdrożnego w tym, że są one ukazane jako jednocześnie czyniące rzekomo oczywistymi arbitralnie ustanowione wyobrażenia kulturowe (na zasadzie: to natu­ ralne, że rolą mężczyzny jest zarabianie na życie, a kobiecie przypisane są Kinder, Kuchę und Kirche), czyli takie, które „naturalizują” i legitymizują istniejące relacje społeczne. W taki właśnie sposób należy traktować obśmiewaną przez autora An­ tropologii... krytykę kulturową, w której po Foucauldiańsku i Fabianowsku rozu­ mie się polityczność. Nie oznacza to bynajmniej prymatu polityki, w wąskim tego słowa znaczeniu, nad poznaniem. Wszelako nie wyklucza to przy tym, że antropolożki, wyciągając wnioski ze swych krytycznych badań, w swoim życiu angażują się, by coś w otaczającym je świecie zmienić (np. w ruch feministyczny, w prace Polskiej Akcji Humanitarnej albo w działania Wspólnoty z Taize). Podobnie, Bro­ cki może świat zmieniać uprawiając swój ogródek lub nakręcając koniunkturę bro­ waru, gdy pije produkowane w nim piwo, przez co zresztą może przyczyniać się do szlachetnego celu zachowania w nim miejsc pracy, a tym samym walczy z biedą. Przykładowe antropolożki robią to świadomie i z zaangażowaniem, Marcin Brocki nieświadomie i w poczuciu, że on z „polityką” nie ma nic wspólnego. Po szóste, podejmowanie przez antropologów ważnych społecznie tematów nie oznacza bynajmniej, że ich doborem rządzą politycy, lecz to, że badania naukowe (tak, naukowe!) realizują cel poznawczy, którego realizacja stanowić może przesłankę do kształtowania odpowiedniej polityki społecznej. Tylko tyle i aż tyle. �384 Michał Buchowski Po siódme, Brocki zauważa, że polska etnologia, ze względu na krytykowane skądinąd przezeń zjawisko skupiania się na marginaliach, ma, w odróżnieniu od antropologii brytyjskiej czy amerykańskiej, niewielki kapitał społeczny, co spra­ wia, że ludzie z zewnątrz nie będą się do nas zwracać o opinię w ważnych dla ich życia sprawach. Cóż, chciałoby się powiedzieć, że i w tym rzecz. Chodzi o to, by tę sytuację zmienić, lecz osoby, które usiłują to robić, porównywane są natych­ miast do Łysenki! Przy takiej postawie rzeczywiście etnologom pozostanie dalej komentowanie obyczajów i powtarzających się świąt. Po ósme, Marcin Brocki arbitralnie rozstrzyga, co jest pobudką szlachetną w na­ uce, a co nie, kiedy pisze, że „powinna dziwić (...) chęć gromadzenia danych pod kątem ich ewentualnej użyteczności w krytyce społecznej, nie tylko dlatego (...), że zanikła zwyczajna, bezinteresowna ciekawość naukowa, ale przez to, iż może zagrozić (...) wolności wyrażania własnych intuicji badawczych” (s. 167-168). We­ wnętrzne pobudki zaspokajających „ciekawość naukową” są gwarantem wolno­ ści, zaś pobudki, w końcu też wewnętrzne, acz motywowane wrażliwością na inne aspekty świata zewnętrznego niż te, które akurat poruszają Brockiego, stanowią „ideologiczny gorset” (s. 168). Cóż, jeśli ktoś jest prawodawcą, to może tak pisać. Po dziewiąte, autor sam uderza w mocno zideologizowane tony, kiedy pisze, że tylko pod sztandarami semiotyki antropologia może zmierzać ku świetlanej przyszłości (s. 191). Semiotyka, spełniająca wiele kryteriów naukowości, „wy­ daje się najlepiej przygotowana do pełnienia roli dojrzałej teorii w antropologii” (s. 192). Ta ostatnia uwaga pozwala mi przejść do punktów następnych. Z perspektywy wyszkolonego w szkole semiotycznej badacza Marcin Brocki dobrze punktuje słabości orientacji „okultyzujących”. Niemniej, w jego poczynaniach bezustannie wyczuwam chęć nadania antropologii bardziej zwartej postaci i sugestię, że w ja ­ kimś sensie scjentystycznyjej charakter miałby to gwarantować, albowiem stwa­ rza on pole sensownego porozumienia. So far, so good. W próbie sformułowania solidnych podstaw do rzeczowej dyskusji drażni go jednak bezustannie „choroba niedookreślenia” (s. 193) i stąd być może wynika jego zaciekłość w zwalczaniu „odchyleń od normy”. Nie jestem jednak pewien, czy jest to choroba uleczalna i czy nie jest to po prostu stan permanentny dyscypliny, która w wielości perspek­ tyw badawczych widzi też swą siłę. Jednakże autor znajduje na to panaceum: semiotykę właśnie. Ostatnie dwa rozdziały pracy to panegiryk na jej cześć. Mało w nim argumentów, zaś niezliczone cytaty z dzieł klasyków Nowej Etnologii Pol­ skiej (NEP) - promowanej w naszym kraju trzy dekady temu, ale dla niektórych będącej wciąż nowinką - trącą jednak myszką. Pozwolę sobie dalej stosować ironiczną retorykę: projekt NEP jest, zdaniem Marcina Brockiego, tym, czym był leninowski NEP dla budowy komunizmu w Rosji w latach 20. XX wieku. Wraca, jakby bocznymi drzwiami, problem przyswojenia lektury Foucaulta, przenoszą­ cy nas poza zakres rozważań o znaku. Odnieść można wrażenie, że „semiotyczna wizja kultury” pozwala autorowi krytycznie odnieść się do wielu „nowinek”, lecz �Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? 385 jednocześnie nakłada na oczy klapki nie pozwalające wyjść poza te horyzonty. Być może program NEP został „urzeczywistniony”, jak pisze Czesław Robotycki (1995), a jeśli tak, to chwała za to jego autorom, lecz nie jest on przecież wiecz­ nie żywy i aktualny, a ponadto pomija ważny aspekt praktyki, na którym antro­ polodzy od lat siedemdziesiątych zaczęli się koncentrować (por. Ortner 1984), i Herzfeldowskiego „praktykowania teorii w kulturze i społeczeństwie”. Krótko mówiąc, jest jednostronny. Tym bardziej cenię to, że idąc w ślady Johannesa Fabiana Marcin Brocki podkreśla rolę praktyki w badaniu zjawisk kulturowych, w tym także ich semiotycznej interpretacji. Uważam jednak, że przydałoby się więcej uwag na temat teorii praktyki, na przykład inspiracji Pierre’a Bourdieu (2007), co pozwoliłoby umiejscowić te rozważania w szerszym kontekście prą­ dów intelektualnych, a nade wszystko zastosować j ą w analizie. Podsumowując, zgadzam się z Marcinem Brockim, iż antyokultyzm w antro­ pologii jest wysoce wskazany. Niemniej, szerzone przezeń poglądy na temat pansemiotyzmu wszelkiej analizy, która rości sobie pretensje do miana naukowej, oraz o tym, iż antropologia może być apolityczna, są wysoce problematyczne. LITERATURA Bourdieu P. 2007 Brocki M. 2008 Czaja D. 2002 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, przeł. W. Kroker, Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Antropologia. Literatura - dialog — przekład, Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. Życie, czyli nieprzejrzystość, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Foucault M. 2000 Słowa i rzeczy. Archeologia nauk humanistycznych, t. 1-2, przeł. T. Komen­ dant, Gdańsk: słowo/obraz terytoria. Gramsci A. 1950 Listy z więzienia, przeł. M. Brahmer, Warszawa: Czytelnik. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ortner S. 1978 Sherpas through their Rituals, Cambridge: Cambridge University Press. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury-projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d61fa91b156ffeb763e61e28ca5e6954.pdf c2f43f8ecd6e0da73727d6e2c15b0302 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1825 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kultura badania etnograficzne teoria kultury Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1691 Title A name given to the resource Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.31-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • ..... MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1982 TEORETYCZNY ASPEKT ETNOGRAFICZNYCH BADAŃ NAD KULTURĄ * Rr.zede wszys;tJkim wy;pardar074>QC.Ząć od kilku uwag odnośnie do charakiteTU prezenst'OWanego tutaj tełkstu. Powstał· on ja'ko próba zaipisu WSipólmej il"·efleksji nad rzeczY1WistOOciąbadawczą IW ;ramach WlSipółczesnej etnolgcr-afiipo1s1kiej, re:file:ksji, która za swój lwntek:st miała ooozar wspókzesnelj humalfiilSltylki;jak się zda:je, takie ustawienie !p~as;zczyzny naszych roz,ważań ipo'zwailanieco inaczej spoj!I'Zećna ~jawiska, z którymi stykamy się na gruncie etnograficznych ,badań nard kulturą. SIWiadiomienadaliśmy również prezentowanemu tutaj itelksrt;,c)wi charakter na :poły 'eseiiStycrz:ny,stąd nie zalWsze być moiie pełna weryiikowalność trw,ieTr<izieńi dbałość o "logicmość" konselkiwencji - aae tak właśnie być miało; - nic tnie U!pI'l3lWlnia nas do :występowania w rOili "jaśnie oświeconych", którzy wska'zują "jedynie słuszny" punkt widzenia i model rozwiązań. W 'Sumie więc jest to rodzaj propozycji i tez do dy.sikusji. I Nauka, a w jej obrębie dyscy;pli<ny srezegółOlWe i ich !kompleksy, przechodzi ;różne Oikl-esysw:eg,ort>~o:jupowsta'je i rozw~'ja się IW określonYJID :czasie, rpełniąc przy tym wyznacwne jej OibiektylwlIlie:funkcje wobec calokSzt'a'ltużycia Slpole'C~nego(całok!szrtaUu prakitylki 'Społecz,nej). W miarę rozwoju historycznego il"ola danej gałęzi wiredzy rÓW!Ilteżodpowiadać mUsi nowym wymog-arn, musi "dopal'>QWaćsię" .do nowych warunków, by fUJI1Ikcj,o<IlJować 'w nich IW ~(jsób efekty;wny (jej Z1bylteCZiI'liOŚĆ musi tpIl"owadzićdo ohwma:rcia). Równolegle z tymi zewnętrznymi (ohiekrt)'iwnymi) dr€lt€lliIIlinantami ro~O'ju naruiki, mamy do czynienia z wewnęitrmyimi procesami IW joej obrębie - ciągle nalstępuje IW niej 'diaSkonallenie, dOj:rz'elWaniei precyzowanie me:tod, weryfi!ka~cja wyników badawczych, fonrliowanie się nowyeh współczynników te'or~yrc,zno-mletodl()]jogicznychitp. Całokszta'łJt nalUJkZlwykło się dzielić na nauki przyrodnicze i hwmaniSltyczne - zagadnienie istoty tego podziału do dziś skulpia uwagę filozofów nauki, met'Oc1d1ogówipnze!dswwicieli PrOlS~zególnych dyscyplin * Wiele wątków niniejszego tekstu inspiTowanych było koncepcją pracowywaną w poznańskim środowisku kulturoznawczym. kultury wy- �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA 32 szczegółowych 1. Pomijając tutaj różnice w metodach badawczych i przeclnniocie badań (a więc wetWlnęt'1"ZIle :niejako), można podział ;ten uza:s.adinić W\SIpomnianyunijuż funkcjami nauki ·wohec hiell"alrcihicznieustrrukturyzowanego całloikszta'ł:ttupraik.tylki społecznej. Jak pcmcza nas matetrialitzm hisboll"yc.zny,,po;d!stalWowymtypem :pmk:tylki SipOł'ec:zme1j jest zawsze praktylka materialna (iprodukcji, wymiańy i !konsumpcji) - na jej to wła. śnie zajpotrze!bOlwaniebeZipOŚil"'eidrrio odpowiadają nauki pIl"zYIl"oldnicze, dostarczając pr~esłalIl€lk dla efektyIWnego .dzi'a1ania w je'j obrębie. PrzyrodoznalWstwo pełni więc fuI1kcjępll"a:1ctyc:DIl'o"'poznawC'zą ta ,właśnie :funJkcja jem dlla .nauki jailro talk:iej specyfi:ozna i powoduje, rże możemy w ogó1e m6wić o oidll"ębnymtYiPie praktyki społecznej - nauce właśnie. Rrzedstaiwiciele "teorii kryTtycznej" mówią o ,przyrodozna'Wlstwie, że realizuje inJtelrelS\Władania przyrodą i spoleczeńStw1em2. Z barid.ziej z'łożoną sytuacją mamy do czynienia w ptr'zy:padku humanisty1ki. Również i ,tutaj spotY1lmmysię, rzecz jasna, z :funkcją tpraiktyc:zm'CHpo.znawczą {ika!ŻJdy humanista tak określi cel swO'wh działań), ale istnieje coś, co lIlie \pO'ZIWa'la np. Anglosaoom mówić o humanistyce jako "science", a oIkIreślać ją mianem "knowłedge". Ozęsto b)'l,wa bOiwiem tak, że funilocja czysto poznawcza w:eale .nie jest 'nacz'elna - sZCizególnie uwidac:zmia się to w przypadkach słabiej :z:.aawalIlS'Qlwanych teoretycznie . dyscyplin. Obok więc funkcji (1) praktyczno-'poznawcze.j, moiŻna wymienić specyct:icznie humanistyczne funkcje: IC2) .światopoglądo!wą oraz (3) ku1turowo-dyclaktyczną. Spróbujmy funkcje te omówić na prlzykła!dJzleetnografii, Ibędzie to jednocześnie ;wY1godnew;pI'owadzenie w sedno niniejszych rOZlważań dzień dzisiejszy tej dyscypliny i problemy jakie się z tym wiążą. II W momencie SlwlOi:ch na,rQldzi:netnOlg;rafiapOllska sterowana była p:rze- ' sł-ankami .natuTy światopoglądowe'j. Mówiąc inacz·ej - działalność etnograficzna pełniła f'llnk,cję Slpecyfic~ej walaryzacjiświaJtopog:lądowej OIkreślOluych f:ragmentów rzeczY1wistości, rozpo'ZJna1wanychjako "chłopskie", ,,}ludowe", "tYlPowo poLskie". Wiąż'e się to beZlpoŚTednioz powstaniem nurtu "socjologicznego romantyzmu", w ,przeświadczeniu którego plf:zyszł'ośćwyrasta z kOT'zeni pTlZ€iSzlO'ści,cospralWia, że ,nale'ży s.'wJkaĆ tlrad)'lcji Iwłasnego :narodu tam, gdzie posiada ona jeSlzc:ze.nie.s:każonąpoZob. np. K. ·P,opper, Logika odkrycia naukowego, do metodologii ogólnej nauki, Poznań 1973. 2 J. Habermas, Technika i nauka jako "ideolvgia", gii?, Wartslza',wa 119'77,'ss. 342 - 395. 1 Warszawa 1977; J. Such, Wstęp W: Czy kryzys socjolo- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 33 stać - wśród społeczności chł'opskiej. W związkIu Z urtratą niepad:ległego byJtu !państwowego zaistniala pobr'zeiba dosta:rcZieniaprzekonań, kitóre IlIogłJ1byrewaloryzować autentyczność polskie'j kultury naroo.'OlWej.Klasę chłJop6ką starano się włączyć ,w nurt spraw narodowych, a jedną z dziedziin tego działania byiło rOZJpoznaniei wlkooniponowaniejej kiUlitUlly w całokisZJtałrt sprI'aIW p'O'lskich. W ślad za pOl~ępującymi coraz szybciej zmianami cywilizacyjnymi zJwiąrz.anymiz rozwojem kaJpitahzmu sądzono, że nastą!pił .ostatni moment uchwycenia tej czystej polskiej kultury, jaka zachowała się na wsi. Stąd wśród badaczy XIX-wi·ecZJnYc'htak wielka pasja zbierania starożytności sJowiańSikich, zapisu i rejestracji m,łej niema'l uchwytnej rzecZ)'1WistoŚ'ci naszej wsi. Najlepszym wyrazem tego rodzaju dążeń jest ocrz;ywiścietytaniczna wręcz dzia'ła'1nośćO. Kolberga. Ta funkcja rewaloryza'cyjna k:onS'tytuo wala etnografię jako naukę (etnografia dostarczała prze:słanek wykorzystywany:ch głównie przez dmeclzinę'prawlll'o-pollitycZ'nątego okuel5u).W płas,~zyŹinie czysto badawczej doo,złiojednocześnie do wypraoowania metod, których zadaniem było slrodyfil!wwaći uśoiś1ić pOls.trzeganą ,rzeczywi!sItośćempiryczną, oddzielić to, co za kiulturę ludową się U!waża od tego, C'O nią nie jest. W ten sposób Ikrystahzował się ~ wolnaza'kres przedmiotowy etnografii. Okres międzywojenny przyniósł już więc·ej dociekań ściśle poznawczych. Falkt .istnienia w rnialTęspójnych teorii etnoi10gi:cz,nychw Europie miał tutaj znaczenie podstawowe. Wątek wal{)Tyza:cjiśiwiartopogiJ.ądiowej przewijał się jednak niemal cały czas, długo jeszoze dominujqc, a i dzisiaj odgrYlWani'ehagatelną rolę. Swoją drogą olwa wa~oryza:cja nie opierała .się na całkowicie :nieuzasadnionych przesła,nka'ch. Wiadom!o bowiem, że nurt kultury chłopskiej znalaJzł duż·e odzwiemiedlenie w ramach kultury polskiej; nie chodzi przy tym ty1ko o tZJw. i.mpirracje ludowe w twó.rczośC'iartystyc.znej, czy wąsko rozumianej kU'ltU!r'ze,ale o św.iadomość spoleCizmąi jej genezę (choć wydaje się, ż.e jest ona w tym względzie hardziej pluralistyczna niźli kultura ościennych narodów - zawiera wątki ludow'e, szlacheckie i mieszczańskie). P'l'zy .tym wszystkim doszło jednakże do znacznej "mitologizacji" kultury ludowej, o czym będzie jeszc'ze mlOlWa. Okres po II wojnie światowej ma niezwykle istotne zmaczenie dla sytuacji etno:grafii ,w naszym kraju. Ot·o bowiem zmienia się os.ta'tecznie badana rzeczywistość, a odmienne warunki gOSlpodarcrzo-społecmesprawiają, Że prakitylka społeczna (.poLs.zc'zególne jej typy) nie wyLSIt;ępujejuż z dJOftychczalSOlWyun rodzajem zalpOtrzeihawania :na przesłanki światopoglądowe i ,po.znalWczo-praktyczmew doty:ohczasowym kształci'e. Okres odTodzenia słowiańskiego już minął, na'sza krul1JUTa naiTodowa ma własną samoświadomość i usilnie ,walo:ryzować przeszlości nikt nie musi. Je1 3 ,.Lud" - tom 88 �34 . ,MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA d!nocześnie 7lIlli'elIlianarzeazywiStość badawcza (zanik tzw. 'kultury ludowej) .~a:wia, że etnografia nie j'est w stanie pełnić Siwej funkcji poznalWczej. 'NY konselkwencji dOS1!łowięc (i Sltan t,en iU~zyrrnUij'esię) do sytuacji, że nacze1lIlą funkcją, jaką peŁni tOIboonieetnografia, jest funkcja edukacyjno-kil'1tuTO'Wa.W czym się to przejawia? OtÓŻ chodzi o to, iż ustalenia etnogrr-aificznewykm-zystuje się w dzia'łalności dydalktyc'znej [ub artystycznej ;priZYwtlTażaniu do pa!rtyc)'!pacji w "ludowości". NIP. z etnogira'ficznych alI18..łizt:raidycyjnydh wesel chłopSkich IW różnych re'g'ionach kra;ju wyidOlbY1Wa się te elementy, które ,wykoYzylStujesię .później' w folldoryza:cyjnej już dzia'la.]Jnościróżnych zes~łów relgionalnyrch, odtwarzających na scenie ,weslela luclOlwe.Etnografów powołuje się IWchaJ"alkter.ze e/kspe!rtóiw do oceny stopnia arutentyczności wytwolfÓW "ludoiwych" (np. na ta~alCh SzJ1Julki). Je:dnyrrnsł.owem etnografdwie ,pe!rswald1l!jąniejako spclec:zeństWIUco ,1;10 znaczy "llUdQWOŚć",jak w niej ,pa'liycYJPOwać, "uczą" elI?oclj'Onalnejidentyfikacji z okr-eślonyrmiobszatrami kultury, które roZl{)O'2'JnaSlięja~o je 1Uidowe. N&t tu oC'zytWiStcie nie twierdzi, że owa fiwnkcja eduJkacyjno-,kulturowa sama w soIbie jesi czymś złym lub nienomnalnym. Rzecz jednalk w tym, że idzie ona w parze z nioooWładem pOlZnalwczej.penebracji etnograficznej, co dotprO'waJ<fizilo do IfzeczOlnej "miJtologi'zacji" lUidnowoścl ,w życliu społecznym współc~esnej PQl1ski.PrzejdŹlmY więc teraz do za1garlnień ZJWiązany:chz t ror etYl:ZJnymi podstawami etnograf.ii. P.owinno dać 1lonam .odpawiooź na pytani-e: d:laoze.go doszło do oWYl:h edu:kacyjno-kJulłUirOłWych nadUżyć względem tej nauki? i III Okres .niepokoju ,etnografów o przys'zło'ść ich na'ulki ulw~dro'ClznH 3lę dość ostm 'W latach 60-tych. Doszło do .postawienia kwe\s!tii wprost: czy kryzys etnOlgrafi.i? Z czaSfflr1jednak sprawa UlCichłai tylko a'kcydentalnie Wtraca na łamy czasopismetnlcYgraiicznych, w dyskusja'c!h i na zJazdach 3. A przecież w zasadzie zniknęło to, CeJ uwaŻlano za kulturę ludową. Podczas g.dy Ulprzednio nie miano wąrtu)liJwo'ści,ż,e plf,zedmiotem badań etlnOtgtrafliijest wZJg'lędnie iwlowana kultura warsrt:wy clhłopskiej, teraz takie !rozróżnienie byłoby :zjbyt jaskrawym schematyzmem. Gdzie więc iznaleźć kryterium ludowości, na czym miałaby ona polegać, co I W laJtach 6O-tych zaporc:z.ąt'k.owa.łten nurt refl.elcs.j.i m.im . .T. Burs.zAa artykułem Czy kryzys wetnografi?, "Studia MeltIJJogi,c:zme" 11Ir l, 1965, s.s.. 91 - 10~. W tej kiWesltii rob. też J. Heymann, Etnografia na rozdrożach, "W,spókzeSlność" 1970, nr 7; A. P06ern-Ziel'iński, Optymistyczna wizja etnogrrafii, "WSPÓłCZ€lSfiO;;Ć" 1970, rur 13. �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 35 w mej badać it!d., itp? Pogniły już ostatnie radła, cepy zawędrowały na strych, ka1żdyoglądalł telewizor, jechał na rowerze, i nie ucieka na IWidoksamolotu; dury i ga'jdy są natomiast równie egzotyczne dla młodego miesZikańca wsi, co clilamie:s,zc~ucha.Jeśli zaś naty:lmmy się dziś na elementy kultury ma1Jeria1nej tY'powe dla ubiegłowie'cZfiej wsi, lub pelWne fragmenty kultury symlbohrc~nej (IlIp. z zal~resu świardlorruoŚici magicznej), nikt nie będzie OIPoncxwał,że nie są już one składnikami "tradycyjnY1Ch struktUr". Podsumowując - nie można od da1wna mówić oz,waT'terj kulturze l:udDiWejrOl~umialn€'jw jej tradycyjnym sensie. W dużej mierze całe społeczeństwo partycypuje ,w kuI,tuITze ogólnona!TodOłWej, pracuje w prz,emyś[e, pi~dróżuje itp. A więc etnografowie zostają bez pracy? Wcale nie! Owo zaprzeezenie nie odnosi się jednak w naszym mni'emaniu do dotychczasowych poczynań - nie chodzi 'O to, by wykIPić się badaniami nard wzpadem tradycyjnej kultury chłopslkiej, przemianami zwyczajów ludow)'lch, kultuiTą roibotniczą itp. Chodzi o to, by spróbować n a IIIo rwo r o z iwa żyć k we s t i ę r o l i t e o r i i w k IS Z t a łt o wan i u p ITZ e d m i o t u b a d a ń danej nauki - IW naszym plI'zypadku - e t IIIo g r a f i i. SplTobujmy pójść tIl"0IPemA. Asnyka, który pouczał: "Trzeba z żyrwymi naprzód iść IBo życie sięgać nowel a lIlie w uwiędłych lauróiw liść/ Z up'orem stroić głowę" 4. Zasadiniczym pr obIerrnem, jaki się w tej s;praiwie rylsuje, jest sposób traktolw'ania i ujmolWania :lml!ltury.Generalnie rz,eez biorąc, dotychczasowe jej definicje fO!Tmułoiwanena ,gruncie etnologii (antropologii kiulturowej) mają chalI'akter n\ominalisrtYC'Zlny lub ,psycho'1ogistyozny. Pi'erwszy z rod'zajów definicji dkreś'la kuJturę jako zbiór lWyt,wQ!rólW (przedmiotów), zarówno o cha!Takterze materia!1Jnym, jalk i poZamaterialnym. Takimi kilasycz:ny:midefini:cjami są definicje stwoTZOlIleprze1z Tylara, Czarl1owskiego, czy MOSlzyńskiego.Nat:OImiastded'rnicje drugiego rodzaju nakazują uj:mować kulburę jako zespół zachowań i roo 'wytlWorÓiW, będących rezUiltatem procesów o charaWterze psychologicznym 5. Zostawiając na później 1~wesrtię,o ile teoretyczne deklamcje polkry:wają się ~ykle z p!Talktykąbadawczą, wskarŻJmytylko na pe'Wlnekonsekwencje, jakie pociąga za sobą omeślone pojmOlwanie ku'Itury (nieistortmy jest ;piTZY tym fakt, że jeŚ'li pozoSita!jesię na ,giI"Uincie jakiejś definicji kultury, trudno jest zaulWalżyćjej isłabości "od werwnątrtz"). Gdybyśimy dOIsłownie traktowali kultJurę ako ~biór wytwOT6w, to np. roz:przestiTzenienie się danego typu oibyozaju [U!b zespołu narzędzi byłoby wynilkiem oddziałYlwania na sielbie obyczajów i przedlmiotów (traktor wypaiTł konia), co jest A. Asnyk. Daremne żale. Zob. A. Pałubicka, O dwóch pojęciach kultury, W: Wartość, dzieło, sens. Szkice z filozofii kultury artystycznej, J. Kmita (red.), Warszawa 1975, ss. 60 - 61. 4 5 �MICHAŁ BUCHOWSKI, 36 WOJCIECH BURSZTA OCZ)'IWiStym Głbsurdem, gdy wziąć to d~łownie. Jeśli nllitomiast ujmuje się kw1tuTę jakla zespół zachowań, także dojść more do w'ie[u nieścisłoś· ci i nieporozumień. Je\dno\Slt'kiwylkonyrwać bowiem mogą te same czynności, lecz ucze:st'Iliczyć w odmiennych dziedzinach kIUltury. Przykładowo, oibchodzący BoŻie Narodzenie głęboko wierr-zący ch!rześci'janie oraz ateiści: - pierwsi z nich paa:"tycypują w praktyce relhgijl!1ej (i najwyżej wtórnie Oib)'lC'zIRjowe'j), drudzy tylko w obyczajowej. Mamy więc te same zacholWania,in'Ile jednak przyświecają jednostlkom cele, realizowane są inne war:tości, towarzyszą więc im odmienne stany świadomości. I odwil'o1mie.BYlwa i tak, że w tralkcie wykonywania róż'nych czynności biaid.anepodmioty uczestniczyć mogą w tej samej sferze kultury, lub inaczej: alktualiWlwać te same stany świadomości. Np. czytający książke i rozmyślający nad jej treścią osobniJk, który akurat rąbie dirzewo. Poza tym istnieją zalWiszeTO'71bieżnoŚ'ci między czynnościami "pomyślanymi"(zamiemonym~), a ich wykonaniem. UWlZiględniająt wszystlkie powY:Źl9ze'Uwagi, z k>onJi.e:cZIIlOŚCi tyJko za·. sy:gnalizOlwame,postulować można ,odmienny sposób patrzenia na kulturę - jako pew:ną "rzeczywistość myślową". Z tendencją do takiego jej ujmowania spo!tykamy się COTa'Zczęściej na gruncie ws:półczeSJTlejhumanistyki. Taiki zdetytdowanie charnkter posiadają badania nad językiem prowadzone p.rrzezN. Chomslky'ego, jego właśnie koncepcję kompetencji lingwiSlty'Cznejpróbuje uogó1Jnićna całość kultury R. Keesilng i inni przedstawiciele współezelS'nej antropologii ameryikańskiej ,(mowa jest tam o kOlmipelencji kultuTOwej) 6. "Struktura1i:znn" Levi-Slraul5:sa również stanowi slwoisltą odmianę takiego sposoibu patil'zenia na kulturę, przy czym w przypadku tego badacza występuje jeszeze dodatkolwe "rwZlloicnielnie"teoiTi'ikultury przez uslainowienie wrodzonych strUiktur myśl{)wych, krtór-esłużyć mają w tej koncepcji siiworzeniu uni'wersalnej, ogórnie ważnej te>OTiiezlowie'ka. W. Goodenough, jeden z twórców elnosemantyki, prezentuje jeszcze inną z kolei .wer:sję teorii tego typu, która zawęża pojęcie kultury do ideacyjlIlyah kodÓiWimmanentnie przynależnych pO'szczegółnym jednostk'Om paT'tycyfpującym w życiu społecznym swoich wspólnot 7. W sygnalizowanym przez nas ujęciu kultura byłaby OIkreślonym zespołem form świadomości społecznej, zespołem p.owszechnie respekt 06 in R. M. Keelsing, Toward a ModeL of RoLe AnaLysis, in: A Handbook of Method AnthropoLogy, R. Naroll and R. Cohen (ed:s), New York 1973, ss. 423- CuLturaL - 353. W. H. Goodem.ough, Cultural Anthropology and Linguistics, in: Language and Society, D. Hymes (ed), New York 1964, ss. 36 - 39. Tegoż C'-l.lture, Language and Society, Massachusetts 1971. 1 in Culture �Teoretyczny aspekt etnograficznych 37 badań nad kl.lUurq wanych przeikonań regulujących w trybie subi'eiktywno-'Slpo1eoznymczynności podejmorwane w ramach różnych praktyk społelc'zmych - religijnej, obyczajowej, językowej itd. Nie je,st celem tego arty\kułu pre'zentować s'zczegół1orwo ffi!oililw1019ci, jalkie rysują się przed takim pojmowaniem kultury (iwymagałoby to wpTowadzenia szeregu ustaleń ,wstępnych, określenia podsta1wowych pojęć w rodzaju praktyki społecznej, Slpołeczno-slUibiekityrwnego regulatora praikityki, przeikionań nO['lffiaitywnyCIh i dyrektywnych itp.). Nadmieńmy więc jedynie, że UlIllożliwia ono odmienne Slpoj!fzeniezarÓlWnona (1) tradycyjną kulturę ludową, jak i (2) wspólczesny stan "łuidowości". Jeśli chodzi o kwestię (1), wymaga ona oczy:wiście starannYich analiz hi'Sitoryczno-teoretycznych, kitóre musiałyby UJSitaJ.ić w pierwszym rzędzie zak!fes występujących w obrębie tradycyjnY'ch w6lpómot wiejskich prakitylk i ,vwiązków deitermina1cji funkcjonalnej między nimi. RÓiwnocześnie byłoby niezbędne określenie procesu wyodręhniania się iPoszczególnych sfe:r świadomości "ludoiwej" (poszczegMnych dziedzin kultury właśnie), które regulowały we wspomnianym trylbie suhielktyrwno-sipołecz;nym dany typ praktyki. Wydaje się, że można zasadnie t/wiierdzić, iż brak było w kulturze chłOpSkiej wyraźnie wyodrębnilOnej praktylki artystycznej, tzn. na pewlno nie pełniła ona funkcji porlobnY'ch "oświeco· nej" sztuce - była ściś[e powiązana z religią li. obyczajem i w tym senslie nieautoIllomiczna 8. Zwrócić warto też uwagę na wyją1tkową pozycję języka, spełniającego szczególnie wyraźnie integrując1o.cróŻlllicującąfunkcję w Slpołeczności wiejskiej. Funkcja komunikacyjna języ!ka, zawsze podstalworwa, także posia!dała swoisty charakter (np. zryitualizowanie pewnych komunikatórw o treścii obyczajorwej lub rehgijnej). Pojęcie tradycyjnej kultury ludowej można przy tym rozpatrywać w zmaczeniu szerszym, tj. uw:zględniającym technkzno-użytilmwą sferę kultury (potoczne doświaidczeni'e regulujące działalność maiteria'lną), lub skupić się jedynie na kultmz,e sym;bdlieznej, ,tj. na zespole sądów normatywnych od[:Jowiadających pos2Jczególnym dziedzinom kultury symbolicznej, czy to o charakterze ,komunilm.cyjnym (obyczaj, języik), czy też światopoglądowym (religia IZ elementami marg1i,k,osmologiia). J eŚilichodzi o symboliczną kulturę spofeiczności .wiejsikiej, to przeciwnie niź;1idzieje się to oibe'cniew kuJJturze ogólnonar:odorwej, nikła była rola jednostki w rozwoju rp.oszczergólnYich dziedzirn kuQltury. Falkt powszechnej akceptacji danego zespołu Imzekonań nie wymagał zWy1kle up!rzedniej indyrwidua/Inej iJch artyikulacji. Rola jednostek, t~. autoryt,etów wiejskich w rodzaiju księdza, pol'egała jedynie na "wzmacnianiu" już wy8 J. Górecki, Nowe perspektywy poz.ael'iitamnych (malsizynJo!P1s). etnologii w świetle problemu tzw. "sztuk �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA kJształconych sądów, na podikreślaniu ich zasadności i niezbędności akeeptacji i relS!pek!tolwalrua. PodsumolWując ten fmglment rOZlważań powiedzieć należy, że sygnalizowane powyżej ujęcie tra1dycyjnej kultury ludowej UJwzględlniaćmusi na równi składnik genetyc~ny (proces wyodręlbniania się posZJczegÓ'1nych pralkltyJk i odipolwiadającyJch iJm form świadomoŚici), jak i fU'llkcjona'lny (wzajemna determinacja poszczególnycll dziedzin ku[1;ury w ka'żidym okJresie histor)l1c2illym). Jak łatwo za,ll'ważyć, dopiero ;po SiZlczegółowej anahzie geneityc:zno-funkcjonalnej mQlżna będzie zasadnie usrtalić znaczenie teifminów "ludQ\WY" (co decydowało o "luidQlwośei" przekonań), "tradycyjny" ("trodyrcyjny" wcale nie musi oZinacmć "statyczny", "niezmienny" ittp. - a talkie właśnie rozumienie tego terminu zakłada się zwykle w ertnografii i przeciwstawia "wLSrpółc"lesmemu"). Co się zaś tyczy punktu (2) - wLSrpókzesnegostanu ,,}udlowości", wydaje się om być konsekwencją punktu poplI'zedniego. Mając scharakteryzowaną "rzeczyiW'iJstośćmYJślolwą" tradycyjnej kulitury ludo1wej, można poslZulkiwać we wrspółc:aesnym społecz,eństwie polskim e,lementów przekonań (ho chyba nie są to już zwarrte ich zespoły) właśnie o tarkim ,,}udowym" chamlktterze. Nie jest przy tym absolutnie istotne, czy badać się bęidzie wieś, miastec:zJko, czy wielkie miasto przemysłowe; pyrtanie może bowi'em mieć pOIstać następującą: czy wrspókzesnym tyJPom praktyk społec7Jnych w grl,{)ibałne j Slkarlispołeczeństwa odpowiadaiją typy przekonań, znajidow1alny'chkiedyś w tradycyjnej kulturze chłopskiej, jaka jest ich roJa w reguJlowaniu np. proildYJki relirgijnej "cywilJ..i'z{)lWanego" miesZiCzucha? Proponowane ujęcie badań nad kulturą rOZlwiązuje talkże problem wielu zachOiWań"styliL'Jowa'llych", pomaga zawsze je rorzpo'znawać. W tym kieT'Ulnku poszlli już zresztą etnografowie wprowadzając roz:różni.ernie foliklOTu od f:()il.kloryzmu.Uczestnicy autentycznego wesela ŁOlwicik:iego, uczestniczący w kulturze religijnej i obyczajowej, reahzują niby ten sam zakres kulitury co członkioiwie zespołu regionalnego, - ale pirzerciee ci drudzy partYJcypują tylko w kulturze a!rtystycznej! Jaik już podlkreślaliśmy, nie jest naszym celem b~żerj wchodzić w prezentację wlslzystkiich możr!iwoś:ci, jakie rysują się przed badaniami kultury w porwyżs;zyJmujęciu. To, że akurat zalwarliśmy tutaj szereg uwag odnośnie tej teorii kultury, miało służyć niereo innemu celowi niż wy~nalczenie zaikresu badań, uzasadnieniu semsawnoś;ci takiej a nie innej lmllcepcji, ukazaniu stopnia jej prawomocności, odmienności spojrzenia lrtp. Chodziło nam bowiem o rzecz w naszym mniemaniu gerneralnierjszą o rolę teorii w wyznaozaniu możliwego pola pene'tracji poznawcze j etnografii. �Teoretyczny aspekt etnograj,icznych badań nad kultu,rq 39 IV Mówihśmy już o tym, że ba:r'dzo ezęs;bo dzieje się tak, że zauwazyc moima nikły (lub żaden) stopień pOlkry'wania się delkJ.a'racji teoretycznych P'o6!zcrzergó\lnych badaczy (werbalizowan)l1ch w postaci odpowiednich beozdotyczących kultury jako przeidmi'otu badań) z reahzacją praktyczną tych założeń, tj. w rzeczywisItym postępowaniu ba1dalWczym.WystalI''czy sięgnąć do wieilu oprracOlWań,aby upelwnić się w tym wzgdędzie. Oto bowiem z jednej SItrony częstuje się czyteWll'ikateoretyczlll)l1ffiwyrwodem, kJtÓlI'y usil;ala, co na'leży rozumieć pod określonymi pojęciami, jaki przyjęto model ro:zumienia ba1darny!chzjawisk, jaki jest ich charakter, w czym zasadza się istota problemu itd., ,po Cizymna'stęipuje empiryczna część pracy, w której zalwieS'zasię jak g'dyby pierwotne u:stalernia i rejestruje w ZJwyjkłymopri'siepostrzeganą naoezni'e rzeczyiw:istoŚć. Jeslt to na jozęściej p!TolSIta indUlkcja faiMów, które ,poddane pottem uogóa:nieniu prezentuje się w ost'at'niej ezę'śoi pracy jako koń'colwy re'zultat anahzy, jako chall'a:kiterysty!kęi wy;ja'śnienie !procesów Składają!cy!Chsię na obraz danego zjalWil9ka(danej dziedziny ku1tlury lub jej £ragmentu). Na czym zasadza s'ię podobny spolSób pOrstęlp<YWania?Rzecz chy!ba głównie w ciągle pokutującym pr!zel1mnaniuo fenomenalistyC':zme'jnaturze świata kulitury, danej bezpośrednio ka'żdemu śmierrteilni'kowi; każdy może jerdy;niewyciągnąć rękę, pooibserWolwać,etolkonać pewnej systematyzacji i UIPor:zą'C1lkowania, po cz)I1lffi poklalSyfikować dbse!I'lwacjena różne typy i już mamy ,,'O!biekJt)'lwny",nauikolwo widziany Sltan rzeezy. SądZl się (najczęśóej w Slposób nieuśw!iadamiany, tak jak nikt nie zal9t,ana,wia się w rozllllrowienad regułami gJ"amatycznyrrni), że fak!ty ist~nierjąw sposób naturalny, że są zaw'sze da'ne, wystar:czy posiadać odpiowiedmie narzędzia (iW posita'C'iprocedur ba!dalWczych),aby je ogarnąć i poznać. Te~ oria nie pełni więc wł,aś:Ciiwieroli ek,splalnac~jnej, plI'zy'wołuje się ją dla jej heuryrsrt:YClzJno-errud~cyjnych waxtoś:Ci. Sprzeciw budzą poezy;nania, którre nie są zgodne z takim zdmworozsądkO'wym oibrazem świata (a tym samym badająoej go nauki). Nie tlTzeba ZJbyt wyrafinoiWanych rozwa'żań, by ukazać bezzasadność obstawania przy przekonaniu o "niewzTuszalno'ści nagich faktóiw". Histocria nauki ciągle dostarcza przyikładów na to, :źleokreślony fakt w ramach jednej teorii jest zupełnie innym faktem, gdy stanie się na gruncie teorii odmiennie charakteryzuąiCej rzeczy1wisto:ś,ć.Weźmy choci8.'ż,by antropologię kulturową. Znana jest ,powszechnie rozbieżność poglądów na temat istoty rozmaitych zalka'zórwslpołe'cznych. Wszyscy, kitórzy wychodzą z potoczno-doś:wiadczalnergo punktu widzenia, odTÓ'żniają starannie egzogamiczne stosunki seksualne od stosunIków S'eiksua~nycho cha- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZT A ra!kte:rze nieikazirodczym (inne efekty ciaj'e zaikaz kazirodzibwa odnoszący się do seksu, inne :zalkaz endogamii, regUJlująJcy sprawy maolżeoot'Wa). A więc np. dla MaJ:in'Owski€igO były to różne pojęcia, denatu;jące rÓŻJIlefakty z życia Slpo'leozueglo.Już jednalk dla Levi-Sitraussa, którego iDJteresują nie zacholwamia, ałe ustruiktuxyZOlWanesystemy 'reguł, Moce leżą u padlStaw zachOlWań,stOlSUnk.iegizo- i €'ndogamiczne są przejawami tego samego inwariantu strukt'Urelln'€lgo. Mamy więc klas)'Ic'zny przylkład impregnacji faikJtów przez prz)7ljmOiwa:nyzespół tez odnOŚlnie kultury. Przykład too dotyczył interpretacji faktów uprzednio już ro,zpoznanych, jest jednak kwestia inna, dużo is1iol1miejsza w ro.Zlwojunauiki. Przyjęai1e odtp(}wiedmich założeń względem charaikiter'U badanej rzeczyw:li<;.t ości, zachodzą;cych w niej relacji - tzn. w pewnym seIlJSliepowołanie jej, um01Żliwiaro~poznanie wielu nowy,ch 'problemów, :postawi-enie hipotez, które na gruncie wcześniejszych zapatrywań eliminowalosię jako co najmniej nieuzasadnione lub wręcz nieistniejące. I znowu odwolajmy się do najbliższej nam dyscypliny ~ tym razem w amerykańskim wydaniu. Ba'rciZlOdynamk'Zlnie ro'zwijają się tam badania nad z:wiązkami determinacyjnyrrni między językiem (iIraiktowanyrrnjako integra!IJna część kultury - inaczej jej dziedzina), a całokształtem kultury {sumą jej poszczególnych dziedzin). Reprezentanci talk uikielI'unkowamych badań powołują się zwyikle na F. Boasa, który m~ał dokonać w tym wzgllędzie pierwszych rozpoznań. Jalk się wydaje, rola Boasa zaiWiera się przede wszystkim w UJwydaJ1mieniupotrzeby palrtykulalrystYIc!znegosplojr,zenia na kulturę, a to ze wz;ględu na stwie'I'dzone w ramach długoletnich badań terenowych, tiI'zy charaikJterystyczme ce'chy zjaiwislk kulturOIwych: (1) ich etniczną pairJtykulHrn'Ość,(2) ,.kolllteikstowycharaikter i (3) znamiona systemowości. Te s'j;.wl'eT1dzenia, dziś już oczywiste, miały decydujący W1płYlW na moe;Uwość poo1;awienia pytalIlia o wzajemną relację języka i kultury (a byto to nieuno~hwe na gruncie unilWersalistycznych docie!kań eWlOlucjonllsrt;ólW i s2lkoły kul:t.urOlWo-hist'OTyczne;j). Sam Boas jedJnaik,mimo 'P'OId:kTeiŚila!I1ia wagi, jaką mają badania językowe cNa "psychologii ludów świa,ta", nie zrobił w tym w~ględzie nic więcej; replrezentowalIly przez niego zespół za'łożeń odnośnie kultury, ściśle ZTe'sztą respektowany, kazał mu 'Za jedynie sŁuszne u:mrać twierdzenie, że: " ... Nie wyda~ je mi się więc prralWrdopordohne, by istniał jakiś bezpośredni związek między Ikulturą plemienia a jego języikiem, poza tym, że forma języka ksztaŁtuje stan kultUiry; natomiast olkreślonego stanu kultury nie warunkują bynajimfI1iejmodologiczne cechy języka" 9. JUQ: jednalk E. Sapir, mająlC za podłoże dorobek emprin'yczny Boasa, g F. Boas, Introduction hiJngton I911, s. 67. to Handbook of American Indian Languages, Was- �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 41 dokonał zdecydowanego przełomu w dotychczasolWym sp'osobie ujmowania owej relacji «język a kultura». Skłonił się on, p'o pi'e["w~ze,do peIWnego za:wężeuia dort;~chiC'zasol\Veg1o pojęcia kultu["y i sikoncellitrolwał się na kultU!I'lZesym'bolic:zmej, identyfikując ją ze wzorami i SlpiOlSoibami myślenia s!PO'łecznościbadanych' ku1Jtur. Z drugiej strony, jako clZołowy liingwista stru:k:turainy, p'Osiadał o,dlpoIWiednizespół na:rzędzi badawczych, pozwałający mu precyzyjnie ogaT'niać zjawiSka języftmwe. Stąd bie:rz,c się fakt, że mógł Sapir .postawić !problem aktywnego IWipływu struktury języtk'Olwej(składnia, semantylka, ale także f'Onologia) na spolSoibypercY'Powania rzeczylwil9to'ści przez <kuną grupę k1UlItura.wąbędącą "na las-'ce" swego jęrzy1ka.Tak narodziła się etnolingwistyka; rozważania Salpj,ra kontynuował w zradyka'lizowane.j postaci B. L. Wharf, jego z koleiśladem (<ł'lejuż w umiartkowanej formie) pos:zJliH. Haijer, D. Lee, C. Kluc'khohn i i,n. 10 W ramach e1molin:gwistyki język trwkIt·owany był jako jeden z systemÓiw kulturowych, Sizlczególnie istoilny ze względu na możli1wość"przenilkania" za jelg'Opomocą w pozajęzykowe dziedziny kultury symbolicznej, !których taką a nie i.nną poISItaćdodatikowo on właśnie warUn!kuje. "Z anty,()lpOilogicznegopUJ1lktuwidzenia i.stnieje talk wiele różnych światów na ziemi, ile jest języków" - powiada C. KllUakhohn 11. Przed&ta:wiciele najnowS'zych trendów w amery(kańSkieoj antropologii kultuTQlwej, nawiązując do osiągnięć e.tnohUl@wilStyc~nych i ada\ptując pewne tezy dotY1czące języlka i kultury wypracowane w ramarc:h tamtych badań, zawężają z ko'lei pojęcie kultu;ry do poznawczych systemów stanowiących jej zawarlość "myśłolwą". "K'ultura - pisz'e W. Goodenough - nie jelgt zja!wisbem mat'eTiaWn~, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań albo uczuć. Jest raczej OTganizacją tych rzeczy. Jest formą tego, co ludzie mają w umysłach, ich modeli postr,zegania, kiojarzenia i inte'rpLr€lto1waniaty;ch rzeczy" 12. W podobnie ideacyjnym duchu def1ntują etnosemantycy język - jako składający się z tego, co ,jednostka musi wiedzieć w celu odpowiedniego komunikowania się. Z epistemologicznego więc punlktu widzenia, język należy do tej samej dziedziny, co kultUJra - jest bo'wiem zespołem ideacyjnycih kodów, niedos.tępm.ych bezpośredniemu oglądowi i i:nterr;preitacji. E1Jnosemantycy zakładają jedno,cześnie, iż ideacyjnie pojęty język ma fundamenta'Lne znac:zenie clila kultUJry, jego badanie po:zolwalaodkryć S'ernantye:zmy świat, w którym żyNp. H. Hoijer, The Relation of Language to Culture, in: Anthropology A. L. KPoe1berr (ed), Ch.kago 1'953, śs. 554 - 7'3; D. Lee, Being and Value in a Primitive Culture, un: Readings in Anthropology, E. A. Hoebel, J. D. J€lnnliJngs, E. R. Sm1tJh (edJs), New Yor:k 1955, 'Ss. 2-83-,295; C. KluckhQhn, Mirror for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life, New York 1949 oraz inne. 11 C. Klwckhoh:n, 'O,p. cit., s. 1060. 12 W. H. Goodenough, Cultural Anthropology and Lingui·stics ... , s,. 36. 10 Today, �MICHAL 42 BUCHOWSKI, WOJCIECH BURS,zTA ją Jej C'złonJkolWie. SyI5temy semantyICzne są implicite zawarte w języlw, stan'O!W!ią jedne z najtbaTdzi,ej 1JJlaczących cech 1udz:ki'ej [komunilkacji. Ich od!kTylWania i opiiS'u dok<llnU'je się za pomocą najr'07JTIlait6zych ,proced!ur, z których na'jibaroziej 'I'O'zrwin,ięta jeSlt, stwOlI"'ZOna prZelZ Goddenougha i LounsibUJry'.ego, analiza SlkładniklQlWa (componentiaL anaLysis) 13. Prakrtyka badalWcza et:nos'emantyik6w sprowadza się de facto do alIlaliz pos:zx:zegÓ'lnych systemów term'i'nolog1i:cznych kultury - z nich to wnioskuje .się o po1JJlalWc.zyro Ś1Wiecie jej uczeSltnikó:w. Talk więc, porlczalS gdy e,tmo~i'ngwllstylka lat 30 i 40-ltych tralkrtowała język jako modelujący obraz iku'lltUIry, et;in<)IselInantyka kcmoontruje się na analizach języUm jako źródła informacji o tyro, jak społeczność myŚJli. PO'ŚłWięciliŚ1ńy nieco uwagi jeiCllnemuz nwrtów antmpo'logii amerykańskiej po to, by wskazać na pelWien hieratrchiczny Ulkłaid zależności wyznac·zenia pola badań i możlilwości f.ormułowania twierdzeń, z jalk.im spotykamy Isię w poznaniu nakowyun. Chotl:zi o to, że odJpowieldnie przesłanki, dotyczące tearii kultury, wyznaczają 'zakres mo;żtliWych ujęć s:zx:zegółoJWych problemów. W omaJW1ianych prz)'lPadlkach umozl.iwiły OIlle badania powiązań determinacyjnych między językiem a resztą kJultutry. W kOiIl\seklWeneji ·zaś us1aliły rolę badań nad językiem w po:zmaniu istoty z'jawis\k kuJLtu'I'OIwych. OczYJWiście, pomijamy tu:taj aibsod.utnie kwes1ię ptraworn'Ocności takiego ak'lllraJt ukieru:nll{'Qwania badań, zasadności przesłanek i spralWdizaJności oS'tall;'ecznych w!IlioSlkó'W. POJWieidzmy tyle ty1lko, że nie jest to oczywiście dominująK::1e stanolwisko, na:wet w ramach alllltrop'olog'ii amerykańskiej. Na,dał ptrze1waża tralktoIWanie języka jalko zespołu zjawisk odrębnego od inlIlych faik'tów kuatuT'OJWych; rezygnuje się za['órwll10 z do'ciekań gene.tycemy!Ch, jak i stawia!Ilia hipoJtezco do chara[klteru stO'sun!k:u zjawrisik z m!Me\5u ku1tUTY syrnbol~;:zmej (w tym języka w szc~e:gól.ności) do zjalWislk z technologlcZll'O~uży\tikOlwej ("ma.teiI'ialnej") sfery kuiltutry. Jalk mówią Ziółkowski i Piotrowsiki: "SymiboHczne aspekty kultury oraz te zja'wislka, kJtóre nie są zwią!zane .z tworz·eniem i przelkazywa.niem znaków, trakJtJUje się wtedy jako równoczęrdne i odrębne podzbiory ogólnego terminu «kultura»" 14. Obojętnie jeidnalk jak definiuje się kultuTę, potwierdza się wl~P'omniana impiI'eg'nacyjna właś:ci;wość twiero'zeń o charakJt€rze teoretycznym wzg[ędem "nagich faktów", względem postrzeganej TzeczYJWiSltości. I tutaj właśnie docieramy do sedna nalSzych rOZ1Ważań. W. Goodenough'a Comin: Explorations in W. H. Goodenough (ed), Chicago 1964, ss. 221- 238. 14 A. PiilQ/trowoo, M. ZiółkowSki, Zróżnicowaniejęzykowe a struktura społeczna. W.an;rz;a)Wa1976, s,. 27. 13 PrzYikładem ponential Cultural zastosowania Analysis of Anthropology, tej analizy KOOTl;kama Lapp jest Kinship artykuł Terminology, �Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą 43 v Mając w pamięci poiwy7;sze Ulwagi, raz jaszore 21W!róćmysię w ltierUD!k.urodzimej etn()lgra:i)ii.Mamy tutaj do czynienia z S)'ituacją na pewno kryz.ysową ('OIoojętnie jakie był)'iby deiklamcje samych eltnQgTafów), ale cizy pies pO!gT'ZeibalTIy jest jedY111iew zrnienionej rzeczyrwasitości,w _q;ani:ku traciycY'jneg'op1rzednl1'iotubaidań? OtÓŻsytJUacja jest niec~ baTd.ziej zł00ooa. R'zecz w tym, że zmieniająta się rzeczyTwiL9tO'Ść (;pl'oces piQlstl'zegalny dla ka:idego, nie tylJko etnografa) unaoczniła tylko pozna.wczą słabość dotychcrzasowego modelu urpTa'wiania eltnOlgrr-afii. Uparte Qbs1;aJWanieprzy dotytchczasOiWymmetodolQJgiczno-teOlreiycz.nymwspółozynniku humanist)'iCznym (!które spraiWi:a, że ciągle widzi się rzec'ZYlwi'Stośćprzez pryzma't p:r~zeszłości,że konLrOlTItuje się "tradycyjność" ze "współozesnością" nie mają1c narzędzi ujęcia w nOlwy Slp06óibtej ostatniej) sPYlchaettnO!grafię na pelI'y!feryjne pozyc'je, pozooitawia jej za'jmowanie się prze'żytkami (w klasycznym, nie struktura,lli5tycznYJIll sensie) i zmU!szado rejestracji niewiele znaczących zjawisk - niewiele znaczących wporównalni!u z plrolhlemami ogólnoiku'lituro,wymi, w których partyc)'ipują wS'zYlscy.Nie7Jmienny bowiem zespół założeń odnośnie do .przedmiotu badań sprawia, że ciągle patrzy się tak samo na wsze[lkiezdarzenia, że nie .wydolby.wasię istotnie nowych zjawisk, adJbo też nie ma się odmiennego Slpojrzenia na ddtyc'hciZaeowy dOI"QIbeik. Etnografia, jeśli chce się naprawdę wyzwolić :ze sposobu XliX.,wiecznego traktowania i siebie, i zjawisk, którymi się zajmuje, musi przede wszystkim pogłębić refleksję nad swoimi podstawami teoretyc7mymi (mówiąc zaś ściślej - nad prawomocnością dotychczasowego sposobu uprawiania etnografii). Thwba zarzucić dotychczasowe podziały, które dokładnie wyodręibniały gdzie zaczyna się, a gdzie kończy pole działania etnografów. Nie jest bowiem żadnytrn wyjściem koncentrowanie się na doskonaleniu p<Yswzególnych technik bada1wczych. Dobrze ujmU!je tę sprawę jeden z naukoiWcóW amery1kańs!k'ich twieridząc, że "ko'llcentr<Jiwanie się na technilkaClh,zarówno w nauce, jak miłośici, prowadzi nieuchronnie do impotencji" 1:'. Nie jest też wyjściem w!pwwadzanie nOlWinelktenninol'Olgicznych; co da na,zywanie naszej naulki etnologią (:ogodnie z tradycją podziału nauk - dyscypliną nomotetyczną) - miast etnografią? A ku temu zdają się zmierzać wysił1kupewnych ooób. Jest naSlzą telZą tego wystąpienia, że ty~ko teoretycznie odmienne rozpoznanie badanej rzecz)'lWilstości i roli etnografii w jej ogarnianiu, może zmienić syltuację naszej nauki w dobie wSlpółczesnej. A więc: naj15 P. L. BergeT, Invitation to Sociology, Chic'3,go 1962. �MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJ,CIECH BURSZTA 44 pierw właooe samOOlkT€Slenie,potem spory o prawomocność danych koncepcji, OiSiągJIlięćetc. W innym bowiem wypaidku cią,gl'e stać będziemy "na poiboc·z,uwie1lkiej polityki" w tym sensie, że z mO'żhwości jakie tworzy pl'ooes dziejOIWysami wybIerzemy wboczne miejsce. MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA THEORETICAL ASPECTS OF ETHNOGRAPHIC RESEARCH ON CULTURE (Summa,ry) The preseJIllt a,rtdJC1.e a,ims at aJna1ys'iJnga par:ad~gm hiJthel'to ex'istinlg in Po'Usn ethnogjraphy. AC'C'O!l1d.ing to the au'thoI1S thbs paJI"adigm hard met the reąui:remen'ts of the social reality of the 19th century. Nowadays, however, it is impossible to ca1rry on an ethnographic research f,ollow,ing the assumptions of those days, for various fundamental changes have occurred in the social practice of present-day PoJ.amid. The ClonJt,tIllUalbon of that s'cientif~c model would lead inevitaibly to a deglralda,tiOlnalf c~itive fU'nd~on of elthl1Jogra.pthy~n f.avor of its dlidaiCtiocand cultural functa-ons. Thus, the present article aims at presenting indispensability ot theo:r-e.t.tcal and methodO'loQlgicalred'le1CiLion on presant ethnography. The authors' commeruts and remalr'ks r.egalDd mai-ru1y the role od' theolry in appointing a possible scope of scientific research of our discipline. The examples dr,a;w,n fil'o1lTI wOTlld anthr,opolngy aJre to demonstrate an im,pregna'tory role of theoJ·e'tica1-aSls.urrnplti()(l1lS in relethon to aln <observed reality. 1m conC<!us'ion, it is elear that only an elaboration of new theoretical principles of ethnography will enable our discipLine 11;'0 play a cognll~ive fwructi'Onin new ciI"cumstalnlces, • � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d40f133eec43f8e5ce46c776940f79c7.pdf 5cbf92ccd87154441738e1b8386a94df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1193 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1099 Title A name given to the resource Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.33-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet im. M . Ko­ pernika w Toruniu) K U L T U R A SYMBOLICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Ogólność tytułu niniejszego wystąpienia z góry narzuca niejako ok­ reślone do niego podejście. Będzie to więc generalny szkic pewnego sta­ nowiska teoretyczino-metodologicznego, w ramach którego można podej­ mować — jak się wydaje efektywnie — badania nad symboliczną sferą kultury, a więc, posługując się tradycyjną terminologią etnograficzną — nad zjawiskami kultury społecznej i duchowej. W kontekście całości rozważań niezbędne jest na wstępie scharakte­ ryzowanie, co będzie się rozumiało pod pojęciem kultury (w szczególności symbolicznej). Zaznaczyć trzeba, że prezentowane t u stanowisko stara się nawiązać do podstawowych idei teorii kultury, wypracowywanej w poznańskim ośrodku kulturoznawczym, w ramach którego prowadzi się obecnie m. in. badania nad poszczególnymi dziedzinami kultury w za­ miarze ich teoretycznej charakterystyki. Ujmując problem generalnie (i siłą rzeczy nieprecyzyjnie, ale decy­ duje o tym szczupłość miejsca), w proponowanym tutaj ujęciu Cultura traktowana jest przekonaniowo jako pewna rzeczywistość myślowa, któ­ rą konstytuują dwa rodzaje sądów: normatywne (normy) — wyznaczają­ ce cele do realizacji, oraz dyrektywalne (dyrektywy) — określające spo­ sób, w jaki owe cele możliwe są do osiągnięcia. Poszczególne dziedziny kultury regulują przy tym odpowiednie typy praktyk społecznych, sta­ nowiąc tym samym ich myślowe podłoże. Za przykłady takich wyodręb­ nionych praktyk służyć mogą: praktyka językowa (komunikacji języko­ wej), regulowana przez odpowiednią formę świadomości społecznej, prak­ tyka obyczajowa, religijna, artystyczna czy wreszcie naukowa. Tak więc na kulturę danej społeczności składa się zespół wszystkich form świa­ domości społecznej, które funkcjonują w praktyce tej społeczności (w ich poszczególnych typach). W obszarze tak rozumianej kultury wyodrębnić można dwie zasad­ nicze jej sfery: kulturę techniczno-użytkową oraz kulturę symboliczną; ich odmienność jest zasadnicza — zaistnienie rezultatów czynności na3 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 I �34 MICHAŁ B U C H O W S K I , W O J C I E C H B U R S Z T A leżących do praktyki materialno-użytkowej jest niezależne od czyjej­ kolwiek interpretacji, w przeciwieństwie do czynności podejmowanych w sferze kultury symbolicznej, gdzie ich obiektywne funkcjonowanie możliwe jest dopiero po ich odpowiednim zinterpretowaniu przez inne podmioty (poprzez odczytanie sensu czynności lub wy tworu kulturowego). Tak więc — posługując się najprostszym przykładem — rozpalając ogień na palenisku uzyskamy odpowiednią temperaturę w pomieszczeniu nie­ zależnie od tego, czy będziemy nad owym faktem rozmyślać, czy też nie. Natomiast zaistnienie efektu komunikacyjnego znaków dymnych deter­ minowane jest tym, czy ktoś, znający odpowiednie reguły interpretacji kulturowej, trafnie je odczyta. Sfera kultury symbolicznej daje się z kolei podzielić na dwa pod­ zbiory. Jeden z nich — to kultura symboliczna w węższym sensie. Sta­ nowią ją te dziedziny, w ramach których realizuje się symboliczne war­ tości uchwytne praktycznie; część z nich — oprócz nauki i dziedziny prawno-politycznej — stanowią formy świadomości, których nadrzędną funkcją jest komunikowanie. Tutaj klasycznym przykładem jest język, obok niego wymieńmy także obyczaj oraz sztukę. Drugą subsferę konstytuują praktyki światopoglądotwórcze takie, jak magia (dzisiaj w formie reliktowej), religia i filozofia świeckoświatopoglądowa. Ich główną funkcją jest światopoglądowe waloryzowanie czyn­ ności praktycznych, innymi słowy — kreowanie wartości ostatecznych, sankcjonujących i motywujących działania podejmowane w ramach i n ­ nych praktyk. W porządku genetycznym, praktyki światopoglądotwórcze, przekonania zawarte w obrębie światopoglądu, dostarczają też założeń semantyki dla czynności i wytworów obyczajowych oraz artystycznych. Obyczajowe kreślenie znaku krzyża na chlebie jest znaczące tylko dla­ tego, że w światopoglądzie obecny jest mit (przekaz światopoglądowy) 0 ukrzyżowaniu Chrystusa. Obiektywne funkcjonowanie kultury symbolicznej — jak już wspom­ niano — wymaga społeczno-subiektywnego upowszechnienia jej norm 1 dyrektyw. Uczestniczenie poszczególnych jednostek w kulturze warun­ kowane jest znajomością reguł interpretacji kulturowej: zarówno nada­ wanie odpowiednich komunikatów, jak i ich odbioru. Jednocześnie po­ dzielanie tych reguł przez partycypujących w danej kulturze jest nie­ odzowne dla ich efektywnego funkcjonowania i realizowania zakładanych celów. Moment powyższy wymaga szczególnego podkreślenia, gdyż na­ szym zdaniem, stanowi on o miejscu i charakterze etnologicznego po­ dejścia badawczego do zjawisk ze sfery kultury symbolicznej. Właściwie bowiem każda grupa kulturowa (często tożsama z etniczną) jest nośnikiem odmiennego systemu tych reguł, które tworzą tym samym partykularną całość. Uchwycenie tego systemu, jego opis i wyjaśnienie determinujących go racji funkcjonalnych oraz rządzącej nim „logiki" (struktury w e w n ę ­ trznej) — oto najogólniejszy zakres penetracji, jaki rysuje się w t y m �KULTURA SYMBOLICZNA 35 względzie dla etnologii. Będąc jedną z dyscyplin kulturoznawczych nau­ ka ta, nawiązując do swych dotychczasowych tradycji, posługując się własnym aparatem pojęciowym i dającymi się wykorzystać metodami, wydaje się do tego typu analizy najbardziej predestynowana. Wraz z i n ­ nymi czynnikami określającymi status danej wiedzy jako odrębnej dys­ cypliny badawczej kryterium eksplorowania specyficznego aspektu tego samego nawet obiektu jest przecież jednym z często stosowanych wy­ różników. Tak więc — reasumując — badanie kultury pojmowanej w wyłuszczony powyżej sposób, sprowadza się w przypadku etnologii do opisu i w y ­ jaśnienia norm i dyrektyw regulujących poszczególne typy praktyki w ramach partykularnych grup, a w węższym sensie do „rozszyfrowy­ wania kodów" obecnych w kulturze danych społeczności. Obok zagad­ nień należących tradycyjnie do obszaru kultury społecznej i duchowej, takich jak obrzędowość czy magia, w rachubę wchodzą tu także reguły interpretacji kulturowej właściwe poszczególnym grupom etnicznym ale nie tylko. Uważamy, że w zakresie tym mieszczą się także problemy subkultur (np. regionalnych, młodzieżowych, klasowych), myślenia po­ tocznego (kultury masowej), genetyczne nawiązania funkcjonujących w danym momencie kultur, sposób asymilacji poszczególnych wątków w ramach kształtujących się całości, partycypacja jednostek w odmien­ nych systemach kulturowych, tzn. podzielanie przez nie zróżnicowanych reguł kulturowych, przechodzenia z jednego sposobu myślenia na inny (to szczególnie interesujące w przypadku społeczeństw wieloetnicznych, ale w lokalnym wymiarze Polski zjawisko to występuje także wyraźnie); odczytywania znaczeń kolejnych czynności kulturowych i ich wytworów oraz ich kontekstowych zależności (np. inaczej potraktujemy osobę mod­ lącą się w kościele niźli czyniącą to niespodziewanie na środku ulicy — pierwszy przypadek uznamy za wyraz nabożności, drugi — co najwy­ żej — idiosynkrazji). Sposób łączenia się poszczególnych podsystemów w hierarchicznie uporządkowaną strukturę i określenie jednostkowych struktur humani­ stycznych (subiekty wno-racjonalnych) — to także rysujące się przed etnologią zadanie. Podobnie w przypadku uogólnienia wyższego rzędu — a więc tworzenia teorii kultury. Do tego ostatniego aspektu jeszcze po­ wrócimy, gdyż wiążą się z nim określone kwestie natury epistemologicznej, z których trzeba zdawać sobie sprawę postulując taki, a nie inny zespół założeń teoretyczno-metodologicznych. Ktoś czytający niniejsze uwagi podkreślić może, iż szereg sugero­ wanych powyżej aspektów badawczych stał się już, od dłuższego lub krótszego czasu, przedmiotem etnograficznych zainteresowań (przy i n ­ nej, być może, szczegółowej ich werbalizacji). Można więc z kolei po­ stawić następujące pytanie: jak ma się do tego faktu przytaczana na początku referatu (i postulowana) perspektywa teoretyczna? Pytanie to �36 MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA niemal bezpośrednio dotyka problemu, jaki w tej chwili pragnęlibyśmy rozwinąć: charakterystyki dotychczasowych badań etnologicznych nad kulturą symboliczną. W tym wypadku naświetlenie tej kwestii sprowa­ dza się do wskazania kilku najistotniejszych rysów metodologicznych znanych już na gruncie antropologii ujęć. Z punktu widzenia przyjmowanej tu teorii i implikowanych przez nią pojęć większość prób opisu i wyjaśnienia zagadnień kultury posiada charakter obiektywizujący, tzn. uznający rzeczywistość kulturową ba­ dacza jako coś obiektywnie i zewnętrznie istniejącego, jako przedmioty niezależne od świadomości podmiotów podzielających odnośne przeko­ nania. Tymczasem rzeczywistość kulturowa już z samej definicji zakła­ da obecność wartości (norm); oznacza to tym samym, że tkwi w niej niejako określony współczynnik humanistyczny, który w odróżnieniu od charakterystyki przeprowadzonej przez F. Znanieckiego wykonstruowany jest tu w terminach społeczno-subiektywnych. Współczynnik ów zmienia się historycznie i jest zarazem zróżnicowany w zależności od grupy będącej jego nośnikiem. Ujęcia obiektywizujące traktują natomiast własną rzeczywistość kulturową jako jedyną, narzucającą się z zew­ nątrz — jako obiektywną właśnie. Sytuacja ta jest w swej ostatecznej instancji wynikiem specyficzne­ go stosunku badaczy do potocznego doświadczenia społecznego, w tym, wypadku kulturowego. Rejestrują oni po prostu świat „takim, jakim właśnie jest". Rejestracja tego doświadczenia implikuje z kolei rozpoz­ nawanie i podzielanie sądów dyrektywalnych przynależnych jedynie do zakresu kultury wartości uchwytnych praktycznie (techniczno-użytkowej i symbolicznej w węższym sensie). Do rekonstrukcji kultur histo­ rycznych i jemu współczesnych etnolog stosuje swe własne sądy dyrektywalne, obiektywizując t y m samym własną rzeczywistość, kulturo­ wą. Z taką sytuacją spotykamy się powszechnie, także wśród przedsta­ wicieli ukierunkowań, które postulują program podmiotowej rekon­ strukcji kultury (tj. ujmowanie jej jako zespołu sądów normatywnych i dyrektywalnych). Okazuje się jednak, iż — ostatecznie — badacz „przypisuje" swój własny (respektowany przez siebie) współczynnik hu­ manistyczny badanemu; w ten sposób zjawiska, które miały być zrelatywizowane do badanych kultur, miały uwzględniać oryginalne założe­ nia semantyki (owe sądy), charakteryzuje się w terminach założeń se­ mantyki badacza (za pomocą sądów przez niego podzielanych). Klasycznym przykładem obiektywizującego podejścia do badań nad kulturą są badania ewolucjonistyczne (także dyfuzjonistyczne). Tak np. magia jawiła się w ujęciu ewolucjonistów jako wyraz psychologicznego niedorozwoju społeczeństw pierwotnych. Przy pomocy dyrektyw włas­ nego doświadczenia psychologicznego, zdeterminowanego — rzecz pros­ ta — społecznie podzielanymi sądami na ten temat, badacz-ewolucjonista usiłował sformułować zasady magii. Ta swoista introspekcja (impli- �K U L T U R A SYMBOLICZNA 37 kująca zresztą dodatkowo indywidualizm metodologiczny) prowadziła do nieuprawnionego rzutowania własnych kategorii kulturowych na świa­ domość podmiotów magii (a to jest jednoznaczne z obiektywizacją tych zjawisk). Stąd np. Frazerowskie pojęcie magii jako „bękarciej" siostry nauki, mającej wyrażać dostrzeganie przez jej podmioty regularności i obiektywności praw przyrody, tyle tylko, że błędnie rozpoznawa­ nych — to klasyczny przykład tego typu podejścia. Jeżeli podmioty świadomości magicznej dostrzegały nawet obiektywność tych praw, to nie były to z pewnością nowożytnie (po europejsku) rozumiane prawid­ łowości naturalne, ale coś pośredniego między dzisiejszą obiektywnością a antropomorfizacją. W ogóle, jeśli można tu wyrazić jakąkolwiek opi­ nię na temat kultury magicznej, to przypuszczać należy, iż stanowiła ona typ syntetycznie kulturowy, syntetycznie kulturowej świadomości, gdzie nie doszło jeszcze do dysocjacji poszczególnych sfer kultury (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej) tak charaktery­ stycznej dla kultury nam współczesnej. W praktyce oznacza to, iż wy­ konanie jakiejkolwiek czynności utylitarnej było zarazem komunikowa­ niem określonego stanu rzeczy, jak i jej światopoglądową waloryzacją. Rzecz niepojęta dla naszej, jakże odległej od magicznej, świadomości — co tłumaczy naturalne niejako skłonności do interpretacji adaptacyjnej, nie zaś historycznej w sposób szczególny. Nb. podobne trudności, tym razem z interpretacją komunikatów językowych wśród kultur prymi­ tywnych, zauważał B. Malinowski. Jego zdaniem badacz tubylczej k u l ­ tury nie jest w stanie zrekonstruować tej pragmatycznej wizji świata, która znajduje swój wyraz w jednostkach komunikatywnych danego języka (np. formach gramatycznych), gdyż sam jest już od niej oddalo­ ny warstwami strukturalnymi swojego własnego języka; dla Europej­ czyków język posiada wiele specjalistycznych zastosowań, podczas gdy dla tubylców posiada stricte pragmatyczny charakter jako sposób działa­ nia, warunkowany kontekstem sytuacji w specyficznym sensie tego ter­ minu. Rejestrujący stosunek do potocznego doświadczenia kulturowego, przyjmowanie jego przesądzeń, prowadzi do niedostrzegania i braku (naukowego) odnotowywania światopoglądotwórczej sfery kultury, a uj­ mując rzecz precyzyjniej — do pomijania sądów dyrektywalnych, które nie są potencjalnie efektywne technologicznie, których rezultaty nie są uchwytne praktycznie. Podajmy przykładowo taką właśnie dyrektywę (sąd dyrektywalny): „Aby zniszczyć duszę przeciwnika należy posiąść jego mana". Dodajmy przy tym, iż sądy normatywne z reguły nie pod­ legają „obróbce" naukowej. Wbrew pozorom analogiczny status teoriopoznawczy posiadają w tym względzie kierunki, które opatrzyć można wspólnym mianem strukturalno-semiotycznych; stwierdzeniem tym nie chcemy* bynajmniej po­ mniejszać ich wielkiego (często pionierskiego) wkładu w postęp badań �-38 MICHAŁ BÜCHOWSKI, W O J C I E C H B U R S Z T A etnologicznych, znacznego choćby w stosunku do innych, anachronicz­ nych już stanowisk badawczych, zastygłych i wciąż obecnych w naszej rodzimej etnografii. Obok szeregu marginalnych — w kontekście pro­ wadzonych tu rozważań — nasuwających się obiekcji, jak chociażby arbitralne przesądzenie o izoformizmie ,,planu treści" i ,,planu wyra­ żania" (semantyki i syntaktyki) czy stawiania w jednej płaszczyźnie oznak naturalnych i kulturowych jako determinowanych zewnętrznie (co jest także przejęciem wyobrażenia o ich analogiczności, narzucają­ cego się w wyniku uogólnień potocznego doświadczenia społecznego) — istnieje pewien rys, charakterystyczny tych orientacji, decydujący o ich pewnym poznawczym ograniczeniu. Jest nim fakt, że strukturaliści z za­ sady ograniczają swe zainteresowania z zakresu kultury symbolicznej do sfery komunikacji, czyli powiedzieć można — redukują kulturę do ko­ munikacji. Jeśli nawet dostrzegają sferę światopoglądową (np. Leachowskie wydarzenie komunikacyjne obejmuje m i n . środki metafizyczne zmieniające świat), to we własnych kategoriach niewiele mogą na ten temat powiedzieć. Wyrażając się w tym względzie w przyjętej tu ter­ minologii skonstatować można, że nie obejmują oni zakresem swych eksplikacji aktów partycypacji w światopoglądzie, a tylko w komuni­ kacji symbolicznej; również więc i oni nie dostrzegają efektów techno­ logicznych dyrektyw światopoglądowych. Czynią to przyjmując: postawę przedmiotowego, „obiektywnego" traktowania tych aktów — a więc ponownie tak, jak przejawiają się one w potocznym doświadczeniu k u l ­ turowym jego uczestnikom, w formie postrzegania zjawisk światopo­ glądowych jako komunikacyjnych. Jak zatem można sobie wyobrazić postulowane tu teoretyczne (w od­ różnieniu od przedteoretycznego) ujęcie kultury symbolicznej? Z ko­ nieczności zaproponowana tu być może jedynie formuła ogólna, W uję­ ciu takim chodziłoby o podmiotowe badanie kultury. Oznacza to uwzględ­ nienie faktu, że żaden obraz świata właściwy partykularnej grupie kulturowej nie jest zwierciadlanym odbiciem obiektywnie istniejącej rzeczywistości; podobnie dzieje się także z obrazem badacza. W wyobra­ żeniach takich t k w i określony — rzec można „uspołeczniony" — współ­ czynnik humanistyczny. Skoro więc przyjmiemy, że kulturę tworzą odpowiednie systemy sądów normatywnych i dyrektywalnych, jej pod­ miotowe rekonstruowanie musi sprowadzić się przede wszystkim do: (1) dokonania werbalizacji owych sądów przy wykorzystaniu z (2) od­ powiednich pojęć podmiotowych. Zjawiskami podmiotowymi sn zaś wszelkie takie obiekty lub stany rzeczy, będące odniesieniem przedmio­ towym różnych jednostek komunikatywnych danej kultury: języko­ wych, obyczajowych, prawno-politycznych i in. Owo odniesienie ^przed­ miotowe ujmowane jest przy t y m jako zjawisko spełniające sądy two­ rzące s e m a n t y k ę odnośnej jednostki, a werbalizowane w zdaniach — <;zy szerzej — formułach syntaktycznych języka tej kultury, która pod- �KULTURA SYMBOLICZNA 39 lega rekonstruowaniu. Mówiąc inaczej, założenia semantyki podlegają każdorazowo „ujawnianiu" i wyszczególnianiu i ten właśnie moment decyduje o tym, czy mamy do czynienia ze zjawiskiem podmiotowym. Ten — zasygnalizowany tutaj jedynie — zespół założeń teoretyczno-metodologicznych postulujących program podmiotowej rekonstrukcji kultury (ujmowanie jej ze współczynnikiem humanistycznym w podanym wyżej sensie), wikła określone uwarunkowania analiz badawczych. Przede wszystkim narzucają się uwarunkowania natury językowej: odmienność komunikatów, konieczność ustalenia zasobu jed­ nostek komunikatywnych języka, kwestie przekładu itd. Za tymi, często oczywistymi, uwarunkowaniami kryją się jednak bariery epistemologiczne, nie zawsze rozpoznawane, a współwyznaczające możliwości re­ konstrukcji badanych zjawisk. Praktyka badawcza etnologów dostarcza właśnie przykładów na to, iż odpowiednie rozpoznanie znaczenia syste­ mu językowego i danych lingwistycznych dla badań nad symboliczną sferą kultury nie jest jednoznaczne z uświadomieniem sobie epistemologicznych konsekwencji przyjęcia takich a nie innych założeń. Często wręcz odwraca się cały problem — rozważania nad językiem mają być rozwiązaniem kwestii epistemologicznych i dostarczać prawomocnych dyrektyw badawczych. Badacze, którzy zdają się skłaniać ku podmiotowej rekonstrukcji k u l ­ tury, często twierdzą, że najlepszy dostęp do zjawisk „mentalnych", „ideacyjnych", „poznawczych" (różne są określenia tego co wyeksplikować można właśnie jako rzeczywistość myślową) istnieje poprzez bada­ nie komunikatów językowych danej kultury. Jest to o tyle uzasadnione, iż rzeczywiście wszelkie obszary komunikacji kulturowej korzystają sze­ roko z zasobu komunikatywnych jednostek językowych, które dodat­ kowo posiadają ten walor, iż założenia ich semantyki są nieporównanie dokładniej artykułowane i powszechnie respektowane (dodajmy do tego, że również o wiele lepiej zbadane dzięki teoretycznemu zaawansowaniu lingwistyki). Z tych powodów założenia semantyki komunikatywnych jednostek językowych „narzucają" się jako źródło charakteryzowania podmiotowo rozumianej kultury. Tym samym badania ogranicza się do tej sfery, która podlega kulturowemu (tutaj: językowemu) komunikowa­ niu. Swoją drogą faktem jest, że aby zjawiska kulturowe poddawały się rekonstrukcji niezbędnie muszą być one zakomunikowane przez odpo­ wiednie jednostki komunikatywne danej kultury (inaczej nie ma możli­ wości stwierdzenia, czy dane zjawisko nawet zaistniało) — to jedno z ograniczeń, już natury epistemologicznej, przed którym stają badania .nad kulturą rozumianą podmiotowo właśnie. Kończąc te uwagi nadmieńmy jedynie, iż gdyby nawet udało się w przyszłości osiągnąć absolutnie adekwatną rekonstrukcję oryginal­ nych kontekstów kulturowych i wyrazić ją za pomocą takich procedur, które „uchwycą" współczynniki h i manistyczne określające odniesienia �40 MICHAŁ B U C H O W S K l . W O J C I E C H B U R S Z T A przedmiotowe danych jednostek komunikatywnych kultury, to nie da się tego inaczej wyrazić, niż za pomocą formuł zdaniowych (obojętnie — języka badacza czy języka rekonstruowanej kultury), których nie będzie sic już charakteryzowało semantycznie i przyjmie się je jako ostatecz­ ne. Warto sobie tę barierę badawczą uświadomić. Podsumowując: kulturę badać można w dwojaki sposób: (1) obiektywizująco oraz (2) podmiotowo — jali zespół sądów. W ramach współ­ czesnej etnologii dominuje ujęcie typu (1) i to w rozmaitych wersjach. Niniejszy tekst miał być w założeniu ogólną prezentacją możliwości (ale i ograniczeń), jakie stoją przed ujmowaniem kultury podmiotowo. Wy­ daje się, że etnologia jest szczególnie predestynowana do podjęcia tego typu badań. Sądzimy, że proponowana tu wizja nauki teoretycznej, będą­ ca konsekwencją przedstawionych na wstępie założeń, może być prze­ słanką dla postępu poznawczego w etnologii. Rzeczona teoria i jej szcze­ gółowe rozwinięcie jest jedną z prób uzyskania takiego postępu *. 1 Wybrana literatura: etnograficznych Zlota gałąź, Linguistics, 1964, s. kultury Culture Meaning Essays, badań Warszawa [in:] 36-39; M. nad 1962; Language in J. Kmita, Communication, Primitive W. in , Lud", 3 t. 66: 1982, G o od e n o u g h , Culture and Society, Epistemologiczne (maszynopis); t e n ż e , and B u c h o w s k i , W. B u r s z t a , kulturą, O kulturze London Language, [in:] granice symbolicznej, 1976; s. Cultural D. a filozofia, '[ed], N e w podmiotowej Science W a r s z a w a 1977, s. 496-519. Frazer, Anthropology Hymes and. York rekonstrukcji B , M a l i n o w s k i , The Magic, aspekt J . G. W a r s z a w a 1982; E . L e a c h , G l e n c o e 1948, s. 228-276; Q u i n e W. V , Filozoficzny [w:] Lingwistyka Teoretyczny 31-44; and Religion postęp Problem and w teorii of Other języka^ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22efc6693d810e1399a9c8287ee76a98.pdf 3dadace41a9b64972f8827c7d1b58cfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1244 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1148 Title A name given to the resource Status języka w świadomości magicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.31-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Instytut Etnologii U A M w Poznaniu) STATUS J Ę Z Y K A W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ * I. CHARAKTERYSTYKA KULTURY TYPU MAGICZNEGO Zasadniczym celem naszego a r t y k u ł u jest o k r e ś l e n i e statusu ( m i e j ­ sca, f u n k c j i ) j ę z y k a w s p o ł e c z n o ś c i a c h p o d z i e l a j ą c y c h t y p ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j przez nas m i a n e m magicznej. P r z y j m i j m y w s t ę p n i e , że j ę z y k r o z u m i e m y t u t a j jako zespół n o r m i d y r e k t y w r e g u l u j ą c y c h odpowiedni rodzaj p r a k t y k i s p o ł e c z n e j — j ę z y k o w e j w ł a ś n i e , a t a k ż e s a m ą t ę p r a k ­ t y k ę . W y d a j e się, że przytoczone t u s f o r m u ł o w a n i a w y m a g a j ą swej eksp l i k a c j i , jeśli m a j ą b y ć one trafnie zrozumiane, a w k o n s e k w e n c j i r ó w ­ nież, jeśli trafnie ma b y ć t a k ż e zinterpretowana idea c a ł e g o tego szkicu. P o j ę c i e „ k u l t u r y magicznej" b y ł o j u ż — m n i e j l u b bardziej k o m p l e k ­ sowo — rozwijane w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , niemniej ze w z g l ę d u na s p ó j n o ś ć i k o m u n i k a t y w n o ś ć t e k s t u p r z y b l i ż m y najistotniejsze cechy tej c h a r a k t e r y s t y k i . Jej p u n k t e m w y j ś c i o w y m jest z a ł o ż e n i e o i s t n i e n i u w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j i r o z r ó ż n i a n i u przez j e j p o d m i o t y trzech zasadniczych sfer d z i a ł a n i a i m y ś l e n i a ( p r a k t y k i f o r m ś w i a d o ­ m o ś c i ) : t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e j , s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n e j i symboliczn o - ś w i a t o p o g l ą d o w e j . Podejmując poszczególne czynności uczestnicy 1 2 3 1 Por. ryzmu, w tym względzie: Warszawa—Poznań ra, P o z n a ń który kształtował nauki Przedhistoryczne Buchowski, nowożytnoeuropejską s i ę stopniowo w głównymi symptomami jako o d r ę b n e j formy testanckiej" (Weberowskie łalności Pałubicka, Magia: jej postaci funkcje i histostruktu­ 1985. * Przez kulturę nesansu; A. 1984; M . empirycznie, tej kultury należy drugie „odczarowanie wyłącznie (lub a pochodzącymi taki rodzaj przekonań, c y w i l i z a c j i Z a c h o d u od c z a s ó w są chociażby: praktyki i świadomości, techniczno-użytkowej uchwytnymi rozumieć k r ę g u tzw. ukonstytuowanie kształtowanie się „etyki świata"), posługiwanie prawie ze s f e r y wyłącznie) się w Re­ się pro­ dzia­ przesłankami potocznego d o ś w i a d c z e n i a spo­ łecznego i nauki. 8 Patrz bliżej: wydaje się w tym J. Kmita, O kulturze miejscu powtarzanie symbolicznej, Warszawa d a l s z y c h . z a s a d teorii, k t ó r e j 1982. Zbędne efektem jest �32 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA k u l t u r y n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j — jej p o d m i o t y — p o t r a f i ą d o s t r z e g a ć o d m i e n n o ś ć t r y b u i c h funkcjonowania. P o s z c z e g ó l n e t y p y p r a k t y k i dzie­ dziny k u l t u r y a u t o n o m i z u j ą się i m o ż n a je z naukowego p u n k t u w i d z e ­ nia w s p o s ó b a n a l i t y c z n y w y d z i e l i ć . Z a u w a ż m y jednak, iż rzeczona auto­ nomia jest j e d y n i e w z g l ę d n a . Z jednej b o w i e m s t r o n y kolejne t y p y p r a k ­ t y k i f o r m ś w i a d o m o ś c i są odpowiednio u p o r z ą d k o w a n e i t w o r z ą h i e r a r ­ c h i c z n ą s t r u k t u r ę f u n k c j o n a l n ą ; z d r u g i e j z a ś p o ł ą c z o n e są one ze s o b ą szeregiem wieloznacznych i n i e z b ę d n y c h , z d e t e r m i n o w a n y c h o b i e k t y w n i e z w i ą z k ó w . O b e c n o ś ć k t ó r e j k o l w i e k ze sfer okazuje się p r z y t y m n i e z b ę d ­ na dla funkcjonowania c a ł o k s z t a ł t u p r a k t y k i s p o ł e c z n e j . Istotne, w k o n ­ t e k ś c i e p r o w a d z o n y c h t u r o z w a ż a ń , jest t a k ż e s p o s t r z e ż e n i e , że z a n a l i ­ tycznego ( n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o ) p u n k t u widzenia — magia i j ę z y k n a l e ż ą do d w ó c h o d r ę b n y c h sfer: odpowiednio do ś w i a t o p o g l ą d o w e j i k o ­ m u n i k a c y j n e j sfery k u l t u r y symbolicznej (co wcale nie oznacza, iż j ę z y k nie „ i n g e r u j e " w ś w i a t o p o g l ą d ) . Ł ą c z y je natomiast cecha bardzo i s t o t ­ na — zaistnienie r e z u l t a t u c z y n n o ś c i podejmowanej w ramach k t ó r e j ­ k o l w i e k z t y c h d w u p r a k t y k w y m a g a a k t u i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j (np. gdy cokolwiek m ó w i m y , m u s i k t o ś to u s ł y s z e ć , r o z u m i e ć i z i n t e r p r e t o w a ć , jeśli o c z y w i ś c i e z a m i e r z o n y m efektem naszej w y p o w i e d z i jest z a k o m u ­ n i k o w a n i e j a k i e g o ś stanu rzeczy, w y d a n i e polecenia itp.). O t ó ż , p r z e c h o d z ą c j u ż do zasadniczego w ą t k u tej części r o z w a ż a ń , istnieje w i e l e w s k a z ó w e k p r z e m a w i a j ą c y c h za h i p o t e z ą , że w s p o ł e c z e ń ­ stwach p i e r w o t n y c h wszystkie w y r ó ż n i o n e t u t a j sfery ś w i a d o m o ś c i i p r a k ­ t y k i t w o r z y ł y j e d n ą , z u n i f i k o w a n ą całość. Oznacza to, iż nie doszło w n i c h do dysocjacji p o s z c z e g ó l n y c h sfer. I n n y m i s ł o w y : p r a k t y k a b y ł a jednosektorowa, a ś w i a d o m o ś ć s y n k r e t y c z n a ( s y n t e t y c z n a ) . Dla uczestnika p i e r w o t n e j i klasycznej ( „ c z y s t e j " ) ś w i a d o m o ś c i magicznej w y k o n a n i e danego k o m p l e k s u c z y n n o ś c i b y ł o zarazem a k t e m technicznym, k o m u n i ­ k a c y j n y m i ś w i a t o p o g l ą d o w y m . D z i a ł a n i a praktyczne, j a k np. d r ą ż e n i e pnia p r z y budowie łodzi, p o s i a d a ł y r ó w n o r z ę d n y status z d z i a ł a n i a m i o charakterze s y m b o l i c z n y m . C z ł o w i e k „ w i e r z ą c y " w m a g i ę nie w y p ł y ­ nie c z ó ł n e m z b u d o w a n y m bez t o w a r z y s z ą c y c h c y k l o w i p r o d u k c y j n e m u 4 m. in. Teoria wprowadzone rozróżnienie na ta o k r e ś l a n a b y w a n a j c z ę ś c i e j nie przybliżaliśmy M. Buchowski, jej fragmenty, W. poszczególne również Burszta, typy praktyki i sfery mianem socjopragmatycznej. Sami na Kultura łamach „Etnografii symboliczna w kultury. wielokrot­ Polskiej": ujęciu Por. etnologicznym, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1, s. 33-40. 4 T e r m i n u „ s y n k r e t y c z n a " u ż y w a m y t u w sensie n a d a w a n y m m u g ł ó w n i e w c a c h p s y c h o l o g i c z n y c h , nie pewnych rzeczy z a ś r e l i g i o z n a w c z y c h . O z n a c z a ono całościowo, bez wyodrębniania z d o l n o ś c i do a n a l i z y i syntezy. T e r m i n e m t y m E . Renan, p r z e j ą ł go szwajcarski ich części, spowodowane p o s ł u g i w a ł się w psycholog C l a p a r é d e ; w tym brakiem znaczeniu o d n i e s i e n i u do porównywania myślenia podmiotów kultury magicznej w n a s z e j k u l t u r z e , j a k c z y n i l i to np. e w o l u c j o n i ś c i k l a s y c z n i . do już psycholo­ gii d z i e c k a s t o s o w a ł J . P i a g e t . S t o s o w a n i e t e r m i n u „ s y n k r e t y z m " nie i m p l i k u j e nak pra­ t y l e , co spostrzeganie myślenia jed­ dzieci �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 33 MAGICZNEJ z a b i e g ó w i z a k l ę ć magicznych, tak j a k n i k t z nas nie p o p ł y n i e ł ó d k ą p o z b a w i o n ą dna ( z a k ł a d a j ą c o c z y w i ś c i e , że nie chce się p o p e ł n i ć celowego s a m o b ó j s t w a ) . C z y n n o ś c i t e c h n i c z n o - u ż y t k o w e i symboliczne t w o r z ą w i ę c nierozdzielną „jednię". Rodzi się natychmiastowe p y t a n i e n a t u r y zasadniczej: j a k i e f a k t y p r z e m a w i a j ą za p o w y ż s z ą t e z ą ? M o ż n a b y ł o b y w y m i e n i ć i c h oraz sko­ m e n t o w a ć w i e l e — w i e l o f u n k c y j n o ś ć „ u r z ę d u " czarownika (pełnił on j e d n o c z e ś n i e funkcje nauczyciela, k a p ł a n a , lekarza, uczonego, a r t y s t y ) , a co za t y m idzie — w i e l o f u n k c y j n o ś ć m a g i i j a k o p r a k t y k i s p o ł e c z n e j : ł ą c z e n i e w r y t u a ł a c h magicznych p i e r w i a s t k ó w z r ó ż n y c h sfer k u l t u r y (np. o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w m a g i i ł o w i e c k i e j czy p ł o d n o ś c i w r y t u a ł a c h inicjacyjnych). P o ś r e d n i m dowodem m o ż e b y ć t a k ż e nadbudowo-bazowa koncepcja s t o s u n k ó w r o d o w y c h M a u r i c a G o d e l i e r a , k t ó r a daje się s p r o w a d z i ć do konstatacji, iż w stosunkach p o k r e w i e ń s t w a p o d m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej zawarte są zarazem stosunki ekonomiczne i „ i d e o ­ logiczne". 5 F a k t y p o w y ż s z e b y ł y j u ż niejednokrotnie stwierdzane na gruncie etnologicznych d o c i e k a ń nad z j a w i s k a m i k u l t u r y p i e r w o t n e j . W e r b a l i z o ­ wano je n a j c z ę ś c i e j w postaci s t w i e r d z e ń o przepojeniu ż y c i a s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h m a g i ą czy t e ż r e l i g i ą . B y ł y to jednak zazwyczaj i n t e r p r e t a ­ cje adaptacyjne, i m p u t u j ą c e p o d m i o t o m ś w i a d o m o ś c i magicznej cechy w ł a ś c i w e k u l t u r z e , w k t ó r e j f u n k c j o n u j e badacz. N i e z w y k l e istotne w t y m w z g l ę d z i e jest t a k ż e s t r u k t u r a l i s t y c z n e stwierdzenie o zachodzeniu w l u d z k i m m y ś l e n i u (zwłaszcza p i e r w o t n y m ) bezustannych t r a n s f o r m a c j i metaforyczno-metonimicznych. W odniesieniu do k u l t u r y magicznej m ó ­ w i ć jednak n a l e ż y raczej o koegzystencji t y c h z w i ą z k ó w (coś w rodzaju palimpsestu Edmunda L e a c h a ) . 6 T w i e r d z e n i e o o d m i e n n o ś c i m y ś l e n i a magicznego w stosunku do n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e g o nie oznacza b y n a j m n i e j j a k i e j k o l w i e k deprecjacji pierwszego z nich. Potencjalne z d o l n o ś c i m y ś l o w e przedstawicieli o b y d w u t y p ó w k u l t u r są identyczne. Analogiczne są r ó w n i e ż zasadnicze cechy m e c h a n i z m ó w m y ś l o w y c h , j a k c h o ć b y wspomniane j u ż p r z e k s z t a ł c e n i a metaforyczno-metonimiczne, operowanie a n a l o g i ą i i n . F. Boas u j ą ł to syntetycznie: „ P o n i e w a ż p o d s t a w a l u d z k i e g o m y ś l e n i a l e ż y w p r z e d o s t a w a n i u s i ę do ś w i a ­ d o m o ś c i k a t e g o r i i , w k t ó r y c h s k l a s y f i k o w a n e jest nasze d o ś w i a d c z e n i e , g ł ó w n a r ó ż ­ nica m i ę d z y mentalnymi procesami p r y m i t y w ó w a naszymi l e ż y w fakcie, że m y o s i ą g n ę l i ś m y poprzez r o z u m o w a n i e z s u r o w y c h , a u t o m a t y c z n i e r o z w i j a n y c h k a t e ­ gorii lepszy s y s t e m c a ł e g o pola w i e d z y — tego k r o k u p r y m i t y w n i nie u c z y n i l i " . 7 5 M. G o d e l i e r , Horizon, r z e j o t y c h k w e s t i a c h pisze 'C. Culture L é v i - S t r a u s s , and Anthropology 7 Communication, trajets The Mind 3 — E t n o g r a f i a P o l . 3X1 op. en anthrapologie, Paris 1973. S z e ­ cit. A n t r o p o l o g i a s t r u k t u r a l n a , W a r s z a w a 1970; E . L e а с h, Cambridge 77, P e n g u i n B o o k s 1978; P. B o a s , marxistes Buchowski, of Primitive 1976; C. L é v i - S t r a u s s , P a ł u b i с к а , op. cit. Man, N e w Y o r k 1948, s. 220. Structural �34 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA Istotne w t y m w z g l ę d z i e jest w i ę c j e d y n i e rozpoznanie o d r ę b n o ś c i o b y d w u w i z j i ś w i a t a , postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , podzielania o d p o w i e d ­ n i c h w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h (z w s z y s t k i m i teoriopoznawczym i konsekwencjami, j a k i e niesie ze sobą to ostatnie pojęcie). II. NOWOŻYTNA TEORIA JĘZYKA A K U L T U R A PIERWOTNA Z a s t a n ó w m y się obecnie nad k w e s t i ą n a s t ę p u j ą c ą : jeśli p r z y j m i e m y w y ł o ż o n ą p o w y ż e j h i p o t e z ę , powstaje p y t a n i e o charakter j ę z y k a , j a k i m p o s ł u g i w a l i się c z ł o n k o w i e o w y c h s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z i nas to do na­ s t ę p n e g o pytania: czy aparatura p o j ę c i o w a w s p ó ł c z e s n e j l i n g w i s t y k i jest w stanie z d a ć s p r a w ę z i s t o t y j ę z y k a s p o ł e c z e ń s t w o s y n k r e t y c z n y m typie świadomości? Generalnie rzecz b i o r ą c okazuje się, że definicje j ę z y k a p r z e p r o w a ­ dzane w t e r m i n a c h n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i c h (dotyczy to k a ż d e j z w e r s j i j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o ) nie o d p o w i a d a j ą k o n t e k s t o w i k u l t u r y magicznej. Istnieje b o w i e m swego rodzaju n i e w s p ó ł m i e r n o ś ć semantycz­ na d e f i n i o w a n y c h w ramach p o s z c z e g ó l n y c h o r i e n t a c j i l i n g w i s t y c z n y c h p o j ę ć a i c h z a k ł a d a n y m — często w s p o s ó b u n i w e r s a l i s t y c z n y — odnie­ sieniem p r z e d m i o t o w y m . U j m u j ą c rzecz inaczej p o w i e d z i e ć m o ż n a , ż e dotychczasowe j ę z y k o z n a w c z e definicje j ę z y k a nie z n a j d u j ą swego o d ­ niesienia przedmiotowego w s p o ł e c z e ń s t w a c h b ę d ą c y c h p o d m i o t a m i ś w i a ­ d o m o ś c i t y p u magicznego. P r z y c z y n y tego stanu rzeczy m a j ą charakter g ł ó w n i e epistemiczny. Z jednej strony, w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y ­ p a d k ó w , p o m i m o n a j w y ż s z e g o teoretycznego zaawansowania l i n g w i s t y k i p o ś r ó d n a u k h u m a n i s t y c z n y c h (nauk o k u l t u r z e ) , teorie n o w o ż y t n e r e ­ j e s t r u j ą l u b co n a j w y ż e j k o d y f i k u j ą „ n a s z e " d o ś w i a d c z e n i e k u l t u r o w e , w szczególności z a ś j ę z y k o w e . Badacze w s p ó ł c z e ś n i są w i ę c w y r a z i c i e ­ l a m i w s p ó ł c z y n n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h , k t ó r y c h sami są p o d m i o t a m i . W k o n s e k w e n c j i oznacza to — po drugie — iż w y p r a c o w a n e na podsta­ w i e tego d o ś w i a d c z e n i a kategorie, a w i ę c p o j ę c i a odzwierciedlające i adekwatnie o p i s u j ą c e j ę z y k w k u l t u r z e n o w o ż y t n o e u r o p e j s k i e j , w j a ­ k i e j funkcjonuje i k t ó r ą rejestruje badacz, przenoszone są bez o d p o w i e d ­ n i c h m o d y f i k a c j i na zjawiska o d l e g ł y c h czasowo i przestrzennie k u l t u r . T a k ą t r u d n o ś ć z a u w a ż a ł w y r a ź n i e B . M a l i n o w s k i . M ó w i ą c o badaniu j ę z y k a i ś w i a t o p o g l ą d u k u l t u r p i e r w o t n y c h p o d k r e ś l a ł , iż jest r z e c z ą n i e z w y k l e t r u d n ą , nawet n i e m o ż l i w ą , d o k ł a d n e odtworzenie tej p r a g m a ­ tycznej — j a k sądził — w i z j i ś w i a t a l u d ó w p i e r w o t n y c h . Jeszcze t r u d ­ niejsze w y d a w a ł o m u się wykazanie k o r e l a c j i m i ę d z y p r y m i t y w n y m ś w i a t o p o g l ą d e m a g r a m a t y k ą j ę z y k a . T y m s a m y m — w oczach M a l i ­ nowskiego — w s p ó ł c z e s n a , w y s u b l i m o w a n a wiedza o j ę z y k u staje się wręcz przeszkodą, „warstwą strukturalną", która przesłania pierwotny charakter i obraz j ę z y k a . Nieuchronnie zatem zachodzi proces o b i e k t y 8 8 Por. B . [w:] Magic, Malinowski, Science and Religion The Problem and Other of Meaning Essays, in Glencoe Primitive Languages, 1948, s. 265 n. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 35 MAGICZNEJ w i z a c j i w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a k u l t u r o w e g o . Rzeczona o b i e k t y w i z a c j a ma charakter p o d w ó j n y : (1) w ł a s n e przekonania k u l t u r o w e w y r o s ł e w k o n t e k ś c i e p r a k t y k i s p o ł e c z n e j , w j a k i e j p a r t y c y p u j e badacz, uznaje się za o b i e k t y w n e i (2) p r z y j m u j ą c p k t . 1 pozbawia się k u l t u r ę b a d a n ą charakterystycznego dla niej w s p ó ł c z y n n i k a humanistycznego uznanego za „ f a ł s z y w y obraz" r z e c z y w i s t o ś c i , a w i ę c pozbawia się j ą c h a r a k t e r u podmiotowego, c z y l i — c h o ć m o ż e w s p o s ó b bardziej zawoalowany — niejako w t ó r n i e się j ą o b i e k t y w i z u j e . P o s t a w m y i n t e r e s u j ą c ą nas k w e s t i ę wprost: czy w k u l t u r z e magicz­ nej i s t n i a ł j ę z y k w sensie s t r u k t u r a l i s t y c z n e j ,,la langue"? Jak powszechnie wiadomo, u podstaw w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a legło Saussureowskie r o z r ó ż n i e n i e c a ł o k s z t a ł t u zjawisk m o w y (langage) na p o n a d i n d y w i d u a l n y system j ę z y k o w y (la langue) oraz k a ż d o r a z o w e i i n d y w i d u a l n e realizacje w z o r ó w systemu j ę z y k o w e g o — c z y l i „ p a r o l e " . M o ż n a w i ę c p r z y j ą ć , iż aby m o ż l i w e b y ł o w ogóle m ó w i e n i e , n i e z b ę d n i e i s t n i e ć m u s i p o p r z e d z a j ą c y je s p o ł e c z n y k o n t e k s t systemu j ę z y k o w e g o — m ó w i e n i e jest „ c z e r p a n i e m " z jego r e g u ł , zawsze n i e d o s k o n a ł y m i z m i e n ­ n y m (oczywiście w ramach, na j a k i e sam system pozwala). W podobny s p o s ó b m o ż n a b y ł o b y z i n t e r p r e t o w a ć z a s a d n i c z ą i d e ę g e n e r a t y w i s t ó w spod z n a k u Chomsky'ego; i c h „ k o m p e t e n c j a " poprzedza i u m o ż l i w i a „ w y k o ­ nanie", to, co obserwujemy na „ p o w i e r z c h n i " w y p o w i e d z i , jest r e a l i z a c j ą g ł ę b s z y c h p o z i o m ó w j ę z y k a . Z a u w a ż y ć wypada, że s t r u k t u r a l i s t y c z n e teo­ rie l i n g w i s t y c z n e w y r a ź n i e p r e f e r u j ą analizy syntaktyczne (relacje s y n tagmatyczne i paradygmatyczne m i ę d z y j e d n o s t k a m i j ę z y k o w y m i ) , m n i e j u w a g i p o ś w i ę c a j ą c n i e z w y k l e i s t o t n e m u k o m p o n e n t o w i systemu j ę z y k o ­ wego — semantyce. M o ż n a w r ę c z p o w i e d z i e ć , że p r o b l e m a t y k a seman­ tyczna jest redukowana do s k ł a d n i o w e j w p e w i e n specyficzny s p o s ó b . O t ó ż wspomniane w y ż e j relacje paradygmatyczne (ekwiwalencji) i s y n tagmatyczne (przyległości) m a j ą w analogiczny s p o s ó b z a c h o d z i ć w sferze swoich o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . W ramach swej o g ó l n e j s e m a n t y k i A . J. Greimas s t a r a ł się o d k r y ć e l e m e n t a r n ą j e d n o s t k ę z n a c z e n i o w ą , k t ó ­ ra b y ł a b y analogiczna do j e d n o s t k i elementarnej „ p l a n u w y r a ż a n i a " (fory ) j ę z y k ó w n a t u r a l n y c h , t z n . do opozycji fonologicznej. C a ł y w i ę c w y ­ siłek sprowadza się do p r z e k o d o w y w a n i a s t r u k t u r y jednostek j ę z y k o ­ w y c h na s t r u k t u r ę i c h o d n i e s i e ń p r z e d m i o t o w y c h . „ O d n o s z e n i e z n a k ó w do rzeczy nie wnosi w i ę c e j do p r ó b y i c h w y j a ś n i e n i a n i ż p r ó b a prze­ k ł a d u — s k ą d i n ą d n i e w y k o n a l n a — znaczenia j ę z y k o w e g o na n i e j ę z y k o w e " — powiada Greimas . W a r t o z a u w a ż y ć , że u samego Chomsky'ego k o m p o n e n t semantyczny jest n a j s ł a b i e j r o z w i n i ę t ą s t r o n ą g r a m a t y k transformacyjno-generatywnych. m 9 Mówiliśmy 9 cyt. A. J . za: K . k ó w 1981, s. poprzednio Greimas, Rosner, 152. o synkretycznym typie świadomości Sémantique Semiotyka structurale, strukturalna Paris w społe- 1966, cz. I I I , r. I , pkt. I V , badaniach nad literaturą, Kra­ �36 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA l e c z e ń s t w t y p u magicznego. W y d a j e się, że ó w s y n k r e t y z m m o ż n a obser­ w o w a ć przede w s z y s t k i m w sferze j ę z y k a ( m o ż e t r a f n i e j b y ł o b y m ó w i ć w t y m k o n t e k ś c i e nie t y l e o „ j ę z y k u " , ile raczej „ m o w i e " ) . M o w a m a ­ giczna z a r ó w n o symbolizuje to, do czego się semantycznie odnosi, j a k j e d n o c z e ś n i e pozostaje do symbolizowanego stanu rzeczy w stosunku p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y m — w p ł y w a n a ń p r z y c z y n o w o l u b jest jego częścią (w sensie fizycznym). T a k w i ę c p o d m i o t w y p o w i a d a j ą c o k r e ś l o n e s ł o w o nie t y l k o u ś w i a d a m i a sobie dany obiekt l u b zjawisko ( „ u o b e c n i a " je niejako), ale r ó w n o c z e ś n i e i dodatkowo stara się n a ń o d d z i a ł y ­ w a ć . C z ę s t o p r z y j m u j e to f o r m ę b e z p o ś r e d n i e g o p r z y w o ł y w a n i a dane­ go o b i e k t u l u b zjawiska albo o d w r o t n i e — zabezpieczania się przed „ o b e c n o ś c i ą " czegoś n i e p o ż ą d a n e g o . Etnologia z a n o t o w a ł a t y s i ą c e p r z y ­ k ł a d ó w tego t y p u , k t ó r e u d o w a d n i a j ą , że u podstaw m a g i i j ę z y k o w e j l e ż y i d e n t y f i k a c j a w y r a z u z n a z y w a n ą p r z e z e ń r z e c z ą , z czego w y p ł y w a przekonanie o realnej sile sprawczej s ł o w a . Z j a w i s k a takie w y s t ę p u j ą t y m częściej, i m bardziej s p o ł e c z e ń s t w o jest przesycone m y ś l e n i e m m a ­ gicznym . M a j ą c na w z g l ę d z i e p o w y ż s z e dane z a u w a ż m y teraz, że w k o n t e k ś c i e m o w y magicznej semantyka j ę z y k o z n a w s t w a w s p ó ł c z e s n e g o nie bardzo daje się z a s t o s o w a ć . Semantyka ta — generalnie — zajmuje się b o w i e m t y l k o z w i ą z k a m i symbolizowania p o m i ę d z y s y m b o l e m j ę z y k o w y m a jego semantycznym odniesieniem p r z e d m i o t o w y m . M y ś l o w e r e g u ł y s y m b o l i ­ zowania w s p ó ł t w o r z ą w i ę c s e m a n t y k ę k a ż d e g o j ę z y k a n o w o ż y t n e g o . Z z u ­ p e ł n i e o d m i e n n ą s y t u a c j ą m a m y do czynienia w p r z y p a d k u m o w y m a ­ gicznej. Z w i ą z k i odniesieniowe takiej m o w y s k ł a d a j ą się z jednoczesnych k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y c h . Tak rzecz ma się z analitycznego p u n k t u widzenia, n i e m o ż l i w e jednak wydaje się o k r e ś l e n i e i s t o t y operacji, k t ó r a „ s k ł a d a " te d w a k o m p o n e n t y w j e d n ą synkretyczna całość. N i e m o ż l i w e w i ę c jest — w k o n s e k w e n c j i — opisanie magicznego sposobu porozumiewania się ( k t ó r e b y ł o r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m ) . M o ż n a jedynie p r z y j ą ć , że m ó ­ wienie magiczne nie p o s i a d a ł o o k r e ś l o n e j s e m a n t y k i , b y ł o m ó w i e n i e m poza k o n t e k s t e m „ l a n g u e " — nie b y ł o w i ę c jeszcze j ę z y k i e m we w ł a ś c i ­ w y m ( n o w o ż y t n o - e u r o p e j s k i m ) tego s ł o w a znaczeniu. 1 0 III. PROBLEM KOMUNIKOWANIA W KULTURZE MAGICZNEJ U w a g i poczynione w część I I m o g ł y — j a k s ą d z i m y — d o p r o w a d z i ć do p e w n y c h n i e p o r o z u m i e ń . Hipoteza, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych nie i s t n i a ł a „la langue" m o ż e s u g e r o w a ć n i e m o ż n o ś ć efektywnego k o m u 10 P r z y k ł a d y kowa, zykowe znajdują się choćby „ N u r t " , n r 12: 1983; M . dawniej i dziś, „Poradnik p r a c y etnologicznej s p o t y k a m y w artykułach: B. Walczak, S z e w c o w - S z e w c z y k , Językowy", się z wieloma Tabu Magia i eufemizmy 1974. W k a ż d e j w ł a ś c i w i e dowodami na p o w y ż s z e języ­ ję­ klasycznej stwierdzenia. �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 37 n i k o w a n i a się w t y c h k u l t u r a c h . B y ł a b y to, rzecz jasna, teza absurdalna. Oczywiste, że c z ł o n k o w i e hipotetycznie rekonstruowanej k u l t u r y magicz­ nej p o s ł u g i w a l i się m o w ą u m o ż l i w i a j ą c ą i m porozumienie, k o n t a k t i k o ­ m u n i k o w a n i e . Proces symbolizacji, k t ó r e g o j ę z y k jest n a j d o b i t n i e j s z y m p r z y k ł a d e m , b y ł z p e w n o ś c i ą n i e o d z o w n y m w a r u n k i e m narodzin l u d z ­ kiej k u l t u r y , nie znaleziono t e ż j a k i e j k o l w i e k g r u p y l u d z k i e j , k t ó r a nie p o s ł u g i w a ł a b y s i ę j ę z y k i e m j a k o ś r o d k i e m porozumiewania się. Chodzi jednak o to, że dopiero od pewnego m o m e n t u r o z w o j u historycznego m o ż e m y m ó w i ć o usamodzielnieniu się symboliczno-semantycznej f u n k c j i języka, tzn. o możliwości myślowego „ p r z y w o ł y w a n i a " symbolizowanych semantycznie s t a n ó w rzeczy. I n n y m i s ł o w y z a p y t a ć m o ż n a , k i e d y j ę z y k - m y ś l e n i e z a u t o n o m i z o w a ł s i ę i oddzielił od j ę z y k a - d z i a ł a n i a (od k o m p o ­ n e n t u przedmiotowo-metonimicznego). Wydaje s i ę , że i n s t r u k t y w n e b ę ­ dzie w t y m momencie o d w o ł a n i e się do p e w n y c h konstatacji B . M a l i ­ nowskiego, k t ó r y u s i ł o w a ł ze swej p e r s p e k t y w y u s t o s u n k o w a ć s i ę do podobnych k w e s t i i . A u t o r Coral Gardens p r z y j ą ł , iż w n a j w c z e ś n i e j s z y c h etapach r o z w o j u ludzkości każde wyrażenie językowe było zwykłą reakcją dźwiękową ściśle s k o r e l o w a n ą z s y t u a c j ą , k t ó r a nie w y m a g a ł a ż a d n e g o a k t u m y ś l o ­ wego. Nie ma w ó w c z a s jeszcze m o w y a r t y k u ł o w a n e j (reakcja d ź w i ę k o w a nie jest jeszcze symbolem, a sytuacja jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m ) , nie ma z a c z ą t k ó w s e m a n t y k i . Stopniowe oddzielanie s i ę odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o od s y t u a c j i stanowi z a c z ą t e k m o w y a r t y k u ł o w a n e j , ale ciągle jeszcze m a m y do czynienia z r z e c z y w i s t ą k o r e l a c j ą m i ę d z y d ź w i ę ­ k i e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m , g d y ż d ź w i ę k nie jest jeszcze r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m i nie m o ż e b y ć u ż y w a n y w o d e r w a n i u od tego, co oznacza. To s t a d i u m przechodzi w kolejne, w k t ó r y m jednorodne p i e r w o t n i e zastosowanie j ę z y k a rozdziela się na t r z y : czynne, n a r r a c y j n e i r y t u a l n e . M o w a czynna p r z y p o m i n a najbardziej poprzedni etap, g d y ż jednostka p o s ł u g u j ą c s i ę r z e c z y w i s t y m s y m b o l e m , aby o d n i e ś ć go bez­ p o ś r e d n i o do odpowiednika p o z a j ę z y k o w e g o , w y w o ł u j e w t e n s p o s ó b p o ­ ż ą d a n ą przez siebie r e a k c j ę . Inaczej ma s i ę rzecz w p r z y p a d k u j ę z y k a m a g i i r y t u a l n e j ; t u w m i ­ stycznie z a k ł a d a n ą r e l a c j ę p o m i ę d z y s y m b o l e m a jego odniesieniem p r z e d m i o t o w y m wkracza zespół d z i a ł a ń r y t u a l n y c h , „ w i ą ż ą c y c h " m y ś l o ­ w o i p o ś r e d n i c z ą c y c h m i ę d z y j ę z y k i e m a oznaczanymi p r z e z e ń stanami rzeczy — „ s ł o w o działa na rzecz i rzecz w y z w a l a s ł o w o w l u d z k i m u m y ­ ś l e " . B y ł b y to w i ę c — w naszej t e r m i n o l o g i i — ó w p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n y komponent j ę z y k a . n 1 2 M o w a narracyjna znamionuje j u ż ostatni etap k o n s t y t u o w a n i a s i ę s e m a n t y k i j ę z y k a — u n i e z a l e ż n i a n i e s i ę k o m p o n e n t u symboliczno-seman" M a l i n o w s k i , 1 1 Ibidem, s. 259. op. cit., s. 261. �38 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA tycznego m o w y l u d z k i e j . P o d m i o t jest w stanie z d a ć sobie s p r a w ę z k o n ­ wencjonalnego c h a r a k t e r u j ę z y k a , intencjonalnie m ó w i ć o obiektach i zjawiskach. Rozumienie znaczenia nie p o w s t a ł o jednak w ś r ó d l u d ó w p i e r w o t n y c h na drodze k o n t e m p l a c j i rzeczy l u b analizy zjawisk, ale po­ przez p r a k t y c z n ą i c z y n n ą z n a j o m o ś ć i s t o t n y c h s y t u a c j i , w p r a k t y c e u ż y ­ wania w y r a z ó w w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. Z przytoczonych powyżej uwag t w ó r c y funkcjonalizmu wynikałoby, że d o p u s z c z a ł on j u ż w k u l t u r a c h przesyconych m y ś l e n i e m m a g i c z n y m t r z y r ó ż n e funkcje j ę z y k a : jako sposobu d z i a ł a n i a , r y t u a l n ą (co kores­ ponduje z m o w ą m a g i c z n ą ) oraz n a r r a c y j n ą . Badania na wyspach T r i o brianda, gdzie przekonania t y p u magicznego b y ł y w y r a ź n e , d o s t a r c z y ł y M a l i n o w s k i e m u m a t e r i a ł u do twierdzenia, iż b ł ę d n e jest t r a k t o w a n i e j ę ­ z y k ó w p r y m i t y w n y c h jako „ e k w i w a l e n t ó w m y ś l i " — są one sposobami praktycznego d z i a ł a n i a s k o r e l o w a n y m i z sytuacjami. T w i e r d z i ł , że badadanie k a ż d e j f o r m y m o w y z n a j d u j ą c e j zastosowanie w p o w i ą z a n i u z r ó ż ­ n y m i d z i a ł a n i a m i k u l t u r o w y m i u j a w n i a takie same jej w ł a ś c i w o ś c i l e k s y ­ kalne i gramatyczne oraz z a l e ż n o ś ć s t r u k t u r y k a ż d e g o w y r a ż e n i a od sy­ t u a c j i w t y m momencie, gdy w y r a ż e n i e jest w y p o w i a d a n e . W ś r ó d l u d ó w p r y m i t y w n y c h n i g d y nie u ż y w a się m o w y j a k o odzwierciedlenia m y ś l i , zawsze jest ona o g n i w e m ł ą c z ą c y m z g o d n ą l u d z k ą d z i a ł a l n o ś ć . M o w a jest „ s p o s o b e m d z i a ł a n i a , a nie i n s t r u m e n t e m r e f l e k s j i " . Stwierdzenia Malinowskiego są z w i e l u w z g l ę d ó w bardzo i n t e r e s u j ą c e . Sugeruje on przede w s z y s t k i m coś w rodzaju ograniczonej s e m a n t y k i j ę z y k a p r y m i t y w n e g o , fakt, iż jest on z r o z u m i a ł y j e d y n i e p r z y j e d n o ­ czesnym u w z g l ę d n i e n i u „ k o n t e k s t u s y t u a c j i " . Jednostki p o d z i e l a j ą w s p ó l ­ ne z a ł o ż e n i a s e m a n t y k i ( w s p ó l n e s ą d y ) , m u s z ą je z r e s z t ą p o d z i e l a ć , b y m ó c e f e k t y w n i e d z i a ł a ć , ale t y c h z a ł o ż e ń nie da się w y a b s t r a h o w a ć , g d y ż „ f u n k c j o n u j ą " one t y l k o w p o w i ą z a n i u z z e w n ę t r z n y m i s y t u a c j a m i . Nie jest to w i ę c semantyka j ę z y k a , tak j a k chcieliby j ą w i d z i e ć szczególnie l i n g w i ś c i t y p u Hjelmsleva. W i z j a ś w i a t a , jego obraz z a k ł a d a n y przez t u ­ b y l c ó w , są czysto pragmatyczne, m ó w i e n i e jest r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a ­ n i e m b ą d ź odnosi się do d z i a ł a n i a w s p o s ó b p o ś r e d n i (jak w p r z y p a d k u m o w y n a r r a c y j n e j ) . M ó w i e n i e - d z i a ł a n i e ma na celu k o m u n i k o w a ­ n i e o k r e ś l o n y c h s t a n ó w rzeczy. Czy j e d n a k aspekt k o m u n i k a c y j n y w y ­ czerpuje zastosowanie j ę z y k a ? Jak ma się rzecz p r z y r y t u a l n y m u ż y c i u j ę z y k a ? W r ó ć m y z n ó w do hipotetycznej k u l t u r y t y p u magicznego. P r z y j ę l i ś m y , że w m a g i c z n y m t y p i e k u l t u r y c z y n n o ś c i i w y t w o r y k u l t u r o w e b y ł y wielofunkcyjne — p e ł n i ł y f u n k c j ę t e c h n i c z n o - u ż y t k o w ą , k o m u n i k a c y j n ą i ś w i a t o p o g l ą d o w ą (waloryzacji ś w i a t o p o g l ą d o w e j ) . Po­ dobnie n i e j e d n o r o d n y charakter p o s i a d a ł a mowa. K o m p o n e n t y s y m b o liczno-semantyczne i p r z e d m i o t o w o - m e t o n i m i c z n e p r z e p l a t a ł y się c i ą g l e : w p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j m u s i a ł d o m i n o w a ć aspekt symboliczny, p r z y ł 3 1 8 W. Ibidem, Burszta, s. 246. Język Bliżej na a kultura temat oryginalnej w myśli etnologicznej koncepcji (w Malinowskiego druku). zob.: �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI MAGICZNEJ 39 c z y m k a ż d a zrealizowana c z y n n o ś ć j ę z y k o w a ( o k r e ś l o n y k o m u n i k a t ) t r a k ­ towana b y ł a j e d n o c z e ś n i e j a k o c z y n n o ś ć t e c h n i c z n o - u ż y t k o w a . T y m sa­ m y m t r u d n o jeszcze m ó w i ć o o d r ę b n y c h , j ę z y k o w y c h sensach k o m u n i k a ­ c y j n y c h . M o w a w s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m u s i a ł a j e d n a k ż e posia­ dać taką charakterystykę fonetyczno-gramatyczną, która umożliwiała j e d n o s t k o m o d r ó ż n i a ć i r o z p o z n a w a ć , czy w d a n y m p r z y p a d k u chodzi 0 j a k i ś stan rzeczy, obiekt (lub jego cechę), d z i a ł a n i e , czy t e ż relacje ł ą c z ą c e stan rzeczy, o b i e k t y i t d . T a k w i ę c p e w i e n korpus z w i ą z k ó w o d ­ niesienia jest n i e z b ę d n y dla p r a w i d ł o w e g o p a r t y c y p o w a n i a w k u l t u r z e ; w k o n t e k ś c i e k u l t u r y magicznej n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć — do p r z e ż y c i a . R y t u a l n e zastosowanie m o w y — t a k ż e w u j ę c i u M a l i n o w s k i e g o — stano­ w i z k o l e i klasyczny p r z y k ł a d koegzystencji z w i ą z k ó w odniesieniowych z o d p o w i e d n i m i o b i e k t a m i czy z j a w i s k a m i . Wszystkie poczynione d o t ą d u w a g i p r o w a d z ą do k o n k l u z j i , iż m o w a w s y n k r e t y c z n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h magicznych m o ż l i w a jest do w y a b ­ strahowania jako oddzielna, autonomiczna dziedzina k u l t u r y t y l k o w per­ s p e k t y w i e teoretycznej, natomiast w s w y m o r y g i n a l n y m k o n t e k ś c i e „ s p o ­ j o n a " jest ona z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y , i to w s p o s ó b n i e p o r ó w n y ­ w a l n y ze z w i ą z k a m i j ę z y k a z i n n y m i sferami w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j . W k o n s e k w e n c j i m o ż n a rzec, że t r u d n o jest w ó w c z a s m ó w i ć o j ę z y k u j a k o o d r ę b n e j sferze ś w i a d o m o ś c i j ę z y k o w e j i o d r ę b n e j p r a k t y c e j ę z y k o ­ w e j , k t ó r e j celem n a d r z ę d n y m b y ł o b y k o m u n i k o w a n i e symboliczne. Jest to f a k t dość t r u d n y sobie do w y o b r a ż e n i a , s z c z e g ó l n i e z naszej, n o w o ż y t no-analitycznej p e r s p e k t y w y , w ramach k t ó r e j bez t r u d u rozpoznajemy z e s p ó ł zjawisk bez wahania o k r e ś l a n y c h jako j ę z y k o w e . P r z y j ę ł o się za­ liczać j ę z y k do k o m u n i k a c y j n o - s y m b o l i c z n e j sfery k u l t u r y , obok s z t u k i 1 obyczaju. W ramach k u l t u r y magicznej, gdzie „ w s z y s t k o b y ł o wszyst­ k i m " , tego t y p u p o d z i a ł i w y o d r ę b n i a n i e dziedzin k u l t u r y jest c a ł k o w i ­ cie m y l ą c e . M o ż n a j e d n a k ż e p r z y j ą ć , iż j u ż w ó w c z a s m o w a s p e ł n i a ł a — zawsze charakteryzującą język — funkcję integrująco-różnicującą społecznie. K o m u n i k o w a n i e za p o m o c ą m o w y — j a k k o l w i e k b y ono nie w y g l ą d a ­ ło —• m i a ł o t a k i efekt, że b y ł o z n a k i e m p r z y n a l e ż n o ś c i do danej g r u p y . Przekazy f u n k c j o n o w a ł y o b i e k t y w n i e w ten s p o s ó b , że i n t e g r o w a ł y s u ­ b i e k t y w n i e c z ł o n k ó w danych g r u p s p o ł e c z n y c h ( w z m a c n i a j ą c poczucie przynależności grupowej), przeciwstawiając ich członkom grup o od­ miennej „ m o w i e " . Owe o d m i e n n o ś c i j ę z y k o w o - k o m u n i k a c y j n e b y ł y j e d ­ n a k ż e zawsze stopione z o d m i e n n o ś c i ą w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej g r u p i e i trzeba je r ó w n i e ż r o z p a t r y w a ć w r a m a c h tej całości. IV. 1 MAGIA A JĘZYK W tej części c h c i e l i b y ś m y p o c z y n i ć nieco u w a g na temat p o w i ą z a ń p o ­ m i ę d z y j ę z y k i e m ( m o w ą ) m a g i c z n y m a m a g i c z n y m sposobem p e r c y p o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i . E ę d z i e to j e d n o c z e ś n i e swego rodzaju podsumo- �40 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA wanie dotychczasowych r o z w a ż a ń . Rzecz jasna, że n i e m o ż l i w e jest w t y m miejscu o d w o ł a n i e się do j a k i c h k o l w i e k m a t e r i a ł ó w , k t ó r e d o t y c z y ł y b y k u l t u r y magicznej charakteryzowanej w s p o s ó b prezentowany w n i n i e j ­ szym szkicu, pozostaje w i ę c ewidencja etnologiczna. „ Z a ś w i a d c z a " ona i p r z y b l i ż a te p r o b l e m y w s p o s ó b jedynie p o ś r e d n i . P r z y j r z y j m y się wobec tego istocie f o r m y i znaczeniu magicznych a k t ó w r y t u a l n y c h . Okazuje się, iż t a k i akt s k ł a d a się ze w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y c h i d z i a ł a j ą c y c h na siebie wzajemnie a k t ó w m o w y (w f o r m i e w y p o w i e d z i i zaklęć) oraz d z i a ł a ń (manipulowanie p r z e d m i o t a m i ) . Ta całość s k ł a d a się na specyficzny a k t p e r f o r m a t y w n y (w sensie, w j a ­ k i m u ż y w a ł tego pojęcia J. A u s t i n ) , d z i ę k i k t ó r e m u dochodzi do przeno­ szenia o k r e ś l o n y c h w ł a ś c i w o ś c i na p r z e d m i o t y l u b osoby, na k t ó r e chce się o d d z i a ł y w a ć . Jak z a u w a ż a S. J. T a m b i a h — logika k o n s t r u k c j i ta­ kiego „ p r z e n o s z e n i a " opiera się na: (1) metaforyczno-analogicznym prze­ niesieniu przez w y r a ż e n i e p o ś r e d n i c z ą c e l u b na r z e c z y w i s t y m kontakcie z p r z e d m i o t e m u ż y w a n y m jako „ p r z e n o ś n i k " oraz (2) s ł o w n y m przeno­ szeniu energii z „ c z ę ś c i " na „ c a ł o ś ć " ( m e t o n i m i a ) . M a m y t u w i ę c k l a ­ s y c z n ą k o e g z y s t e n c j ę k o m p o n e n t ó w symboliczno-semantycznych (oczy­ w i ś c i e nie w f o r m i e s e m a n t y k i sensu stricto) i przedmiotowo-metonim i c z n y c h ( k t ó r e m a j ą znaczenie d e c y d u j ą c e ) . C h o c i a ż m o ż n a z n a l e ź ć w y ­ j ą t k o w e p r z y k ł a d y a k t ó w r y t u a l n y c h i magicznych o b y w a j ą c y c h się bez u d z i a ł u werbalnego, j e d n a k zdecydowana i c h w i ę k s z o ś ć jest k o n g l o m e ­ r a t e m d z i a ł a ń fizycznych i a k t ó w m o w y . Z a u w a ż m y p r z y t y m , że sama m o w a magiczna jest j u ż — zgodnie z n a s z y m i w c z e ś n i e j s z y m i ustale­ n i a m i — r ó w n o c z e s n y m d z i a ł a n i e m (komponent m e t o n i m i c z n o - p r z e d m i o t o w y ) , co dodatkowo wzmacnia t e z ę o p e r f o r m a t y w n y m charakterze aktów rytualnych. Jakie relacje wzajemne m o ż n a w y z n a c z y ć p o m i ę d z y w y p o w i e d z i ą ( m o w ą ) m a g i c z n ą a d z i a ł a n i e m magicznym? Przede w s z y s t k i m o p i e r a j ą się one na t o ż s a m e j zasadzie m y ś l e n i a — na m y ś l e n i u analogicznym; poza t y m z a r ó w n o w y p o w i e d z i s ł o w n e , j a k i d z i a ł a n i a m a j ą c h a r a k t e r r y t u a l n y , a a k t y r y t u a l n e z k o l e i są a k t a m i p e r f o r m a t y w n y m i . Każda w y p o w i e d ź jest j e d n o c z e s n ą p r ó b ą w p ł y w a n i a przyczynowego, k a ż d e d z i a ł a n i e fizyczne z k o l e i zawsze jest o k r e ś l o n y m k o m u n i k a t e m ( k o m u n i ­ kuje, że oto w ł a ś n i e d o k o n u j ę t a k i c h to a t a k i c h z a b i e g ó w fizycznych, b y o s i ą g n ą ć o k r e ś l o n y stan rzeczy l u b b y u n i k n ą ć stanu rzeczy niepo­ ż ą d a n e g o i niebezpiecznego). Całość a k t u r y t u a l n e g o jest k o m p l e k s e m c z y n n o ś c i n a s t a w i o n y c h na i n t e r p r e t a c j ę , a i c h sens realizuje się t y l k o 14 1 4 of Por. View, 1979, S. J . [w:] Tambiah, Reader in The Comparative Form and Religion, Meaning A Point L . Vogt, E . V o g t (eds), N e w of Magical Acts: York s. 354. N i e c o i n n e a s p e k t y tego p r o b l e m u poruszone s ą w a r t y k u l e tego a u t o ­ r a : The Magical Power of Words, „ M a n " , vol. 3: 1968, n r 2, s. 175-208. O b a k u ł y n a w i ą z u j ą do d o r o b k u B . M a l i n o w s k i e g o w dziedzinie b a d a ń j ę z y k a go i o g ó l n e j teorii m a g i i . arty­ magiczne­ �STATUS JĘZYKA W ŚWIADOMOŚCI 41 MAGICZNEJ w t e d y , gdy p r a w i d ł o w o zostanie odczytany kontekst m y ś l o w o - d z i a ł a niowy. Niech nie m y l i nas jednak s z c z e g ó l n e p o d k r e ś l a n i e k o m u n i k a c y j n e j sfery j ę z y k a i d z i a ł a ń magicznych. Sprowadzenie i c h l i t y l k o do k o ­ m u n i k a c j i jest z w i e l u w z g l ę d ó w f a ł s z y w e . Jak j u ż wykazano gdzie i n d z i e j , redukcja magii (a r ó w n i e ż j ę z y k a ) do tej sfery jest niedo­ puszczalna. O p o w i e ś ć m i t y c z n a np. jest j e d n y m t y l k o , j ę z y k o w y m a k u ­ rat, p r z e j a w e m m y ś l e n i a magicznego, w ogromnej dziedzinie i n n y c h jego p r z e j a w ó w . Z kolei k a ż d y j ę z y k o p r ó c z r e g u ł ściśle systemowych za­ k ł a d a zawsze j a k i ś p o g l ą d na ś w i a t ( w p r z y p a d k u m o w y magicznej jest to owa kontaminacja k o m p o n e n t ó w s y m b o l i c z n y c h i m e t o n i m i c z n y c h ) i badanie go pod t y m k ą t e m w p r o w a d z a j u ż nas w ś w i a t o p o g l ą d o w ą s f e r ę k u l t u r y symbolicznej. Na niewiele z d a j ą się w i ę c p r ó b y t r a k t o w a n i a m a g i i jako analogicznej do j ę z y k a ( w sensie f u n d a m e n t a l n y c h p r a w i „strukturalnej budowy"). 1 S W r a c a j ą c do a k t ó w magicznych: obok swej f u n k c j i p e r f o r m a t y w n e j dostarcza on (podobnie j a k w y p o w i e d ź werbalna) i n f o r m a c j i (aspekt l o k u c y j n y w t e r m i n o l o g i i A u s t i n a ) oraz posiada charakter p e r l o k u c y j n y Cintencjonalne i nieintencjonalne konsekwencje a k t u magiczego). T a k i e rozdzielenie jest j u ż jednak zabiegiem czysto a n a l i t y c z n y m , g d y ż dla pod­ m i o t ó w ś w i a d o m o ś c i magicznej stanowi n i e p o d z i e l n ą całość. I uwaga ostatnia. Z a r ó w n o m y ś l e n i e t y p u magicznego, j a k i m o w a magiczna p o d z i e l a j ą j e d n ą g e n e r a l n ą c e c h ę (nie w c h o d z i m y t u w ogóle w p r o b l e m y z w i ą z k ó w j ę z y k a z m y ś l e n i e m i wzajemnej d e t e r m i n a c j i p o m i ę d z y n i m i ) : nie p o s i a d a j ą one c h a r a k t e r u myślowo-refleksyjnego, ale raczej u o b e c n i a j ą zjawiska i są j e d n o c z e s n ą w n i c h p a r t y c y p a c j ą . W a r t o ś c i realizowane w ramach m o w y i d z i a ł a n i a magicznego n a l e ż ą przede w s z y s t k i m do p o r z ą d k u metonimiczno-przedmiotowego i — j a k o takie — p o d d a j ą się l u d z k i e m u o d d z i a ł y w a n i u . Michał Buchowski, Wojciech Burszta THE STATUS OF T H E L A N G U A G E IN MAGICAL W A Y OF THINKING S u m m a r y T h e s u b j e c t of the paper a r e the m u t u a l connections of magical syncretic 1 8 type a n d the attitudes. The Np. B u c h o w s k i , runkowania znakowy kultury, a magia (w magical speech syncretism of op. cit.; W. used the by thought Burszta, b e t w e e n the w o r l d outlook societies has Z problemów „ L u d " , t. 67: 1983; M . B u c h o w s k i , druku). its sharing this evidence in językowego Komunikacyjny kind of magical uwa­ system �42 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BUHSZTA speech (in the sense of de S a u s s u r e ' s "parole") — the m i n g l i n g of the v a l u e s of p r a c t i c a l , c o m m u n i c a t i o n a l a n d w o r l d outlook c h a r a c t e r finds its r e f l e c t i o n i n the speech. I t m a k e s a coegsistence of s y m b o l i c - s e m a n t i c a n d objective-metonimic c o m p o n e n t s . I n this sense the language of that time w a s not the c l a s s i c a l "la l a n ­ gue'' n e i t h e r h a d its s e m a n t i c s i n the m o d e r n E u r o p e a n sense. T h e a n a l y s i s p e r f o r m e d i n this p a p e r s h o w s close analogies b e t w e e n magic a n d m a g i c a l s p e e c h r e v e a l i n g e s p e c i a l l y i n r i t u a l m a g i c a l acts of p e r f o r m a t i v e character. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4642ed0364b1169f8a9ab8e0445aaf8.pdf 43a135ed7b1a238ca95dba6de0c21a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5560 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5170 Title A name given to the resource Wspomnienia przez pryzmat ciała/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.4547 Creator An entity primarily responsible for making the resource Budrewicz, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Budrewicz | WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A DOŚWIADCZENIA K O B I E T - W I Ę Ź N I A R E K O B O Z U Wszystko czym jesteśmy, musi być wyrażone - umysł i ciało a jest to proces niezwykle trudny i niebezpieczny. Virginia Woolf Czy jest coś, co wyznacza niezwykłość kobiecego pisa­ nia? Podobnie jak przywołana wyżej Virginia Woolf, Ewa Kraskowska podaje typowo kobiece cechy pisarstwa: „rozluź­ nienie spójności tekstu, fragmentaryczność, nielinearność, eks-centryczność, dygresyjność, przewaga teraźniejszości nad epickim czasem przeszłym, wreszcie - somatyczność, czyli swoiste pisanie ciałem". We francuskim feminizmie pojawia się pojęcie ecriture feminine, które amerykańska badaczka Elaine Showalter definiuje jako „wpisanie kobiecego ciała i kobiecej odmien­ ności w język oraz tekst" . Kobiece ciało jest postrzegane przez współczesne feministki jako bezpośrednie źródło ko­ biecego pisarstwa, potężny alternatywny dyskurs; pisać cia­ łem to odtwarzać świat. Kobieta - autorka chłonie obrazy z zewnątrz, ulega im, „staje się lustrem, a jej wytwór lustrza­ nym odbiciem" . 2 wspomnieniach z czułością; wskazują na to zdrobnienia ich imion: Zosia, Marysia, Alinka, Haneczka. U Delbo jest Lulu, Sally, Viva i jest też „noga Alice" - kawałek drewna, który żyje, jest bardziej żywy od swojej właścicielki, bo istnieje: „Położona na śniegu noga Alice jest żywa. Musiała się odłą­ czyć od martwej Alice". Sztuczna noga - przedmiot, który miał ułatwić życie, usprawnić ciało, staje się pars pro toto martwej Alice. U Delbo nie ma czułości, jest tylko naga prawda.To pamiętanie z Imienia jest też sposobem na wyłowienie jednostek z masy podobnych ciał - „manekinów". 8 3 4 Szczególne miejsce w kobiecym pisarstwie zajmować ma doświadczenie; autorka przez odsłonięcie własnej intymno­ ści, używanie emocjonalnego języka, powinna nawiązać kontakt z adresatem wypowiedzi - najlepiej z inną kobietą. W słynnym Śmiechu Meduzy Helenę Cixous stwierdza: „poprzez pisanie kobieta znowu zaistnieje ciałem, które jej więcej niż odebrano, bo sprawiono, że było dziwnie obce jej samej". Fragment ten nie odnosi się bezpośrednio do do­ świadczenia kobiet w obozie koncentracyjnym (nie o tym albo nie tylko o tym pisze Cixous), ale nadaje się doskonale do analizy tego zjawiska. Już w pierwszych chwilach po przy­ jeździe do obozu odbiera się ludziom ciała. Jak na tonącym statku, pierwszeństwo mają kobiety i dzieci, do umierania również. Te, które przeszły wstępną selekcję, zostają pozba­ wione włosów, są dezynfekowane w miejscach intymnych brudną szmatą. Nie ma tu już miejsca na skromność, wstyd. „Podchodziłyśmy gęsiego do miski. Tam nacierano każdą pod pachami i między nogami, co pobudzało stojących obok SS-manów do ustawicznego śmiechu. [...] widać było, że są zachwyceni naszymi niezgrabnymi, wstydliwymi ruchami" - tak Żywulska wspomina dezynfekcję. Ciało nie jest już wła­ snością kobiety, należy teraz do obozu, obóz robi z nim co chce. 5 6 Poprzez pisanie ma zostać usłyszane kobiece ciało, ko­ bieta ma znowu zaistnieć cieleśnie, ciało ma się stać wyrazi­ cielem stylu. Kobiece pisanie to akt wywrotowy, to wprowa­ dzanie „chaosu wypowiedzi osobistej, pełnej imion własnych i przypisanych im znaczeń" . We wspomnieniach Żywulskiej wiele jest imion koleżanek z obozu, nie chce ona, by były anonimowe, pozostały tylko numerem. Każda z nich to inna historia cierpienia i umierania, a wszystkie traktowane są we 7 Punktem wyjścia twórczości kobiecej są doznane urazy, te fizyczne i psychiczne, ogólniej - doświadczenie negatyw­ ne. Kobiety „zapisują ranę, piszą bo zostały okaleczone" . W sposób zwielokrotniony i dosłowny takie rany powstają w obozie koncentracyjnym. Jedna z bohaterek Żywulskiej mówi: „nasze cierpienie polega przede wszystkim na ciągło­ ści, na beznadziejności. Jesteśmy wiecznie w stanie bólu PISMO ANTROPOLOGICZNE 9 �Małgorzata Budrewic; psychicznego i fizycznego. To tak jakby stale bolał ząb. I tak jakby stale ktoś bliski umierał. I tak jakby stale ktoś na ciebie pluł. W obozie ciało stawało się boskim centrum świata; to wokół niego rozgrywał się cały dramat istnienia. Francois Chirpaz - francuski myśliciel - w swoim eseju poświęconym ciału stwierdza, że z a u w a ż a m y j e g o o b e c n o ś ć d o p i e r o w momencie dyskomfortu - bólu; w tym momencie staje się ono dla nas światem. Ból wywołuje rozkład egzystencji. Jesteśmy zablokowani w swoich ciałach, a kobiety w obozie były w nich wręcz uwięzione. „Była naprężona od palców ręki do palców stopy, ale za każdym razem [...] spadała. Ciało jej stawało się nagle miękkie i żałosne. Potem podnosiła gło­ wę, na twarzy malowała się praca mózgu, to działo się we­ wnątrz niej i przygotowywało ręce i nogi do w y s i ł k u " - tak Delbo opisuje starania wycieńczonej więźniarki by wyjść z rowu. Umysł stara się zapanować nad ciałem, przejąć nad nim kontrolę, zmusić do posłuszeństwa, ale ciało nie należy już do niej, porusza się jakby nie było nią i wygląda tak obco. 10 11 12 Żywulska wspomina spotkanie z mężczyzną nad rzeką. Nie czuje się kobietą, nie chce więc na niego patrzeć, by nie dostrzec w jego spojrzeniu siebie odartej z kobiecości: „Czu­ jąc na sobie wzrok mężczyzny, kobieta dotyka prawdy o In­ nym [...] i o sobie samej w oczach Innego". Nie chce skon­ frontować się z prawdą, którą przecież zna. Kiedy on ją cału­ je, wcale nie jest zadowolona: „Czy pan zwariował, miesiąc nie myłam twarzy ani zębów. Czy pan jest ślepy, jak można mnie całować, pan nie ma za grosz poczucia estetyki!" W obozie kobieta nie może być kobietą. Pozbawia się ją na każdym kroku jej cech dystynktywnych. Czy jest kobietą postać bez włosów, z wyschniętymi piersiami, wysterylizowana, nie mająca miesiączki, ważąca ok. 25 kg, brudna, za­ wszona, śmierdząca? Co ten obraz ma wspólnego z bujnym, zdrowym, przedwojennym kobiecym ciałem, ciałem estetycz­ nym? Kobiety przejeżdżają blisko nas. Krzyczą. Krzyczą, a my nic nie słyszymy. [...] Ich usta krzyczą, ramiona wycią­ gnięte w naszym kierunku krzyczą, wszystko w nich krzy­ czy. Każda z nich jest krzykiem. Ich ciała są jak pochod­ nie, płonące krzykiem przerażenia. Każda jest zmateriali­ zowanym krzykiem, wyciem - którego nie słychać. [...] Nasze oczy krzyczą, nie wierzą. 16 Krzyczą odstające kości, przeraźliwa chudość, nawet chód jest krzykiem - głowa ciągnie resztę ciała, siedlisko ludzkiej myśli ciągle chce przewodzić upartemu, głodnemu, spragnionemu, choremu ciału. Ale histeria bywa też głośna, manifestuje się jako bunt, protest przeciw umieraniu tak nieludzkiemu, tak niesprawie­ dliwemu. Ostatnie pożegnanie, ostatnia skarga, ostatnie sło­ wo przejawia się nagle, jakby na sygnał, zaczynały krzyczeć. Krzyk zwiększał się, podnosił i rozlegał za murem. To były już tylko krzyczące usta, wyjące ku niebu, siedzące, wy­ krzywione. [...] Wkrótce krzyk ponownie podnosił się, nie rezygnowały, nie chciały się poddać, był teraz przeraźliwszy, rósł i opadał w łkanie i ciszę, w oczach nie było na­ dziei. 17 13 14 Lucy Irigaray uważa, że kobiecy głos w systemie repre­ zentacji i wiedzy, które są fallocentryczne, to tylko pogłos. Jedynym sposobem kobiecej wypowiedzi jest w nim furia, kiedy ciało wypowiada się w sposób nie dający się zwerba­ lizować. Histeria - jej zreformowana, ucywilizowana forma pozwoli kobiecie wypowiedzieć się w sposób niezależny od obrazów i logiki fallocentrycznej. Histeria jest w obozie je­ dynym sposobem wyrażenia sprzeciwu. Ciało mówi, ciało krzyczy - bezgłośna kobieca histeria. 15 Nie chciały umierać w ciszy, nie mogły umierać w ciszy, mimo że dla oprawców ich krzyk nic nie znaczył. Kobiety wyrażają się w płaczu, świadczy on o ich niesa­ mowitej wrażliwości, o tym, że jeszcze czują i to w sposób tylko im właściwy. Kiedy serce zmienia się w kamień - łzy wysychają. „Dobrze byłoby gdybyś płakała" - ktoś radzi Żywulskiej - „ale ja nie umiałam p ł a k a ć " - tłumaczy się ona. Zabrano kobietom kolejny środek wyrazu uczuć, uciszono je znowu. W obozowych wspomnieniach mężczyzn, które czytałam, nie spotkałam się z opisem wzajemnego ogrzewania się cia­ łami w czasie apelów. Kobiety piszą o tym jak o bardzo nor­ malnej, naturalnej sprawie: „Trzymamy się razem, ściśnięte, piersi przy plecach, tworząc jakby jeden system krążenia k r w i " ; „starałyśmy się stać zwartą masą, żeby ogrzewać się ciałami" . Solidarność kobieca to solidarność ciał, tych owrzodzonych i ropiejących, które na przekór biologii za­ chodzą w ciążę, cudem rodzą dzieci i ukrywają je. Mimo tych n a d l u d z k i c h okoliczności i wysiłków, dzieci i tak muszą umrzeć. Do 1943 roku kobiety w ciąży bez względu na po­ chodzenie były gazowane, albo zabijane zastrzykiem fenolu w serce. Jeśli więźniarce udawało się donosić ciążę, śmier­ telny zastrzyk dostawało i dziecko. Jeśli do obozu przybyła większa ilość kobiet w ciąży, bez względu na jej zaawanso­ wanie dokonywano zabiegów spędzania płodu. Wiele ko­ biet przypłaciło je życiem. 18 19 20 21 A jednak ciąża była kobiecym i niezaprzeczalnie ciele­ snym przeżyciem i solidaryzowała współwięźniarki. Żywul­ ska opisuje przypadek ukrywania dziecka młodej Żydówki w szpitalu. Wszystkie kobiety pomagały. Dziwiło, że dziecko „urodziło się wyjątkowo zdrowe i śliczne", że matka miała p o k a r m , że „na przekór wszystkim dziecko rozwijało się i było coraz rozkoszniejsze". Żadna nie miała jednak wąt­ pliwości, że w końcu dziecko musi umrzeć. W warunkach obozowych łatwiej wierzyło się w złe zdarzenia. 22 Nagość w obozie była wszechobecna. Nagie ciała krąży­ ły po obozie albo się po nim walały. Nago się chorowało na rewirze, nago się umierało, stało na apelu, czekało na de­ zynfekcje w mroźne zimy. Nago szło się do komór gazowych, a potem nagie ciała palono w krematoriach. Obnażone ciała miały dodatkowo poniżyć, odczłowieczyć, zawstydzić. Nie można było nie doświadczyć obozu przez ciało. Delbo przy­ równuje ciała więźniarek d o manekinów. W s p o m i n a , że w dzieciństwie bała się manekinów, że zmieszana była ich 46) Numer 10/2005 �WSPOMNIENIA P R Z E Z P R Y Z M A T C I A Ł A . . nagością: „nigdy nie pomyślałam, że mogły istnieć nagie, bez włosów". W obozie „manekiny" są wszędzie „trzeba je odróżniać od śniegu. Wypełniają dziedziniec. Są nagie. [...] Głowy są ogolone, włosy podbrzusza sterczą sztywno. [...] Sterczące palce stóp są [...] dziwaczne. Straszliwie dziwacz­ ne". Dzieciństwo minęło bezpowrotnie, teraz autorka jest dorosła i może patrzeć na „manekiny" bez lęku. Kobiety, jeśli udało im się przetrwać piekło na początku obozu, zimno, głód, apele, dezynfekcje, jeśli nie załamały się psychicznie, znajdowały siłę, by ochraniać własną egzy­ stencję i - jeśli było to możliwe - również życie innych. Każ­ dy, kto przeżył obóz, musiał dać świadectwo, opisać nieopi­ sane, odczuć wszystko jeszcze raz cieleśnie, włożyć palec we własną ranę, „posypać ją solą". W tym rozumieniu prze­ życia zarówno mężczyzn, jak i kobiet bywają podobne. Róż­ ni je jednak sposób opisu, który jest bardziej cielesny u ko­ biet. Zdają się mówić - „jesteśmy swoimi ciałami". Widać to wyraźnie we wspomnieniach Charlotte Delbo i Krystyny Żywulskiej, więźniarek obozu Oświęcim - Brzezinka. 23 24 1 V. Woolf, Speech. Manuscript Notes, cyt. za: E. Showalter, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przet. I. Kalinowska-Blackwood, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, s. 132. 2 E. Krasowska, Kilka uwag na temat powieści kobiecej, gie" 1993, nr 4/5/6, s. 262. 3 E. Showalter, dz. cyt., s. 123. „Teksty Dru­ 4 K. Kłosińska, Ciało - pożądanie - ubranie. O wczesnych ściach Gabrieli Zapolskiej, Kraków 1999, s. 15. powie­ 5 H. Cixous, Śmiech Meduzy, przeł. A. Nasiłowska, „Teksty Drugie" 1993, nr 4/5/6, S. 152. 6 K. Żywulska, Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 1946, s. 55. 7 H. Cixous, dz. cyt., s. 160. 8 Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 70. 9 K. Kłosińska, dz. cyt., s. 69. K. Żywulska, dz. cyt., s. 98. 1 11 F. Chirpaz, Ciało, przeł. J. Migaslński, Warszawa 1998, s. 20-24. Ch. Delbo, dz. cyt., s. 42. ' K. Kłosińska, dz. cyt., s. 44. K. Żywulska, dz. cyt., s. 42. : 14 ' E. Grosz, Jacques York 1990, s. 174-183. 6 7 Lacan. A feminist introduction, Ch. Delbo, dz. cyt., s. 58 - 59. Tamże, s. 8 2 - 8 3 . 8 K. Żywulska, dz. cyt., s. 9 1 . 9 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 104. 20 London - New K. Żywulska, dz. cyt., s. 29. 21 L. Cebo, Więźniarki w obozie hitlerowskim w Oświęcimiu - Brze­ zince, Katowice 1984. 22 K. Żywulska, dz. cyt., s. 94. 23 Ch. Delbo, dz. cyt., s. 32. 24 Tamże, s. 3 1 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/079834c8783200e020cf304a95f0654b.pdf 37691f42ad670cd5c02340b5f080ad39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3463 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3246 Title A name given to the resource Lajkonik w oczach badaczy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bujak, Jan; Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Bujak, Bogdana Pilichowska LAJKONIK W O C Z A C H BADACZY Nieoficjalnym s y m b o l e m K r a k o w a jest p o s t a ć b r o ­ datego j e ź d ź c a w p s e u d o o r i e n t a l n y m s t r o j u , na bogato ubranym, nieproporcjonalnie m a ł y m drewnianym koni­ k u bez n 6 g , s t o j ą c y m n a w y ł a n i a j ą c y c h s i ę s p o d k o ń ­ skiego k o r p u s u nogach j e ź d ź c a . N a z w ę L a j k o n i k a w i d z i ­ m y na s z y l d a c h s k l e p ó w , k a w i a r n i , b a r ó w , a n a w e t i n s ­ tytucji, zaś postać zdobi w i n i e t y k r a k o w s k i c h gazet, reklamy, k a r t y pocztowe itd. W y o b r a ż a j ą j ą t a k ż e liczne zabawki, sprzedawane t u r y s t o m jako p a m i ą t k a z K r a ­ kowa. Do L a j k o n i k a i do l e g e n d y z n i m z w i ą z a n e j j e s t e ś m y już tak p r z y z w y c z a j e n i , ż e p r z y j m u j e m y j ą nie zasta­ nawiając się, s k ą d w ł a ś c i w i e w z i ą ł się ten barwny zwyczaj. T y m bardziej, że w a r t y k u ł a c h o n i m , k t ó r e u k a z a ł y się w ostatnich latach, z n a j d u j e m y często p o w t a ­ r z a n e s t w i e r d z e n i e , iż „ t a j e m n i c a L a j k o n i k a z o s t a ł a r o z ­ szyfrowana". W rzeczywistości jednak w ciągu prawie 160 l a t b u r z l i w y c h d o c i e k a ń d o t y c z ą c y c h g e n e z y tego z w y c z a j u n i e w y s z l i ś m y c i ą g l e jeszcze poza h i p o t e z y — mniej lub bardziej przekonujące, a niekiedy wprost fantastyczne. Nie w i e m y nawet k i e d y w ł a ś c i w i e zwy­ czaj t e n p o j a w i ł s i ę w K r a k o w i e . P r z e z l a t a p o w s t a ł y i u p a d ł y d z i e s i ą t k i hipotez, t w o r z y ł y się obozy, w y b u c h a ­ ły z a w z i ę t e spory i p o l e m i k i zamieszczane na łamach p o w a ż n y c h n a u k o w y c h p u b l i k a c j i . W ś r ó d badaczy, k t ó ­ rzy zajmowali się L a j k o n i k i e m , byli wybitni uczeni. Ż y w o i n t e r e s o w a l i s i ę t e m a t e m t a k ż e d z i e n n i k a r z e co­ d z i e n n y c h gazet k r a k o w s k i c h , k t ó r z y s t a r a l i s i ę z a w s z e w y ł a p a ć wszystkie nowości i rewelacje, by je przeka­ zać s w y m czytelnikom. A w s z y s t k o z a c z ę ł o s i ę w r o k u 1820, k i e d y t o na ł a m a c h pierwszego w K r a k o w i e czasopisma literackiego „Pszczółki Krakowskiej", jego założyciel i wydawca K o n s t a n t y M a j e r a n o w s k i (1790—1851) o p u b l i k o w a ł r e l a ­ cję z obchodu K o n i k a Zwierzynieckiego, p o d a j ą c jedno­ c z e ś n i e w y j a ś n i e n i e g e n e z y tego z w y c z a j u . Z a t r z y m a j m y się c h w i l ę p r z y autorze tego a r t y k u ł u , g d y ż j e g o osoba j e s t n i e z w y k l e w a ż n a d l a c a ł e j s p r a w y L a j k o n i k a , a t o co w ó w c z a s n a p i s a ł , d o d n i a d z i s i e j s z e ­ go j e s t t r e ś c i ą p o l e m i k i r o z w a ż a ń . K o n s t a n t y M a j e r a ­ nowski był człowiekiem niezwykle kontrowersyjnym. Dał się p o z n a ć j a k o dziennikarz o b ł y s k o t l i w e j , w y b i t ­ nej i n t e l i g e n c j i , j a k o poeta, d r a m a t u r g i p o w i e ś c i o p i sarz, ale — j a k p i s a ł A m b r o ż y G r a b o w s k i — „przy z d o l n o ś c i a c h p i ó r a n i e o b f i t o w a ł w t o , co n a z y w a m y c h a r a k t e r e m . N i e o g l ę d n y na j u t r o , l e k k o m y ś l n y , o k o ł o r. 1830 do 1831 w p l ą t a ł s w e i m i ę w s p r a w y g o d n e p o ­ g a r d y , co go z o h y d z i ł o . . . i r e s z t ę ż y c i a z a k o ń c z y ł tu w K r a k o w i e , nie z o s t a w i a j ą c u nikogo dobrego w s p o m ­ n i e n i a po sobie" Przede w s z y s t k i m zarzucano m u , że b y ł p ł a t n y m szpiegiem i d e n u n c j a t o r e m na u s ł u g a c h gen. A l e k s a n d r a R o ż n i e o k i e g o , szefa t a j n e j p o l i c j i K r ó l e s t w a P o l s k i e g o . W czasach R z e c z y p o s p o l i t e j K r a k o w s k i e j zo­ stał naczelnikiem cenzury w K r a k o w i e t ę p i ą c wszelkie p r z e j a w y s w o b o d n e g o m y ś l e n i a . A l e t e n sam człowiek w l a t a c h 1819—1822 p i s y w a ł d o „ P s z c z ó ł k i " i „ K r a k u ­ sa" a r t y k u ł y „ t c h n ą c e n i e t y l k o m i ł o ś c i ą o j c z y z n y , a l e chęcią ożywienia ducha narodowego, budzenia serc z u ś p i e n i a i a p a t i i " . W 1848 r. o p u b l i k o w a ł 10 o b r a z ó w 8 I z dziejów Polski i K r a k o w a , napisanych w t y m patriotycznym Był i też duchu Majeranowski popularyzatorem jów. W z Artykuł r. Kronika wielkim legend, „Pszczółce" „Pielgrzym 1820 pt. 10 Krakowa. miłośnikiem, zbieraczem podań, obrzędów publikował je pod i Data j e s t tu ukazał ważna odbył — się w opis dniu 9 musiał go i p a m i ę t a ł a i „Wielu wie — rada pole do porównań, nas choćby Sam szcze­ z tym, dzisiaj. z was pisał konika, kochani ziomkowie, Pielgrzym z Tęczyna na równinach — może co jeszcze znaczy ta przedmieścia ku pomimo t y s i ę c y l u d z i na grożącego jej jedno miejsce deszczu, nie pa­ Zwierzyń­ c o w i , w dTugi c z w a r t e k u r o c z y s t o ś c i B o ż e g o C i a ł a , wczoraj, ścisły, większość jego przebieg. zaś opis — j a k o w ogóle pierwszy — jest dla ciekawy, dając czerwca być się poprzedniego dnia czytelników oglądała co w i d z i m y zwycza­ pseudonimem Tęczyna". o Lajkoniku gdyż Lajkonik gólnie samym dni do którą dziesięciu zwabiła? C z ł o w i e k po t a t a r s k u p r z e b r a n y , w z a w o j u i w ż ó ł ­ t y c h b u t a c h , z w i e l k ą b u ł a w ą w r ę k u ; u d a j e h a r c e na p o s u w i s t y m biegunie; w istocie na z r ę c z n i e p r z y s t r o j o ­ n y m k o n i k u z drewna, otoczony s t r a ż ą policji, przy od­ g ł o s i e m u z y k i , t r ą b i k o t ł ó w . Za k a ż d y m p o d s k o c z e n i e m w t ą albo o w ą s t r o n ę , k i l k a s e t l u d z i do zamieszania przywodzi; wielu z niebezpieczeństwem szwanku, znęca do w ł a ż e n i a na d a c h y , p a r k a n y , d r z e w a i k a m i e n i e w szychtach, byle m u się p r z y p a t r z e ć mogli. O b c h ó d t e n , n a l e ż ą c y do r z ę d u n a j w e s e l s z y c h i n a j ­ dawniejszych w Krakowie, dzieje się w następujący s p o s ó b : skoro się t y l k o procesja o d P a n n y M a r i i po r y n k u miasta u k o ń c z y , zaraz cała p u b l i c z n o ś ć rozmaitego stanu, w i e k u i p ł c i o b o j e j p o ś p i e s z a na r o z l e g ł ą r ó w ­ n i n ę za b i s k u p i m p a ł a c e m , p r z e z B r a c k ą , W i ś l n ą i F r a n ­ c i s z k a ń s k ą ulicę aby zgromadzenie W ł ó c z k ó w * u p r z e d z i ć , które powraca z nabożeństwa, krokiem wolnym, i w p o r z ą d k u s t o s o w n y m do d a w n e g o z w y c z a j u . T a m po n i e j a k i e j c h w i l i , p o k a z u j e się od Z w i e r z y ń c a o c z e k i w a ­ n y k o n i k ze s w o i m u d z i e l n y m o r s z a k i e m , p o s t ę p u j ą c y t a k ż e Bwolna, n a p r z y j ę c i e b r a c t w a z k t ó r a m n i e b a w e m się łączy, i zajeżdża przed okna Biskupa Krakowskiego, d l a z ł o ż e n i a M u czci n a l e ż n e j p r z e z t r z y k r o t n y powiew c h o r ą g w i ą . Po d o p e ł n i e n i u tego o b r z ę d u , Włóczkowie z a t r z y m u j ą się nieco opodal — a rozweselony T a t a r z y n harcuje dopiero na s w y m k o n i k u , w p a d a j ą c m i ę d z y pos­ p ó l s t w o , gdzie najbardziej ś c i ś n i o n e t ł u m y uwodzi. W r z a ­ w a i p o p ł o c h na wszystkie strony, z n a m i o n u j ą dziarskie j e g o o b r o t y . Po k i l k u t a k i c h z a w o d a c h , u c z ę s t o w a w s z y b u ł a w ą w p l e c y ( g a ł k a tej b u ł a w y jest w y p c h a n a s i e r ś ­ cią) niejednego z b i e d a k ó w , k t ó r y nie z d ą ż y , albo nie chce d o b r o w o l n i e u s t ą p i ć z d r o g i , ł ą c z y się na p o w r ó t z W ł ó c z k a m i , i na i c h czele z p o w a g ą wodza p r z o d k u jącego z a s t ę p o m u w i e ń c z o n y m c h w a ł ą z w y c i ę s t w a jedzie na p r z e d m i e ś c i e Z w i e r z y ń c a , gdzie j a k ł a t w o się do­ m y ś l a ć , k o ń c z y d o s t o j n o ś ć s w o j ą , na p r z y g o t o w a n e j ucz­ cie u s t a r s z e g o , w e d ł u g p o w s z e c h n e j w i a d o m o ś c i , s k r o m ­ nej a l e w e s o ł e j . *) W ł ó c z k o w i e , flisactwem. drwale zajmujący się jednocześnie �Dzisiejszy j e ź d z i e c na dziesiąt, pełen żywości się K u l i s i e w i c z , ków. o źródło z nim tego liczy około zapału i jest j e d n y m Rozmawiałem skwapliwie koniku, i lat młodzieńca, z przedniejszych kilkakrotnie, obchodu, sześć­ nazywa Włócz­ dopytując lecz t y l e tylko się był w stanie m n i e n a u c z y ć : że zwyczaj ten jest bardzo d a w ­ ny, p o d o b n o jeszcze o d n a j a z d ó w tatarskich istniejący". W dalszej części a r t y k u ł u M a j e r a n o w s k i stara się w y j a ś n i ć g e n e z ę o b r z ę d u : „ J a k w i e ś ć niesie powszechna, j a k l u d p r o s t y z p e w n o ś c i ą u t r z y m u j e , a co h i s t o r i a nasza n i e o m y l n i e z d a j e s i ę s t w i e r d z a ć ; o k o ł o r o k u 1281, pod n i e s z c z ę ś l i w y m p a n o w a n i e m Leszka Czarnego, T a ­ t a r z y p o r a z t r z e c i g r a s u j ą w Polsce, p o d s u n ę l i s i ę a ż p o d s a m K r a k ó w , k t ó r y j u ż za B o l e s ł a w a W s t y d l i w e g o d w a k r o ć o g n i e m i m i e c z e m pustoszyli. W ł a ś n i e podczas p r o c e s j i B o ż e g o C i a ł a dano z n a ć do m i a s t a , że znaczny o d d z i a ł tej h o r d y p o p e ł n i a g w a ł t y i r a b u n k i na p r z e d ­ mieściach Zwierzyńca. Chwilowa trwoga ogarnęła umy­ sły l u d u ; p ł a c z , narzekanie kobiet, s t a r c ó w i dzieci roz­ l e g a ł o s i ę n a o k o ł o ; m y ś l a n o j u ż z d a ć s i ę na l i t o ś ć k r w a ­ wych najeźdźców, których pożoga i mordy były jedy­ n y m h a s ł e m , g d y w z d o l n y c h do b o j u n a w e t z a c h w i a ł o się m ę s t w o . W t y m jeden z p o m i ę d z y W ł ó c z k ó w zwie­ r z y n i e c k i c h , z a g r z a n y o d w a g ą b o h a t e r a , p o r y w a za c h o ­ r ą g i e w , k t ó r e j d o t ą d jest g o d ł e m o r z e ł b i a ł y , i k r z y k ­ n ą w s z y na s w o i c h : „ Z a m n ą b r a c i a ! U d e r z m y n a t y c h zbójców! G i ń m y a nie p o z w ó l m y i m bezkarnie nacho­ d z i ć naszej z i e m i ! " — o b u d z ą p o w s z e c h n y z a p a ł i n a czele u z b r o j o n e g o l u d u p o ś p i e s z a n a Z w i e r z y n i e c . W k i l ­ k u godzinach zasłano t r u p a m i n a d b r z e ż a Wisły, która się k r w i ą ich z a r u m i e n i ł a , a waleczny d o w ó d c a , p r z y ­ strojony od l u d u w u b i o r y zabitego naczelnika p o h a ń c ó w , z t r y u m f e m p r o w a d z o n y do m i a s t a , w i t a n y o k r z y ­ k a m i r a d o ś c i w t e m s a m e m p r a w i e miejscu, w k t ó r e m się dzisiaj łączy z p o w r a c a j ą c ą z procesji W ł ó c z k ó w cho­ rągwią" . 3 Widzimy, 4 jak w miarę tego „wyjaśniania", autora coraz bardziej ponosi fantazja, j a k barwniejsze, w z r u s z a j ą c e szczegóły. dorzuca coraz to Przez d z i e s i ą t k i l a t l i c z n i a u t o r z y p r z e p i s u j ą le­ g e n d ę bez z m i a n l u b jeszcze b a r d z i e j j ą upiększają, t w o r z ą c na j e j k a n w i e w y c i s k a j ą c e ł z y o p o w i a d a n i a , a nawet poematy . W niektórych publikacjach znajdu­ j e m y dodatkowe — niekiedy ciekawe — szczegóły doty­ c z ą c e u b i o r u L a j k o n i k a , k a p e l i i g r a n y c h przez n i ą m e ­ l o d i i , z m i a n t r a s y pochodu i t p . oraz u w a g i o p o d o b i e ń ­ stwie do o b r z ę d ó w l u d o w y c h . T y m o s t a t n i m zagadnie­ n i e m z a j ę l i s i ę szerzej J ó z e f M i k o ł a j W i ś l i c k i i O s k a r K o l b e r g . W y j a ś n i e n i e genezy o b c h o d u dane przez M a jeranowskiego nie było w t y m okresie kwestionowane. P i e r w s z y m , k t ó r y s i ę do n i e g o s c e p t y c z n i e u s t o s u n k o w a ł b y ł A m b r o ż y G r a b o w s k i . „ Ż y j ę t u l a t 58 — p i s a ł w 1855 r. — a p r z y b y w s z y do K r a k o w a s p o r y m , b o l a t 14 i p ó ł m a j ą c y m w y r o s t k i e m , d o b r z e p a m i ę t a m , co s i ę t u d z i a ł o w czasach m o j e j m ł o d o ś c i . N i g d y p r z e c i e ż n i e p a m i ę t a m , aby kiedy m ó w i o n e było o „ K o n i k u Zwierzynieckim", co n i e c h y b n i e j a k o m ł o d e g o i c i e k a w e g o , b y ł o b y m n i e s p o w o d o w a ł o i ś ć p r z y p a t r z e ć m u s i ę w ż y w e oczy. N i g d y też n i e w i d z i a ł e m , aby, j a k to się dzieje teraz, c a ł i procesya z r y n k u k ł u s e m biegła k u p r z e d m i e ś c i u Z w i e ­ r z y n i e c o g l ą d a ć t e g o n i b y T a t a r a (...)' P r z y t e m p r z e g l ą d a ­ ł e m k s i ę g i d a w n e g o cechu w ł ó c z k ó w , k t ó r z y w o w y c h odległych wiekach g ł ó w n y m i mieli być aktorami te.^o zdarzenia, owego pobicia i odpędzenia Tatarów (...) wszelako w t y c h k s i ę g a c h cechu w ł ó c z k ó w nic nie zna­ l a z ł e m , c o b y d a w a ł o ś l a d j a k i tego z w y c z a j u w d a w ­ n y c h czasach. R o z g ł o s tego K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a ­ l e ż y s i ę K o n s t a n t e m u M a j e r a n o w s k i e m u (...) T e r a z ju>. wszyscy niezbicie w i e r z ą , ż e to jest s t a r o ż y t n y z w y c z a j , wyjąwszy mnie, który m a m o t y m jakąś wątpliwość; t y l k o przypuszczam, że ten konik m ó g ł istnieć k i e d y ś t a k d a w n o , ale w czasach n i e w o l i k r a j o w y c h , w c h w i ­ lach politycznych z a b u r z e ń i z a j m o w a n i a K r a k o w a to p r z e z S z w e d ó w i S i e d m i o g r o d z i a n , to p r z e z Moskali i N i e m c ó w , poszedł w zapomnienie, uległ p r z e d a w n i ę 4 5 �I �n i u , i w n a s z y c h czasach n a p o d s t a w i e j a k i e g o go p o d a n i a w z n o w i o n y z o s t a ł " . mgliste­ e W o k r e s i e , g d y G r a b o w s k i p i s a ł te s ł o w a , s t w i e r ­ dzono t e ż p o n a d w s z e l k ą w ą t p l i w o ś ć , że nie b y ł o na­ j a z d u t a t a r s k i e g o n a K r a k ó w w r . 1281 o r a z ż e ś w i ę t o Bożego Ciała zaczęto obchodzić w Krakowie znacznie później. Do a s p e k t ó w t y c h n a w i ą z a ł Józef Łepkowski w 1866 r. w s w y m Przeglądzie krakowskich tradycji'. „ W r o k u d o p i e r o 1287 — p i s a ł — c h o c i a ż L e s z e k C z a r n y u m k n ą ł do W ę g i e r , a o k o ł o stolicy o g i e ń i m i e c z p u s t k ą zostawił, przecież Nogal nie z d o b y ł K r a k o w a , odegnany od niego. M o g ł o b y się w i ę c z g a d z a ć podanie z f a k t e m historycznym, c h o c i a ż nie b y ł b y b ł a h y m zarzut: czemu w ź r ó d ł a c h k r o n i k a r s k i c h nie ma nie t y l k o wzmianki, ale c h o ć b y n a j m n i e j s z e j w i a d o m o ś c i o t a k i e j o b r o n i e m i a s t a , o j a k i e j m ó w i p o d a n i e (...) C z e m u ż n a k o n i e c w cechowych przywilejach w ł ó c z k ó w choćby s ł o w e m nie b y ł a w s p o m n i a n a owa ich z a s ł u g a ? " Pod w p ł y w e m tych w ą t p l i w o ś c i zaczęto kwestiono­ w a ć p o d a n ą przez M a j e r a n o w s k i e g o g e n e z ę Lajkonika j a k o „ p a m i ą t k i " po n a j a z d a c h t a t a r s k i c h . N i e k t ó r z y , c h o ć n i e l i c z n i , k r y t y c y p o s z l i jeszcze d a l e j t w i e r d z ą c , ż e c a ł y obchód Lajkonika wraz z legendą Majeranowski wy­ m y ś l i ł o d p o c z ą t k u do k o ń c a . P i e r w s z y z r o b i ł to a n o ­ n i m o w y a u t o r w „ R u c h u M u z y c z n y m " w 1861 r . Był on zdania, że M a j e r a n o w s k i p r z e s z c z e p i ł na g r u n t polski obchód, który widział w południowej Francji, gdzie u r z ą d z a s i ę go n a p a m i ą t k ę w y p ę d z e n i a s t a m t ą d Mau­ rów. Natomiast W ł a d y s ł a w Wójcicki w „Kłosach" w 1872 r . n i e n e g u j e i s t n i e n i a l e g e n d y , p o d d a j e j e d n a k w w ą t p l i w o ś ć d a w n o ś ć obchodu Lajkonika: „Czy ten ob­ chód Konika Zwierzynieckiego obchodzono dawniej, 8 d a w n y c h ś l a d ó w nie m a m y . T a k sumienny i g o r l i w y k r o n i k a r z K r a k o w a , j a k A m b r o ż y G r a b o w s k i (...), n i c o n i m n i e w s p o m i n a (...). O d z i a ł a l n o ś c i w ł ó c z k ó w i o c a ­ l e n i u przez n i c h K r a k o w a o d najazdu T a t a r ó w , t r a d y c j a d a w n a p r z e t r w a ł a , ale o b c h ó d K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o p i e r w s z y r a z p o j a w i a s i ę w r o k u 1820. (...) Ż e d a w n i e j nie i s t n i a ł w K r a k o w i e ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i nie ma, a l ­ b o w i e m najmniejszego ś l a d u o n i m nie znajdujemy, ani w zabytkach p i ś m i e n n y c h , ani w d r u k a c h starych, a p r z e c i e ż w t y c h ostatnich m a m y ciekawe opisy C z ą b r u K r a k o w s k i e g o , G r e g o r y a n e k po s z k ó ł k a c h i w a l k i k o g u ­ tów z wyścigami konnemi w X V I i X V I I stuleciu" W 1907 r. n i e z n a n y a u t o r p i s a ł w „ N o w e j R e f o r m i e " , ż e j e s t to „ k a c z k a " , k t ó r ą w y s i e d z i a ł p r z e d 8 0 - c i u l a t y krakowski dziennikarz K. Majeranowski. Л inspiracja d l a n i e g o m i a ł o b y ć n a s t ę p u j ą c e w y d a r z e n i e : „ r a z za czasów napoleońskich, oddział wojska francuskiego w pochodzie na K r a k ó w s t a n ą ł p r z e d k a t e d r ą na Zwie­ rzyńcu. Tam w pewnym ogródku Francuzi urządzili s w ó j o b c h ó d n a r o d o w y . S p o d o b a ł o się to n i e z m i e r n i e M a j e r a n o w s k i e m u , k t ó r y w lot u m y ś l i ł p r z y s w o i ć m a l o w n i ­ cze i g r z y s k o K r a k o w o w i . W y m y ś l i ł o n o d w i e c z n e p o d a n i e o T a t a r a c h , p a s o w a ł na b o h a t e r ó w w ł ó c z k ó w i t r a d y c j a o koniku była gotowa..." . W t y m samym duchu uka­ z a ł o s i ę jeszcze k i l k a i n n y c h publikacji, przy czyni większość a u t o r ó w przytaczała jako koronny argument cytowane w y ż e j s t w i e r d z e n i e G r a b o w s k i e g o . Pod koniec X I X w . z a c z ę ł o się u t w i e r d z a ć przekonanie, że M a j e r a ­ n o w s k i b y ł m i s t y f i k a t o r e m i f a ł s z e r z e m h i s t o r i i na d u ż ą s k a l ę . Z a j ą ł się o n na s w ó j s p o s ó b n i e t y l k o L a j k o n i ­ k i e m , ale r ó w n i e ż i i n n y m i k r a k o w s k i m i zwyczajami, m.in. R ę k a w k ą i C o m b r e m , a t a k ż e i legendami. Jako 1 0 �c i e k a w o s t k ę m o ż n a t u p r z y t o c z y ć jego i n t e r p r e t a c j ę le­ g e n d y o T w a r d o w s k i m , w k t ó r e j s t w i e r d z a ł , że n a s z mistrz i Faust s t a n o w i ą j e d n ą i tę s a m ą osobę. Polski czarnoksiężnik w czasie p o b y t u w Niemczech chcąc u k r y ć swoje pochodzenie m i a ł się n a z w a ć Fastem, a p ó ź ­ niej Faustem. Wiele fantastycznych z m y ś l e ń Majeran o w s k i e g o d o s t a ł o się na s t a ł e d o l i t e r a t u r y , n a w e t n a u ­ k o w e j , z n a j d u j e m y je i dzisiaj w p r a c a c h a u t o r ó w , k t ó ­ rzy je w dobrej wierze p r z y t a c z a j ą jako autentyczne l u ­ dowe o b r z ę d y , legendy, podania, ballady l t d . W 2 poł. X I X w . n i e p o t ę p i a n o go j e d n a k z b y t o s t r o , u w a ż a j ą c , że wszystkich t y c h „ b a ł a m u c t w " i p o d r a b i a ń dopuścił s i ę z m i ł o ś c i do d a w n y c h t r a d y c j i n a r o d o w y c h , k t ó r e chciał upiększyć, a w ten sposób p r z y p o m n i e ć je i uch­ r o n i ć od zapomnienia. Na fałszerstwa Majeranowskiego szerzej zwracali u w a g ę Z y g m u n t Gloger, Aleksander B r u c k n e r , L u d w i k K r z y w i c k i , z a ś w n a s z y c h czasach M i e c z y s ł a w a R o m a n k ó w n a i Janusz Tazbir E f e k t e m „ z d e m a s k o w a n i a " M a j e r a n o w s k i e g o b y ł o co­ raz b a r d z i e j s z e r z ą c e s i ę p r z e k o n a n i e , ż e L a j k o n i k j e s t t w o r e m jego fantazji. A l e istnieli t a k ż e o b r o ń c y „ s t a r o ­ żytności" Lajkonika, k t ó r z y starali się usilnie z n a l e ź ć p r z e k o n y w u j ą c e d o w o d y na j e g o i s t n i e n i e p r z e d 1820 r. I d o w o d y takie — w postaci d o k u m e n t ó w — znaleziono! P i e r w s z y t a k i d o k u m e n t o p u b l i k o w a ł w r. 1898 W a ­ l e r y Eliasz R a d z i k o w s k i . Jest to p r o t o k ó ł p r z e s ł u c h a n i a d w ó c h w ł ó c z k ó w s p i s a n y 27 m a r c a 1816 г., g d z i e m . i n . c z y t a m y : „... o d b y w a n i e K o n i k a Z w i e r z y n i e c k i e g o n a s t ę ­ p u j e p r z e z j e d n e g o z n a s z y c h c z ł o n k ó w za w y n a g r o ­ dzeniem, z łaski ksieni zwierzynieckiego klasztoru po­ b i e r a n i e m " . Ta n i e w ą t p l i w a rewelacja p o p r z e d z i ł a na­ s t ę p n ą , o g ł o s z o n ą 5 lat p ó ź n i e j przez K l e m e n s a B ą k ó w skiego, k t ó r y q p u b l i k o w a ! d o k u m e n t o d n a l e z i o n y przez d y r e k t o r a A r c h i w u m Miejskiego w K r a k o w i e , dr Stanis­ ł a w a K r z y ż a n o w s k i e g o . B y ł o to p i s m o k o n g r e g a c j i w ł ó c z ­ k ó w z w i e r z y n i e c k i c h z 1814 r. a d r e s o w a n e d o d y r e k t o r a p o l i c j i w K r a k o w i e . W a g a t e g o d o k u m e n t u s k ł a n i a dc z a c y t o w a n i a go w c a ł o ś c i : „ D o W i e l m o ż n e g o D y r e k t o r a Policji Wolnohandlowego miasta K r a k o w a . Kongregacya W ł ó c z k ó w , od k i l k u w i e k ó w u ż y w a j ą c p r z y k o n k l u z y i oktawy Bożego Ciała zabaw wesołych połączonych z m u ­ zyką i widowiskiem konika uformowanego, k t ó r e n s w y m skakaniem publiczność z a b a w i ć może. Z tych przyczyn o ś m i e l a m u p r a s z a ć W-ego Dyrektora Policji, gdyby na­ sze z a b a w y w g o d z i n a c h z a k a z a n y c h p o r ą n o c n ą p r z e d ­ ł u ż a ł y się, r a c z y ł s w y m p o z w o l e n i e m u d a r o w a ć n a m po g o d z i n i e z a k a z a n e j p r z e d ł u ż y ć t e nasze z a b a w y p r z y m u z y c e , a to o d b y w a ć s i ę m a j ą c e p r z y u l i c y S m o l e ń s k i e j w p r z e d m i e ś c i u p o d n r 206, za k t ó r ą ł a s k a w o ś ć Jego z w y s o k i m u s z a n o w a n i e m w y z n a j ą c y m nasze p o s ł u s z e ń ­ s t w o . D n i a 16 J u n i i 1814. W a l e n t y K r a s s o w s k i , s t a r s z y . Porembski, podstarszy" . 1 2 l s T e n sam d o k u m e n t przytacza w całości Jan Ptaśnik w „ C z a s i e " z 1907 r. p o p r z e d z a j ą c go w s t ę p e m , b ę d ą c y m żarliwą obroną Lajkonika: „ O d p e w n e g o czasu rok­ rocznie p r a w i e z okazji obchodu K o n i k a Zwierzyniec­ kiego p o j a w i a j ą się w naszych d z i e n n i k a c h artykuły, k t ó r e j e g o p o c z ą t e k c o f a j ą l e d w i e l a t k i l k a d z i e s i ą t od r o k u b i e ż ą c e g o , a n a w e t , co w p r o s t n a humorystykę z a k r a w a , n a z y w a j ą t w o r e m j e d n e j osoby, M a j e r a n o w ­ skiego. D z i w n ą b y do p r a w d y b y ł o r z e c z ą , g d y b y w p r z e ­ ciągu lat kilkudziesięciu potrafiło się z u p e ł n i e z a p o m n i e ć o pochodzeniu tej u r o c z y s t o ś c i , a ż e b y w p r z e c i ą g u tak krótkiego czasu mogła przyjąć się znana legenda o w ł ó c z k u krakowskim. Nie m a m zamiaru tutaj zajmo­ w a ć się bliżej t ą l u d o w ą z a b a w ą w o k t a w ę Bożego C i a ł a ani jej pochodzeniem, a ż e b y p r z e c i e ż raz p o ł o ż y ć k o n i e c n a i w n e j w e r s j i o w p r o w a d z e n i u jej przez M a j e ­ r a n o w s k i e g o p r z e d l a t y 80, j a k o t y m z n o w u p r z e d k i l k u I U. 4. O b c h o d y L a j k o n i k a o k . 1932 г. I I . 5, 6. L a j k o n i k a w 1978 r. Obchody �d n i a m i autor a r t y k u ł u w N o w e j Reformie s w y c h czy­ telników informował, proszę o łaskawe wydrukowanie n a s t ę p u j ą c e g o podania..." . u Następnym, chociaż kontrowersyjnym argumentem b y ł obraz znanego k r a k o w s k i e g o m a l a r z a M i c h a ł a Sta­ chowicza, p r z e d s t a w i a j ą c y o b c h ó d K o n i k a Zwierzyniec­ k i e g o . Z a m ó w i ł go — j a k i szereg i n n y c h — b i s k u p P a w e ł W o r o n i c z do swego p a ł a c u , k t ó r e m u p o s t a n o w i ! przywrócić „dawną świetność i wspaniałość" i „za­ m i e n i ć na ognisko s z t u k i i l i t e r a t u r y " . N i e z a l e ż n i e od s p o r ó w , j a k i e obraz ten w y w o ł a ł , jego znaczenie pole­ ga n a t y m , ż e j e s t t o p i e r w s z a — i to b a r d z o szcze­ gółowa — dokumentacja ikonograficzna obchodu L a j k o ­ nika, a w i ę c s k ł a d u c a ł e g o orszaku, s t r o j ó w jego uczest­ ników, a nawet otaczającej publiczności. Przedmiotem d y s k u s j i s t a ł a s i ę n a t o m i a s t d a t a p o w s t a n i a tego o b r a z u . J e ż e l i z o s t a ł o n n a m a l o w a n y p r z e d 1820 г., s t a n o w i ł o b y t o jeszcze j e d e n p r z e k o n y w a j ą c y a r g u m e n t p r z e c i w t e ­ zie, ż e L a j k o n i k a s p r o w a d z i ł z z a g r a n i c y a l b o t e ż w y ­ m y ś l i ł M a j e r a n o w s k i . J e d n a k ż e data po k i l k u konser­ w a c j a c h obrazu s t a ł a się m a ł o czytelna. N i e k t ó r z y auto­ r z y o d c z y t y w a l i j ą j a k o r. 1820 (a w i ę c r o k , w k t ó r y m L a j k o n i k z o s t a ł p o raz p i e r w s z y o p i s a n y ) , i n n i z a ś j a k o r. 1816. P r z e w a g ę u z y s k a l i z w o l e n n i c y d a t y w c z e ś n i e j ­ szej, o p i e r a j ą c s i ę — o d z i w o — n a w s p o m n i a n y m w y ­ żej G r a b o w s k i m , k t ó r y w Opisie h i s t o r y c z n y m Krakowa podaje jako d a t ę powstania obrazu lata 1816—1817 p r z e c z ą c w ten sposób innej swojej wypowiedzi, wyżej p r z e z nas c y t o w a n e j . 15 P o w s t a j ą też hipotezy o pochodzeniu L a j k o n i k a od d a w n y c h p o g a ń s k i c h k u l t ó w . N i e k t ó r z y (up. W ł a d y s ł a w S i a r k o w s k i , Józef Szujski) u w a ż a j ą , że p i e r w o w z o r e m b y ł y u r o c z y s t o ś c i k u czci b o g a w o j n y i p o ś w i ę c o n e g o m u k o n i a , na k t ó r y m o b j e ż d ż a ł ś w i a t . W y b i e g a j ą c n i e ­ co n a p r z ó d m o ż n a t u d o d a ć , ż e jeszcze w o d l e g l e j s z e czasy cofa K o n i k a Zwierzynieckiego Stanisław Wys­ p i a ń s k i , k t ó r y w Achillesie p o d s t a w i a go w miejsce konia trojańskiego, starając się połączyć ten obrzęd z indoeuropejskim k u l t e m wody. Odys harcuje t u na d r e w n i a n y m koniu, a cała uroczystość przebiega w e d ­ ług e l e m e n t ó w obchodu Lajkonika. Według niektórych k r y t y k ó w (np. P r z e m y s ł a w M ą c z e w s k i ) W y s p i a ń s k i p o d ­ jął w ten sposób próbę wyjaśnienia r o d o w o d u te.5o z w y c z a j u (flisacy j a k o czciciele fetysza k u l t u w o d y — konia, poświęconego w Grecji P o s e j d o n o w i . Nie ule­ ga w ą t p l i w o ś c i , ż e W y s p i a ń s k i p o w a ż n i e i n t e r e s o w a ł s i ę L a j k o n i k i e m , d l a k t ó r e g o z a p r o j e k t o w a ł w 1904 r. n o ­ wy, bardzo p i ę k n y strój. 1 6 Z a c z ę t o t e ż s z u k a ć na z i e m i a c h p o l s k i c h , w i n n y c h k r a j a c h , a n a w e t na i n n y c h k o n t y n e n t a c h o b c h o d ó w — zwłaszcza ludowych — związanych z koniem lub prze­ b i e r a n i e m s ę za n i e g o . I r z e c z y w i ś c i e z n a l e z i o n o i c h b a r d z o w i e l e . S t w i e r d z o n o , ż e nasz K o n i k Z w i e r z y n i e c ­ k i m a w i e l u „ k r e w n y c h " na c a ł y m ś w i e c i e ; że podobne obchody w y s t ę p o w a ł y już w starożytności; że w wie­ kach ś r e d n i c h znano je z a r ó w n o w zachodniej jak i w s c h o d n i e j E u r o p i e , g d z i e n a d a l s i ę j e jeszcze n o t u ­ je (Niemcy, F r a n c j a , W ł o c h y , Hiszpania, A n g l i a , Jugo­ s ł a w i a , B u ł g a r i a , C z e c h o s ł o w a c j a i in.), a t a k ż e w A z j i (Turcja, Pamir, Tybet, C h i n y , Japonia, Jawa) oraz w A f ­ r y c e i A m e r y c e . W i a d o m o t e ż , ż e z czasem d o d a w a n o do n i c h — w k r a j a c h e u r o p e j s k i c h — j a k ą ś legendę h i s t o r y c z n ą . Na Zachodzie (np. w P r o w a n s j i i ś r o d k o ­ wej F r a n c j i ) u r o c z y s t o ś c i t a k i e o d b y w a ł y się r ó w n i e ż w okresie B o ż e g o C i a ł a lub Zielonych Świątek. ; P r ó b o w a n o też wyjaśnić genezę Lajkonika średnio­ wiecznymi m i s t e r i a m i o d b y w a n y m i w klasztorze sióstr N o r b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u w K r a k o w i e . Posłuchajmy fantastycznego wywodu Leonarda Lepszego, który w 1899 r. t a k p i s a ł : „ J e ż e l i . . . u p r z y t o m n i m y sobie p o ­ stać z n a n ą K o n i k a Zwierzynieckiego w jego oriental­ n y m stroju przedstawionego w misteriach króla Mel­ c h i o r a czy K a s p r a , p r z y b y w a j ą c e g o na r u m a k u z d a l e ­ kiego W s c h o d u , w o b r ę b i e m u r ó w k l a s z t o r n y c h , to m u ­ s i m y d o j ś ć do p r z e k o n a n i a , ż e j e s t t o j e d n a i t a s a m a p o s t a ć . K o n i k Z w i e r z y n i e c k i nie jest przeto n i c z y m i n ­ n y m jak p r z e ż y t k i e m ś r e d n i o w i e c z n e g o m i s t e r i u m , jest c h w i s t e m p r z e b r a n y m za p o l s k i e g o m a g a , a ż e n i e m ó g ł on łatwo wjeżdżać między licznie zgromadzony lud w k o ś c i e l e na p r a w d z i w y m k o n i u , u ż y w a ł przeto d r e w ­ n i a n e j l a l k i do t e g o (...) p i e r w o t n a k r e a c j a p r z e d s t a w i e ­ nia k o ś c i e l n e g o , wielkanocnego konika, czyli l e j - к о ш к а p r z e n i e s i o n ą zostaje do m i s t e r i u m o k t a w y B o ż e g o C i a ­ ł a (...) b r a c t w o w ł ó c z k ó w z w i e r z y n i e c k i c h za sprawą z a k o n n i c p o d j ę ł o (...) j a k p r z y p u s z c z a m y , z a d a n i e w y k o ­ nania jednej z ról nieznanych nam bliżej klasztornych m i s t e r i ó w . Z b i e g i e m czasu t e m a t g ł ó w n y p o s z e d ł w za­ p o m n i e n i e , ale p i e r w i a s t e k k o m i c z n y , ł a m a n e s z t u k i i f i - t l e c h w i s t o w s k i e (...). u t r z y m a ł y s i ę w g ł ó w n e j c z ę ś c i m. do n a s z y c h c z a s ó w . D y a l o g i B o ż e g o C i a ł a m o g ł y u s t a ć z u p e ł n i e d o p i e r o z k o ń c e m X V I I I s'.ulecia ( o k o ł o 1780) i to b ę d z i e p r a w d o p o d o b n i e okresem usamoistnienia ob­ chodu Konika Zwierzynieckiego" " . Natomiast dla Adama Szelągowskiego, który związ­ k u L a j k o n i k — Z w i e r z y n i e c r ó w n i e ż nie poddaje w w ą t ­ pliwość, pozostałości obchodu są dowodem, że fundacja klasztoru Norbertanek była niegdyś miejscem kultu ko­ nia. M y ś l tę rozwija w obszernym wywodzie, k t ó r y k o ń ­ czy w n i o s k i e m , ż e „ n a j s t a r s z ą i n a j p o w a ż n i e j s z ą orga­ nizacją społeczną grodu K r a k o w a przed Piastami byli włóczkowie (flisacy), k t ó r z y z a t r z y m a l i do d z i ś dnia przywilej obchodu w swych rękach Konika...' . Aleksander Bruckner surowo ocenił r o z p r a w ę Szelągow­ skiego, a p r z y okazji w y p o w i e d z i a ł się w s p o s ó b d o ś ć k a t e g o r y c z n y na t e m a t L a j k o n i k a : „ M i t o l o g i a D ł u g o s z o wa, K o n i k Zwierzyniecki, topienie Marzanny, dyngus i ś m i g u s i t d . wszystko stanowi dla niego ( S z e l ą g o w s k i e g o — p r z y p . aut.) p o d k ł a d n i e w z r u s z o n y , p r a s t a r y i r o d z i m y , c h o c i a ż n i e t r u d n o d o w i e ś ć , ż e w s z y s t k o to szczera i l u ­ zja, j a k n p . m i t o l o g i a D ł u g o s z o w a . (...) K o n i k Zwierzy­ n i e c k i — to zabawa cechowa n a j z w y k l e j s z a , p r z y p a d ­ k i e m z a c h o w a n a do c z a s ó w n a j n o w s z y c h ; z a b a w a t o ce­ chowa, miejska, więc późna i żadnego w niej związku z wierzeniami czy kultami słowiańskimi dopatrywać się nie g o d z i " . W t y m samym artykule Bruckner u z n a ł L a j k o n i k a za p o z o s t a ł o ś ć po n i e m i e c k i c h k o l o n i ­ stach. 1 8 1 S Ze stanowiskiem wiążącym początki Lajkonika z k o l o n i z a c j ą n i e m i e c k ą nie zgodził się A d a m Chmiel s t w i e r d z a j ą c , ż e j e s t „ t o o b c h ó d nasz s t a r o ż y t n y , a n i e p r z y n i e s i o n y z Z a c h o d u , a l e p o d w p ł y w e m z w y c z a j ó w ce­ c h ó w rzemieślniczych niemieckich i bractw kościelnych p r z y s t o s o w a n y do uroczystego o b c h o d u ś w i ą t k a t o l i c k i c h według pojęć średniowiecznych" . W dalszej części swej w y p o w i e d z i stawia istotne pytanie: „Zastanawia nas t y l k o o k o l i c z n o ś ć , d l a c z e g o w ł ó c z k o w i e ( f l i s a c y ) , k t ó ­ rzy w dawnych czasach z a j m o w a l i się spławianiem drzewa i zboża Wisłą, urządzali obchód Lajkonika nie b ę d ą c e g o w ż a d n y m z w i ą z k u z ich z a j ę c i a m i i dlacze­ go p o d o b n e g o o b c h o d u n i e u r z ą d z a l i f l i s a c y mieszka­ j ą c y n i ż e j nad W i s ł ą ? O t ó ż t u t a j dopiero daje szerokie pole do r o z w a ż a ń i b a d a ń przypuszczenie dra A . S z e l ą ­ g o w s k i e g o , czy t e ż o b c h ó d k o n i k a z w i e r z y n i e c k i e g o n i e sięga c z a s ó w p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e g o K r a k o w a i nie jest z w i ą z a n y z czczonymi k o ń m i przy ś w i ą t y n i p o g a ń s k i e j , j a k a m i a ł a b y ć na Z w i e r z y ń c u i z p r a s t a r y m h e r b e m „stary koń"? 2 0 W 1916 r. z n a n y e t n o g r a f k r a k o w s k i F r a n c i s z e k G a w e ł e k w y g ł o s i ł na posiedzeniu W y d z i a ł u Filologicznego A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i referat pt. „ L a j k o n i k j a k o za- �П. 7. Orszak Lajkonika, bytek ś r e d n i o w i e c z n y " , a dwa lata n a j o b s z e r n i e j s z ą do c h w i l i o b e c n e j tego o b c h o d u Konik Zwierzyniecki. bawami ludowymi, w której zebrał tego czasu n a p i s a n o o L a j k o n i k u i poglądy . wys. ok. 50 c m . W y k . F e l i k s M o l e n d a , K r a k ó w później opublikował rozprawę dotyczącą Ze studiów nad za­ t o w s z y s t k o co do przedstawił własne a P o d s u m o w u j ą c s w e w y w o d y , G a w e ł e k s t w i e r d z a , ze ..obrzędy, w k t ó r y c h występuje koń, powtarzają się powszechnie u wszystkich n i e m a l l u d ó w w porze w i o ­ s e n n e j . (...) Czas u r z ą d z a n i a t y c h o b c h o d ó w ł ą c z y s i ę u l u d ó w chrześcijańskich z ważniejszymi ś w i ę t a m i jak Zielone Święta, Boże Ciało lub Piotra i P a w ł a . Obcho­ dom t y m towarzyszą śpiewy, muzyka i tańce, przy czym uczestnicy nie r z a d k o u b i e r a j ą się w zieleń. Zastana­ w i a j ą c s i ę n a d g e n e z ą tego r o d z a j u o b r z ę d ó г v i b a d a j ą c obrzędy ludów starożytnych stwierdzić musimy, że w s z y s t k i e tego r o d z a j u o b c h o d y n i e s ą n i c z y m i n n y m , jak t y l k o ś w i ę t e m powitania wiosny w jej p e ł n y m roz­ kwicie. (...) Właściwy pierwotny charakter kultowy k o n i k a , j a k u i n n y c h , t a k i u nas z o s t a ł z a p o m n i a n y a n a s t ę p n i e o t r z y m a ł o n c e c h y z a b a w y czy m i s t e r i u m chrześcijańskiego" . 2 2 D o d a j m y tutaj, że i n n i zwolennicy ludowego pocho­ dzenia L a j k o n i k a p o d k r e ś l a j ą r ó w n i e ż jego podobień­ s t w o do t a k i c h o b r z ę d ó w j a k K o b y ł k a , K o n i a r z i t p . , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e j e ź d z i e c na d r e w n i a n y m koniku. S ą d z ą o n i , ż e w m i a r ę z a c i e r a n i a s i ę czysto l u d o w y c h e l e m e n t ó w o b r z ę d o w y c h , co n a s t ę p o w a ł o z n a c z n i e s z y b ­ ciej w w a r u n k a c h m i e j s k i c h w K r a k o w i e , g d z i e z w y ­ czaj t e n s t a l s i ę z b i e g i e m czasu c o r o c z n ą t r a d y c j ą , za­ c z ę t o „ d o c z e p i a ć " do niego w ą t k i historyczne, b y w t e n sposób wypełnić powstającą próżnię, w której zaczął o n t r a c i ć sens . 2 3 G a w e ł e k d o r z u c i ł t e ż a r g u m e n t ś w i a d c z ą c y za bez­ s p o r n y m — j a k się w ó w c z a s w y d a w a ł o — z w i ą z k i e m Lajkonika ze Z w i e r z y ń c e m . B y ł a t o o d n a l e z i o n a p r z e z niego w zapiskach k l a s z t o r u N o r b e r t a n e k n o t a t k a n o s z ą ­ ca d a t ę „1756 I u n i u s 2 1 " , a d o t y c z ą c a w y d a t k u 2 zl „na niedzielę t r i u m f a l n ą doboszowi z konikiem". ok. 1935 Po u k a z a n i u s i ę p r a c y G a w e ł k a k r a k o w s k i „ C z a s " o p u b l i k o w a ł recenzję, w której redakcja wyjaśnia mo­ t y w y j a k i e s k ł o n i ł y tego a u t o r a do n a p i s a n i a tak ob­ s z e r n e j m o n o g r a f i i L a j k o n i k a : „ P o d n i e t ą do p o s z u k i w a ń b y ł dla niego r a d y k a l n y sceptycyzm współpracownika osławionej „ K r a k a u e r Zeitung", który wystąpił z twier­ d z e n i e m , ż e o b r z ę d L a j k o n i k a j e s t f a l s y f i k a t e m z r. 1820 p o d r o b i o n y m przez r e d a k t o r a k r a k o w s k i e j „Pszczółki", Majeranowskiego i narzuconym publiczności krakow­ s k i e j . (...) T a j e m n i c ę L a j k o n i k a — czytamy dalej — m o ż n a u w a ż a ć za o d s ł o n i ę t ą , z a ś a u t o r o w i n a l e ż y s i ę za ż m u d n e p o s z u k i w a n i a w d z i ę c z n o ś ć u m i ł o ś n i k ó w sta­ rej tradycji..." . 2 i Na marginesie trzeba d o d a ć , że s t w i e r d z e n i a o „ o d ­ słonięciu tajemnicy Lajkonika" u k a z y w a ł y s i ę co p a r ę lat i nadal u k a z u j ą w p o w a ż n y c h n a w e t p r a c a c h . 2 5 W k r ó t c e po G a w e ł k u z a b r a ł g ł o s h i s t o r y k , R o m a n G r ó d e c k i . W a r t o szerzej p r z y t o c z y ć j e g o p o g l ą d y , g d y ż o p i e r a j ą s i ę one na n o w y c h d o k u m e n t a c h i r z u c a j ą n o ­ w e ś w i a t ł o na w i e d z ę o L a j k o n i k u : „ Z d a w a ł o b y s i ę —• pisze G r ó d e c k i — ż e geneza naszego s y m p a t y c z n e g o L a j k o n i k a w y j a ś n i o n a p r z y n a j m n i e j o t y l e , i l e to m o ż ­ liwe w podobnym przypadku. Tymczasem stwierdzić w y p a d a , że n i e u w z g l ę d n i o n e z o s t a ł y przez d r a G a w e l k a ź r ó d ł a historyczne t u na miejscu, w a r c h i w u m k r a k o w ­ s k i m t j . akta i k s i ę g i k o n g r e g a c j i w ł ó c z k ó w , k t ó r a po­ chód „ k o n i k a " u r z ą d z i ł a (w A r c h i w u m akt dawnych m . K r a k o w a ) oraz a k t a W i e l k o r z ą d c ó w na z a m k u k r a ­ kowskim, którzy byli najwyższą władzą administracyj­ n ą i s ą d o w ą nad t y m i ż w ł ó c z k a m i ( t a m ż e oraz w A r ­ c h i w u m K r a j o w e m a k t ó w grodzkich i ziemskich). K s i ą ? t y c h i a k t ó w j e s t sporo, n i e z d o ł a ł e m p r z e j r z e ć jeszcze w s z y s t k i c h , ale te k i l k a a k t ó w , k t ó r e o d s z u k a ł e m , co­ f a j ą z n a c z n i e d a l e j w s t e c z nasze d o t y c h c z a s o w e h i s t o ­ r y c z n e w i a d o m o ś c i o „ k o n i k u " oraz p o z w a l a j ą na i n ­ n y m g r u n c i e p o s t a w i ć t e o r i ę o genezie o b c h o d u k o n i ­ ka" . 2 e z Jak s i ę d a l e j d o w i a d u j e m y od G r ó d e c k i e g o , d o k u m e n t ó w był protokół rozprawy sądowej jednym będącej 9 �П. 8. Lajkonik na biegunach, r u c h o m a z a b a w k a d r e w n i a n a . W y k . Z . S k u l s k i , K r a k ó w , o k . 1950 г. I I . 9. Lajkonik, z a b a w k a z m a s y k a s z t a n o w e j , w y s . 16 c m . W y k . Z o f i a P o s t a w a , P y c h o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e , 1958 г. I I . 10. Lajkonik goniący kobietę, k a r u z e l a d r e w n i a n a , w y s . 18 c m . Wyk. Stanisław Kański, Smiłowice, woj. krak o w s k i e , 1950 r. finałem awantury m i ę d z y włóczkami a ich „ p o d p r y m a s e m " , k t ó r a w y b u c h ł a w czasie p o w r o t u z o b c h o d ó w . B y ł t o r o k 1738. W ł ó c z k o w i e w r a z z k o n i k i e m w r a c a l i n i e n a Z w i e r z y n i e c , lecz u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , gdzie m i e s z k a ł w ó w c z a s i c h „ p r y m a s " czyli naczelnik i gdzie b y ł y p r z e c h o w y w a n e g o d ł a k o n g r e g a c y j n e , a za­ pewne i d r e w n i a n y k o n i k oraz inne akcesoria. M o ż n a więc sądzić, ż e p i e r w o t n i e p u n k t wyjścia i trasa po­ w r o t u u z a l e ż n i o n e b y ł y o d miejsca zamieszkania na­ czelnika w ł ó c z k ó w , a tradycje zwierzynieckie są spra­ w ą p ó ź n i e j s z ą . M ó g ł to w i ę c b y ć z w y c z a j k r a k o w s k i a nie zwierzyniecki. W ł a ś n i e ten fakt pozwolił G r ó d e c ­ k i e m u n a p r z e d s t a w i e n i e g e n e z y tego o b c h o d u w n o ­ w y m oświetleniu. W e d ł u g K . B ą k o w s k i e g o zabawa polegała głównie na muzyce, t a ń c u i n a p i t k u , z a ś k o n i k p o c z ą t k o w o b y ł tylko s t r a ż n i k i e m b a w i ą c y c h się (skakanie i bicie ciż­ by p a ł k ą ) , a p ó ź n i e j dopiero stał się „ k r o t o c h w i l n y m c h w i s t e m " , n a j w a ż n i e j s z ą f i g u r ą podczas z a b a w y . „ K o ­ m i z m — dodaje B ą k o w s k i — o p r ó c z skakania, bicia pałką, m i m i k i m ó g ł zwłaszcza polegać na przedstawie­ niu włóczka, przeważnie na wodzie przebywającego, konno — podobnie j a k m a r y n a r k a szwajcarska budzi u ś m i e c h przez p r z e c i w s t a w i e n i e g ó r m o r z u . Z czasem z a p o m n i a n o o p o c z ą t k u „ k o n i k a " ; i m m n i e j go r o z u ­ m i a n o t y m w z r a s t a ł o jego znaczenie..." . 27 G r ó d e c k i podziela p o g l ą d y B ą k o w s k i e g o ł ą c z ą c e po­ c z ą t k i L a j k o n i k a z cechem w ł ó c z k ó w , ale jego i n t e r p r e ­ t a c j a j e s t i n n a : „ R e z u l t a t y m o i c h p o s z u k i w a ń streszcza­ j ą s i ę w n a s t ę p u j ą c y m : na r ó w n i z r z e m i e ś l n i c z y m i ce­ chami miasta K r a k o w a b r a ł a udział w uroczystości pro­ cesji k o ś c i e l n e j w o k t a w ę B o ż e g o C i a ł a kongregacja w ł ó c z k ó w krakowskich(...), a to w s p o s ó b najsolenniejszy. I t a k , j a k n p . r z e ź n i c y k r a k o w s c y n i e ś l i ze s o b ą swoje g o d ł o cechowe, t j . g ł o w ę w o ł u , r z e ź b i o n ą w drze­ wie, taksamo w ł ó c z k o w i e b r a l i swe godło, t j . k o n i k a i r a z e m u c z e s t n i c z y l i w p r o c e s j i . Po p r o c e s j i w r a c a ł k a ż d y cech d o d o m u , a l e k a ż d y c e c h m i a ł t e n d o m b l i s 5 8 10 ko, w d z i s i e j s z y m ś r ó d m i e ś c i u , k t ó r e d a w n i e j b y ł o ca­ lem miastem. W ł ó c z k o w i e zaś mieszkali nie w K r a k o ­ w i e lecz n a g r u n t a c h w i e l k o r z ą d o w y c h n a d W i s ł ą , o p o ­ d a l m i a s t a , ' c z ę ś c i ą t e ż na Z w i e r z y ń c u i Smoleńsku ( k t ó r e to o b i e m i e j s c o w o ś c i m i a ł y s w y c h reprezentan­ tów, zwanych „posłami", w starszyźnie kongregacji) oraz t z w . k o l e g i a c k i m brzegu, n a l e ż ą c y m do U n i w e r s y ­ tetu. A ż e sztandar, buzdygan, g o d ł o cechowe ( „ i n s i g nia congregationis") w m y ś l s t a t u t ó w m i a ł y b y ć w prze­ c h o w a n i u starszego, c z y l i „ p r y m a s a " k o n g r e g a c j i , z a t e m po p r o c e s j i m u s i e l i w ł ó c z k o w i e g r e m i a l n i e o d p r o w a d z i ć swój sztandar i swojego „ k o n i k a " do d o m u prymasa. Zamieniało się w i ę c z r e g u ł y to odprowadzanie w p o c h ó d d ł u g i p r z e z m i a s t o i poza m i a s t o — a ż e „konikowi" towarzyszyła chorągiew, prymas z buzdy­ ganem w otoczeniu „ p o d p r y m a s i e g o " , t z w . p o s ł ó w i ca­ łej dość licznej kongregacji włóczków, uzbrojonych w muszkiety i toporki, oddających na k o m e n d ę pod­ prymasiego salwy w powietrze, że t e m u wszystkiemu towarzyszyła muzyka hałaśliwa z biciem w kotły itp., w i ę c z r o z u m i a ł e m s i ę staje, ż e w t a k i c h o k o l i c z n o ś c i a c h zwyczajowe odnoszenie g o d e ł k o n g r e g a c y j n y c h do p r y ­ m a s a m o g ł o , n i e m a l m u s i a ł o s i ę z a m i e n i ć w r o d z a j za­ b a w y cechowej t e m bardziej, że istotnie z r e g u ł y po­ w r ó t ten k o ń c z y ł się w d o m u prymasa obfitą libacją, k t ó r a n i e g d y ś — j a k w r . 1738 — f i n a ł znajdowała w k r w a w e j n a w e t a w a n t u r z e , gdzie k r e w k i tempera­ ment- w ł ó c z k ó w ł a t w o m ó g ł s i ę o d w o ł a ć d o t o p o r k ó w i w y p o ż y c z o n y c h na p r o c e s j ę m u s z k i e t ó w . Gdy p o w r ó t do d o m u p r y m a s a i huczna gościna t a m ż e z l e w a j ą c s i ę w c a ł o ś ć n a b r a ł y c h a r a k t e r u spec­ j a l n e j zabawy, n i e t r u d n o j u ż szło z dalszem uświet­ nianiem jej n o w y m i akcesoriami. Tradycja o Tatarach — jeśli istotnie o d p o w i a d a ł a w przybliżeniu chociaż j a ­ k i e m u ś f a k t o w i — m o g ł a j e d y n i e b y ć n a w i ą z u j ą c ą do gotowej j u ż z a b a w y cechowej, czy j a k o u s p r a w i e d l i ­ wienie i umotywowanie użytych „wyczynów i strojów d z i w a c z n y c h , nadto ś w i a t o w y c h i do ś m i e c h u pobudza- �jących", wywołujących „u obcych podziwienie, żarty i u r ą g a n i e " — j a k to o s ą d z i ł b i s k u p — s u f r a g a n k r a ­ k o w s k i O l e c h o w s k i * w r . 1787 p r a w d o p o d o b n i e w o d ­ n i e s i e n i u do „ k o n i k a " , z a k a z u j ą c też cechom p r z y p r o ­ w a d z a n i a m u z y k i na p r o c e s j ę — czy t e ż j a k o i n t e r p r e ­ t a c j a p ó ź n i e j s z y c h c z a s ó w , k t ó r e j u ż n i e z d a w a ł y sobie s p r a w y z d ł u g i e j , e w o l u c y j n e j genezy „ l a j k o n i k a " . Jakikolwiek związek „lajkonika" z klasztorem Nor­ b e r t a n e k na Z w i e r z y ń c u n i e d a s i ę s t w i e r d z i ć p r z e d X I X w . T a k n p . w r. 1738 p o c h ó d k o n i k a z R y n k u k r a k o w s k i e g o z d ą ż a ł u l i c ą G r o d z k ą n a K a z i m i e r z , bo na K a z i m i e r z u m i e s z k a ł ó w c z e s n y p r y m a s k o n g r e g a c j i . W k o ś c i e l e N o r b e r t a n e k i na S m o l e ń s k u odprawiano msze za z m a r ł y c h w ł ó c z k ó w , t a m m i a n o o ł t a r z b r a c k i , ś w i e c e itp. Na uroczystościach kościelnych Norberta­ nek s t a w i a j ą w ł ó c z k o w i e , z w a n i w X V I I I w. ironicznie „cechem ordynaryjnych muzykantów", orkiestrę. Biorą u d z i a ł w niedzieli t r y u m f a l n e j , o d p r a w i a n e j przez klasz­ tor w ciągu oktawy Bożego Ciała, mogli nawet wtedy w y s t ę p o w a ć kongregacyjnie z konikiem, o czym zdawa­ ł a b y się ś w i a d c z y ć odszukana przez G a w e ł k a w r a c h u n ­ k a c h k l a s z t o r n y c h p o z y c j a w y d a t k u z r. 1756 „ d o b o s z o ­ w i z k o n i k i e m na n i e d z i e l ę t r y u m f a l n ą " — w k a ż d y m r a z i e n i e b y ł t o o b c h ó d l a j k o n i k a , bo t e n j u ż w r o k u 1738 o d b y w a ł s i ę w e c z w a r t e k o k t a w y B o ż e g o C i a ł a , a kończył na K a z i m i e r z u , czy g d z i e k o l w i e k prymas m i e s z k a ł , ale nie w klasztorze. D o p i e r o g d y z p o c z ą t k u X I X w. kongregacja w ł ó c z k ó w się r o z w i ą z a ł a i sztan­ dar swój złożyła w k o ś c i e l e Norbertanek, o d t ą d też po­ c h ó d „ l a j k o n i k a " z d z i e d z i ń c a klasztornego m u s i a ł obie­ r a ć p u n k t w y j ś c i a , a zdaje się zakazem ks. biskupa Olechowskiego, m a j ą c sobie w s t ę p na p r o c e s j ę w z b r o n i o ­ ny, z a t r z y m a ł się j u ż u s c h y ł k u X V I I I w. w d o m u p r z y B r a m i e W i ś l a n e j , gdzie z n o w u ż z w r a c a j ą c ą z procesji k o n g r e g a c j ą ł ą c z y ł się we w s p ó l n y orszak. O d roku 1851 m a w s t ę p n a r y n e k d o z w o l o n y , a l e t e ż j u ż po u k o ń c z o n e j procesji. Z o s t a ł o n s p u ś c i z n ą j e d y n ą po w e ­ sołych w ł ó c z k a c h k r a k o w s k i c h , jako dokument ich h u ­ m o r u i fantazji. L a j k o n i k jest zatem z a b a w ą s a m o i s t n ą na r o d z i m y m gruncie w historycznych i to nowszych j u ż czasach w y r o s ł ą , nie zaś p r z e s z c z e p i o n ą z N i e m i e c czy jeszcze z d a l s z a " . kowano — utożsamiani byli z pojęciem diabła, z czymś demonicznym, z mieszkańcami podziemi (Tatarzy, po łacinie Tartari, a więc m i e s z k a ń c y T a r t a r u czyli pod­ ziemi), z uosobnieniem zła. Natomiast m o n s t r a n c j ą , obok swego znaczenia l i t u r g i c z n e g o , w w y o b r a ż e n i a c h ludo­ wych p r z e d s t a w i a s ł o ń c e (por. franc, le soleil jako nazwa monstrancji). C z u b r y ń s k i w y c i ą g a stąd wniosek, że zestawienie T u r k ó w l u b T a t a r ó w z B o ż y m Ciałem i m o n s t r a n c j ą symbolizuje w a l k ę c i e m n o ś c i i zła ze ś w i a t ł e m i j e g o ź r ó d ł e m , co o d n o s i s i ę r ó w n i e ż do L a j ­ konika w a l c z ą c e g o z T a t a r a m i w okresie Bożego C i a ł a . I n t e r e s o w a n o się r ó w n i e ż s t r o j e m L a j k o n i k a . Cyto­ w a n y w y ż e j B ą k o w s k i s t w i e r d z i ł na p o d s t a w i e a n a l i z y obrazu Stachowicza oraz i n n y c h przedstawień ikono­ graficznych, opisów, a także nielicznych pozostałych ak­ c e s o r i ó w , ż e w ł a ś c i w i e o p r ó c z n i e w y r a ź n e j (na o b r a z i e Stachowicza) czapki „ t r a d y c y j n y cały strój jeźdźca k o ­ nikowego... jest polski, k o n t u s z o w y " . A w i ę c Lajkonik nie zawsze m u s i a ł b y ć p r z e b r a n y m T a t a r e m . Pierwszą dokładniejszą inwentaryzację akcesoriów i stroju Lajkonika przeprowadzili Stanisław Cercha i L . Lepszy dla T o w a r z y s t w a M i ł o ś n i k ó w H i s t o r i i i Za­ b y t k ó w K r a k o w a , a u z u p e ł n i ł j ą W . E. R a d z i k o w s k i . Z m a t e r i a ł ó w t y c h d o w i a d u j e m y s i ę , ż e p r z e d 1901 r. Lajkonik ubrany był w „kontusz z rypsu amarantowego zdobnego w y s z y w a n i a m i s z y c h o w y m i , k a f t a n r ó w ­ n i e ż r y p s o w y o k r y t y szychem, spodnie p e r k a l o w e czer­ w o n e w żółte paski, buty czerwone". Przepasany był c e n n y m s t a r o ż y t n y m p a s e m p o l s k i m ( s ł u c k i m ) , cztero­ stronnym, litym, w barwach: czerwonej, niebieskiej, zielonej i czarnej, p r z e t y k a n y m z ł o t y m i n i ć m i z frędzlą u o b y d w u k o ń c ó w , w y s z y w a n y m w k w i a t y srebrzyste i złociste, pięknie stylizowane. Na głowę w k ł a d a ł szłyk t a t a r s k i — na w y p u k ł y m obszyciu z białego puszku z n a j d o w a ł się spiczasty w i e r z c h o ł e k z niebieskiego a t ł a ­ su, o w i n i ę t y p u r p u r o w ą w s t ą ż k ą , z a k o ń c z o n y s z n u r k i e m z r ó ż n o b a r w n y m i paciorkami. Na obrazie Stachowicza L a j k o n i k m a jeszcze i n n e n a k r y c i e g ł o w y , k t ó r e Ra­ d z i k o w s k i n a z y w a po p r o s t u „ c z a p k ą z n i s k i m p ł a s k i m denkiem", zaś G a w e ł e k „ t u r b a n e m b i a ł y m z denkiem 3 ! Gródecki zwraca też u w a g ę , że nie należy całkowi­ cie l e k c e w a ż y ć p o d a n i a o T a t a r a c h , b o w i e m w J u g o ­ sławii, w B o ś n i istnieje zabawa l u d n o ś c i w okresie m u ­ zułmańskiego święta Bajram, a melodia wygrywana w czasie t e j z a b a w y j e s t i d e n t y c z n a z j e d n ą z m e l o d i i „lajkonikowych". D o d a j m y , ż e i s t n i e j e jeszcze j e d n o — c h o c i a ż po­ średnie — powiązanie melodii lajkonikowych, tym ra­ zem z T u r k a m i . O t ó ż s t w i e r d z o n o , że c z ę ś ć z t y c h me­ lodii jest identyczna z t z w . marszem Sobieskiego w y ­ k o n a n y m p o d o b n o p r z e z P o l a k ó w w r a c a j ą c y c h ze z w y ­ c i ę s k i e j o d s i e c z y s p o d W i e d n i a . M a r s z t e n na p o d s t a ­ w i e a u t e n t y k u znalezionego w Bibliotece J a g i e l l o ń s k i e j z o s t a ł w y d a n y w 1860 r. w W a r s z a w i e p r z e z I g n a c e g o K r z y ż a n o w s k i e g o . Natomiast Kolberg twierdzi, że m u ­ zyka Lajkonika p o d o b n a j e s t do m a r s z ó w grywanych na w s i p o d c z a s w e s e l i ż e m a c h a r a k t e r ludowy . M Związki Lajkonika z Tatarami i Turkami intereso­ w a ł y w i e l u a u t o r ó w . Wraca do n i c h np. A n t o n i Czubryński, który w obszernym artykule relacjonuje w y n i k i s w y c h b a d a ń i dowodzi, że „ilekroć w podaniach l u ­ dowych m o w a o napadach T a t a r ó w , tylekroć mamy do c z y n i e n i a a l b o z B o ż y m C i a ł e m l u b z m o n s t r a n c j ą o b n o s z o n ą p o d c z a s t e j u r o c z y s t o ś c i " . P r z y t a c z a o n sze­ reg t a k i c h p r z y k ł a d ó w i p o d a ń z a l i c z a j ą c do n i c h r ó w ­ n i e ż l e g e n d ę o L a j k o n i k u . U w a ż a on, że w tradycji l u d o w e j T a t a r z y i T u r c y — k t ó r y c h ze s o b ą i d e n t y f i 8 0 *) J ó z e f ( p r z y p . aut.) 11 ��II. 12. Lajkonik, wyrób pamiątkarski. "Wyk. Spółdzielnia PLiA „Millenium", Kraków 1974 r. �czerwonym, z opaską złotą, z p i ó r o p u s z e m z białych p i ó r s t r u s i c h " . Przez r a m i ę , na c z e r w o n e j , jedwabnej taśmie, przewieszoną miał ładownicę, taką, jakiej uży­ w a ł a k a w a l e r i a konna z X V I I I w. U lewego boku z w i ­ s a ł a b r o ń sieczna w k s z t a ł c i e t a s a k a ze s t a l i , z o s t r z e m d ł . 54 c m , n a k t ó r y m po o b u s t r o n a c h w y r y t e b y ł y napisy, t w o r z ą c e razem d w u w i e r s z : „Nie t y l k o polskie o k o l i c e , ale i o b c e k r a j e , z n a j ą c T w ó j u m y s ł , c e n i ą o b y ­ czaje", a n a g a r d z i e m o s i ę ż n e j , p o z ł a c a n e j rękojeści z n a j d o w a ł się w y p u k ł y napis: „ W d o w ó d stałej p r z y ­ j a ź n i J . D . D . " . P o n a d t o m i a ł jeszcze ł u k z k o ł c z a n e m i d w i e m a c z u g i z d r e w n a , k t ó r y m i t o r o w a ł sobie d r o ­ gę w ś r ó d t ł u m ó w . C a ł a asysta L a j k o n i k a oraz kapela r ó w n i e ż b y ł y ubrane w stroje polskie. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o p r z y t o c z y ć jeszcze j e d e n f a k t i n t r y g u j ą c y badaczy. O t ó ż n i e g d y ś p o j a w i a ł się na u l i ­ cach K r a k o w a i n n y h a r c u j ą c y k o n i k , prawdopodobnie nie m a j ą c y nic w s p ó l n e g o z L a j k o n i k i e m . Informację o n i m z n a j d u j e m y w e „ W s p o m n i e n i a c h . . . " Tomasza K r z y ­ ż a n o w s k i e g o . P i s z ą c o o g l ą d a n y c h przez siebie u r o c z y ­ stościach związanych z przyjazdem króla Stanisława A u g u s t a do K r a k o w a w c z e r w c u 1787 r. w s p o m i n a m . i n . : „ W p i ą t e k po p o ł u d n i u o godz. 5 s y n a g o g a K a ­ z i m i e r s k a , d l a n a s t ę p u j ą c e g o sabassu, w y c h o d z i ł a p r z e d króla. N a p r z ó d przed n i m i na k o n i k u d r e w n i a n y m j e ­ c h a ł i c h b ł a z e n , p o t e m s z l i i c h m u z y k a n c i , a za m u z y ­ k a n t a m i m a ł e Ż y d y z p r o p o r c a m i , p o t e m coraz starsi w latach(...) D n i a 16 c z e r w c a K r ó l J M ś ć o d p r a w i ł w j a z d do K r a k o w a . Z m i e j s c a n o c l e g u a ż d o w i o s k i C z y ż y n y j e c h a ł w landarze, a w C z y ż y n a c h p r z e s i a d ł się na k o ń i w ł o ż y ł m u n d u r w o j e w ó d z t w a krakowskiego. Pod Czyż y n e m czekali Żydzi kazimierscy, c h c ą c w polu p o w i t a ć k r ó l a , ale gdy n a d j e ż d ż a ł , b ł a z e n i c h z a c z ą ł swe sztucz­ k i na o w y m d r e w n i a n y m k o n i k u p o k a z y w a ć , a k o ń pod k r ó l e m b y ł p ł o c h y i z a c z ą ł s k a k a ć , t a k zaraz laufry c h w y c i l i go i j u ż c a ł y czas p r o w a d z i l i , a Ż y d z i n i e mogli m i e ć ż a d n e j m o w y do k r ó l a J M ś c i " . Nie wiado­ m o n i e s t e t y , czy i s t n i a ł j a k i ś s t a ł y t e r m i n o b c h o d ó w ż y ­ d o w s k i e g o k o n i k a , czy c z e r w c o w y b y ł z w i ą z a n y t y l k o z p r z y j a z d e m k r ó l a , czy w y m a r s z z K a z i m i e r z a ł ą c z y ł s i ę t y l k o ze z n a j d u j ą c ą s i ę t a m S y n a g o g ą ? I w r e s z c i e , czy z b i e ż n o ś ć czasu w y s t ę p o w a n i a o b u k o n i k ó w oraz miejsce ich w y m a r s z u (Kazimierz) b y ł y z w y k ł y m p r z y ­ padkiem? 8 2 L a j k o n i k d o c z e k a ł s i ę obszernej l i t e r a t u r y z k t ó r e j tylko n a j w a ż n i e j s z e pozycje z o s t a ł y tutaj przytoczone. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że n i e m a l k a ż d y p i ­ szący w y s t ę p o w a ł z w ł a s n ą hipotezą lub teorią doty­ c z ą c ą p o c h o d z e n i a i d z i e j ó w t e g o z w y c z a j u p r z e d 1820 r. J e d n a k ż e ta n i e w ą t p l i w a zagadka, j a k ą stanowi L a j ­ k o n i k , n a d a l zostaje n i e r o z w i ą z a n a . Jej r o z w i ą z a n i e b ę ­ dzie m o ż l i w e dopiero w t e d y , g d y z o s t a n ą o d k r y t e no­ w e , w i a r y g o d n e m a t e r i a ł y , k t ó r y c h b r a k j u ż s a m w so­ bie jest z a s t a n a w i a j ą c y m p r o b l e m e m . P R Z Y P I S Y 1 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 2, K r a k ó w 1909, s. 81 M. Romankówna, Pszczółka Krakowska 1829— —1822, K r a k ó w 1939, s. 14—15 P i e l g r z y m z T ę c z y n a , Konik, „Pszczółka Krakow­ ska", t. 2, 1820, s. 193—198 Z o b . n p . Ł . G o ł ę b i o w s k i , G r y i zabawy ludu pol­ skiego, Warszawa 1831, s. 98; E . W a s i l e w s k i , K o n i k , „ T y g o d n i k L i t e r a c k i " , 1839, s. 306; Konik Zwierzyniecki. „ P r z y j a c i e l L u d u " i. 1, 1840, s. 11—14; J. M ą c z y ń s k i , Pamiątka z Krakowa, t. 2, K r a k ó w 1845, s. 362 i п . ; W . A n c z y c , Konik Zwierzyniecki, „Tygodnik Ilustrowa­ n y " , 1861, n r 88 J. A . W i ś l i c k i , O p i s K r ó l e s t w a Polskiego, t . 2, W a r ­ s z a w a 1850, s. 60; O . K o l b e r g , D z i e ł a w s z y s t k i e , t . 5, K r a k o w s k i e , K r a k ó w 1871, s. 15, 301—305 A . G r a b o w s k i , Wspomnienia, t . 1, s. 267, 268 J. L e p k o w s k i , Przegląd krakowskich tradycji, le­ gend, nabożeństw, zwyczajów, przysłów i właściwości, K r a k ó w 1866, s. 54 „ R u c h M u z y c z n y " 1861, n x 45 i 50 • W . W ó j c i c k i , K o n i k Zwierzyniecki, „Kłosy", t . 14, 1872, s. 372—373 „ N o w a R e f o r m a " 1906 (6 V I ) Z . G l o g e r , Encyklopedia staropolska, t . 4, W a r s z a ­ w a 1903, Sprostowanie; A . B r u c k n e r , Dzieje kultury pol­ skiej, t . 3, K r a k ó w 1931, s. 605; L . K r z y w i c k i , Konika obchód, W i e l k a E n c y k l o p e d i a P o w s z e c h n a , t . 34, W a r ­ s z a w a 1904, s. 613—614; R o m a n k ó w n a , o p . c i t . , s. 61—72; J. T a z b i r , Fałszerstwa historyczne w Polsce w XIX w., „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " t . 57, 1966, z. 4, s. 584, Z o b . t e ż : M . D u b i e c k i , Towarzystwo strzeleckie krakowskie, Kra­ k ó w 1902, s. 99; J . K r z y ż a n o w s k i , Historia literatury polskiej, W a r s z a w a 1964, s. 532 W. E l i a s z - R a d z i k o w s k i , Konik Zwierzyniecki, K r a k ó w 1898, s. 23—24 K . B ą k o w s k i , Dawne cechy krakowskie, Kraków 1903, s. 97 J. P t a ś n i k , Konik Zwierzyniecki, „ C z a s " 1907 ( 1 2 . V I ) A . G r a b o w s k i , Opis historyczny Krakowa, Kra­ k ó w 1822. P r z e b i e g d y s k u s j i d o t y c z ą c e j d a t y p o w s t a n i a obrazu Stachowicza obszernie relacjonuje A . Chmiel w „ R o c z n i k u K r a k o w s k i m " , t . 18, 1918, s. 191—195, z a j ­ m u j ą c s t a n o w i s k o , ż e o b r a z p o w s t a ł w 1820 r. W . S i a r k o w s k i , Zwyczaje ludowe..., „Ognisko do­ m o w e " t . 3, 1876, s. 169; J. S z u j s k i , Polacy i Rusmi 2 3 4 8 8 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 9 w Galicji, K r a k ó w 1896, s. 36; P. M ą c z e w s k i , Konik Zwierzyniecki w Troi, L w ó w 1909. L . L e p s z y , Lud wesołków w dawnej Polsce, Kra­ k ó w 1899, s. 81—83 A . S z e l ą g o w s k i , Wici i topory, K r a k ó w 1914, s. 53— —55 A . B r u c k n e r , A . S z e l ą g o w s k i , W i c i i topory (тес), „ L u d " t . 20, 1914—1918, s. 157—160 A . C h m i e l , Szkice krakowskie, K r a k ó w 1939—1947, s. 96. F . G a w e ł e k , Lajkonik jako zabytek średniowiecz­ ny, K r a k ó w 1916, s. 13; ( o d b . ze „ S p r a w o z d a ń A k a d e m i i Umiejętności Wydziału Filologicznego", K r a k ó w , gru­ d z i e ń 1916); t e n ż e : K o n i k Zwierzyniecki. Ze studiów nad z a b a w a m i l u d o w y m i , K r a k ó w 1918, s. 53 ( o d b . z R o c z ­ n i k a K r a k o w s k i e g o " , t . 18, 1918). G a w e ł e k , Konik Zwierzyniecki..., s. 49—52 N p . K . Z a w i s t o w i c z , Boże Ciało w obrzędach ludu polskiego, „ W i e d z a i Ż y c i e " , 1933, n r С „ C z a s " z d n . 21.1.1919. „ C z a s " w s p o m i n a t u o p r a ­ c y : J . R e i h n o l d , D a s Krakauer Lajkonikfest, „Krakauer Z e i t u n g " 1916, n r 206—209, 212—214, 216 i o d b i t k a p o d t y m s a m y m t y t u ł e m , K r a k ó w 1916, s. 28. Z . R e i n h o l d e m p o l e m i z o w a ł r ó w n i e ż ostro A . C h m i e l w r e c e n z j i z jego p r a c y (zob. p r z y p i s 15) Z o b . п р . : W . S z a f r a ń s k i , Tajemnica Lajkonika roz­ szyfrowana ( w : ) Z w y c z a j e , obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a 1974, s. 374—379 R. G r ó d e c k i , W sprawie L a j k o n i k a , „ N o w a Refor­ m a " , 1919 ( 2 6 . V I ) B ą k o w s k i , op. c i t . , s. 51 R a d z i k o w s k i w c y t o w a n e j w y ż e j p r a c y (s. 28) o p i ­ suje i n n e g o d ł o w ł ó c z k ó w p r z e d s t a w i o n e n a chorągwi widocznej na obrazie Stachowicza. C h o r ą g i e w ta m i a ł a m i e ć „ ś r o d e k a m a r a n t o w o - c z e r w o n y , w k t ó r y m na ż ó ł t e j tarczy w i d n i a ł orzeł b i a ł y , poniżej z n a j d o w a ł y się w y ­ szyte d w a d ł u g i e w i o s ł a j a k o g o d ł o w ł ó c z k ó w " ( p r z y p . aut.). K o l b e r g , op. c i t . , s. 306 A . C z u b r y ń s k i , Lajkonik, Tatarzy i Boże Ciało (Studium mitologiczne), „ K u r i e r Literacko-Naukowy", R. 12, 1935, n r 24, s. 4—5 R a d z i k o w s k i , o p . c i t . , s. 26—32 T . K r z y ż a n o w s k i , Wspomnienia mieszczanina kra­ kowskiego z lat 1768—1808, K r a k ó w 1900, s. 30 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 5 1 z i Fot.: Jacek Kubiena, 11. 1,2, 7—12. Obiekty na il. 7—11 stanowią wl. Muzeum Etnograficznego w Krakowie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a56d5fe6d6ac881e2b9a4e4dcf6828f8.pdf 82111b5c5dbc267f70d6153d0036aa7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2109 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemyslowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1958 Title A name given to the resource Etnologiczne badania regionów przemysłowych w Polsce / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.147-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 IRENA BUKOWSKA-FLOREŃSKA Instytut Nauk Pedagogicznych i Społecznych Filia Uniwersytetu Śląskiego Cieszyn ETNOLOGICZNE BADANIA REGIONÓW PRZEMYSŁOWYCH W POLSCE. PRZESZŁOŚĆ, STAN TERAŹNIEJSZY I PERSPEKTYWY Społeczno-kulturowa rzeczywistość tradycyjnych kultur ludowych i plemiennych, w ich szerokim aspekcie historycznym i funkcjonalnym, była jeszcze do niedawna głównym obszarem dociekań w polskich badaniach etnologicznych (etnograficznych). Źródłem' trwania tradycji kulturowej w społecznościach chłopskich była realna możliwość bezpośredniego jej przekazu drogą transmisji ustnej oraz przez symbole i przykład. Dziedziczone w ten sposób przez pokolenia wartości kultury były widocznymi cechami względnie zwartego systemu kulturowego, odrębności regionalnych, a także narodowych. Rozwijające się od XIX wieku, coraz bujniej, różne gałęzie przemysłu, migracja ludności ze wsi do miast, przekształcanie się miast w aglomeracje przemysłowe w XX wieku i pojawianie się wielu czynników wywołujących proces urbanizacji wsi, przyczyniły się do postępującego regresu tradycyjnej kultury ludowej. Polscy badacze tej kultury, świadomi procesu jej nieuchronnej zmiany, już w wieku XIX spieszyli z "rejestracją" tego co dawne, rodzime, cenne dla wiedzy o tradycji ludowej, co w każdej chwili może ulec przetworzeniu lub całkowitemu zanikowi. Tego co jest świadectwem oryginalnej kultury regionalnej, a za jej sprawą też narodowej. O zbieranie i opracowywanie tej kultury dbają nadal ośrodki etnologiczne (Kutrzeba-Pojnarowa, 1976, s. 21 - 49). Obok biedoty miejskiej, w XIX i XX wieku mieszkańcy wsi stanowili główne źródło siły roboczej dla przemysłu. Mieszkańcy wsi podmiejskich, bądź położonych w pobliżu kopalń i tworzących się innych zakładów przemysłowych, przekształconych z czasem w osady przemysłowe (na przykład na Górnym Śląsku) oraz ludność przybywająca ze wsi do miasta, do przemysłu wnosiła w tworzące się społeczności przemysłowe własny bagaż kulturowy. Był on świadectwem ciągłości tradycji rodzinnych i miejsca pochodzenia, z którym rzadko zrywano kontakty. Jednakże, w nowych warunkach dyktujących inny sposób i styl życia, stawał się on w znacznym zakresie nieprzydatny. Warunki te sprzyjały innowacji kulturowej i tworzeniu się nowych wartości oraz wzorów zachowań, a z czasem nowej tradycji będącej odbiciem innego, bardziej otwartego na wpływy zew.nętrzne systemu kulturo- �148 wego. W takich ośrodkach przemysłowych jak śląski i łódzki, wytworzył się on w ciągu kilku dziesiątków lat, z jednej strony, jako pochodna procesu zmiany, z drugiej, jako własny dorobek kilkunastu pokoleń społeczności industrialnej złożonej z robotników przemysłowych (w Łodzi, Żyrardowie - tkacze, na Śląsku - górnicy, hutnicy i inni), obsługi technicznej i urzędników, rzemiosła i handlu - usług związanych z potrzebami tych społeczności (BukowskaFloreńska, 1987b, s. 85-92; Stawarz, 1982a, s. 29-45). Naukowe zainteresowania społecznościami skupiającymi się wokół rozbudowującego się przemysłu zrodziły się na terenie Europy w XIX wieku, w Polsce sięgają przełomu XIX i XX wieku. Dotyczyly one położenia i warunków bytowych robotników. Opracowania takie najbardziej znane są dla terenów Warszawy, Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego (Pietraszek, 1973, s. 37). Jako prekursora badań etnologicznych (etnograficznych) nad kulturą robotniczą wymienia się Stanisława Ciszewskiego i jego monografię, w której opisuje dwuzawodową grupę rolniczo-górniczą z okolic Sławkowa w Olkuskiem. Obok ogólnej charakterystyki i opisu niektórych dziedzin kultury materialnej i społecznej (ubiór, pożywienie, obrzędy i inne) sporo miejsca poświęcił on folklorowi i wierzeniom (Ciszewski, 1886 - 1887). Nieco materiału dotyczącego rodzinnego i publicznego życia robotników (przykłady z terenu Łodzi, Warszawy, Żyrardowa i Zagłębia Dąbrowskiego) można znaleźć w nielicznych opracowaniach z początku XX wieku, wśród których współcześni etnologowie jako najciekawszą cytują pracę ks. A. Wójcickiego z 1922 roku Robotnik polski w życiu rodzinnem. W pierwszej połowie XX wieku rozrastające się i stabilizujące rejony przemysłowe oraz kształtująca swój obraz i tradycję kultura robotnicza, nie leżały jeszcze w sferze zainteresowań badawczych polskiej etnologii. Badania nad społecznościami robotniczymi podejmowali przedstawiciele innych dyscyplin naukowych zainteresowanych warunkami życia robotników lub bezrobotnych (Trawińska, 1961, s. 19 - 104; Stawarz, 1982 c, s. 148) i ich własnymi opisami życia (Mysłakowski, Gross, 1938; Pamiętniki, 1933). Znane są z tego okresu pierwsze koncepcje teoretyczne dotyczące kultury klasy robotniczej (Rudniański, 1932; Gross, 1938), bądź po prostu kultury robotniczej. Na przykład Stefan Czarnowski w 1938 roku zwraca uwagę na powstanie nowej kultury, której twórców, jak pisze, cechuje świadomość "sprawiedliwości", "braterstwa", "godności ludzkiej", "myślenie konkretne ... materialnymi kształtami". Podkreśla istnienie etosu mas robotniczych, próbując zanegować dotychczasowe mniemanie jakoby postęp i mechanizacja pracy miały "wyjaławiać proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia wartości duchowych". Po dłlłższym wywodzie stwierdza, iż "Fakty nie potwierdzają słuszności tego poglądu. Kultura robotnicza wytwarza się w naszych oczach, nawet w kapitalistycznym systemie, choć wbrew niemu. I widoczne są w niej zadatki zarówno bardzo wielkiej, jak człowieczeństwem przenikniętej kultury" (Czarnowski, 1946, s. 101 - 120). �149 Poglądy te miały oparcie nie tylko w obserwacjach i przemyśleniach własnych, we wspomnianych wyżej publikacjach przedstawicieli, zwłaszcza ówczesnych lewicowych prądów filozoficznych, ale też we wcześniej publikowanych materiałach rozproszonych w najczęściej nieprofesjonalnych wydawnictwach. Zaliczyć tu można między innymi ogłaszane w poznańskiej "Warcie" podania i legendy dotyczące śląskiego górnictwa, przez pochodzącego z Wielkopolski zbieracza folkloru górniczego, Skromnego (pseudonim), 1875, o czym obszernie pisze Józef Ligęza w wydanej przed kilkunastu laty monografii Podania górnicze z Górnego Śląska (Ligęza, 1972). Podobne materiały, wzbogacone opisem pierwszych procesów industrializacyjnych w Tarnowskich Górach, Gliwicach, Katowicach i okolicy, można znaleźć w artykułach Józefa Lompy pochodzących z XIX wieku i opublikowanych przez A. Zielińskiego dopiero w 1984 roku (Simonides, 1989c, s. 12, 25). różnych przejawach życia robotniczego na początku wieku XX, zwłaszcza wśród społeczności górniczych na Górnym Śląsku, interesujący materiał znajdujemy w ukazujących się w okresie międzywojennym monografiach miejscowości, takich jak: Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry czy Świętochłowice. Stanisław Wallis ówczesny zbieracz miejscowego folkloru, a także założyciel kolekcji muzealnej, w rozdziale monografii Świętochłowic zatytułowanym "Sztuka ludowa", zamieścił szczegółowe informacje o kulturze aż 15 wsi przemysłowych w centrum Górnego Śląska. Opisując kulturę ludności pracującej równolegle na roli i w przemyśle, bądź tylko w górnictwie i przemyśle, zwrócił po raz pierwszy uwagę na wyrabianie przedmiotów codziennego użytku, często zdobionych, z odpadów pochodzenia przemysłowego, jak blachy, płytki ż.elazne, druty, węgiel (używany do rzeźbienia) i inne (Wallis, 1931, s. 196-200). Nacjonalistycznie zorientowane badania nad kulturą ludową Śląska prowadzili etnografowie niemieccy już od około 1919 roku, między innymi pod kierunkiem Alfonsa Perlicka (Bytomskie, Gliwickie, Opolskie) uwzględniając także "ludową kulturę stanu robotniczego" (Perlick, 1943). Szerzej o tym wspomina Mieczysław Gładysz w opracowaniu Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku opublikowanym w wydawnictwie powstałego w 1934 roku Instytutu Śląskiego w Katowicach. W podsumowaniu stanu i potrzeb ówczesnej etnografii śląskiej, której przedstawiciele podejmowali w latach trzydziestych naukowe penetracje terenu, zbierając zabytki dla tworzonego Muzeum Śląskiego, nie podjął jednak wątku badań kultury powstałej tu społeczności przemysłowej. Skupił się, podobnie jak inni badacze tego okresu, na gromadzeniu wiedzy o ulegającej regresowi kulturze chłopskiej. Przyczyną była świadomość, że śląska kultura chłopska posiada cechy świadczące nie tylko o tradycjach regionalnych lecz także narodowych (Gładysz, 1936, s. 157 - 187). W okresie międzywojennym opublikowano tylko część materiałów zebranych przez zespół (Agnieszka i Tadeusz Dobrowolscy, Mieczysław Gładysz, Jerzy a �150 Longman, Longin Malicki), dotyczących głównie Beskidu Śląskiego z Cieszyńskiem, Opolskiego, Pszczyńskiego (Bazielich, 1973, s. 711 - 713), w mniejszym stopniu Rybnickiego i Katowickiego. Syntezę zebranych materiałów, uwzględniającą szersze wzmianki o części przemysłowej regionu, opublikowano dopiero w latach pięćdziesiątych (Ligęza, 1948, s. 167 -209; Gładysz, 1959, s. 453 - 522). Podobnie sprawa wyglądała w innych regionach Polski, gdzie przez długi czas, jeszcze po 1945 roku, zajmowano się przede wszystkim zbieraniem i dokumentowaniem kurczących się zasobów tradycyjnej kultury chłopskiej, badano jej przemiany, nie próbując opisu kultury funkcjonujących już od lat społeczności skupionych wokół centrów przemysłowych. O ile historycy podejmowali i rozwijali na coraz szerszą skalę badania dotyczące "polskiej klasy robotniczej", nie biorąc jeszcze, w latach 1945 - 1956, pod uwagę problematyki kultury (A. Stawarz wymienia takich autorów, jak: T. Lepkowski, S. Kolabiński, L Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska i inni), etnolodzy dopiero zaczęli właściwie dostrzegać to pole badawcze. Za pierwsze, szersze tego sygnały, można uznać zainteresowanie twórczością plastyczną górników, zwłaszcza zaś wyrobami i rzeźbą węglową oraz solną (Życki, 1949; Żywirska, 1949; 1951; 1952; Gładysz, 1952; Seweryn, 1952), a także muzycznym folklorem górniczym (Ligęza, 1952; Wallis, 1952; Dygacz, 1960). Za przełomowy moment w wytyczeniu nowych kierunków badań przyjmuje się metodologiczną konferencję jaka miała miejsce 23 kwietnia 1956 roku w Krakowie (Pietraszek, 1958, s. 401 - 431), z wprowadzającym w dysKusję referatem profesora Kazimierza Dobrowolskiego (1958, s. 76 - 77). Zwrócił on uwagę na "doniosłość historii kultury ludu pracującego" różnych formacji w dziejach ogólnonarodowych, na znikomą liczbę prac reprezentowanych przez etnografię i inne dyscypliny naukowe, poświęconych kulturze robotniczej XIX i XX wieku (zwłaszcza "kulturze materialnej, życiu rodzinnemu, zwyczajom, obyczajom i folklorowi robotniczemu"). Podkreślając konieczność wypełnienia tych luk badawczych stwierdził wówczas, iż jest to także istotna dziedzina pracy etnograficznej. Realizacja głoszonego tu między innymi postulatu badań społeczności robotniczych miała oparcie we wcześniej podjętych badaniach śląskich muzeologów i członków Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Katowicach (o czym będzie mowa szerzej w dalszej części). Opierała się jednak przede wszystkim na doświadczeniach kra k o wskiego ośrodka badawczego, prowadzącego badania pod kierunkiem K. Dobrowolskiego. Były to badania podjęte w 1951 roku przez Zakład Etnografii Ogólnej UJ nad życiem i kulturą górników salinarnych w Wieliczce w latach 1880-1939 oraz kontynuowane nad innymi ośrodkami przemysłowymi w ramach prac Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie. Efektem była w pierwszym rzędzie praca Danuty Dobrowolskiej Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 �151 (później książka o poszerzonym zakresie), w której konsekwentnie zastosowano zalecane przez Dobrowolskiego integralne, możliwie wszechstronne ujmowanie badanych zjawisk. Wychodząc od zadań badawczych, scharakteryzowano źródła, przebieg badań i ich wyniki. Uwzględniono zarówno dzieje żupy i zakładu produkcyjnego, jak i zagadnienia związane z pracą i swoistymi cechami kultury i tradycji kulturowej badanej społeczności (Dobrowolska, 1958a, s. 288 - 314; Dobrowolska, 1965; Kutrzeba-Pojnarowa, 1981, s. 17 - 35). Ta sama autorka, w tym samym czasie, opublikowała w "Etnografii Polskiej" artykuł nie typowy dla dotychczasowych zainteresowań etnograficznych, dotyczący sposobu spędzania czasu wolnego robotników małopolskich, zwracając uwagę na nowy element - "współczesną kulturę wczasową". Opracowanie to jest relacją z badań zespołowych wymienionego Zakładu, prowadzonych w latach 1949 i 1950 (Dobrowolska, 1958 b, s. 315 - 322). Podobny charakter miały też prace Edwarda Pietraszka Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku (l 966b ), czy Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej pod redakcją K. Dobrowolskiego, opublikowane przez dwóch autorów w "Pracach Komisji Socjologicznej" (Hutka, 1966; Żychowski, 1966). Prace te uwzględniały zarówno życie społeczne i kulturę materialną, jak i społeczno-kulturowe skutki funkcjonowania badanych zakładów. O kulturze robotniczej "na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim" pisał wcześniej Edward Pietraszek (1964), zaś o społeczno-kulturowych skutkach industrializacji, w związku z badaniami nad grupą zawodową górników w Lubiążu, Antoni Stojak (1964). Wymienione prace z pogranicza etnografii, historii i socjologii, otworzyły nowy rozdział w badaniach etnologicznych nie tylko ośrodka krakowskiego, lecz dały przykład nowych potrzeb i możliwości badawczych innym. Na szerszy kontekst problematyki badań nad kulturą robotniczą zwróciły uwagę późniejsze artykuły E. Pietraszka i D. Dobrowolskiej. Jak już wspomniano wyżej, najwcześniej badania kultury robotniczej podjęto na G ó rn y m Ślą sku. Pierwsze artykuły dotyczyły folkloru górniczego, słownego i muzycznego oraz sztuki i znalazły się w specjalnym zeszycie "Polskiej Sztuki Ludowej" z 1952 roku (Żywirska, Ligęza, Wallis, Gładysz). Problematyce związanej z tymi dziedzinami kultury śląskiego regionu przemysłowego poświęcono później wiele opracowań, zarówno o charakterze materiałowym, jak syntetyczno-podsumowującym. Taki charakter ma na przykład jedna z dwóch książek Józefa Ligęzy Śladami tradycji, w której omówiono nie tylko podania, opowieści, przysłowia śląskie, lecz także tradycje literatury górniczej z Polski południowej (1968; 1972). Podobny charakter mają późniejsze publikacje. Należą do nich: Doroty Simonides, dotyczące humoru i rymowanek, w których uwzględnia folklor przemysłowego Śląska �152 (1984; 1985), zbiory pieśni Adolfa Dygacza, poprzedzone ogólnym omowleniem (1960; 1987), bądź historyczną i formalną analizą etnomuzykologiczną, jak w opracowaniach Krystyny Turek (1986a; 1986b). W okresie powojennym zespół członków Komisji Etnograficznej Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach podjął badania nad tradycyjną kulturą zawodowej grupy górniczej. Zakres badall był szeroki, bo obejmujący nie tylko tradycje zawodowe (narzędzia pracy, ubiór, organizację pracy) i związaną z nimi obyczajowość, lecz także problemy osadnicze, strukturę etniczno-społeczną, mieszkanie, pożywienie, wierzenia, plastykę, folklor. Prowadzono je w osiedlach przykopalnianych, miastach i wsiach o przewadze ludności górniczej; ich wyniki opublikowano w 1964 roku w monograficznej pracy zbiorowej opracowanej przez Józefa Ligęzę i Marię Żywirską Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie (1964). Wcześniej, w trakcie zbierania materiałów, zaprezentowano uwagi o sposobie prowadzenia badań, co stanowiło cenną wskazówkę metodologiczną dla późniejszych badaczy tego regionu i podobnej problematyki (Żywirska, 1952, s. 127 - 130; 1953, s. 93 - 103). Zgodnie z intencją wspomnianych autorów, ich praca, która wyprzedziła inne monografie dotyczące kultury środowisk przemysłowych, stała się wskazówką do podejmowania wielokierunkowych, szczegółowych inicjatyw badawczych, zarówno na Górnym Śląsku, jak w Łodzi i w Warszawie. Warto wspomnieć, że w tym samym czasie ukazały się w ramach "Górnośląskich Studiów Socjologicznych", wydawanych przez Śląski Instytut Naukowy w Katowicach, dwie książki poświęcone rodzinie górniczej i hutniczej (Mrozek, 1965; Adamski, 1966), które stanowią znakomite poszerzenie wiedzy o kulturze społecznej tego przemysłowego regionu w badanym okresie, a także dowód na bliskość obszarów badawczych współczesnej etnologii i socjologii kultury. Począwszy od lat sześćdziesiątych etnolodzy śląscy, zwłaszcza związani pracą zawodową z muzealnictwem, później z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach i jego Filią w Cieszynie, z Uniwersytetem Wrocławskim, Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Komisją Etnograficzną przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, prowadzili badania nie tylko nad stanem zanikających form i procesem zmian w tradycyjnej kulturze chłopskiej i robotniczej (Kaczko, 1968, s. 90-107; 1982; Dubiel, 1968; Buko',vska-Floreńska, 1968, s. 62-92; 1985, s. 126-152). Dążyli także do w miarę pełnego przebadania, zgodnie z indywidualnymi zainteresowaniami, niektórych dziedzin kultury śląskiej społeczności, zwłaszcza w regionie przemysłowym, który jako dominujący na obszarze Górnego Śląska, stał się z czasem głównym poligonem badawczym pracujących tu etnologów. W ostatnim dwudziestopięcioleciu, jako efekt tych dociekań, ukazały się w postaci artykułów i publikacji zwartych, dalsze opracowania dotyczące między innymi folkloru słownego i muzycznego, wierzeń, obrzędowości, sztuki niezawodowej, rodziny oraz zmierzające do próby ujęcia syntetycznego roli tradycji w społecznościach zindustrializowa- �153 nych. Z ważniejszych wymienić tu trzeba kolejno, zbiór Podania i opowieści Dąbrowskiego Marianny i Dyonizjusza Czubalów (1984), dwie prace Mariana Gerlicha o ludowych wierzeniach związanych z pracą w górnictwie i przemyśle, z interesującą antropologiczną analizą relacji "wierzenia a życie codzienne", "wierzenia a problem pracy" i "wierzenia i tradycyjny światopogląd w perspektywie robotniczej obrzędowości rodzinnej" (1992a; 1989). Charakter monograficznego opisu ma praca zbiorowa Górniczy stan ... , prezentująca wybrane dziedziny folkloru w powiązaniu z niektórym i zagadnieniami kultury społecznej (rodzina, wzory zachowaó, obrzędy), wierzeniami, sztuką, pod redakcją Doroty Simonides (1988). Szersze ujęcie, pod tą samą redakcją, prezentuje pozycja Folklor Górnego Śląska (Simonides, 1989 a), która obejmuje co prawda cały Śląsk (z rolniczym Opolskiem), zamieszczono tu jednak sporo materiału dotyczącego specyfiki kulturowej regionu przemysłowego. Wart podkreślenia jest fakt uwzględnienia, między innymi, rozdziałów dotyczących: "literatury dla ludu", której rozwój był możliwy dzięki istnieniu drobnych przedsiębiorców przemysłowych - drukarzy, "ruchu śpiewaczego" i "muzykowania", tak typowych właśnie dla śląskich osad robotniczych, podobnie jak amatorski teatr. W książce tej zwraca się uwagę zarówno na wątki archaiczne, jak i współczesne, w kontekście całościowego, systemowego ujęcia kultury i tradycji. Interesujący materiał z badaó nad obrzędowością rodzinną w katowickiej aglomeracji przemysłowej zebrały dwie autorki: Halina Gerlich i Krystyna Turek. Pierwsza z nich prowadziła badania w latach 1975 -1976 w środowiskach miejskich. głównie zaś w Katowicach, obejmując problematyką badawczą najważniejsze momenty z życia człowieka - Narodziny, zaślubiny, śmierć (Gerlich, 1984). Druga, zajęła się wyłącznie zwyczajami, obrzędami i śpiewami pogrzebowymi, dokonując dokumentacji dawnego i współczesnego repertuaru pieśni wykonywanych na Górnym Śląsku. Badaniami terenowymi i archiwalnymi w Jatach 1988 - 1992 objęła aglomerację górnośląską i niektóre miejscowości w Gliwickiem i Opolskiem. Wyniki pracy, łączącej dwie postawy badawcze - etnograficzną i muzykologiczną (bogata część z zapisem nutowym), zawarła w książce Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku (Turek, 1993). Jak już wspomniano wyżej, w badaniach kultury śląskiego regionu przemysłowego podjęto też problem amatorskiej sztuki robotników, szczególnie górników zaangażowanych w jej uprawianie zarówno w dziedzinie malarstwa, rzeźby, jak i innych form plastycznych. Wykorzystuje się w niej od wielu lat odpady pochodzenia przemysłowego i węgiel. Badania, rozpoczęte przez M. Żywirską, prowadzili inni intensywnie w latach 1958 - 1994 zarówno drogą penetracji terenowych i kontaktów osobistych z twórcami, jak i przez dokonywanie okresowych przeglądów dzieł twórców przystających do zez Zagłębia �154 społów amatorów spotykających się w lokalnych domach kultury i biorących udział w konkursach i wystawach organizowanych przez muzea w Zabrzu, Bytomiu, Rybniku, Wodzisławiu, Katowicach. Z tej okazji ukazywały się liczne katalogi wystaw o charakterze tekstów autorskich, z rejestrami twórców i ich prac. Badania terenowe publikowano sukcesywnie w artykułach, w rocznikach muzealnych i "Polskiej Sztuce Ludowej" (Bukowska-Floreńska, 1970; 1972; 1973; 1983) oraz jako publikacje zwarte (Żywirska, 1959; Bukowska-Floreńska, 1987 s; Fiderkiewicz, 1994). Prace dotyczące twórczości śląskich robotników mają najczęściej charakter opracowań monograficznych. Uwzględniają sylwetki twórców i analizę formalną ich prac. Podkreśla się w nich jednak nie tylko wartości formalno-estetyczne lecz także społeczno-kulturowe, wynikające z konkretnych uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i tradycji kulturowych przemysłowego regionu. Taki materiał zawiera zwłaszcza książka I. Bukowskiej-Floreńskiej Twórczo.fć plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska ... , mająca charakter monografii etnologiczno-socjologicznej uwzględniającej także aspekt historyczny warunków w jakich kształtowała się ta twórczość (1987a, s. 35-41 i 138-140). Badaczy śląskich społeczności przemysłowych interesują coraz bardziej także różne przejawy kultury społecznej oraz czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, oddziaływające na zmiany w sposobie i stylu życia, w systemie kulturowym i systemie wartości. Ujawnia się to w życiu rodzinnym, zachowaniach i specyfice funkcjonującej tu współcześnie tradycji (Jaworski, 1967, s. 18-56; Kaczko, 1982, s. 75-80; Bukowska-Floreńska, 1968; 1983, s. 126·152; 1988, s. 253-278; 1993; 1991). Są opracowania, które mają już charakter podsumowujący, a nawet syntetyzujący wiedzę o tradycji kulturowej społeczności industrialnych, jak określa się ludność zamieszkującą od wielu pokoleń region przemysłowy, która zdołała już w znacznym stopniu wytworzyć własną kulturę i tradycję. Ma to znaczenie dla świadomości tożsamości społeczno-kulturowej tej ludności (Bukowska-Floreńska, 1983; 1987b; 1988; 1994a; 1994b, s. 72-82). Takie ukierunkowanie badań i dociekań etnologicznych stało się w ośrodku śląskim możliwe i konieczne ze względu na głębokość wewnętrznych zmian kulturowych i społecznych jakie zaszły w regionie już w XIX wieku, ulegając utrwaleniu i pogłębieniu w wieku XX. Zainteresowania badawcze w drugiej połowie XX wieku zostały jakby zobligowane konkretnymi warunkami środowiskowymi z jakimi ma do czynienia badacz. Niemałą rolę odegrała też współpraca niektórych etnologów z istniejącym do początku lat osiemdziesiątych Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN, który prowadził tu także interdyscyplinarne prace badawcze (Bukowska-Floreńska, 1987b, s. 98-99; 1992c; 1994c; Łysik, 1975). Badania nad społecznością robotniczą i jej kulturą rozwinął także szeroko oś r o d e k ł ó d z k i. Zapoczątkował je w latach sześćdziesiątych tego wieku. Poprzedziły je powojenne (pod koniec lat czterdziestych) badania archiwalne �155 prowadzone przez członków PTL nad migracją ludności wiejskiej do przemysłowej Łodzi. Badania terenowe związano pierwotnie z Łodzią, ośrodkiem przemysłu włókienniczego, w którym dominują kobiety (w przeciwieństwie do śląskiego górnictwa i hutnictwa). Prowadziły je wspólnie etnograficzne placówki Uniwersytetu Łódzkiego i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Łodzi. Współpracowano także z Komitetem Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN i Katedrą Socjologii. Tematyka kultury robotniczej weszła również do programu działalności Akademickiego Koła Ludoznawców przy Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. Już od 1957 roku rozpoczęto starania o utworzenie skansenu domów robotniczych w centrum Łodzi (skansen istniał kilka lat). Większość materiałów w postaci artykułów publikowano od początku w "Łódzkich Studiach Etnograficznych" wydawanych do dziś przez PTL. Wiele też pozycji ukazywało się w ogólnopolskich czasopismach etnograficznych: "Etnografii Polskiej", "Ludzie", "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w różnych pracach zbiorowych. Etnolodzy łódzcy rozpoczęli swe badania, podobnie jak wyżej wymienieni, od tak zwanej tradycyjnej kultury (częściowo na zamówienie Związku Zawodowego Włókniarzy), opisując obyczajowość, zwyczaje świąteczne, życie rodzinne i sąsiedzkie oraz folklor (Lipiński, 1965; Lechowa, 1961; Matysiak-Polakowa, 1964; Dekowski, 1982). Już w 1963 i 1968 roku, przy współpracy z Pracownią Etnograficzną IHKM PAN w Łodzi, prowadzono badania nad czasem wolnym robotników łódzkich. Przygotowywano też założenia szerszych badań realizowanych w dzielnicy Łodzi - Księży Młyn (Lipiński, 1970; Piotrowski, 1970). Oddział Łódzki PTL zainicjował konkurs na folklor robotniczy Łodzi i wraz z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego i Działem Etnografii M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi robocze seminarium - dyskusję poświęconą badaniom kultury robotniczej, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi (10 - 11 marca 1972). Prezentowano na niej dorobek nie tylko badaczy łódzkich (Lechowa, 1973, s. 63 - 78; Władykowa, 1973, s. 111- 116), ale także wypowiedzi przedstawicieli różnych ośrodków i dyscyplin. Pozwoliło to na dyskusję wskazującą dalsze potrzeby i kierunki badań kultury społeczności przemysłowych. Materiał zamieszczono w kolejnym, 15 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" z 1973 roku. W sześć lat później ośrodek łódzki stał się ponownie inicjatorem i organizatorem ogólnopolskiej sesji naukowej na temat etnografii ośrodka przemysłowego, która odbyła się 12 -13 września 1977 roku z okazji Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Łodzi. Tym razem kontynuatorem idei profesor Zawistowicz-Adamskiej była profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska i współpracujący z nią od lat badacze kultury robotniczej Łodzi. Sesja dała możliwość podsumowania dotychczasowych prac badawczych w skali ogólnopolskiej, które, jak się okazało, były jeszcze wówczas w fazie przede �156 wszystkim gromadzenia materiału faktograficznego i opisowego. Wszystkie wypowiedzi opublikowano w 21 tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych", wydanym w 1982 roku. Podsumowaniem wiedzy o kulturze robotniczej Łodzi są opracowania B. Kopczyóskiej-Jaworskiej opublikowane w monografii miasta Łodzi i we wspomnianym tomie "Łódzkich Studiów Etnograficznych" (1980, s. 493 - 507: 1982, s. 15-34). Wydano też drukiem zbiór materiałów z ogłoszonego w 1972 roku konkursu na folklor robotniczy Łodzi Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, pod redakcją B. Kopczytlskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i J. P. Dekowskiego. Opracowanie to wniosło sporo wiedzy na temat mieszkatl łódzkich robotników, kojarzenia małżeóstw i wesela, świąt dorocznych, form odpoczynku w czasie wolnym oraz tekstów muzycznych (z nutami) pieśni śpiewanych z różnych okazji. Badania w ośrodku łódzkim są kontynuowane. Od blisko dwudziestu lat prowadzone są także badania nad kulturą robotniczą w największym na Mazowszu ośrodku przemysłowym - w Żyrardowie. Są to badania ośrodka warszawskiego. Badania te podjęli w 1976 roku pracownicy Katedry Etnografii (obecnie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Warszawskiego, zainteresowani obyczajem i modą, rozumianymi jako swego rodzaju kody informacyjne w stosunkach międzygrupowych. Tematem badaó był obyczaj i moda w środowisku robotniczym Żyrardowa w XIX i na początku XX wieku. Jak pisze Andrzej Stawarz, ponieważ przyjęto dość szerokie definicje "obyczaju" i "mody", badania objęły w zasadzie całą kulturę robotniczą w Żyrardowie oraz mieszkatl.ców podżyrardowskich wsi. Objęto też nimi środowiska inteligenckie i mieszczaóskie (Stawarz, 1986). W badaniach, które w pierwszym etapie trwały cztery lata, brano pod uwagę zarówno materiał z penetracji terenowej, jak i źródła archiwalne, opisowe i ikonograficzne. Pozwoliły one na opracowanie wiedzy o organizacji życia rodzinnego, obrzędowości, ubiorach, urządzaniu wnętrz, o czasie wolnym i formach świętowania od kotlca XIX wieku do roku 1939. Wyniki badaó zaprezentowano między innymi na konferencjach w Łodzi (szczególnie w 1977 roku), w Żyrardowie i stopniowo publikowano. Podsumowaniem pierwszego etapu badań, zakoóczonego w 1980 roku, była praca zbiorowa Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod redakcją Andrzeja Woźniaka. Zespół autorski uwzględnił zarówno obszerne omówienie źródeł i stan badaó nad kulturą robotniczą, jak materiały dotyczące pochodzenia i struktury społeczności miasta (A. Stawarz, 1982a), życie rodzinne (A. Kuczyóska-Skrzypek, 1982a: J982b), obrzędy (A. Woźniak, 1982 b) oraz wiedzę i religijność robotników (E. Bulka-Laskowska, 1982). Mimo, iż od 1981 roku Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego nie kontynuuje już badań zespołowych w Żyrardowie, dotychczasowe stały się, podobnie jak to było na Śląsku i w Krakowie, inspiracją do dalszych �157 pogłębionych dociekaó indywidualnych, najczęściej przy współpracy z Mazowieckim Ośrodkiem Badań Naukowych (Stacja w Żyrardowie) i Towarzystwem Przyjaciół Żyrardowa, wydawcami wspomnianej publikacji. Kolejne opracowania publikowano w "Etnografii Polskiej" (Stawarz, 1982c), w"Łódzkich Studiach Etnograficznych" (Kuczyńska-Skrzypek, 1982b; Woźniak, l 982a), w popularnonaukowej serii "Biblioteka Wiedzy o Żyrardowie", w różnych p:-acach zbiorowych i jako pozycje indywidualne. Szczegółowy wykaz tych publikacji zamieszcza na końcu swego artykułu A. Stawarz, podsumowując dziesięciolecie badaó nad kulturą robotniczą Żyrardowa we wspomnianym wyżej tekście w "Etnografii Polskiej". Część swego dorobku wieloletnich badań A. Stawarz zawar! także w książce Żyrardów. Narodziny społeczności ( 1830 - 187U), poświęconej zagadnieniom związków między strukturą społeczną a kulturą (1985). Zespół żyrardowski, zainteresowany badaniami kultury robotniczej Żyrardowa na tyle się rozrósł w latach osiemdziesiątych, że powstała idea stworzenia Centrum Badaó Kultury Robotniczej, którego podstawę mieli stanowić przedstawiciele ośrodka warszawskiego związani z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Warszawskim, JHKM PAN w Warszawie i Muzeum Okręgowym w Żyrardowie. W ostatnich latach ukazują się kolejne materiały z badań kontynuowanych przez badaczy Żyrardowa w, jak mówią, "modelowym ośrodku miejsko-przemysłowym" (Stawarz, 1986; 1989; 1993). Chcąc w pełni ogarnąć badania polskie nad środowiskami przemysłowymi, należałoby uwzględnić dociekania przedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historyków, socjologów i ekonomistów, w tym wieloletni dorobek Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN (wydawane do użytku wewnętrznego liczne "Zeszyty Komitetu Badaó. Rejonów Uprzemysławianych" dostępne w Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i w prywatnych bibliotekach osób biorących udział w badaniach od lat siedemdziesiątych do początku osiemdziesiątych). W tym artykule z założenia pomijam je (a temat zasługuje na odrębne opracowanie), ograniczając się do wyboru ważniejszych badań etnologicznych prowadzonych przez przodujące w omawianym zakresie ośrodki. Choć badania tradycji kulturowej i kultury ludności ośrodków i regionów przemysłowych nadal są podejmowane, to etnologiczna wiedza w tym zakresie jest ciągle niewystarczająca. Muzeolodzy zobowiązani do gromadzenia materialnych przejawów kultury, w przypadku kultury robotniczej mają zadanie niełatwe. Podejmują więc dyskusję nad tym co konkretnie należy zbierać, by udokumentować nie tylko odległą przeszłość kulturową lecz także teraźniejszość. Problem ten podniosła Barbara Bazielich na jednej z łódzkich konferencji, dotyczących badania kultury robotniczej, próbując określić ramy kol.ekcjonerstwa etnograficznego przez reprezentatywne egzemplarze zabytków (Bazielich, 1982, s. 81- 87). �158 Podejmowano też dyskusje nad zakresem kolekcjonerstwa kultury robotniczej. Jednym z przykładów może być "dyskusja przy redakcyjnym stole" zwołana w marcu 1985 roku w ówczesnym Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo - Wyzwoleńczych w Warszawie (Przy redakcyjnym stole ... , 1986). Brali w niej udział przedstawiciele kilku muzeów i uniwersytetów polskich (historycy' i etnolodzy), z których wypowiedzi wynikała potrzeba pełnego dokumentowania zarówno tradycyjnej kultury materialnej, jak i umysłowej robotników. Trudności w decyzjach kolekcjonerskich wiążą się z faktem, iż kultura materialna robotników i innych współczesnych społeczności i grup społecznych, to przede wszystkim standardowe wyroby masowe, w których produkcji uczestniczą co prawda nieraz sami użytkownicy, ale które są raczej dokumentem inżynierskiej myśli technicznej i wchodzą w zakres zbiorów muzeów techniki. Tylko nieliczne obiekty mogą być zatem brane pod uwagę jako wartości obrazujące regionalną, przemysłową tradycję kulturową. Nieco lepiej przedstawia się sytuacja z określeniem zakresu prac badawczych, który, jak już wspomniano, pierwszy zarysował K. Dobrowolski, a rozwinęli jego uczniowie i inni badacze kultury· robotniczej w społecznościach industrialnych. Badania nad kulturą grup zawodowych i robotniczych zrodziły zainteresowania bardziej ogólną problematyką, jaka wiąże się z tą płaszczyzną dociekań etnologicznych. Przede wszystkim zastanawiano się nad pojęciem "kultura robotnicza" w kontekście dotąd badanej kultury ludowej (w rozumieniu kultury chłopskiej). Prekursorską wypowiedzią w tym zakresie jest artykuł Edwarda Piet raszka Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury (1964, s. 143 - 162). Odwołał się on do Jana Stanisława Bystronia, który już na początku tego wieku twierdził, iż kultura ludowa jest własnością nie tylko warstw czy klas społecznych. Kultura robotnicza wywodząca się w znacznej części z wiejskiej, często była definiowana jako kultura ludu pracującego. Wyodrębniano ją też jako klasową, zawodową, z pominięciem kultury rodzin i środowisk robotników. E. Pietraszek uważał początkowo, że nie można mówić o jedności środowiska zawodowego i rodzinnego, trudno też zakładać wyraźną odrębność kulturową robotniczego środowiska. Jak się okazało w późniejszych badaniach, między innymi na Śląsku, nader liczne grupy zawodowe górników i hutników, tworzące zrąb tutejszych społeczności industrialnych, tę kulturową jedność środowiskową stworzyły (Bukowska-Floreńska, t 987b). Zwracając uwagę na kulturę masową jako element kultury współczesnej, rozumianej jako kultura współczesnych społeczeństwo wysokim rozwoju techniczno-przemysłowym i urbanizacyjnym, Pietraszek dostrzegł, że nie wszystko w niej jest rzeczywiście masowe i standardowe, choć każda nowość może tu być szybko upowszechniona, podczas gdy tradycyjna kultura ludowa jest bardziej zachowawcza. I tę zachowawczość daje się także zauważyć w kulturach robotniczych. �159 Współcześnie, w sytuacji upowszechnienia się wysokich standardów kultury, zmienił się nie tylko obraz, ale i forma przekazu kultury chłopskiej i robotniczej (urbanizacja kultury w wyniku industrializacji, wpływów kultury masowej, procesów migracji). Stąd, zdaniem Pietraszka, na kulturę ludową składałyby się dziś już raczej nie wytwory i instytucje, lecz przede wszystkim zachowania. Dlatego stwierdził, że "problematyka zachowań (także w ramach instytucji powszechnych) wysuwać się będzie chyba coraz bardziej na czoło także w etnograficznych badaniach nad współczesną kulturą ludową" (Pietraszek, 1966a, s. 92). Słuszność tego założenia potwierdziły inne późniejsze badania i publikacje etnologiczne, pojawiające się w miarę pogłębiania się zainteresowań badawczych społecznościami regionów przemysłowych. Wspomnę tu dla przykładu kilka. Kulturowe aspekty pracy badały Danuta Dobrowolska i Anna Zadrożyńska. D. Dobrowolska oparła się na badaniach środowisk robotniczych formułując, w dwóch opracowaniach poświęconych pracy: Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka i Praca w życiu człowieka, interesujące tezy dotyczące funkcji pracy (1974; 1980). Ilustrowała je omawiając między innymi takie zagadnienia, jak: droga do zawodu, miejsce pracy w systemie wartości jednostki, praca zawodowa a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia i inne. A. Zadrożyńska, w książce Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, podjęła próbę teoretycznego wyjaśnienia zjawiska pracy i nie-pracy, w wymiarze czasu, przestrzeni, człowieka, bytu i ich wzajemnych zależności. W analizie posłużyła się materiałem z etnologicznych badań środowiskowych (mieszkańców wsi - robotników z gospodarstwa rolnego oraz robotników z warszawskiej fabryki), jak i z literatury przedmiotu. W poznaniu, opisie i analizie zjawiska kultury zastosowała układ modeli systemu kultury (Zadrożyńska, 1983). Społeczno-kulturowymi funkcjami tradycji w społecznościach industrialnych oraz systemem wartości w rodzinach śląskich w tych społecznościach zajęła się Irena Bukowska-Floreńska (między innymi książka Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, 1989), opierając się na wieloletnich badaniach regionów przemysłowych: Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Rybnickiego Okręgu Węglowego. Tym razem uwzględniła na równi tradycyjną kulturę ludową chłopską i robotniczą oraz kulturę współczesną różnych grup społecznych o rodowodzie robotniczym, dążąc do stwierdzeń ogólniejszej natury (Bukowska-Floreóska, 1987b; 1992a; 1992b; 1992c; 1994a; 1994b). Wnioski sprowadziły się między innymi do wskazania, że wielopokoleniowe społeczności regionu przemysłowego, posiadające wspólne korzenie, historię, wspólnie pracujące i współżyjące, mogą stworzyć środowiskowy, względnie jednorodny system kulturowy i system wartości, oparte na tradycji wytworzonej przez kolejne pokolenia. Tradycji, która zwłaszcza w zakresie systemu wartości ma znaczenie dla świadomości regionalnej toż- �160 samości społecznej i kulturowej, jest społecznym i jednostkowym punktem odniesienia, ma znaczenie etyczne jako regulator i stymulator zachowań i postaw społecznych. Jest także, w takiej nowoczesnej społeczności industrialnej przekazywana i kontynuowana, szczególnie w sferze zachowań. Stąd kultura współczesnych społeczności przemysłowych (zwłaszcza społeczna i duchowa) może i powinna być polem dociekań etnologów. Problem zachowań związanych z sytuacją pograniczną na styku "swój obcy", na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, badał w ostatnich latach Eugeniusz Kłosek. Badaniami objął zarówno starsze, jak i nowe osiedla robotnicze w Świętochłowicach i Chorzowie. Zwrócił uwagę na zjawisko współczesnych stosunków między ludnością miejscową i napływową. Wykorzystał wskazania integralnego podejścia badawczego K. Dobrowolskiego. Przedmiotem analizy są wzajemne postawy, funkcjonowanie stereotypu świadomości zróżnicowania regionalnego, znajdującego oparcie w miejscowej tradycji. Autor poruszył też problem czynników integrujących i dezintegrujących tutejsze współczesne społeczności (Kłosek, 1993). To zagadnienie jest tematem prowadzonych badań socjologicznych w sąsiednim mieście Ruda Śląska (red. Wódz, 1993). Wzory zachowań w śląskich środowiskach robotniczych poddał analizie etnologicznej Marian Gerlich. Interesowały go codzienne zachowania człon,' ków rodzin robotniczych wynikające z pełnionych w nich naturalnych ról, z rytmu dnia podyktowanego pracą zawodową i miejscową tradycją (Gerlich. 1992b). Założenia wstępne teorii i metodologii nauki o kulturze ludowej w nowoczesnym społeczeństwie industrialnym, w świetle dotychczasowego stanu badań etnologicznych tego zagadnienia, próbuje sformułować Jerzy Damrosz w książce Kultura ludowa w spoleczelistwie industrialnym (1992). Interesując się od dawna problemem przemian związanych z rozwojem cywilizacji industrialnej (1973a; 1973b), podjął problem teraźniejszości i przyszłości kultury ludowej w społeczeństwie zurbanizowanym i industrialnym. Problem to od dawna dyskutowany, obarczony w etnologii świadomością faktu nieuchronnego regresu tak zwanej tradycyjnej kultury ludowej, która znana jest i chroniona w formach zabytków w muzeach, skansenach, w powielanych, wzorcowych okazach sztuki ludowej w "Cepelii"; także świadomością coraz silniej rozpowszechniającej się kultury masowej, zunifikowanej, stechnicyzowanej. Utrzymuje się, że nie ma w niej miejsca na "żywą" kulturę ludową. Damrosz próbując bronić jej istnienia, wskazuje na potrzebę badań interdyscyplinarnych (wzorem Dobrowolskiego) nad obecną i przyszłą kulturową rzeczywistością. Powtarza od dawna stawiane przez etnologów pytania: co badać? jak badać? po co badać? Szukając na nie odpowiedzi, przedstawia, w sposób może nieco kontrowersyjny, swój obszerny ogląd problemu i pogląd na współczesne i przyszłe wartości funkcjonujące w coraz to szerszych "przestrzennych kręgach �161 społeczno-kulturowych". Wskazuje na "strefy życia człowieka", na "przestrzenny horyzont kulturowy o skali lokalno-regionalnej", który w "tradycjach ludowych oznaczał pojęcie "ojczyzny prywatnej", w przeciwieństwie do "ojczyzny ideologicznej". Długi i obszerny wywód Damrosza można sprowadzić do ogólnej konkluzji, że "każdą kulturę, w tym kulturę ludową czy kulturę lokalno-regionalną, należy rozpatrywać w dwóch ujęciach: jako warstwę powierzchniową (elementy bardziej zmienne, przejściowe, moda) i jako warstwę głębinową (elementy bardziej stałe, powszechniki kulturowe, niezmienniki etyczne)". Zatem badacz powinien interesować się składnikami trwałymi, symbiozą człowieka z przyrodą i "nad przyrodą", z drugim człowiekiem. Kierunek poszukiwań teoretyczno-metodologicznych traktuje Damrosz także dwutorowo: jako badanie wiejskich, małych grup społecznych, żyjących w symbiozie z przyrodą, opartych o bezpośrednie stosunki społeczne oraz jako badanie społeczno-kulturowych kategorii zróżnicowania w czasie i przestrzeni (etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmiana kulturowa), bez względu na podział "wieś - miasto" (Damrosz 1973a; 1973b; 1985, s. 153 -187; 1992, s.187-190). W kontekście przedstawionego tu przeglądu ważniejszych badań i publikacji, będących z jednej strony dokumentacją stanu wiedzy etnologicznej o regionach przemysłowych w Polsce, z drugiej, zbiorem przemyśleń dotyczących tego pola badawczego, ostatnia z omówionych pozycji wskazuje w jakim kierunku mogą i powinny iść współczesne badania etnologiczne. Warto też sobie uświadomić, że regiony przemysłowe to swoiste laboratoria dla badań wielu aspektów tradycji funkcjonującej w kulturze społeczeństw nowoczesnych. Dlatego, nadal nie zaniedbując badań tak zwanych kultur tradycyjnych, należy prowadzić badania etnologiczne w społecznościach przemysłowych. Empiryczne i teoretyczne ich efekty (dotyczące tradycji "dawnej" i "nowej") mają nie tylko znaczenie poznawcze lecz i praktyczne dla polityki społecznej, kulturalnej, wreszcie dla wzajemnego rozumienia się ludzi z różnych środowisk i regionów. BIBLIOGRAFIA Adamski Franciszek 1966 /lulIlik i jego rodzina. Badania nad środowiskiem zawodowym hutnika oraz składem i typem rodziny hutniczej, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" t. 3. Bazielich Barbara 1973 Stan etnoyrafii .Hąskiej po 1945 roku, "Zaranie Śląskie" z. 3. 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Bukowska-Floreńska Irena 1968 Z etnograficznych badań /lad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. II - Lud t. LXXVlIf �162 1970 Amatorska twórczo.~ć plastyczna w Zabrzu. Ruch zorganizowany, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 3. 1971 Współczeslla ludowa rzeźba w zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 4. 1972 Malarstwo w etnograficznych zbiorach Muzeum w Zabrzu, "Kroniki Miasta Zabrza" z. 5. 1973 Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, "Polska Sztuka Ludowa" nr 2. 1983 Eugeniusz Bąk - malarz i rze=biarz z Szopienic, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3 - 4. 1985 Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie Górnego Śląska, w: Kultura wsi - kryzys wartości?, pod red. J. Damrosza, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1987a Twórczość plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźby w węglu w XIX i XX wieku, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 8. 1987b Spo/eczno-kulturowefunkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Uniwersytet Śląski, Katowice. Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury 1988 ludowej na Górnym Śląsku, w: Kultura ludowa sercem .~ląska, pod red. B. Bazielich. Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1989 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w systemie warto.~ci rodzimej ludności śląskiej. Stan badań. postulaty badawcze. w: Śląska kultura ludowa. (Stan badań. studia i szkice), pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Śląskie uciechy i zabawy. Materia/y etnologiczno-folklorystyczne, pod red. 1. Bukow1991 skiej-Floreńskiej, PTL, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992a Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludno.~ci śląskiej, w: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku, pod. red. B. Bazielich, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Rola tradycji w społecznościach zindustrializowanych i zurbanizowanych (na przy1992b kładzie przemysłowych rejonów Górnego Śląska), w: Przeobrażenia społeczno-kulturowe wsi polskiej, pod red. J. Damrosza i H. Jastrzębskiej-Smolaga, Instytut Kultury, Warszawa. Customs and rites as a value stabilizing social bonds in the changing circumstances of 1992c contemporary life, w: Ecology andfolklore I. cd. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. 1993 Kulturowe uwarunkowania społecznej świadomości odrębności regionalnej Górnego Śląska, w: Społeczne problemy Górnego Śląska we współczesnych badaniach socjologicznych, pod red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski, Katowice. Świadomość regionalnej tożsamo.~ci społeczno-kulturowej Ślązaków, w: Wspólnola 1994a i odrębność regionalna, t. 1 Z problematyki tradycji. wartości symbolicznych i ludJ'cznych kultury, pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej, Rybnicki Ośrodek Kultury. Rybnik. System wartości w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich, w: W trosce a rodzinę, pod 1994b red. W. Świątkiewicza, Instytut Górnośląski. Katowice. 1994c The degradation of the natural environment as an innovative factor of culture alld folklore in Upper Silesia, w: Ecology and folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Uniwersytet Łódzki, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" t. 10- 11. �163 Czarnowski Stefan 1946 Kultura, "Książka", Warszawa. CzubaJa Marianna i Dyonizjusz J984 Podania i opowieści z Zaglębia Dąbrowskiego. Sto lat temu i dzisiaj, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Damrosz Jerzy 1973a Wieś i per8pektywy rozwoju cywilizacji industrialnej, "Człowiek w Pracy i Osiedlu" nr 6. 1973b Kultura ludowa wohec przemian cywilizacji industrialnej, "Kultura i Społeczeństwo" nr I. 1985 Rozważania o terainiejszości i przyszlości kultury ludowej w związku z problematyką ciąg/rJ.I'ci kulturowej (warianty ujęć interdyscyplinarnych), w: Kultura wsi - kryzys warto/óci1, op. cit. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. GłówIle problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką spo/eczną w Polsce po 1945 roku, Instytut Kultury, Warszawa. Dekowski Jan Piotr 1982 Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Dobrowolska Danuta 1958a Górnicy salinarni w Wieliczce i ich ku/tura w latach 1880 -1939, "Etnografia Polska" t. I. 1058b Wczasy rohotnicze w Polsce Ludowej. Kształtowanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materia/y, "Etnografia Polska" t. 1. 1965 Górnicy salinami IV latach 1880-1939. Studium historyczno-socjologiczne za/ogi robotniczej, PA N, Kraków. 1968 Przeobrażenia 8po/eczne wsi podmiej8kiej, Wrocław. 1974 Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka, Warszawa. 1980 Praca w życiu człowieka, Warszawa. Dobrowolski Kazimierz 1958 Droyi rozwoju etnografii pol.~kiej i jej obecne zadania, metody związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjIle ), "Etnografia Polska" t. 1. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i .. kurzocy" nad K/odnicą, Bierawką i Rudą, "Zeszyty Gliwickie" t. 6. Dygacz Adolf 1960 Pieśni gómicze. Studia i materia/y, "Śląsk", Katowice. 1987 Pieśni ludowe miasta KalOwice. Źródła i dok ument a(ja, Katowickie Towarzystwo Spoleczno-K ulturalne, Katowice. Fiderkiewicz Maria 1994 Śląscy "pariasi" pędzla i dłuta (1945 -1993), Muzeum Śląskie, Katowice. Folklor roho/tliczej Łodzi ... 1976 Folklor robotniczej Lodzi. Pok/osie konkursu, pod red. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, J. Kucharskiej i 1. P. Dekowskiego, "Literatura Ludowa" R. 12/15. Gerlich Halina 1984 Narodziny. zaśluhiny. śmien'. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych. Śląski Instytut Naukowy. Katowice. Gerlich Marian Grzegorz 1989 Strachy. W kręgu dawnych śląskich wierzeń, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. �164 1992a Tradycyjne wierzenia śląskie. Świat nadzmysłowy a ::ycie codzienne, praca i obrzęd. Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. 1992b Wzory zachowań a .flaskie środowiska robotnicze, w: W~pó/('zesne oblicze kullUry ludowej na Śląsku, op. cit. Gładysz Mieczysław 1936 Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, w: Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, pod red. R. Lutmana, Instytut Śląski, Katowice. 1959 Kultura ludu śląskiego, w: Górny Śląsk, l. 1 - 2, Instytut Zachodni, POl.nań. Gross Franciszek 1938 Proletariat i kultura, Warszawa. Hulka-Laskowska Elżbieta 1982 Religijnoś(', wierzenia i tradycyjna wiedza robOlnik ów Żyrardowa drugiej polowy X/X wieku we wspomnieniach Paw/a Hulki-Laskowskie{}o, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materia/y do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Hutka Jerzy 1966 Środowisko robotników fabrycznych huty Z{}oda obecnie ZUT Zgoda, w: Materia/y do historii zalóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. D. Dobrowolskiej, PAN, Kraków. Jaworski Eugeniusz 1967 Uwa{}i o współczesnym stanie tradycyjnej kultury ludowej w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, "Kroniki Miasta Zabrza" z. I. Kaczko Krystyna 1968 Tradycyjne doroczne zwyczaje ludowe w Górnośląskim Okrrgu Przernysiowym. "Kroniki Miasta Zabrza" z. 2. W~półczesny stan tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysłowym Górnego 1982 Śląska, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Uniwersytet Wrocławski, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1980 Zwyczaje i obyczaje ludności /"odzi, w: Łódź. Dzieje miasta, Warszawa. 1982 Kultura .frodowiska robotniczego Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1982a Z badań nad rodziną robotników Żyrardowa na początku X X wieku, w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. 1982b Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrar<lowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. Kutrzeba-Pojnarowa Anna 1976 Kultura ludowa w dotychczasowych polskich pracach etnograficznych, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. l, pod red. M. Biernackiej i in., Ossolineum, Wrocław. M eloda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (założenia teorel yczne i prognoz y 1981 badań), w: Metody etnologii, cz. I, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Lechowa Irena 1961 Tradycyjne zwyczaje świąleczne w łódzkim .vrodowisku robotniczym (/890-1939), "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna" nr 11. 1973 Relacje wieś-miasto w tradycji robotniczej Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. �165 Ligęza Józef 1948 Ślqska kultura ludoWIJ, w: Ślqsk. ziemia i ludzie, pod red. R. Lutman, K. Popiołek, Instytut Śląski, Katowice·- Wrocław. 1952 Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1968 Śladami tradycji. Scudia nad folklorem górniczym, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" Z. 3. 1972 Podania gómicze z Górnego Śląska, "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" z. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury !/l'rniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie, "Śląsk", Katowice. Lipiński Andrzej 1965 Pozostałości kultury tradycyjnej w łódzkich rodzinach robotniczych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 7. 1970 Założenia i postulary badań łódzkiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Łysik Stefan Tradycje przemysło •••. e, w: Zabytki kullury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem, 1975 pod red. B. Bazielich, M uzeum Górnośląskie, Bytom. Matysiak-Polakowa Barbara 1964 Etnograficzna problematyka /ladań nad środowiskiem robotniczym Łodzi, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 6. Mrozek Wanda 1965 Rodzina górnicza. Przekształcenia społeczne w górno.~ląskim środowisku górniczym, "Górnośląskie Studia Socjologiczne" l. 2. Mysłakowski Zbigniew, Gross Franciszek 1938 Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników, Kraków. Pamiętniki ... 1933 Pamiętniki bezrobotnych, Warszawa. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandes, w: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, l. I, Breslau. Piet raszek Edward 1958 Etllogra/iczna konferencja metodologiczna (Kraków 24 IV 1956), "Etnografia Polska" t. L 1964 Problem kult.ury robotniczej na tle rozpadu tradycyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej, "Etnografia Polska" l. 8. 1966a Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury, "Etnografia Polska" t. JO. 1966b Wiejscy robotnicy kopalń i hill. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim ośrodku górniczym w X I X i X X wieku, PAN, Kraków. 1973 Etnograjiczne badania kultury robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" l. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Zalożenia i postlllaty badań lód::kiej dzielnicy robotniczej, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 11. Przy redakcyjnym stole ... 1986 Przy redakcyjnym stole. Dysku~;a o gromadzeniu zabytków kultury materialnej i umyslowej robotników przez muzea historii ruchu robotniczego, "Muzea Walki. Rocznik Muzeum Historii Walk Rewolucyjnych i Narodowo-Wyzwoleńczych", Warszawa. Rudniański Stanisław 1952 Walka o kullurę, Warszawa. �166 Simonides Dorota 1984 Bery LO nie tylko gruszki. czyli rzecz a humorze śląskim, Śląski Instytut Naukowy, Opole. Ele mele dudki. Rymowanki dzieci .Hąskich. (SlUdium folklorystyczne), Śląski Instytut 1985 Naukowy, Katowice. Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, pod red. D. Simonides, 1988 Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989a Folklor Górnego Śląska, pod red. D. Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989b Stan i metody badań ,Hąskiej kultury ludowej, w: Śląska kultura ludowa, op. cil. Skromny (pseudonim) 1875 Obrazki ze świata górniczego. Legendy i podania górnośląskie, "Warta", Poznań. Stawarz Andrzej 1982a Z badań nad pochodzeniem i strukturą społeczeństwa Żyrardowa w latach /S30 - 1914, w: Tradycyjna kultura rubotnicza Żyrardowa ... , op. cil. Źródła i stan badań nad kulturą robotniczą Żyrardowa XIX - / polowy X X wieku, 1982b w: Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... , op. cit. Przegląd problematyki badań nad ku/turą robotniczą w Polsce (ze szczególnym 1982c uwzględnieniem badań najnowszych), "Etnografia Polska" t. 26, z. t. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-/970), Warszawą-Żyrardów. 1986 10 lat badań nad kulturą robotniczą o.§rodka żyrardowskieyo, "Etnografia Polska" t. 30, z. 2. 1989 Zwyczaje rodzinne robotników żyrardowskich w XIX i na początku X X wieku, "Zaranie Śląskie" nr 3 - 4. Spolecznu,§ć robotnicza i wzory zachowml w X 1X i puczątkach X X wieku (pr:yk/ad 1993 Żyrardowa), w: Miasto i kultura pulska doby przemysłowej. Czlowiek, pod red. H. Imbsa, Ossolineum, Wrocław. Stojak Antoni 1964 Spoleczno-kulturowe skutki industrializacji (wyniki badań nad grupą zawodową górników kopalni ..Janina" w Lubiążu w województwie krakowskim w latach 1905-(960), "Etnografia Polska" t. 8. Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa ... 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materialy do etnografii miasta), pod red. A. Woźniaka, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Warszawa. Trawińska Maria 1961 Stan badań nad klasą robotniczą w Polsce w latach 1900-1939, w: Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. l, Łódź - Warszawa. Turek Krystyna 1986a Pieśni ludowe na Górnym Śląsku w XIX i w początkach XX wieku. Charakterystyka poetycko-muzyczna źródel, Uniwersytet Śląski, Katowice. Pieśni zlodziejskie i więzienne z zapisów Jana Kupca, "Kwartalnik Opolski" nr 3. 1986b Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, 1993 Katowice. Wallis Stanisław 1931 Sztuka ludowa, w: Powiat ,§więtochlowicki, pod red. T. Szalińskicgo, Katowice. 1952 Śląskie pieśni górnicze, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. Władykowa Elżbieta 1973 Problematyka badań kultury robotniczej Lodzi z uwzylędnieniem potrzeb muzealnych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 15. Woźniak Andrzej J982a Badania nad obyczajem i modą w .~roduwisku rubutniczym Żyrardowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 21. �167 ObrzędowoN doroczna w środowisku robotniczym Żyrardowa w początku XX wieku, kultura robotnicza Żyrardowa .... op. cit. Wódz Kazimiera (red.) 1993 "Swoi" i "obcy" na Gómym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K. Wódz, "Śląsk", Katowice. Zadrożyńska Anna 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic a pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczesnej, PWN, Warszawa. Życki Leonard 1949 Na marginesie pierwszej ogólnopolskiej wystawy amatorów plastyków, "Polska Sztuka Ludowa" nr 6. Żychowski Marian 1966 Rozmieszczenie miejsc pracy i miejsc zamieszkania robotników przemysIu metalowego w Krakowie, w: Materialy do historii załóg fabrycznych w Polsce poludniowej, pod red. K. Dobrowolskiego, PAN. Oddział w Krakowie, Kraków. Żywirska Maria Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1 - 2. 1949 Twórczo.~(' plastyczna yórników, "Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3, 4 - 5. 1951 Podloie ludowe w kulturze górniczej, "Polska Sztuka Ludowa" nr 3. 1952 Problem badania kultury grup zawodowych w świetle materialów zbieranych dla grupy 1953 górniczej, "Zaranie Śląskie" t. 23, z. l. Gawędy górnicze, Warszawa. 1958 Amatorski ruch pla.~tyczny w.~ród górników, "Śląsk", Katowice. 1959 1982b w: Tradycyjna Irena Bukowska-Floreńska ETHNOLOGICAL STUDY OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. The ethnological study of industrial regions of Poland began already in the 19th century, bUl is developed only in the 20th. The main object of research was at first the culture of stable workingc1ass communities, while later some attention was paid also to the dynamic of cultural changes in communities of industrial and developing regions. The main areas under scrutiny were: the regions of Cracow, Silesia, Łódź, and Żyrardów. Nowadays, an important task is also the analysis of elements of folk culture in contemporary urban communities. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed17e845bbcd82a6536c30ecdd4cc5da.pdf 160c9c8241222de57cb04e7102346f8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3160 Title A name given to the resource Eugeniusz Bąk - malarz i rzeźbiarz z Szopienic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.215-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska EUGENIUSZ BĄK - MALARZ I RZEŹBIARZ Z SZOPIENIC Przemiany k u l t u r o w e j a k i e n a s t ą p i ł y w okresie od k o ń c a X V I I I , w X I X i pierwszej p o ł o w i e X X w i e k u w centrum G ó r n e g o Śląska — z w a n y m dziś G ó r n o ś l ą ­ skim O k r ę g i e m P r z e m y s ł o w y m — s p o w o d o w a ł y p r o ­ ces zanikania tradycyjnej k u l t u r y ludowej w t y m re­ jonie. Jest rzeczą z u p e ł n i e o c z y w i s t ą , że w y t w o r y prze­ m y s ł o w e stosunkowo szybko w y p a r ł y elementy trady­ cyjnej k u l t u r y materialnej. Pod w p ł y w e m p r z e m y s ł u , zaczęły się też t w o r z y ć inne, nowe modele życia za­ m i e s z k u j ą c e j ten teren l u d n o ś c i . L u d n o ś ć ta skupiona dotąd w osadach wiejskich, wraz z p r z e k s z t a ł c e n i e m się ich w osiedla, a później w w i e l k o p r z e m y s ł o w e mias­ ta, z n a j d u j ą c p r a c ę w p r z e m y ś l e , stopniowo p o w i ę k ­ szała liczbę r o b o t n i k ó w i c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . I n n y charakter pracy, inny sposób uzyskiwania źródeł utrzymania, mieszkanie w wielorodzinnych do­ mach skupionych w o k ó ł k o p a l ń i z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o ­ wych, inny r y t m życia, zakres z a i n t e r e s o w a ń , wiedza oraz forma i czas odpoczynKu — d o s t o s o w a ł y d a w n ą obyczajowość i t r a d y c j ę społeczną do aktualnych w a ­ r u n k ó w . N i e b a g a t e l n ą też rolę o d e g r a ł y t u ś r o d k i maso­ wego przekazu. Trudno o m ó w i ć w t y m miejscu całość zmian jakie d o k o n a ł y się w kulturze ludowej tego regionu. M i m o iż nie d o p r o w a d z i ł y do c a ł k o w i t e g o jej zaniku, to jed­ nak stały się p r z y c z y n ą nie tylko zmian w sposobie 1 2 życia, lecz r ó w n i e ż w zakresie potrzeb, ocen społecz­ nych i g u s t ó w tutejszej l u d n o ś c i . Typowy jednak dla rodzin śląskich konserwatyzm, stał się p r z y c z y n ą zahewania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, o b r z ę d o w o ś c i , n o r m s p o ł e c z n o - o b y c z a j o w y c n . Zdobnictwo i plastyka ludowa uległy p o c z ą t k o w o wzbogaceniu, później prze­ tworzeniu pod w p ł y w e m w y r o b ó w pochodzenia fab­ rycznego (np. hafty, k o r o n k i , pasmanterie, jako obszy­ cia ozdobne w stroju l u d o w y m , później w dekoracji wnętrza). Górnictwo i przemysł uprzystępniły twórcom nowe t w o r z y w a w postaci o d p a d ó w blach ż e l a z n y c h , miedzianych, cynkowych, drutu, w ę g l a kamiennego, ł u p ­ k ó w w ę g l o w y c h , cegły szamotowej, pumeksu i t p . Zabu­ dowa p r z e m y s ł o w a i miejska z m i e n i ł y krajobraz i oto­ czenie. Z m i a n y w ś r o d o w i s k u k u l t u r o w y m z n a l a z ł y od­ bicie w tematyce r z e ź b y i malarstwa, k t ó r e dziś rzadko w swej f o r m i e n a w i ą z u j e do dawnej twórczości ludo­ wej (np. f i g u r k i szopkowe). Prócz nowego spojrzenia na o t a c z a j ą c y ś w i a t , t w ó r ­ ca ma do dyspozycji nowe, nieznane dawniej dla niego techniki malarskie j a k r ó w n i e ż daleko i d ą c ą pomoc w postaci możliwości uczęszczania na spotkania amato­ r ó w p l a s t y k ó w organizowane przez i s t n i e j ą c e przy za­ k ł a d o w y c h domach k u l t u r y zespoły. O p i e k u j ą się n i m i najczęściej a r t y ś c i plastycy p e ł n i ą c y rolę i n s t r u k t o r ó w . T w ó r c y , k t ó r z y t u się s p o t y k a j ą , są różnego w i e k u , 3 225 �I I . 3. Huta cynku Szopienice, tempera/papier, r ó ż n e j profesji, pochodzenia i w y k s z t a ł c e n i a . Dlatego zaciera się. tu granica m i ę d z y t w ó r c ą l u d o w y m a ama­ torem. Toteż trudno dziś, z a r ó w n o etnografom, j a k i teoretykom sztuki z a s z e r e g o w a ć i c h do j a k i e j ś jedno­ rodnej grupy. U ż y w a n e d o t ą d c k r e ś l e n i a nie są w y ­ s t a r c z a j ą c o ścisłe i jednoznaczne. M ó w i się o tych t w ó r c a c h , że są „ n a i w n i " , „ d y l e t a n c i " , „ a r t y ś c i dnia siódmego", „inni", „ n i e p r o f e s j o n a l n i " . Są w ś r ó d nich t w ó r c y r e p r e z e n t u j ą c y r ó ż n y poziom artystyczny. O d ­ r ę b n ą g r u p ę s t a n o w i ą w ś r ó d nich robotnicy, k t ó r y c h twórczości nie da się określić jako amatorskiej — ani jako l u d o w e j . Do tych w ł a ś n i e t w ó r c ó w n a l e ż a ł Eugeniusz B ą k (il. 1). Urodzony 23 p a ź d z i e r n i k a 1912 r o k u w Janowie, dziś dzielnicy Katowic, był synem g ó r n i k a z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . W a ż n ą s p r a w ą dla całej rodziny b y ł a muzyka. „ Z a i n t e r e s o w a n i e m u z y k ą było u nas w do­ m u od pradziada i ojciec mój u m i a ł g r a ć na wszyst­ k i c h instrumentach..." — wspomina B ą k . Ojciec sta­ ra! się p r z e k a z a ć z a m i ł o w a n i e do niej czworgu dzie­ ciom, z k t ó r y c h najzdolniejszym o k a z a ł się Eugeniusz. N a u c z y ł się g r a ć na skrzypcach m a j ą c 9 lat, g r a ł j u ż na weselach. Po u k o ń c z e n i u szkoły podstawowej umie­ j ę t n o ś ć ta stała się dla niego ź r ó d ł e m zarobku i w i e l k ą p r z y j e m n o ś c i ą . L u b i ł m u z y k ę . P o z w a l a ł a m u zapom­ n i e ć o atmosferze domu; biedzie, p r z e d w c z e ś n i e zmar­ łej matce i d w ó c h kolejnych macochach. M ó w i ł o t y m : „ m a c o c h a nasza nie u m i a ł a liczyć p i e n i ę d z y i p r ę d k o je w y d a w a ł a , to c h o d z i ł e m po weselach zamiast do 4 5 6 216 wym. 37 X 53 cm, 1962 r. szkoły..." W 1933 r o k u Eugeniusz B ą k ożenił się, a ma­ j ą c na u t r z y m a n i u s i e d m i o o s o b o w ą r o d z i n ę żony, nadal z a r o b k o w a ł g r ą na weselach. W 1939 r o k u po w y b u c h a wojny, t y l k o okresowo bezrobotni o t r z y m y w a l i zasiłek od okupanta. W k r ó t ­ k i m czasie przymusowo w y w o z i ć do Niemiec na robo­ ty. Dwudziestosiedmioletniego Eugeniusza B ą k a losy r z u c i ł y do k o p a l n i „ S a l z g u t e r " gdzie s p o t k a ł podobnych r o b o t n i k ó w „z całego ś w i a t a " . Było w ś r ó d nich w i e l u F r a n c u z ó w , od k t ó r y c h stosunkowo szybko n a u c z y ł się j ę z y k a . Z d o b y ł też z a w ó d kowala. Z Niemiec w r ó c i ł w 1941 r o k u chory na żołądek, p o d j ą ł jednak zaraz p r a c ę w f i r m i e budowlanej, a po u p ł y w i e pół roku, w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " w Szopienicach, gdzie p r a c o w a ł „za ciskacza" do 1945 r o k u . W z w i ą z k u z czasowym unieruchomieniem k o p a l n i pod koniec wojny i u t r a t ą pracy, p r z e n i ó s ł się do Z a k ł a d ó w C y n k o w y c h w s ą s i a ­ d u j ą c y c h z Janowem Szopienicach, p r a c u j ą c tu kolejno na r ó ż n y c h stanowiskach: robotnika, laboranta, maszy­ nisty k o l e j k i z a k ł a d o w e j , aż do przejścia na emery­ t u r ę . Za n a j c i e k a w s z ą uwaz.il c z t e r n a s t o l e t n i ą p r a c ę w laboratorium gdzie uczestniczył w wykonywaniu analiz chemicznych rudy c y n k u i o ł o w i u . 7 M a j ą c j u ż dobre, s t a ł e zajęcie, p o r z u c i ł granie na zarobek, ale o d c z u w a ł b r a k czegoś. P o c z ą t k o w o , „z n u ­ d ó w " zaczął r y s o w a ć . K i e d y ś przy r o b i e n i u analizy z g l i n k i szamotowej do w y r o b u m u f l i u l e p i ł dla zaba­ w y „ z w i e r z ą t k a " . P o w s t a ł w t e d y p o m y s ł wykonania 8 �I I , 4. Petrochemia II, tempera na kartonie, wym.41 X 27 cm, 1964 г.; i l . 5. „Wujek" wyra. 35 X 50 cm, 1969 r. szopki z f i g u r k a m i . Realizacja jego w y p a d ł a nadspo­ dziewanie dobrze. P ó ź n i e j szopkę, te, k t ó r a s t a ł a całe ś w i ę t a w domu w z b u d z a j ą c zachwyt rodziny i znajo­ mych, s p r z e d a ł koledze. Bąk w y k o n a ł jeszcze k i l k a po­ dobnych szopek na z a m ó w i e i r e k o l e g ó w , u z u p e ł n i a j ą c ich s p r z e d a ż ą b u d ż e t rodzinny. Praca przy w y k o n a n i u jednej szopki (z k t ó r y c h ż a d n a nie z a c h o w a ł a się do dziś) t r w a ł a około dwa tygodnie. F i g u r k i ulepione z g l i n k i szamotowej suszył w l a b o r a t o r i u m „na powie­ trzu", nie w y p a l a ł , n a s t ę p n i e m a l o w a ł f a r b ą olejną bez p o d k ł a d u , albo też n a j p i e r w p o k r y w a ł b i e l ą c y n k o w ą , a n a s t ę p n i e , po jej w y s c h n i ę c i u , m a l o w a ł t e m p e r ą uzys­ k u j ą c w ten sposób pastelowe kolory. O b u d o w ę do szopki w y k o n y w a ł z t e k t u r y lub d y k t y , p o k r y w a j ą c m a l a t u r ą o tematyce wschodniego p e j z a ż u malowanego z wyobraźni. Ł a t w a r z e ź b a , a w ł a ś c i w i e lepienie figurek z gliny (il. 17) nie d a w a ł y B ą k o w i p e ł n e j satysfakcji. Zaczął więc p r ó b o w a ć r z e ź b y w drewnie, w pc staci m a ł y c h figurek g ó r n i k ó w ( i l . 16). Rzeźbił też w w ę g l u niewielkie p l a k i e t k i — p ł a s k o r z e ź b y w y o b r a ż a j ą c e fragmenty chod­ nika kopalnianego. O t r u d n y c h p o c z ą t k a c h w y n i k a j ą c y c h z nieznajo­ mości m a t e r i a ł u i techniki jego o b r ó b k i , tak opowiada: „...jakech się z gliny p r z e r z u c i ł na w ą g i e l i zaczołech p r ó b o w a ć rzeźbić, to co napsulem m a t e r i a ł u , bo niew i e d z i a ł e c h z jakiego w ą g l a trza r o b i ć , że on musi b y ć we ś r o d k u cołki g ł a d k i . Л jc żech b r o ł taki w ą g i e l z w e n g l a r k i , a coch znalozl to w t y m rzeźbił i to zwy­ czajnym nożykiem...". Było to z r e s z t ą podstawowe na­ II, gwasz/brystol, rzędzie r ó w n i e ż w dalszej jego pracy r z e ź b i a r s k i e j . Później jeszcze doszedł nóż szewski i m a ł y ś w i d e r e k , ostrzone w trakcie pracy na k a m i e n i u ś c i e r n y m . K s z t a ł t k a w a ł k a w ę g l a d e c y d o w a ł o t y m co wykona, j a k i b ę ­ dzie temat r z e ź b y : „...jak się znajdzie p ł a s k i konsek, to się zrobi w n ę t r z e kopalni, i to się już więcej nie n a m y ś l a m . . . " Rysunku — p r o j e k t u r z e ź b y nigdy nie w y ­ k o n y w a ł . P r z y s t ę p u j ą c do r z e ź b i e n i a o b c i o s y w a ł n a j ­ p i e r w b r y ł ę „z w y r o s t ó w i n i e r ó w n o ś c i " scyzorykiem, później n a z n a c z a ł r y t e m części r z e ź b y , obrys k s z t a ł t ó w . P r z y s t ę p u j ą c do w ł a ś c i w e g o rzeźbienia, s t o s o w a ł tech­ n i k i : o d ł u p k o w ą , w i ó r o w ą , r y t , na koniec w y g ł a d z a n i e scyzorykiem, papierem ś c i e r n y m lub d ł o n i ą . O d ł u p a n y węgiel i miał zdmuchiwał. Pierwsze r z e ź b y B ą k a , to p ł a s k o r z e ź b y lub g ł ę b o k i e r y t y w k l ę s ł e , wykonane w n i e w i e l k i c h k a w a ł k a c h w ę g l a . Komplet p ł a s k o r z e ź b pod n a z w ą Wnętrza kopalni znaj­ d u j ą c y się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, zawiera m i ę d z y i n n y m i r z e ź b y : chodnik kopalniany, chodnik i wózek z w ę g l e m , lokomotywa, człowiek i koń w chodniku, wiertacz, ł a d o w a c z , ciskacz i inne ( i l . 9). K a ż d a z tych p ł a s k o r z e ź b to spłaszczony p r o s t o p a d ł o ś ­ cian lub trapez, k t ó r e g o p o d s t a w ę stanowi bok d ł u ż ­ szy, a lico nieco w c i ę t e w g ł ą b (1—2 cm) w y p e ł n i a t r e ś ć p ł a s k o r z e ź b y . W w y p a d k u gdy t w ó r c a chciał przedsta­ wić część chodnika kopalnianego i dopiero na jego tle j a k ą ś t r e ś ć — linie t w o r z ą c e belki stropu czy ścian za­ c h o w u j ą u k ł a d poprawnej perspektywicznej zbieżności. P o c z ą t k o w o r z e ź b y B ą k a były nieudolne, ale z cza­ sem n a b r a ł w p r a w y w y k o n u j ą c już nie tylko p ł a s k o 217 �I I . 6. Ściana ogniowa, gwasz, w y m . 40 X 30 cm, 1963 г.; i l . 7. W kopalni, cz. I I . , rzeźba łączona, w y m . 40 X 36 cm, 1968 г.; i l . 8. Kosmonautka Tiereszkowa, płasko­ rzeźba w w ę g l u , w y m . 12 X 2 X 15 cm, 1965 г.; i l . 9. Wnętrze Kopalni I, wym. 11 X 4,5 X 16 cm, p ł a s k o r z e ź b a w w ę g l u , 1965 г.; i l , 10. Górnik, węgiel, wys. 12 cm, 1965 r. �8 9 r z e ź b y lecz r ó w n i e ż r z e ź b y figuralne, t e m a t y k ą z w i ą ­ zane g ł ó w n i e z g ó r n i c t w e m . Były to jednak ciągle sztywne, pionowe postacie g ó r n i k ó w , j a k b y upozowanych, w d a w n y m stroju, z t r a d y c y j n ą l a m p k ą w dłoni (il. 10). Z a l e t ą tych prac jest jednak uporczywe t r z y ­ manie się jednej b r y ł y , w k t ó r e j t w ó r c a u s i ł o w a ł w y ­ k o n a ć całość rzeźby. T r u d systematycznego udoskona­ lania warsztatu t w ó r c z e g o , r ó w n o l e g l e realizowana pasja rysowania i malowania, u w i e ń c z o n e zostały m o ż l i w o ś ­ cią wykonania w 1968 roku dziewiętnastoosobowej Orkiestry górniczej, p i ę k n e j galerii t y p ó w ludzi w r o ­ boczych strojach, oddzielnie stojących z r ó ż n y m i i n ­ strumentami muzycznymi. W temacie t y m odżyły wspomnienia muzykanta weselnego i g ó r n i k a . P e ł n y m ekspresji, choć w zwartej bryle, m a ł y m r z e ź b o m „ m u ­ z y k a n t ó w " (do 14 cm), n a d a ł t w ó r c a t y t u ł y zgodne z n a z w ą ludowych i n s t r u m e n t ó w , п р . : Górnik z bandonią ( h a r m o n i ą ) , Górnik i muldanki (organki), Trombista (grający na t r ą b i e ) , Basista (wiolonczelista) itp. Rzeźby te z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Zabrzu. W twórczości B ą k a z n a j d o w a ł y t a k ż e odzwiercied­ lenie wydarzenia w s p ó ł c z e s n e , do j a k i c h n a l e ż a ł na p r z y k ł a d lot pierwszej kobiety-kosmonautki, k t ó r e j por­ tret Kosmonautka Tiereszkowa, w postaci p ł a s k o r z e ź b y w węglu, należy do szczególnie udanych jego prac (II. 8). B ą k nadal rzeźbił t a k ż e w drewnie (jesion, jawor, lipa) oraz w pumeksie, alabastrze i szamocie. Były to f i g u r k i r ó ż n y c h z w i e r z ą t lub fantaz} jne wazony. Rzeź­ by te z n a j d o w a ł y n a b y w c ó w w ś r ó d kolegów z tego samego co autor ś r o d o w i s k a . Do najciekawszych prac B ą k a n a l e ż ą p o m y s ł o w e o b r a z o - r z e ź b y . R o b i ł je w latach 1965 do 1968. Ł ą c z ą 9 219 �П. 11. Iryna do domu, olej/plótno w sobie p e j z a ż o w e malarstwo olejne lub temperowe z p o s t a c i o w ą i z w i e r z ę c ą r z e ź b ą w drewnie. Sam obraz stanowi t u jedynie tło dla sceny rodzajowej r o z g r y w a ­ nej przy pomocy drewnianych, polichromowanych rzeźb', we w n ę t r z u mieszkania robotniczego, na p o d w ó r k u , w osiedlu. P r z y k ł a d e m mogą być prace: Iryna do domu (il. 11), Burza domowa ( i l . 12), Podwórko i osada gór­ nicza i inne. Rzeźby rozmieszczone t u są w z d ł u ż dolnej ramy obrazu s t a n o w i ą c e j dla nich miejsce oparcia i przytwierdzenia. Z okien d o m ó w „ w y g l ą d a j ą " do po­ łowy wychylone postacie — rzeźbione i polichromowane popiersia. Eugeniusz B ą k tak zważający na p e r s p e k t y w ę i p r o p o r c j ę , tutaj nie przestrzega jej z w r a c a j ą c u w a g ę na ogólny efekt d z i a ł a n i a . C i e k a w ą f o r m ą p l a s t y c z n ą są też r z e ź b y postaciowe ł ą c z o n e z i n n y m m a t e r i a ł e m , j a k metal, d r u t , s k ó r a , węgiel, drewno. Zbijane i sklejane z sobą elementy w y ­ p e ł n i a j ą j a k w szopce p r z e s t r z e ń w pudle-kasetonie, i l u s t r u j ą c : p r a c ę g ó r n i k ó w , fragment k o l e j k i j a d ą c e j chodnikiem k o p a l n i a n y m u t w o r z o n y m z perspektywicz­ nie u ł o ż o n y c h p a t y c z k ó w , i m i t u j ą c y c h stemple. Ś c i a n ę w ę g l o w ą s t a n o w i ą c ą tło, w y k l e j o n o k a w a ł k a m i w ę g l a . W r ę k a c h figurek — postaci g ó r n i k ó w — m i n i a t u r o w e n a r z ę d z i a pracy. Obok wisząca torba s k ó r z a n a , pod stropem chodnika b i e g n ą d r u t y imitujące przewody elektryczne. B ą k w y k o n a ł w 1968 r o k u t i z y tego t y p u obrazor z e ź b y pod w s p ó l n y m t y t u ł e m W kopalni ( i l . 7) o w y ­ miarach 40 X 36 cm k a ż d a , s t a n o w i ą c e całość te­ 220 i drewno, w y m . 40 X 36 cm, 1966 r. m a t y c z n ą i n a w i ą z u j ą c e w swej k o n s t r u k c j i do szopek ludowych. W i e l o k i e r u n k o w a t w ó r c z o ś ć plastyczna B ą k a roz­ p o c z ę t a między 32 a 40-tym r o k i e m jego życia, zapo­ c z ą t k o w a n a w y r o b e m figurek do szopek, pod w p ł y w e m w y k o n y w a n e j pracy w z b o g a c i ł a się tematycznie i for­ malnie nie tylko w zakresie rzeźby. Stopniowo zamiast m a l o w a ć tło do szopek, m a l o w a ł „ t ł o " do r z e ź b i o n y c h scen rodzajowych (wspomniane obrazo-rzeźby). Z cza­ sem zainteresowania jego r o z s z e r z y ł y się na pejzaż przemysłowy. W s p o m i n a j ą c p o c z ą t k i swego malarstwa m ó w i ł , że r y s o w a ć lubił od dziecka, ale nigdy temu nie p o ś w i ę c a ł specjalnie czasu. Około 1958 r o k u , gdy m i a ł 46 lat, w y c z y t a ł w gazecie, że w Janowie (odległym od Szo­ pienic o 15 m i n u t drogi pieszej) w D o m u K u l t u r y k o ­ palni „Wieczorek", jest zespół a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , zaś na aktualnej wystawie p o k a z u j ą swe prace P a w e ł Wróbel, Ociepka i Stolorz. Wtedy B ą k namalował pierwszy obrazek, k t ó r y zaniósł p o k a z a ć do D o m u K u l ­ t u r y . C z ł o n k o w i e zespołu p l a s t y k ó w w y ś m i a l i go, toteż długi czas nie miał odwagi t u z a g l ą d a ć . Był skromny, z natury s k r y t y i nieufny, o b a w i a ł się nieżyczliwości ludzkiej. M i m o to z a b i e g a ł o k o n t a k t y z z e s p o ł e m , gdyż t w ó r c y do niego n a l e ż ą c y o t r z y m y w a l i z D o m u K u l t u r y papier, farby, pędzle, zaś od opiekuna zespołu, artysty plastyka Z y g m u n t a Lisa (który nigdy nie i n g e r o w a ł w ich twórczość), rady „...jak m i e s z a ć farby i co z tego wyniknie...". W 1960 r o k u B ą k zgłosił swe pierwsze prace na w y s t a w ę malarstwa i : zeźby amatorskiej orga- �I I . 12. Burza domowa, olej/płyta pilśń, i drewno, w y m . 40 X 36 o n , n i z o w a n ą w Katowicach przez W o j e w ó d z k ą K o m i s j ę Z w i ą z k ó w Zawodowych. P ó ź n i e j obrazy jego zostały w y t y p o w a n e na p o d o b n ą w y s t a w ę urządzaną przez C e n t r a l n ą R a d ę Z w i ą z k ó w Zawodowych w Warszawie, na k t ó r e j u z y s k a ł I I I - c i ą n a g r o d ę . Ośmieliło go to do uczestnictwa w spotkaniach w D o m u K u l t u r y . Czuł się tu coraz lepiej w ś r ó d ludzi o podobnych zaintere­ sowaniach, z k t ó r y m i k o n t a k t y p o b u d z a ł y do r y w a l i ­ zacji t w ó r c z e j . Zainteresowania B ą k a koncentrowały się w o k ó ł pejzaży p r z e m y s ł o w y c h ( i l . 1), pracy g ó r n i ­ k ó w w kopalni i scen rodzajowych z w i ą z a n y c h z ży­ ciem codziennym w osiedlach robotniczych. C h ę t n i e u c z e s t n i c z y ł teraz we wszystkich wystawach k r a j o w y c h i zagranicznych u z y s k u j ą c w y r ó ż n i e n i a i n a g r o d y . A m b i c j ą B ą k a było s t w o r z y ć m a l a r s k ą i r z e ź b i a r ­ s k ą „ d o k u m e n t a c j ę " k o p a l ń śląskich i pracy g ó r n i k ó w . R e a l i z u j ą c te zamierzenia, p o d r ó ż o w a ł s z k i c u j ą c . Pow­ stały później z tego precyzyjne m a l u n k i t e m p e r ą lub w technice gwaszu, na kartonach jednakowego f o r m a ­ tu (50 x 75 cm). W ten sposób, w okresie od 1961 do 1969 r o k u , s t w o r z y ł c y k l prac pod w s p ó l n y m t y t u ł e m Kopalnie ( i l . 3—5) s k ł a d a j ą c y się z około trzydziestu p o z y c j i , oraz szeregu ujęć scen rodzajowych ( i l . 13, 14) i pejzaży z C y n k o w n i w Szopienicach, a t a k ż e takie prace jak: Bieda szyby, Obrywka przodka, Wyjazd gór­ ników po pracy z kopalni Wujek, W y p ł a t a w kopalni i inne. P e j z a ż e z k o p a l n i ą są jednorodne. Malowane są w e d ł u g o k r e ś l o n e g o z góry schematu, o d d a j ą szczegóły p r z e m y s ł o w e j zabudowy. J ę s l tu w i ę c od f r o n t u duży 1 0 11 12 1967 r. budynek dyrekcji kopalni, w tyle za n i m w i e r z c h o ł k i szybów kopalnianych z widocznymi k o ł a m i w i n d y , b u ­ d y n k i w a r s z t a t ó w przykopalnianych, tak zwana „ m a r k o w n i a " (miejsce pobierania i zdawania n u m e r ó w gór­ n i k ó w zjeżdżających do kopalni), kominy, wodne w i e ż e ciśnień, piece koksownicze, czasem z dala widoczne fragmenty zabudowy osiedla robotniczego. Wszystko to ograniczone w y s o k i m k a m i e n n y m murem, za k t ó r y m fragmenty wolnej przestrzeni przecina kolejka k o p a l ­ niana. Na tle zwartej ściany b u d o w l i i u r z ą d z e ń prze­ m y s ł o w y c h , chodnikiem kroczy m a ł y , szary c z ł o w i e ­ czek lub k i l k a pojedynczych postaci, coś p r z e n o s z ą c y c h , gdzieś z d ą ż a j ą c y c h . Niebo ma koior zielono-niebiesko-szary, niekiedy r o z j a ś n i o n y r ó ż o w y m blaskiem nie­ widocznych p ł o m i e n i z koksowni czy hut. Budowle są w kolorach pastelowych, odcieniach czerwono-pomar a ń c z o w o - s z a r y c h , często p o d k r e ś l o n e cieniem z b i e l i . W jasnoniebieskiej tonacji utrzymane są te, gdzie w y ­ s t ę p u j ą konstrukcje z metalu. Są to na p r z y k ł a d obra­ zy: Petrochemia I — p l ą t a n i n a r u r i b ę b n ó w oraz Pe­ trochemia I I ( i l . 4) — gdzie t y l k o z daleka, za murem, na drugim planie, widoczne są metalowe giganty, a front obrazu w y p e ł n i a j ą czerwone wagoniki i s a m o c h ó d - k o parka p r z y p o m i n a j ą c e dziecinne zabawki, jako kontrast dla tych budowli. W obrazach takich jak: Wieszanie l u t o c i ą g u i Pod­ szybie, pracach wykonanych w 1961 roku, B ą k s t a r a ł się p o k a z a ć prace r z e m i e ś l n i k ó w z w i ą z a n y c h z g ó r ­ n i c t w e m i g ó r n i k ó w p r a c u j ą c y c h przy wywozie u r o b k u . Są t u w i e l k i e hale o głębokiej perspektywie, laborato- 221 i �222 �ryjnie czyste, w kolorach l i l i o w o - n i e b i e s k o - b r ą z o w y c h . Charakterystyczny jest t u r y t m i c z n y u k ł a d cegieł, k o ł ­ ków, k r a t i p r o g ó w w szynach kolejowych. Podobne cechy z a w i e r a j ą inne tego typu prace, w ś r ó d k t ó r y c h w y r ó ż n i a j ą się wspomniane juz Piece cynkowe z 1966 roku. Obrazy m a j ą c e w s p ó l n y t y t u ł Górnik w domu ma­ lowane są w innej k o n w e n c j i . Są j a k b y „ r o z m a z a n e " (il. 13), robi i w r a ż e n i e jakby je m a l o w a ł nie ten s a r i t w ó r c a . Daleko i m do precyzji pejzaży p r z e m y s ł o w y c h . Pejzaże p r z e m y s ł o w e i w n ę t r z a miejsca pracy, jako temat malarski lub r z e ź b i a r s k i , lepiej o d p o w i a d a ł y B ą k o w i . T u wiadomo było, że trzeba się t r z y m a ć o k r e ś ­ lonego r y t m u pionowych i poziomych l i n i i . Bąk t w o ­ rzył cyklami tematycznymi, gdyż ramy jednej pracy nie W3'starcz-ały m u na wyczerpanie tematu zawartego w kompozycji o charakterze syntetycznym. Z k r o n i ­ k a r s k ą , fotograficzną j a k b y d o k ł a d n o ś c i ą (przetwarza­ jąc jednak, (syntetyzując widziany pejzaż p r z e m y s ł o w y ) , w y k o n y w a ł swoje zamierzenia, w y p e ł n i a j ą c k a ż d y w o l ­ ny skrawek p r o s t o k ą t n e j płaszczyzny papieru. Realistyczne przedstawienia zabudowy z a k ł a d u czy sceny z życia r o b o t n i k ó w malowane są jednak przez człowieka n a w i ą z u j ą c e g o n i e ś w i a d o m i e do ludowej sty­ l i s t y k i . B ą k , jak k a ż d y t w ó r c a ludowy, w m a l u n k u sta­ r a ł się w y k o r z y s t a ć j a k najlepiej w o l n ą p r z e s t r z e ń . Zamiast „ d e k o r a c j i " np. k w i a t a m i , jak to m i a ł o nie­ gdyś miejsce w obrazach o tematyce sakralnej, prze­ strzeń w y p e ł n i ł d r o b n y m i postaciami, d o d a t k o w y m ele­ mentem krajobrazu, p r z y t w i e r d z o n ą do m a l u n k u r z e ź ­ bą (co z kolei n a w i ą z u j e do szopek). Prace malarskie B ą k a są nie tylko graficzno-mal a r s k ą p r e c y z y j n ą d o k u m e n t a c j ą i s t n i e j ą c y c h w terenie o b i e k t ó w , lecz są także odbiciem przeżyć w e w n ę t r z ­ nych i z a i n t e r e s o w a ń t w ó r c y , k t ó r e g o c e c h o w a ł a w i e l k a pracowitość i dokładność granicząca z drobiazgowością. S t ą d precyzja w w y k o n a n i u r y s u n k u , gdzie nie w y s t a r ­ czały walory malarskie przedmiotu czy pejzażu. K o n ­ strukcja e l e m e n t ó w , detale architektoniczne pierwszego i drugiego planu, są jednakowo d o k ł a d n i e oddane. W y ­ r a z i s t o ś ć ich została wydobyta c i e n k ą , c i e m n i e j s z ą lub j a ś n i e j s z ą linią, technicznie niemal d o s k o n a l ą . K s z t a ł t b r y ł p o d k r e ś l a zdecydowane z r ó ż n i c o w a n i e pastelowych odcieni barw poszczególnych elementów tworzących h a r m o n i j n ą , u p o r z ą d k o w a n ą całość. Nie wszystkie swe prace B ą k m a l o w a ł czy rzeźbił „z natury", ale też niewiele w ś r ó d n i c h jest „z f a n ­ tazji". Znakomita większość p o w s t a ł a z w y w o ł a n y c h z p a m i ę c i o b r a z ó w przeszłości, ale z przetworzonych dawnych szkiców w y k o n a n y c h w terenie. Nie m a l o w a ł prawie nic „na g o r ą c o " . Najlepsze swe p o m y s ł y szki­ cował, później r y s o w a ł cały obraz o ł ó w k i e m i dopiero potem p r z y s t ę p o w a ł do jego malowania. S t o s o w a ł t y l ­ ko trzy t e c h n i k i malarskie: t e m p e r ę , gwasz, rzadziej f a r b ę olejną. Obrazy malowane są p r z e w a ż n i e na bryst o i u i płycie p i l ś n i o w e j . Na p ł ó t n a c h m a l o w a ł tła pejza­ żowe do o b r a z o - r z e ź b , co czynił ze w z g l ę d ó w praktycz­ nych: „ l u d z i k i " i „ z w i e r z ą t k a " ł a t w i e j było p r z y t w i e r ­ dzić do ich ram, do płótna, przez przewleczenie d r u t u lub sznurka na o d w r o t n ą s t r o n ę obrazu. M a l u n k ó w na brystolu nie o p r a w i a ł , s k ł a d a ł je tematycznie razem i p r z e c h o w y w a ł w z w i ą z a n y c h , o w i n i ę t y c h w papier paczkach. M a l o w a ł swe obrazy ezę~ciowo „na i e ż ą c o " — na stole lub oparte na t e k t u r o w e j p o d k ł a d c e na zro­ bionych przez siebie sztalugach Warsztat malarski i r z e ź b i a r s k i B ą k a był zawsze doskonale u p o r z ą d k o w a n y . Ś w i a d c z ą o t y m pozostałe pędzle i szpachle, d ł u t a oraz inne akcesoria, z a t k n i ę t e każdy w osobnym otworze w u i e w n i a n y e h stojakach, na k t ó r y c h obok zamocowano liczne miseczki do roz­ rabiania farb, wykonane p o m y s ł o w o z metalowych kapsli od butelek. Oddzielne naczynia na w o d ę i gu­ mowy „ b a l o n i k " do jej miarkowanego dolewania do rozrabianych f a r b . W czasie malowania, czy to u sie­ bie, czy w domu k u l t u r y , B ą k u b i e r a ł się w swój u l u ­ biony strój — drelichowe spodnie, f l a n e l o w ą k o s z u l ę i granatowy beret. T w ó r c z o ś ć Eugeniusza B ą k a jest bogata ilościowo, gdyż p o ś w i ę c a ł na n i ą k a ż d ą w o l n ą chwilę. M ó w i ł na­ wet, że j a k wyjeżdża na wczasy, ta więcej pracuje niż w domu, bo ma więcej wolnego czasu na ma'owanie. W ostatnich latach swego życia, wszystko inne poza jego p a s j ą malowania, było na dalszym planie. J u ż w c h o d z ą c na schody p r o w a d z ą c e do j e g ) mieszkania mieszczącego się na pierwszym p i ę t r z e starej kamie­ nicy („familioka") w Szopienicach, oglądać m o ż n a ga­ lerię jego o b r a z ó w o tematyce z w i ą z a n e j z z a w o d o w ą p r a c ą t w ó r c y i jego zainteresowaniami. Są t u w i ę c ob­ razy p r z e d s t a w i a j ą c e : kopalnie, maszyny, lokomotywy i całe pociągi, pejzaże p r z e m y s ł o w e i wiejskie (rzad­ kie w jego twórczości i nie bardzo udane). W a r t o ś ­ ciowsze jego zdaniem prace wieszał w p o k o j u miesz­ k a l n y m i w m a ł y m k o r y t a r z y k u bez okna z w a n y m pra­ c o w n i ą . Z a w i e s z a ł je jedne obok drugich, tak, że za­ k r y w a ł y ś c i a n ę korytarzyka. L e ż a ł y też tutaj obrazy p o w i ą z a n e razem w paczki. Wiele z nich w y s ł a ł na wystawy, z k t ó r y c h nie p o w r ó c i ł y . Rozwojem twórczości B ą k a rządziły nie tylko jego zdolności i p r a c o w i t o ś ć lecz r ó w n i e ż różnego rodzaju bodźce z e w n ę t r z n e . Z lepienia z gliny, „dla zabawy", figurek z w i e r z ą t , później f i g u r e k do szopek, doszedł 1 3 223 T �do rzeźby o tematyce z w i ą z a n e j z miejscem pracy i oto­ czeniem. W y k o n y w a ł r z e ź b y m a ł e , o b a w i a j ą c się, że w i ę k s z e nie b ę d ą mogły b y ć tak d o k ł a d n i e wykonane. Do p o ś w i ę c e n i a w i ę k s z e j uwagi r z e ź b i e w ę g l o w e j za­ chęciły go konkursy organizowane przez Muzeum w Zabrzu i inne Muzea ś l ą s k i e . K o n k u r s o w i na „ P a m i ą t k ę ze Ś l ą s k a " (1965 rok) z a w d z i ę c z a ł k i l k a z a m ó w i e ń z C P L i A w K a t o w i c a c h . K o n t a k t ten b y ł jednak k r ó t k i , gdyż B ą k nie chciał w y k o n y w a ć seryjnych prac na za­ m ó w i e n i e . Natomiast konkurs i wystawa rzeźby w w ę g l u zorganizowane przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r o k u dały t w ó r c y wiele satysfakcji. O d t ą d często po­ k a z y w a ł w muzeum swoje prace, o p o w i a d a ł o planach t w ó r c z y c h i p r z e ż y c i a c h , a czasem urojonych niepoko­ jach z w i ą z a n y c h z r z e k o m y m „ k r a d z e n i e m " jego po­ m y s ł ó w przez i n n y c h . Z tego powodu, j a k m ó w i ł , wiele prac w y k o n y w a ł w domu, nie p o k a z u j ą c n i k o m u aż do w y s t a w y . B ą k cieszył się w y r ó ż n i e n i a m i z w y s t a w i k o n k u r s ó w , lecz najbardziej cenił sobie uznanie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a — rodziny i s ą s i a d ó w . M a l a r s t w o jego inspirowane było w p e w n y m sen­ sie t a k ż e przez fakt iż w rzeźbie nie p o t r a f i ł w y r a z i ć tego wszystkiego co w i d z i a ł w o k ó ł siebie. Malowanie d a w a ł o m u możliwość oddania szerszej treści, zaś ope­ rowanie kolorem pozwalało na w y r a ż e n i e ś w i a t a w y ­ o b r a ź n i , uczuć, nastroju i ś w i a t ł a . B ą k , j a k większość t w ó r c ó w ze ś r o d o w i s k robotniczych r e j o n ó w przemys­ łowych, p o d ś w i a d o m i e o d c z u w a ł p o t r z e b ę barwy, k t ó ­ rej brakuje w o t a c z a j ą c e j r z e c z y w i s t o ś c i . T e c h n i k i ma­ larskie p o z n a ł w czasie k o n t a k t ó w z z e s p o ł e m plasty­ k ó w przy domu k u l t u r y . S t y l tworzenia z a w d z i ę c z a ł jednak samemu sobie, swej p r a c o w i t o ś c i , precyzji w y ­ konania, d o s k o n a ł e j p a m i ę c i wzrokowej do szczegó­ łów, p r z e d m i o t ó w , pejzaży, w y d a r z e ń i ludzi, o czym u m i a ł o p o w i a d a ć . P o m o g ł y t u w ę d r ó w k i po weselsch, p o d r ó ż e po Ś l ą s k u i na w y s t a w y , na k t ó r y c h p o k a z y w a ł swoje prace. T w o r z y ł g ł ó w n i e dla siebie, choć nieraz s p r z e d a w a ł prace znajomym. Była to jednak n i e w i e l k a liczba, gdyż po jego ś m i e r c i , w czerwcu 1969 roku, po­ zostało w domu k i l k a d z i e s i ą t najlepszych prac. F u n ­ dusze uzyskane ze sprzedanych o b r a z ó w p r z e z n a c z a ł Bąk zawsze na kupno n o w y c h farb, pędzli, papieru, a czasem na u z u p e ł n i e n i e b u d ż e t u rodzinnego. Prace swe w y c e n i a ł nisko. Eliedy z n a l a z ł o d b i o r c ę w postaci muzeum, cen nie p o d w y ż s z a ł , lecz obniżał. Cieszył się, że obrazy i r z e ź b y „nie p r z e p a d n ą " , że znalazły „ d o b r e miejsce... na zawsze...". Wiele w z w i ą z k u z t y m prze­ k a z y w a ł w darze dla działu etnografii Muzem w Za­ brzu, m ó w i ą c , że n a j w y ż s z y m uznaniem jest dla niego fakt przekazania do muzeum: „...tu b ę d ą je ludzie w i ­ dzieć jeszcze przez lata...". I ehyba nadal ten w ł a ś n i e cel m u p r z y ś w i e c a ł , gdy już leżąc w szpitalu i p r z e w i ­ dując kres swego pracowitego życia, polecił n a j b l i ż ­ szej rodzinie p r z e k a z a ć wszystkie najlepsze prace do tegoż muzeum. D z i ę k i testamentowi Eugeniusza B ą k a , w śląskich zbiorach etnograficznych znalazła się k o ­ lekcja, k t ó r a jest p r z y k ł a d e m oryginalnego przejawu plastycznej twórczości robotniczej p o ł o w y X X w i e k u . PRZYPISY 1 G ó r n o ś l ą s k i O k r ę g P r z e m y s ł o w y (GOP) obejmuje 13 miast wydzielonych oraz s ą s i e d n i e tereny p r z e m y s ł o ­ we s t a n o w i ą c e zarazem ś r o d k o w ą część w o j e w ó d z t w a katowickiego i c e n t r u m G ó r n e g o Ś l ą s k a . Nazwa zosta­ ła p r z y j ę t a w 1953 r o k u od u c h w a ł y R z ą d u w sprawie założeń regionalnego planu zagospodarowania tego te­ renu. Etnograficzne badania terenowe prowadzone przez a u t o r k ę w latach 1962—1972 oraz badania zespołowe w 1966 r o k u , m a t e r i a ł y w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu i w posiadaniu a u t o r k i : E. Jaworski, Uwagi o współ­ czesnym stanie tradycyjnej kultury ludouiej w Górno­ śląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Za­ brza", 1967 z. 1, s. 18—56; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Z etnograficznych badań nad rodziną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1933 z. 2, s. 62—92 J. Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice 1964, s. 5—7; 222—235; I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe w regionie przemys­ łowym. Na przykładzie Górnego Śląska (w:) Wartości społeczne kultury wiejskiej w epoce industrialnej, prac. zbiór, pod red. J. Damrosza, Warszawa 1983 (w druku). K . P i w o c k i , Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2. s. 5—7; M . Ż y w i r s k a , Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I V , 1949 nr 1—2; Tejże: Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959, s. 7—107; A . Jackowski, Pogranicze sztuki naiw­ nej i ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1968 nr 1—2, s. 30—35 i inne. zob. obszerne zdefiniowanie tej kategorii t w ó r ­ czości plastycznej (w:) I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Twór­ czość plastyczna w śroiUiwiskacli robotniczych. Górnego Śląska, „Rocznik Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y t o m i u ' ' Etnografia z. 8, 1983 (oprać- zwarte — w d r u k u ) . 2 3 4 5 II. 2H Hi. Górnik z książką, drewno, wys. 15 cm, 1968 r. �8 M a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych prowadzonych nad twórczością plastyczną w środowiskach robotniczych GOP-u w latach 1963—1972 w archiwum własnym a u t o r k i oraz w a r c h i w u m Muzeum w Zabrzu. „Ciskacz" — g ó r n i k p o p y c h a j ą c y w ó z k i z w ę g l e m . „Mufle" — komory piecowe z m a t e r i a ł u ognio­ t r w a ł e g o . Do ich w y r o b u stosuje się między i n n y m i g l i n k ę s z a m o t o w ą , w k t ó r e j rzeźbił B ą k . I . Bukowska-Floreńska, Współczesna rzeźba w węglu i jej twórcy w województwie katowickim, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X V I I I , 1973 n r 2, s. 81—105 katalogi wystaw: Wojewódzka wystawa plasty­ ków amatorów, g r u d z i e ń 1960, W K Z Z , Katowice 1960, s. 1—16; Ogólnopolska wystawa amatorskich prac plas­ tycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych, m a l a r s t w o - g r a f i k a - r z e ź b a - f o t o g r a f i k a , Warszawa 1962, s. 1—52; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba. Ausstelung des Bergmanmschafens in Malerei und Bildhaurei, Z Z G , Katowice 1964, s. 1—28; A . Jackowski, Inni. Od Nikifora do Głowackiej, I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa 1965, s. 1—96; IV Wios­ na Opolska, Festiwal Artystyczny Ziem Zachodnizh i Północnych, Katowice 1966, s. 1—100; Wystawa Gór­ nośląskie Malarstwo Amatorskie, Stowarzyszenie H i ­ s t o r y k ó w Sztuki w K r a k o w i e , K r a k ó w 1968, s. 1—6; Ogólnopolska wystawa malarstwa, grafiki i rzeźby gór­ ników amatorów, g r u d z i e ń 1969 (słowo w s t ę p n e A. L i ­ gocki), Warszawa 1969, s. 1/24; „ P o l s k a " nr 10/86, W a r ­ szawa 1961, s. 8 — reprodukcja obrazu B ą k a z serii „Kopalnia". N i e k t ó r e w a ż n i e j s z e w y s t a w y w j a k i c h uczestni­ czył Eugeniusz B ą k podaję na podstawie danych uzys­ kanych z w y w i a d ó w i z k a t a l o g ó w wystaw, a t a k ż e 7 8 0 1 0 1 1 II. 17. Pies, z materiałów przez r o d z i n ę archiwalnych twórcy. (dyplomy) udostępnionych 1960 Wojew. Wystawa p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , K a t o w i c e ; Malarstwo i rzeźba amatorska, Warszawa, I I I na­ groda, 1962 I I Ogólnowojewódzka Przedkongresowa Wystawa Prac Amatorów Plastyków i Fotografików, Katowi­ ce, w y r ó ż n i e n i e ; Ogólnozwiązkowa Wystawa Ama­ tor. Prac Plastycznych i Fotograficznych z okazji V Kongresu Zw. Zawód., Warszawa, dyplom, 1964 K o n k u r s i wystawa dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w Fes­ t i w a l u Arstyst. I I I Opolska Wiosna, I nagroda; Wystawa prac górników — malarstwo, rzeźba, R F N ; Wystwa prac górników — malarstwo, rzeźba, Jugosławia, 1965 Inni — od Nikifora do Głowackiej, „Zachęta" Warszawa; Amatorska rzeźba w węglu konkurs i wystawa, Zabrze, I I nagroda, 1966 I V Opolska Wiosna, konkurs i wystawa w ramach Festiwalu A r t y s t . Z i e m Zachód, i P ó ł n o c n y c h , Opole, w y r ó ż n i e n i e , 1967 O g ó l n o p o l s k a wystawa plastyki amatorskiej, Fes­ t i w a l K u l t u r a l n y Z w . Z a w ó d . Warszawa, dyplom, 1968 Wystawa Górnośląskie Malarstwo Amatorskie, Kraków, 1969 Ogólnopolska wystawa malarstwa i rzeźby górni­ ków — artystów amatorów, Warszawa. 1 2 eksponaty w ilości 26 pozycji, zbiory działu etno­ grafii Muzeum w Zabrzu. zbiory w Muzeum w Zabrzu: M Z / E t 1189—1259 — zestaw n a r z ę d z i i sztalugi. 1 3 glinka szamotowa nie wypalana, wys. 10 cm, 1957 r. Fot.: S. Deptuszewski, il. 1, 4—6, 7, 9, 10, 12, 13, J6, 17; Z. Krasicki, i l . 8; St. Stępniewski, il. 2; J . Świderski, Obiekty na il. 1, 4—9, 11—13, 16 pochodzą ze zbiorów Muz. Etn. w Zabrzu il. 3, 11, 14, 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abe34ec08951b57fb49501862ee16325.pdf e94a293067ced243f7d625044f66a9f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource rzeźba w węglu Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4253 Title A name given to the resource Rzeźba w węglu i jej twórcy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.81-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Bukowska-Floreńska WSPÓŁCZESNA RZEŹBA W WĘGLU I JEJ TWÓRCY W WOJEWÓDZTWIE KATOWICKIM Niniejsze opracowanie p o w s t a ł o jako w y n i k pierwszego etapu b a d a ń terenowych i archiwalnych przeprowadzonych przez a u t o r k ę w okresie od 1962 do 1971 r o k u oraz na podstawie zbiorów Muzeum w Zabrzu. Dalsze prace ba­ dawcze zmierzają do uzyskania możliwie pełnego obrazu genezy i d y n a m i k i przemian rzeźbiarstwa węglowego jako jednego z w y t w o r ó w kulturowych j a k i p o w s t a ł pod wpły­ wem procesów industrializacyjnycli na badanym terenie. P r a g n ą c zasygnalizować ciekawy w t y m zakresie p r z y k ł a d , a r t y k u ł ten nie wyczerpuje tematu w y m a g a j ą ­ cego kontynuacji szerszych b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h na terenie poludniowo-zachodnicj Polski oraz k i l k u p a ń s t w europejskich p o s i a d a j ą c y c h stare górnictwo węglowe. Dla­ tego wymienione opracowanie ogranicza się do terenu w o j e w ó d z t w a katowickiego, omawiając dokładniej rzeź­ biarstwo po 1945 г., a jedynie w niewielkim stopniu zwra­ cając u w a g ę na okres X I X i p o c z ą t e k X X wieku Hisłoria rzeźbiarsłwa w_węglu Geneza rzeźby w węglu wiąże się z rozwojem kopal­ nictwa węgla kamiennego, k t ó r e na terenie współczesnego rejonu Górnośląskiego Okręgu P r z e m y s ł o w e g o powstało w 2 poł. X V I I I wieku, a w R y b n i c k i m Okręgu W ę g l o w y m pod koniec X I X i na p o c z ą t k u X X w . ' Obecny stan b a d a ń nie pozwala jeszcze na ścisłe usta­ lenie p o c z ą t k ó w tej t w ó r c z o ś c i . Z całą jednak pewnością m o ż n a powiedzieć, że w y s t ę p o w a ł a ona w Polsce już w 2 poł. X I X w., a w zachodniej Europie, gdzie p r z e m y s ł węglowy p o w s t a ł znacznie wcześniej, już w p o c z ą t k a c h tego stu­ lecia. Jak w y n i k a ze szczupłych dość m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych i eksponatowych, d o t y c z ą c y c h tego okresu, a t a k ż e z w y w i a d ó w przeprowadzonych wśród starych górników i rzeźbiarzy, pierwsze wyroby z węgla pojawiają się po­ wszechniej w warunkach czasowej izolacji licznycli grup górników uczestniczących w strajkach okupacyjnych w ko­ palniach węgla kamiennego. W 2 poł. X I X wieku b y ł y to już dość częste wydarzenia w życiu śląskiego górnika. P r z y c z y n i a ł y się do tego j a k wiadomo, wielogodzinny dzień pracy, złe jej warunki, niskie wynagrodzenia i bez­ robocie. Jak w y n i k a z literatury historycznej, pierwszy w iększy strajk powszechny m i a ł miejsce w Katowicach i Zabrzu w 1879 г., zaś rzeźbiarstwo węglowe istniało już wcześniej. Można więc u w a ż a ć , że strajki przyczyniły się do upowszechnienia rzeźby w węglu, nie b y ł y jednak po­ wodem jej powstania. 2 3 r 4 W czasie s t r a j k ó w , g ó r n i k o m s i e d z ą c y m w chodnikach kopalniany cli, godziny i d n i dłużyły się. Ten i ów p r ó b o w a ł c z y m ś się zająć. Wspominano więc wydarzenia, opowiadano baśnie i legendy, „ d ł u b a n o " w węglu przy pomocy scyzo­ r y k ó w czy też innych posiadanych przy sobie ostrych narzędzi. P o c z ą t k o w o robiono g ł a d k o szlifowane kostki węglowe lub m a ł e płaskie tarczki, w rodzaju wisiorków ozdobionycłi płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą k w i a t róży, monogram, k r z y ż y k , m ł o t k i górnicze ( i l . 1). Przekazywano je bliskim „ n a p o w i e r z c h n i ę " w d o w ó d wdzięczności za prze­ syłane „ n a d ó ł " jedzenie i jako znak, że wykonawcy cie­ szą się dobrym zdrowiem i m y ś l ą o rodzinie. K o b i e t y nosiły te ozdoby zawieszone na ł a ń c u s z k u na szyi. R z e ź b y i płaskorzeźby w węglu z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. znane są ze zbiorów muzealnych ( i l . 3). B r a k jednak ściślejszych danych d o t y c z ą c y c h ich w y k o n a w c ó w i terenu pochodzenia. Na wspomnianycli kostkach węglowych r y t o czasem d a t ę strajku, emblematy górnicze, monogram uczestnika strajku czy też różne napisy, elementy dekoracyjne. N p . Jerzy Socowa z Bielszowic (ur. w 1906 r.) tak wspomina swoje wyroby z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o : jo m a ł o rzyźbił, wienoej malowoł, ale, żech b y ł r ę b a c z e m na kopalni Walenty Wawel, toch se zawsze w y b r o ł te nojlepsze k o ń s k i wągio do roboty. Wymyśliłech se wzór i to żech go zawdy robił, a p o t y m to się sprzedało. Nojwięcej t o b y ł t a k i pomnik z p ł y t , a na wirchu orzeł polski. Jak w 1936 roku b y ł wielgi strajk na „ F r a n c i s z k u " , to na t y m dole t y ż robiłech takie pomniki. Siedzieli m y t a m w takiej wielkiej kumorze węglowej, na legarach z desek, powietrza b y ł o dość, a mnie się cniło, to dołech mojej żonce k a r t k a do t o r b y co m i jedzynio posy wała, coby m i t y ż posłała d ł u t k a i szmyrgle.s I ona m i posłała, i robiłech z węglo takie p o m n i k i : pod­ stawka wybłyszczona, j a k to m a j ą te pomniki na cmentorzu, na t y m wiyrchu drugo kostka i wypisane t a m było — strajk okupacyjny Walenty Wawel 1936 rok — a na i n ­ nych ściankach b y ł y w y r y t e ludzie przy robocie..." 6 Socowa w y k o n a ł jedenaście takich „ p o m n i k ó w " na zamówienie s t r a j k u j ą c y c h z n i m wspólnie kolegów. K i e d y zamierzał zrobić ostatni dla siebie, strajk się skończył. Jak w i d a ć z powyższego opisu, p r z y w i ą z y w a n o w a g ę do takich p a m i ą t e k , niestety wymieniony informator dziś na p r ó ż n o poszukuje wśród znajomych rodzin górniczych choć jednej takiej kostki, k t ó r ą w y k o n a ł w czasie strajku. P r z e t r w a ł a t y l k o p a m i ę ć o nich. N i e k t ó r z y zdolniejsi górnicy, po zakończeniu strajku rzeźbili nadal. Widziało się potem te rzeczy j a k daro­ w y w a l i jako prezenty, a nawet sprzedowali na zorobek, a znani b y l i we wsi co p o r a d z ą r z y ź b i ć . . . " Oczywiście asortyment w y r o b ó w stopniowo się powiększał. B o d ź c e m b y ł sentyment do kopalni „ k t ó r a używiła rodzina". N i e m a ł ą też rolę pełnił bodziec ekonomiczny, chęć zyskania zarobku ze sprzedaży w y r o b ó w . Świadczyć o t y m może m . i n . fakt, że na okres m i ę d z y w o j e n n y przypada nasilenie produkcji galanterii w węglu, j a k wymienione już kostki węglowe u ż y w a n e jako przyciski na biurko, popielniczki, k a ł a m a r z e . N a ś l a d o w a ł y one w pewnym stopniu fabryczne w y r o b y ze szkła, porcelany czy drewna. W y k o n y w a l i je p r z e w a ż n i e bezrobotni górnicy w celach zarobkowych. Posiadali oni nie tyle zdolności artystyczne, co techniczne umiejętności, pozwalające i m p r o d u k o w a ć w większej ilości wymienione przedmioty. 7 8 Nabywcami b y l i u r z ę d n i c y kopalni (np. sztygar, dy­ rektor, inżynier), j a k również i n n i ludzie, k t ó r z y nabywali owe wyroby na okolicznościowe prezenty. W n i e k t ó r y c h rodzinach górniczych b y ł o w zwyczaju, że oprócz upomin­ k ó w o charakterze praktycznym, ofiarowywanych młodej parze przez rodzinę, obcy darowywali g a l a n t e r i ę z węgla. I dziś zresztą panuje zwyczaj dawania tego rodzaju prezen­ t ó w z okazji jubileuszy rodzinnych (urodziny, rocznice). U p o m i n k i te w y k o n u j ą na specjalne zamówienie rzeźbiarze, k t ó r z y sami też często b y w a j ą ofiarodawcami. Jeden z nich 81 �czas zanotowanych przejawów, nie datowany, bez indy­ widualnego p i ę t n a — to p o s ą g Św. Barbary wykonany w węglu, a zachowany w kopalni „ C z e l a d ź . . . " Czy rzeczy­ wiście jest to jedyny p r z y k ł a d , trudno na razie powiedzieć, gdyż penetrowanie podziemi kopalni węgla kamiennego nie jest s p r a w ą p r o s t ą dla badacza. Węglowo posągi świętej Barbary wymienione w cyto­ wanej" pracy, w y s t ę p o w a ł y jednak na opisywanym terenie już na p o c z ą t k u X X w. (jakkolwiek, w trakcie dotych­ czasowych b a d a ń nie natrafiono na okazy zachowane z tego okresu). W y s t ę p o w a ł y one również w okresie między­ wojennym, w latach 4 0 - y c h i spotyka się je obecnie. P r z y k ł a d e m może być do dziś utrzymana tradycja ofiarowy­ wania „węglowych figurek" św. Barbary górnikom i d ą c y m na e m e r y t u r ę ; dla górnika odchodzącego na e m e r y t u r ę z a m a w i a j ą u Kr-zuka koledzy rzeźbę, św. Barbary, b ą d ź wozaka, ratownika czy górnika, k t ó r o b y w a j ą p ł a t n e lub nie, gdy ten dla kogo ma b y ć rzeźba jest bliskim kolegą rzeźbiarza..." Z okresu międzywojennego znano są też d ł u b a n e w bryle węgla groty, w k t ó r y c h umieszczano d r e w n i a n ą lub k u p o w a n ą gipsową figurkę św. B a r b a r y . B y ć może pierwotnie węgiel stosowano nawiązując do otoczenia, w k t ó r y m przebywa górnik — t y l k o jako tło dla jego legendarnej patronki. Znane jednak późniejsze rzeźby w węglu o tej tematyce, m o g ą w s k a z y w a ć , że n a s t ą p i ł t u odwrotny proces niż w rzeźbie drewnianej, k t ó r a później często z a s t ę p o w a n a b y ł a masowo p r o d u k o w a n ą figurą gipsową. W w y p a d k u sakralnej rzeźby w węglu, droga z d a w a ł a się przebiegać w przeciwnym kierunku, bo uży­ wając węgiel pierwotnie nieśmiało do w y r o b ó w o k s z t a ł t a c h prostych, w m i a r ę rozwoju umiejętności technicznych 11 12 15 14 1 И. 1. Wisiorek, węgiel. W y k . Eugeniusz B ą k , Szopienice, 1969 г. I I . 2. Chwała górnikom, W y k . 1969 r. Józef Włóczka, Sośnica, ролу. Gliwice. opowiadając o p o c z ą t k a c h swej twÓ7-czośei podaje m . i n . : jak m ó j brat ożenił się z c ó r k ą sztygara (było to w 1926 r.) d o s t a ł też życzenia i prezenty z kopalni, w k t ó r e j pracował. N a t y m weselu b y ł zawiadowca kopalni, k t ó r y przyniósł na prezent k o s t k ę węgla pięknie szlifowaną, a na każdej ściance b y ł napis — nazwa jakiejś śląskiej kopalni, k i l o f i pyrlik..."' Galanteria tego t y p u m i a ł a też często stanowić pa­ m i ą t k ę z miejsca pracy obdarowanego, lub członka jego rodziny. Feliks Lazar wspomina j e d n ą ze swoich togo t y p u prac, wykonanych na specjalne zamówienie dla lekarza z L i p i n Ś l ą s k i c h . Był to obelisk z b r y ł y węgla, w k t ó r e j na niewielkiej płaszczyźnie wyszlifowanej do p o ł y s k u , wyryte zostały emblematy górnicze i napis: imię i nazwisko nie żyjącego już wówczas ojca tego lekarza, k t ó r y p r a c o w a ł kiedyś w kopalni. N a życzenie zamawiającego z tej właśnie kopalni ( „ Ś l ą s k - M a t y l d a " ) musiał pochodzić węgiel u ż y t y do wykonania obelisku. Miał on teraz symbolizować p r a c ę ojca i s t a n o w i ć jej p a m i ą t k ę i „ p r z y p o m n i e n i e dla rodziny". 10 O ile tradycyjna rzeźba ludowa, w drewnie związana, była. jeszcze w 1 poł. X X w. niemal wyłącznie z t e m a t y k ą s a k r a l n ą , o tyle rzeźba w węglu, k t ó r a powstała, jak wynika z dotychczasowej o niej wiedzy, w odmiennych warunkach społeczno-kulturowych, w y p ł y w a ł a z odmiennych potrzeb i pełniła od p o c z ą t k u inną funkcję w kulturze środowiska górniczego. Nie znaczy to jednak by nie n a w i ą z y w a ł a w swej tematyce do tradycji kulturowych. P r z y k ł a d e m t e m a t y k i sakralnej może t u b y ć c h o ć b y drobny element dekoracyjny jak krzyż na X I X i XX-wiecznych wisiorkacłi, a t a k ż e spotykane do dziś i wymieniane w literaturze etno­ graficznej przez innych, rzeźby świętej Barbary. B y ł y to, j a k podaje Maria Żywirska, jedyne ówczesne wolno stojące rzeźby figuralne w węglu. Ponadto Jodyny z dotych- 82 r y t w węglu, 31X22 cm. �т �p l a s t y k ó w a m a t o r ó w w Katowicach w 1946 r. pojawiły się rzeźby w węglu, к B y l i też tacy, k t ó r z y m a j ą c t r u d n o ś c i w wykonaniu swych pierwszych rzeźb w węglu — robili je w drewnie, powlekając rozpuszczonym klejem stolarskim i o b s y p u j ą c drobniutkim m i a ł e m węglowym, b y n a d a ć jej pozór rzeźby wykonanej w w ę g l u . 17 Ożywienie r z e ź b i a r s t w a w węglu przypada na okres po 1946 г., a jego ponowny rozkwit na czas dzisiejszy, co wynika z w a r u n k ó w sprzyjających dla rozwoju wszelkiej amatorskiej twórczości plastycznej, otaczanej s t a r a n n ą opieką. Twórczość ostatniego okresu charakteryzuje sze­ r o k i wachlarz tematyczny i techniczny prac. Wykonuje się więc w zależności od chęci i u p o d o b a ń t w ó r c y (czy też odbiorcy) z a r ó w n o różnego rodzaju g a l a n t e r i ę węglową j a k i rzeźbę p e ł n ą oraz płaskorzeźbę, głównie o tematyce świeckiej, odzwierciedlającej życie codzienne, p r a c ę i od­ poczynek, historię i współczesność, ilustracje legend i wy­ d a r z e ń z w i ą z a n y c h przede wszystkim z g ó r n i c t w e m węglo­ w y m i regionem. Dlatego w omówieniu dalszych zagadnień, główny nacisk zostanie położony na współczesną twórczość p l a s t y c z n ą z tego zakresu, t y m bardziej, że mimo dominu­ jącej nowej t e m a t y k i oraz podniesienia poziomu artystycz­ nego prac, nawiązuje ona do miejscowych tradycji k u l t u ­ rowych. Współcześnie działający rzeźbiarze i ich prace Teren I I . 5. Głowa górnika, węgiel, wys. 15 em. W y k . 1965 Feliks Lazar, L i p i n y Śląskie. r. zaczęto w y k o r z y s t y w a ć bogatsze możliwości rzeźbiarskie tego tworzywa. B r a k polichromii znanej z tradycyjnych śląskich rzeźb drewnianych, nie sprzyjał p o c z ą t k o w o pozyskiwaniu odbiorcy. Ponadto w a r u n k i ekonomiczne samego t w ó r c y nie pozwalały na to, by poświęcał więcej czasu na wykonanie jednej pracy, k t ó r e j zbyt nie b y ł b y ł a t w y ; rzeźba taka m u s i a ł a b y b y ć znacznie droższa od drobnych w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h , traktowanych zwłasz­ cza w okresie lat 1910—1938, przez bezrobotnych górników, jako jedno ze źródeł utrzymania. Pomostem ł ą c z ą c y m rzeźbę s a k r a l n ą z g a l a n t e r i ą są k r z y ż e s t o j ą c e zwane też czasem „ p a s y j k a m i " , znajdu­ j ą c e się do dziś w n i e k t ó r y c h kościołach czy w posiadaniu osób p r y w a t n y c h . Zaliczyć t u m o ż n a również, ołtarz z b r y ł węglowych, wykonany w 1932 r o k u przez ( + ) Karola Drewnioka z Zabrza (ur. w 1897 г.). Ołtarz ten znajduje się w krypcie pod g ł ó w n y m o ł t a r z e m kościoła św. Józefa w Zabrzu przy ulicy Roosevelta (kościół został zbudowany w 1. 1931/32). Został on ufundowany przez górników ko­ palni „ M a k o s z o w y " , a wykonano go ręcznie z węgla uzy­ skanego w tejże kopalni, gdzie od razu na miejscu wydo­ bycia węgla, t w ó r c a p o d d a ł wstępnej obróbce fragmenty swego przyszłego dzieła. Nie wdając się na t y m miejscu w szczegółowy opis konstrukcji, w analizę formalną i arty­ s t y c z n ą , warto stwierdzić, że ołtarz ten został wykonany podobnymi technikami j a k wspomniane j u ż wyżej proste kostki węglowe. 15 Okres okupacji nie sprzyjał tak bujnemu rozwojowi twórczości w tej dziedzinie, jakkolwiek spotyka się w y r o b y z t y c h l a t lub informacje o nich, a dowodem, że zaintere­ sowanie r z e ź b i a r s t w e m w węglu nie uległo c a ł k o w i t e m u przerwaniu, m o ż e b y ć fakt, że już na pierwszej wystawie 84 Najliczniejsza grupa współczesnych rzeźbiarzy w węglu skupia się w rejonie takich miejscowości j a k : R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k , Szopienice i Nikiszowiec — dzielnice Katowic, Katowice i B y t o m . W innych miastach znajduje się po jednym lub k i l k u znanych bardziej, indywidualnych twór­ ców. W rejestrze m u z e ó w śląskich w y s t ę p u j ą n a s t ę p u j ą c e miejscowości, w k t ó r y c h rzeźbi się w węglu: Będzin, Bielszowice, Bobrek, B y t o m , Chorzów, Chwałowice, Czeladź, Czarny Las, Gliwice, Grodziec, D ę b i e ń s k o , Katowice, L i p i n y Śląskie, Łagiewniki, Michałkowice, Mysłowice, N i k i ­ szowiec, P s z ó w , R a d z i o n k ó w , R u d a Śląska, R o g o ź n a , R y d u ł t o w y , Sośnica, Szopienice, Szombierki, Świętochło­ wice, Tarnowskie Góry, W o d z i s ł a w Śląski i inne. O b e j m u j ą one c e n t r a l n ą część GOP-u i R O W - u . S k ł a d społeczny T w ó r c y z wymienionych miejscowości r e p r e z e n t u j ą głównie środowisko robotnicze. Są to p r z e w a ż n i e górnicy lub ślusarze, rzadziej i n n i pracownicy kopalni węgla ka­ miennego czy h u t y , p r a c u j ą c y lub emeryci. W y j ą t e k sta­ n o w i ą : jeden nauczyciel i jeden u r z ę d n i k — zresztą też pośrednio swą p r a c ą związani z kopalnictwem. Są oni na ogół pochodzenia miejscowego. Można jednak m i ę d z y n i m i s p o t k a ć k i l k u p r z y b y ł y c h z innych regionów Polski (np. Rzeszowskiego, Kieleckiego, powiatu N o w y Targ, r e p a t r i a n t ó w z ZSRR), k t ó r z y przez p r a c ę w górnictwie i k o n t a k t z miejscowymi t w ó r c a m i , zaczęli rzeźbić w węglu. Rozpiętość wieku t w ó r c ó w sięga od 21 do 80 lat, s t a ż t w ó r c z y od paru miesięcy (początkujący) do 45 lat. W y ­ kształcenie na ogół nie przekracza poziomu szkoły pod­ stawowej, za w y j ą t k i e m k i l k u p r z y p a d k ó w u k o ń c z e n i a szkoły średniej technicznej lub ogólnokształcącej. R z e ź b i ą przeważnie mężczyźni. Pierwsze i d o t ą d jedyne trzy ko­ biety rzeźbiące w węglu, pojawiają się dopiero w 2 poł. X X w. Zdobycie umiejętności, wzorce Jak w y n i k a z historii r z e ź b i a r s t w a węglowego, począ­ wszy od najdawniejszych lat jego istnienia, twórczość t a �85 �b y ł a d o m e n ą środowiska robotniczego związanego z gór­ nictwem. Poszczególni t w ó r c y uczyli się tej „ s z t u k i " jeden od drugiego l u b przez oglądanie samych w y r o b ó w , k t ó r o zawsze cieszyły się uznaniem kolegów, znajomych, rodziny czy dozoru kopalnianego, p o b u d z a j ą c innych do wyko­ nania podobnych. Analogicznie wygląda, to i dziś, z t y m , że duże ułatwienie techniczne stanowi działalność plastycz­ nych kółek zainteresowali przy z a k ł a d o w y c h domach k u l t u r y , ognisk plastycznych, rozwijających, wiedzę ama­ t o r ó w o przedmiocie ich zainteresowali. Trudno ustalić granicę wieku w j a k i m twórcy przeja­ wiają, zainteresowanie rzeźbą w węglu. Jest to rzecz bardzo indywidualna, gdyż w tradycji ( X I X i 1 poł. X X w.) zdol­ niejsi już nieraz w bardzo m ł o d y m wieku próbowali rzeźbić. Jak wspomina K a r o l Drewniok (nr. w 1897 r. w Zabrzu) ~rzeźbić n a u c z y ł się m a j ą c 15 lat. W jogo przypadku b y ł o to co prawda zainteresowanie pośrednie (pierwotnie pra­ cował u miejscowego stolarza,, k t ó r y rzeźbił w drewnie) lecz u i n n y c h mogła to b y ć chęć n a ś l a d o w a n i a wc wszystkim starych górników, pod k t ó r y c h opieką już \i 14-ym roku życia rozpoczynali p r a c ę w kopalni. Jednocześnie inni dopiero na „ s t a r e l a t a " odkrywali w sobie pasję twórczą, podobnie zresztą, j a k się to i dziś dzieje z malarstwem i rzeźbą. „ . . . Chęć rzeźbienia to była zawsze u n i e k t ó r y c h t y l k o jedeTi b y ł na wsi — to miał drzewo do tego, a drugi, b y ł górnikiem i miał węgiel, ino czasu nie zawsze s t a ł o . . . " Wo wszystkich okresach rozwoju rzeźby w węglu, praco jednych b y ł y wzorem lub p o d n i e t ą t w ó r c z ą dla innych. Mimo iż n i e k t ó r z y zazdrośnic strzegli jak jakiej t a j e m n i c y . . . " sposobu rzeźbienia, to p o c z ą t k u j ą c y zawsze rozpytywali o t e c h n i k ę pracy tych, k t ó r z y j u ż j ą opanowali. K a ż d y jednak sam m u s i a ł w k o ń c u dojść do 1 8 86 ostatecznej sprawności technicznej, przez zdobycie w ł a s n y c h metod pracy. Tradycja i ocena społeczna Trudno dziś prześledzić ocenę społeczną t y c h prac w X I X w. Dokumentacji jest niewiele, ustne przekazy sięgają p r z e ł o m u X I X / X X w. najdalej. Jedno jest jednak pewne, żo już w 2 poł. ubiegłego wieku, galanteria węglowa, w t y m głównie b i ż u t e r i a (wisiorki), a sporadycznie t e ż w y s t ę p u j ą c a rzeźba, była twórczością p o p u l a r n ą w środo­ wisku g ó r n i c z y m i cieszyła się uznaniem tyleż najbliższego otoczenia — rodziny i znajomych, ile dozoru kopalnianego, dla k t ó r e g o zawsze formą reklamy było posiadanie, szczegól­ nie w urzędzie kopalnianym, jakiegokolwiek wyrobu z węgla, pochodzącego z tej właśnie kopalni. Ośrodkiem tego rzeź­ biarstwa b y ł y jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m Zabrze, Ruda Śląska, B y t o m . Jan Liszka (ur. w 1927 r.) z Zabrza, w s p o m i n a j ą c biżuterię węglową, k t ó r ą widział jeszcze w użyciu pod koniec okresu międzywojennego, m ó w i : kobiety chętnie nosiły w y r o b y z węgla, to sobie t a k szanowały j a k bursztyny. To b y ł y głównie k r z y ż y k i . A k t o miał t a k i k r z y ż y k — to już było coś. Nosiło się to na srebrnym albo z ł o t y m łań­ cuszku i t y l k o w niedziela, na wierzch na s u k n i a . . . " ' Dodaje t a k ż e , żo przede wszystkim musieli je mieć wszyscy krewni r z e ź b i a r z a - g ó i n i k a , i n n i kupowali sobie. O uznaniu j a k i m cieszyli się wówczas w Zabrzu dość liczni jeszcze rzeźbiarze w węglu wspomina: kiedyś j a k k t o ś rzyźbił w węglu, to b y ł u w a ż a n y za wielkiego a r t y s t ę . . . " " Toteż do dziś wspomina się najlepszych ze znanych jeszcze na p o c z ą t k u X X w. twórców, j a k Karola, D y g ę ( + ), z Zabrza, 1 2 �I I . 9. Ciskacz, węgiel, 3 3 x 5 0 cm. W y k . 1968 r. H e n r y k W o l n y , R a d z i o n k ó w . I I . 10. Sztygar, węgiel, wys. 27 cm W y k . 1969 r. Józef Warzecha, Tarnowskie Góry. I I . 11. Rodzina, węgiel, wys. 26 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka, Zabrze. wymienionego już Karola Drewnioka ( + ), a t a k ż e działa­ jącego do dziś, Józefa Włóczkę. Ten Włóczka, to był ten jedyny, lepszego od niego już nio było co poradził kiety r o b i ć . . . on to robił jeszcze po I I - e j wojnie światowej, ale dla starszycłi co się na t y m z n a l i . . . " W a r t o t u wspomnieć o rodzinnycłi tradycjach rzeź­ biarskich, na k t ó r o napotkano w ostatnich penetracjach terenowych. Jak się okazuje, zamiłowania do sztuki rzeź­ bienia c h ę t n i e przejmował syn po ojcu, brat od brata, bratanek po w u j u i t p . , tak j a k też do niedawna jeszcze dziedziczny był niemal z a w ó d górnika. Jednym z przy­ kładów może b y ć J ó z e f Kaczmarek, ślusarz kopalniany (ur. w 1919 r.) z Czeladzi, k t ó r y po swoim w u j u przejął zamiłowania, i umiejętności rzeźbienia w węglu. Rodzina K a c z m a r z y k ó w z Giszowca (Katowice) również od lat słynęła we wsi z dobrych rzeźbiarzy w węglu — braci. Konkurencja p a n u j ą c a między n i m i (pocz. X X w.) dopro­ wadziła nawet do wieloletniej waśni rodzinnej, k t ó r ą do dziś p a m i ę t a młodsze pokolenie. Wymieniony już Jan Liszka, z Zabrza, k t ó r y sam podziwiał jako dziecko wujka rzeźbiącego w węglu, 22 cieszy się dziś, żo jego młodszy syn objawia również zainteresowania rzeźbą, robiąc już samo­ dzielne prace, a starszy — propaguje twórczość ojca w od­ ległym Raciborzu u w a ż a j ą c go za doskonałego w y k o n a w c ę zarówno rzeźby pełnej jak i p a m i ą t k a r s t w a galanteryjnego. do amatorskich pracowni przy domach k u l t u r y czy na zajęcia stałe w ogniskach plastycznych. Zdarza się też, że starszy wiekiem g ó r n i k - r z e ź b i a r z z i n i c j a t y w y własnej czy też dyrekcji kopalni szkoli m ł o d y c h g ó r n i k ó w . Najbardziej jednak powszechnym ź r ó d ł e m inspiracji zdolnych jednostek, jest przypadkowo widziana r z e ź b a , płaskorzeźba lub galanteria węglowa w domu kolegi, krew­ nego, w witrynie sklepowej (np. — p a m i ą t k a r s k i sklep p r y w a t n y w Zabrzu), na wystawach w domu k u l t u r y , a od k i l k u lat również w miejscowych muzeach. W t a k i c h okolicznościach t w ó r c a od p o c z ą t k u sam rozwija u m i e j ę t ­ ność rzeźbienia. Dość ciekawym tego p r z y k ł a d e m jest Józef Bednorz (ur. w 1933 г.), górnik „ z w e r b u n k u " , po­ chodzący ze wsi w pow. N o w y Targ, k t ó r y k i e d y ś p r ó b o w a ł rzeźby w drewnie i zarzucił ją. Po osiedleniu się na Śląsku (ok. 1954 r.) w Grodźcu, pow. B ę d z i n , kiedyś z n u d ó w zaczął obciosywać siekierą bryłę węgla. Zobaczył wówczas ze zdziwieniem, że daje się on względnie r ó w n o s k r a w a ć i m o ż n a go dowolnie k s z t a ł t o w a ć . Od tego czasu zaczął rzeźbić w węglu. Stosuje on jednak w swej pracy zupełnie odmienne metody i techniki niż i n n i znani t w ó r c y (por.: omówienie technik). Mimo wszystko młodzi chłopcy, zdaniem starych twórców, w y k a z u j ą mniejsze zainteresowanie t y m rodzajem twórczości. Wydaje i m się ta praca zbyt trudna i ż m u d n a " . P o c i ą g a ich ona raczej w wieku późniejszym, gdy sami s t a j ą się pracownikami kopalni. Toteż n a j m ł o d s i rzeź­ biarze liczą dziś na ogół 20—30 lat. W y j ą t e k stanowi młodzież o zainteresowaniach plastycznych uczęszczająca W ś r ó d licznych rzeźbiarzy w węglu rejonu GOP-u i R O W - u jest wielu, k t ó r z y w swej twórczości stworzyli własny indywidualny s t y l . Polega on na sposobie przed­ stawienia tematu, przez co należy w t y m w y p a d k u ro­ zumieć t a k ż e ogólną formę rozwiązania b r y ł y i t e c h n i k ę w y k o ń c z e n i a rzeźby, n a d a j ą c ą jej ostateczny w y g l ą d . N i e k t ó r e style rzeźbienia znalazły c h ę t n y c h n a ś l a d o w c ó w , 21 24 Indywidualizacja stylu, sylwetki n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w 87 �П. 12. Górnik, węgiel, wys. 21 cm. W y k . 1968 r. Alfred P i ą t e k , R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . I I . 13. Alarm, węgiel, wys. 22 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze. I I . 14. Wozak, węgiel, 2 6 x 1 1 cm. W y k . 1961 r. Jan Liszka. niemniej dzięki o k r e ś l o n y m cechom charakterystycznym m o ż n a na ogół bez t r u d u zorientować się z czyjego war­ sztatu dana rzeźba wyszła. P e w n ą unifikację formy daje się t y l k o z a u w a ż y ć w wyrobach o charakterze p a m i ą t k a r s k i m , w k t ó r y c h od lat przyjął się zwyczaj wykonywania określonych form j a k : popielniczka, kostka, p r z y c i s k - w ó z e k , puchar, wazon, obelisk, w ujednoliconej technice polegającej na wyko­ naniu przedmiotu w formie zgeometryzowanej b r y ł y (płyty, p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , walca), o całkowicie gładkiej, jedno­ litej powierzchni zdobionej p ł y t k i m r y t e m w g ł ę b n y m w postaci stylizowanego ornamentu roślinnego lub geome­ trycznego, schematycznego rysunku, napisu czy emblematu. Najstarsi wiekiem i s t a ż e m t w ó r c z y m wśród współ­ czesnych rzeźbiarzy w węglu, j a k J ó z e f W ł ó c z k a z Sośnicy (ur. w 1896 r.) i E r y k Śledziona z B y t o m i a (ur. w 1901 г.), n a w i ą z u j ą w swych pracach t e m a t y k ą i t e c h n i k ą wykonania do t r a d y c j i X I X - w i e c z n y c h w y r o b ó w , do galanterii biu­ rowej, biżuterii i t p . Przedmiotowa forma u ż y t k o w a w y n i k a j ą c a z z a m ó ­ wienia społecznego b y ł a j e d n y m z c z y n n i k ó w n a r z u c a j ą ­ cych t u sposób wykonania. Podobnie rzecz się m i a ł a z i n ­ n y m i wyrobami, п р . o charakterze k u l t o w y m (ołtarz, k r z y ż e , lichtarze). Jak się wydaje b y ł to ogólnie p a n u j ą c y s t y l tego t y p u twórczości na przełomie X I X / X X w., a t a k ż o później. Bardziej uzdolnieni i pracowici t w ó r c y b y l i wy­ różniani przez społeczność spośród innych, nie tyło z racji o d m i e n n o ś c i s t y l u ich tworzenia, lecz precyzji wykonania. Tak też wspomina się jeszcze dziś dawne w y r o b y jubilerskie J ó z e f a Włóczki, m i m o iż w zasadzie w y k o n y w a ł on to samo co i n n i . R z e ź b i a r z y w p e ł n y m tego słowa znaczeniu b y ł o w t y m 88 czasie niewielu, nazwiska ich są często nie znane, dlatego trudno dziś wyłonić indywidualności twórczo z tego okresu. J ó z e f W ł ó c z k a , popularny w swym środowisku do dziś emerytowany górnik, ogranicza się jednak do szkolenia m ł o d s z y c h kolegów, nie ma bowiem już odbiorców na jego w y r o b y jubilerskie, do k t ó r y c h t r u d n o zresztą b y ł o b y m u obecnie u z y s k a ć odpowiedni m a t e r i a ł . B y ł to bowiem rzadko spotykany gatunek węgla — gagat — niegdyś w nie­ wielkich ilościach w y s t ę p u j ą c y w kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu, w kopalni „ S o ś n i c a " w Sośnicy, pow. Gliwice i innych. J e d n ą z ostatnich prac J ózefa Włóczki, wykonanych pod w p ł y w e m nowych technik stosowanych przez młod­ szych t w ó r c ó w w y r a b i a j ą c y c h galanterię węglową, jest r y t w węglu na bryło wyszlifowanej na k s z t a ł t obelisku o nie­ regularnych k s z t a ł t a c h pionowego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , pod t y t u ł e m Chwalą górnikom ( i l . 2), p r z e d s t a w i a j ą c y stylizo­ wany rysunek górników przy pracy. Indywidualizacja stylów zaczęła się w y t w a r z a ć — jak m o ż n a wnosić z zebranego d o t ą d m a t e r i a ł u — w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , kiedy zaczęły się pojawiać nieliczne jeszcze wówczas rzeźby pełne i płaskorzeźby. W pełni zaś w y s t ą p i ł a po 1946 r „ kiedy owa rzeźba p e ł n a i płaskorzeźba rozwinęła się masowo wśród przedstawicieli nowego poko­ lenia, k t ó r z y w przeciwieństwie do swych p o p r z e d n i k ó w , zaczynali twórczość od malarstwa i rysunku amotorskiego, co i m zapewne dało zarówno pewne przygotowanie w za­ kresie bardziej złożonych kompozycji, jak i obrazowego przedstawiania realistycznych treści. Nadanie i m rzeźbiar­ skiej formy było dalszym etapem znalezienia w ł a s n y c h metod technicznych o b r ó b k i m a t e r i a ł u , zdolności i możli­ wości wypracowania własnego stylu, z k t ó r e g o zresztą nie wszyscy zdają sobie s p r a w ę choć p o t r a f i ą odróżnić prace innycłi twórców. Dość t y p o w y m p r z y k ł a d e m tej drogi jest twórczość Feliksa Lazara. TJr. w 1902 r. w Koszutce (Katowice) zamieszkały w Lipinach Śląskich (Świętochłowice), twórczość swą zaczął około 1926 r. od o b r ó b k i prostych kostek węglo­ wych, sześcianów i wielościanów, ociosywanych i szlifowanyeh, m a j ą c y c h zastosowanie zgodnie z p a n u j ą c ą wówczas m o d ą , jako przyciski na biurko. O t y m okresio swych p r ó b , 18 �k t ó r y c h sam jeszcze nie nazywa rzeźbieniem, m ó w i : ,,... prze­ szedłem na t y c h kostkach całą szkołę, widziałem j a k ten m a t e r i a ł się zachowuje, j a k go trzeba o b r a b i a ć i t a k do wszystkich techniczny cli c h w y t ó w doszedłem s a m . . . " Później w y k o n y w a ł wzorem swych p o p r z e d n i k ó w popiel­ niczki i k a ł a m a r z e , aż wreszcie po 1946 г., pod w p ł y w e m kolejnych wystaw i k o n k u r s ó w organizowanych przez różne instytucje dla a m a t o r ó w , zaczął p r ó b o w a ć swych sił w drob­ nej rzeźbie i płaskorzeźbie. W i ą z a ł a się ona z t e m a t y k ą górniczą l u b historyczną. W latach 1963—19G6 rzeźbił też f i g u r k i zwierząt — kopie w y r o b ó w ceramicznych, mo­ t y w u j ą c podjęcie tego pomijanego w tradycji tematu, chęcią pokazania że z węgla m o ż n a robić wszystko...". Technika wykonania i w y k a ń c z a n i a prac przebiegała t u wedle wcześniej ustalonego sposobu, polegającego na w y szlifowaniu powierzchni i doprowadzeniu jej do idealnej niemal gładkości. Z czasem, p o r ó w n u j ą c prace z r z e ź b a m i innych t w ó r c ó w , na kolejnych wystawach czy konkur­ sach, s p r ó b o w a ł zmiany techniki, w y k o r z y s t u j ą c bogatszo środki rzeźbiarskie, p o d e j m u j ą c przy t y m coraz to nowo tematy z pracy i życia górników, rzeźbiąc więc kompozycje przede wszystkim figuralne j a k : Nasze złoto ( i l . 8), Ze­ psuty wentylator, Tatusiowi w Dniu Górnika, Ludzie i hałda, Głowa Górnika ( i l . 5) i i n . Przedstawione w nich postacie są k r ę p e , k a r ł o w a t e , o k r ó t k i c h t u ł o w i a c h i k o ń c z y n a c h , niewy ważone w proporcjach, wszystkie m a j ą podobne szerokokościsto twarze, szerokie k r ó t k i e szyje. Poza t y m i pracami wykonanymi w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y , osobną g r u p ę w twórczości Lazara s t a n o w i ą płaskorzeźby wykonano na podstawie zdjęć lub ilustracji książkowych. W y r ó ż n i a j ą się one nie t y l k o o d m i e n n ą t e m a t y k ą , ale t e ż odmiennym stylem wykonania, k t ó r y cechuje precyzja i wierność n a ś l a d o w a n i a płaskiego przecież rysunku. Praco to m o g ł y b y uchodzić za dzieło innego t w ó r c y , gdyby nie charakterystyczna technika ich w y k o ń c z e n i a (il.в, 7). 2 5 26 I n n y m t w ó r c ą r e p r e z e n t u j ą c y m o d r ę b n y swój styl jest H e n r y k W o ł n y , ur. w 1925 r. w Radzionkowie pow. Tarnowskie Góry. Mieszka t u i pracuje jako g ó r n i k ko­ palni „ R a d z i o n k ó w " . Od dawna lubił r y s o w a ć ; rzeźbić w węglu zaczął ok. 1964 г., k o n t y n u u j ą c t r a d y c j ę swego ojca, górnika. Asortyment jego prac jest r ó ż n o r o d n y , obejmuje galanterię j a k rzeźbę oraz płaskorzeźbę w y k o n a n ą w węglu sapropelowym •— odmiana kcnel. Nacisk kładzie na rzeźbę figuralną, z w i ą z a n ą tematycznie z p r a c ą g ó r n i k a . Stara się o p r e c y z y j n ą jej d o k u m e n t a c j ę w odtwarzaniu szczegółów, k t ó r e , z b r a k u możliwości wykonania ich w węglu, u z u p e ł n i a elementami m e t a l o w y m i . Z t y c h sa­ m y c h p o w o d ó w wykonuje oddzielnie n i e k t ó r e części rzeźby, jak np. kółka w ó z k a — wytoczone na tokarce ręcznej lub mechanicznej, p o d s t a w ę węglową dla rzeźby, k t ó r ą szlifuje na szlifierce mechanicznej i i n . Części wykonywane oddzielnie łączy ze sobą ś r u b k a m i i smołą, tak że ślad tego złączenia jest prawie niedostrzegalny. Stosując różne techniki obróbki, uzyskuje H e n r y k W o l n y , dla r ó ż n y c h części swych rzeźb i n n ą f a k t u r ę po­ wierzchni; odsłonięte ręce, twarz i tors ciskacza lśnią jedno­ litą gładkością u z y s k a n ą przez wyszlifowanie papierem ś c i e r n y m o r ó ż n y c h grubościach ziaren, m i ę k k ą s z m a t k ą i p a s t ą do obuwia. Podobnie szlifuje b u t y , kask, p o d s t a w ę w ó z k a i jego k ó ł k a ( i l . 9). Spodnio g ó r n i k a noszą ślady techniki wiórowej, przez proste ścięcia b r y ł y idące z góry w dół. Jako p r z y k ł a d y m o g ą posłużyć t u właściwie wszyst­ kie figuralne rzeźby tego t w ó r c y j a k : Ciskacz, Sztygar w galowym ubraniu i i n . Ścianki wózka, w pierwszej z w y ­ mienionych prac, p o s i a d a j ą f a k t u r ę „ g r o s z k o w a n ą " , uzy­ s k a n ą przez krzyżujące się drobne nacięcia, a węgiel wypeł­ niający wózek ma nieregularny k s z t a ł t masy n a c i ę t e j grubym d ł u t e m t e c h n i k ą wiórową. Wypolerowana, p ł a s k a tafla podstawy, ma k s z t a ł t nieregularny, w y d ł u ż o n y , kra­ wędzie zaś u z y s k u j ą t y p o w y dla u ż y t e g o t u gatunku węgla, p r z e ł a m muszlowy. Twarze górników są zwykle w rzeźbach Wolnego g ł a d k o w y szlifo wane, podobne do siebie. Opisany sposób wykonania cechuje wszystkie pełno r z e ź b y tego t w ó r c y , r e p r e z e n t u j ą c właśnie jego swoisty styl, od k t ó r e g o nieco odbiega t y l k o w płaskorzeźbie. Nie ma t u bowiem możliwości technicznych wyszlifowania dotali, k t ó r e albo naciera grafitem (ciało postaci) albo też wyod­ rębnia odpowiednią t e c h n i k ą wykonania t ł a , j a k nacięcia, r o w k i , przy użyciu techniki w r ą b k o w e j i r y t u wgłębnego. Podobny styl wykonania charakteryzuje prace Józefa Warzechy z Tarnowskich Gór. U r . w 1928 r. w Szarleju, pracuje obecnie jako tokarz kopalni „ R a d z i o n k ó w " . R z e ź b i 14 89 �on w t y m samym gatunku węgla co W o l n y , hołdując po­ dobnej tematyce i w podobny sposób j ą p r z e d s t a w i a j ą c . Prace jego jednak różnią się, od r z e ź b Wolnego gorzej w y w a ż o n ą p r o p o r c j ą postaci (krótkie nogi, długi w ą s k i tułów, m a ł a w ą s k a głowa) i s z o r s t k ą ich f a k t u r ą . Widoczno są jednak w jego pracach w p ł y w y kolegi, z k t ó r y m jest w s t a ł y m kontakcie ( i l . 10). Jan Liszka z Zabrza, ur. w 1927 г., elektryk kopalni „ M a k o s z o w y " (od d w ó c h lat rencista) — podobnie j a k większość współczesnych rzeźbiarzy, s w ą karierę a r t y s t y c z n ą rozpoczął od malarstwa. Dopiero z czasem, zachęcony p r z y k ł a d e m innych, postanowił p r ó b o w a ć szczęścia na nowym polu (1957 — 1958), ambitnie z a k ł a d a j ą c z góry, że musi zrobić coś lepszego niż i n n i . . . " . Od razu też rozpoczął p r a c ę od rzeźby pełnej, w y k o n u j ą c uprzednio szkic rysunkowy. P o c z ą t k o w o rzeźbił mało f i g u r k i górników cisnących wózki, później nawet wiclopostaciowo rzeźby, wykonane zawsze w zwartej bryle, k t ó r e j jeden bok (tył) t r a k t o w a ł schematycznie, obciosując go z grubsza, bojąc się pęknięcia, m a t e r i a ł u . J e d n ą z pierwszych jego rzeźb, jest wykonana w 1900 r. Rodzina górnicza ( i l . 11). Z czasem, wzbogacając s w ą wiedzę o materiale rzeź­ biarskim i technice jego obróbki (rzeźbi w węglach humu­ sowych — w i t r y t i d u r y t ) , zmienił formy rzeźby ze sta­ tycznych na pełne; dynamizmu i ekspresji, j a k Alarm, 1963 r. ( i l . 13). Zawsze jednak utrz3'mywał się w j e d n y m zakresie tematycznym, przedstawiając pracę codzienną i życie g ó r n i k a , jego przeŻ3Cia, środowisko, z a b a w ę , odpo­ czynek i sport. Dzięki t e m u rzeźby Liszki u k ł a d a j ą się w konsekwentny ciąg tematyczny u k a z u j ą c y drogę rozwoju artystycznego jego t w ó r c y . Prace dotychczasowe wykonane w ciągu czternastu lat twórczości, odznaczają się jednolitym stylem wykonania, t e c h n i k ą o b r ó b k i m a t e r i a ł u — mimo rozwoju umiejętności technicznych i zmian gustu samego t w ó r c y . W ś r ó d jego pierwszych prac, p r z e w a ż a j ą rzeźby o deta­ lach wyC3'zelowanych z zastosowaniem techniki polero­ wania powierzchni ( i l . 14). Późniejsze prace, j a k wymieniony Alarm, s ą rozwiązano bardziej przestrzennie, faktura jest w nich szorstka, zachowuje naturalne właściwości m a t e r i a ł u , wykorzystane są prawie wszystkie techniki stosowane w rzeźbie w węglu (odłupkowa, wiórowa, w r ą b k o w a , a ż u r i t p . ) . Przedmiot r z e ź b y zda się wychodzić swym ekspre­ syjnym u k ł a d e m poza ramy wyznaczono b r y ł ą tworzywa. A u t o r jest w zasadzie samoukiem, n a w i ą z u j ą c y m jedynie do rodzinnych i miejscowych tradycji rzeźbiarskich Do 1959 r. przez ok. 2 lata uczęszczał na zajęcia zespołu malarzy a m a t o r ó w przy Z a k ł a d o w y m D o m u K u l t u r y kopalni „ Z a b r z e " . Zerwał z n i m jednak k o n t a k t z b r a k u czasu, j a k również ocl chwili, gdy o d k r y ł w sobie n o w ą pasję twórczą — rzeźbienie. W o l i robić j a k m ó w i według w ł a s n y c h c h ę c i . . . " , stwierdził t o ż : więcej się t a m j u ż nie n a u c z ę , a t y l k o t a m jeden od drugiego odpatruje j a k r o b i ć . . . " . W ł a s n ą pracę, własno p o m y s ł y , oceniano przez jego najbliższe środowisko (rodzina, sąsiedzi, koledzy w pracy) p r z e d k ł a d a nad umiejętności zdobyte pod kierun­ kiem artysty plastyka. Maria Chudoba, ur. 1932 r. we Lwowie, zamieszkała od 1945 r. w B y t o m i u , urzędniczka Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego w B y t o m i u — od dziecka w y k a z y w a ł a zdolności rysunkowe. B r a k zdrowia i w a r u n k i rodzinne nie pozwoliły joj na studia artystyczne, ale w wolnych od pracy godzinach, 2 7 I I . 15. Metaniarze, węgiel, 36 x 27 cm. W y k . 1969 r. Maria Chudoba, B y t o m . 11. 16. Stawianie stojaka II, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek, Katowice—JMikiszowiec. • j ' 'j9. 90 �I I . 17. Autoportret-maska, węgiel, wys. 13 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka, Zabrze R y b n i k . I I . 18. Na dniówkę, węgiel, wys. 43 cm. W y k . 1969 r. Joachim Porada, Chwałowico, pow. Wodzisław. I I . 19. Orkiestra górnicza, rzeźby w węglu, wys. ok. 14 cm. W y k . 1968 r. Eugeniusz B ą k , Szopienice. 19 �r y s o w a ł a i malowała, pozostając w kontakcie z Domem K u l t u r y przy kopalni „ D y m i t r o w " w B y t o m i u i z dzia­ łającymi tam kolejno instruktorami plastykami. W 1954 r. po raz pierwszy zainteresowała się rzeźbą, k t ó r ą p r o p a g o w a ł w ś r ó d a m a t o r ó w ówczesny ich opiekun artysta plastyk P i o t r L a t o s k a . Chudoba chętnie przeszła od malarstwa do modelowania w glinie, odlewania w gipsie, później zaczęła rzeźbić w drewnie i wreszcie w węglu. Wielka pracowitość, a t a k ż e uczostnictwo w licznych kon­ kursach i wystawach organizowanych przez Związek Za­ wodowy G ó r n i k ó w i miejscowo muzea, własne zdolności, a przede wszystkim j u ż blisko osiemnaście lat pracy arty­ stycznej — sprawiły, żc r z e ź b y jej ocenia się wysoko. 28 Chudoba rzeźbi nadal w r ó ż n y m materiale. W węglu wykonuje p ł a s k o r z e ź b y i r z e ź b y pełne, przeważnie wielofiguralne k s z t a ł t o w a n e syntetycznie, j a k b y kilkoma za­ ledwie cięciami d ł u t a , bez z b ę d n y c h szczegółów. I to chyba głównie określa i n d y w i d u a l n o ś ć jej stylu. Charaktery­ stycznym tego stylu p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć jedna z ostat­ nich prac, wykonana w 1969 r. na konkurs ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu, na k t ó r y m zajęła pierwsze miejsce — Ślązaczki. W pracach Chudoby warto jeszcze zwrócić u w a g ę na pewno szczegóły d o t y c z ą c e o b r ó b k i technicznej rzeźby. Przed p r z y s t ą p i e n i o m do rzeźbienia wykonuje ona uprzednio model w glinie, szukając w niej właściwych proporcji i u k ł a d u form. W węglu rzeźbi przy pomocy d ł u t prostycli i półokrągłych s p o r z ą d z o n y c h ze stali narzędziowej w ko­ palni przez Piotra L a t o s k ę . Po zakończeniu pracy, obrabia powierzchnię rzeźby g r a d z i n ą . Jest to d ł u t o o ostrzu w y ­ c i ę t y m w z ą b k i służące zasadniczo do o b r ó b k i kamienia i pozostawiająco na powierzchni r z e ź b y ślady w postaci prostych lub falistych równoległych bruzdek. N a s t ę p n i e powierzchnię rzeźby węglowej naciera g r a f i t e m celem uzyskania jednolitego koloru. R z e ź b i w węglu humusowym b ę d ą c y m m i e s z a n i n ą w i t r y t u i fuzytu, o właściwościacłi z e w n ę t r z n y c h również dwojakich, jest to bowiem węgiel błyszczący i w ł ó k n i s t y . 29 I I . 20. Barbórka, 92 Gerard Urbanek, urodził się 1919 ( f 1973) w Brzezinach Śląskich, pow. Siemianowice, mieszkał w Nikiszowcu, górnik w kopalni „ W i e c z o r e k " i „ W e s o ł a " , od m ł o d y c h l a t ma­ lował amatorsko. Rzeźbić zaczął ok. 1967 r. n a m ó w i o n y przez kolegów. Prace swe w y k o n y w a ł w r ó ż n y c h gatunkach węgla. Najczęściej w humusowym uzyskanym od kole­ gów z kopalni „ Z a w a d z k i " w D ą b r o w i e Górniczej, a uwa­ ż a n y m przez niego za najlepszy. Podobnie j a k Liszka, twórczość s w ą w tej dziedzinie rozpoczął od razu od rzeźby p e ł n e j . Rzeźbił kompozycje figuralne, na ogół wielopostaciowe, tematycznie związane z p r a c ą p o m o c n i c z ą (rzemieślniczą) w kopalni, j a k : Na­ prawa przenośnika (il. 17), Stawianie stempli, Wstawianie wózka, Budowa^ tamy (il. 27) i i n . P r a c u j ą c w kopalni, sam uczestniczył w takich zajęciach. R z e ź b y Urbanka wyróżniają się świetną k o m p o z y c j ą oraz śmiałością budowania formy. Nie stosujo szlifowania, j e d y n y m w y k o ń c z e n i e m jest natłuszczanie powierzchni rzeźb c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą . N a marginesie amatorskiej twórczości malarskiej po­ w s t a ł y r z e ź b y w węglu d w ó c h innych t w ó r c ó w z w i ą z a n y c h z o ś r o d k i e m plastyki amatorskiej przy D o m u K u l t u r y kopalni „ W i e c z o r e k " w Janowie (Katowice): P a w ł a W r ó b l a z Nikiszowca, ur. w 1913 r. z zawodu górnika, dziś rencisty kopalni „ W i e c z o r e k " oraz Eugeniusza B ą k a z Szopienic, ur. w 1912 г., byłego górnika laboranta, maszynisty kolejki w Cynkowni Szopienice, zmarłego w 1969 r. Do rzeźbienia zachęcił ich głównie konkurs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 r. Co prawda B ą k już wcześniej rzeźbił w glinie, cegle szamo­ towej, drewnie i t a k ż e w węglu, lecz konkurs zwrócił j a k b y u w a g ę jego na to właśnie tworzywo. Prace B ą k a — to przede wszystkim p r o s t o k ą t n e i trapezowate plakietki, płaskorzeźby, z a t y t u ł o w a n e wspólnie W kopalni, a obra­ zujące cykl r ó ż n y c h prac g ó r n i c z y c h : wiertacza, ładowacza, ciskacza, w n ę t r z a chodników kopalnianych i in. P r ó b o w a ł też na wzór dawny w y k o n y w a ć biżutorię węglową. Rzeźbił niowielkie, bo do 15 cm wysokości, postacie gór­ ników oraz cykl podobnych figurek pod w s p ó l n y m t y t u ł e m węgieł, 2 0 x 3 3 cm. W y k . 1967 r. Alfred P i ą t e k . R y d u ł t o w y . �Orkiestra górnicza — charakterystycznych postaci górników w roboczych strojach, grających na p r z e r ó ż n y c h instru­ m e n t a c h . Jest to wspomnienie m ł o d y c h lat, kiedy t w ó r c a sam z a r a b i a ł graniem po weselach ( i l . 19). 30 R z e ź b y B ą k a wykonane w węglu humusowym ogólnie d o s t ę p n y m , o mieszanym składzie — w i t r y t , k l a r y t , dur y t — p r z e d s t a w i a j ą postacie j a k b y zastygłe w wykony­ wanym geście, charakteryzują, się s z o r s t k ą f a k t u r ą . T a k ż e indywidualność W r ó b l a w y r a ż a się w tematyce jego rzeźb i sposobie przedstawiania. P r a c u j ą c w podob­ n y m materiale j a k B ą k , rozpoczął s w ą twórczość r z e ź b i a r s k ą od główek męskich i kobiecych, t w o r z ą c galerię t y p ó w ludzkich spotykanych na ulicach osiedla górniczego. Rzeź­ bienie całej postaci nie wychodziło Wróblowi, w y k o n y w a ł figurkę w wielu częściach, zlepiał je smołą i j a k sam stwier­ dził, było dla niego niedoskonałe, t o t e ż je zarzucił. Bardzo dobre natomiast są jego płaskorzeźby pejzażowe wykonane w węglu, w k t ó r y c h daje niejako syntetyczne ujęcie swoich prac malarskich, choć nie n a ś l a d u j e ich ani w formie ani w treści. P ł a s k o r z e ź b y te wykonane w płaskich b r y ł a c h węgla, m a j ą k s z t a ł t obelisku bez podstawy, którego s t r o n ę f r o n t a l n ą pokrywa „ r y s u n k o w a " płaskorzeźba ^ o niezbyt głębokim wcięciu w głąb (do 0,5 cm), potraktowana płasz­ czyznowo, k t ó r e j elementy podkreślono s ą r y t e m w postaci lekkich nacięć. J e d n ą z ciekawszych postaci w ś r ó d rzeźbiarzy w węglu jest Alfred P i ą t e k , ur. w 1915 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k , dziś emerytowany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " . P i ą t e k zaczął rzeźbić ok. 1960 r. pod w p ł y w e m kolegów z w i ą z a n y c h z Ogniskiem Plastycznym w R y d u ł t o w a c h . Sam t e ż czasem zachodził do Ogniska, lecz nie mial czasu na systematyczne t a m zajęcia. Nie wzorował się t e ż na u t a r t y c h w t y m środowisku konwencjach. Mając b u j n ą w y o b r a ź n i ę i d o b r ą p a m i ę ć do o p o w i a d a ń o dawnych czasach i teraźniejszych zdarzeniach w k o p a l n i . . . " , z nich czerpał p o m y s ł y do swych płaskorzeźb w węglu. W y p r a ­ cował t e ż sobie indywidualny styl w y r a ż a j ą c y się w wy­ p u k ł y m i kontrastowym modelunku płaskorzeźby wielo- I I . 21. Sztygar, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W róbel Katowice—Nikiszowiec. I I . 22. Górnik w przodku, węgiel, 1 5 x 1 8 cm. W y k . 1969 r. Jan K r z u k , R y d u ł t o w y . 22 figuralnej, o szeroko zakrojonym temacie, będącej ilustracją całego wydarzenia czy też rozgrywającej się sceny rodza­ jowej ( i l . 20). W zależności od budowy b r y ł y węglowej, stara się temat r o z b u d o w a ć , dzieląc płaszczyznę na po­ ziomy i sektory. R z e ź b y swoje wykonuje w węglach sapropelowych lub humusowych p o c h o d z ą c y c h z kopalni, w k t ó r e j pracował. Powierzchnię p o k r y w a p a s t ą . Jan K r z u k , ur. w 1913 r. w R y d u ł t o w a c h , emeryto­ wany górnik kopalni „ R y d u ł t o w y " , jest rzeźbiarzem w węglu od dawna popularnym w okolicy. J u ż od wczesnych lat szkolnych rzeźbił drewniane f i g u r k i zwierząt, p t a k ó w i ludzi, lepił w glinie i wosku. W węglu zaczął rzeźbić bk. 1948 r. B y ł j e d n y m z pierwszych uczniów Ogniska Pla­ stycznego w R y d u ł t o w a c h . S w ą p o p u l a r n o ś ć w środowisku zyskał dzięki r z e ź b o m o tematyce sakralnej (św. Barbara, stojące k r z y ż e , t z w . „ p a s y j k i " i i n . ) , jakkolwiek również c h ę t n i e podejmuje t e m a t y k ę z w i ą z a n ą z p r a c ą g ó r n i k a i z takich rzeźb znany jest szerszemu ogółowi ( i l . 22). Podobnie j a k Chudoba — najpierw modeluje rzeźbę w glinie, później wykonuje j ą w węglu nie zawsze zresztą wiernie t r z y m a j ą c się modelu. Ogólna forma rzeźb i p ł a s k o ­ rzeźb jest zwarta, dość poprawna w kompozycji, choć m a j ą c a cechy p r y m i t y w i z m u . Powierzchnia ich jest zawsze wypolerowana, jeśli u ż y w a jednego z g a t u n k ó w węgla 93 �w liczne odmiany węgla kamiennego, stwierdzić m o ż n a , że zasadniczo, rzeźbiarze w y k o n u j ą swoje prace w dwócłi jego rodzajach: m a t o w y m — węgle sapropelowe i błysz­ czącym — węgle humusowe. Czasem jest to m a t e r i a ł o wa­ lorach mieszanych, uwzględniający jeszcze trzecią od­ mianę — włóknistą. 32 Pierwszy z t y c h g a t u n k ó w jest m a t e r i a ł e m specjalnie, poszukiwanym do rzeźbienia, a w y s t ę p u j ą c y m warstwami t y l k o w n i e k t ó r y c h p o k ł a d a c h kopalnianych i w k i l k u zaledwie kopalniach. Jest to węgiel o zwartej, spoistej strukturze, w kolorze głębokiej czerni, t ł u s t y i zawierający w n i e k t ó r y c h odmianach dużo smoły. W czasie rzeźbienia odłupuje się z a o k r ą g l o n y m i k a w a ł k a m i j a k muszelki...", wedle określenia t w ó r c ó w . Daje też większe możliwości rzeźbiarskie, wynikające z braku p r z e r o s t ó w mineralnych. H . 23. Wazon, węgiel, wys. 11 c m . W y k . 1005 i'. Feliks Lazar. L i p i n y Śląskie. sapropolowogo (kenel) o zwartej strukturze, specjalnie do tego celu wybieranego w kopalni „ R y d u ł t o w y " . W razie użycia innego gatunku węgla, powleka powierzchnię r z e ź b y 1 a kierem bezbarwnym. Rudolf Kucharczyk ur. w 1918 r. w Leszczynach, zamieszkały w Niedobezycach, pow. R y b n i k , związany jest jako pracownik u m y s ł o w y z k o p a l n i ą „ R y m e r " . Jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą rozpoczął studia w Akademii Sztuk P i ę k n y c h , k t ó r e w k r ó t c e p r z e r w a ł a m u wojna, i do k t ó r y c h j u ż nie powrócił, kończąc t y l k o jako jeden z pierwszych uczniów Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . W swoich zamiłowaniach artystycznych nie ogranicza się do własnej twórczości i zajmuje się wizualną r e k l a m ą w kopalni, organizacją ruchu amatorskiego w rejonie K O W - u . Był t e ż inicjatorem powstania wymienionego Ogniska, uczestniczy w licznych komisjach kwalifikujących prace węglowe na p a m i ą t k i dla Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa Górnictwa. Sam dużo rzeźbi w węglu, a prace jego u w a ż a n e s ą podobno przez środo­ wisko za najlepsze, co sprawiło, żo niezależnie od woli t w ó r c y , n a r z u c a j ą one styl, m o d ę czy m a n i e r ę rzeźbiarską wyrobom tego terenu. Styl ten jednak, k u l t y w o w a n y jest ra­ czej przez starsze pokolenie dość licznych na t y m terenie, twórców. Młodsi rzeźbiarze, do k t ó r y c h należy np. Joachim Porada z Chwałowic, pow. R y b n i k , czy Ryszard T r y b u l s k i z W o d z i s ł a w i a — s t a r a j ą się znaleźć własny indywidualny wyraz, nawiązując zresztą niejednokrotnie do współczesnej r z e ź b y profesjonalnej. Dzieje się to pod wpływom nowego kierunku, j a k i współcześnie reprezentuje nadal istniejące Ognisko Plastyczne w R y d u ł t o w a c h . Wedle nowych t y c h tendencji nie dba się j u ż o t a k staranno wy­ kończenie rzeźby, formę jej w d u ż y m stopniu narzuca t w ó r c y sama b r y ł a węgla, k t ó r e j fragmenty obrabia się z grubsza, nie przywiązując większej wagi do detali zwią­ zanych z postacią, n a r z ę d z i e m czy t e ż i n n y m elementem przedstawionego tematu, pozostawiając przy t y m n a t u r a l n ą f a k t u r ę tworzywa. Tworzywo, narzędzia i techniki rzeźbienia Węgiel to jeden z m a t e r i a ł ó w rzeźbiarskich jakie t w ó r c y udostępnił rozwijający się przemysł. Wybierany jest t a k i jego gatunek, j a k i jest d o s t ę p n y . Nie w n i k a j ą c 94 Z węgla tego m o ż n a w y k o n a ć nie t y l k o rzeźby wielo­ członowe, ale również wolno stojące, o delikatnych kształ­ tach i wycyzelowanych detalach. S ą one przeważnie całko­ wicie w y g ł a d z o n e , t a k że powierzchnia ich przypomina odlewy z porcelany czy z l a k i . Jako p r z y k ł a d y m o g ą t u najlepiej posłużyć, prace Józefa Warzechy i H e n r y k a Wolnego l u b p ł a s k o r z e ź b y Ryszarda Adamca z K a t o w i c czy Emanuela P ł a z y z Mysłowic, ( i l . 24). W e d ł u g relacji t w ó r c ó w w okresie przełomu X I X / X X i w p o c z ą t k a c h X X w. węgla tego było więcej, lecz z b y t m a ł o doceniano jego w a r t o ś ć dla w y r o b ó w rzeźbiarskich, zwracając jedynie u w a g ę na potrzeby p r z e m y s ł u , skutkiem czego u b y w a ł o go systematycznie w ogólnej eksploatacji prowadzonej przez kopalnie. Do wyrobu biżuterii u ż y w a n y b y ł niegdyś gagat. J u ż w p o c z ą t k u X X w. w y s t ę p o w a ł on w znikomych ilo­ ściach, dlatego m o ż n a b y ł o z niego w y r a b i a ć t y l k o drobne przedmioty, a współcześni rzeźbiarze, na ogół nie m o g ą go u z y s k a ć . T r u d n o jednak stwierdzić, czy brak go j u ż zupełnie, czy też, j a k wspomniano, z uwagi na tempo eksplo­ atacji przemysłowej ginie nie z a u w a ż o n y . Węgiel potocznie w y s t ę p u j ą c y , jest b ł y s z c z ą c y (hu­ musowy), przeważnie krystaliczny, wielowarstwowy, k r u ­ chy, w kolorze czarno-szary, często z przerostami mineral­ n y m i . Przy rzeźbieniu, o d l u p u j ą się k a w a ł k i o nieregular­ n y m kształcie lub wręcz sypie się m i a ł węglowy. Czasem jest to węgiel b l y s z c z ą c o - m a t o w y , t w o r z ą c y tzw. węgiel pasernkowy, ł a t w o rozpoznawany przez górników g o ł y m okiem. Poszczególne jego warstwy s ą dość cienkie choć spojone razem. Do tego gatunku należy większość węgli kamiennych. Trafiające się nieraz w e w n ą t r z tego rodzaju węgla mineralne przerosty są p r z y c z y n ą , że przy pozornie do­ skonale dobranej do rzeźbienia bryle, dobrze zapowia­ d a j ą c a się w czasie jej o b r ó b k i rzeźba p ę k a i nie zostaje u k o ń c z o n a . Zaletą jednak tego gatunku jest interesująca, szorstka faktura połyskująca w ł a s n y m „ b l a s k i e m " czy toż ziarenkiem obcego m i n e r a ł u . Zc względu na owe specyficzne cechy tego gatunku — rzeźby w n i m wykonane odznaczają się formą z konieczności bardziej uogólnioną, co podnosi ich walory artystyczne. I dzięki temu zapewne rzeźby w tej odmianie węgla wykonane u z y s k i w a ł y na kolejnych konkursach muzealnych n a j w y ż s z ą l o k a t ę . Jako najcie­ kawsze p r z y k ł a d y p r z y t o c z y ć t u m o ż n a prace M a r i i Chu­ dliby, Jana Liszki, P a w ł a W r ó b l a ( i l . 21). Większość rzeźbiarzy nie docenia jednak tego m a t e r i a ł u . Zgodnie bowiem z gustem masowego odbiorcy s t a r a j ą się n a d a ć r z e ź b o m g ł a d k ą , j e d n o l i t ą powierzchnię, albo też usiłują u z y s k a ć węgiel m a t o w y , c h o ć b y z odległej kopalni Forma o b r ó b k i r z e ź b y zależy t u w r ó w n y m stopniu �od rodzaju węgla jak i u ż y w a n y c h przez t w ó r c ę narzędzi, sposobu obróbki, przedstawienia tematu. Narzędziem u ż y w a n y m do rzeźbienia w węglu są przeważnie scyzoryki i d ł u t a , wykonywane przez samych a u t o r ó w z o d p a d ó w stali narzędziowej. U ż y w a się t e ż różnego rodzaju noży, świdrów, śrubociągów, a nawet odpowiednio wyostrzonych brzytew do golenia. Znajdu­ jące się w s p r z e d a ż y d ł u t a do rzeźby w drewnie czy ka­ mieniu — są wedle opinii twórców zbyt delikatne i nie n a d a j ą się do o b r ó b k i węgla. Sporadycznie u ż y w a się też do rzeźbienia ostro z a k o ń c z o n y c h m ł o t k ó w (do obróbki w s t ę p n e j ) , pilników t r ó j k ą t n y c h , d ł u t ze stali wolframowej 18 ',-owoj. Jedne z nich m a j ą ostrza, szerokie, inne zeszlifowane do różnej grubości i ostrości. Sporadycznie w y s t ę p u j e też d ł u t o stosowano w kamieniarstwie, zwane gradnina — II. 24. Posiłek i praca, węgiel, 19x31 c m . W y k . 1969 r, Emanuel P l a ż a . Mysłowice. I I . 2a. Bicie stempli, węgiel, 19Х 19x 10 cm. W y k . 1965 r. Jan Liszka. I I . 26. Wiertacz 1. węgiel, metal, 18x30 cm. W y k . 1963 r. Julian Kowalski, Bytom. l, ( 0 ostrzu w y c i ę t y m w ząbki, służące do obrabiania powierz­ chni licowych kamieni miękkich (np. rzeźby Chudoby). Do podbijania d ł u t służą drewniane lub małe żelazne m ł o t k i . Jeden z twórców (Józef Bednorz z Grodźca, ur. 1933 r.) stosuje wśród różnego rodzaju scyzoryków, mło­ teczek p o w s t a ł y z zamontowania w specjalnej oprawie cienkiego ś r u b o k r ę t u , k t ó r y ma podobno t ę zaletę, że przy jego użyciu węgiel nie p ę k a i da się precyzyjnie o b r a b i a ć (il. 28). W i e l u twórców t r u d n i ą c y c h się masowym wyrobem p r z e d m i o t ó w p a m i ą t k a r s k i c h , u ż y w a do o b r ó b k i w s t ę p n e j tokarek i szlifierek ręcznych lub mechanicznych, znajdu­ j ą c y c h się we współczesnych warsztatach przy kopalnianych. Jako środki pomocnicze; stosowane s ą ' p r z e z r z e ź b i a r z y : papier ścierny o różnej grubości ziarna, k a m i e ń ścierny (osełki) — do ostrzenia, n a r z ę d z i , miękkie szmatki, pasta, czarna do obuwia, woda, politura, lakier, grafit i inne. Technika, rzeźbienia nawiązuje z jednej strony do r z e ź b y w drewnie, z drugiej do technik kamieniarskich, a na. ogół jest u wszystkich t w ó r c ó w podobna. Przy wstępnej obróbce bryły węgla do uzyskania ogólnego zarysu k s z t a ł t u , stosuje się technikę o d ł u p k o w ą . P r z y k ł a d a j ą c ostrze d ł u t a w pozycji ukośnej do b r y ł y 1 po bijając je delikatnie m ł o t k i e m , odlupuje się nieregu­ larne k a w a ł k i węgla. N i e k t ó r z y , jak np. Jan Liszka, nawet we wszystkich fazach rzeźbienia posługują się t y m samym narzędziem, stosując nóż, b r z y t w ę czy d ł u t o . Scyzorykiem p r z y k ł a d a n y m płasko do bryły ścina, czy zeskrobujo się cieńsze warstwy węgla. Jest to technika wiórowa, stosowana na wstępie; rzeźbienia, co często w y n i k a z ostrożności t w ó r c y . R o b i ą t a k na ogół rzeźbiarze m a j ą c y długoletnie doświadczenie. Przez n i e k t ó r y c h jednak owa technika wiórowa stosowana jest często przy w y k a ń c z a n i u gotowej j u ż rzeźby, j a k np. w twórczości Gerarda U r b a n k a z Nikiszowca, Rudolfa Mrozika z Katowic czy też czasem H e n r y k a Pogody z Pszowa, ролл'. R y b n i k ( i l . 16, 28). Przy płaskorzeźbie, a czasami t e ż i przy rzeźbie p e ł n e j , stosuje> się u ż y w a n ą również przy rzeźbieniu л\' drewnie t e c h n i k ę лл*rąbkową, polegającą na w y d ł u b y w a n i u wklęsłości ostrzom scyzoryka. Nie'liczni t y l k o rzeźbiarze, jak Liszka, Warzecha, Wolny, T r y b u l s k i stosują technikę, a ż u r o w ą , k t ó r a wymaga dużye-h umiejętności technicznych, ze względu na kruchość węgla. O t w o r y w rozczłonkowanych. a ż u r o w y c h rzeźbach wykonuje się przy pomocy ręcznych świdrów lub ostro zakończonych d ł u t , a później — scyzoryka e> w y j ą t k o w o cienkim ostrzu. Technikę r y t u stosuje się przy rzeźbie pełnej jako techniko pomocniczą w dopracowaniu detali, ale przede wszystkim jako t e c h n i k ę samodzielną — r y t w glazurze — przy wyrobach p a m i ą t k a r s k i c h . U ż y w a się przy niej ostrego scyzoryka, cienkiego d ł u t a , lub małego t r ó j k ą t n e g o pilnika. Wymienione techniki m a j ą zastosowanie przy wyko­ nywaniu w węglu гаголупо rzeźb p e ł n y c h j a k płaskorzeźb. 26 95 �W czasie pracy, rzeźbiarz stało zdmuchuje p y ł węglowy z pola rzeźbienia, na zakończenie z a ś , często delikatnie rzeźbę płucze w o d ą (zawsze w naczyniu, g d y ż s t r u m i e ń wody bieżącej m ó g ł b y j ą uszkodzić). F a k t u r a r z e ź b y po wyschnięciu zyskuje znów walory naturalne tworzywa. N i e k t ó r z y w y g ł a d z a j ą powierzchnię r z e ź b y przy po­ mocy papieru ściernego a nawet dłoni, zwłaszcza dla uzy­ skania gładkiej podstawy pod rzeźbę. I n n i , chcąc u z y s k a ć szczególnie efektowny połysk, szlifują powierzchnię po­ cierając papierom ś c i e r n y m i polewając w o d ą , na przemian, podobnie do technik kamieniarskich. Jeszcze inni, całą rzeźbę powlekają c z a r n ą p a s t ą t e r p e n t y n o w ą i „ p u c u j ą " s z m a t k ą dla uzyskania p o ł y s k u . S p o t k a ć t e ż m o ż n a , choć nieczęsto, wyroby, k t ó r y c h powierzchnia została powleczona lakierem bezbarwnym (rzeźby Wilhelma Dworaczka z Gliwic, n i e k t ó r e r z e ź b y Jana K r z u k a z R y d u ł t o w y c h i Jana K a n i z Chorzowa), grafitem (Maria Chudoba z Bytomia), a b y w a j ą nawet pozłacano (w pracach zmarłego j u ż Wojciecha B u b a ł y z Michałkowie). Pokrywanie nawet d o s k o n a ł y c h rzeźb m a t e r i a ł e m obcym daje się z a u w a ż y ć przeważnie u t w ó r c ó w wykonu­ j ą c y c h swe prace dla masowego odbiorcy, zgodnie, z jego życzeniem, aby rzeźba „świeciła s i ę " . Grafit — m a ujedno­ licić bryłę, a m o ż e z a k r y w a ć ewentualnie u b y t k i zaklejone m i a ł e m węglowym zmieszanym ze smołą czy gipsem. Pokrywanie r z e ź b y t e r p e n t y n ą lub p a s t ą do obuwia u jed­ nych w y p ł y w a z podobnych pobudek „ u p i ę k s z e n i a " rzeźby (jak np. u Alfreda P i ą t k a ) , u i n n y c h — ze świadomego zabezpieczenia r z e ź b y przed zniszczeniem (Jan Liszka, E r y k Śledziona, Feliks Lazar i т . ) . з з Chociaż bowiem szorstka powierzchnia rzeźby w węglu podnosi jej walory artystyczne, jednak b ę d ą c p o r o w a t ą jest n a r a ż o n a na działanie powietrza powodujące jej rozkład. Ś w i a d o m i tego rzeźbiarze m . i n . dlatego d ą ż ą do wygładzenia po­ wierzchni swych rzeźb, co pozwala zniwelować wszelkie szpary i otwory, k t ó r e n a r a ż a j ą na zniszczenie i tak k r u ­ c h ą przecież rzeźbę. Zwłaszcza, że p ę k n i ę t e l u b stłuczono r z e ź b y w węglu, s ą właściwie nie do naprawienia. Jeśli chodzi o g a l a n t e r i ę węglową, k t ó r a w historycz­ n y m rozwoju poprzedziła właściwą rzeźbę, to przy jej wykonaniu stosuje się prawie wszystkie wymienione wyżej techniki rzeźbiarskie, jednak współcześnie j u ż t y l k o w za­ kresie pomocniczym ze względu na p o s t ę p u j ą c y proces mechanizacji. Przyciski na b i u r k o w formie kostek z węgla wyrabiane są j u ż rzadko, lecz wózki, komplety z k a ł a m a ­ rzami a szczególnie wszelkiego rodzaju wazony i puchary, plakiety p a m i ą t k o w e — w pierwszej fazie o b r ó b k i wyko­ nuje się mechanicznie, k o r z y s t a j ą c z ręcznej lub mecha­ nicznej t o k a r k i ślusarskiej, u ż y w a j ą c do cięcia piły do żelaza, stosując heblowanie. Pierwsze w y r o b y przy zastosowaniu tej techniki ob­ r ó b k i zaczęli w y k o n y w a ć ślusarze kopalniani jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Obecnie ich warsztaty coraz częściej są do tego celu wykorzystywane. P o c z ą t k o w o ślusarze w y k o n y w a l i n i e k t ó r e n a r z ę d z i a dla swych kolegów górników zajmujących się rzeźbieniem w węglu. Później sami zaczęli p r ó b o w a ć tej sztuki, k o r z y s t a j ą c z d o s t ę p n y c h i m właśnie mechanicznych udogodnień i z węgla, k t ó r y przecież mieli w kopalni do wyboru. Dziś nawet szlifowanie w y r o b ó w galanteryjnych w y ­ c h o d z ą c y c h z ich w a r s z t a t ó w odbywa się mechanicznie — na r u c h o m y m „ b r u s k u " — kamieniu ściernym o o k r ą g ł y m kształcie, zamocowanym na ręcznej l u b mechanicznej korbce. Znane s ą w związku z t y m „ p r a c o w n i e " , k t ó r e w razie potrzeby na życzenie dyrekcji kopalni w y k o n u j ą określony przedmiot, j a k np. pracownia Juliana K o w a l ­ skiego z B y t o m i a , przy kopalni „ S z o m b i e r k i " w Bytomiu— Chruszczowie. Po uzyskaniu zamierzonego k s z t a ł t u powierzchnia jego pokrywana jest „ p o l i t u r ą " w y k o n a n ą z mieszaniny szelaku z c z a r n ą bejcą i denaturatu. Jest to sposób stosowany I I . 27. Budowa tamy, węgiel, 1 7 x 2 6 cm. W y k . 1969 r. Gerard Urbanek. 96 �juz w ] poł. X X w. Od lat 50-yoh zaczęto stosować sposób inny, p o k r y w a j ą c wyszlifowaną do gładkości powierzchnię węglową — farbą n i t r o . Po jej wyschnięciu, na tak przy­ gotowanym p o d k ł a d z i e wykonuje się ostrym d ł u t k i e m lub scyzorykiem rysunek, nacinając go n a s t ę p n i e na głę­ bokość 1 — 2 m m . P ó ź n i e j , p ł y t k ą t e c h n i k ą w r ą b k o w ą usuwa się odpowiednio fragmenty glazury, t w o r z ą c w ten sposób matowy wzór r y t u na błyszczącym tle, ł u b odwrotnie. Jest to szybka i łatwa forma do zrobienia. Stosują j ą m . i n . Julian Kowalski. J ó z e f W ł ó c z k a i ich uczniowie. N i e k t ó r z y z t w ó r c ó w przód p r z y s t ą p i e n i e m do pracy p r z y g o t o w u j ą uprzednio rysunkowy szkic rzeźby ozy r y t u — czasem nawet k i l k a szkiców o różnych ujęciach tematu. Tnni w y k o n u j ą l e k k i obrys bezpośrednio na bryle węgla, zaznaczając sobie poszczególni- elementy r z e ź b y lub ich rozmieszczenie. Z a r ó w n o w pierwszym jak i w drugim przy­ padku bierze się pod uwago, a nawet często dostosowuje wykonanie zamierzonego tematu do s t r u k t u r y m a t e r i a ł u . Węgiel j a k się dobrze przyjrzeć to ma. takie war­ stwy, takie c h o ć b y słoje, jak drzewo, a mo t y ż roztoinaity kolor, to tak trzeba zważać coby b y ł jednaki w s o b i e . . . " — a wiec zwracać u w a g ę na jednolitość m a t e r i a ł u . 34 Jak j u ż wspomniano, n i e r ó w n a bryla wymaga naj­ pierw w s t ę p n e j o b r ó b k i , której dokonuje się szerokim scyzorykiem, d ł u t e m czy młoteczkiem, obciosując w y ­ stające n w r ó w n o ś c j . N a s t ę p n i e i n n y m spiczastym, r y t e m w g ł ę b n y m zaznacza się gdzie co ma b y ć , a zaś t y m cienkim nożem obrobio się kożdo część do k o ń c a . . . " Jak się rzyźbi we węglu, to to jest więcej skrobanie a nie rżnięcie jak przy drzewnie, a t u ino p y ł leci a nie w i ó r k a . . . " Nóż ł a t w o obsuwa się po gładkiej powierzchni b r y ł y , szybko t ę p i ą się n a r z ę d z i a , toteż praca p o s t ę p u j e niezwykle wolno: po milimetrze, а coby ten rysunek wychodził, а to się skrobie i dmucho t y n pył, а czowiek je czorny choby w ko­ palnio r o b i ł . . . " Po osobnym wypracowaniu każdego 3 3 3 6 I I . 28. Stawianie stojaka I , węgiel, wys. 14 cm. W y k . 19 9 r. Gerard Urbanek, I I . 29. Skarbnik, 1964 r. P a w e ł Wróbel. węgiel, wys. 15 cm. W y k . fragmentu rzeźby n a s t ę p u j e lustracja całości, dokonanie drobnych poprawek i ostateczne czyszczenie rzeźby. Z uwagi na p y ł u n o s z ą c y się w czasie pracy, t w ó r c y rzadko rzeźbią we w ł a s n y m mieszkaniu, przeznaczając na ten cel k o m ó r k ę , piwnicę, szopę, często c h ł o d n ą i źle oświetloną, często też możliwą do wykorzystania latem (na p r z y k ł a d w ogródkacłi działkowych). W i e l u z nich posiada na ten cel wolny k ą t w kopalnianym warsztacie. Analiza formalna R z e ź b a w węglu w y s t ę p u j e w formach: płaskorzeźby, rzeźby pełnej i r y t u . Ten ostatni stosowany jest najczęściej (choć nie zawsze) jako dekoracja galanterii, w której również z n a j d u j ą zastosowanie techniki łączenia z m a t e r i a ł e m obcym. W rzeźbie w węglu sam m a t e r i a ł wyznacza w pewnym sensie możliwości techniczne wykonania r z e ź b y , a przede wszystkim wielkość i formę bryły, k t ó r a jest zwarta lub rozczłonkowana, o kształcie regularnym lub pozbawionym proporcji. Bryła., z a r ó w n o w rzeźbie polnej, jak i w płaskorzeźbie, zawarta jest zazwyczaj w ramach ograniczonych zarysem zbliżonym do formy geometrycznej — p r o s t o k ą t a , kwa­ dratu, trapezu, owalu, a w w y p a d k u r z e ź b y pełnej — p r o s t o p a d ł o ś c i a n u czy spłaszczonego, o nieregularnych bokach ostrosłupa. Zawsze widoczne jest dążenie do formy u p o r z ą d k o w a n e j . Mimo to, brzegi b r y ł y rzadko u z y s k u j ą c a ł k o w i t ą regularność k r a w ę d z i . Spotkano jo t y l k o w k i l k u płaskorzeźbach o tematyce przemysłowej wykonanych 37 97 �И. 30. Skarbnik, węgiel, 16,5x22 cm. W y k . 1966 г. Alfred P i ą t e k . I I . 31. Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec, węgiel, 17 X 19 om. W y k . 1969 r. Jan Li.szka. I I . 32. Górnik modlący się przed Św. Barbarą, węgiel, wys. 25 cm. W v k . 1941 r. Józef Poniszowski, Ruda Śląska. 98 1 �w postaci płaskich plakietek. Najczęściej w rzeźbie pełnej, występuje forma figuralna, jedno- lub wielopostaciowa o określonym treścią u k ł a d z i e . Często bywa to popiersie lub głowa. Są to zwykle b r y ł y zwarte. Technika a ż u r u w y s t ę p u j e — jak wspomniano — rzadko, świadcząc o wy­ sokich umiejętnościach technicznych t w ó r c y , oraz o wy­ obraźni przestrzennej, jak np. u Jana Liszki ( i l . 25). Najpopularniejsze w wyrobach galanteryjnych są różnego rodzaju puchary i wazony o formie walcowatej lub zgoometryzowanej, a nawet nieregularnej. P r z y k ł a d e m t u m o g ą służyć prace Feliksa Lazara, a t a k ż e tra­ dycyjne formy u ż y t k o w o akcesoriów biurowych wykony­ wanych powszechnie przez różnych twórców. W y s t ę p u j ą c e t u elementy dekoracyjne — to na ogół rytowane w glazurze sceny rodzajowe z życia górników, emblematy górnicze, k r ó t k i e napisy, rzadziej stylizowane formy ornamentu roślinnego czy geometrycznego spotykano w dawnej ga­ lanterii sakralnej. Z a r ó w n o rzeźbę j a k i płaskorzeźbę w węglu charak­ teryzuje realistyczna forma przedstawienia. Ostatnio jednak d a d z ą się też z a u w a ż y ć w p ł y w y sztuki współczesnej, j a k w pracach: Gerarda Urbanka, Rudolfa Mrozika, H e n r y k a Pogody, a nawet Pawia W r ó b l a ( i l . 27, 28). W i d a ć t u dążenie do harmonijnej kompozycji. W y s m u k ł e , upozowane j a k b y postacie górników przy łączącej ich linii „ s t a ­ wianego" ł u b „ p o d n o s z o n e g o " stempla, przedstawiają realistyczny temat w uproszczonej, zgeometryzowanej formie. W tradycyjnych wyrobacłi p a m i ą t k a r s k i c h współ­ czesne ich formy m a j ą n i e k t ó r e elementy z metalu lub drewna: l a m p k i górnicze, kilofki, kola wózków z węglem. Czasem też samo wózki wyrabiane są z drewna i malowane na czarno, a jedynie ich podstawa pozostała węglowa. Takie są w y r o b y Antoniego i F r y d e r y k a K u n ó w z R u d y Śląskiej wykonane w latach 1962 — 1963, Juliana K o w a l - 32 skiego z B y t o m i a i i n . ( i l . 26). Do starych form, to jest do biżuterii węglowej, rzadko powraca się obecnie. K i l k a wisiorków w y k o n a ł ok. 1964 r. Eugeniusz B ą k . W tradycyjnej rzeźbie drewnianej przeważała niegdyś tematyka religijna, co w y p ł y w a ł o z w a r u n k ó w jej rozwoju i funkcji j a k ą pełniła. Również t w ó r c y rzeźb w węglu zwłaszcza do połowy naszego stulecia n a w i ą z y w a l i do t e m a t y k i sakralnej. R z e ź b takich zachowało się niewiele, ale choćby wymieniony j u ż olta.rz i krzyże pasyjne są przy­ kładem, że wśród górników w y w o d z ą c y c h się z proletariatu wiejskiego tego regionu, p r a c u j ą c y c h niegdyś w p r y m i t y w ­ nych, niebezpiecznych warunkach w kopalni, p r z e t r w a ł y p o g l ą d y , k t ó r e i n . i n . w y r a ż a ł y się w s k ł a d a n i u w miejscu k u l t u w y r o b ó w z węgla. Dowodem, j a k żywo również w świadomości mieszkań­ ców Śląska, t k w i ą nadal (choć dziś głównie w formie legen­ darnych opowieści) takie w y o b r a ż e n i a j a k św. Barbary, „ S k a r b n i k a " czy „ U t o p l c a " " jest fakt, że jeszcze i dziś niektórzy rzeźbiący w węglu uwzględniają t ę t e m a t y k ę . Temat „ S k a r b n i k a " powtarza się w rzeźbie węglowej często i w r ó ż n y c h wariantach. P o c z ą w s z y od obrazowego przedstawienia go w roli ostrzegającego przed wypadkiem, j a k ą m u przypisuje! tradycyjna opowieść górnicza, a skoń­ czywszy na przedstawieniach samej postaci. Przykładem pierwszej formy, jest płaskorzeźba P i ą t k a — Skarbnik (il. 30), trzypostaciowa, p r z e d s t a w i a j ą c a z a ł a m a n i e się stempla w chodniku, grożące zasypaniem dwóch górników, k t ó r z y w t y m momencie zobaczyli dziada z l a m p ą , co ich przestrzego..." (wypowiedź autora). Głowę Skarbnika, jako starca z b r o d ą , w czapce z pióro­ puszem, przedstawia p e ł n a wyrazu rzeźba P a w ł a W r ó b l a (il. 29). Skarbnik Jana Liszki — to p o s t a ć starego górnika, siedzącego na węglu z l a m p k ą w dłoni i fajką. S a m ą twarz Skarbnika, w formie maski o niesamowitym wyrazie, pre­ zentuje praca Feliksa Lazara. Wreszcie również Jana Liszki — rzeźba z a t y t u ł o w a n a Kaj są te czasy — Skarbnik i Utoplec przedstawia obie te postacie. Skarbnik — t y m razem siedzi na brzegu studni murowanej, a na przeciw niego, na wpół w y s u n i ę t a ze studni p o s t a ć — n i to czło­ wieka, n i to ż a b y — „ U t o p l e c " . R z e ź b a ta o zwartej kom­ pozycji przy d o s k o n a ł y m wykonaniu technicznym nie posiada szczególnych walorów artystycznych. Zwraca za to uwagę swą treścią związaną z l u d o w ą demonologią i wierze­ niami (il.31) . Funkcja t y c h rzeźb współczesnych jest j u ż zmieniona, nie s t a n o w i ą przedmiotu k u l t u ani też w y o b r a ż e n i a ma­ gicznego, lecz m a j ą znaczenie dekoracyjno-dokumentalne. Inne znane dziś prace czy to rzeźba, płaskorzeźba czy galanteria węglowa, tematycznie wiążą się głównie z p r a c ą zawodową, życiem codziennym, odpoczynkiem mieszkańca Śląska, a szczególnie górnika, p r z e d s t a w i a j ą c na tlo w n ę t r z a kopalni człowieka w ruchu i jego n a r z ę d z i a pracy, k t ó r e nieraz m o g ą też stanowić dla badacza dokument ikonograficzny form pracy i narzędzi przy niej u ż y w a n y c h . P r z y k ł a d o w o w y m i e n i ć t u m o ż n a dwie płaskorzeźby nie­ znanych t w ó r c ó w wykonane w węglu sapropelowym, kenelskim: Wnętrze kopalni ( i l . 3), gdzie z całą drobiazgowością przedstawiono p r a c ę , strój i narzędzia górników z k o ń c a X I X w. Widoczne t u są też postacie dozoru w stro­ jach sztygarskich. Druga p ł a s k o r z e ź b a to Pejzaż przemyslowy ( i l . 33), przedstawia przypuszczalnie z a b u d o w ę jednej z k o p a l ń z a b r z a ń s k i c h . Obie prace zostały wyko­ nane t e c h n i k ą w r ó b k o w ą , wygładzone, przy czym w drugiej z wymienionych tło jest matowe, uzyskane w r ó b k o w a n i e m przy pomocy cieniutkiego wklęsłego d ł u t k a , k t ó r y m na­ cinano płaszczyznę w kierunku poziomym i pionowym (na krzyż). Ten rodzaj techniki spotkano t y l k o w czterech płaskorzeźbach o podobnej tematyce, znajdujących się w zbiorach Muzeum w Zabrzu, a p o c h o d z ą c y c h z jego 99 �kolekcji z lat 30-tycli. P ł a s k o r z e ź b y te pod względem kompozycji są niezwykle poprawne, a w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i — sprawiają wrażenie kopii z ilustracji. Zasługują jednak na u w a g ę ze względu na techniczne wykonanie oraz dokumentalny ich charakter. P ł a s k o r z e ź b y pejzażowe w węglu, znane są również w twórczości P a w ł a W r ó b l a . P r z e d s t a w i a j ą one fragmenty zabudowy miejskiej i sceny rodzajowe, j a k : Pejzaż I , I I , I I I , Górnik gołębiarz, Górnik i jego siwek (il. 36). Wszystkie zostały wykonane w 1969 r. T e c h n i k ą wykonania i kompo­ zycją różnią się od wyżej opisanych. Są grubo ciosane, przedstawione w nich elementy zarysowane są schema­ tycznie, r y t e m wklęsłym i słabo o d s t a j ą c ą od tla formą płaskorzeźby. W p o r ó w n a n i u do o m ó w i o n y c h wyżej pejzaży w y k a z u j ą mniejsze w t y m zakresie możliwości warszta­ towe t w ó r c y . T e m a t y k ę pracy w kopalni p r z e d s t a w i a j ą t w ó r c y naj­ chętniej, mimo iż w y r a ź n ą t r u d n o ś ć sprawia i m pokazanie człowieka w ruchu. Temat jednak jest tak dalece ż y w y i frapujący dla odbiorcy, że t w ó r c a c h ę t n i e p r ó b u j e w swych pracach przedstawić to, co stanowi treść jogo życia. S t ą d wiele płaskorzeźb o podobnych t y t u ł a c h , j a k : Praca w przod­ ku wykonana przez początkującego rzeźbiarza Leszka S e m p k ę z Gliwic, Przodek Ryszarda Adamca i wspomniany j u ż cykl prac B ą k a i innych, z a t y t u ł o w a n y c h „ W i e r t a c z " , „ C i s k a c z " i t p . Chętnie też przedstawiane są — w rzeźbie lub płaskorzeźbie — prace ciesielskie związane ze sta­ wianiem stempli w chodniku kopalnianym, jak Sta­ wianie stojaka I Gerarda Urbanka, Stawianie obudowy Rudolfa Mrozika z Katowic. W ś r ó d tego t y p u prac, naj­ ciekawsza pod względem kompozycji i technicznego wy­ konania jest a ż u r o w a rzeźba Jana L i s z k i : Bicie stempli (il. 25). Jest to rzeźba dwupostaciowa, zakomponowana w nieregularnym owalu, celowo spłaszczonej b r y ł y węgla, k t ó r e j grube brzegi t w o r z ą j a k b y otok dla rozgrywającej się sceny. R z e ź b a ma powierzchnię c h r o p o w a t ą , nie w y ­ g ł a d z o n ą . Wykonana jest w jednolitym k a w a ł k u węgla humusowego (duryt i w i t r y t ) ze śladami mineralnych przerostów (głównie p i r y t u ) , pochodzącego z kopalni „ M a k o s z o w y " w Zabrzu. Pierwsze górnictwo, płaskorzeźba Alfreda P i ą t k a stanowi celową d o k u m e n t a c j ę h i s t o r y c z n ą n a r z ę d z i i ubioru górników z okresu p r z e ł o m u X I X / X X w. R z e ź b a ta jest p r z y k ł a d e m zastosowania ciekawego roz­ w i ą z a n i a perspektywy, w e d ł u g własnego p o m y s ł u t w ó r c y : prawie że na t y m samym poziomie ukazane zostały po­ 100 l l . 33. Pejzaż przemysłowy, węgiel, 13x18 cm. 1930 r. I I . 34. Po wypadku, węgiel, 29 X 35 cm. W y k . 1964 r. Maria Chudoba. I I . 35. Górnik i jego siwek, węgiel, 17 X 25 cm. W y k . 1969 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 36. Ratowanie górnika, węgiel, 22 x 25cm. W y k . 1967 r. Jan Liszka. I I . 37. Pierwsze górnictwo, węgiel, 3 1 x 3 7 cm. W y k . 1969 r. Alfred P i ą t e k . 34 �stacic większych i mniejszych rozmiarów, stwarzając w ten sposób dla widza niejako pierwszy i drugi plan. Te postacie, narzędzia, drabinki, po k t ó r y c h one wędrują, rozmieszczone są we w n ę k a c h - c h o d n i k a c h biegnących w r ó ż n y c h kierunkach. Ponieważ b r y ł a płaskorzeźby jest w y p u k ł a w pierwszej chwili odnosi się wrażenie z a m ę t u , dopiero później w y c h w y t u j ą c poszczególne fragmenty, m o ż n a stwierdzić z podziwem, że składają się one na wspólną całość, w s p ó l n ą treść. Jest to bogata praca t w ó r c y ludowego, k t ó r y choć dysponuje talentem i umiejętnościami technicz­ n y m i , j a k również d o s k o n a ł y m m a t e r i a ł e m rzeźbiarskim — nio ma na tyle wiedzy plastycznej, by w syntetycznej formie kompozycyjnej zawrzeć s w ą myśl, odnosząc po­ dobny efekt (ił. 37). Ciekawą g r u p ę t e m a t y c z n ą s t a n o w i ą rzeźby i płasko­ r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e nieraz w niezwykle sugestywnej formie w y p a d k i związano z p r a c ą w kopalni. Mimo iż nie są to obecnie zdarzenia tak częste j a k przed laty, to jednak zawsze komentowane przez środowisko, wzbogacone przez nowe elementy treściowe, szczegóły a t a k ż e opowieści legendarne. Wyrazem tych przeżyć są m . in. Alarm i Rato­ wanie górnika Jana L i s z k i ( i l . 36), Zawal i skutki Feliksa Lazara, Na ratvnek Kazimierza Kuczyńskiego, Po wy­ padku ( i l . 34), Ratownicy i Metaniarze M a r i i Chudoby i i n . Chętnie podejmowane są t a k ż e tematy takie j a k odpoczynek w czasie pracy, taniec i muzyka, k t ó r a j a k wiadomo ma wielu a m a t o r ó w w środowisku górniczym. P r z y k ł a d e m tej t e m a t y k i są cykle rzeźb Eugeniusza B ą k a 36 Orkiestra górnicza i Orkiestra dołowa, Jana Liszki — Tań­ cząca para i Kozak (il. 38), P a w ł a W r ó b l a — Młody górnik i iŚlązaczka na zabawie i i n . S ą to wszystko r z e ź b y figuralne. Liczne popiersia i główki r e p r e z e n t u j ą prace P a w ł a W r ó b l a , Oołwa mężczyzny, Sztygar, Dziewczynka, Żona autora ( i l . 21 i 40) oraz Feliksa Lazara wspomniana j u ż Głowa górnika ( i l . 5). S t a n o w i ą one galerię t y p ó w ludzkich najczęściej spotykanych w ich środowisku. Podobny cha­ rakter m a j ą też sceny rodzajowe lecz t u już twarze czy postacie nie s ą tak wyraziście i precyzyjnie uchwycone, a główny nacisk kładzie się na ogólny wyraz całej kompo­ zycji. P r z y k ł a d ó w tego t y p u prac jest wiele. Najciekawsze są te, k t ó r e w swej treści u j m u j ą j a k b y migawkowo pewne momenty j a k n p . : Górniczki uczniowie Jana K a n i z Cho­ rzowa, Starka Franciszka Kurzeji z Katowic, Odpoczynek i Skat H e n r y k a Michalika z R o g o ź n e j , Górnicy przy posiłku W ł a d y s ł a w a Ż u r a z Czeladzi i i n . ( i l . 54,56,57). Są to r z e ź b y na ogół niewielkie. W y m i e n i ć też t u warto p ł a s k o r z e ź b y : Święto górnicze Gerarda Urbanka i Górnik gołębiarz P a w ł a W r ó b l a . Należałoby jeszcze wspomnieć o rzeźbach okoliczno­ ściowych, k t ó r e p o w s t a ł y w związku z j a k ą ś rocznicą czy specjalnym wydarzeniem. Do takich n a l e ż ą : plakieta z napisem ,,1000-lecie P a ń s t w a Polskiego ; plakietki Lazara z portretem Kościuszki, Obelisk z Leninem ( i l . 6, 7) oraz Kosmonautka Tiereszkowa Eugeniusza B ą k a . Generalnie rzecz biorąc, na formę a r t y s t y c z n ą rzeźb i płaskorzeźb w węglu w p ł y w m a j ą n a s t ę p u j ą c e w a r u n k i : m a t e r i a ł i technika jego o b r ó b k i , temat, zdolności t w ó r c y oraz wyznaczona funkcja czy cel, dla k t ó r e g o rzeźba została wykonana. R z e ź b a w węglu w rozwoju swej funkcji przeszła p o d o b n ą drogę j a k tradycyjna rzeźba ludowa w drewnie — od roli u ż y t k o w e j j a k ą spełniała w obrębie społeczności górniczej, do wyrobu p a m i ą t k a r s k i e g o dla szerszego k r ę g u odbiorców (turyści) oraz twórczości podejmowanej z własnej wewnętrznej potrzeby t w ó r c y ( M . Chudoba, J . Liszka). W i ą ż e się to ze stosunkiem współczesnego środowiska do tego t y p u twórczości, z w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i i kon­ k r e t n y m zapotrzebowaniem, a t a k ż e warunkami stworzo­ n y m i dla t w ó r c y ludowego i amatora przez instytucje i organizacje powołane do popierania twórczości ludowej czy też organizowania wolnego czasu ludziom pracy. Losy wytworów i wpływ czynników zewnętrznych na rozwój współczesnej twórczości 37 Jakie są losy w y r o b ó w i rzeźb w węglu i j a k się ocenia ich twórców, odpowiedź znaleźć m o ż n a w d o t ą d przed­ stawionym obrazie tej samorodnej twórczości plastycznej. Twórczość ta, cieszyła się zawsze d u ż y m zainteresowaniem i przychylnością, przede wszystkim środowiska w j a k i m p o w s t a ł a . Podobnie i dziś, wszelkie w y r o b y czy to rzeźbiar­ skie czy galanteryjne szybko opuszczają warsztaty t w ó r c ó w . Z a m a w i a j ą je, k u p u j ą lub p r z y j m u j ą w darze — krewni, znajomi, instytucje p a ń s t w o w e i społeczne. Jedni czynią to z chęci posiadania pięknej rzeźby, z sympatii dla t w ó r c y , i n n i — i tak jest najczęściej — n a b y w a j ą je jako p a m i ą t k i prezenty, chętnie przyjmowane w kraju i za g r a n i c ą . Jest to niewątpliwie z a c h ę t ą dla twórców, z drugiej jednak strony, oddziaływuj e na zwielokrotnienie w y r o b ó w i często za t y m idące obniżenie ich poziomu artystycznego. Są t w ó r c y , k t ó r z y ciesząc się uznaniem środowiska rzeźbią „ d l a siebie", z potrzeby w y r a ż e n i a w ł a s n y c h przeżyć. Poświęcają oni każdej rzeźbie sporo czasu, d o p r a c o w u j ą c ją w k a ż d y m szczególe, d ą ż ą c do realizacji jakiegoś długo noszonego „ w sobie" p o m y s ł u . T w o r z ą prace o charak­ terze indywidualnym, z k t ó r y m i też niechętnie się roz­ stają. I n n i — a jest ich obecnie większość, raz zdobywszy 101 �szersze uznanie b a z u j ą na n i m , w y k o r z y s t u j ą c swe umiejęt­ ności do celów merkantylnych, ograniczają się do zaspoko­ jenia p o p y t u na p a m i ą t k ę regionalną. Pierwszymi odbiorcami w y r o b ó w węglowych b y l i urzędnicy kopalniani i podobnie przez całe dalsze dzieje tej twórczości kopalnie przede wszystkim b y ł y nią zaintere­ sowane, głównie jednak jako dziedziną p a m i ą t k a r s t w a . Jest bowiem w zwyczaju, że znakomitsi goście odwiedzający k o p a l n i ę , delegacje wyjeżdżające za granicę, wycieczki, zwycięzcy sportowi i inni, o t r z y m u j ą na p a m i ą t k ę naj­ częściej galanterię węglową — puchary, wazony, wózki z węglem, rzadziej rzeźby. W y r o b y te p r z y g o t o w u j ą „ n a zapas" lub na zlecenie dyrekcji, znani t w ó r c y z danej kopalni. Kopalnia u d o s t ę p n i a zatrudnionemu w niej t w ó r c y odpowiedni m a t e r i a ł , często toż i miejsce do pracy. I ona też jest g ł ó w n y m opiekunem i inspiratorem współczesnego r z e ź b i a r s t w a węglowego. Jak w y n i k a z m a t e r i a ł u archiwalnego ' i literatury<», t w ó r c a ludowy czy amator z terenu Śląska nie miał do 1945 r. innego opiekuna czy mecenasa. Samorodna twór­ czość plastyczna p o w s t a w a ł a w warunkach odosobnienia, znana w najbliższym otoczeniu t w ó r c y , przez nie inspiro­ wana i oceniana. Bliższe k o n t a k t y między sobą u t r z y m y w a l i na Śląsku t y l k o malarze amatorzy. Starsi informatorzy, j a k np. Juliusz Marcisz (malarz amator ur. 1898 r. w Bielszowicach koło Zabrza), opowiadają, że już w okresie między­ wojennym p o w s t a w a ł y pierwsze polskie k ó ł k a malarzy a m a t o r ó w . Sam b y ł jego członkiem i założycielem w Lipinach Śląskich, w latach 1923 —1928. > W w o l n y m pokoju przy miejscowej restauracji s p o t y k a ł o się wówczas około 20 t w ó r c ó w z całej okolicy. B y l i to z zawodu malarze pokojowi i górnicy, a i n s t r u o w a ł ich uzdolniony i znany amator Jan Lazar, ówczesny naczelnik gminy w- Lipinach. Kiedy 3 4 w 1919 r. Niemcy założyli w t y c h ż e Lipinach „ K u n s t und Gemeinde Verein", Juliusz Marcisz z kolegami w odpo­ wiedzi założyli zatwierdzony w 1925 r. Związek (później „ T o w a r z y s t w o . . . " ) Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h , odciągając w swoje szeregi wielu członków niemieckiego Towarzystwa. Związek ten nio miał patronatu. Jego członkowie, amatorzy, przyjaźnili się i odwiedzali, oglądając i oceniając wzajemnie swoje „ d z i e ł a " . Organizowano toż zabawy oraz wystawy obrazów w wymienionej już restauracji. Z funduszy uzyska­ nych za w s t ę p y , opłacano nauczyciela r y s u n k ó w dla wszyst­ kich. Robiono z n i m wspólne wycieczki, w czasie k t ó r y c h malowano w plenerze. Jak wspomina inny informator, dawny członek T o w a r z y s t w a : „ . . . celem towarzystwa było umożliwienie rozwoju talentu tych, k t ó r y c h nie stać było na n a u k ę w akademii..." Czy podobne towarzystwa funkcjonowały na terenie innych miejscowości trudno powiedzieć z braku odpowied­ niego m a t e r i a ł u . To któro powstało obejmowało swoim zasięgiem dość rozległy teren — L i p i n y , Świętochłowice, Bielszowico, Wirek, R u d ę Śląską i mniejszo gminy. F a k t , że w środowisku robotniczym tego rejonu już w 1 poł. X X w. amatorzy plastycy sami inicjowali pierwsze zalążki opieki i organizowali jej formy, z pewnością oddziaływał na in­ nych twórców. B y ć może n i e k t ó r z y z licznych już wówczas rzeźbiarzy w węglu mieli wtedy k o n t a k t y z tak zorganizo­ w a n ą formą działalności. Po 1945 r. twórczość l u d o w ą i a m a t o r s k ą otoczono troskliwą opieką, która, rozwinęła się p o d w ó j n y m n u r t e m : p a ń s t w o w y m i związkowym. 42 J u ż w 1945 r. powstał Centralny I n s t y t u t K u l t u r y przy M K i S , m a j ą c y organizować i kierować ruchem ama­ torskim poprzez W y d z i a ł y K u l t u r y w poszczególnych w o j e w ó d z t w a c h . Rok później w Katowicach, została powo­ ł a n a przez ówczesnego wojewodę śląsko-dąbrowskiego W o j e w ó d z k a Rada K u l t u r y , k t ó r a tegoż roku zainicjowała I I . 38. Tańcząca para, węgiel, wys. 20 cm. W y k . 1960 r. Jan Liszka. I I . 39. Starka, węgiel, wys. 15 cm. W y k . 1968 r. Franciszek Kurzeja, Katowice. 38 102 89 �I I . 40. Żona autora, węgiel, wys. 16 cm. W y k . 1965 r. P a w e ł W r ó b e l . I I . 41 Górnik, W ł a d y s ł a w Żur, Czeladź. otwarcie pierwszej wystawy p l a s t y k i amatorskiej (21 czer­ wiec 1946 г.). W ciągu dwóch miesięcy p o p r z e d z a j ą c y c h w y s t a w ę na ogłoszony apel wpłynęło 825 prac od 83 twór­ ców. D o ekspozycji wybrano 162 obrazy i 7 r z e ź b . W t y m samym czasie opiekę nad amatorskim ruchem plastycznym zainicjowały w Polsce Związki Zawodowe. W w y n i k u poro­ zumienia zawartego p o m i ę d z y C e n t r a l n ą R a d ą Związków Zawodowych, a Związkiem Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w i u m o w y mówiącej o współpracy kulturalno-oświatowej tych instytucji, plastycy mieli zająć się rozwijaniem z a i n t e r e s o w a ń estetycznych w środowiskach robotniczych, co w praktyce polegało na organizowaniu przy p l a c ó w k a c h k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h (domy k u l t u r y , świetlice zakładowe) zespołów amatorskich, l u b kółek zainteresowań. 43 44 Najbogatsze zasługi m a - t u dla terenu GOP-u i R O W - u Związek Zawodowy Górników. Organizuje on od lat tak zwane festiwale, w k t ó r y c h uczestniczą nie t y l k o plastycy amatorzy, zakończone m . i n . wystawami prac, kolejno: lokalnymi, wojowódzkimi i ogólnopolskimi. Przy czym trzeba podkreślić, że we wszystkich wystawach ogólno­ krajowych, najwyższe laury zbierali zawsze t w ó r c y z terenu Śląska. R ó w n i e ż począwszy od 1946 r. Ministrstwo K u l t u r y i Sztuki za p o ś r e d n i c t w e m wojewódzkich, powiatowych czy miejskich resortów k u l t u r y stworzyło sieć ognisk plastycznych. Ogniska opierały swą działalność na wspól­ n y m , szczegółowo opracowanym programie. Nauczanie t r w a ł o (i trwa) w nich od dwóch do czterech lat, w zależ­ ności od zasobu wiedzy i uzdolnień k a n d y d a t ó w . Po u k o ń ­ czeniu k u r s ó w , w czasie k t ó r y c h też organizowano w y ­ stawy, uczestnicy o t r z y m y w a l i zaświadczenie stwierdzające ich fachowe przygotowanie, co stało się do dziś p r z y c z y n ą wielu nieporozumień i konfliktów co do u p r a w n i e ń absol­ w e n t ó w t y c h k u r s ó w . W y k ł a d o w c a m i w ogniskach b y l i węgiel, wys. 18,5 cm. W y k . 1969 z reguły zawodowi plastycy. Zasadniczym celem było wycho­ wanie świadomego odbiorcy sztuki, danie możliwości k o n t a k t u ze s z t u k ą i technikami artystycznymi. Program ognisk zakładał uczenie wszystkich, stał więc w oczywistej sprzeczności ze s z t u k ą s a m o r o d n ą " , ' w przeciwieństwie do programu realizowanego przez organa związków zawodowych, k t ó r e poszły po l i n i i u r z ą d z a n i a dorywczych k u r s ó w bez określonego programu oraz udziela­ nia doraźnej pomocy materialnej. W y r a ż a ł a się ona ... (i w y r a ż a nadal) subwencjami na p ł ó t n o , farby i pędzle, dawane poszczególnym zespołom i amatorom, nie stawiano natomiast ż a d n y c h w y m a g a ń amatorowi, byle w y k a z y w a ł za­ interesowanie s z t u k ą , nie opracowano p r o g r a m ó w k u r s ó w , nie b y ł o wreszcie ostrych r y g o r ó w co do osób p r o w a d z ą c y c h p r a c ę w zespole...". 4 46 Jak okazuje wieloletnia p r a k t y k a , koncepcja związków zawodowych o k a z a ł a się słuszniejsza. Ogniska plastyczne już dziś o k a z u j ą się f o r m ą z a n i k a j ą c ą . Obecnie na terenie w o j e w ó d z t w a katowickiego istnieją 4 ogniska plastyczne. ' D w a z nich z n a j d u j ą się w rejonie GOP-u — jest to Ognisko w Katowicach (40 uczestników) i w Gliwicach (30 uczest­ n i k ó w ) , jedno w rejonie R O W - u Ognisko w R y d u ł t o w a c h (84 uczestników*) zwracające szczególną u w a g ę na rzeźbę w węglu. Ognisko to odegrało d u ż ą rolę, warto więc wspo­ m n i e ć k r ó t k o o jego historii i formach pracy. P o c z ą t k i zorganizowanej formy amatorskiego ruchu plastycznego w t y m głównie rzeźbiarskiego w rejonie R y b ­ nickiego O k r ę g u Węglowego biorą p o c z ą t e k w osiedlaniu się w 1945 r. w R y d u ł t o w a c h , pow. R y b n i k — L u d w i k a K o n a ­ rzewskiego (ojca), artysty plastyka. Wraz ze swym przyja­ cielem Grabcom, k o r z y s t a j ą c z poparcia finansowego kopalni „ R y d u ł t o w y " zorganizował on w pierwszych latach po­ wojennych K u r s y R z e ź b y w W ęglu (przemianowane w 1949 r. na P a ń s t w o w e Ognisko Plastyczno przejęte przez miejscowy 4 r 103 �U . 42. Odpoczynek, węgiel, 3 0 x 3 2 cm. W y k . 1907 i'. Maria Chudoba. W y d z i a ł K u l t u r y ) . K u r s y owe b y ł y k o n t y n u a c j ą jego przed­ wojennej działalności, związanej co prawda z terenem Beskidu Śląskiego, a wyrażającej się w szkoleniu samorod­ nych, t w ó r c z y c h t a l e n t ó w l u d u . Działalność t a n a w i ą z y w a ł a do idei i t r a d y c j i młodopolskich, k t ó r y c h realizacja w nowych warunkach stworzonych przez p a ń s t w o w e i społeczne orga­ nizacje kulturalno ludowego p a ń s t w a , z n a j d o w a ł a teraz konkretne podstawy.* W kursach, a później ognisku kiero­ w a n y m przez Konarzewskiego, uczestniczyć zaczęli górnicy, k t ó r z y j u ż przedtem byli znanymi w środowisku rzeźbia­ rzami. Do nich dołączali stopniowo inni, tworząc s t a ł y , p i ę t n a s t o o s o b o w y zespół: Jan K r z u k , К udoi f Kucharczyk, Rybarek, Alfred Ryszka, Eugeniusz Ryszka, Alfred P i ą t e k , B u r d a , Matuszko, Michałek, Lat oska, a. t a k ż e Joanna J ą d e r k o (obecnie już artysta plastyk), L u d w i k Konarzewski (syn), Grabiec i i n . Rozrostowi grupy, sprzyjało zaintereso­ wanie nie t y l k o kopalni „ R y d u ł t o w y " ' , lecz t a k ż e wzra­ s t a j ą c y p o p y t na wyroby i rzeźbę w węglu ze strony Zjedno­ czenia P r z e m y s ł u Węglowego, Ministerstwa G ó r n i c t w a i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. T w ó r c y p r a c u j ą c y pod okiem artysty plastyka, a t a k ż e inspirowani przez s t a ł y c h odbiorców swych w y r o b ó w , stanowili g r u p ę s t a ł ą , w y p r a c o w u j ą c z czasem ogólny profil twórczości, zarówno pod względem formalnym jak tematycznym w czym ulegali w p ł y w o m z całą pewnością nie t y l k o swego opiekuna, ale przede wszystkim — g u s t ó w odbiorcy. Efektem tego jest owa rzeźba realistyczna, k t ó r e j g ł ó w n y m tematem jest praca g ó r n i k a , rzeźba o w y g ł a d z o n e j , polerowanej powierz­ chni, u z u p e ł n i a n a elementami z innego m a t e r i a ł u zgodnie z ich rzeczywistym w y g l ą d e m . 8 Jak z tego widać, rzeźba w węglu przechodzi t u stop­ niowo w p a m i ą t k a r s t w o obniżając swe walory artystyczne i odbiegając od pierwotnych założeń organizatora ogniska — L u d w i k a Konarzewskiego. Niemniej ten rodzaj twórczości rozpowszechnia się i nadal dominuje u większości b y ł y c h uczniów ogniska. N i e k t ó r z y z nich, są dziś c z ł o n k a m i K o m i s j i Kwalifikacyjnej przy miejscowym Zjednoczeniu P r z e m y s ł u Węglowego, k t ó r a zatwierdza do zakupu na p a m i ą t k i wyroby rzeźbiarzy z tego terenu, n a r z u c a j ą c w znacznym stopniu kryteria oceny, a t y m samym wywiera­ j ą c w p ł y w na ogólny p r o f i l tej twórczości. W efekcie — 104 rzeźba s t a ł a się t u towarem, a nie dziełem sztuki. Z drugiej jednak strony, rzeźba w węglu i uczestnictwo górników jest warunkiem istnienia ogniska w R y d u ł t o w a •— rzeźbia­ rze s t a n o w i ą t u liczniejszą grupę niż malarze. Mimo licznych zmian zachodzących w ciągu lat, jak kolejne nabory nowych uczniów, w e w n ę t r z n e spory, odejście z zespołu grupy twór­ ców w y r o b ó w galanteryjnych, wreszcie w 1954 r. przejęcie kierownictwa ogniska przez L u d w i k a Konarzewskiego-syna (po śmierci ojca) — ognisko to utrzymujo n a d a ł w środo­ wisku swą p i e r w o t n ą rolę głównego inspiratora i patrona r z e ź b i a r s t w a w węglu na t y m terenie. Co prawda już Konarzewski-ojeiec, a później t a k ż o syn, rozszerzyli program szkolenia, k ł a d ą c większy nacisk na rysunek, malarstwo, grafikę, techniki odlewu, modelowanie w glinie, rzeźbę w drewnie i innych tworzywach, ale tradycja pierwotnych założeń działa nadal i nawet młodzi t w ó r c y (jak: H e n r y k Michalik z R o g o ź n e j ur. w 1950 r. i Alfred P i ą t e k ) k t ó r z y raz, choćby na k r ó t k o zetknęli się z ogniskiem, p o d e j m u j ą się rzeźbienia w węglu, uczestniczą w konkursach, u z y s k u j ą c nawet wyróżnienia.*'> Konarzewski-syn, w swej pracy dydaktycznej u c z ą c techniki stara się r o z b u d z a ć jednocześnie wrażliwość artysty­ czną, nie n a r z u c a j ą c ani treści ani formy pracy. Daje to możliwości rozwoju nowych indywidualności t w ó r c z y c h . Do Ogniska w R y d u ł t o w y e h uczęszcza obecnie m ł o ­ dzież z terenu całego Rybnickiego Okręgu Węglowego (powiaty. R y b n i k , W o d z i s ł a w , R a c i b ó r z ) . Wielu zdolnych twórców w t y m rejonie rzeźbi samodzielnie u t r z y m u j ą c t y l k o towarzyskie k o n t a k t y z b y ł y m i lub a k t y w n y m i ucznia­ m i czy też samym ogniskiem. Ognisko przez blisko 25 lat swego istnienia spełnia w sumie p o ż y t e c z n ą rolę inspiratora charakterystycznej dla u p r z e m y s ł o w i o n e g o rejonu Śląska — twórczości a m a t o r ó w . Ono też niewątpliwie p r z y c z y n i ł o się do istnienia t r w a ł e g o współczesnego o ś r o d k a r z e ź b y w węglu w rejonie p o w i a t u rybnickiego. D u ż ą rolę w ujawnianiu nowych rzeźbiarzy i podno­ szeniu a u t o r y t e t ó w dawniejszych spełniają wystawy plasty­ k i amatorskiej, organizowane w ramach wspomnianych j u ż festiwali górniczych. �K o n k u r s y i wystawy, to jedna z wielu form animowania ludowej i amatorskiej twórczości. Z jednej strony inspirują one określoną przez o r g a n i z a t o r ó w t e m a t y k ę , w k t ó r e j na ogół kładzie; się nacisk na na wiązywanie do tradycji regional­ nych, z drugiej strony — umożliwiają samemu t w ó r c y zaprezentowanie jego prac szerszemu odbiorcy. Wzorem innych województw W y d z i a ł K u l t u r y Woje­ wódzkiej R a d y Narodowej w Katowicach i muzea tego w o j e w ó d z t w a , od k i l k u już lat organizują doroczne konkursy poświęcone plastyce ludowej. Celem jest zachęcenie uczest­ ników do dalszej twórczości, a niejednemu ułatwienie startu twórczego, zwrócenie uwagi na właściwe wartości regionalne i artystyczne ich prac. Z k o n k u r s ó w t y c h też miejscowe muzea u z y s k u j ą ciekawsze eksponaty będące p r z y k ł a d e m współczesnej twórczości regionalnej. Biorąc pod u w a g ę powyższe względy, Muzeum w Zabrzu uczestnicząc również w t y c h akcjach, przeprowadziło już dwa konkursy na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w węglu. Pierwszy — ogłoszony w 1965 r. przyniósł w efekcie od 5 twórców 92 prace, k t ó r e pokazano na wystawie „ A m a t o r s k a rzeźba w w ę g l u " w Muzeum w Zabrzu (16.XII.1965 do 30.11.1966 г.). D r u g i konkurs ogłoszony w 1969 r. i z a k o ń c z o n y również w y s t a w ą : „ L u d o ­ wa i amatorska rzeźba w w ę g l u " w wymienionym muzeum (9.XII.1969 — 16.1.1970 г.),so zorganizowany był wspólnio przez Muzeum w Zabrzu, Muzeum Górnośląskie w B y t o m i u , Wydział K u l t u r y W R N w Katowicach i Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki w Warszawie. Dwie ostatnie instytucjo s u b w e n c j o n o w a ł y konkurs, poprzedzające go badania tere­ nowi; i w y s t a w ę . Ogółem wpłynęło t y m razem 138 prac od 29 twórców. Oba, konkursy z a k o ń c z y ł y się spotkaniem z t w ó r c a m i i wręczeniom i m n a g r ó d , oba, też wzbogaciły zbiory Muzeum. W warunkach pierwszego, temat prac b y ł dowolny, drugi — ograniczał go do t e m a t y k i związanej z p r a c ą , odpoczynkiem, życiem codziennym i opowiadania­ m i górniczymi. Rola k o n k u r s ó w została spełniona, gdyż nie t y l k o ujawniły wielu nieznanych d o t ą d twórców, ale w z b u d z i ł y zainteresowanie środowiska, a idące w ślad za n i m i przyzna­ wane przez Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki jednorazowe stypendia dla t w ó r c ó w szczególnie uzdolnionych i m a j ą c y c h trudne warunki materialne — przyczyniły się do pobudzenia twórczości, do zasygnalizowania bezinteresownej formy opieki miejscowych m u z e ó w nad współczesną twórczością ludową i amatorską. W ś r ó d m u z e ó w śląskich, szczególnie dział etnografii Muzeum w Zabrzu,-" może się poszczycić j e d y n ą p o k a ź n ą i planowo od dziesięciu lat g r o m a d z o n ą kolekcją r z e ź b y i płaskorzeźby w węglu. N a b y w a j ą c do zbiorów nowe naj­ lepsze prace współczesnych twórców, jednocześnie poszerza swoje archiwum wiadomości o rzeźbie w węglu, jej t w ó r c a c h , technikach rzeźbiarskich, n a r z ę d z i a c h , tematyce, formie, źródłach inspiracji twórczej i funkcji w środowisku. W ten sposób jednocześnie z gromadzeniem e k s p o n a t ó w z terenu Górnośląskiego O k r ę g u P r z e m y s ł o w e g o i Rybnickiego Okrę­ gu Węglowego — starannie dobieranych, r e p r e z e n t u j ą c y c h różno etapy i kierunki tej twórczości — gromadzi się obszer­ ny m a t e r i a ł badawczy dla całości zjawiska kulturowego, k t ó r e stanowi c h a r a k t e r y s t y c z n ą o d m i a n ę we współczesnej plastyce ludowej i amatorskiej tego rejonu. Do tradycyjnych form r z e ź b i a r s t w a w węglu pragnie sięgnąć też Cepelia katowicka, (punkt w Czechowicach-Dziedzicach), ale czy to się jej uda? Czy będzie to znów merkantylny bodziec dla twórców s p r o w a d z a j ą c y ich twór­ czość do seryjnych w y r o b ó w — czy też nowa forma pod­ trzymania tradycji, trudno dziś to przewidzieć z całą pewno­ ścią. Dyrekcjo k o p a l ń u d o s t ę p n i a j ą c t w ó r c o m odpowiedni m a t e r i a ł , miejsce i nieraz doskonało warunki pracy, spełnia­ j ą również na marginesie sw ych w a ż k i c h z a d a ń produkcyj­ nych, p i ę k n ą rolę mecenasa i inspiratora wyznaczającego u ż y t k o w ą rolę r z e ź b i a r s t w u w węglu. A jednak m o ż n a żałować, że tak ł a t w o z a d a w a l a j ą się produktem o niskiej wartości artystycznej, w y k o n y w a n y m co prawda szybko, lecz seryjnie i efekciarsko. I należałoby w y k o r z y s t a ć t ę okazję, aby poprzez n a p r a w d ę a r t y s t y c z n ą formę o p a r t ą czy to na tradycji czy współczesnej tematyce, osiągnąć swój cel. W i e l u jeszcze rzeźbiarzy spotyka się z brakiem pomocy i zrozumienia, z a r ó w n o ze strony dyrekcji kopalni, j a k i rady z a k ł a d o w e j , k t ó r e wielokrotnie nie zezwalają i m k o r z y s t a ć z węgla jako m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego. Zniechęca to często dość m ł o d y c h (po 50-tym roku życia) emerytowa­ nych górników-rzeźbiarzy, k t ó r z y m a j ą c wiole wolnego czasu c h ę t n i e rzeźbiliby dla kopalni, Cepelii i i n . , a k t ó r z y — rrrając k ł o p o t y z uzyskaniem m a t e r i a ł u — r e z y g n u j ą całkiem z wieloletniego nieraz dorobku. 1 r PRZYPISY 1 J . Pierrrrkaiczyk, Historia górnictwa i hutnictwa na Górnym Śląsku, Katowice 1933, t.2. M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki w latach 1962—1972; m a t e r i a ł y z b a d a ń zespołowych w rejonie GOP-u i R O W - u w związku z konkursem na rzeźbę w węglu, przeprowadzo­ nych przez: E l ż b i e t ę Głodek, Eugeniusza Jaworskiego, Zofię Brachaczek i a u t o r k ę w 1969 г.; M . Żywirska, Podłoże ludowe w kulturze górniczej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1952, nr 3, s.131; t a ż sama, Zagadnienie prymitywnej sztuki robotniczej na marginesie wystawy górniczej w Sosnowcu w 1948 г., „ P o l . Szt. L u d . " , 1949, nr 1 — 2 i i n . 3 M a t e r i a ł y archiwalne o eksponatach uzyskane kores­ pondencyjnie z Bergbau-Museum w Bochum w 1971 r. p o d a j ą nr.in. naszyjnik i i n n ą biżuterię węglową d a t o w a n ą na 1 pol. X I X w. O. St. Popiołek, Górnośląski Kalendarz Historyczny, Opole 1963; J . J o ń c z y k , Strajk górników w 1871 roku w Królewskiej Hucie na tle sytuacji klasy robotniczej na Gór­ nym Śląsku. Zeszyt dodatkowy „ P r z e g l ą d u Zachodniego", P o z n a ń 1952, s . 3 1 0 - 3 6 8 . „ S z m y r g l e " — k a m i e ń ścierny, papier ścierny. W y w i a d a u t o r k i w terenie w 1971 r. z J . A . Socową, r . 1906 r. Bielszowice. 2 4 5 6 u 7 J.w. W y w i a d a u t o r k i w 1965 r. z Feliksem Lazarem ur. 1902 г., L i p i n y Śląskie. « J.w. Obecnie dzielnica Świętochowice. i ' J . Ligęza i M . Ż y w i r s k a , Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.227-228, 231. Modlący się górnik przed Św. Barbarą, rzeźba w węglu, 2 9 , 5 X 2 5 X 1 7 cm, w y k . 1941 r. J ó z e f Poniszowski, Ruda Śląska, wł. Bergbau-Museum w Bochum. Z b a d a ń terenowych Eugeniusza Jaworskiego w 1969 г., informator: rzeźbiarz w węglu Jan K r z u k rrr. 1913 г., R y d u ł t o w y , pow. R y b n i k . N p . własność proboszcza kościoła św. J ó z e f a w Zabrzu. N p . ofiarowany proboszczowi tegoż kościoła z okazji urodzin — z w y r y t ą d a t ą i podpisem ofiarodawcy: „ 7 . I I . 1937 r. I i . Werner". Wykonawca, — nieznany. Podobny k r z y ż stoi na wymienionym, ołtarzu i jest datowany na 1931/32 r. (data budowy kościoła). is Wystawa zorganizowana przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w Katowicach, maj 1946 г., A . Ligocki, Artyści dnia siódmego, Katowice 1971, s.58. 8 1 0 1 2 1 3 1 4 1 5 105 �^^> J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., rya. 4 1 : „ R z e ź b a w masie węglowej, wykonana przez Karola Adamczyka, górnika z Jaworza" — jak się okazuje, faktycznie jednak została wykonana z drewna i polepiona miałem ( I . B . - F . ) . R z e ź b a ta znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Z w y w i a d u autorki z Karolem Drewniokiem, 1003 r. i ' Z wywiadu autorki z Janem Liszką, 1972 r. 20 Jw. 21 J w . Robert Cichocki z Zabrza, ur. ok. 1900 г., zm. 1946 r. Z w y w i a d ó w autorki z Janem K a n i ą z Chorzowa, ur. 1913 r. i Marią C h u b ą z B y t o m i a — przeprowadzonych 1969 r. Tak np. J ó z e f W ł ó c z k a (lat 76) uczył m i e s z k a ń c ó w hotelu robotniczego kopalni „ S o ś n i c a " w Gliwicach, Fran­ ciszek Kurzeja (lat 33) — a m a t o r ó w p l a s t y k ó w kopalni „ K a t o w i c e " w K l u b i e Górniczym w Katowicach, Julian Kowalski (lat 48) — ma 2 uczniów, górników, p r a c o w n i k ó w kopalni „ S z o m b i e r k i " w B y t o m i u , Jan K a n i a (lat 59) — uczniów Zasadniczej Szkoły Zawodowej przy kopalni „ M a t y l d a " w Lipinach Śląskich. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z Feliksem Lazarem, 1966 r. Lazar b y ł górnikiem od 14 roku życia, przeszedł w kopalń i stanowiska od ciskacza, r ę b a c z a i innych, do dyrektora kopalni „ M a t y l d a " . Od 1965 r. — rencista. K o n k u rs na rzeźbę w węglu ogłoszony przez Muzeum w Zabrzu w 1965 г., n a s t ę p n y — dla t w ó r c ó w ludowych i a m a t o r ó w , 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : w y w i a d z J. Liszką, 1965 r. Piotr Latoska sam kiedyś amatorsko rzeźbił w węglu, a %v 1954 r. u k o ń c z y ł studia rzeźbiarskie pod kierunkiem Xawerego Dunikowskiego, w k r ó t c e potom o b e j m u j ą c opiekę nad zespołem a m a t o r ó w , o k t ó r y m mowa. Por.: M . Żywir­ ska, Amatorski ruch plastyczny wśród górników, Katowice 1959 r. Grafit — krystaliczna odmiana węgla C, u ż y w a się go do w y r o b u elektrod i t y g l i ogniotrwałych, jako domieszki do s m a r ó w i t p . , w czasie b a d a ń w styczniu 1972 г., stwier­ dzono w y s t ę p o w a n i e amatorskich w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h zdobionych rzeźbą na terenie Raciborza z o d p a d ó w grafitu przygotowywanego na elektrody (badania autorki). C y k l 18-u rzeźb w zbiorach Muzeum w Zabrzu i prywatnych, rzeźba Górnik 11 X 4 X 3 , 1964 r. j . w . M Z / E t 424 i inne. < Pejzaż Śląski! II, 1 4 X 3 1 X 9 , 1969 г., zbiory Muzeum w Zabrzu oraz p r z y k ł a d y głów m ę s k i c h i kobiecych. Jest to podział dokonany na podstawie cech zewnę­ trznych. Bardziej precyzyjny jest podział petrograficzny dzielący węgiel na: duryt kenel węgle humusowe — fuzyt węgle sapropelowe — boghed witryt g gat klaryt i inne Trzem odmianom, błyszczącej, matowej i włóknistej, w y ­ r ó ż n i a n y m od dawna przez górników, o d p o w i a d a j ą cztery odmiany petrograficzne węgla (wyróżnione na podstawie b a d a ń mikroskopowych, i dzięki temu pozwalają w w y p a d k u analizy m a t e r i a ł u rzeźbiarskiego na bliższe jego określenie): w i t r y t , fuzyt, k l a r y t i d u r y t (od łacińskiego: v i t r u m — szkło, clarus — jasny, błyszczący, durus — twardy, fusco — czer­ nię). witryt węgiel błyszczący klaryt węgiel matowy duryt 1 8 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 3 2 a duryt węgiel włóknisty wśród nich najbardziej szechny jest antracyt fuzyt Węgle sapropelowe — toprzede wszystkim węgle matowe, rzadko t w o r z ą c e oddzielne p o k ł a d y , w y s t ę p u j ą c e w postaci soczewek i cienkich warstewek wśród węgla błyszczącego. N a l e ż ą t u m i ę d z y i n n y m i takie specjalne odmiany j a k : kenel, boghed i rzadko spotykany gagat, u ż y w a n y niegdyś do wykonywania biżuterii węglowej. Wymienione dane usta­ lono w oparciu o: Z. K i l i a n i T . Szczepanik, Mineralogia, petrografia i geologia, Warszawa 1958, s.146—154; St. Gisman, Ilustrowany górniczy słownik encyklopedyczny, Stalinogród 1958. Materiały z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z F . Lazarem - 1966, 1969 r. M a t e r i a ł y z b a d a ń a u t o r k i : wywiad z E r y k i e m Śledzioną, 1963 r. 3 5 W y w i a d autorki z J . Liszką, 1964 r. " Jw., 1965 r. ' N p . niespodziewany przerost i pęknięcie rozpoczętej już rzeźby spowodowało z m i a n ę proporcji zamierzonej postaci człowieka i konia w rzeźbie „ W o z a k " Jana Liszki, w y k . w 1961 r. Św. Barbara, zwana też „ B a r b ó r k a " , strzegąca ludzi od nagłej śmierci, od X V I I w. uznawana za o p i e k u n k ę i p a t r o n k ę górników. Por. J. Ligęza i M . Żywirska, Zarys kultury górniczej, Katowice 1964, s.170—173. „ S k a r b n i k " — tajemnicza istota górniczego podziemia, gdzio opiekuje się g ó r n i k a m i . W opowiadaniach górniczych w y ­ stępuje najczęściej jako starzec z b r o d ą lub sztygar. Por. J . Ligęza i M . Żywirska, op. cit., s.182 —207. „ U t o p l e c " — w b a ś n i a c h śląskich zły demon zagrażający w ę d r o w c o m na bagnach i m o k r a d ł a c h . 3 3 3 4 3 3 8 3 ' M a t e r i a ł y z b a d a ń autorki, 1969—1972. » A . Ligocki, op. cit., s.58. Z b a d a ń autorki, 1971 r „ m . i n . w y w i a d y z mala­ rzami amatorami: Juliusz Marcisz ur. 1898 r. z W i r k u (Ruda Śląska), J ó z e f Cepok ur. 1902 r. z Zabrza-Maciejowa. Z wywiadów jw., A . Ligocki, op. cit., s.58 —59. Ogólnozwiązkowa wystawa amatorskich prac pla­ stycznych i fotograficznych z okazji V Kongresu Związków Zawodowych, 1962, w y d . CRZZ, s.l — 5 1 ; I . Bukowska-Floreńska, Amatorska twórczość plastyczna w Zabrzu (ruch zorganizowany), „ K r o n i k i Miasta Zabrza", 1970, z.3, s., 112-133. A . Ligocki, op. cit., s.48. , M . Żywirska, Amatorski ruch plastyczny, w y d . cyt., s.50. Ogniska Plastyczne w Bielsku Białej i R y d u ł t o ­ wach — subwencjonowane są przez W y d z i a ł y K u l t u r y Rad Narodowych, Ognisko Plastyczne w Gliwicach i Katowicach (do 1963 r. t a k ż e w Zabrzu) — przez Stowarzyszenie Ognisk Artystycznych. Fragment ten opracowano na podstawie szczegóło­ wych b a d a ń E . Jaworskiego (Muzeum Górnośląskie, B y t o m ) , archiwum Muzeum w Zabrzu oraz b a d a ń u z u p e ł n i a j ą c y c h autorki,' 1972 r. « M a t e r i a ł y z badaii autorki, 1969 r „ wymieniony t w ó r c a zgłosił pierwsze swe prace na konkurs organizowany przez Muzeum w Zabrzu w 1969 r. 5° I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Lodowa i amatorska rzeźba w węglu, katalog wystawy pokonkursowej, Zabrze 1969, s.1-32. ' i I . B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna rzeźba ludowa w zbiorach Muzeum w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Zabrza", 1971, z.4, s.157-182. 4 4 1 4 2 4 3 4 4 4 3 4,1 4 7 4 8 4 Fot.: J . Byrczyk — i l . 1; St. Deptuszewskl — U. 2, 4, 5, 8, 12, 15, 18, 19, 21—28, 30, 37—39, 41, 42; B . Krasicki — il. 29; Z. Sawicki — I I . 3, 9—11, 13, 18, 20, 31, 33, 34, 30, 40; Archiwum Muz. w Zabrzu — i l . 8, 7, 14, 35. 106 pow- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b96f3987fe6c8b5063e9121f84ffe8b4.pdf 0bed11f714a9a76b53a3e12906e006e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource regiony przemysłowe - badania etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1986 Title A name given to the resource Ethnological Studies of Industrial Regions in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bukowska-Floreńska, Irena Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, IRENA Branch vol. 79, 1995 BUKOWSKA-FLOREŃSKA of Silesian University Cieszyn ETHNOLOGICAL STUDIES OF INDUSTRIAL REGIONS ITS PAST, PRESENT AND PROSPECTS IN POLAND. Academic interest in the communities evolving around developing industrial centers began in Europe in the 19th century. In Poland it goes to the turn of the 20th century; its main focus has been the situation and living conditions of industrial workers. The forerunner of Polish ethnological studies on labor culture was Stanisław Ciszewski, who described a two-vocational group consisting of farmers and miners living in the vicinity of Sławkowo in the Olkusz district. In addition to general characteristics of some aspects of the material and social culture, he devoted much attention to folklore and beliefs (Ciszewski, 1886 - 1887). Some materials concerning the family and public life of the working class (examples come from the region of Łódź, Warsaw, Żyd ardów, and the Dąbrowskie basin) may be found in a few studies from the beginning of the 20th century. The most interesting is the study written in 1922 by Rev. A. Wójcicki entitled: Robotnik polski w życiu rodzinnym [The Polish Worker and Family Life]. At that time, however, the traditions of working class culture were not the subject of research of Polish ethnologists. Studies on working class communities were undertaken by representatives of other academic disciplines mainly concerned with the living conditions of industrial workers or the unemployed, and with their own accounts of their lives. Nonetheless, in that period the first theoretical concepts dealing with the culture of working classes were formulated. For example, in 1938 Stefan Czarnowski pointed out the formation of a new culture whose founders - in his opinion - are characterized by "a sense of justice", "brotherhood", "human dignity", and "substantial thinking ... , in categories of material shapes". He emphasized the existence of an ethos of the working masses, thus trying to defy previous opinions suggesting that technological progress and work automation "were to deprive the proletariat of all propensities to create spiritual values". Concluding a longer statement, he claims that "facts do not corroborate the above view: the working class culture is being created under our eyes, even in the capitalist system, though in opposition to it. It has the makings of a culture that is both great and full of humanity" (Czarnowski, 1946, pp. 101 -120). 11 - Lud t. LXXIX �162 These views were grounded not only in observations, his own reflections, and publications by the representatives of contemporary leftist philosophical trends, but also in earlier folklore materials most often found in numerous non-professional periodicals. As an example let us mention the legends and tales concerning Silesian mining, published by the Poznań "Warta" and supplied by a collector of Silesian folklore who came from the Wielkopolska region, Skromny (Ligęza, 1972). Similar materials, including descriptions of the first industrial processes in such towns as Tarnowskie Góry, Gliwice, Katowice and others located in the same area were also discovered in the articles of Józef Lompa from the 19th centuryand published by A. Zieliński only in 1984 (Simonides, 1989, pp. 12, 25). Data about the life of mining communities in Upper Silesia were contained in the monographs of towns that appeared between the world wars and concerned such towns as Knurów, Krywałd, Chorzów, Tarnowskie Góry, and Świętochłowice. For example, in the monograph of Świętochłowice a contemporary collector of local folklore and at the same time founder of the museum collection, Stanisław Wallis, in a chapter entitled "Sztuka ludowa" ["Folk Art"] provided detailed information about fifteen industrial villages situated in the heart of Upper Silesia. Describing the culture of their inhabitants, working both in the fields and in industry, or only in mining and industry, he pointed the production of ornamented objects of every day use that were made of industrial waste such as tin, wire, iron plates, coal, and other materials. Studies on the folk culture of Silesia, including also the "folk culture of the working estate", were conducted by German ethnographers since ca. 1919, among others under the supervision of Alfons Perlick (the regions of Bytom, Gliwice, and Opole), director of the Museum in Bytom (Perlick, 1943). This subject was more thoroughly discussed by Mieczysław Gładysz in his study Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku [The Condition and Needs of Polish Research on Silesia] published by the publishing house of the Silesian Institute in Katowice established in 1934. In the 1930s the representatives of contemporary Polish ethnography attempted some field research to collect materials for the Silesian Museum. They did not, however, take up the problem of the forming industrial community, but instead concentrated on accumulating knowledge about the rapidly disappering peasant culture whose traits were manifestations of Polish regional and national traditions. In the interwar period only some of the collected material was published by a group of scholars including Agnieszka and Tadeusz Dobrowolski, Mieczysław Gładysz, Jerzy Longman, and Longin Malicki. More data about the industrial area of the region appeared only afterwards. In other regions of Poland even after 1945 the main concern of ethnographers was to collect and document the shrinking resources of the traditional peasant culture as well as to study its transformations. No attention was paid �163 to the culture of the already functioning communities that developed around industrial centers. While historians were already conducting wide-range studies concerning the "Polish working classes" completely ignoring the question of their culture (T. Lepkowski, S. Kolabiński, I. Pietrzak-Pawłowska, N. Gąsiorowska, and others), ethnologists just began to take note of that research problem. We may assume that the first sign of their concern was the interest in the art of miners, especially in coal and salt sculpture, the results of which were published in "Polska Sztuka Ludowa" ["Polish Folk Art"] between 1949 and 1952. The changing cultural reality and the postwar revival of social sciences provoked a discussion about the subject and research methods of ethnology. The breakthrough in ethnological studies that set new research goals was the methodological conference held in 1956 in Cracow, where Kazimierz Dobrowolski delivered the opening address (Dobrowolski, 1958, pp. 76 - 77). He emphasized the "importance of the history of culture of the working people" of different formations in the national historyand a small number of publications devoted to the 19th and 20th century working class culture. Dobrowolski indicated that the phenomenon deserved to become an essential field of ethnological research. Of great help in studying working class communities were research projects previously undertaken by museum researches and members of the Ethnographic Committee of the Silesian Institute in Katowice and the experience of the research center in Cracow headed by K. Dobrowolski. The above-mentioned research projects were carried out in 1951 by the Department of General Ethnography of the Jagiellonian University and by the Department of Ethnography at the Institute of History of Material Culture at the Academy of Sciences in Cracow. One of the results was a paper by Danuta Dobrowolska Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 [Salt Miners in Wieliczka and Their Culture in 1880 - 1939] (later extended into a book) in which the author, in accord with Dobrowolski's suggestion, applied an integral and comprehensive approach to the phenomena under investigation. In J 958 in "Etnografia Polska" the same author published an article, quite unusual in the context of earlier ethnological projects, concerning the leisure time of workers from the region of Małopolska. A similar approach was followed by Edward Pietraszek in his study called Wiejscy rohotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych w sierszańskim o.frodku górniczym w XIX i XX wieku [Village Workers of the Mines and Steelworks. The Dynamic of Socio-Cultural Transformations in the Siersza Mining Center in the 19th and 20th Centuries] (1966) and his other papers published in a collection "Materiały do historii załóg fabrycznych w Polsce południowej" ["Materials on the History of Factory Workers in Southern Poland"] edited by K. Dobrowolski (1966). These papers focused on �164 social life and material culture on the one hand, and on the socia-cultural effects of the functioning of factories on the other. The subject of the working class culture "against the collapse of traditional folk culture in the Krakowskie Basin" was discussed by Edward Pietraszek in volume 7 of "Etnografia Polska" in 1964, while the question of socia-cultural consequences of industrialization, in the context of a studyon miners from Lubiąż, was dealt with in the same volume by Antoni Stojak. The above-mentioned interdisciplinary papers combining the perspectives of ethnology, history, and sociology not only opened up a new period in ethnological studies in the Cracow center, but they also set an example of new research needs and possibilities. A wider context of the study of working class culture was highlighted in later articles by E. Pietraszek and D. Dobrowolski. The earliest studies on working class culture were undertaken in Upper Silesia. The first articles, published in "Polska Sztuka Ludowa" in 1952, concerned the written and musical folklore of miners as well as their art, and were written by Maria Żywirska, Stanisław Wallis, Józef Ligęza, and Mieczysław Gładysz. Later on, the investigation of the culture of the industrial region of Silesia was continued in many other publications, such as a book by Józef Ligęza entitled Śladami tradycji [Traces of the Tradition] which discusses not only tales, stories, and Silesian proverbs but also the tradition of mining literature in southern Poland (Ligęza, 1968; 1972). Similar in character were later works of Dorota Simonides about humor, describing the folklore of industrial Silesia, the collections of miners' songs by Adolf Dygacz, and studies on songs and rituals by Krystyna Turek with the author's historical and formal ethno-musicological analysis. After World War II, the members of the Ethnographic Committee of the Silesian Scientific Institute in Katowice launched studies on the traditional culture of miners. The scope of their studies included not only the traditions of the profession (tools, clothing, work organization) and related customs, but also the problems of settlement, ethno-social structure, housing, food, beliefs, art, and folklore. They were conducted both in the housing projects situated by the factories and in the towns and villages where miners and their families were a predominant group. Already in 1964 the results of those studies were published in a collective monograph entitled Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłębie Dąbrowskie [An Outline of Miners' Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin] (Ligęza, Żywirska, 1964). Prior to this monograph, remarks on the methodology of such studies (Żywirska, 1953, pp. 93 - 103) were published. According to the intentions of Józef Ligęza and Maria Żywirska, their works provided guidelines for the future comprehensive and detailed research initiatives to be undertaken in Upper Silesia, Łódź, and Warsaw. In 1965 - 1966, in the series "Górnośląskie Studia Socjologiczne" ['The Upper-Silesian Sociological Studies"] published by the Silesian Scientific �165 Institute, two books devoted to the miners' and steelworkers' families by Franciszek Adamczak were issued. They constitute a perfect example of the development of knowledge about social culture of that industrial region and a demonstration of the proximity of research areas of ethnology and the sociology of culture. Since the 1960s Silesian ethnologists associated with museums, the University of Silesia, the Polish Ethnological Society and the Ethnographic Committee in the Silesian Scientific Institute have been investigating not only the processes of change within the traditional peasant and working class culture (Dubiel, 1968), but also the Silesian culture of industrial communities. Since then the latter has become the main subject of interest of ethnologists affiliated with those institutions. In the wake of their research more and more articles and books concerning, among others, the written and musical folklore, beliefs and rituals, nonprofessional art, and family began to appear. As an example, we should mention Podania i opowieści z Zagłębia Dąbrowskiego [Tales and Stories from the Dąbrowskie Basin] by Marianna and Dyonizjusz Czubala published in 1984, and a publication of Marian Gerlich about folk beliefs related to mining and industry which is an interesting anthropological analysis of the relation between "beliefs and everyday life" "beliefs and the question of work" as well as "beliefs and traditional ideology from the perspective of working class family rituals" (Gerlich, 1992). Another example of a monographic account is a collective work Górniczy stan [The Miners], edited by Dorota Simonides, presenting a few selected areas of folklore in their relation to some questions of social culture (family, patterns of behavior, rituals), and to art and beliefs (Simonides, 1988). A broader approach was taken in another study, Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper Silesia], edited by the same author, which covered the whole region of Silesia, including the farming Opole district, and contained a number of materialon the specific cultural character of Silesia as an industrial region. What is noteworthy, some chapters of the study were devoted to "folk literature" which was able to develop due to the involvement of small businessmen such as printers, "the singing movement" and "people practicing music", all as typical of the Silesian working class settlements as, for example, the amateur theater. In the book both archaic and modern trends are discussed in the context of an overall systemic approach to culture and tradition. Interesting source materials on family rituals in the industrial complex of Katowice were collected by Halina Gerlich and Krystyna Turek. The former conducted her studies in 1975 - 1976 among the urban population, in particular in Katowice, and her research project encompassed the most crucial moments of human life: Narodziny, zaślubiny, śmierć [Birth, Marriage, Death] (Gerlich, 1984). Krystyna Turek, in contrast, was interested only in funeral customs, rituals and singing, and cataloguing the old and modern repertoire of songs �166 sung in Upper Silesia. She conducted her field and archival studies in 1988 - 1992 in the area of the Upper-Silesian megalopolis and some towns in the district of Gliwice and Opole. The results of her work, which combined two approaches to research: ethnographic and ethno-musicological (including many notations), were reported in the book Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku [Folk Customs, Rituals and Funeral Songs in Upper SilesiaJ (1993). Another research problem was the amateur art of workers, in particular of miners, comprising painting, sculpture and other forms of art in which industrial waste and coal had long been used. The research project lasted from 1958 to 1994, involving field studies, interviews with the artists, and the display of their works in competitions and exhibitions organized by centers of culture and museums. The exhibitions were usually documented by catalogues listing the artists and their works. Field studies conducted according to a comprehensive scheme and by means of various complementary research methods yielded a relatively large amount of materials that was later published in museum journals and in "Polska Sztuka Ludowa". The accounts of the art of working class artists usually take the form of a monograph which introduces an artist and provides a formal analysis of his or her works. In such books attention is usually paid to the formal-aesthetic and social values of art deriving from specific socio-economic conditions and backgrounds (Bukowska-Floreńska, 1987a). Since 1980 research has also been focused on social culture and the internal and external factors that have been inducing changes in the way and style of life, in the system of values, in family life and behavior, and in the specific character of the functioning tradition. Publications in this field synthesize data about the specific character of culture, including the cultural tradition of industrial communities - a term which refers to people who for generations have been living in industrial regions (Kaczko, 1982; Bukowska-Floreńska, 1987b; 1988; 1994a). Studies on working class communities and their culture have been also conducted in Łódź. Research began as archival studies by members of the Polish Ethnological Society on the migration of villagers to the city. The field studies related to the city of Łódź - a center of textile industry - were a joint enterprise of the Department of Ethnography of the University of Łódź and the Ethnographic Department of the Institute of History of Material Culture in PAN. Also a partner in these studies was the Committee for the Study of Industrial Regions and the Department of Sociology of the University of Łódź. Since 1957 attempts have been undertaken to found an open air museum of the working class houses in the center of Łódź (the museum existed for a couple of years). Most of the collected materials have been published in a periodical "Łódzkie Studia Etnograficzne" as well as in other periodicals and collections of articles. �167 At the onset of their investigations the ethnologists from Łódź concentrated on describing rituals, holiday customs, family and neighborhood life, and folklore. Among the researchers we should mention Andrzej Lipiński, Irena Lechowa, Barbara Matysiak-Polakowa, Piotr Jan Dekowski and Bronisława Kopczyńska-Jaworska. The subject of research conducted in 1963 and 1968 was the free time of industrial workers in Łódź. Hypotheses had been formulated in advance and then the study was carried out in the district of Łódź-Księży Młyn (Lipiński, 1969; Piotrowski, 1970). The Łódź affiliate of the Polish Ethnological Society initiated a competition on the folklore of industrial Łódź, and in cooperation with the Department of Ethnography and the Ethnographic Section of the Archaeological and Ethnographic Museum organized a seminar devoted to the culture of working classes, with a particular emphasis on the Łódź community (March 10- 11, 1972). During the seminar achievements of the Łódź department and of other departments were presented. The seminar provided an excellent opportunity to point out further needs in the field and set new directions for the study of industrial communities ("Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15, 1973). The ideas underlying all those studies originally supervised by Kazimiera Zawistowicz-Adamska are now being continued by Bronisława Kopczyńska-Jaworska and her coworkers involved in the studies on the working class culture of Łódź. Definitive studies on the working class culture of Łódź are the works of B. Kopczyńska-Jaworska published in the monograph of the city of Łódź in vol. 21, 1979 of "Łódzkie Studia Etnograficzne" and in a collection entitled Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], 1976. These publications considerably extended the scope of our knowledge about the housing of workers in Łódź, customs of match making and weddings, annual holidays, forms of leisure, and songs sung on many occasions. Studies in the Łódź research center are still being continued. For almost twenty years studies on working class culture have been also pursued in the largest Mazovian industrial center in Żyrardów. They were started in 1976 by scholars from the Department of Ethnology of the University of Warsaw, interested in customs and fashion as a specific code of communication among the 19th and early 20th c. factory workers of Żyrardów. As a result, knowledge about the organization of every day life, rituals, clothing, interior design, leisure time, and forms of holiday celebration from the end of the 19th c. to 1939 was accumulated (Stawarz, 1986). A summary of the first stage of the studies that ended in 1980 was a collection entitled Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working-Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)] (Woźniak, 1982). The authors of the collection took into account the records and state of research on working class �168 culture, as well as materials referring to the ongm and structure of the town's community (A. Stawarz), family life (A. Kuczyńska-Skrzypek), rituals (A. Woźniak), and knowledge and religious beliefs of the working class (E. Hulka-Laskowska). In 1981 the Department of Ethnology of the University of Warsaw discontinued team research in Żyrardów. However, the early studies were a starting point for further and more comprehensive individual inquiries, often conducted in cooperation with the Mazovian Research Center (its branch in Żyrardów) and the Society of the Friends of Żyrardów. A detailed list of publications written on the basis of these studies was made by A. Stawarz (1986), who in this way summed up the ten-year period of studies on Żyrardów. Among those publications of special notice is his work entitled Żyrardów, narodziny społeczności, 1830 - 1970 [Żyrardów. The Origin of a Community, 1830 - 1970J devoted to the relations between social structure and culture (Stawarz, 1985). The study of the culture of the population of industrial centers has become a legitimate subject of research and publications by Polish ethnologists. Nevertheless, etnological knowledge in this respect is not yet exhaustive, due to a number of factors: - a fixed, rigid scope and methodology of studies which stem from the monographic descriptions of traditional peasant culture; - difficulties faced by ethnologists in making decisions about facts and phenomena that mayor should be the subject of their interest in relation to the culture of industrial communities. In a situation when rural and urban communities are becoming more and more alike, due to the relations of work, kinship, dissemination of technology, and social mobility, the old term "folk" has changed and the culture accessible to "the people" has largely expanded. Nonetheless, the ethnologist still has to work with: traditional culture of rural and urban communities, including industrial ones; cultural change brought about by innovation; traditional ways of thinking and the resulting system of values and behavior; - parallel functioning of the "old" and "new" traditions. Museum collectors also face a difficulty in their attempts to study the culture of industrial communities. Therefore, they have started a discussion on what actually should be collected to document not only the distant historical past, but also the present of these communities. This problem was raised during one of the conferences in Łódź by Barbara Bazielich, who tried to define the limits of ethnographic collectorship (Bazielich, 1982, pp. 81 - 87). This and many other discussions with the participation of historians indicated the need to fully document both the material and non-material culture of the working �169 class. StilI, no approach to modern working class culture has yet been specified, which is due to the fact that the material culture of contemporary workers includes above all standard consumer products that are produced by their users, but they in fact document the achievements of modern technology rather than the culture of their makers. That is why they belong to collections in museums of technology. Only a small number of consumer goods may be considered as artifacts illustrating regional, industrial, and traditional cultures closer to the tradition of local handicraft. Studies on the culture of professional and working class groups have also provoked interest in a more general approach to the study of industrial communities. The first question under investigation was the term "working class culture" in the context of the "folk culture" (thus far understood predominantly as peasant culture). A novel proposition was put forward by Edward Piet raszek in his article Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej prohlematyki kultury [Folk and Working Class Culture in the Context of the Contemporary Problematic of Culture] (Pietraszek, 1966). In his study the author referred to a statement made by Jan Stanisław Bystroń that folk culture is not a property of estate or social class. In this sense the working class culture, mostly originating from the rural culture, has often been defined as the "culture of working people". E. Pietraszek noticed that in modernized communities studies of material objects are less important than those of behavior. His assumption was actually corroborated by later ethnological studies and publications conducted due to increasing interest in the communities of industrial regions. Just to illustrate the above, I will mention some relevant research projects that were undertaken in this respect. Cultural aspects of work were studied by Danuta Dobrowolska and Anna Zadrożyńska. With the aim to consider the functions of work, the former focused on the studies of working class (1974). A. Zadrożyńska (1983) made an attempt at a theoretical explanation of the phenomena of working and leisure time in terms of such concepts as time, space, man, being, and the resulting interrelations. In her analysis she used both materials derived from ethnological field research (villagers-farm workers and Warsaw factory workers) and from literature on the subject. The socio-cultural functions of tradition in industrial communities and the system of values of Silesian families in these communities were the main concerns for Irena Bukowska-Floreńska (1987b), who based her analysis on many years of studies of industrial regions: the Upper Silesian Industrial Region and the Rybnik Coal District. She treated the traditional peasant and working class culture equally to the modern culture of different social groups originating in the working class. She concluded that multigenerational communities in the industrial regions that share the same roots, history, and that work and live together are able to create a local, relatively homogenous cultural system and system of values. This ability is very important for the �170 sense of regional social and cultural identity. Moreover, it constitutes a social frame of reference and stimulates certain behaviors and social attitudes, both among individuals and in groups. The tradition of modern industrial communities is also transferred and continued, particularly in terms of behavior and its consequences. The culture of modern industrial communities may, and even should, become a field of ethnological research. The question of behaviors in the contact situation between one of "us" and one of "them", specifically between the local people and the newcomers, has recently been examined by Eugeniusz Kłosek, who conducted his studies in the Upper Silesian Industrial Region in new housing projects populated by working class people in Świętochłowice and Chorzów (Kłosek, 1993). He analyzed local attitudes and behaviors as well as stereotypes of regional differentiation based on local tradition. Patterns of behavior in the Silesian working class communities were also the subject of ethnological investigation by Marian Gerlich, who described the everyday behavior of members of workers' families determined by the roles they play, and the rhythm of the day determined by work and tradition (Gerlich, 1992). An attempt at formulating some preliminary hypotheses in the theory and methodology of the study of folk culture in modern industrial communities relative to the results hitherto obtained in this field has been made by Jerzy Damrosz (1992). Trying to defend the existence of folk culture, Damrosz points out to the need for interdisciplinary studies of the already existing and the future cultural reality. He is repeating a question that has been worrying ethnologists for some time, namely what to study in the field of folk culture, how to study it, and - above all - why? Searching for the answer, the author presents his views on the contemporary and future values functioning in the growing "spatial socio-cultural circles". Damrosz identifies the "spheres of human life" - "the spatial cultural horizon on a local-regional scale" which implies a "private motherland" in contrast to the "ideological motherland". Having briefly presented a survey of the most important studies and publications which document, on the one hand, the scope of ethnological knowledge about industrial regions in Poland, and on the other, a set of ideas concerning this research field, it is possible to indicate the direction that contemporary ethnological studies should follow. The industrial regions are a unique laboratory for studying many aspects of tradition functioning in a modern community. This is why studies in industrial communities should be also conducted, without, however, neglecting traditional cultures. Empirical and theoretical results of such research will have not only an academic significance, but also some practical impact on social and cultural policies. Moreover, they will be of considerable importance for mutual understanding of people from different groups and regions. �171 BIBLIOGRAPHY Bazielich Barbara 1982 Perspektywy kolekcji etnograficznych w rejonach wielkoprzemysłowych [Prospects for Ethnographic Collections in Industrial Regions], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Bukowska-Florcńska Irena ł987a Twórczo.i·(' plastyczna w środowiskach robotniczych Górnego Śląska na przykładzie rzeźhy w węglu w XIX i XX wieku [Plastic Art in the Working Class Communities of Upper Silesia: the Example of 19th and 20th Century Coal Sculpture], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 8. 1987b Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska [Socio-cullural Functions of Tradition in the Industrial Communities of Upper Sile~ia], Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. 1988 Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku [The Innuence of Industrialization and Urban Development on the Contemporary Image of Folk Culture in Upper Silesia], in: Kultura ludowa sercem Śląska [Folk Culture is the Heart of Silesia], cd. B. Bazielich, Dolnośląskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Wrocław. 1991 .~ląskie uciechy i zabawy. Materiały etnologicznojolklorystyczne [Silesian Entertainment and Games. Ethnological and Folklore Materials], ed. I. Bukowska-Floreńska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Górnośląskie, Bytom. 1992 Problematyka badawcza hierarchii wartości wśród współczesnej rodzimej ludności ,{/ąskiej [The Research Problematic of the Hierarchy of Values in Contemporary Native Silesian Culture], in: Współczesne oblicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1994a System warto.id w tradycji kulturowej w rodzinach śląskich [The System of Values in the Cullural Tradition in Silesian Families], in: W trosce o rodzinę [Caring for the Family], cd. W. Świątkiewicz, Instytut Górnośląski, Katowice. 1994b The Degradation of the Natural Environment as an Innovative Factor of Culture and Folklore in Upper Silesia, in: Ecology and Folklore II, ed. V. Krawczyk-Wasilewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. Ciszewski Stanisław 1886-1887 Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim [Farming-Mining Folk from the Neighbourhood of Sławkowo in the Olkusz District], "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" vol. 10- 11. Czarnowski Stefan 1946 Powstanie nowej kultury [Formation of a New Culture], in: Kultura [Culture], "Książka", Warszawa. Damrosz Jerzy 1973 Kultura ludowa wobec przemian cywilizacji industrialnej [Folk Culture and Transitions of Industrial Community], "Kultura i Społeczeństwo" No 1. 1992 Kultura ludowa w społeczeństwie industrialnym. Główne problemy i spory teoretyczne oraz związki z praktyką społeczną w Polsce po 1945 roku [Folk Culture in Industrial Society. The Main Problems and Theoretical Arguments and their Relations to Social Practice in Poland after 1945], Instytut Kultury, Warszawa. Dobrowolska Danuta 1965 Górnicy salinami w latach 1880 - 1939. Studium historyczno-socjologiczne załogi robotniczej [Salt Miners between 1880 -1939. A Historical-Sociological Study of a Workers' Team], Ossolineum, Wrocław. �172 etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi [Developments in Polish Ethnography and its Present Tasks, Methods and Relations with Other Research Disciplines], "Etnografia Polska" vol. I. Dubiel Ludwik 1968 Mielerze i "kurzocy" nad Kłodnicą, Bierawką i Rudą [Stakes for Burning of Charcoal and the Employed Workers on the Kłodnica, Bierawka and Ruda Rivers], "Zeszyty Gliwickie" vol. 6. 1958 Drogi rozwoju naukami Folklor ... Folklor robotniczej Łodzi [Folklore of the Working Class of Łódź], ed. B. Kopczyńska-Jaworska, J. Kucharska, J. P. Dekowski, "Literatura Ludowa" 12/15. Gerlich Marian Grzegorz 1992a Tradycyjne wierzenia .~ląskie. Świat nadzmysłowy a życie codzienne, praca i obrzęd [Traditional Silesian Beliefs. The Transcendent World and Everyday Life, Work, and Rutual], Wydawnictwo Wrocławskie, Wrocław. Wzory zachowań a śląskie środowiska rohotnicze [Patterns of Behavior and Silesian 1992a W orkers' Communities], in: Współczesne ohlicze kultury ludowej na Śląsku [Contemporary Folk Culture in Silesia], ed. B. Bazielich, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Gerlich Halina 1984 Narodziny, za.~luhiny, .~mierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach górniczych [Birth, Marriage, Death. Customs and Rituals in the Katowice Miners' Families], Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Kaczko Krystyna 1982 Współczesny stan tradycyjnej kultury w .~rodowisku wielkoprzemysłowym Górnego Śląska [Contemporary Condition of Traditional Culture in the łndustrial Groups of Upper Silesia], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kłosek Eugeniusz 1993 "Swoi" i "obcy" na Górnym Śląsku od 1945. Środowisko miejskie ["Us" and "Them" in Upper Silesia since 1945. The Urban Communities], Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. Kopczyńska-Jaworska Bronisława 1979 Kultura .~rodowiska robotniczego Łodzi [Culture of the Working Class People (1982) in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Kuczyńska-Skrzypek Anna 1979 Dom i rodzina w kulturze robotniczej Żyrardowa [Home and Family in the Workers' (1982) Culture of Żyrardów], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 21. Lechowa Irena 1967 Tradycyjne zwyczaje świąteczne w łódzkim .~rodowisku rohotniczym (1890 - 1939) [Traditional Holiday Customs in Workers' Communities of Łódź (1890-1939)], "Prace i Materiały M uzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnografia" fasc. II. Ligęza Józef Śladami tradycji. Studia nad folklorem górniczym [Traces of Tradition. A Studyon 1968 Miners' Folklore], "Rocznik Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fase. 3. Podania górnicze z Górnego Śląska [Miners' Legends from Upper Silesia], "Rocznik 1972 Muzeum Górnośląskiego. Etnografia" fasc. 5. Ligęza Józef, Maria Żywirska 1964 Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk. Zagłęhie Dąbrowskie [An Outline of Mining Culture. Upper Silesia. The Dąbrowskie Basin], Wydawnictwo Śląsk, Katowice. Lipiński Andrzej 1969 Dyspozycje hadań nad kulturą robotniczą Łodzi [Proposals for the Study of the Working Class in Łódź], "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. lO. 1976 �173 Łysik Stefan Tradycje przemysłowe [Industrial TraditionsJ, in: Zabytki kułtury ludowej na Śląsku 1975 i w Cz('stochowskiem [Remains of Folk Culture in Silesia and the Region of CzęstochowaJ, ed. B. Bazielich, Muzeum Górnośląskie, Bytom. Perlick Alfons 1943 Volkskunde des Arbeitstandens, in: Landeskunde des Oberschlesischen Industriegebietes, vol. 1, Breslau. Pietraszek Edward Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury [Folk and 1966 Working Class Culture in the Context of Contemporary Problematic of CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 10. Etnograficzne badania kultury robotniczej [Ethnographic Studies of Workers' Cul1973 tureJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 15. Piotrowski Andrzej 1970 Założenia i postulaty badań łódzkiej dzielnicy robotniczej [Assumptions and Postulates for the Study of Łódź Working Class DistrictJ, "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 11. Simonides Datata Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach [The Picture of Miners in Beliefs, Rituals, Humor, and SongsJ, ed. D.Simonides, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. 1989 Folklor Górnego Śląska [Folklore of Upper SilesiaJ, Śląski Instytut Naukowy, Katowice. Stawarz Andrzej 1982 Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce [Survey of the Problematic of the Studies on Workers' CultureJ, "Etnografia Polska" vol. 26, fasc. 1. 1985 Żyrardów. Narodziny społeczności (1830 -1970) [Żyrardów. Origins of the Community (1830-l970)J, Warszawa-Żyrardów. 1986 lO lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego [10 Years of Studies on the Workers' Culture of ŻyrardówJ, "Etnografia Polska" vol. 19, fasc. 2. 1993 Społeczno,\:(' robotnicza i wzory zachowań w X l X wieku i początkach X X wieku (przykład Żyrardowa) [The Workers' Community and Patterns of Behavior in the 19th and the Early 20th Century. The Example of Żyrardów)J, in: Miasto i kultura polska doby przemyslowej. Człowiek [The City and Polish Culture of the Industrial Period. ManJ, ed. H. Imbs, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. Woźniak Andrzej 1982 Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa. (Materiały do etnografii miasta) [Traditional Working Class Culture of Żyrardów. (Source Materials for the Town's Ethnography)J, cd. A. Woźniak, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych, Towarzystwo Miasta Żyrardowa, Warszawa. Zadrożyńska Anna 1993 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej [Homo Faber and Homo Ludens. Ethnological Studyon Work in the Traditional and Contemporary CultureJ, PWN, Warszawa. Żywirska Maria 1953 Problem badania grup zawodowych w ,\:wietle materiałów zbieranych dla grupy górniczej [The Problem of Studying Professional Groups in the Light of Materials Collected for MinersJ, "Zaranie Śląskie" vol. 23. 1959 Amatorski ruch plastyczny w,\:ród górników [Amateur Art Movement among MinersJ, Wydawnictwo "Śląsk", Katowice. 1988 Translated by Elżbieta Wilczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dec30c65f29ba87f0f2f4dfd2d017b15.pdf 6ddae9e42f757af478433b33314e4624 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource kultura enkulturacja społeczeństwo średniowieczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2030 Title A name given to the resource Enkulturacja w średniowiecznym społeczeństwie / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.77-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SI. 1997 MARLK nlJLlŃSKI I1S[:llll I:lnoiogii i AntrO[1ologii KlIltllrow~.i _'ni\\~rsyt~l illl. i\. Mic"i~\ViCl:a )O/l1atl L\R1YC.JlIS/ ENKULTURACJA W ŚREDNIOWIECZNYM SPOŁECZEŃSTWIE Poniższy tekst wyszedł spod pióra antropologa, a więc niemądrym byłoby Jrz)wdziewać szat<; doświadczonego historyka i próbować skrupulatnie ł oszczędnie używać słów i zwrotów przynależnych tej dyscyplinie. Średnio.viecze to przecież okres nader zróżnicowany i geograficznie, i czasowo, tym Jardziej, że nie chodzi mi o szczegółowo umiejscowioną monografię, lecz Jardziej o generalny zapis najpowszechniejszych idei. Stąd też, gdy mówię ,średniowiecze", mam na myśli te tendencje w myśleniu i zachowaniu, które me najpclniejsze urzeczywistnienie uzyskały w wiekach X - XII na obszarze Europy Zachodniej (Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, Króle,two Francj i, Królestwo Leonu, Królestwo Anglo-Sasów). Idzie więc o ideał .I'poleczellslwa trójdzielnego, gdzie oratores się modlą, ~e//atore.l' walczą, a /a!Joralores pracują, aby wszyscy mieli co jeść. Ideał ten :hwalil Boga pełnym głosem właśnie w wieku X do XII. Później, wraz z rozwojem miast. wraz z przerzuceniem mostów między sztukami wyzwolonymi l sztukami mechanicznymi, z podziałem pracy i powstaniem w XIII wieku nowej, czwartej klasy społecznej, tj. kupców, w pełnym, nowożytnym tego ,łowa rozumieniu, ta religijna wizja zaczyna tracić blask. Miejsce społeczell,twa trójdzielnego zajmuje spo/eczeńslwo stanowe, świat stanów czyli kondycji :>połeczno-zawodowych. Z kolei obraz wczesnośredniowieczny to albo dwie :lualistyczne klasy, tj. kapłanów i ludzi świeckich, albo schemat wieloczęściowy. zróżnicowany, wyszczególniający pewną liczbę kategorii społecznych na bazie klasyfikacji rzymskiej (Le Goff, 1994, s. 261-270). La cnkulturacj9 będę uważać całość doświadczenia danej jednostki, które :zyni ją człowiekiem, tj. sprawia, że inni ludzie postrzegają ją jako podobną :lo nich samych. Innymi słowy - jest to wdrażanie w kulturę, tworzenie nowego ;;złonka społeczcJ1stwa. Na doświadczenie to składa się przede wszystkim wpływ innych ludzi, którego większa część nie jest przez nich uświadamiana. Jednak ich działania, które mają na celu nauczenie kogoś kultury (tj. przekonań i \varlości powszechnie respektowanych w danej społeczności) i które podejmowane są świadomie, nazywam wychowaniem (por.: Herskovits, 1956, 5.310). �78 1. Terminowanie Terminem tym będę umownie określał średniowieczny sposób wdrażania w kulturę. Na czym polegał? Otóż kiedy dziecko nasze potrafi już samo zadbać o siebie w najbardziej podstawowym sensie (spożywanie posiłków, ubieranie się, komunikowanie z innymi ludźmi itp.), nadchodzi czas, aby nauczyło się żyć w spoleczellstwie. Trzeba więc wysłać je na służbę do innego domu, w inne strony, ażeby zaczęło podpatrywać, na czym polega dany fach, jak należy się zwracać do wyższych i niższych urodzeniem, co dobre, a co złe itd. Jednym słowem - dziecko w wieku sześciu, siedmiu lat (choć rozpiętość jcst tutaj dość duża - od trzech do dziewięciu lat) zwykle odchodzi z domu rodzinnego, w którym przyszło na świat i, jeśli nie wiążą go z nim interesy rodowe. bywa tak, że nigdy do niego nie wraca. Jeszcze o XV-wiecznej Anglii włoski podróżnik powie: "Brak serc Anglików widać wyraźnie po tym, jak traktują własne dzieci. Trzymają je w domu do siódmego czy dziewiątego roku życia, po czym wysyłają jc tak samo chłopców, jak dziewczynki na służbę do obcych, na okres od siedmiu do dziewięciu lat. Nazywa się wtedy te dzieci uczniami. Wykonują w ciągu tego czasu wszystkie domowe posługi. Niewiele unika takiego losu, bo każdy, niezależnie od posiadanego majątku, posyła swoje dzieci do cudzych, sam zaś przyjmuje u siebie obce" (Aries, 1995, s. 192). Dzieci wprowadza w świat kultury zbiorowość złożona z sąsiadów, kre\\nych, czeladzi, znajomych i przypadkowych podróżników. Ilistorycy francusc) (np. Le Goff, Duby, Aries, Delumeau, Riche) określają tę tcndencję mianem towarzyskości, czyli ciągłej potrzeby nieustannego przebywania w grupie. spotykania się z innymi. a przede wszystkim świętowania i zabawy. Życie rozgrywa się na ulicy lub placu, we wspólnocie, a nie wewnątrz murów rodzinnego domul. Zresztą nawet tam załatwianie intcresów, przyjaciclskic pogawędki, stosunki seksualne, spożywanie pokarmów, odpoczynck i spanie itd .. słowem - cała aktywność, upływa na oczach innych ludzi. W śrcdniowieczu. by pielęgnować samotność, trzeba było być pustelnikiem. Wszystko to. co dzisiaj wydaje się nam pogwałceniem intymności (jak np. słynne pokładzin). a więc publiczna noc poślubna), posiadało wymiar normalności. Nie powinniśmy się temu dziwić. Rodzina otrzymała przecież funkcję wychowawczą w czasach nowożytnych. Przedtcm jcj podstawa, a więc małżellstwo, postrzegane było jako związek w pierwszym rzędzic politycznoekonomiczno-społeczny, związek nie dwojga ludzi, lecz dwóch rodów. Przestrzegano nawet przed namiętnością w związku małżellskim, od tcgo byla l Nawel si~ ze sobą, konstrukcja żadne budynku pomieszczenie. chwili może stać się jadalnią. olwarty na ulicl,: c1zied/iniec. odzwierciedla prócz bawialnią kuchni, nastawienie na wspólnot.;: nic ma sprecy/Owanego czy sypialnią NalOmiasl wszyslkie pr/eznaC/enia: eenlralnym miejscem sale ląc?,! IV jednei domujesl �79 miłość dworska. Rodzina ma zabezpieczyć byt doczesny, zapewnić przedłużenie rodu, powiększyć jego potęgę, a nie dostarczać uczuć. N ie inaczej chyba trzeba też postrzegać terminowanie. Dzieci nie wysyłano przecież do byle kogo. Każdorazowe przyjęcie na służbę to zadzierzgnięcie określonej więzi społecznej, zwykle opartej na pokrewieI1stwie. Etnologia zna tego rodzaju przypadki. U Czerkiesów istnieje obyczaj zwany atalykatem, polegający na oddawaniu na służbę syna przywódcy komuś z bardziej poważanych członków plemienia. Przyjmujący dziecko pozyskuje względem niego wszystkie prawa rodzoncgo ojca. W tej perspektywie opartej na myśli Maussa i Levi-Straussa terminowanie to nic innego, jak tylko kolejny przykład społecznej wymiany, zacieśniającej społeczne więzi. Tak więc dzieci, uczestnicząc w życiu całej wspólnoty, uczą się poprzez praktykę, obserwację i naśladownictwo. A uczą się nie tylko stanowego zajęcia. Nie zapominajmy wszak, że granica pomiędzy prywatnym a zawodowym jeszcze nie istniała. Jeśli ktoś jest płatnerzem, to nie oznacza to wyłącznie posiadania umicjętności konstruowania i naprawy zbroi, ale stoi za tym także określony świat wartości. I tc właśnie wartości, prócz kwalifikacji, dzięki dzieleniu radości i trosk codziennych, uczell przejmował od mistrza. Średniowiecznc terminowanie składa się zwykle z trzech etapów, opartych na ustaleniach prawnych, tyczących okresów życia jednostki, według których dzieli się ono na: ł. małoletniość, l7Iinorennitas - brak jakichkolwiek praw; 2. lata sprawne, Il/aiorennitas - w których dzieci tylko za zgodą opiekuna mogą uczestniczyć w nicktórych czynnościach prawnych. Za swe wykroczenia podlegająjednak takim samym karom jak dorośli; 3. lata roztropne, tzw. anni discretŹ(mis - dopiero wtcdy, wraz ze zdolnością władania bronią lub oględzin orzekających dojrzałość fizyczną, jednostka staje się pełnoprawna. Oto przykłady ich nazewnictwa: scholarz- wojownik rzemieślnik małoletniość paź terminator student lata sprawne giermek czeladnik bakałarz lata roztropne rycerz majster magister terminy prawne Przedstawmy teraz podręcznik krótkiego kursu zostania rycerzem i majstrem, albowicm właśnic te dwie profesjc najlepiej zostały udokumentowane. wychowaniu rycerskim tak powiada XIII-wieczny Ordre de la Chevalerie: ..Trzeba, aby syn rycerza, podczas gdy jest giermkiem, nauczył się czuwać nad koniem: trzeba. aby służył i był podwładnym, zanim będzie seniorem, ponieważ a Slo\\<:m ..s<:l1OIar/· [1oslugujy s. 555). W<:dk ni<:go j<:st to uczony, do jakiejś szkoly lub krygu slkól. siy IV którego s<:nsi<: zapożyczonym roly s[1oleczną od wyznaczają F. Znanieckiego inni uczeni, (J 984. należący �80 inaczej, kiedy będzie rycerzem, nie pOJlllIe dostojellstwa godności seniora; dlatego każdy rycerz powinien oddać swego syna w slużbę do innego rycerza. ażeby się w swej młodości nauczył krajać przy stole i służyć, uzbrajać i ubierać rycerza. Tak jak człowiek, chcący zostać krawcem albo cieślą, potrzebuje mistrza, który byłby krawcem albo cieślą, tak samo trzeba, aby każdy szlachcic. który miłuje rycerstwo i chce zostać dobrym ryccrzem, miał najpierw mistrzarycerza" (ChałasiIlski, 1958, s. 76-77). Rozumiemy już. chyba teraz różnicę pomiędzy śrcdniowiecznym a nowożytnym pojmowaniem służby. Do wieku XVII służenic innym ludziom nic było bynajmniej zajęciem pogardzanym i obraźliwym. tym bardziej, że nie stanowiło stałego zajęcia, lecz etap życiowy pomiędzy wczesnym dzicciJlstwem a niezależnością dorosłości. Chyba nie jest przypadkicm, żc pojawienie się zawodu służącego, który zaczyna przywdziewać togę pogardy, zbiega się z powstaniem klas społeczeJlstwa nowożytnego. U rok Sancho Pansy i Kubusia Fatal ist~ z wolna odejdzie w zapomnienie. Tak więc kurs rozpoczyna się zwykle w wieku 7-8 lat, kiedy to chłopiec zostaje odstawiony od matki i wysłany na dwór feudalny. Zowie się jJa:::ielll a jego miejsce jest wśród najniższych członków dworu. Czym się zajmuje'.' Usługuje do stołu, uczy się etykiety i zasad galanterii wobec dam. dba o vvygodę gości, przenosi posyłki, poznaje prawidła szachów i instrumentów muzycznych, układa początkowe, nicwprawne rycerskie ballady i pieśni miłosne. czasami nawet odkrywa tajniki czytania i pisania w języku ojczystym. Równocześnie zacięcie ćwiczy władanie bronią, jazdę konną. pływanic, biegi i zapasy. Co prawda podczas wojny nosi pancerz i hełm. ale w miejscu miecza widnieje maczuga, a rola pazia ogranicza się do służby obozowej. Okres ten kOllczy się, gdy jakiś rycerz zechce go na y,lerlllka. Od tcj chwili gotowy jest na każde skinienie swego pana i ustawicznie za nim podąża. Poprzez życie sługi, oporządzanie konia, zbroi, ubrania. uczy się rycerskiego fachu. Uczestniczy więc wespół z nim \\1 wyprawach wojennych (choć nie wolno mu jeszcze atakować wroga; osłania tylko swego mistrza tarczą. paruje ciosy i podaje nową broJl; powiadano, że sukces wojownika zależał w dużej mierze od zręczności jego giermka), turniejach rycerskich, polowaniach. rozrywkach dworskich (gry towarzyskie, opowiadanie przygód i anegdot, śpie\\ i tailce). Oprócz tego wykonuje tylko dla niego przeznaczonc zajęcia. Na zamku istnieje podział giermków wedle funkcji. Istnieje giermek krajczy. pokojo\\:. stajenny, podczaszy, klucznik i tak dalej. Wraz z pasowaniem na 'ycer::.a kOllczy się jego enkulturacyjna droga. Wychowanie rzemieślniczc także zasadza się na trójstopniowości. Chlopca oddaje się wprzódy li' termin do majstra, który odtąd staje siC; najważniejszą osobą w jego życiu. Zapewnia mu wikt i dach nad głową. a w zamian żąda wyłączności dysponowania jego osobą. Gdy tenninator opanował już wszystkie umiejętności w danym zawodzie, majster pod nadzorem cechu, wyzwala go �81 Ja c::eludniku, osoby vvolną w wyborze mIejsca pracy i zamieszkania, lecz lic posiadającą niczcgo. Stąd też czeladnik zwykle najmował się w miejscu \\ej nauki i cierpliwie czekał, ażjego mistrz umrze lub zniedołężnieje. Dopiero lO \\iclu latach cech dopuszczał go do egzaminu na mislrza czyli wykonania lopisowej pracy. Jdli egzamin przebiegł pomyślnie, zyskiwał prawo otwarcia ,łasnego warsztatu i przyjmowania terminatorów oraz czeladników. Rzec:; nie inaczej ma siy ze stanem duchownym, o którym jednak pisać będę , nast~pnej czyści Na temat chlopów brak niestety informacji. Wiadomo tylko, :e inicjacyjne wkroczenie w świat dorosłych odbywało się podczas cykJu udowych świ,)! od św. Jerzego do św . .lana (23.IV-24.VI), podczas których ,iejscy mlodziet1cY uczestniczyli w rytuałach mających zapewnić płodność alej wspólnocie, cz~sto wykonując popisy związane z konnąjazdą. Jest jeszczc jedna rzec:;. bardzo ważna, której zapomnienie wypaczyłoby ,braz średniowiec:;.nej enkulturacji. Do przejścia do następnego etapu zawsze iieodzowna byla ingerencja sacrum. Nie wystarczyła sama materialna zmiana lbioru. terminologii lub sieci relacji społecznych. Konieczny jest religijny ytual uświl;cający'. który dzięki interwencji sfery nadprzyrodzonej zmienia l1icjowanego w inną jakościowo istotę. Wspomnienie Gennepowskiego riles If! j!wsugf! jest tu jak najbardziej na miejscu. By paź Illógl stać sil; giermkicm, wprzódy kapłan kładzie miecz i pas a oltarzu. blogoslawi i dopicro wtedy wręcza je byłemu paziowi. Akt pasowaia na rycerza wymagał z kolei: I. nadzwyczajnych okoliczności, np. koronaja. bitwa. wescle, chrzciny, zaręczyny; 2. poświęcenia bojowego rynsztunku; całonocnych medytacji, postu i modlitw odbywanych przez kandydata; przyjęcia przez niego komunii i odmówienia zwyczajowej modlitwy oraz rzysiygi stanu rycerskiego; 5. tzw. colee, czyli klepnięcia przez celebrującego t\\artą dlonią w kark inicjowanego; 6. klepnięcia płazem miecza w ramię a\\nego giermka i wymówienia formuJy: "W imię Boga, Świętego Michała ś\\iętego .ferzego pasujy ciy na rycerza" (Angutek, 1993; Aries, 1995; Chałaitiski. J 928. 1958: owacki, J 967; Kurdybacha, J 967, s. 232-239; Le Goff, , :vlaj'lc na ll\vad/(: :Iigjjnego \~lIsle moi.na zdobywaniu :/pośrcdnio '1\\ :Iigijnych. ast<;puje sobie rytuałów koncepcji religijnych. nadpr/.yrodl.Ong. nawzajcm W tym przypadku łeez od wykonujqeych wY/.nawane czy tei społecznej. ms/.a wartości. Do pierws/.ego świl,:ta przed efekty w społeczeństwie typu - religijny rytuał z nich podjętych je osób. a tym samym bitwq, typu rytuału która działań które uznają kill/lilT. Warsz.awa 1994). należy uprawomocniła drugiego pasowanie na rycernI, wyzwołenie terminatora, \ iecel'] kapl,lIiskich itp. (zob. !\ngutck 1993: G.Banaszak, .1 )ill~f!clu kultury Pierwszy wagę poprzez nie zależą działania panujących idei Natomiast drugi rodzaj możemy nazwać religijnym Iytuałem a sensie uświęcającym. II nim \. /Ianie sil,: wymiaru komunikacyjnego i światopoglądowego oraz 2. transfor- .aeia rzeczyllistości 'iorami typy li<"Jbrmaterialnych. od skry icszc/aj'ł społeczno-regulacyjnej dwa chanlkteryzuje si« posiadaniem wymiaru zarówno techniczno-użytkowego, I'okga pr/.ede wszystkim na zmienianiu rzeczywistości lizycznej, przy- I!wkl}'cmm \k i komunikacyjnego. ldniczcj. uSlaknia W)T(linić błogosławienie mające nastąpić pola przed czynności; ślub, chrz.est, koronacja. zdobycie .I.Kmita, Społeczno-regulacyjna �82 1994, s. 313; Pastoureau, niewska, 1986). 1983, s. 32-36; Riche, 1979, s. 75-77; Sójka-Ziele- 2. Szkoła Słysząc słowo "szkoła" uruchamiamy zazwyczaj wspomnienia z dziecilistwa: widzimy ogromny budynek pełen dzieci siedzących w ławkach lub biegających z krzykiem po boisku. Chciałbym jednak uwrażliwić czytelnika na przepaść tkwiącą pomiędzy nią a tą znaną ze średniowiccznych zapiskó\\. Błędem jest postrzeganie tej drugiej poprzez pryzmat roli, jaką ta instytucja odegrała w późniejszych wiekach. Z tej perspektywy interesującą może się zdawać przyczyna słynnej "reformy szkolnictwa" z roku 789, w której Karol Wielki nakazuje JakłaJać szkoły. gdzie dzieci będą się uczyły czytać. Niech w każdym klasztorze i w każdym biskupstwie uczą psalmów, nut, śpiewu, obliczania komputu, gramatyki i niech mają właściwie poprawione księgi katolickie" (Riche, 1979, s. 178). Teodulf. następca Alkuina - duchownego doradcy Karola, dorzucił dodatkowo ideę powszechnego nauczan ia wszystkich chłopców w Cesarstwie. II istoria pedagogiki dostrzega w tym ogromny krok naprzód. Być mo:l.e. Praktyka była jednak Inna. Pomysł Teodulfa spotkał się z całkowitym niezrozumieniem jemu współczesnych. Nawet nie sprzeciwem - z niezrozumieniem! Zaś syn Karola - Lud\\ik Pobożny nie robił żadnych trudności Benedyktowi z Aniany w zamykaniu szkól znajdujących się poza obrębem jego klasztorów i stanowiących niebezpieczną konkurencję· Historycy upatrują przyczynę tego oświatowego ożywienia raczej w potrzebach młodziutkiej monarchii karolii1skiej, która bazując na nowej religii. usiłowała jakoś scalić obszar olbrzymi i kulturowo różnorodny. Słowem - to wymóg posiadania warstwy królewskich urzędników oraz jednolitej administracji spowodował renesans karolii1ski (Kurdybacha, 1967. s. 170-177; Le Goff. 1994, s. J 40). Tak więc średniowieczna władza od początku była sprzęgnięta ze szkołą, a Michel Foucault może zacierać ręce ... Pojęcia "szkoła klasztorna" używam tutaj jako wygodnego skrótu obejmującego wszystkie szkoły reprezentujące sposób wdraż.ania w kulturę IHIZ\\an:wcześniej przeze mnie terminowaniem. Będą więc to szkoły przyklasztorne. katedralne oraz tzw. szkoły biskupie, które polegały na gromadzeniu przez biskupów wokół siebie nielicznych grup chłopców i uczeniu ich czytania i pisania oraz przysposabianiu do czynności zawodowych. Z drugiej natomiast 4 strony sytuuje się uniwersytet , a gdzieś pośrodku znajduje się szkola parafialna, która zresztą, zaistniała tak naprawdę dopicro w XII wieku. 4 Pierwszy uniwersytet powstaje co prawda w roku 1213. a wiyc teoretycznie nic pOll inienclr si<; nim zajmować. albowicm przekracza nakreślone prZQC mnic ramy Claso\Vc. Ponicważ .icdna~ �83 U. Funkcjonowanie średniowiecznej szkoły Program nauczania. Jakie były wymagania względem uczniów wstępują:ych do szkoly katedralnej lub klasztornej? Kandydat winien umieć na pamięć jlka psalmów Dawidowych oraz najgłówniejsze elementy wiary, także nieco ęzyka łacillskiego w czytaniu i pisaniu. Jeśli zaś umiejętności tych nie posiadł, o właśnie one stanowiły jego pierwszy przedmiot nauczania. Nadto przyuczany )y! do rzeczy praktycznych, a więc posługa do mszy, odmawianie psalmów nade wszystko śpiewanie. Dopiero gdy rola pomocnika kapłana była już ,\ykonywana w miarę dobrze, dziecko zaczynano zapoznawać z labiryntem ;ztuk wyzwolonych. Tych zaś było siedem. Poziom niższy, tzw. trivium, o gramatyka, retoryka (nie było to krasomówstwo, lecz umiejętność redagowalia urzędowych dokumentów i listów) oraz dialektyka. Poziom wyższy, quad·i\'illlJl. wypełniała arytmetyka, geometria (dzisiejsza geografia), astronomia obliczanie kalendarza świąt ruchomych i pobieżne wiadomości o planetach) muzyka (śpiewanie psalmów oraz hymnów religijnych). Nie było budynków specjalnie przeznaczonych do nauczania. Na szkoły "asztorne, które m ia!y szczęście powstać przy wielkich ośrodkach, jak np. ~ankt Gallen, składał się dom z dwoma dużymi salami rekreacyjnymi, kilkana;cie sal malych oraz ustępy. To jednak duża rzadkość. Zwykle lekcje odbywały ;ię. po usunięciu kramów, na klasztornym podwórcu, w kościele albo u jego )ram. Później, wraz z powstaniem szkół świeckich, wynajmowano izbę lub ~!oszono nauki po prostu na rogu ulicy. Ławek nie było. Pojawią się w XIV ,\ieku. Uczniowie zatem siadali na podłodze, na której przedtem rozrzucono ;łomę· Metody nauczania. Być może ze względu na szczupłość miejsca, w jednej zbie odbywało się jednocześnie kilka lekcji, co jednak najwyraźniej nikomu lie p~zeszkadzało), choć nas to nieco dziwi, zważywszy, że prawie cała nauka )dbywała się ustnie. W takiej izbie musiał panować wielki gwar. Stosowano dwie techniki nauczania. Pierwsza to pamięciowe powtarzanie, \spomagane mnemotechnicznymi sposobami (np. wierszowane deklinacje). )rugą zaś stanowiła kara cielesna, która, jeśli wierzyć kronikarzowi życia iw. Wojciecha, przynosiła rzeczywiste efekty: "Gdy potem z przeczytanej ekcj i ani słowa nic rozumiał, a bardzo rozgniewany nauczyciel zaczął chłostać, \tedy «Puść Panie!» wołał, a puszczony bardzo dobrze czytał, jakby rzecz ~naną,,6 No cÓŻ. Nic przypadkowo gramatyka przedstawiana była zawsze , trzciną w ręku. lobrze obrazuje róJnic<; w stylu myślenia pomi<;dzy średniowieczną szkołą W\\oJytną. zdecydowalem si<; naszkicować idee mu przyświecające. , Warto zauwaJ.yć. Je wczesne średniowiecze nie znało innego sposobu n> Jeszcze Brunona św. Augustyn ;;l'\Io{ .I'W czytał na glos. To zakonnicy Wo/ciccha; za: Wołoszyn, wprowadzili 1965. s. 169. obyczaj klasztorną lektury, cichego a szkołą jak tylko głoczytania. �84 Brak wychowywania. Oznacza to całkowity brak kontroli nauczycieli względem tego, co ich uczniowie czynią po zajęciach, a związek ich łącząc) przypomina zażyłość pomiędzy kupcem a klientem - uczell ma być posluszny i sprawnie przyswajać wiedzę, którą nauczyciel jest zobowiązany mu przekazać. To, co się z nimi dzieje poza miejscem nauczania, zupelnie ich nie interesuje. Szkoła ma kształcić, nie wychowywać. Od tego jest wspólnota. np. zakonna, która na drodze współuczestnictwa w codziennym życiu kształtuje moralność wychowanka i wpaja w niego odpowiednie wartości. B.-ak podziału wiekowego uczniów. "WidzC; uczn iów w szkole - mó\\ i Robert de Salisbury w XII wieku - Wielu ich jest. Widzy myżczyzn w rozmaitym wieku: pueros. adolescenles. juvelles. senes" (tj. chlopców, młodzikó\\. młodziel1ców, starców) (Aries, 1994, s. 140). Średniowieczny człowiek nie dziwi się widząc dorosłą osobę i siedzące obok ośmioletnie dziecko, razem powtarzających łacillski wierszyk. Chodzi wszak o wiedzy i tylko o wiedzy. nie zaś o enkulturację, jak to ma miejsce w kulturze nowożytnej. I podczas gel) do stworzenia zwykłego członka społeczności średniowiecznej opanO\vanie szkolnego materiału n ie jest w żadnym razie kon ieczne, to świat nowo:i.ytn) spogląda na człowieka nie skażonego ż a d n y m edukacyjnym trudem z wyrażnym obrzydzeniem, pogardą i czym prędzej przykleja mu ctykietky prymity\\nego, chamskiego ezy nienormalnego lub po prostu przyglupiego osobnika. Równoczesne nauczanie wszystkich przedmiotów. ŚredniO\viecze jeszcze nie sądzi, aby dziecko nie bylo w stanic czegoś pojąć ze wzglydu na wiek. Może więc uczyć się w tym samym czasie zarówno gramatyki, jak i czytania. a jedyny podział to trivium i quadrivium (Pernoud, 1990; Kurdybacha, 1967: Karbowiak, 1898; Riche, ł979, s.195-203; Delumeau, 1987, s. 324-327). Dwie ostatnie cechy wynikają ze średniowiecznego obrazu dziecka, które do momentu wkroczenia w świat dorosłych (zwykle okolo 6-7 roku życia) postrzegano jako nieporadną istotę w okresie przejściowym, pozba\\ioną zupełnie znaczenia, która nie potrafi się sama zatroszczyć o sienie. Więź uczuciowa pomiędzy nim a rodzicami była raczej słaba i nie rozpaczano za mocno po jego śmierci. Po tym okresie dziecko wkracza bezpośrednio w świat dorosłych i jest traktowane w ten sam sposób jak i oni, stąd też CZysto takie postrzeganie dziecka określa się metaforycznie "maly dorosly". Od tcj chwili naze\\nictwo nie będzie wynikało z rzeczywistego wieku, lecz z zajmowanej pozycji społecznej (np. sługa czy podwładni będą określani jako chłopaczkowie. !aciliskie puer to jednocześnie dziecko i niewolnik itp.) 2.2. Różnica pomiędzy szkołą klasztorną Sprowadza i wypełnianiem rzystali tylko a uniwersytetem się ona do stopnia powiązania z praktyk'l_ codziennym i'.ycien" jakiejś funkcji. Albowiem z tej pierwszej formy edukacji ko· ci, którzy przygotowywali się do stanu duchownego. Reszt, �85 ipołeczellstwa uważała ją za rzecz całkowicie dla siebie bezużyteczną. Wszak wychowania religijnego, niezbędnego każdemu chrześcijaninowi, dostarczał :iom. i to tam dziecko uczyło się na pamięć pacierza oraz znajomości głównych :iogmatów wiary katol ickiej. Mało tego, dla rycerza posyłanie syna do szkoły Jylo wysoce obraźliwe i poniżające; sugerowało, że latorośl nie jest zdolna :io noszen ia bron i. Do szkól klasztornych (a tym samym i do klasztoru) powszechnie wysyła się młodziutkich chlopców, których średni wiek to 7-6 lat, choć zdarzali się i tacy, ledwie odłączeni od matczynej piersi. Byli to zwykle chłopcy, dla których nie ,tarczało maj,\tku do dziedziczenia albo strawy do jedzenia - w zależności od \\arstwy społecznej. Stan kaplaliski był dla nich najlepszym wyjściem i od tej :11\\iii klasztor byl ich domem i przeznaczeniem. Tak ich zresztą nazywano Jblaci, tj. Bogu poświęceni, w przeciwielistwie do nielicznych extranei, którzy mi myśleli wstąpić do zakonu, a szkołę klasztorną traktowali jako dostarczy:ielkę wiedzy wystarczającej do sprawowania funkcj i kapłana. Ci jednak mllsieli utrzymywać się sami i mieszkali gdzie bądź za murami. Z czasem 11ast,\pil także rozdzial na szkoly" wewnętrzne" i "zewnętrzne", który utrzymał ,ię aż do rozkwitu szkolnictwa świeckiego w XIII i XIV wieku. W każdym razie jedynym celem szkoły klasztornej było przygotowanie świeżej tkanki kapł<ulskiej a "każdy przedmiot zmierzał konsekwentnie do pogłębienia przede \\szystkim pobożności. do wyrabiania w uczniach niezłomnego przekonania, że kościół jest najwyższym dobrem, poza którym już nic lepszego nie istnieje" IKu~dybacha, 1967, s. 1(2). li n iwersytet hołdował innej zasadzie, rodem ze starożytnej Grecj i. N ieprzypadJ...owo scholastyJ...a paryska bazowała na Arystotelesie, a bolollska uczelnia słynęla z prawa rzymskiego. Nieprzypadkowo Abel<:ll'd w swym dziele Sic el 1/011 piemszy w średniowieczu odwołuje się do rozumu. "Należy wierzyć nie dlatego, ie Bóg tak powiedział, lecz jedynie z tego powodu, że rozum tak dyktuje" - powiada. Nie bez powodu wreszcie, to uniwersytet najmocniej tęsknił za niezależności,\ programu nauczania i starał się usilnie wyzwolić spod bacznej kurateli dostojników kościelnych. Zasada ta opiera się na przekonaniu, że każde nasze twierdzenie jest o tyle słuszne, o ile bywa uzasadnione. A uzasadnione może być wylącznie prawami rozumu bazującymi na regułach logicznych. To nie osoba przeciwnika w sporze stanowi rację, dla której ulegamy jego perswazji lub nie, lecz bezimienny Logos, dla wszystkich jednaki. Tak samo jak Akademia Platona czy Liceum Arystotelesa, średniowieczny lin i\\ersytet stanowi grupę myśl iciel i poszukujących Prawdy Jedynej, którą codzienne zycie mało obchodzi. W dość krótkim czasie scholastyka zyskała miano nauki o rzeczach absurdalnych, np. jak ubrany był Jezus lub o rozmnażaniu aniołów. W kOllcowym rozrachunku tradycja przestaje być ważna na placu boj u dysput, nader popularnych w Paryżu, pozostaje wyłącznie rozum i dc)\\odzenie. �86 To pierwszy podmuch nowożytnej naukowości. Myśl pierwotna (to jest w tak zwanych kulturach pierwotnych) opiera/a się na szacunku. pozycji społecznej i sile magicznej mówiącego, zaś mentalność religijna nie może się obyć bez autorytetu Ojców Kościoła. W obu przypadkach liczy się wspólnota, a nie indywidualizm. W tym rozumieniu uniwersytct rzeczywiście stanowił forpocztę "drugiego odczarowania świata" Maxa Webera. Zmiany, jakie to powoduje, są widoczne gołym okiem. Wiedza przestaje być jedynie furtką do społecznej kariery, staje się także narzl(dziem poszukiwania Prawdy. Ludzie zaczynają się spieszyć. Chcą poznać jak najwięcej. Książka uniwersytecka różni się od tej sporządzonej mrówczą pracą mnicha-kopisty. Jest mniejsza, pisana minuskułą gotycką, dzięki której szybciej można machać gęsim piórem (już nie trzciną). zawiera coraz: mniej ozdobników i coraz więcej skrótów. Słowem - staje się narzędziem zdobywania wiedzy, a nie przedmiotem zbytku, nabożnej czci a nawet - w świadomości chłopów -- mocy magiczneJ. Uniwersytet zatem kształci do samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia i nie interesuje się moralnością swoich studentów7. Szkoła klasztorna natomiast przygotowuje do objęcia roli społecznej księdza i wyposaża kandydata zarówno w umiejętności praktyczne, jak i w pożądane wartości (Chalasillski, 1958: Le GatT, 1966, 1994; Pernoud, 1990; Karbowiak, 1898; Hallpike, 1979; Aries, 1995; Kurdybacha, 1967). 3. Uczenie przez mówienie ., Wygłaszaj kazania, wygłaszaj. w porę czy nie w porę" Alkuin Rzecz to doprawdy rewolucyjna. Kultura religijna wierzy, iż samo sło\\o odarte ze swego praktycznego kontekstu przedstawia wartość i może zmienlac świat. "Jasną jest rzeczą, ż.e zbawienie ludu zależy przede wszystkim od nauczania i kaznodziejstwa" - głoszą uchwały synodów (Riche, 1979, s. 185). Nie czynu, a myśli nam trzeba! Oto po raz pierwszy uczy się rzeczy, które nie mają żadncgo powiązania ze sferą utylitarną, które nie są użyteczne w żaden widzialny, empiryczn: 7 Studenci korni marginesie w 'ogófc wieczną Uniwcrsytely uczniów, jest chyba toczyć papug. dowcipów. a uporZi\dkowanym ludzie niczależni. ci'lglc a7. nadlo widol:/,na. studentom Różnica miejskimi walki I. w stylu wilkl)\v /scia przypisanym niepożyją na o lo. b: bronią gier hazardowych. nicdżwil:dzi. i lak naprawd<; gościńca. i prostytutkami hoje z. wladzami gry w lenisa, malp. ludzie złodziejami m.in. zahraniano kogutów, hodowania niccenzuralnych bracią jako żebrakami. musialy W Paryżu w walkach muzycznych. i opowiadania nowożylnych z wlócz~gami. do miasla. uczestniczenia studencką czas byli postrzegani wcspół spolcczcllstwa. instrumentach alkoholu dlugi którzy byli wpuszczani i szermierki, na zreszlą i krnąbrni, w r~kll śpie\\u. i PSI)\\. p()l1li~d/'y do inslytucji gr': pi(ia śrcdnil)tlum<.'111 �87 ;posób. Nast((puje przeJscle od konkretu do abstraktu, a tym samym ~najdujemy silt w punkcie granicznym pomiędzy dwoma rodzajami myślenia, h\oma sposobami porządkowania świata, pomiędzy NAMI a NIMI. W tym ,\łaśnie miejscu, umownym rzecz jasna8, dokonują się narodziny naukowości, ak doskonale nam przecież znanej. Wszystko, co poza, wydaje się nam niezro~umiałc i trzeba filozoficzno - etnologicznego trudu, aby cokolwiek pojąć 'obszaru kultur nic nowożytnych. Oczywiście proces ten n ic przebiegał bezboleśn ie, a oderwan ie wyrazu )d sytuacji, \V jakiej był stosowany, nie nastąpiło od razu. Nie czas jednak miejsce, aby a tym szczegółowo mówić. W tej chwili wystarczy nam przyponnienie. że język w kulturze magicznej był nierozerwalnie związany z otoczeliel11 i posiadał swojel moc zmieniania rzeczywistości. Stanowił zatem narzęjzie panowania. Wystarczyło tylko znać odpowiednie słowa i właściwe gesty, l świat leżał u naszych stóp. I chociaż myślenie religijne zmieni ten pogląd, o do pełnego oddzielenia dźwięku od określanej rzeczy trzeba będzie jeszcze :rochę poczekać. Dla filozofii religijnej pierwotny związek przekształcił się w przekonanie, ~e między symbolami a przedmiotami istnieje idealna i obiektywna adekwatlOŚĆ. której poznanie zapewnia już nie władzę, ale dogłębne i prawdziwe ~rozumienie Haskich tajemnic. Dla Greków przecież .\ymbolon był znakiem 'ozpoznawczym, reprezentowanym przez dwie połowy przedmiotu podzieloneSO między dwie osoby. Jeśli wi~c określy kogoś strusiem, to równocześnie ujawniam jego prawdziI\ą natur~. ponieważ struś jako ptak, który wprawdzie składa jaja, lecz ich 'lie wysiaduje, stanowi symbol grzesznika. Jeśli biskup okrzyknie kogoś heretykiem, to najważniejsze zostało już uczynione - natura zbrodniarza została , l 'mo\l'n) 111.albOlvi<:nl ni<: sposób go ul11i<:ścić w konkretnym punkcie czasoprzestrzennym. \a przyklad staro/.) tna Cir<:cja w warstwic lilozoflczncj będ7,ie wykazywała mnóstwo eech ao\\ OŻ) tnych i na miano oica myśli naukowej zaslużyla sobie w zupełności. Z drugiej strony jej pojmo\\ani<: r<:ligii j<:SI mocno skażone myśleniem magii tzw. dualistycznej, a wil,:c takiej, gdzie :Icm<:nl S) mbolicl.llY j<:st ,już doslrz<:gany. ku. sianowi nieodzowny skladnik praktycznych :zynności (Ij. /Illicniai'łcych r7.<:Cl.ywistoś~ elllpiryczną). W ten sposób funkcjonuje przecież. caly pOlllni.:.is7y pantcon greckich i rzymskidl bogów. którzy są odpowicdzialni za konkretne sfery :oc!zi<:nncgo lud/ki<:go ż.yci" i czynności. np. za sianie. bronowani.:. nawożcnie. rodzinę. dllm. ogniskll dOIllOl\<:. pn')g itp. Lud/ie zwracają sil,: do nich (lub właściwiej - starają się na nich \\plyną~) za pOnlOG\ i'llrlllulmagiclllych (oliary. inkantacje) tylko wtedy, gdy maiąjakiś problem \\ dan<:j skrze. (ir<:cki stoicyzm mllWi jeszCl.<: o ..sympatii wszechrzeczy" i przenikającej ealą rz<:C/)\\ isloś~ IJII<'lIl1li<'. kh'ml jesl niepokojąco podobna do many Polinezyjezyków. orenda lrokuó\\ C7.y \mAIIII Siuks(·lW. Ni<: inaczej będzic w kai.dym innym spoleczeństwie religijnym. Illli<:nia~ się b<;d/.i<:tylko proc<:ntowa zawartoś~ Illyślenia magicznego. religijnego i naukowego. Taki.<: i \\ nas7.y1ll ś\\icci<: występują wszystkic te typy Illyślcnia. Niemniej jcdnak. to właśnie \\ "ullurz<: religijnCj uruchamia si.; proces uwalniania myśli od kontekstu i jej triumfalny pochód \\ siron.; abstrakcji. średniowicu.e jest tylko jego. co prawda nam najbliższym, przykladem. Zob. E,Cassir<:r. le·.ITi () c:/rJ\l'ieA/I. Warszawa 1971. s.169-177; Kmita. 1989; Buchowski, 1993. �88 odsłonięta, tcraz wystarczy go skazać. Nazwać rzccz - znaczy powołać ją do życia. W średniowieczu ,język jcst wierną ręką ducha" (Alain z Lilie). nic zaś jcgo przcciwnikicm, jak obccnie. Każdy przcdmiot uważa się za przedstawienie czegoś, co jcst jego odpowiednikiem w planic wyższym i tym samym staje się jego symbołem - kluczem do ukrytcgo. sakralncgo świata. W tej sytuacj i zrozum iała jest chyba waga sporu. który od X I wicku zaprzątał wszystkic wykształcone glowy śrcdniowiccznej Europy. Jest to "spór o uniwersalia". A przy tym n ie można powiedzieć. żc myślcn ic rcl igij nc było konkretne lub abstrakcyjne. Mamy tutaj do czynienia z jcdnoczcsnym występowaniem obydwu elemcntów. co zrcsztą stanowi przykład charaktcrystyczncgo dla typu przejściowego wymieszania ccch dwóch skrajnych modcli spoleczel1st\\ (pierwotnego i nowożytnego). Średn iowieczny człowiek c i'lgle m iota się pomiędzy pragnieniem odkrycia za namacalnym konkrctcm jcszczc prawdziwszcj niż on abstrakcj i a wysiłkiem ukazan ia pod dostrzcga11U1 cmpiryczną fórmą owej ukrytej rzcczywistości. Przykładcm może być pojęcie pll/cher, które pochodzi od pelle rubens, zatem ten, kto jest piękny. ma czcr\vona skórę. a równocześnie innc abstrakcyjnc okrcślenie piękna vel/es/lis wyprowadza się od venis, a więc żył. Powyższe informacjc stawiają śrcdniowicczn'l pasję wychowawczą. to Jcst e.Yelllp/a. w trochę innym świetle. Całe kaznodzicjstwo opicra się przecież na przykładach. Pierwszy traktat pcdagogiczny w wickach śrcdnich autorstwa Dhuody Podręcznik d/a .\~Vł1Owręcz kipi od odwołal1 do Biblii i pism OjCÓ\\ Kościoła. Czyżby więc owe rozlicznc opowiastki. ciąglc przytaczanc w pedagogicznym trudzie, zachowały moc wpływania na rzcczywistość? Czyi\b) cytowanie bogobojnego żywota równocześnie mówiło o czymś innym. co zrozumiałe tylko dla adeptów tej ezoterycznej wiedzy? Artykuł ten nie udzieli niestety odpowiedzi. Gdyby jednak były onc pozytywne, wtedy bardziej zrozumiałym stałby się fakt powstania uczcnia przez mówienie. W takim przypadku nie zaistniałaby owa niewytłumaczalna. nagła przepaść pomiędzy nauczanicm przez działanie. powiązanym z użytccznością i konkretyzmem a światem wiedzy, która do niczcgo się nic przydaje. Choć pamiętajmy, że to zorganizowane wdrażanic w posługiwanic się abstrakcjami było ledwie wyspą w morzu enkulturacji przez tcrminowanic i to także na terenie szkoły przyklasztornej (podział na zajęcia praktycznc, potrzebne do roli kapłana. i te wspomagające jedynie w osiągnięciu Prawdy drogą rozumu). W dodatku nie jest wcale pewne, czy zamiłowanie do konkrctu wykazywał) jedynie warstwy niewykształcone, zaś abstrakcyjnym dywagacjom oddawał) się wyłącznie uczone głowy. Tak chciałby zapewne cwolucjonizm. Niestety. historycy, tacy jak Jacques Le Goff. nie zamierzają się z nim zgodzić. Pozostaje jeszcze jedna kwestia: spróbować znaleźć wyjaśnienie tej rcwolucji. Wiemy już, że kaznodziejstwo jest możliwe dopiero po zaistnieniu relacji �89 :-mbolizacji. Ale co spowodowało tę ostatnią? łnaczej mówiąc jak to ię stalo, że powstały szkoly'? Marksizm, na przykład, widzi tutaj niewidzialną rękę roZI1lC klasowych. -a grupa, która skupia nadwyżki produkcyjne i w rezultacie z wolna opanowuje roclki produkcji, przestaje interesować się pracą (konkretem), a zaczyna wy\\arzać abstrakcyjną ideologię usprawiedliwiającą istniejący stan rzeczy. , kolei Florian Znaniecki genezy szkól dopatruje się w plemiennych tajnych \\iązkach, których magiczna wiedza wyewoluowała w zarysowanym powyżej ierunku. My jednak oprzemy się na koncepcji Jacka Goody'ego, według której J p a w s t a n i e p i s m a wydatn ie dopomogło narodzinom naukowego sposobu 1:-ślenia') Wedle niego dekontekstualizacja mowy sprzyjała wykształceniu się ,ostaw sceptycyzmu i krytycyzmu oraz umiejętności intelektualnych, które \ efekcie doprowadziły do myślenia typu naukowego. Oto człowiek może 'o raz pierwszy spokojnie spojrzeć na swój produkt, który dotychczas niec!miennie mu umykał. Czym innym jest bowiem rozumienie pisma jako wyąCL:nie fonetycznego zapisu langue de Saussure'a (a tak je postrzegano przed siążk'l Goody'ego), a czym innym patrzenie na nie jako na obiekt analizy. Dzięki pismu mówi'lcy oddziela swoją wypowiedź od kontekstu, w jakim :-la dotychczas uwic;ziona, i zaczyna spoglądać na nią z pewnego oddalenia. 'umie przeistacza siC; z narzędzia działania w jego przedmiot. Człowiek dotrzega. że można j'l poprawiać, zmieniać, wydobywać zeil różnorakie znaczeia]". a przy tym uwalnia umysł od konieczności jej przechowywania, kierując ałąjego energic; na badanie tekstu. Innymi słowy ~ mowa staje się abstrakcyja. pozakontekstowa i co najważniejsze ~ coraz mniej uzależniona od osoby ,ypowiadającej. Autorytet oratora będzie jeszcze odgrywał rolę w społeczeót\\ic religijnym (Ojcowie Kościoła, Biblia), ale już nowożytność za jedyny ,:-znacznik prawdy przyjmie zgodność empiryczną wypowiedzi z rzeczywistoci,! oraz jej logiczn,\ poprawność (Goody, 1977; Guriewicz, 1976; Pernoud, 990: Znaniecki, !9X4, s. 373-375; Le Got1~ 1994, s. 330-335). \llISZ<,: \\:Tainie pisma spra\\C/.cj 1\\1 i /: nnikt'l\\ starozytnej jako podkreślić. !'Oli w /adnym myślenia które miejscu nic przypisuj naukowcgo. wedlug c wyłącznie Do tego konieczny niego wynalazjest po raz pierwszy szcreg zaistniały (;reei i doskonaly n'\l'o/lIc/i ii'lihllir::L' /e (,oody Ksztaltowaniu spoleuno-polityuno-gospodarezyeh. pr'zyklad "'()lh (1977. s. 49-)0) Ill: hl tcraz II II yohrazić podaje 1/(/111\1))1'('/ ()\Iej artykul u/ywa olbrzymiej ró/niey M. Mastcrman. slowa sohie pracę KuhlJa jako pomiędzy która .. paradygmat" wypowicdź wykazała, tekstem w dwudziestu ustną, pisanym że Kuhn jeden to z pewnością a mową w swcj słynnej znaczcniach. nikt nic zauwa- dh: tc.i ogromnCj ró/n()J'odnośei ukrytej pod jednym wyrażeniem. Pismo to umożliwia. Zob.: l. \Iasteflllan. Jhe .\01111'1' oj 1)(/J'Odigm. w: I. Lakatos. A. Musgrave (rcd.), Criticism and tlze umIli olJ\I/I!\1'le(~f!,e. Camhridgc ]970, �90 l3IBLlOGRAFI/\ Angutek D. () dwu historyc:::nych odlllianach ohr:::r:d()\l'o.~ci r<'Ii,'{l/nc/... ('/!owick 1993 i Spo!cc/en- stwo". Aries Ph. 1995 Historia d=iecillstwa. D=iecko i rod=ina \I' dlllrnl'ch casach. M. Magia i Iytual. Instytut Kultury, WarszalVa. l3uehowski 1993 Marabut. ('(hllisk. .I. Chalasiński 1928 1958 Wvchowanie II! dOlllu obcym jako illstVlucja SI){)lcc:::na.Po/nań. SiJolec:::eństwo i wychowanie. PWN, Warslawa. .J. t:klumeau 1987. C:vwi/i::.acjaOdrod:::enia, PIW. Warszawa. Goody.l. 1977 The Domestication Guricwiez 1976 1987 Hallpike a/the Savage Minel. Cambridge llni"crslly Press, Cambridge. A. Kategorie kult liry .,'redniowiec:::nej, PI W. Wars/.alVa. Problemy ś/'ednio\l'iec=nej kultlllY ludowej. 1'1W, WarS/.awa. C. R. 1979 The Foundat/ons 0/ Primitive Thought. Clarendon Prcss. ()xliJrlI. M . .I. Hcrskovits 1956 Mon and flis Works. 77le Science o/Cllltllml Karbowiak /lnlhm/Joto,!!,):. NCli' York. A. D:::iejewychowania i s=kól 11-' Polsce 11' lt'!l·J,lIeh .~redllich (':::p'ć' Inel'lrs:::a. od do 1363, Ksi<,:garnia K. GrendyszYliskiego. I'etcrsburg. 189R ')f)r. Kmita.l. /)=ied:::ictwo magii w nauce. w: !?acjonalno.l'ć'. Nauko. ,\j){)lecclis/lvo, 1989 kiewiez L. (red.) Kurdybacha 1967 i in .. PWN. red. II. 1'.0/;\- Warszawa. /listorio wychowania. t. I. PIW, Warszawa. Le Gol'f.I. Inteligencja w wiekach ,\'rednich, C7.ytclnik. Kllltura .i'rednill.wiecznej europy. Volulllcn. 1966 1994 Nowacki T. Warszawa. Warszawa. S=kice :::dziejów ks:::talcellia :::awodowego do pocątk(jw 1967 Wydawnictwo Pastourcau Szkolenia Zawodowego, XIX wieku. PańSl\\O\\C Wrociaw. M. 1985 Żvcie cod=ienlle we Francji i z/nglii \I' casach ITcer:::)' Okrąglego Stolu. 1'1 \\. Warszawa. Pernoud R. 1990 Kobieta w c:::asachkatedr. PIW. Wars/awa. Riche P. 1979 /.ycie cod:::ienne w pClllstwie Karola lVielkiego. PI W. Warszawa Sójka-Zielenicwska 1986 Woloszyn S. (wyb. 1965 Znaniecki 1984 K. Historia prawa. PWN, Warszawa. i oprac.) Źródla do d:::iejów wychowania i myśli pedagogicncj. go do końca XVIII wieku, PIW, Warsz<l\va. F. SiJołecne role uconych, PWN, Warszawa. (Jd \lTchow(/}lia piel'lm/l7c' �91 INClJLTl!RAIION IN MEDIEVAL SOCIETY ( Summary) Ihe aniek discusses the Illlldamental teatures and specific character of medieval eneulturaIon (by enculturation the author means the ovnall experience of an individual thanks to which he '1" she gallls cullmal cOlllpdencc and becomes a member of socidy with full rights). In the ,ilddk !\grs the enculturation process consisted ot" two stages. The lirst took place in a small ,umly in which a child was born. ending when it gained a physiological and motoric independenc. liii that moment. a child was treated as a weak. mindless indivitlual requiring constant care i1d help. Ihe ne"t stage consisted primarily in apprenticeship: a lew year aIds (usually aged 6-7) ,,:re sell! to serve in another ElInily or social group so as to <lcquire knowledge necessary to fulfill ocial roks (e.g. of the nallsman. knight or priest). Thus. inClllcation into culture was not 1e task of the ElInily (any\\ay. in the Middle Ages the family home did not play an important. uk I. hul of the comnlllnity \\ hich ćnnsisted not only of blood-related people. but also of neigh'clrs. servants. ultural \i'iends. competencc and tra\elkrs. through :arning through practice. ,. preparc tllr priesthood. Taking I;ractice. Likewise Ahstract part in the lite of the community. observation. and imitation - one may children say that learnt it was should one treat the medieval schooi whose primary task was knowkdge (i. e. the one not associated with everyday life) ,Iayed harlily any rok. It was only the medieval university that made learning through speaking ., major principk. Iiy pl~lCing mueh emphaSIS on print (which permitted separation of language ["(lm conte"t) and illl the rights ) a discrepancy 1die\ al uni\usity modern variation bet\\cen \\as ot"reason the school ,1I1outpost of cncultllration. borrowed knowledge from the antiquity. and every ot" Max Weber's the university day lik.situations. ..second disenchantment contributed In this sense, of the world" the and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86fecbeb79fbeb87d7c3a5e9b82d6768.pdf d530cb230e7445092b6e07c061edc29d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource translacje - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4815 Title A name given to the resource Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.295-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 POGLĄDY I OPINIE TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań POWIEDZ M I , CO TŁUMACZYSZ, A POWIEM CI, K I M JESTEŚ. O POLSKICH P R Z E K Ł A D A C H PRAC ANTROPOLOGICZNYCH W LATACH 2002-2007 Polski rynek tłumaczeń prac antropologicznych przeżywa ostatnio prawdziwy rozkwit. Dość powiedzieć, że w ciągu ostatnich pięciu lat (2002-2007) ukazało się ponad trzydzieści przekładów prac sygnowanych jako antropologiczne i po­ wstały cztery nowe serie („Biblioteka Klasyków Antropologii", „Seria Antropo­ logiczna", „Cultura", „Antropologia Religii"). W porównaniu do tego poprzednia „pięciolatka" (1997-2001) wygląda znacznie gorzej — jest to raptem jedenaście pozycji. Wyraźnie „idzie nowe". I właściwie można by rzec, że dobrze się dzieje, bo przecież po latach posu¬ chy dostajemy do rąk tłumaczenia znanych książek. Wreszcie po polsku można przeczytać Clifforda Geertza, Victora Turnera czy Edwarda Evans-Pritcharda. Nic, tylko przyklasnąć! W rekordowym roku 2006 na półkach księgarskich ukazało się trzynaście przekładów antropologicznych pozycji. To robi wrażenie. Jako czytelnik mogę się tylko cieszyć. Jednak jako antropolog, współautor antologii (Buliński, Kairski, 2006) i tłumacz, przyglądam się temu zjawisku zdecydowanie bardziej krytycznym okiem. Niepokoi mnie szereg regularności, jakie można dostrzec w przekładanych pracach, a które oceniam jako negatywne. Sądzę, że nie są one przypadkowe i że wybory dokonywane w tym zakresie odzwierciedlają kondycję polskiej antropologii. Stąd też wzięła się idea napisania tego tekstu. Chcę w nim zwrócić uwagę na mankamenty polskich tłumaczeń, które najprawdopodobniej biorą się z przesądzeń i wyborów znacznej części polskich antropologów. Zajmę się tutaj dwudziestoma dziewięcioma pracami wydanymi w latach 2002-2007, które wymieniam w bibliografii . Cezurą jest rok 2002, ponieważ od 1 1 W wykazie pomijam wznowienia (np. Socjologię i antropologię Marcela Maussa), prace pogra­ niczne, których antropologiczność budzi moje wątpliwości (np. Początki kultury René Girarda), książki �Tarzycjusz Buliński 296 tego momentu wzrosła łatwość wydawania tłumaczeń prac antropologicznych. Pojawienie się nowych ścieżek finansowania przekładów zaowocowało szybkim wzrostem liczby nowych pozycji na rynku księgarskim. W ciągu owych pięciu lat można więc stosunkowo dobrze zaobserwować preferencje naszego środowi­ ska odnośnie do tego, co tłumaczyć, jak tłumaczyć, jak wydawać i redagować. I o tych preferencjach słów kilka. Kryteria doboru pozycji do tłumaczenia Przyjrzyjmy się najpierw, jakie regularności rządzą doborem pozycji przed¬ kładanych do tłumaczenia. Na początek popatrzmy na rodzaj najchętniej wybieranych prac. Otóż w ciągu tych pięciu ponad lat przełożono cztery monografie o tematyce szczegółowej (Geertz, 2006; Griaule, 2006; Evans-Pritchard, 2006, Radcliffe-Brown, 2006), zero prac porównawczych, osiem monografii o tematyce ogólnej (Appadurai, 2005; Boyer, 2006; Douglas, 2004, 2007a; van Gennep, 2006; Goody, 2006; Hannerz, 2006b; Hubert, Mauss, 2005), pięć podręczników (Barnard, 2006; Hannerz, 2006a; Herz¬ feld, 2004; Kuper, 2005, Winkin, 2007) siedem prac zawierających teksty pojedyn­ czego autora (Douglas, 2007b; Geertz, 2003, 2005a, 2005b; Sahlins, 2006; Turner, 2005, 2007) oraz cztery antologie (Bakke, wyb., 2004; Hryciuk, Kościańska, wyb., 2007; Nowicka, Kempny, wyb., 2003; Zajda, wyb., 2007) . Czy z tego wykazu nie wynika, że bardziej wolimy tłumaczyć dzieła o charakterze ogólnym od tych po¬ ruszających kwestie szczegółowe? Teoria o szerokim, najlepiej ogólnoświatowym, zakresie? — chętnie. Zbiór esejów o wszystkim z polemicznym zębem — z przy­ jemnością. Najnowszy podręcznik? — jak najbardziej. Ale już porównawcze stu­ dia regionalne lub monografie etnograficzne raczej omijamy z daleka. A jeżeli trafi się praca szczegółowa, jest nią prawie zawsze pozycja sprzed wielu lat, jak to się mówi „klasyczna". Alfred Radcliffe-Brown owszem, ale John Comaroff już nie. Spośród monografii, honoru współczesnej antropologii broni jedna jedyna, wydana ponad ćwierć wieku temu, Geertzowska Negara (2006), choć trudno j ą traktować jako wzorcowy przykład dzisiejszego sposobu pisania tego typu prac. Wygląda na to, że dla polskich antropologów wartościowsze są przekłady starych typów mo¬ nografii niż nowych. Zastanawiam się, dlaczego? Czyżbyśmy uważali monografię za relikt minionej epoki, który nie ma racji bytu w dzisiejszym, złożonym świecie? 2 nieantropologiczne, choć wydane pod hasłem „etnologii i antropologii kultury" (np. Wyobraźnię etno­ graficzną Paula Willisa) oraz pozycje ewidentnie nienaukowe, których geneza wywodzi się z antropo­ logii (np. Drogi szamana Michaela Harnera). Nie uwzględniam też trzech kolejnych tomów „Dzieł" Bronisława Malinowskiego, ponieważ interesują mnie nowe trendy wydawnicze, nie zaś kontynuacje. W analizie pominę także, z oczywistych względów, antologię mojego współautorstwa. Monografie szczegółowe dotyczą jednego ludu, prace porównawcze koncentrują się na grupie ludów (oczywiście różnie wyznaczanej), monografie o tematyce ogólnej obejmują możliwie największą liczbę ludów, najlepiej całą ludzkość. 2 �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 297 Monografia dobra, ale tylko do nauczania historii etnologii? A może o co innego tu chodzi? Sądzę, że tak. Jeżeli bowiem podzielimy tłumaczone prace na te, których celem jest w pierw¬ szym rzędzie wyjaśnienie danych etnograficznych (np. Griaule, 2006; Turner, 2007; Sahlins, 2006; Zajda, wyb., 2007) oraz na te, które używają etnografii do zobrazowania jakiegoś ogólnego problemu (np. Geertz, 2005b; Douglas, 2007a; Hannerz, 2006b; Nowicka, Kempy, wyb., 2003), wtedy pojawi się intrygująca prawidłowość. Prace młodsze często mają charakter ogólny; etnografia pełni w nich służebną rolę przykładu. Z kolei prace starsze częściej nasycone są et¬ nograficznym szczegółem. Książki powstałe po roku 1980 stanowią mniej niż jedną trzecią wszystkich rozpatrywanych pozycji, zaś prace najnowsze, wydane po roku 2000, to niecała jedna siódma. Tak więc nie tylko o monografie tu chodzi, choć akurat one dobrze obrazują polskie tendencje. Po prostu w zakresie tłuma¬ czeń widać u nas odwrót od prac skupionych na wyjaśnianiu etnografii. Nowo¬ czesną antropologię w Polsce reprezentują tłumaczenia prac o ogólnym charak¬ terze, najlepiej — napisanych w eseistycznej i przyczynkarskiej formie. Jest to ciekawa tendencja, ponieważ z Geertzem na sztandarze (w ostatnich latach jest to najczęściej przekładany u nas autor) pomijamy prace realizujące jego postu¬ lat zagęszczania opisów świata. Odchodzimy od konkretu, równocześnie głosząc jego pochwałę. Tymczasem wystarczy wziąć do ręki pierwszych dziesięć waż¬ nych pozycji z jakiejkolwiek etnologicznej tematyki, by zobaczyć, że — prócz prac ogólnych — „drugą nogę" tej dyscypliny na świecie stanowią książki sku¬ piające się na wyjaśnianiu „zagęszczonej" etnografii. Wygląda na to, że odbija się tu czkawką postmodernizm, który od badania świata wolał tropienie tropów i rozmowy o dyscyplinie. Zajmijmy się teraz rodzajem najchętniej wybieranych profili teoretycznych. Rzuca się tu w oczy prawie całkowity brak pozycji należących do paradygmatu naturalizmu metodologicznego. Właściwie, do tego nurtu z trudem zaklasyfiko¬ wać by można tylko pracę Boyera (2006; z trudem, ponieważ w naturalizmie tkwią tylko jej podstawy, cała reszta opiera się na kognitywizmie). Inne książki napisane w ramach rozmaitych podejść naturalistycznych, których we współ¬ czesnej antropologii bynajmniej nie brakuje, są skutecznie pomijane. W Polsce króluje antynaturalizm, a ściślej mówiąc, jego wybrane fragmenty. Zdecydowaną przewagę posiadają tu badacze połączeni mało precyzyjną etykietką antropolo¬ gii symbolicznej. Ich prace przekłada się wręcz hurtowo — dotychczas łącznie przetłumaczono osiem pozycji autorstwa Victora Turnera, Mary Douglas i Clifforda Geertza, a w kolejce czekają następne. Znacznie słabiej reprezentowany jest postmodernizm, socjologizm francuski oraz brytyjski funkcjonalizm. Co po¬ nadto? Gałąź kognitywna jest chyba dla nas mało istotna, gdyż wydanie dwóch prac, które do niej przynależą (Boyer, 2006; Goody, 2006) zawdzięczamy środo¬ wiskom pozaantropologicznym. Strukturalizm, jak się wydaje, jest utożsamiany z Levi-Straussem (i ewentualnie Edmundem Leachem), albowiem po ukazaniu �298 Tarzycjusz Buliński się sześciu jego prac w poprzednich latach, temat ucichł prawie zupełnie, zaś honoru tego paradygmatu muszą bronić najbardziej do niego zbliżone Wyspy historii Marshalla Sahlinsa. Wniosek stąd taki, że prym teoretyczny w polskiej antropologii wiedzie her­ meneutyka, wspierana od czasu do czasu starszymi kierunkami (klasyczny funkcjonalizm i socjologizm). Jakiekolwiek inne podejścia mogą prześlizgnąć się tylko w mniejszym formacie antologii. Taka tendencja nie dziwi, jeśli zestawić j ą z omawianym powyżej nastawieniem „ogół — teoria — przyczynek". Herme¬ neutyka je ułatwia, ewolucjonizm czy kognitywizm utrudniają, i to bardzo. Zasady rządzące przekładem i redakcją Czas na drugą kwestię — regularności w zakresie rozstrzygnięć redakcyjnych i translatorskich. Zacznę od wyboru formy edycji, to jest decyzji o tym, czy będzie to książka samodzielnie istniejąca na rynku, czy też wydana w ramach serii wydawniczej. Już na pierwszy rzut oka widać, że króluje opcja druga — niemal wszystkie pozycje opublikowano w ramach serii. Przyczyna takiego rozwiązania tkwi chyba w ra¬ cjach pozamerytorycznych, albowiem w większości wypadków trudno wychwycić myśl przewodnią, przyświecającą całemu cyklowi. O ile lepiej lub gorzej udaje się to w przypadku serii pozaantropologicznych („Communicare", „Horyzonty Nowoczesności", „Pejzaże Myśli"), to już nowo powstałe serie antropologiczne mają z tym poważne kłopoty. Rozwiązują je na dwa sposoby: albo raczą czy¬ telnika ogólnikami w rodzaju „przybliżania klasycznych tekstów", albo też po¬ mijają tę kwestię milczeniem. Pierwszą strategię stosuje „Biblioteka Klasyków Antropologii" oraz „Seria Antropologiczna", w której kryterium wydawania są bliżej nieokreślone „standardy" lub „nowe drogi postępowania" w dyscyplinie. Być może są one uważane za tak oczywiste, że nie warto o nich pisać. Jestem od­ miennego zdania. „Klasyczność", łącząca średniowieczny Opis podróży Wilhel­ ma Rubruka do ziem Tatarów czy słynnych Wyspiarzy z Andamanów z na wskroś współczesnym i z antropologią co najwyżej pokrewnym Szkicem z teorii praktyki Pierre'a Bourdieu, jest dla mnie co najmniej niejasna. Nie wiem też, na czym polega siła oddziaływania Boga wody Marcela Griaule'a (nie ujmując niczego samej książce), jeśli nawet z samego wprowadzenia do tej książki wynika, że jej ówczesna recepcja była dość ograniczona. Poszukiwanie znaczenia tej pozycji poprzez pryzmat postmodernizmu, to chyba niezbyt trafny sposób pokazywania standardów dyscypliny, prawda? Drugiej strategii hołduje krakowska „Cultura", gdzie wydawane prace mają zapewne na celu stworzenie jakiejś ogólnej Nauki o Kulturze, albowiem poza antropologią znajdziemy tam studia z zakresu litera¬ turoznawstwa, historii sztuki, socjologii i studiów kulturowych (pominięte przeze mnie w bibliografii). „Zapewne", ponieważ brak choćby wzmianki na ten temat. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 299 To pozytywna interpretacja. Negatywna podejrzewa zbiórkę pod tytułem: „co kto ma ciekawego do tłumaczenia?". Jak widać, na razie formuła nowych serii antropologicznych ma kształt cokol¬ wiek niedookreślony. Interesująco współgra to z ciągle żywotną dyskusją na temat tożsamości polskiej antropologii, jej zmienności i nieokreśloności. Czyżby niepew¬ ność granic dyscypliny wpływała także na charakter serii wydawniczych? Przyjrzyjmy się z kolei kwestii „aparatu" redakcyjnego, dzięki któremu czy¬ telnik otrzymuje dodatkowe informacje, dostarczone przez tłumacza bądź redak¬ torów naukowych. Opracowanie redakcyjne obejmuje przede wszystkim wpro¬ wadzenie, przypisy merytoryczne i przypisy translatorskie. Są dwie przyczyny, dla których polskie przekłady powinny być dobrze wyposażone w tego rodzaju ułatwienia. Po pierwsze, dlatego że książki antropologiczne są tekstami specjali¬ stycznymi, których odbiór może nastręczać trudności. „Aparat" redakcyjny w ta¬ kich razach ma ułatwiać czytelnikowi zrozumienie treści książki, umiejscowić j ą w odniesieniu do innych tekstów, wskazywać na jej mocne i słabe strony, wy¬ jaśnić niuanse tłumaczenia. Po drugie, dlatego że najprawdopodobniej jednym z głównych celów ich wydawania jest chęć nadrobienia „zaległości" polskiej antropologii względem antropologii światowej. Tłumaczenia mają przecież udo¬ stępniać polskiemu czytelnikowi ważne prace, o których do tej pory jedynie sły¬ szał lub czytał w omówieniach. Jest zrozumiałe, że czytelnik ten nie może zbyt dobrze znać ani kontekstu ich powstania, ani też kulis dyskusji, jakie są toczone na ich łamach. I dlatego redakcyjna pomoc jest tu wskazana, a czasami wręcz konieczna. Tymczasem polskie przekłady niechętnie oferują coś więcej ponad tekst ory¬ ginału. Najlepiej jest jeszcze w zakresie wprowadzeń, bowiem posiada je ponad połowa wszystkich rozpatrywanych książek i większość serii wydawniczych. To i tak dobrze, bo w poprzedniej „pięciolatce" (1997-2001) proporcje te były kata¬ strofalne — raptem jedna dziesiąta redaktorów uznała obecność wprowadzenia za niezbędną. O wiele gorzej wygląda sprawa obecności przypisów merytorycznych — w istotnym stopniu posiada je tylko jedna trzecia wszystkich pozycji. Ich brak jest dużym mankamentem przekładu, bo nie dość, że najczęściej prowadzi do zu¬ bożenia tekstu, to w skrajnych przypadkach pociąga za sobą jego niezrozumienie. Jako przykład mogą tu posłużyć Wyspy historii Marshalla Sahlinsa (2006). Ten zbiór esejów jest w istocie wielowymiarową dyskusją, która odwołuje się do ob¬ szernego korpusu faktów historycznych i interpretujących je koncepcji. Odwołania te są oczywiste dla etnohistoryka i antropologa Oceanii, dlatego w samym tekście zawierają się w jednym lub dwóch zdaniach. Dobry odbiór książki, to jest zgodny z zamiarem autora, winien ten „hipertekst" uwzględnić. Polskie wydanie to jednak prawie wyłącznie tekst główny, który sam w sobie nie tylko nie oddaje myślowego bogactwa oryginału, ale także miejscami może być trudny do zrozumienia. Najbardziej jednak zadziwia mnie mizerna obecność (tylko w jednej siódmej wszystkich prac) wyjaśnień tłumaczy odnośnie do ich wyborów językowych. �Tarzycjusz Buliński 300 Wygląda na to, że były one proste i jednoznaczne. Nie bardzo w to jednak wie¬ rzę, mając za sobą własne doświadczenia w zakresie korygowania cudzych prze¬ kładów, jak i samego tłumaczenia. Literatura antropologiczna wcale do łatwych nie należy. Pułapek w rodzaju big man i great man albo witchcraft i sorcery jest w niej naprawdę dużo. Dodatkowo, wszędzie tam, gdzie operujemy na poziomie etnografii lub konkretnej teorii, trzeba szczegółowej wiedzy merytorycznej, aby uniknąć pomyłek i niedomówień. Tymczasem w tłumaczonych pozycjach dys¬ kusyjnych rozstrzygnięć jest dużo, a objaśnień mało . W rozpatrywanych prze¬ kładach zauważyć można stosunkowo dużą liczbę błędów rzeczowych. Słynne stwierdzenie Indian Bororo „jesteśmy czerwonymi arami", zamienione przez tłu¬ macza w radosne „jestem papużką", notorycznie pojawiające ogrodnictwo miast kopieniactwa, rodzina językowa tucano przerobiona w nieistniejących Indian Tukanoan, Wyspy Sandwicha przeobrażone w smakowite Wyspy Sandwicza — to tylko niektóre przykłady. Tego rodzaju błędy biorą się albo z niewiedzy, albo z uznania, że poprawność szczegółów jest nieistotna. Być może tutaj tkwią źródła słabej obecności „aparatu" redakcyjnego. I na koniec muszę wspomnieć o jednej ważnej rzeczy — pisowni nazw włas¬ nych ludów i grup etnicznych. Panuje tutaj dość duży bałagan i samowola. I to nie tylko w obrębie wszystkich przekładów — co byłoby jakoś zrozumiałe, choć wcale nie mniej przez to szkodliwe — ale często także w ramach jednej pozycji. Zazwyczaj jest tak, że tłumacz spolszcza nazwę w taki sposób, który mu odpo¬ wiada językowo. Inne pozostawia bez zmian i nie razi go powstały w ten sposób galimatias. Mamy więc Jorubów, Aruntów czy Kodaków, a tuż obok egzystują bez przeszkód Pigmejczycy, Bemba (czemu nie Bembowie?), Lele (Lelowie?) wespół z Balobedu (Balobedowami? Balobedami?). Niektórzy Indianie, tacy jak Krikowie, dostępują zaszczytu spolszczenia, podczas gdy inni, w rodzaju Indian Cuna, muszą zadowolić się formą pierwotną. Tego rodzaju praktyka translatorska pociąga za sobą szkodę poznawczą, ponieważ odmieniony przez przypadki polski odpowiednik często uniemożliwia dotarcie do nazwy oryginalnej. Kim są na przykład Merinowie? Kogo mam szukać? Merin, Merino czy Merina? A kiedy jeszcze dojdzie do tego błąd rzeczowy, jak w przypadku Jaundejów (którzy de facto nie istnieją, są tylko użytkownicy języka ewondo lub jaunde), wtedy odkry¬ cie, o kogo tak naprawdę chodziło, jest już nie lada wyzwaniem. Sądzę, że zasada powinna być jedna - polski przekład wstawiamy wyłącznie wtedy, gdy taki już istnieje i jest zadomowiony w naszym słownictwie. Wszyst¬ kie inne zostawiamy bez odmiany, w pisowni oryginalnej. Komancze, Masajowie 3 3 W dwóch przypadkach wątpliwości pojawiają się nawet na poziomie tłumaczenia tytułu pracy. Dlaczego Purity and Danger przełożono jako Czystość i zmazę (Douglas, 2007), a z Dramas, Fields and Metaphor powstały Gry społeczne, pola i metafory (Turner, 2005)? Moim zdaniem, oba przekłady nie są zbyt trafne i niosą ze sobą skojarzenia semantyczne odbiegające od oryginalnych. W takim przypadku chciałbym mieć możliwość porównania swoich argumentów z wyjaśnieniami tłumacza. A tej, niestety, nie mam. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 301 czy Tuaregowie zostali już przez polski język oswojeni i nie ma potrzeby tego zmieniać. Natomiast lepiej nie wprowadzać Indian Bororów, Tupi-Guaranów, Nagów czy Kwajów . 4 Wnioski Czy strategia wydawnicza rzeczywiście odbija, przynajmniej częściowo, kon¬ dycję polskiej antropologii? Sądzę, że tak, i że powyższe regularności można od¬ naleźć także w innych sferach jej działalności, choć wykazanie tego wymagałoby szczegółowych studiów. W każdym razie same przekłady prac antropologicznych przejawiają prawidłowości, które nie napawają mnie optymizmem. Wyłania się z nich obraz antropologów, którzy chętnie piszą prace „naładowane" teorią, lecz pozbawione kompleksowych danych etnograficznych. Którzy etnografię pojmują jako swoiste kolekcjonerstwo, a nie jako niezbędny etap naukowego wyjaśnia¬ nia. Dla których szczegół merytoryczny jest mało istotny i nie zaprzątają sobie głowy jego poprawnością. Którzy wolą pisać przyczynki lub oglądać zjawiska z lotu ptaka, niż tworzyć monografie szczegółowe i porównawcze. Dla których nowoczesna antropologia hermeneutyką stoi, zaś ewolucjonizm jest pieśnią prze¬ szłości. Dla których granice antropologii są niepewne, a może nawet nie istnieją, lecz którzy — paradoksalnie — nie widzą żadnych przeciwwskazań, by określać się mianem antropologów. Taka sytuacja mnie niepokoi i nie chcę, aby polska antropologia podążała w tę stronę. Próbuję to osiągnąć, między innymi, przedstawiając własną propozycję tego, co tłumaczyć oraz jak wydawać i redagować, by było to jak najbardziej wartościowe. Antologia o „wojnie" w społecznościach Amazonii jest tego przy¬ kładem. Z radością zauważam, że część redaktorów i tłumaczy podąża tą samą drogą i stara się unikać opisanych powyżej mankamentów. To daje nadzieję, że za dziesięć lat uwagi te przestaną być aktualne, a polski czytelnik będzie mógł zapoznawać się z nowoczesną antropologią w jej rzeczywistym, nie zaś okrojo¬ nym kształcie. 4 Osobną kwestią, które pozostaje na uboczu moich rozważań, jest jakość literacka przekładów prac antropologicznych. Rzecz jasna, trudno tu pokusić się o analizę translatorską, ale jedną uwagę uważam za konieczną. Otóż czasami prace sprawiają wrażenie tłumaczonych „na szybko", bez poświęcenia im należytej porcji wysiłku. W takich razach tłumaczenie zawiera dużo kalek językowych, obecnych zarówno na poziomie znaczeniowym (nagminne spolszczanie angielskich wyrazów), jak i składnio¬ wym (używanie angielskiej składni w polskich zdaniach). Oczywiście, przekład traci wtedy na zrozu¬ miałości, mnoży zdania, których nie sposób pojąć bez niezależnej znajomości tematyki, nie mówiąc już o lekkości i płynności samego czytania. Takie książki lub artykuły czyta się z mozołem, często zapominając o ich treści, a niektórych po prostu czytać się nie da. Jako wykładowca mocno nad tym ubolewam, ponieważ widzę, że część tekstów lepiej sprawdza się na zajęciach w wersji oryginalnej niż polskiej. �Tarzycjusz Buliński 302 BIBLIOGRAFIA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. Bakke M. (wyb.) 2004 Estetyka Aborygenów australijskich. Antologia, przeł. R. Nowakowski, Universitas, Kraków. Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Seria Antropo­ logiczna, PIW, Warszawa. Boyer P. 2006 I człowiek stworzył bogów... Jak powstała religia?, przeł. K. Szeżyńska-Maćkowiak, seria: Pejzaże Myśli, Prószyński i S-ka, Warszawa. Buliński T., M. Kairski (wyb.) 2006 Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna" w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii - przegląd koncepcji antropologicznych, przeł. T. Buliński i in., Wydawnictwo UAM, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania z kosmologii, przeł. E. Dżurak, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2007a Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M. Bucholc, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. 2007b Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Evans-Pritchard E.E. 2006 Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka, M. Olszewski, seria: Biblioteka Kla­ syków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. 2005a Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2005b Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2006 Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. Goody J. 2006 Logika pisma a organizacja społeczeństwa, przeł. G. Godlewski, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Griaule M. 2006 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, seria: Bi­ blioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 3G3 Hannerz U. 2GG6a Odkrywanie miasta. Antropologia obszarów miejskich, przeł. E. Klekot, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, se¬ ria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2GG6b Herzfeld M. 2GG4 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. Hryciuk R.E., A. Kościańska (wyb.) 2007 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. I, przeł. M. Bierca i in., Wydawnic¬ two Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hubert H., Mauss M. 2GG5 Esej o naturze i funkcji ofiary, przeł. L. Trzcionkowski, seria: Classica Religiologica, Nomos, Kraków. Kuper A. 2GG5 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnic­ twa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Nowicka E., M. Kempny (wyb.) 2003-2004 Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I-II, przeł. J. Barański i in., PWN, Warszawa. Radcliffe-Brown A.R. Wyspiarze zAndamanów. Studia z antropologii społecznej, przeł. A. Kościańska. 2GG6 M. Petryk, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Sahlins M. 2GG6 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, Kraków. Turner V Gry społeczne, pola i metafory, Symboliczne działanie w społeczeństwie, 2GG5a przeł. W. Rusakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowie, Oficyna 2GG5b Wydawnicza Volumen, Warszawa. Las symboli. Aspekty rytuałów u ludu Ndembu, przeł. A. Szyjewski, seria: 2GG7 Antropologia Religii, Nomos, Kraków. Winkin Y. Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, przeł. A. Kar­ 2GG7 powicz, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Zajda K. (wyb.) 2007 Estetyka Indian Ameryki Południowej. Antologia, przeł. R. Nowakowski, N. Pluta, K. Wilkoszewski, Universitas, Kraków. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/559afbb5a754dca12ff76cd6b34d539b.pdf 734e5b29b5a1e4313f0687aac1368ff2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Indianie Am.Pd. Wenezuela - ludność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5684 Title A name given to the resource Pozorne elity / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.23-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań MARIUSZ KAIRSKI Instytut Archeologii i Etnologii UG, Gdańsk POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH WŚRÓD INDIAN E’ÑEPÁ I MATSIGENKA (AMAZONIA WENEZUELSKA I PERUWIAŃSKA) WPROWADZENIE W niniejszym opracowaniu chcemy odpowiedzieć na pytanie, czy indiańscy nauczyciele, przywódcy organizacji indiańskich oraz szefowie comunidades nativas stanowią współczesną (nowożytną) elitę analizowanych przez nas dwóch ludów zamieszkujących szeroko rozumianą Amazonię. Jeśli tak, to czym się ona charakteryzuje, jeśli nie, to dlaczego i czym w istocie rzeczy jest. Odpowiedź na powyższe pytania uzyskamy, porównując dwa różne ludy i dwie różne sytuacje; rozpatrzymy: (a) przypadek Indian E’ñepá znad rzeki Cuchivero zamieszkujących Amazonię wenezuelską (szkoła i nauczyciele), (b) przypadek Indian Matsigenka znad rzeki Urubamba w Amazonii peruwiańskiej (organizacje indiańskie i ich przywódcy)1. Będziemy się starali uchwycić i zanalizować zjawisko funkcjonowania elit, szkoły i organizacji indiańskich w jego realnym, nie zaś postulowanym kształcie. Oznacza to, iż nie poprzestaniemy na opisie deklaracji nauczycieli i przywódców organizacji indiańskich. Bezpośrednio nie będą nas też interesować programy rozwojowe i edukacyjne najróżniejszych agend rządowych Wenezueli i Peru. Naszym zamierzeniem jest konfrontacja dwóch powyższych zjawisk z rzeczywistą praktyką społeczną związaną z funkcjonowaniem szkoły i organizacji u dwóch wspomnianych ludów indiańskich. Dzięki temu chcemy pokazać różnice istniejące pomiędzy tym, „jak być powinno” (przekonania i deklaracje), a tym, „jak jest” (zachowania i postawy). Postaramy się osiągnąć to poprzez (a) skonfrontowanie wizji szkoły i organizacji indiańskich postulowanych przez programy państwowe z ich faktyczną realizacją i (b) analizę sytuacji z codziennego życia, w których uwidacznia się, naszym zdaniem, prawdziwe znaczenie rozpatrywanych zdarzeń. Zanim jednak się tym zajmiemy, przedstawimy instrumentarium teoretyczne, którego będziemy używać w naszych rozważaniach. Badania terenowe, będące podstawą tego tekstu, przeprowadziliśmy w ramach dwóch projektów: Kultury pierwotne we współczesnym świecie (grant KBN w latach 2001–2003) oraz Indianie wobec szkoły (grant MNiSW w latach 2006–2008). Wszystkie dane osobowe oraz nazwy osad występujące w tekście zostały zmienione. 1 �24 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI TEORIA Wielu antropologów używa dość bezrefleksyjnie rozmaitych terminów sądząc, że ich znaczenie jest uniwersalne. Piszą więc o tradycji, etniczności czy tożsamości, nie precyzując, co tak naprawdę mają na myśli. Naszym zdaniem taka postawa raczej utrudnia niż ułatwia rzetelne rozpoznanie przedmiotu badań. Aby tego uniknąć, zajmiemy się w tym miejscu doprecyzowaniem kluczowych pojęć, których będziemy używać w dalszej części artykułu. Będą to następujące pojęcia: społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego, elita, prestiż, autorytet oraz instytucja. Od razu należy dodać, że zostały one skonstruowane specjalnie do analizy społeczności, z którymi pracujemy (E’ñepá i Matsigenka). Nie oznacza to, iż nie da się ich wykorzystać przy rozważaniach dotyczących innych ludów Amazonii Indiańskiej (np. Piro, Waorani czy Jívaro). Wprost przeciwnie. Sądzimy, że kategoria społeczeństwa typu pierwotnego może pomóc w wyjaśnieniu wielu aspektów ich życia. Społeczeństwo typu pierwotnego i nowożytnego Na początek załóżmy, że społeczeństwa można podzielić na dwa typy: pierwotne i nowożytne2. Wbrew obiegowej opinii nie sądzimy, aby różniły się one od siebie wyłącznie „czynnikami powierzchniowymi” w rodzaju wierzeń, rytuałów czy sposobu zdobienia ciała, a szerzej rzecz ujmując – aby ich odmienność polegała na odmiennej treści. Według konkurencyjnej hipotezy, przez nas podtrzymywanej, różnica sięga znacznie głębiej i dotyczy nie tylko treści, ale przede wszystkim formy. Społeczeństwo pierwotne wydaje się być inaczej skonstruowane niż nowożytne, a różnica między nimi sytuuje się w polu struktury. Spróbujmy ową różnicę przybliżyć na przykładzie organizacji społecznej i popatrzeć na nią skrótowo z dwóch punktów widzenia: zewnętrznego, tj. badacza (tutaj skupimy się na możliwych do wyróżnienia przez niego elementach analizy), i wewnętrznego, tj. tubylca (tu zajmiemy się podstawą, na której opiera się tożsamość grupy)3. Zacznijmy od społeczeństwa nowożytnego. Podczas jego analizy dość łatwo można wyróżnić status społeczny (miejsce w sieci relacji społecznych), rolę społeczną (przepisy roli i jej wykonanie) oraz instytucję społeczną (zespół statusów i ról społecznych powoływany do realizacji jakiejś funkcji). Porównując powyższe do teatru, można powiedzieć, że ludzie to aktorzy odgrywający role, np. ojca, pracownika czy antropologa. Każda rola ma swój gotowy scenariusz, który aktor może co najwyżej W kwestii sporu o to, czy kategoria społeczeństwo pierwotne oddaje pewne cechy rzeczywistości, czy jest tylko wytworem kolonializmu zob. np. Hallpike 1992; Kuper 1988. My opowiadamy się za pierwszym rozwiązaniem. 3 Nie zapominajmy jednak, że odmienność społeczeństwa pierwotnego nie sprowadza się wyłącznie do wymiaru relacji pomiędzy jednostką a grupą społeczną (organizacji społecznej). Dodać można, że istnieją jeszcze przynajmniej dwa wymiary formalne, w których widać inne zorganizowanie strukturalne: 1) relacji pomiędzy człowiekiem a środowiskiem naturalnym oraz 2) relacji pomiędzy wiedzą a działaniami. Ich charakterystykę pozostawiamy na inną okazję. 2 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 25 modyfikować, ale bez jego diametralnej zmiany, jeśli chce uniknąć społecznej krytyki. Organizację społeczną można także przyrównać do domu zamieszkiwanego przez „aktorów”. Konstrukcja tego domu jest w miarę niezmienna, a większość przekształceń dotyczy jego użytkowników. To oni w cyklu swojego życia zmieniają pokoje, które zamieszkują – człowiek przechodzi przez pokój dziecinny, zawodowy, rodzicielski itp. Na podstawie wypowiedzi i zachowań „aktorów” badacz jest w stanie odtworzyć zasady odgrywanego przez nich scenariusza, by później zrekonstruować na tej podstawie hipotetyczną konstrukcję domu. Istotne są tu przede wszystkim wypowiedzi – każdy „aktor” potrafi przecież uzasadnić, dlaczego postępuje tak, a nie inaczej, z czego socjolog odtwarza ideacyjną strukturę przekonaniową, która leży u podstaw realnie dziejących się wydarzeń społecznych. Innymi słowy, w społeczeństwie nowożytnym relacje społeczne są w dużym stopniu wyznaczane przez łatwe do wyabstrahowania reguły (np. kodeksy zachowania), a każdy człowiek patrzy na swoje życie w grupie z punktu widzenia tychże społecznych reguł, tj. pojmuje drugą osobę poprzez pryzmat roli, którą ona wykonuje np. pracownika czy nauczyciela. Rzec by można, że jego perspektywa jest socjocentryczna, albowiem zapośredniczona jest przez owe reguły (Durkheim 2006; Hallpike 1988). Z kolei swoją grupową tożsamość człowiek buduje na podstawie dwóch elementów: 1) wspólnego przekonania, które przypisuje wartość pozytywną wybranym częściom kultury grupy (najczęściej określa się je mianem tradycji etnicznej, która zwykle odwołuje się do takich wyróżników jak język, historia, obyczaje, wierzenia czy sposoby ubierania się i zdobienia ciała), 2) świadomej i odświętnej realizacji zachowań odnoszących się do owej tradycji etnicznej (najczęściej określa się je mianem zachowań etnicznych) (Wielka encyklopedia 2000). Obydwa te elementy, według członków grupy, stanowią o jej odrębności i dlatego też są przedmiotem różnorakich strategii podejmowanych przez ludzi ją tworzących (konserwatywnych bądź liberalnych). Jest to tożsamość etniczna, i w odróżnieniu od tożsamości opartej na wspólnocie politycznej (Amerykanie, Kanadyjczycy, Australijczycy), oparta jest na wspólnocie kulturowej. Tak więc podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie nowożytnym są więzi etniczne, które wraz z państwem współtworzą wspólnotę wyobrażoną wyższego rzędu zwaną narodem. Przejdźmy teraz do społeczeństwa pierwotnego. W jego analizie nie da się sensownie używać elementów znanych ze świata nowożytnego, trudno bowiem je wyodrębnić. O ile jeszcze status społeczny z trudem można odnaleźć (z trudem, gdyż brak jednoznacznych zasad go określających: status bazuje na miejscu w sieci relacji międzyludzkich, które wyznaczane są emocjonalnie), o tyle już o wyodrębnieniu w nowożytny sposób pojmowanej roli społecznej należy zapomnieć. W ogóle nie istnieją tzw. przepisy roli, a widać tylko jej wykonanie lub – mówiąc językiem etnografii – obserwować można tylko zachowania, zaś ich słowne uzasadnienia w ogóle się nie pojawiają, a gdy już post factum badacz o nie spyta, nie łączą się z zachowaniami w sensowną całość, na podstawie której można by wnioskować o istnieniu jakiegoś ideacyjnego scenariusza będącego ich podstawą. Z kolei jeśli chodzi o instytucje, to nader trudno jest powiedzieć, gdzie one „zaczynają się”, a gdzie „kończą”, �26 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI oraz do czego zostały stworzone, jakie pełnią funkcje. Wprawdzie antropolog stwierdza, że organizacja społeczna opiera się na więzach pokrewieństwa, ale już poważne kłopoty sprawia mu próba dookreślenia, jakie są zasady rządzące tym „gmachem”. Okazuje się, że przekonania nie idą w parze z zachowaniami, zaś ów metaforyczny „gmach” organizacji społecznej ciągle jakby oscylował pomiędzy różnymi kształtami (np. pokrewieństwo u Jívaro lub system polityczny u Kaczin i Szan, zob. Taylor 1983; Leach 1954). Jest raczej tak, że każdy człowiek postrzega świat społeczny ze swojego punktu widzenia, tj. patrzy na drugą osobę przez pryzmat łączących go z nią indywidualnych i konkretnych więzi. Jego perspektywa jest egocentryczna, tzn. definiując swoją sytuację, będzie odnosił się do konkretnych osób i więzi z nimi. Podejrzewamy wręcz, że coś takiego, jak „gmach” instytucji społecznej w społeczeństwie pierwotnym po prostu nie istnieje i stąd się biorą metodologiczne problemy w trakcie prób jego odtworzenia4. Jeśli zaś chodzi o konstruowaną przez jednostkę tożsamość grupową, to opiera się ona praktyce budowania „wspólnego ciała”, które tworzone jest poprzez wspólne zamieszkiwanie tej samej przestrzeni, spożywanie tego samego pokarmu i napojów, wymianę płynów ustrojowych, uczestnictwo w tych samych sytuacjach i działaniach. Budowanie „ciała” poszczególnych członków grupy równocześnie buduje „wspólne ciało” całej grupy, wyznacza jej granice i określa jej odrębność. Właściwie wszystkie działania podejmowane w życiu codziennym (zdobywanie pożywienia, chowanie dzieci, zdobywanie prestiżu społecznego itp.) i odświętnym (rytuały inicjacji, wyprawy wojenne, obrzędy pogrzebowe itp.) służą budowaniu, wzmacnianiu, rozszerzaniu i chronieniu „wspólnego ciała”. Jest to tożsamość pierwotna, oparta na wspólnocie zachowań realizowanych bez odniesień do jakiegoś wspólnego planu przekonaniowego w rodzaju poglądów o własnej etniczności, której można by bronić lub którą można by utracić. Podstawą formowania się tożsamości grupowej w społeczeństwie pierwotnym jest praktyka budowania wspólnego ciała (Seeger, Matta, Viveiros de Castro 1987; Vilaça 2000). Pojęcie elity i instytucji Zajmijmy się teraz pojęciem elity, którą stanowić dla nas będzie grupa ludzi z pre­ s­tiżem opartym na nowożytnej instytucji. Prestiż to wartość, przyporządkowywana pewnym ludziom przez pozostałych członków tej samej społeczności. Uważamy także za konieczne odróżnienie prestiżu od autorytetu. Ten drugi termin oznacza, że jednostka na mocy swojego prestiżu jest w stanie oddziaływać w systematyczny sposób na innych członków swojej grupy, przy czym oddziaływanie to: 1) jest na tyle długie i skuteczne, aby można było realizować długofalowe przedsięwzięcia dla osiągnięcia W związku z powyższym musimy uprzedzić, że nasze hipotezy formułujemy przede wszystkim na podstawie obserwacji codziennych wydarzeń, tj. zachowań i wypowiedzi zaistniałych w naturalnym kontekście społecznym. Według nas błędną strategią badawczą jest opieranie wniosków na odpowiedziach uzyskanych w tzw. wywiadach etnograficznych, kreujących sztuczną sytuację, w której zarówno badacz, jak i respondent zachowują się i myślą w sposób odbiegający od normalnego. 4 �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 27 pozytywnie ocenianych celów społecznych, 2) dokonuje się poza więzami pokrewieństwa, 3) nie wymaga fizycznej obecności osoby obdarzonej autorytetem. Innymi słowy, człowiek obdarzony autorytetem wpływa na innych ludzi w sposób zapośredniczony (w sensie nadanym temu pojęciu przez Lwa S. Wygotskiego), oddziałuje na nich bardziej jako uwewnętrzniony przez nich zespół przekonań tyczących statusu i roli osoby z autorytetem, mniej zaś jako konkretny człowiek z krwi i kości (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Przejdźmy teraz do sprecyzowania, na czym polega różnica pojmowania prestiżu w analizowanych dwóch typach społeczeństw. W społeczeństwie typu pierwotnego prestiż opiera się na osobie, a jego kryterium stanowi skuteczność działań podejmowanych przez jednostkę. Przykładowo, jeżeli ktoś skutecznie poluje – cieszy się prestiżem dobrego łowcy; jeżeli zabija wrogów – jest znany jako dobry wojownik; jeżeli skutecznie leczy – posiada prestiż „człowieka wiedzy” (i’yan u E’ñepá, seripigari u Matsigenka). Taki prestiż może być kumulowany wyłącznie przez jednostkę i to tylko w obrębie jej życia. Po jej śmierci znika, a dzieci takiego człowieka swój prestiż konstruują od nowa. Prestiż nie ma także przełożenia na autorytet. Co więcej, naszym zdaniem, trudno w ogóle mówić o obecności jakiegokolwiek autorytetu w takim typie społeczeństw, zaś obraz szamanów pełniących role przywódcze, należy najprawdopodobniej do galerii euroamerykańskich stereotypów na temat ludów indiańskich, nie mających większego pokrycia w rzeczywistości. Struktury polityczne w rodzaju wodzostw to cecha społeczeństw innego typu (przedpaństwowych oraz plemiennych w rozumieniu Neila L. Whiteheada 2006). Jeśli natomiast przyjrzymy się prestiżowi w społeczeństwie typu nowożytnego, to okaże się, że opiera się on na nowożytnej instytucji, a jego kryterium stanowi miejsce zajmowane w strukturze społecznej. Miejsce takie zwykle „przekłada się” na posiadanie władzy (a więc w myśl definicji Weberowskiej jest to możność osiągania swoich celów pomimo oporu ze strony innych członków grupy) oraz możliwość dysponowania zasobami pożądanymi przez członków danej społeczności (np. pieniędzmi, ziemią, dostępem do wykształcenia). Przykładowo, właściciel przedsiębiorstwa może zwalniać bądź zatrudniać pracowników, ustalać ich wynagrodzenie oraz czas pracy, zaś nauczyciel decyduje o świadectwie końcowym ucznia, a podczas lekcji dysponuje także jego ciałem i umysłem. W obu przypadkach prestiż przedsiębiorcy i nauczyciela nie wynika z ich przymiotów osobistych, lecz opiera się na zajmowanych przez nich miejscach w strukturach społecznych przedsiębiorstwa i szkoły. W społeczeństwie nowożytnym, prócz poszczególnych jednostek, prestiż kumulować może także grupa społeczna, a potomkowie członków takiej grupy, już z racji swego urodzenia, dysponują znacznym kapitałem kulturowym, by użyć znanego wyrażenia Pierre’a Bourdieu. Prestiż może się także wiązać z autorytetem. Często zdarza się tak, że osoby o wysokim prestiżu – takie jak papież czy prezydent – oddziałują na ludzi także, będąc fizycznie daleko od nich (Csordas 2001; Whitehouse 2000; 2004). Pozostaje nam jeszcze zdefiniować nowożytną instytucję, którą stanowi struktura społeczna (a więc zespół statusów i ról społecznych), świadomie powoływana do pełnienia jednoznacznej funkcji. Od instytucji nie-nowożytnych różnić się będzie ona tym, �28 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI że 1) najczęściej można wskazać kto, kiedy i w jakim celu powołał ją do życia oraz 2) nie ma większych trudności we wskazaniu na funkcję, jaką spełnia. Na przykład wiadomo dość dobrze, kiedy powstał model nowożytnej szkoły (wiek XIX), z czyich inspiracji (myśliciele oświeceniowi) i przy wsparciu jakich sił społecznych (elity kształtujących się państw narodowych). Najmniejszego problemu nie stanowi też pokazanie realizowanej przez nią funkcji, tj. edukacji. Nie oznacza to, rzecz jasna, że instytucja nowożytna nie może pełnić jakichś funkcji drugorzędnych. Zwykle tak się dzieje, ale ich realizacja jest niemożliwa przy zaniechaniu wypełniania funkcji podstawowej; np. szkoła poprzez ukryte programy nauczania najczęściej reprodukuje strukturę społeczną, ale nie może tego robić bez prowadzenia zajęć dydaktycznych. Z kolei „instytucje” nie-nowożytne charakteryzować się będą tym, że 1) nie wiadomo kto, kiedy i w jakim celu powołał je do życia oraz 2) nie można jednoznacznie wskazać funkcji przez nie realizowanych. Przykładowo, do dziś antropolodzy spierają się o to, czy system moiet i klanów charakterystyczny dla ludów z rodziny językowej gê (wschodnia Brazylia) związany był z mechanizmem zawierania małżeństw, przywództwem wojennym i rytualnym, czy onomastyką i nadawaniem imion (Lea 1992; 1995; Seeger 1989) Podsumowując, społeczności Indian E’ñepá i Matsigenka traktować będziemy jako przykłady społeczeństwa typu pierwotnego, natomiast społeczeństwo narodowe Peru i Wenezueli jako przykłady społeczeństwa typu nowożytnego. NAUCZYCIEL INDIAŃSKI U E’ÑEPÁ (PANARE) Sytuacja społeczno-kulturowa E’ñepá południowych Z punktu widzenia wenezuelskiego społeczeństwa narodowego, mianem E’ñepá (nazwa metyska to Panare) określa się jeden z ludów indiańskich zamieszkujących w dorzeczu środkowego Orinoko. Wedle tej zwyczajowej optyki etnograficznej, powielanej w opracowaniach struktury etnicznej Wenezueli, E’ñepá dzielą się na trzy grupy regionalne: środkowych, zachodnich oraz południowych. Jeśli jednak spojrzeć na tę charakterystykę od strony samych Indian, wtedy okaże się, że lud zwany E’ñepá nie istnieje (samo słowo nie denotuje grupy etnicznej, lecz po prostu ludzi), zaś tożsamość grupowa wyznaczana jest przez nich na poziomie grupy lokalnej za pomocą kryterium pokrewieństwa i praktyki budowania wspólnego „ciała”. Członkowie tego samego, zdawałoby się, ludu są postrzegani przez swoich „pobratymców” jako osoby równie obce, jak inni Indianie zamieszkujący ten obszar (Piaroa czy Yekuana). Stąd też mówienie o E’ñepá jako o pewnej całości jest uproszczeniem, które stosujemy na potrzeby niniejszego tekstu. Nasza analiza dotyczyć będzie wyłącznie południowej grupy regionalnej Indian E’ñepá zamieszkujący dorzecza rzek Cuchivero i Guaniamo (Henley 1982; 1988; Dumont 1978; Villalón 2007). E’ñepá południowi liczą ok. 1500 osób. Jest to grupa pozostająca w dużej izolacji geograficznej i kulturowej od społeczeństwa narodowego. Wprawdzie bezpośredni kontakt z przedstawicielami świata wenezuelskiego istnieje od lat 1950., lecz dotyczył �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 29 on głównie miejscowej ludności kreolskiej zajmującej się hodowlą bydła oraz dwóch katolickich placówek misyjnych (jedna działa do dziś, druga została zlikwidowana w latach 1980.). E’ñepá nie mają prawa własności do zamieszkiwanych przez nich terenów (poza nielicznymi wyjątkami). Wprawdzie konstytucja z 2000 roku nadała Indianom pewne uprawnienia w tym względzie, jednak w praktyce E’ñepá użytkują jedynie terytorium państwowe, na którym bez przeszkód mogą działać agendy państwa (np. CODESUR w latach 1970., czy Misión Piar dzisiaj5). Osady zakładane przez poszczególne grupy lokalne są stosunkowo nietrwałe i przeciętnie istnieją po kilkanaście lat. Zamieszkiwanie w jednym miejscu uzależnione jest od czynników społecznych (istotność więzów emocjonalnych łączących członków osady) i gospodarczych (zasobność środowiska naturalnego). W latach 1990. istniało pięć większych osad: San Fernando, San Felipe, San Pedro, Las Cabritas i El Tigre. Pomimo działalności prozelitycznej zgromadzenia misyjnego Misioneras de María Inmaculada y Santa Catalina de Siena (Misjonarki Maryi Niepokalanej i Świętej Katarzyny ze Sieny) religia chrześcijańska nie odgrywa żadnej roli w życiu E’ñepá, nie ma ani konwertytów, ani indiańskich kapłanów i budynków kościelnych. Szkolnictwo funkcjonuje od ponad 30 lat. Szkoły działające na ich terytorium obejmują pierwsze dwa etapy edukacji podstawowej, pozostałe etapy mogą być realizowane przez Indian wyłącznie w szkołach w osadach metyskich6. Nauczycielami najpierw były siostry zakonne, później sami E’ñepá. Administracja oświaty leży w gestii Nucleo Educación Rural – Panare czyli Oddziału Edukacji Wiejskiej Panare. Jest to jednostka oświatowa przeznaczona wyłącznie do zarządzania wszystkimi szkołami wśród E’ñepá. Jej prowadzenie, aż do początku wieku XXI leżało de facto w gestii organizacji Fé y Alegría i dopiero od roku 2003 przechodzi w ręce samych Indian7. Poziom CODESUR (la Comisión para El Desarollo del Sur de Venezuela, Komisja ds. Rozwoju Południa Wenezueli) czy Misión Piar (jeden z programów boliwariańskich ds. ekologicznego rozwoju osad górniczych) to przykłady agend państwowych, za pomocą których rządy wenezuelskie mniej więcej od lat 1960. próbują zrealizować „skok cywilizacyjny” najmniej rozwiniętych infrastrukturalnie i demograficznie regionów kraju (stan Amazonas, stan Bolívar). Skok ten ma polegać przede wszystkim na ich industrializacji i urbanizacji. W praktyce działania tego typu instytucji ograniczają się do poszukiwania złóż bogactw naturalnych, ich eksploatacji oraz działalności propagandowej na rzecz rozwoju regionów, w których prowadzone są prace wydobywcze. 6 W Wenezueli istnieją cztery stopnie edukacji: educación prescolar (przedszkolna trwająca 1 rok), educación básica (podstawowa trwająca 9 lat i realizowana w trzech trzyletnich cyklach: klasy 1–3, klasy 4–6, klasy 7–9), educación media diversificada y profesional (średnia trwająca 2 lub 3 lata) oraz educación superior (uniwersytecka trwająca zwykle 5 lat). Te cztery stopnie realizowane są w czterech, nieco inaczej zorganizowanych, cyklach oświatowych; 1) educación preprimaria (obejmuje edukację przedszkolną), 2) educación primaria (obejmuje dwa pierwsze cykle edukacji podstawowej, tj. klasy 1–6), 3) educación secundaria (obejmuje ostatni cykl edukacji podstawowej oraz edukację średnią), 4) educación superior. 7 Fé y Alegría (Wiara i Radość) to międzynarodowa organizacja pozarządowa zrzeszająca szkoły o profilu katolickim. Jej celem jest rozwój i edukacja grup upośledzonych społecznie, głównie ubogich. Założył ją jezuita José María Vélaz w 1955 roku w Wenezueli, skąd rozprzestrzeniła się na Hiszpanię oraz część krajów Ameryki Południowej i Środkowej. W Wenezueli jest jedną z najprężniej działających organizacji edukacyjnych z własnym pionem wydawniczym i szkoleniowym. Jednym z obszarów jej działalności jest edukacja grup indiańskich w kraju. 5 �30 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI umiejętności czytania i pisania jest bardzo niski. Pierwsza organizacja tubylcza – Asamblea del Pueblo E’ñepá – mająca w zamierzeniu chronić interesy wszystkich E’ñepá w relacjach ze społeczeństwem narodowym powstała dopiero w roku 2001 i na razie nie wykazuje się znaczącą aktywnością polityczną. Wśród E’ñepá nie da się zauważyć żadnej władzy politycznej. Istnieje tylko narzucona z zewnątrz rola społeczna capitán (tj. osoby, którą przedstawiciele społeczeństwa narodowego traktują jako przywódcę osady), ale jest ona fasadowa i nie ma przełożeń na życie codzienne. Na obszarze zamieszkiwanym przez Indian nie działają na dużą skalę żadne nowożytne podmioty gospodarcze i polityczne. Podstawy zdobywania pożywienia opierają się na kopieniactwie, łowiectwie i zbieractwie. Ponadto E’ñepá okazjonalnie wykonują prace najemne dla okolicznych hodowców bydła, zwanych llaneros. Nauczyciel i szkoła indiańska w oczach przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego Obraz nauczyciela i szkoły indiańskiej konstruowany przez Wenezuelczyków determinują dwa założenia. Wedle pierwszego, funkcja nauczyciela ściśle łączy się z funkcją szkoły. Według drugiego, nauczyciel i szkoła indiańska są, a przynajmniej powinny być, tacy sami jak w społeczeństwie wenezuelskim. Po co jest szkoła państwowa w Wenezueli? Przede wszystkim uważa się, że ma ona wykształcić odpowiedni typ człowieka: zdrowego, wyedukowanego, krytycznego wobec świata, o rozwiniętej osobowości, a więc takiego, który jest władny uczestniczyć w społeczeństwie narodowym. Z kolei ludzi pełniących role społeczne nauczycieli traktuje się jako depozytariuszy pewnej wiedzy czasowo niedostępnej dla innych członków społeczeństwa i stanowiących zhierarchizowaną elitę (profesorowie akademiccy na jej szczycie, nauczyciele wiejscy na jej dole). Ich zadanie polega na przekazywaniu tejże wiedzy, a precyzyjniej mówiąc, na wykształcaniu w wychowanku szeregu umiejętności formalnych, które przeobrażają go w pożądany typ człowieka. Najważniejsze z tych „narzędzi poznawczych” to umiejętność pisania i rachowania. Posiadanie tych umiejętności jest pewnym dobrem, którego nie można nikogo pozbawiać, albowiem ich właściwe wykorzystanie umożliwia ludziom nie tylko rozwój ich osobowości, ale także awans społeczny i poprawę warunków życia, np. wykształcenie daje większą szansę na dobrze płatną pracę, dzięki której ich stopa życiowa stoi na wyższym poziomie, a to prowadzić może do podjęcia działań mających na celu podniesienie statusu społecznego (kariera społeczna od chłopa do przedsiębiorcy). Takie ujęcie bierze się z założenia, że umiejętność pisania i rachowania wpływają pozytywnie na rozwój poznawczy jednostki, a co za tym idzie, na wzrost jej świadomości, dzięki czemu zwiększają się możliwości jej udziału w systemie gospodarki państwowej oraz w strukturach państwa narodowego. Tym samym dochodzimy do odpowiedzi na pytanie o to, dlaczego szkoła ma kształtować taki, a nie inny typ człowieka. Otóż jego uformowanie jest tylko niezbędnym krokiem do realizacji dwóch innych, nadrzędnych celów: 1) postępu cywilizacyjnego (oznaczającego głównie rozwój gospodarczy kraju) oraz 2) tworzenia tożsamości narodowej (budowanie abstrakcyjnej więzi spo- �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 31 łecznej pomiędzy ludźmi, tzw. wspólnoty wyobrażonej, opartej na historii Wenezueli i instytucjach państwowych). W praktyce obie funkcje ściśle wiążą się ze sobą: dobry obywatel jest równocześnie dobrym pracownikiem. Na marginesie dopowiedzmy, że oprócz powyższych oficjalnych celów szkolnictwa istnieją także cele ukryte, realizowane poprzez tzw. ukryty program nauczania (hidden curriculum), jednak tą kwestią nie będziemy się tutaj zajmować, gdyż dotyczy ona zagadnień innego typu. Jeśli teraz popatrzymy na oficjalny model edukacji dwukulturowej realizowany w Wenezueli, to okaże się, że funkcje przypisywane nauczycielowi indiańskiemu i szkole indiańskiej są podobne do opisanych wyżej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Villalón 1994). Przede wszystkim dziecko indiańskie winno rozwijać się poprzez nabycie szkolnej wiedzy koniecznej do bycia obywatelem wenezuelskim i wystarczającej do uczestniczenia w życiu społeczeństwa narodowego. Program szkolny edukacji dwukulturowej można sprowadzić do realizacji dwóch celów: 1) ułatwiania Indianom przyswajania sobie zdobyczy cywilizacji nowożytnej; 2) pomagania w budowaniu przypisywanej Indianom tożsamości etnicznej. Jeśli chodzi o cel pierwszy, to ma być on osiągany poprzez uczenie języka hiszpańskiego, przekazywanie wiedzy naukowej w rodzaju matematyki czy nauk przyrodniczych, wprowadzanie higieny oraz wdrażanie wiedzy o instytucjach państwowych, konstytucji, prawach i obowiązkach obywatela itp. Programy oficjalne przekonują, że dzięki nabyciu wiedzy umożliwiającej uczestniczenie w gospodarce rynkowej i kontaktowanie się z resztą społeczeństwa wenezuelskiego, Indianin będzie władny decydować o swym losie i wybierać miejsce oraz sposób życia, jakie mu najbardziej odpowiadają. Cel drugi winien być realizowany poprzez pozytywne waloryzowanie „kultury indiańskiej”, a następnie pokazywanie Indianom sposobów jej ochrony (tworzenie domów kultury, produkcję pamiątek „etnicznych” dla turystów itp.). Tę „kulturę”, określaną zwykle mianem etniczności, sprowadza się do dwóch elementów: języka etnicznego oraz wybranych części kultury materialnej (wyroby rękodzielnicze, stroje, instrumenty) i obrzędowej (tańce, muzyka, deportes indígenas „tubylcze sporty”)8 . One to powodują, że różne grupy lokalne mówiące podobnym językiem, zamieszkujące to samo terytorium i posiadające podobne artefakty kulturowe są uznawane przez administrację państwową za jedną grupę etniczną, jeden lud indiański. Dlatego też te właśnie elementy winny być przedmiotem programu nauczania prócz, rzecz jasna, korpusu „wiedzy cywilizującej”. Na nich opierać się ma wyobrażana tożsamość etniczna grupy 8 Oczywiście z antropologicznego punktu widzenia ta strategia folkloryzacji kultury ma niewiele wspólnego z realnym odzwierciedleniem różnic i podobieństw kulturowych pomiędzy grupami lokalnymi. Dodatkowo, w przypadku społeczeństw pierwotnych prowadzi ona do demontażu dotychczasowej kultury, albowiem niszczy praktykę budowania wspólnego ciała. Przykładowo w utworzonym w El Tigre „domu kultury”, którego zadaniem jest „zachowanie i chronienie kultury Panare”, dzieci indiańskie wykonują przedmioty uznane przez zakonnice za kwintesencję „kultury panarskiej”, tj. wyroby plecionkarskie. Prowadzi to do sytuacji, w której dzieci wyplatają sita i kosze, które nikomu nie służą i do nikogo nie należą. Tym samym następuje dekontekstualizacja praktyki codziennej, w której sita i kosze wykonuje się z krewnymi i dla krewnych, a czynność plecenia wykonana poza kontekstem sytuacyjnym dezorganizuje dotychczasowy sposób budowania świata. �32 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI indiańskiej, która stanowić będzie o jej odrębności w ramach społeczeństwa narodowego. Na potrzeby takiego podejścia ukuto nawet termin „obywatel indiański” (el ciudadano indígena), który z jednej strony jest Wenezuelczykiem, z drugiej zaś Indianinem świadomym swojej odrębności kulturowej. W zamierzeniu programów oświatowych agentem owych zmian oraz animatorem i obrońcą tak skonstruowanej etniczności ma być indiański nauczyciel. To on stanie się pierwszą elitą świeżo upodmiotowionych politycznie i społecznie ludów indiańskich Wenezueli. Jego zadanie polega nie tylko na inicjowaniu działań, np. gospodarczych czy politycznych, włączających Indian w nurt głównego życia społeczeństwa wenezuelskiego, ale także na uczeniu języka etnicznego oraz propagowaniu sfolkloryzowanej kultury indiańskiej (zob. Programa... 1988; Régimen... 1998; Moreno 2000; Mosonyi, Rengifo 1982; Mosonyi 1998; 2008; Mosonyi, Mosonyi 2000; Vega 2000; Villa 2000; Villalón 1994). Powyższy obraz przynależy bardziej do porządku ideologicznego niż rzeczywistego. Praktyka wydaje się być mniej świetlana. Już na pierwszy rzut oka widać, że szkoła jako instytucja działa wśród E’ñepá południowych dość przypadkowo, a jej funkcjonowanie jest uzależnione przede wszystkim od postawy nauczyciela. Zajęcia szkolne mogą odbywać się regularnie (San Pedro), z przerwami (San Fernando), bądź wcale (San Felipe). A jeśli przyjrzeć się choćby pobieżnie realizacji powyższego programu, wtedy okaże się, że zamierzone cele, przynajmniej w przypadku E’ñepá południowych, nie są osiągane. Popatrzmy najpierw, jak wygląda przyswajanie zdobyczy cywilizacji nowożytnej i ich potencjalne oddziaływanie na losy życiowe uczniów. Po pierwsze, szkoła nie uczy skutecznie. Wprawdzie nie prowadziliśmy oceny nauczania na szeroką skalę, ale jednak nasze wycinkowe badania jednoznacznie pokazują, iż umiejętności uczniów są dużo poniżej poziomu określonego przez standardowe testy UNESCO w zakresie czytania/pisania i rachowania. Mało tego, wygląda na to, że szkoła w wydatny sposób wspomaga zaniechanie dalszej nauki. Wśród E’ñepá południowych jest tylko jedna osoba, która rozpoczęła edukację na poziomie uniwersyteckim. Szkołę średnią ukończyło osiem osób. Uczniowie zwykle przerywają edukację na poziomie 5–6 klasy szkoły podstawowej. Po drugie, nie zauważyliśmy, aby wiedza szkolna poprawiała jakość życia (z punktu widzenia Wenezuelczyka warunki mieszkalne, żywieniowe i higieniczne wśród E’ñepá nie uległy zmianie) lub też powodowała awans społeczny (E’ñepá nie przenoszą się do osad metyskich i nie podejmują długotrwałej nie-indiańskiej działalności zawodowej). Innymi słowy, E’ñepá żyją tak, jak żyli do tej pory, pomimo ponad 30 lat edukacji państwowej. Jeśli z kolei przyjrzymy się procesowi budowania etniczności E’ñepá, to najpierw zauważymy, iż przekaz szkolny jej dotyczący powoduje więcej zamieszania niż pożytku. Umiejętność czytania i pisania w języku e’ñepá jest umiejętnością martwą, tj. całkowicie niepraktyczną. Oprócz dwóch podręczników szkolnych nie ma żadnej literatury w tym języku, a ponieważ zarówno dzieci, jak i dorośli nie wiedzą do czego mogliby używać języka pisanego e’ñepá, więc go nie używają. Patrząc z nowożytnego punktu widzenia, sens jego istnienia jest dla Indian w najlepszym razie nader niejasny i w całości zamyka się w obszarze ideologii. Nie da się też zauważyć procesu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 33 formowania się elity – nie widać, aby nauczyciel był siłą w jakiś sposób konsolidującą wspólnoty, zaś tożsamość grupowa E’ñepá w dalszym ciągu jest konstytuowana na modłę społeczeństwa pierwotnego, a więc poprzez zachowania zogniskowane wokół budowania wspólnego „ciała”. „Wytwórcami” rzekomej etniczności E’ñepá są ciągle nie-E’ñepá: antropolodzy, działacze społeczni, zakonnice. Sami Indianie w swym codziennym życiu nie traktują sposobów ubierania się, rękodzielnictwa czy pieśni jako wyznaczników swej tożsamości. A jeśli w ich wypowiedziach pojawiają się elementy retoryki związanej z etnicznością, to raczej na zasadzie „pustego” semantycznie zapożyczenia z dyskursu latynoskiego, o czym zaświadcza choćby praktyka dotycząca „domu kultury” w El Tigre. Tak określany budynek został postawiony pod wpływem misji katolickiej po to, aby „chronić dobra kultury E’ñepá” (słowa Indian powtarzane za zakonnicami). W praktyce jednak „ochrona dóbr kultury” ze strony indiańskiej sprowadza się do wypowiadanego w obecności ludzi z zewnątrz (misjonarze, antropolodzy) odpowiedniego postulatu oraz możności zaświadczenia faktem posiadania odpowiedniego budynku, że taka ochrona istnieje, chociaż realne działania podejmowane są zawsze, a później kontrolowane przez zakonnice i dotyczą zazwyczaj dzieci, które stawiają mniejszy opór wobec narzucanych im czynności w rodzaju rzemiosła artystycznego (artesanía). Tymczasem przedstawiciele administracji oświatowej winą za dotychczasowe niepowodzenia programu edukacji dwukulturowej obarczają samych E’ñepá. Wedle nich przyczyny tkwią w: 1) ogólnym niedouczeniu indiańskich nauczycieli, których wiedza nie przekracza poziomu edukacji podstawowej, a często jest jeszcze mniejsza, 2) bardzo słabym przygotowaniu pedagogicznym nauczycieli, którzy po prostu nie wiedzą jak uczyć (jedyna stosowana metoda to repetycja), 3) w tradycyjnych wzorach zachowań E’ñepá, którzy unikają sytuacji publicznego ośmieszenia, a za takie są przez nich uznawane sytuacje szkolne, gdy dziecko błędnie odpowiada, czyta czy też pisze w obecności innych. W praktyce więc nauczyciel w oczach Wenezuelczyków jest tylko kandydatem do bycia elitą w swojej grupie, który z własnej winy nie dorósł jeszcze do odgrywania owej roli. Natomiast naszym zdaniem przyczyna jest raczej zawarta w ukrytym programie funkcjonowania szkoły, której podskórne funkcje dotyczą demontażu dotychczasowej struktury kultury indiańskiej, lecz tej kwestii nie będziemy tutaj rozwijać (zob. np. prace analizujące wpływ szkoły na reprodukcję społeczną i kulturową Indian Waorani i Jívaro: Rival 1996; 2002; Taylor 1981). Wygląda więc na to, że przynajmniej do tej pory educación intercultural bilingüe wśród E’ñepá południowych nie prowadzi ani do ich włączania się w obręb społeczeństwa wenezuelskiego, ani też nie wytwarza ich tożsamości etnicznej. Nauczyciel i szkoła indiańska w praktyce życia codziennego W tym miejscu chcemy zaproponować robocze wnioski, jakie wysnuliśmy obserwując indiańską codzienność. Z racji szczupłości miejsca ograniczymy się do pokazania dwóch sytuacji, które będziemy analizować jako przykłady tego, jak E’ñepá mogą pojmować rolę społeczną nauczyciela oraz szkołę. �34 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI Przypatrzmy się najpierw domniemanej elitarności nauczyciela. W 1999 roku Indianie z trzech wspólnot (San Fernando, San Felipe, San Pedro) wpadli na pomysł utworzenia wspólnego poletka, na którym ich członkowie uprawialiby banany i maniok, aby później sprzedawać je na targu w mieście. W ten sposób mieszkańcy trzech osad uzyskaliby gotówkę na zakup narzędzi, lekarstw, amunicji i naczyń metalowych. Perswazyjność trzech inicjatorów całego przedsięwzięcia (Patricio i Manuel z San Fernando, Elías z San Felipe; żaden z nich nie jest nauczycielem) spowodowała, że jego pierwsza część zakończyła się sukcesem. Po udanych zbiorach pojawił się problem transportu płodów rolnych na targ. Jedynym możliwym sposobem jest droga wodna, 5–6 godzin podróży łodzią motorową w dół rzeką Cuchivero. Takiej łodzi nikt z Indian nie posiada, zaś okoliczni metysi, którzy posiadali odpowiednie łodzie żądali, według Indian, zbyt wysokie ceny za ich wynajem, by transport płodów rolnych był opłacalny. Wtedy inicjatorzy wymyślili kupno silnika. Niestety, przekraczało to ich możliwości finansowe, więc zwrócili się do nas z prośbą o pomoc. Dwa lata później przekazaliśmy im pieniądze oraz informacje, w którym mieście wystarczą one na kupno silnika. Na zebraniu z naszym udziałem Indianie uzgodnili, że pojedzie po niego Juan Gregorio oraz przedstawiciele trzech wspólnot. Dlaczego akurat on? Juan Gregorio jest od 4 lat nauczycielem w San Felipe, ale to nie dlatego społeczność przekazała mu całą sumę i obdarzyła misją zakupu. Szkoła w San Felipe praktycznie nie funkcjonuje, lekcje odbywają się 4–5 razy w miesiącu, a niektóre dzieci nie potrafią się nawet podpisać, nie mówiąc już o ukończeniu poszczególnych grados. Słowem, Juan Gregorio zupełnie nie spełnia kryteriów bycia nauczycielem, prócz faktu pobierania pensji. Sądzimy, że o jego wyborze zadecydowały dwa fakty. Po pierwsze to, że kiedyś był kierowcą w misji katolickiej, a więc w odczuciu pozostałych E’ñepá jest obyty ze światem zewnętrznym oraz zna się na silnikach. Po drugie to, że Juan Gregorio nie mieszka w pobliżu żadnej ze wspólnot, a więc jest uważany za osobę neutralną. Jaki był ciąg dalszy wydarzeń? Juan Gregorio sprawdził cenę silnika w najbliższym mieście, stwierdził, że pieniędzy na jego kupno nie starcza, po czym sprawę zarzucił. Po roku okazało się, że ilość gotówki zmniejszyła się o połowę, za to w tym okresie wielu E’ñepá brało udział w urządzanych przez niego fiestach. Tak więc Juan Gregorio w powyższej sytuacji nie postąpił tak, jakby można było oczekiwać od nauczyciela. Jego znajomość czytania i pisania, długotrwały pobyt w świecie zewnętrznym (edukacja szkolna, służba wojskowa, praca w misji) nijak nie przełożyły się na odmienne zachowanie. Postąpił tak, jak prawdopodobnie uczyniłby każdy inny E’ñepá na jego miejscu. Oddając to metaforycznie, działał tak, jakby upolował wyjątkowo duże zwierzę, po czym wykorzystał je na „tradycyjną” modłę – rozdając dobra wśród krewnych, których zachowanie także było mocno „tradycyjne” – korzystali z jego darów, równocześnie na boku komentując jego postępowanie. Dla Juana Gregorio nie liczył się interes trzech wspólnot indiańskich znad Cuchivero, które dzięki sukcesowi powyższej inicjatywy mogłyby uzyskać wyższy stopień autonomii gospodarczej, a przez to i politycznej. Nie miał też na uwadze swojego indywidualnego dobra jako przyszłego dysponenta silnika. Inaczej mówiąc, nie interesowały go przyszłe korzyści ani wspólnoty, ani też jego samego. Liczyły się za to pieniądze „tu �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 35 i teraz” i to, jakie dobra można za nie nabyć. Widzimy więc, że istnieje dość zasadnicza różnica pomiędzy rzeczywistym zachowaniem Juana Gregorio a przypisywanym mu przez programy edukacji dwukulturowej „pakietem” nauczycielskich postaw i wartości. Z punktu widzenia E’ñepá Juan Gregorio postąpił w normalny sposób. To dla przedstawicieli społeczeństwa wenezuelskiego jego postępowanie może wydać się dziwne i mocno odbiegające od ich wyobrażenia elity. W najgorszym razie będą ujmować tę sytuację jako przykład wykorzystywania swojego statusu społecznego dla własnych korzyści. Sądzimy, że takie rozumienie sprawy fałszuje jej obraz. W oczach E’ñepá nauczyciel nie posiada prestiżu z racji pełnionej roli społecznej. Gdyby tak było, wtedy pieniądze otrzymałby Natalio z San Pedro, który najsumienniej wypełnia swoje szkolne obowiązki. Tymczasem Juan Gregorio czy Natalio, to tacy sami ludzie, jak wszyscy inni. Owszem, mogą posiadać prestiż, ale ze względu na swą osobistą historię – w opisywanym przypadku była to społeczna „kariera” kierowcy. Inaczej mówiąc, takie budowanie prestiżu pasuje do modelu społeczeństwa pierwotnego. Obserwując zachowania dnia codziennego Indian E’ñepá nie znajdujemy kryteriów, według których można by orzec, iż nauczyciel w jakiś sposób odróżnia się od pozostałych członków wspólnoty. Chyba tylko faktem prowadzenia lekcji, a i to nie zawsze ma miejsce. Jego zachowanie, ubiór, sposób mówienia, pozostałe rodzaje aktywności, nie są na tyle odmienne, aby mówić o jego elitarności. Jeśli więc E’ñepá nie postrzegają nauczyciela jako członka elity, to czym jest dla nich ta rola społeczna? I czy w ogóle jest to dla nich rola społeczna? Wydaje nam się, że odpowiedź jest negatywna. Przypatrzmy się opisanej poniżej sytuacji. Jak już wspominaliśmy, podległa Juanowi Gregorio szkoła w San Felipe z perspektywy społeczeństwa narodowego funkcjonuje źle. Być może z tego powodu niektórzy mieszkańcy tej osady wyrażali swe niezadowolenie. Nie podobał im się fakt, że Juan Gregorio pobierał pensję nauczycielską, a w zamian za to nic osadzie nie dawał, nie uczył dzieci, nie aktywizował działalności rodziców w sprawach szkoły itp. Nasze bezpośrednie pytania o próby rozwiązania problemu zaowocowały opowieściami o zebraniach, na których opiekunowie dzieci (los representantes del los niños) zwracali się do nauczyciela ze skargą, a ten przyrzekał poprawę. I nic się nie zmieniało. Na tej podstawie skłonni byliśmy uważać Juana Gregorio za osobę nieuczciwą. Nasza opinia zmieniła się dopiero wtedy, gdy znacznie później dowiedzieliśmy się, jak wyglądały owe spotkania. Okazało się, że zebrania takie odbywały się 1–2 razy w roku. W międzyczasie ci sami ludzie, którzy oficjalnie przedstawiali Juanowi Gregorio swoje żale, spotykali się z nim w sytuacjach pozaszkolnych, chodzili razem na polowania, bawili się na fiestach, gawędzili i żartowali, ale nie poruszali sprawy jego nauczycielskich obowiązków. Innymi słowy, obie strony konfliktu zachowywały się w sposób typowy dla E’ñepá – unikały głośnego, publicznego i bezpośredniego wypowiadania swoich pretensji do niego. Takie postępowanie jest bowiem możliwe dopiero w kontekście praktyki latynoskiej, pozaindiańskiej, a więc w trakcie zebrań, podczas których spotykają się ze sobą role społeczne opiekunów dzieci (los representantes del los niños) i nauczyciela (el maestro). Jednakże dokonywane wówczas ustalenia nie przekładają się na codzienne życie. Jest zupełnie tak, jakby E’ñepá w pewnych sytuacjach (np. różnego �36 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI typu zebrania, wywiady etnograficzne, pobyt w mieście) przywdziewał kostium roli społecznej, znany mu z obserwacji zachowań Wenezuelczyków, po czym, gdy dana sytuacja się kończy, zdejmował go i wracał do codziennego życia. Roboczy wniosek, jaki stąd wyciągamy, to teza, iż taka „zamiana skóry” jest w ogóle możliwa i że Indianin jest w stanie zachowywać się raz na sposób E’ñepá, a raz na modłę wenezuelską. Co więcej, nie widzimy żadnych oznak, które by sugerowały, że pociąga to za sobą jakieś przekształcenia poznawcze lub – co gorsza – jakiś rodzaj umysłowej schizofrenii. Bynajmniej. Wydaje nam się, że taka strategia jest jak najbardziej na miejscu i nie kłóci się ze sposobami postępowania w społeczeństwie pierwotnym. Mało tego. Sądzimy, że „bycie nauczycielem” zostało tak zaadaptowane przez kulturę E’ñepá, by nie powodowało konfliktów poznawczych. Wydaje nam się, że z ich własnego punktu widzenia nauczyciel E’ñepá to taki sam człowiek jak inni. Różni się tylko tym, że zdobywa środki do życia także poprzez nawiązywanie relacji wzajemności z przedstawicielami społeczeństwa wenezuelskiego. On wykonuje pewne czynności wymagane przez obcych (prowadzi lekcje, ubiera się na sposób metyski, przestrzega zasad higieny), oni regularnie dostarczają mu pieniądze. Dodatkową zaletą tej relacji może być ewentualny prestiż wobec niektórych członków własnej grupy, płynący z utrzymywania kontaktów ze światem zewnętrznym. Wyraźnie zaznaczmy, że ów prestiż nie wynika z zajmowania pozycji społecznej nauczyciela, lecz z indywidualnych przymiotów jednostki potrafiącej skutecznie negocjować z obcymi. Metaforycznie rzecz ujmując, nauczyciela można przyrównać do myśliwego, który winien posiadać określone umiejętności, aby upolować pożądaną przez siebie zwierzynę, którą w tym przypadku jest państwowa pensja. Aby tego dokonać, musi zachowywać się w określony sposób. I właśnie to zachowanie, tak podobne do znanej z naszego świata roli społecznej nauczyciela, sprawia, że skłonni jesteś­my postrzegać go jako kogoś, kto już uwewnętrznił świat nowożytnych wartości w rodzaju narodu i państwa, rozwoju i postępu. Nasze podejrzenia, że jest tak, jak to powyżej przedstawiamy, wzmacnia jeszcze analiza historii życia poszczególnych nauczycieli. Okazuje się, że każdy z nich jest synem i’yana9. Czy to przypadek? Czy istnieje jakiś psychologiczny związek pomiędzy sytuacją syna ojca cieszącego się prestiżem a chęcią tegoż syna, aby zyskać podobne uznanie? W trzech indywidualnych przypadkach, które znamy (Natalio, Juan Gregorio, David), kariera i’yana okazywała się dla następców z różnych względów za trudna. Czy może więc być tak, że wybierali 9 I’yan (dosł. ten, który pomnaża) to ideał bycia w świecie dla Indian E’ñepá. I’yan to ten, kto tworzy przestrzeń do dobrego, bezpiecznego życia. Potrafi nie tylko skutecznie budować ciała swych dzieci i aranżować ich małżeństwa tak, by żyły w jego wspólnocie, ale także nawiązywać i utrzymywać bezpieczne relacje z różnymi klasami Obcych żyjących poza światem wspólnoty (inni Indianie, Biali, byty nadprzyrodzone, zmarli, duchy itp.). Pozyskuje od nich dobra koniecznie do reprodukcji wspólnoty i chroni ją przed ich szkodliwym wpływem. W tym samym czasie jego umiejętne działania pozwalają niwelować konflikty, stany agresji i akty przemocy, jakie w sposób nieunikniony, według ontologii E’ñepá, muszą się pojawić w dużej grupie ludzi żyjących ze sobą. I’yan jest więc równocześnie osobą, która zarządza odtwarzaniem grupy, jak i zapewnia jej członkom poczucie bezpieczeństwa. Jest kimś na kształt szamana i nieformalnego przywódcy. Bycie i’yanem oznacza człowieczeństwo najwyższego stopnia. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 37 inną drogę, polegającą na kontakcie z nieznanym, tj. ze światem zewnętrznym, zaś jedynym sposobem kontaktu dopuszczanym przez stronę wenezuelską była droga nauczyciela? Wydaje nam się, że tak. Rzecz jasna, to tylko hipoteza, której udowodnieniem zajmiemy się w przyszłości. Dodatkowo podejrzewamy, że nie odnosi się ona tylko do rozumienia roli społecznej nauczyciela, ale obejmuje także tubylcze pojmowanie szkoły. Wydaje się, że indiański punkt widzenia nie ma żadnych punktów stycznych z naszym, nowożytnym sposobem patrzenia na tę instytucję. Szkoła jest raczej „indianizowana”, tj. kulturowo adaptowana, niż bezpośrednio przyjmowana z całym dobrodziejstwem nowożytnych wartości. Na ten trop wskazują nie tylko nasze doświadczenia terenowe zdobyte wśród E’ñepá, Matsigenka i Waorani, lecz także doniesienia badaczy z innych części Amazonii (Aikman 1999; Gow 1991; Ferreira 1994; 1997; 1998; Rival 1996; 2002). Analogicznie do sygnalizowanego już przypadku „domu kultury” w El Tigre, skłonni jesteśmy widzieć szkołę jako sposób działania mający na celu zdobywanie dóbr ze świata białych. Dzięki zaadaptowanym instytucjom nowożytnym (szkoła, enfermería „ambulatorium”, dom kultury) Indianie uzyskują dostęp do pożądanych przez nich wybranych elementów świata zewnętrznego (leków, narzędzi, naczyń, sprzętu elektronicznego, transportu mechanicznego itp.). Aby jednak to osiągnąć, muszą prawidłowo odpowiadać na zapotrzebowanie drugiej strony kontaktu kulturowego, tj. społeczeństwa wenezuelskiego. A ponieważ jego przedstawiciele interesują się edukacją, religią, rozwojem regionalnym, kulturą i etnicznością, dlatego też stosowane strategie nawiązują do tych właśnie obszarów. Prawdopodobnie tutaj leży jedna z przyczyn łatwości zaadaptowania praktyki zebrań (reuñones) i posługiwania się retoryką latynoską o określonej treści (dyskurs gente civilizada „ludzi cywilizowanych”). To także tłumaczy dużą wagę przywiązywaną do fizycznej strony szkoły przy zupełnym pomijaniu jej funkcji edukacyjnej. Szkoła dla E’ñepá to przede wszystkim budynek, historia jego budowy i materiałów nań zużytych, to ilość dzieci uczących się na poziomie poszczególnych grados, to podręczniki, zeszyty i ołówki, to nauczyciel indiański, to obecność boiska do piłki nożnej i flagi narodowej. Wymiar edukacyjny szkoły (rozwój poznawczy dzieci, zdobywanie wiedzy) jest całkowicie ignorowany, a może nawet w ogóle nie zauważany. Innymi słowy, szkoła na pewno nie jest przez nich pojmowana jako instytucja nowożytna. Ten wątek rozwijamy poniżej, omawiając sytuację Indian Matsigenka. PRZYWÓDCA COMUNIDAD NATIVA U INDIAN MATSIGENKA Sytuacja społeczno-kulturowa Matsigenka znad dolnej i środkowej Urubamby Matsigenka to jeden z większych ludów amazońskiej części Peru (około 14 tys. osób). Mówią językiem z rodziny językowej arawak i występują w postaci czterech grup regionalnych. Podobnie jak E’ñepá, jako całość istnieją tylko z perspektywy zewnętrznej, głównie etnograficznej. Oni sami wyraźnie podkreślają różnice między �38 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI swymi grupami regionalnymi tak w języku, jak i w kulturze materialnej czy społecznej. Zdecydowanie przyjmują perspektywę miejsca zamieszkania, w szerszym, regionalnym rozumieniu lub węższym, grupy lokalnej. Ich poczucie tożsamości oparte jest na wspólnocie zamieszkiwania konkretnego miejsca, realnych więzach pokrewieństwa i codzienności wzajemnego dbania o siebie. Ta płynność czy też nieostrość tożsamościowych przestrzeni widoczna jest też z zewnątrz. Matsigenka wraz z innymi grupami tego regionu, takimi jak Caquinte (Kakinte), Nomatsiguenga, Ashéninka i Asháninka, tworzą w rzeczywistości gęstą sieć powiązań społecznych, rytualnych i handlowych, całość zwaną w etnografii Arawakami przedandyjskimi. Mówienie więc o Matsigenka jako wyraźnie wyodrębnionym ludzie (i tak siebie postrzegającym) jest sporym uproszczeniem. W artykule tym odniesiemy się tylko do fragmentu wzmiankowanej sieci: Matsigenka dolnej i środkowej Urubamby. Jest ich około 10 tysięcy. Stałe kontakty z misjonarzami nawiązali dopiero w początkach XX wieku. Mimo dziesięcioleci działalności prozelitycznej prowadzonej tak przez misjonarzy katolickich, jak i protestanckich, zdecydowana większość tego ludu to tylko nominalni katolicy i/lub ewangelicy. Wydaje się, że Matsigenka zaadaptowali głównie zewnętrzne formy chrześcijaństwa, całkowicie ignorując jego treść, albowiem nowe wierzenia i moralność nie odgrywają większej roli w ich życiu codziennym i obrzędowym. Matsigenka znad rzeki Urubamba żyją w systemie ok. 20 comunidades nativas (wspólnot tubylczych). W latach 1960–1970. miał bowiem miejsce, głównie pod egidą protestanckich misjonarzy, proces koncentracji dawniej rozproszonych populacji lokalnych w stałych osadach, wzdłuż głównych rzek regionu. Działają tu dwie tubylcze organizacje: Centro de Comunidades Nativas Machiguenga (CECONAMA) i Consejo Machiguenga del Río Urubamba (COMARU), ale każda comunidad posiada swe wybieralne władze. System edukacji państwowej działa też od około 55 lat na poziomie podstawowym i średnim (educación primaria y secundaria). Z początku nauczycielami byli misjonarze, potem Matsigenka, następnie pucalpinos (mieszkańcy miasta Pucallpa, dużego ośrodka administracyjnego nad rzeką Ucayali) lub serranos (osoby przybyłe z Andów). Praktykuje się, głównie przez mężczyzn w średnim wieku, czytanie Nowego Testamentu w języku matsigenka. Poziom umiejętności pisania jest dość niski, teksty pisane w rodzaju dokumentów urzędowych zawierają sporo błędów ortograficznych i gramatycznych. Sama umiejętność nie ma praktycznego uzasadnienia poza działalnością administracyjną organizacji indiańskich. Na obszarze dolnej i środkowej Urubamby nie występuje zwarte, „nowe” (dwudziestowieczne) osadnictwo nieindiańskie, zaznacza się za to silnie obecność Compañía Pluspetrol zajmującej się poszukiwaniem i eksploatacją gazu ziemnego w regionie dolnego biegu rzeki Camisea. Podstawą gospodarki Matsigenka jest w dalszym ciągu kopieniactwo uzupełniane myślistwem i zbieractwem. W diecie dużą rolę odgrywają też produkty kupowane za pieniądze uzyskane z najemnej, okazjonalnej pracy, głównie dla metysów i Compañía. Uprawa i hodowla nastawiona na zbyt występuje w niewielkim wymiarze (problemy ze zbytem, dostępem do narzędzi metalowych, inflacją i organizacją pracy) (Baksh 1984; Johnson 2003). �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 39 Comunidad nativa i jej przywódcy w oczach przedstawicieli społeczeństwa peruwiańskiego Czemu służyć miała comunidad nativa w Amazonii oraz jej indiańscy przywódcy? W epoce prezydentury generała Velasco Alvarado (koniec lat 1960.), gdy dopiero powstawały zręby programu rozwoju ekonomicznego, społecznego i politycznego Amazonii peruwiańskiej, intelektualne dyskusje reformatorów krążyły głównie wokół pojęć: kolonialna marginalizacja tego regionu, wyzysk ekonomiczny jej tubylczych mieszkańców oraz ich społeczne zacofanie. Ludy indiańskie tego obszaru postrzegano jako mniejszości etniczne składające się z rozproszonych grup rodzin, charakteryzujące się nikłym stopniem upodmiotowienia, które nie były w stanie sprostać wyzwaniom spontanicznie rozwijającej się gospodarki kapitalistycznej. Marginalizacja Indian odbywała się na dwa sposoby: poprzez utratę najlepszych ziem, zamienianych przez nieindiańskich osadników w pola uprawne lub pastwiska (frontera demográfica), lub wyzysk ekonomiczny Indian, wykorzystywanie ich jako taniej siły roboczej. Owi tani robotnicy zmuszani byli dodatkowo do nabywania produktów pochodzenia przemysłowego od regatones, obwoźnych kupców narzucających wysokie ceny na sprzedawane dobra (frontera económica). Obraz wyzysku w Amazonii dopełnić należy jeszcze rabunkowym wyrębem cennych gatunków drzew, nielegalnym wydobyciem szlachetnych metali i innych zasobów naturalnych oraz szkodliwą działalnością protestanckich misjonarzy pozbywających Indian własnej kultury, przekształcających ich w „lumpenproletariat dżungli” (Chirif, Mora 1977). Odpowiedzią na tę sytuację było ustanowienie w połowie lat 1970. La Ley de Comunidades Nativas y de Promoción Agropecuaria de las Regiones de Selva y Ceja de la Selva. Nowe prawo zainicjowało całkowicie nową epokę. Jego celem była konsolidacja życia społecznego rozproszonych grup rodzinnych i nadania im postaci podmiotów prawnych – comunidades nativas – posiadających własne, wybieralne władze oraz akt wspólnotowej własności użytkowanego terytorium. Władze wspólnoty (przewodniczący, wiceprzewodniczący, sekretarz, skarbnik, członkowie zarządu) administrowały nią, m.in. poprzez sporządzanie dokumentów: aktów zawarcia związków małżeńskich, narodzin i zgonów, dowodów tożsamości. Z kolei zgromadzenie wspólnoty (asamblea comunal) miało łagodzić konflikty wewnątrz wspólnoty, orzekać w zakresie wykroczeń przewidzianych kodeksem cywilnym oraz regulować stosunki z innymi wspólnotami. Przed światem zewnętrznym, głównie w relacjach z państwem, w imieniu wspólnot występowały organizacje ponadlokalne zrzeszające wszystkich Matsigenka lub grupy ich wspólnot. W rozumieniu prawodawcy, obok własności ziemskiej i autonomii administracyjnej następnym ważnym wyrazem upodmiotowienia społeczności indiańskich była edukacja. Jej funkcje były jasno sprecyzowane: wzrost wiedzy Indian o otaczającym ich nieindiańskim świecie, zrozumienie przyczyn i mechanizmów swego wyalienowania oraz powstanie elit indiańskich. Elity to grupy osób, które miały dysponować wiedzą dotyczącą tego, do czego służą powołane instytucje, jakie zadania mają pełnić i jak należy owe zadania realizować. Ich zadanie to kreowanie własnej (tubylczej) wizji emancypacyjnej, odległej od tu i teraz, oraz �40 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI aktywizacja członków wspólnoty do skutecznych działań na jej rzecz. Proces ten miał prowadzić do wzrostu prestiżu elit tak we własnej społeczności, jak i na zewnątrz. Ostatni ważny obszar wymagający pomocy ze strony państwa to poprawa i ochrona zdrowia Indian, tak w rozumieniu kondycji pojedynczych osób, jak i całych populacji. By móc ją zrealizować, powołano stałą opiekę medyczną w postaci lokalnych ośrodków zdrowia, prowadzonych przez sanitariuszy i pielęgniarki, oraz programy upowszechniania higieny, świadomego macierzyństwa oraz zdrowego odżywiania się. W założeniu, wspólnoty jako podmioty prawne mogły liczyć na pomoc państwa w zakresie owego szeroko rozumianego rozwoju ekonomiczno-społecznego. Państwo finansowało ośrodki promocji rolnictwa i hodowli, rozwoju rękodzieła artystycznego, domy kultury i ochronę zdrowia. Dopłacało też, by podwyższyć konkurencyjność, do produktów rolnych wspólnot, udzielało bezzwrotnych pożyczek i kredytów, oferowało pomoc techniczną i logistyczną (Chirif et al. 1991). W ten oto sposób nastąpić miał kres marginalizacji i podporządkowania Indian. Otrzymując narzędzia prawne, instytucjonalne i intelektualne stawali się panami swego losu, a ich życie ekonomiczne i społeczne optymalizowało się i racjonalizowało w nowoczesnym rozumieniu tych słów. Tą drogą, zgodnie z ideą prawodawcy, powstawały przesłanki szeroko rozumianego rozwoju, a wspólnoty tubylcze Amazonii miały szansę zająć w tym procesie godne miejsce (zob. Chirif, Mora 1977). Ów obraz odległy jest jednak od realiów, które można obserwować dziś, po blisko 40 latach intensywnego oddziaływania państwa, księży i pastorów. Zacznijmy od roli organizacji w życiu wspólnoty. Już nawet po krótkim pobycie i obserwacji tego, co dzieje się wokół (wspólnoty Flor de Palma, El Progreso, La Batea), jest oczywiste, iż codzienne życie comunidad bazuje na mechanizmach wzajemności wynikających z więzów krwi, a nie na obowiązkach i przywilejach wynikających z zajmowanego miejsca w hierarchii organizacji. I tak na przykład, przyglądając się czterem znanym nam przypadkom konfliktów rozgrywających się wewnątrz comunidad, zauważyliśmy, że rozwiązano je głównie przy aktywnym udziale osób odgrywających kluczową rolę w systemie więzi krewniaczych każdej ze zantagonizowanych parentel, aniżeli ważnych osób z organizacji. Podobnie dzieje się, gdy mamy do czynienia z konfliktami ogarniającymi dwie lub więcej wspólnot. Ewidentnie są to spory między poszczególnymi rodzinami podstawowymi lub parentelami, a nie między wspólnotami. Nie jest jednak tak, że organizacja jest całkowicie nieobecna w życiu Matsigenka. Pojawia się ona przede wszystkim w tych kontekstach czy też aspektach życia wspólnoty, które dotyczą zewnętrzności, gdy w grę wchodzi relacja Matsigenka ze światem nieindiańskim – agendami rządowymi i pozarządowymi, przybyszami itp. Ważne są tu jej dwie formy: jako kanał, poprzez który zawłaszcza się dobra płynące ze świata zewnętrznego i jako sposób na wyrażenie całości: „my-wspólnota”, ewentualnie „my-Matsigenka”. Nie mniej ciekawie wygląda problem edukacji. Mimo tego, że ma ona już ponad półwieczna tradycję, dała jednak dość mierne wyniki, jeśli chodzi o upodmiotowienie społeczności indiańskich i kreowanie elit. Wydaje się bowiem, że pomimo długotrwałej edukacji Matsigenka nie dysponują ani większą, ani lepszą wiedzą o świecie i jego mechanizmach. Wypytując o to, skąd biorą się dobra przemysłowe, pieniądze, �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 41 technologie, dlaczego ulegają zmianie ceny produktów i surowców itd., widać bardzo wyraźnie, że sposób widzenia świata Matsigenka (a co za tym idzie, sposób działania w nim) oparty jest na tradycyjnych kategoriach, które z kategoriami serwowanymi w szkole mają niewiele wspólnego. I jeszcze trzy uwagi dotyczące wyalienowania. Po pierwsze, mamy odczucie, że Matsigenka bardzo dobrze radzą sobie w relacjach ze światem zewnętrznym. Działają jako w pełni aktywne podmioty i osiągają stawiane sobie cele. Wydaje się też, że oni sami nigdy nie czuli się uprzedmiotowieni czy wyalienowani. Obecność formalnej edukacji lub jej brak niewiele tu zmienia. Lud ten „wie” bowiem, jak dawać sobie radę w relacjach ze światem zewnętrznym, jak skutecznie uzyskiwać od niego to, co mu niezbędne w wymiarze materialnym, społecznym czy symbolicznym. Sposoby te Matsigenka wypracowywali całymi stuleciami, w trakcie bezpośrednich lub pośrednich, sporadycznych lub okresowo długotrwałych i intensywnych kontaktów, najpierw z indiańską cywilizacją Andów, później ze społeczeństwem kolonialnym i narodowym Peru. Jak spróbujemy pokazać, pojawiający się współcześnie dyskurs wyalienowania tak pojedynczych osób, jak i całego ludu, jest w stanie zaistnieć tylko w obecności kogoś z zewnątrz i nie opisuje realnego braku podmiotowości. Należy traktować go raczej jako strategię za pomocą której Matsigenka funkcjonują w świecie nieindiańskim. Trzeci wątek to świadomość elit. Tu także mamy sporo wątpliwości. Wyraźnie widać bowiem, że przywódcy organizacji czy tubylczy urzędnicy administracyjni nie bardzo wiedzą, do czego mają służyć powołane instytucje. Pytani o to, recytują jedynie opanowane na pamięć fragmenty statutów organizacyjnych lub innych oficjalnych dokumentów, zarówno tubylczych, jak rządowych. Jednak, co ważne, owe „cytaty” z reguły uzupełnione są obszernymi komentarzami dotyczącymi wagi i konieczności posiadania organizacji. Tu widoczna jest daleko idąca inwencja intelektualna, łatwość wyrażania myśli oraz energia „przyłożona” do wygłoszenia oficjalnych konstatacji. Jak podmiotowo i efektywnie funkcjonować w świecie, lud ten po prostu wie. Co za tym idzie, o uprzedmiotowieniu, wyalienowaniu i potrzebie emancypacji, jak i o dyskursie odnoszącym się do tych kategorii, skierowanym „do wewnątrz” społeczności, a nie do świata zewnętrznego, nie może być mowy. Jeśli można uznać powyższy stan rzeczy za poważne niepowodzenie edukacyjno-organizacyjne, to jako takie jawi się ono głównie w oczach antropologa. Mieliśmy okazję pytać przedstawicieli administracji oświatowej oraz reprezentantów agend rządowych i pozarządowych o stan nowożytnych instytucji tego ludu. Widzieli oni jedynie niedociągnięcia w działaniu organizacji i szkoły, głównie jako efekt niewielkiej ilości czasu, który upłynął od momentu inicjacji przedsięwzięcia oraz zbyt małego zaangażowania rządu. Samych Matsigenka postrzegano jako społeczność, która pragnęła i oczekiwała dokładnie tego, co ofiarowywało im peruwiańskie państwo. Generalnie nie kojarzono tych niedociągnięć z brakiem realnego zapotrzebowania ze strony Matsigenka czy z ich sposobami myślenia i funkcjonowania. Sami Matsigenka, odnośnie do stanu swych instytucji czy swej świadomości, niewiele mogli. Jeśli ktoś za ten stan był odpowiedzialny, to zawsze nie-Matsigenka, a wszechobecne państwo, organizacje pozarządowe, misjonarze. Wśród szczegółowych wątków, zawsze �42 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI związanych z „brakiem czegoś”, pojawiły się: zbyt duża fluktuacja nietubylczych nauczycieli, ich słabe przygotowanie pedagogiczne, nierozumienie kultury Matsigenka, defraudacja ministerialnych i pozarządowych funduszy. Comunidad nativa i jej przywódcy w praktyce życia codziennego Tak jak i w przypadku E’ñepá chcemy zaproponować robocze wnioski, prześledziwszy jedynie codzienność działania organizacji. Skupimy się tutaj także na dwóch kwestiach. Pierwsza to pytanie, czy bycie przywódcą organizacji (lub jej członkiem) postrzegane jest przez Matsigenka jako rola społeczna. Druga dotyczy miejsca organizacji w życiu tego ludu. Zacznijmy od przykładu. W planach naszego pobytu u Matsigenka przewidzieliśmy m.in. rekonesans badawczy wśród Kirineri znad rzeki Paquiría. Jest to grupa regionalna Matsigenka, charakteryzująca się do dziś nikłością kontaktów zarówno ze społeczeństwem narodowym, jak i z innymi grupami Matsigenka. Chcąc respektować indiańską władzę oraz namówieni przez samych Indian, zwróciliśmy się do władz comunidad Flor de Palma o zgodę na pobyt w środkowym i górnym biegu rzeki Paquiría. Prosiliśmy o zgodę pomimo faktu, że z formalnego punktu widzenia nie były to już obszary należące do tej wspólnoty, a więc znajdujące się poza jej jurysdykcją. Co się okazało? Po pierwsze, w czasie zorganizowanego ad hoc zebrania presidente de la comunidad i władze wspólnoty wyraźnie improwizowały. Kilkakrotnie zmieniano opinię co do tego, kto i w jakim trybie zgodę ma wyrazić (asamblea de la comunidad Flor de Palma, któraś z organizacji tego ludu, Matsigenka jako grupa etniczna, „władcy tego regionu”, sam presidente). Tymczasem wokół obradujących i antropologów zgromadziła się spora grupa „zwykłych” członków wspólnoty i dyskusja nabrała charakteru publicznego. Gorąco spierano się nie tylko o to, kto ma podjąć decyzję, ale też, czy sama decyzja musi być podejmowana. Osoby nam życzliwe wyraźnie naciskały, by po prostu bez żadnych ograniczeń i zastrzeżeń pozwolić nam pojechać tam, gdzie chcemy. Wyrażała się w tej opinii tradycyjna idea Matsigenka odnośnie do egalitarności i wolności osobistej każdej z osób, gdzie „nie można nikomu niczego zakazać lub nakazać”. Osoby nieżyczliwe naszej wyprawie argumentowały z kolei, że cel naszej wizyty jest niejasny. W ferworze dyskusji, podczas której niepoślednią rolę odegrało alkoholizowane piwo z kukurydzy, ci którzy byli „za” wołali: „jedźcie jutro, jedźcie”. Nieżyczliwi z kolei, o wiele ciszej i w grupkach, naradzali się na uboczu. Szybko zobaczyliśmy, że władze wspólnoty i jej prezydent tylko na początku, przez krótki czas, występowali jako jedno ciało. W trakcie sporów poszczególne osoby przyłączały się do frakcji będących „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi. Władza zanikła. Zobaczyliśmy też, że nikt ze wspólnoty nie oczekuje od władz jakichkolwiek decyzji. Nasza sprawa szybko przestała być emocjonalnie ważna. Matsigenka spierali się bowiem o zakres indywidualnej wolności, a więc o to, co – według ich tradycyjnych przekonań – było najważniejsze. Rano, gdy szykowaliśmy się do drogi, podszedł do nas mężczyzna nie należący do władz wspólnoty i dość władczym głosem powiedział: „możecie jechać”. Zaraz potem zapytał, czy nie moglibyśmy pożyczyć �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 43 mu dość sporej sumy pieniędzy, ponieważ musi zrobić pilne zakupy. Tak więc przywódcy wspólnoty to osoby, które swe role społeczne odgrywały tylko przez chwilę, na początku zebrania. Wyraźnie „starali się” być liderami wobec nas i dla nas. Ale nawet w takim kontekście, szybko przeobrazili się w „zwykłych” członków społeczności, optując „za” lub „przeciw” naszemu wyjazdowi, zgodnie ze swymi indywidualnymi preferencjami. Oczywistym jest, że o decyzji władz nie mogło być mowy. Nie mieściła się ona w standardach myślenia Matsigenka o indywidualnej wolności. Jeśli życie wspólnoty nie jest regulowane przez instytucje, to czemu służą zebrania organizacyjne wspólnoty (asambleas)? Gdy życie społeczne toczy się swym naturalnym rytmem, relacje społeczne nacechowane są zachowaniami charakterystycznymi dla tradycyjnej kultury Matsigenka: fizyczną bliskością osób wchodzących w inter­ akcje, gdzie sposób zachowania i mówienia zróżnicowane są w zależności od tego, czy rozmawia się z krewnym, czy powinowatym. Mówi się cicho, o konkretnych sprawach, które zawsze dotyczą konkretnych osób. Z kolei zebrania organizacyjne najczęściej odbywają się w obecności reprezentantów świata zewnętrznego i ze względu na nich. Uruchamia się wtedy całkowicie odmienny sposób zachowań. Mówi się głośno i o sprawach społeczności jako abstrakcji, używa się mieszanego słownictwa (słowa hiszpańskie pojawiają się głównie wtedy, gdy brakuje odpowiedników w języku matsigenka lub gdy mają one mocno odmienne konotacje – dotyczy to takich terminów jak: „my”, „trzeba”, „należy”, „rozwój”, „wspomagać”, „rozwinąć”, „zanalizować”, także liczebników i dat). Widoczny jest też odmienny sposób wyrażania emocji i odmienne wzorce zachowań cielesnych (wstawanie do wygłoszenia mowy, patrzenie przed siebie, mówienie podniesionym tonem, obowiązkowa dynamiczna gestykulacja i spora doza dramaturgii). Zachowania owe odbierane są przez biernych i czynnych uczestników spotkania z dużą zewnętrzną powagą, lecz z wyraźnym odcieniem czegoś nienaturalnego (tak emocjonalnie i intelektualnie, jak i cieleśnie). Nie trudno zauważyć, że uczestnicy czują się dość mocno zakłopotani. Rzeczywistym celem zebrania, jak się wydaje, nie jest bowiem załatwienie jakiejś konkretnej sprawy, ale raczej samo zebranie, podkreślenie faktu, iż społeczność zdolna jest wobec obcego do „cywilizowanego” zachowania, polegającego na publicznym zbieraniu się i dyskutowaniu. Tak więc na tym poziomie asamblea jawi się jako zbiorowe działanie nastawione raczej na komunikację niż związane ze sferą logistyki i ewentualnie idei. Po co więc takie „zaświadczanie”? Czemu służy? Jak się wydaje, pytanie to łączy się z innym, bardziej ogólnym: do czego służy sama organizacja? Czy jest to tylko mechaniczna, źle działająca kopia socjocentrycznego społeczeństwa, w tym przypadku peruwiańskiego? Spróbujmy dać wstępną odpowiedź na te pytania. Po pierwsze, organizacja służy bardziej światu zewnętrznemu niż Matsigenka jako zbiorowości. Zaspokaja ona bowiem potrzebę istnienia reprezentacyjnego odbiorcy wszystkiego tego, co Matsigenkom „się należy”, zgodnie z wizją i normami świata zewnętrznego (rządu, ministerstwa, organizacji pozarządowej, compañía). A zakres tego, co „się należy”, jest w rzeczywistości ogromny: poczynając od prostych wyrobów przemysłowych (narzędzia metalowe, aluminiowe naczynia), a kończąc na skomplikowanych technologiach oczyszczania wody i pozyskiwaniu energii słonecznej. �44 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI To ciągły strumień etatów, pensji, becas (stypendiów edukacyjnych), odszkodowań za dewastację środowiska naturalnego powodowaną działalnością wydobywczą, funduszy projektów rządowych i prywatnych przeznaczonych na ratowanie kultury tradycyjnej (rescate de la cultura), ale także na budowę latryn. Jak pamiętamy, w założeniu instytucji państwowych i pozapaństwowych aktywność organizacji Matsigenka winna polegać na ocenie tego, co potrzebne, nadzorowaniu procedur otrzymywania dóbr, usług i funduszy, oraz dbaniu, by były one właściwie zużyte. W rzeczywistości praktyka jest o wiele prostsza. Zebrania comunidad służą jedynie manifestowaniu powyższych umiejętności, a organizacja to „kanał”, poprzez który do Matsigenka płyną dobra świata zewnętrznego. Organizacja sama w sobie nie ma zadań, „nie działa”; w najlepszym wypadku działania symuluje. Po drugie, organizacja służy Matsigenka, lecz nie całej zbiorowości, a poszczególnym osobom. W tradycyjnym modelu tego ludu pozycja społeczna danej osoby związana jest głównie z jej „uwikłaniem” w sieć egalitarnych i egocentrycznych relacji społecznych, bazujących na więzach pokrewieństwa i powinowactwa, oraz jej indywidualnej skuteczności bycia „stuprocentowym Matsigenka”10. Jego strategię działania można sprowadzić do trzech głównych zasad: 1) to, co stworzyłem lub zdobyłem, jest moją własnością, 2) tym, co zdobyłem, należy podzielić się w pierwszej kolej­ ności z krewnymi, w drugiej – z powinowatymi, 3) skuteczność i gotowość dzielenia się dobrami przyczynia się do powstania prestiżu wśród krewnych i powinowatych. W ten sposób kreowana jest postać itinkami, tradycyjnego przywódcy Matsigenka (Świerk 2007). W realiach współczesności obszar, gdzie można praktykować bycie itinkami, został poszerzony o wymiar tubylczej organizacji, ponieważ poprzez organizację i za jej pomocą uzyskuje się dostęp do najróżniejszych dóbr ze świata zewnętrznego. Instytucja ta stała się więc społecznie i mentalnie „ważna”, ale tylko w wymiarze indywidualnym. To poszczególni członkowie społeczności bowiem, w indywidualnym trybie, próbują „przechwycić” najpierw pozytywne sygnały płynące z zewnątrz, że ktoś chciałby ich uznać za reprezentantów grupy, a później fizyczne dobra, które z tej pozycji płyną. Dobra takie pożytkuje się głównie w kręgu swych najbliższych krewnych (rodziny). To, co warte tu podkreślenia, to fakt, iż przywódcy, próbując tworzyć nowe „obszary polowań” we współczesnym świecie, zawsze występują w imieniu abstrakcyjnej grupy „my”. I tylko poprzez owo „my” są skuteczni. Polityka roszczeń, ciągłe poszukiwanie tych, którzy mogliby coś wykonać i dostarczyć (dawniej obiekty kultury materialnej innych ludów indiańskich, później świata białych) generuje „my” jako grupę, która żyje w wirtualnej formie prezentowanej światu zewnętrznemu. Ze społecznego punktu widzenia taka aktywność traktowana jest po prostu jako nowy obszar indywidualnej aktywności (indywidualnych zysków oraz ewentualnych indywidualnych strat) i nie ma społecznie negatywnych konotacji. Jeśli się takie pojawiają, to nie w kontekście okradania części członków wspólnoty z czegoś, co w jej imieniu 10 „Stuprocentowy Matsigenka” to dobry, troskliwy ojciec, skuteczny myśliwy, osoba niekonfliktowa, która nie okazuje innym wyższości i chętnie się z nimi dzieli różnego rodzaju dobrami. To samo, tylko w mniejszej rozciągłości, powiedzieć można o kobietach. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 45 przywódca uzyskał, lecz jedynie skąpstwa, odmowy dzielenia się z innymi. Aktywność i poszukiwanie dóbr i mocy na zewnątrz uskuteczniana jest nie tylko przez przywódców, lecz też przez zwykłych comuneros. Jest ona przejawem indywidualnych predyspozycji i ambicji i, co oczywiste, odbywa się na skromniejszą skalę. I na zakończenie uwaga o wyobrażeniach, jakie mają poszczególne osoby na temat zbiorowości Matsigenka. Otóż krótkie sondaże wśród „zwykłych” comuneros, jak i przywódców, odsłoniły dość ciekawą rzeczywistość mentalną. Z rozmów wynika, że Matsigenka nie bardzo wiedzą, czego by chcieli jako zbiorowość (zarówno w wymiarze wspólnoty lokalnej, jak też abstrakcyjnej zbiorowości etnicznej „Matsigenka” jako całości), a to, co mogą chcieć (i w rzeczywistości chcą), są w stanie wyprowadzić jedynie z tego, co im się proponuje. Jeśli użyć tu metafory, jest to rodzaj gry luster, w której poszczególne osoby tworzą obraz zbiorowości Matsigenka i jej potrzeb dzięki przeglądaniu się w lustrze wypowiedzi i działań przybyszów z zewnątrz. Ale chociaż obraz ten jest zwierciadlanym odbiciem, to jednak umożliwia zaspokajanie realnych, definiowanych na tradycyjną modłę potrzeb. Niemniej Matsigenka mają problem z oceną propozycji przybyszów i z tym, gdzie szukać sojuszników, którzy powiedzieliby im, „jak jest naprawdę”; zarzucani naukowymi ekspertyzami na temat zniszczeń środowiska, sytuacji prawnej mniejszości na świecie itp., nabierają przekonania, że są wykorzystywani, nie wiedzą tylko w jaki sposób i w jakim zakresie. Tu w nowym świetle pojawia się problem alienacji jako rodzaju dyskursu ze światem zewnętrznym. Robocze wnioski, jakie z tego wynikają, są następujące: 1) Jeśli instytucje nie mają sprecyzowanych celów do osiągnięcia, to nie mogą realnie działać. A bez działania i skuteczności z tym związanej nie ma elit i prestiżu w nowożytnym rozumieniu tych terminów. 2) Pozorne elity są „ważne”, ponieważ pozwalają zewnętrznemu światu żyć w przekonaniu, iż analizowany lud ma swą realną reprezentację, z którą można prowadzić dialog, cokolwiek termin ten znaczy w kontekście Amazonii. 3) Bycie przywódcą organizacji nie pociąga za sobą jakichś specjalnych przekształceń w sposobie pojmowania świata, nie wpływa na zachowanie w życiu codziennym. Raczej jest tak, że lider zmienia „skórę” w zależności od sytuacji, raz zachowując się jak członek społeczeństwa narodowego (w relacji ze światem zewnętrznym), a kiedy indziej, jak członek tradycyjnego społeczeństwa Matsigenka (w relacjach ze swą własną społecznością). Ale to tylko sfera kontekstowych zachowań; w rzeczywistości wiele wskazuje na to, że myśli on i czuje dalej jak tradycyjny Matsigenka. A może bycie przywódcą organizacji i sama tubylcza organizacja to współczesne sposoby tego ludu na to, by, pozostając społeczeństwem tradycyjnym, w pełni korzystać z dobrodziejstw nowoczesnego świata? WNIOSKI Z analitycznego punktu widzenia różnice pomiędzy sytuacją E’ñepá i Matsigenka są ogromne. Odkładając na bok te, które wynikają z dość odmiennych wzorców kulturowych (np. inny sposób definiowania grupy lokalnej i więzi ponadlokalnych, odmienny sposób budowania prestiżu czy różne znaczenie agresji i zachowań pokojowych), �46 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI skupmy się na parametrach przebiegu kontaktów tych grup ze społeczeństwem narodowym. Ich czas trwania jest diametralnie różny: Matsigenka około 100 lat, E’ñepá około 50. Czas i intensywność edukacji szkolnej także się różni: Matsigenka prawie 60 lat, E’ñepá około 30 (oznacza to, że Matsigenka posiadają już trzy-cztery generacje, które przeszły przez system szkolnej edukacji, E’ñepá jedną-dwie). Różny jest też stopień umiejętności pisania i czytania u obu ludów: nikły u E’ñepá, stosunkowo wysoki u Matsigenka, szczególnie jeśli chodzi o średnie pokolenie. Wśród Matsigenka dużo osób kończy średni poziom edukacji i stosunkowo wiele z nich podejmuje studia wyższe (choć niekoniecznie je kończy), podczas gdy u E’ñepá osoby z uzyskaną maturą są wyjątkiem, zaś studiujących praktycznie nie ma. U E’ñepá nauczyciele to reprezentanci tego ludu, u Matsigenka uczą głównie reprezentanci społeczeństwa narodowego lub Indianie z innych ludów. Także w wymiarze wpływów misjonarzy różnice są dość znaczne. Matsigenka byli ewangelizowani około 40 lat, są formalnie chrześcijanami, posiadają własnych, tubylczych pastorów; wśród E’ñepá próby ewangelizacji podjęto dopiero 25 lat temu, bez widocznych rezultatów. Na obszarze Matsigenka mamy do czynienia z działalnością potężnych, nowoczesnych podmiotów gospodarczych; E’ñepá mają do czynienia na co dzień jedynie z chłopami i lokalnymi hodowcami. Matsigenka żyją w ramach systemu comunidad nativa; E’ñepá, tak jak dawniej, w niewielkich i dość niestałych osadach o zmiennej kompozycji. I na koniec: widać też sporą dysproporcję, jeśli chodzi o gospodarkę. Gospodarka E’ñepá to głównie myślistwo, zbieractwo i kopieniactwo na własne potrzeby. Matsigenka w stopniu o wiele mniejszym bazują na gospodarce tradycyjnej, uzupełniając ją kopieniactwem, uprawą na sprzedaż i pracą najemną nie wymagającą kwalifikacji. Zestawienie tych dwóch grup pokazuje, że pomimo różnic w czasie nawiązania i charakterze kontaktów ze światem zewnętrznym oraz ewidentnie odmiennych dróg rozwojowych, nowożytne elity nie powstały w żadnym z tych społeczeństw. Także inne zmienne (istotne dla antropologii lat 1940–1950.), takie jak długość kontaktów, intensywność kontaktu, stopień różnic w rozwoju społeczno-politycznym podmiotów wchodzących w interakcje ze sobą, okazały się nieistotne. Zarówno u E’ñepá, jak i Matsigenka nauczyciele i przywódcy indiańscy to tylko elity pozorne, istniejące w nowożytnym kształcie jedynie w oczach przedstawicieli społeczeństw narodowych. Ponadto żaden z analizowanych ludów nie stał się biernym przedmiotem obcej dominacji, żaden z nich nie przekształcił się w „wariant” (segment) społeczeństwa narodowego, tracąc swą kulturę lub asymilując się. Wygląda na to, że zarówno E’ñepá, jak i Matsigenka, zachowali swoją odrębność kulturową i społeczną, mimo że wprowadzili do swego życia wiele nowych elementów. Jest więc możliwe, że społeczeństwa tego typu, które określiliśmy mianem społeczeństw pierwotnych, utrzymując długotrwałe relacje ze światem zewnętrznym, nie ulegają jakimś zasadniczym zmianom, które powodowałyby ich przekształcanie w społeczeństwa typu nowożytnego. Całkiem prawdopodobne, że potrafią współistnieć ze społeczeństwem narodowym na swoich warunkach i czerpać z niego, to co jest im potrzebne. Jak to jest możliwe i jak przebiega ten proces, to pytania, na które spróbujemy odpowiedzieć już w innym miejscu. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 47 LITERATURA A i k m a n S h e i l a 1999, Intercultural education and literacy. An Ethnographic study of indigenous knowledge and learning in the Peruvian Amazon, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam–Philadelphia. B a k s h M i c h a e l 1984, Cultural ecology and change of the Machiguenga Indians of the Peruvian Amazon (subsistence, nutrition, well-being), Ph.D, University of California, Los Angeles. C h i r i f A l f r e d o et al. 1991, El indígena y su territorio son uno solo: estrategias para la defensa de los pueblos y territorios indígenas en la Cuenca Amazónica, Oxfam América, Org. Indígenas de la Cuenca Amazónica COICA, Lima. C h i r i f A l f r e d o, M o r a C a r l o s 1977, Atlas de las comunidades nativas, SINAMO, Lima. C s o r d a s T h o m a s J. 2001, Language, charisma, and creativity, University of California Press, Berkeley. D u r k h e i m E m i l e 2006, Rules for the explanation of social facts, [w:] Anthropology in theory: Issues in Epistemology, red. H. L. Moore, T. Sanders, Blackwell Publishing, Malden, s. 47–56. D u m o n t J e a n - P a u l 1978, The headman and I. Ambiguity and ambivalence in the fieldworking experience, University of Texas Press, Austin. H a l l p i k e C h a r l e s 1988, The principles of social evolution. Clarendon Press, Oxford. – 1992/1993, Is there a primitive culture?, Cambridge Anthropology, vol. 16 (1), s. 29–44. H e n l e y P a u l 1982, The Panare. Tradition and change on the Amazonian frontier, Yale University Press, New York. – 1988, Los E’ñapa, [w:] Los aborígenes de Venezuela, vol. 3, red. J. Lizot, Fundación La Salle,    Instituto Caribe de Antropología y Sociología, Caracas, s. 215–306. J o h n s o n A l l e n 2003, Families of the forest: the Matsigenka Indians of the Peruvian Amazon, University of California Press, Berkeley. K u p e r A d a m 1988, The invention of primitive society. Transformations of an illusion, Routledge, London. F e r r e i r a M a r i a n a K. L. 1994, Com quantos paus se faz uma canoa! A matemática na vida cotidiana e na experiência escolar indígena, Ministério da Educação e do Desporto, Brasília. – 1997, When 1 + 1 = 2. Making Mathematics in Central Brazil, American Ethnologist, vol. 24 (1),   s. 132–147. – 1998, MADIKAUKU – os dez dedos das mãos. Matemática e povos indígenas no Brasil, Ministério    da Educação e do Desporto, Brasília. G o w P e t e r 1991, Of mixed blood. Kinship and History in Peruvian Amazonia, Clarendon Press, Oxford. L e a V a n e s s a 1992, Mebengokre (Kayapó) Onomastics: a facet of houses as total social facts in Central Brazil, Man (n.s.), vol. 27 (1), s. 129–53 – 1995, The houses of the Mebengokre (Kayapó) of Central Brazil: a new door to their social   organization, [w:] About the house: Lévi-Strauss and beyond, red. J. Carsten, S. Hugh-Jones,    Cambridge University Press, Cambridge, s. 206–225. L e a c h E d m u n d 1954, Political systems of Highland Burma. A study of Kachin social structure, Harvard University Press, Cambridge. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n 1998, Veinte años ed la educación intercultural bilingűe en Venezuela 1979–1998: logros, deficencias y nuevos retos, [w:] Régimen de Educación Intercultural Bilingüe: Diagnósticos y Propuestas 1998–2000, red. Dirección de Asuntos Indígenas, Ministerio de Educación, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas, s. 17–32. – 2008, Universidad Indígena de Venezuela, [w:] Diversidad cultural e interculturalidad en edu   cación superior. Experiencias en América Latina, red. D. Mato, Instituto Internacional para la    Educación Superior en América Latina y el Caribe, UNESCO, Caracas, s. 427–436. �48 TARZYCJUSZ BULIŃSKI, MARIUSZ KAIRSKI M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, M o s o n y i J o r g e 2000, El educador indígena ante las lenguas aborígenes, [w:] Manual de lenguas indígenas ed Venezuela, vol. I, Fundación Bigott, Caracas, s. 68–108. M o s o n y i E m i l i o E s t e b a n, R e n g i f o F r a n c i s c o A. 1982, Un enfoque interdisciplinario sobre los fundamentos teóreticos y programáticos de la educación intercultural bilingűe en Venezuela, Anuario Indígenista, vol. 42, s. 31–57. M o r e n o D. 2000, Siguiendo las huellas de la Educación Intercultural Bilingüe en Amazonas, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 20–25. Programa... 1988, Programa de educación intercultural bilingüe, Ministerio de Educación, Caracas. Régimen... 1998, Régimen de educación intercultural bilingüe: Diagnósticos y propuestas 1998–2000, Dirección de Asuntos Indígenas (DAI), Ministerio de Educación, Caracas. R i v a l L a u r a 1996, Hijos del sol, padres del jaguar. Los Huaorani ayer y hoy, Abya Yala, Quito. – 2002, Trekking through History. The Huaorani of Amazonian Ecuador, Columbia University    Press, New York. S e e g e r A n t h o n y 1989, Dualism: Fuzzy thinking or fuzzy sets?, [w:] The attraction of opposites: Thought and society in the dualistic mode, red. D. Maybury-Lewis, U. Almagor, University of Michigan Press, Ann Arbor, s. 191–208. S e e g e r A n t h o n y, M a t t a R o b e r t o d a, V i v e i r o s d e C a s t r o E d u a r d o 1987, A construção da pessoa nas sociedades indígenas brasileiras, [w:] Sociedades indígenas e indigenismo no Brasil, red. J.P. de Oliveira Filho, Marco Zero, Universidade Federal Rio de Janeiro, Rio de Janeiro, s. 11–30. Ś w i e r k K a c p e r 2007, Itinkami versus presidente. Tradycyjni i nowocześni przywódcy Indian Matsigenka, [w:] Plemię, państwo, demokracja. Uwarunkowania kultury politycznej w krajach pozaeuropejskich, red. R. Vorbrich, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 81–95. T a y l o r A n n e - C h r i s t i n e 1981, God-wealth: the Achuar and the Missions, [w:] Cultural transformation and ethnicity in modern Ecuador, red. N. Whitten, University of Illinois Press, Chicago, s. 647–676. – 1983, The marriage alliance and its structural variations in Jivaroan societies, Social Science   Information, vol. 22 (3), s. 331–353. Ve g a F. 2000, La educación intercultural bilingüe. Una tarea de todos, La Iglesia en Amazonas, vol. 88, s. 6–8. V i l a ç a A p a r e d i d a 2000, O que significatornar-se outro? Xamanismo e contato interétnico na Amazônia, Revista Brasileira de Ciências Sociais, vol. 15 (44), s. 56–72. Villa E. P. 2000, Formación de maestros indígenas en educación prescolar en la Amazonia Venezolana, La Iglesia en Amazonas, vol. 87, s. 16–18. V i l l a l ó n M a r í a E u g e n i a 1994, Educación para indígenas en Venezuela: una crítica razonada, Centro Venezolano de Investigaciones en Antropología y Población (CEVIAP), Caracas. – 2007, Los E’ñapa (Panare), [w:] Salud indígena en Venezuela, red. G. Freiere, A. Tilett, Ministerio    del Poder Popular para la Salud, Caracas, s. 13–72. W h i t e h e a d N e i l L a n c e l o t 2006, Plemiona tworzą państwa, państwa tworzą plemiona, [w:] Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych, red. T. Buliński, M. Kairski, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań, s. 197–236. W h i t e h o u s e H a r v e y 2000, Arguments and icons: Divergent modes of religiosity, Oxford University Press, Oxford. – 2004, Modes of religiosity a cognitive theory of religious transmission, AltaMira Press, Walnut   Creek. Wielka encyklopedia… 2000, Wielka encyklopedia geografii świata, vol. 18: Świat grup etnicznych, red. A. Posern-Zieliński Aleksander, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań. �POZORNE ELITY. NAUCZYCIELE I PRZYWÓDCY ORGANIZACJI INDIAŃSKICH 49 TARZYCJUSZ BULIŃSKI MARIUSZ KAIRSKI SEEMING ELITES. TEACHERS AND INDIAN ORGANIZATION LEADERS AMONG E’ÑEPÁ AND MATSIGENKA (VENEZUELAN AND PERUVIAN AMAZONIA) Keywords: Amerindians, education, Amerindian organisation, cultural change This article tries to answer the question of whether or not Amerindian teachers as well as organisations’ leaders can be considered contemporary elites of Amazonian peoples. This issue is analysed through the examples of two Amerindian groups, the E’ñepá of Venezuela and the Matsigenka of Peru. They are examined on the basis of developmental programmes, opinions of the Amerindians concerned, as well as their social practices. The conclusion is that in the case of both groups, despite their different socio-cultural situations, the Amerindian teachers and organisations’ leaders constitute seeming elites for they are only perceived as such by representatives of nation-states. T. B., M. K. Adres Autorów: dr Tarzycjusz Buliński Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań e-mail: tars@amu.edu.pl dr Mariusz Kairski Instytut Archeologii i Etnologii UG ul. Bielańska 5, 80-851 Gdańsk e-mail: mariusz.kairski@gmail.com �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b04440cb96df67af99d07e07e18c1a4.pdf 6ba82047082ee6fe0866af1bbc3cb7d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource mit - aspekt psychologiczny etnopsychologia mit - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1871 Title A name given to the resource Między gnozą a niedouczeniem / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.305-312 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz ; Kairski, Mariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 MIĘDZY GNOZĄ A NIEDOUCZENIEM. O "PSYCHOLOGII MITU" ANDRZEJA PANKALLP Obcy (Biali, Nieindianie) nic nie wiedzą. (...) Nie widzą tego, co w głębi (w środku). Nie widzą, bo nie umieją patrzeć. Elias Lucitante2 l przyłożyłem do tego serce moje, abym poznał mądrość. szaleństwo i głupotę: Alem doznał, iż to też jest utrapienie ducha. Eklezjasta 1.17 Od czasów tzw. zwrotu lingwistycznego w humanistyce "kłusownictwo intelektualne" poczęło zataczać coraz szersze kręgi, aż wreszcie doczekało się pełnego uznania i nikogo nie dziwi dziś fakt pisania prac poruszających się na pograniczu różnych dyscyplin. Jednym z takich obszarów pogranicza jest dziedzina leżąca pomiędzy antropologią kulturową a psychologią, która należy chyba do najtrudniejszych obszarów badawczych w naukach społecznych i, jak pokazuje historia myśli etnologicznej, jest nader podatna na uproszczenia. A ponieważ sytuuje się ona w granicach naszych zainteresowań teorią kultury pierwotnej, z tym większą uwagą powitaliśmy ukazanie się książki Andrzeja PankalIi, która odważnie, by nie rzec buńczucznie, wkracza na ów "zaminowany" teren i podejmuje zagadnienie pograniczne właśnie: temat mitu. Niestety, nie obyło się bez ofiar. W niniejszym tekście chcielibyśmy pokrótce przedstawić naszą opinię o rzeczonej pozycji i uzasadnić, dlaczego próba ta zakończyła się niepowodzeniem. Praca stawia sobie za cel połączenie psychologicznych i kulturowych ujęć nader szeroko rozumianego mitu w ramach subdyscypliny nazywanej w książI Tekst dotyczy książki Andrzeja Pankałłi pl. Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa Eneteia, 2000, ss. 171. Autor jest psychologiem zajmującym się historią myśli psychologicznej, dorobkiem Jungowskim (współredaktor "Albo Albo") oraz etnopsychologią. Swoje pasje etnologiczne realizował w trakcie podróży do Indian meksykańskich (Lacandon) oraz ekwadorskich (Kofan. Siona). 2 Szaman Kofanów z osady Santa Rosa de Sucumbios, depo Putumayo, Kolumbia, pażdziernik 1981. �306 ce etnopsychologią. Autor zatem stara się: 1) najpierw zrekonstruować obecność kategorii mitu w rozlegle pojmowanej psychologii; 2) następnie zarysować perspektywę psychologiczno-kulturową jego ujęcia; 3) by w końcu spenetrować możliwości zastosowania tejże perspektywy do badań mitu w konkretnej społeczności (Indianie Kofan). Program słuszny i ambitny i jemu też Pankalla deklaruje podporządkowanie struktury pierwszej części książki (Psychologia mitu). Natomiast składająca się z kilku esejów partia druga (Ku/tury tradycyjne a współczesność) ma najprawdopodobniej stanowić uzupełnienie problematyki poruszanej w jądrze pracy. Myśl przewodnia książki zamyka się w tezie mówiącej, iż mit jest zjawiskiem wielopłaszczyznowym i badający go psycholog winien "skupić się na jednym, psychologicznym wymiarze mitu, jednak ze świadomością istnienia pozostałych wymiarów oraz interakcji między nimi" (s. 30). Podstawę teoretyczną tego poglądu autor znajduje w Popperowskim podziale rzeczywistości na trzy światy (obiekty fizyczne, stany psychiczne, byty abstrakcyjne) oraz w perspektywie antyredukcjonizmu ontologicznego, występującego przeciwko stosowaniu w badaniach nad kulturą indywidualizmu metodologicznego, psychologizmu i naturalizmu. Deklaruje więc omijanie pułapek, które zazwyczaj stawały się smutnym udziałem psychologii nowożytnej, biorącej się za wyjaśnianie zjawisk kulturowych. Tyle tytułem wstępu. Realizacja jednak nie tyle odbiega od założeń, co raczej się z nimi rozmija. Nasze poważne wątpliwości Psychologia mitu wzbudza na kilku płaszczyznach: 1) wiedzy będącej udziałem Andrzeja PankalIi, którą dzieli się z czytelnikiem, 2) sposobu jej pozyskiwania, 3) strony etycznej całego przedsięwzięcia, 4) poziomu samego wykonania. l. Zacznijmy od kwestii merytorycznych. Na wstępie warto chyba sobie zadać pytanie, dlaczego autor wybrał głównie kulturę Indian Kofan jako "materię", na której prezentuje swe etnopsychologiczne tezy. Jedynym bezpośrednim wskazaniem jest stwierdzenie: "powodem, dla którego tak szczegółowo przedstawiliśmy charakterystykę tej grupy (to jest Kofanów) oraz rytuał yage, jest niemożność odseparowania zjawiska mitu od osoby szamana, świętej dla Kofanów rośliny yage i samego rytuału" (s. 84). Pięknie - tylko, że to w sumie dość banalne i oczywiste kryterium spełnia w Ameryce Południowej co najmniej 300 innych indiańskich ludów, jeśli tylko Banisteriopsis caapi, czyliyage zastąpimy czterema innymi halucogennymi roślinami czy grzybami, tak powszechnymi na tym kontynencie (Lophophora williamsii, Datura mete/oides, Salvia divinorum i wiele innych). Może więc wybór Kofanów podyktowany był względami czysto praktycznymi: po prostu Pankalla dysponował własnym, obszernym materiałem empirycznym dobrze ilustrującym problemy psychologii mitu? Kierunek takiego rozumowania sugeruje informacja o badaniach autora (s. 79). Problem jednak w tym, że zgromadzone przez Pankallę w czasie wyprawy dane z zakresu etnopsychologii Kofanów nijak przekładają się na opisy �307 i interpretacje przedstawione w książce, albowiem zdecydowana większość materiału odnoszącego się do mitologii i rytuałów yage w kulturze Kofan, to po prostu mniej lub bardziej zgrabnie dobrane wyimki z pracy M. Califano i J. A. Gonzalo (1995), zresztą wcale nie najważniejszej w bibliografii dotyczącej tego ludu. Niezrozumiałe dla nas pozostaje także to, dlaczego w przypisie dotyczącym mitologii Kofanów przywołana jest praca Alby Moya (1997), będąca zbiorem niewielkich, popularnonaukowych esejów o poszczególnych ludach indiańskich Ekwadoru, gdzie mitologii Kofanów poświęcono ledwie półtorej strony ogólnikowego tekstu. Tak więc pytanie "dlaczego Kofanowie?" pozostaje bez odpowiedzi. Mamy też zastrzeżenia innego rodzaju: prezentowane przez A. Pankallę poglądy J. M. Fericglii (1997), których używa jako teoretycznego zaplecza dla kofańskiego materiału empirycznego, odnoszą się do zupełnie innego ludu zamieszkującego Amazonię ekwadorską: Indian Shuar (zob. też Fericgla 1994), ludu o całkowicie odmiennej kulturze! Trzeba wiele odwagi, by owe odmienne rzeczywistości tak bezrefleksyjnie połączyć. Całkowite zdziwienie wzbudza jednak sposób potraktowania przez autora dzieła S. S. Robinsona (1979, 1996), które odnosi się bezpośrednio do zagadnień mitów i rytuałów Kofanów i jest wynikiem wielomiesięcznych, intensywnych, zweryfikowanych po latach badań terenowych. Dzieło, które wymagałoby rzetelnej analizy i krytyki, w omawianej książce występuje w postaci mocno szczątkowej, przy czym w jednym przypadku przytaczany fragment nie istnieje na wskazanej stronie (cytat ze strony 120, Robinson 1979) w drugim jest mocno konfabulowany (s. 153, tamże). W etnologicznej literaturze przedmiotu obecnej w Psychologii mitu widać przerażająco rozległe luki. O żałośnie ubogiej bibliografii dotyczącej Kofanów już pisaliśmy, przyjrzyjmy się teraz merytorycznej oprawie problemów teoretycznych. Wedle autora w kompleksie zagadnień dotyczących mitów, rytuałów, snów oraz używania halucynogenów przez Indian Ameryki Południowej istnieją tylko, serwowane w sosie prawdy obiektywnej, opracowania i pomysły Fericglii. Dalej nie ma już nic. Trzydziestoletni dorobek antropologii nagle gdzieś zniknął, rozpłynął się we mgle. Brak jakichkolwiek odniesień do klasycznych już prac (G. Baer, P. Furst, M. Hamer), czy choćby cienia prezentacji i refleksji nad współczesnymi zmaganiami z problematyką (W. Kracke, E. Langdon, G. Reichel-Dolmatoft); nie ma nic, po prostu czarna dziura. Z kolei tak ogromną dziedzinę jak psychologia międzykulturowa Andrzej Pankalla zdaje się znać wyłącznie z podręcznika Triandisa i Lamberta (1980), który zresztą wypadałoby porównać z innymi pracami tego typu (Y. Barnouw, 1. Berry, R. Munroe). Jednak przy ferowaniu wyroków w zakresie uniwersaliów ludzkiego myślenia, sposobów odczuwania i zachowania wypadałoby przynajmniej zarysować własną perspektywę teoretyczną w tym względzie i odnieść ją do aktualnego stanu badań. Tymczasem nie uświadczymy w pracy ani nawiązań do szeroko rozumianej opcji Piagetowskiej (P. Dasen, D. Price-Wil- �308 liams), ani do badaczy testujących koncepcję Wygotskiego (M. Cole, J. Lave). Oczywiście, każdy ma prawo do wyboru opcji teoretycznej - pod warunkiem jego przekonującego uzasadnienia - i stąd też jakoś wytłumaczyć można jeszcze nieobecność powyższych prac. Jak jednak wyjaśnić brak pozycji omawiających międzykulturowe badania przeprowadzane w paradygmacie przywoływanego w książce "wczesnego" Jeromego Brunera, który aż się prosi o porównanie z reprezentowaną przez autora Popperowską wizją działania ludzkiego umysłu? Nie będziemy już tutaj rozpatrywać niewytłumaczalnych braków w zakresie antropologicznych dyskusji nad badaniem myślenia w społecznościach nie-nowożytnych, których recepcję Pankalla zakończył chyba wraz z pobieżną lekturą Levi-Straussa. Gdzie opcja antropologii symbolicznej (Y. Turner, C. Geertz)? Gdzie intelektualiści współcześni (1. Goody, R. Horton, D. Sperber) lub kognitywiści nowocześnie pojmowani (P. Boyer)? A są to zarzuty odnoszące się tylko do jednej z trzech powyższych dziedzin, tj. myślenia - obszaru emocji i zachowania w ogóle nie rozpatrujemy. Warto odnotować także, iż Psychologia mitu wprowadza nowe zwyczaje do polskiego piśmiennictwa naukowego, traktując pismo TAWACIN (dawniej organ Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Indian) jako źródło bibliograficzne. Jeden z autorów niniejszego tekstu jest członkiem zespołu redakcyjnego TAWACINU i jest mu miło, że także naukowcy sięgają po ,jego" pismo. Niemniej jednak jest to kwartalnik dla młodzieży stawiający sobie za cel prezentację niestereotypowej wiedzy o tubylczych ludach obu Ameryk i traktowanie go jako głównego źródła do badań postaw aksjologicznych, hm, z całym szacunkiem - to chyba jednak lekka przesada. Ciekawe też, dlaczego w przypadku rozdziału Wstęp do psychologii Lacandonów znajduje się tylko jeden (słownie jeden) przypis odnoszący się do ... ni mniej, ni więcej Levy Bruhla! Wprawdzie na okładce książki widnieje informacja, że A. Pankalla współorganizował "wyprawę" do Meksyku (Indianie Lacandoni), lecz w świetle powyższych trudności w zidentyfikowaniu autorskiego "materiału kofańskiego", pozostawmy sprawę "materiału lacandońskiego" w świętym spokoju. 2. Patrząc na omawianą pracę od strony sposobu pozyskiwania wiedzy, nie możemy się oprzeć wrażeniu, że sytuuje się ona bardziej po stronie szeroko rozumianej gnozy niźli nauki, a zatem opowiada się za takim modelem poznania rzeczywistości, w którym dotarcie do "prawdy" odbywa się na drodze bezpośredniego, autentycznego doświadczenia istoty zjawiska. Ta droga łącząca interpretacyjnie rozum z wiarą tym się choćby różni od naukowej, że nie podlega intersubiektywnej sprawdzalności, jest na wskroś jednostkowa. Myśl przewodnia tego wątku delikatnie przewijająca się zwłaszcza przez eseje części drugiej sugeruje czytelnikowi, iż "twarda naukowość" w rodzaju psychologii poznawczej nie oddaje całej prawdy o człowieku, że "nauki miękkie" takie jak etnologia oferują nam wprawdzie o wiele bardziej ulotne metody dotarcia do sedna, ale dzięki temu pozwalają na powiedzenie, jak się rzeczy mają napraw- �309 dę. Nie znajdujemy innego rozsądnego wytłumaczenia ferowanych przez autora sądów tyczących się konkretnych społeczności etnicznych lub też zjawisk kulturowych. Skąd na przykład Andrzej Pankalla czerpie wnioski o uniwersalnych postawach społecznych wobec ludzi upośledzonych (s. 110)? Na jakiej podstawie uznaje, że mistyfikacja zwana kulturą Tasadajów przekazuje jednak prawdę o pierwotnych koncepcjach duszy (s. 141)? Pytania można mnożyć. Dogmatyzm, gnoza czy niedouczenie? Wizja rzeczywistości przepajająca Psychologię mitu oparta na specyficznym mariażu ontologii Popperowskiej i myśli Jungowskiej funkcjonuje w pracy jako pewnik, a nie hipoteza i nikt nie ma zamiaru jej sprawdzać. Bo czyż można w ramach dyskursu nauk społecznych poważnie traktować takie stwierdzenia odnoszące się do kulturoznawczego wątku twórczości Freuda jak: "zarzuty natury metodologicznej i merytorycznej niekonieczne muszą świadczyć na jego niekorzyść. Metodologiczne niedociągnięcia teorii Freuda mogą być pretekstem do odebrania jego antropologicznej twórczości w nowy sposób, tj. jako próbę stworzenia gatunku literackiego o nazwie «baśń naukowa», (która) jest inspirująca poznawczo" (s. 106)? Azaliż naprawdę Hermes Trismegistos? Wszystkie dyscypliny naukowe, a w tym etnologia i psychologia, wymagają jednak rzetelnych badań empirycznych lub też zwykłej konfrontacji z aktualnym stanem wiedzy uobecnionym w literaturze. W tym świetle wnioski proponowane przez autora rytmicznie zataczają się od banalności do niezgody ze współczesną antropologią kulturową. 3. Kwestią łączącą się z gnostyckim rozumieniem wiedzy jest wymiar moralny całego przedsięwzięcia. Warto o tym wspomnieć, bo dotykamy tu ważnej naszym zdaniem sfery etyki zawodowej. Chodzi nam tu o dwie sprawy: rozmijanie się z prawdą oraz manipulowanie czytelnikiem. Oto cytat ze strony 79: "Porządek kulturowy Indian Kofan z Amazonii Ekwadorskiej badany był w ramach kierowanej przez autora książki etnopsychologicznej wyprawy naukowej «KOFAN 98». Program naukowy wyprawy został napisany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dr. Mariusza Kairskiego z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. (...) Projekt badawczy pracy pt.: «Psycho-kulturowy wymiar mitu. Badania terenowe wśród Indian Kofan» został zaakceptowany przez Komitet Badań Naukowych w ramach grantu nr lHOIFOI416". Spieszymy donieść, że żadna z wymienionych tu osób nie kierowała pracami nad projektem badawczym zatytułowanym "Psycho-kulturowy wymiar mitu". I co dalej? - zapyta zniecierpliwiony czytelnik. Dalej jest tak, jak w znanym dowcipie: nie na placu Czerwonym tylko Maneżowym, nie szynkę, tylko rowery, nie dają, tylko kradną. Andrzej Pankalla nie był kierownikiem etnopsychologicznej wyprawy naukowej "KOFAN 98", lecz "tylko" członkiem wyprawy antropologicznej "KOFAN 98" , której celem był opis i analiza aktualnej sytuacji etno-kulturowej ludu Kofan. Kierownikiem wyprawy była mgr Alicja Pasek, �310 doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu, i to jej projekt, zatytułowany "Aktualna sytuacja etno-kulturowa Kofanów ekwadorskich", był przygotowywany pod kierunkiem prof. Aleksandra Posem-Zielińskiego i dra Mariusza Kairskiego (IEiAK UAM). Ewentualny podprojekt o charakterze etnopsychologicznym (który oczywiście mógł być realizowany podczas antropologicznej wyprawy "KOFAN 98") nigdy nie zmaterializował się na terenie Instytutu Etnologii w postaci zapełnionych kartek papieru. W związku z tym siłą rzeczy nie mógł być "napisany pod kierunkiem", konsultowany, oceniony pozytywnie czy negatywnie. Po prostu nie zaistniał. To pierwsza sprawa, która ociera się o kwestie etyczne. Druga dotyczy zgoła nienaukowej postawy, jaką prezentuje Pankalla w swoim dziele. Chodzi nam tutaj o takie manipulowanie czytelnikiem, aby miał on wrażenie, że autor dotknął głębiej indiańskiej rzeczywistości, głębiej niż pierwszy lepszy turysta, jakich zresztą pełno w kofańskich wioskach. Są to oczywiście drobiazgi, ale dość znamienne - wiele bowiem mówią o autorze jako badaczu. Jako przykład weźmy fotografie dołączone do pracy. A. Pankalla pisze, że "integralną częścią rozdziału są zdjęcia i mapki" (s. 79) dokumentujące życie rytualne Kofanów. Taka zapowiedź każe nam oczekiwać przyzwoitej fotografii etnograficznej. Cóż jednak znajdujemy? Otóż dostajemy 14 zdjęć, wśród których pięć to obrazy indiańskich chałup (w tym dwa z nich to ten sam budynek, tyle że sfotografowany z dwóch stron), sześć to etapy zbierania oraz przygotowywanie halucynogennego wywaru z rośliny yage (zrywanie pnączy, kociołek z gotującym się wywarem). I gdzie tu obraz rytuału? Zostały jeszcze trzy zdjęcia. Na jednym autor spoczywa samotnie w hamaku, a podpis głosi, że znajdujemy się we wnętrzu chaty rytualnej, gdzie A. Pankalla odpoczywa przed rytuałem yage (sugerując, że weźmie udział w rytuale). Dwa dalsze tak samo w żaden sposób nie oddają kofańskich rzeczonych obrzędów: autor stoi na nich obok wyprostowanych na baczność, odświętnie ubranych Indian Kofan. I co dalej?raz jeszcze zapyta czytelnik. I to wszystko - raz jeszcze odpowiadamy. Sugerowanie czytelnikowi, że będąc Tam, doświadczyło się czegoś Prawdziwego, czego nie da się przekazać w języku nauki i można jedynie przedstawić otoczenie, w którym owo spotkanie nastąpiło, o taką właśnie postawę nam chodzi. Podobne techniki znajdujemy w literaturze bynajmniej nie naukowej, lecz podróżniczej i publicystycznej. Przykładów tego typu postępowania można znaleźć w książce znacznie więcej, ale nie o obrazowanie skrupulatności nam tutaj chodzi. I jeszcze dwa "drobiazgi" w etycznej materii. Na jakiej podstawie autor zestawia swoje prace wespół z Levi-Straussem czy Cassirerem w podstawowej literaturze przedmiotu tyczącej myślenia mitycznego (s. 123)? I wreszcie, czy praktykowanie autokanibalizmu (umieszczanie w bibliografii swojej książki własnych pozycji, będących w istocie rozdziałami tej właśnie książki) jest doprawdy właściwym postępowaniem? Z dwojga złego wolimy jednak zjadanie wrogów. �311 4. Na koniec popatrzymy na Psychologię mitu od strony wykonawczej, przyjrzyjmy sięjej metodologii oraz formalnej kompozycji tekstu. Nasze wątpliwości wzbudzają tu trzy kwestie. Po pierwsze, niepomiernie zadziwia nas brak definicji podstawowych dla pracy kategorii poznawczych, tj. "mitu" i "kultury tradycyjnej/kultury pierwotnej". O ile w przypadku tej pierwszej Pankalla przytacza tylko szereg cudzych rozstrzygnięć, za żadnym się wprost nie opowiadając, to w kwestii drugiego pojęcia brakuje choćby napomknięcia o tym, czym taka kultura miałaby się charakteryzować, chociaż proponowane zestawienie na stronach 110-113 daje dość wstrząsające wyobrażenie (ludy Afryki, mieszkańcy Wysp Fidżi, społeczności starożytnej Sparty, Peru i Polinezji, Żydzi, Grecy, Rzymianie, społeczeństwa okresu Średniowiecza i Reformacji, bliżej nieokreślone chrześcijaństwo, Indianie Ameryki Północnej, Chińczycy, Arabowie, lud rosyjski, Olmekowie - kolejność autora). Co oznaczają w kontekście kultur pierwotnych pojęcia takie jak: "porządek kulturowy", "bóg", "duch", "skodyfikowany system mityczny", "system religijny", "mit eksplikatywny", "mit deskryptywny"? Czyżby unikanie zdefiniowania podstawowych kategorii badawczych to świadoma strategia? Jeśli tak, to znajdujemy tutaj potwierdzenie naszej "gnostyckiej hipotezy", tj. rezygnację z precyzyjnego dookreślenia narzędzi poznawczych. Wolimy się nie zastanawiać, jaka jest odpowiedź przy drugim wariancie tego pytania. Krótko mówiąc, coś nieokreślonego (tj. mit) funkcjonuje w czymś nieokreślonym (tj. kulturach tradycyjnych). Taka praktyka jest dokładnym zaprzeczeniem reguł naukowego postępowania. Po drugie, część referująca humanistyczne poglądy na temat mitu przypomina raczej wypisy z literatury niźli rozwiązywanie problemów badawczych. Strona za stroną napotykamy kolejne ujęcia kategorii mitu, które przedstawiane są bez zaplecza macierzystych teorii, w ramach których zostały skonstruowane. Czytelnik nie obznajomiony z rzeczonymi koncepcjami narażony jest na ryzyko całkowitego niezrozumienia tekstu. Dodatkowo, fakt całkowitej nieobecności poglądów pokazujących słabe i mocne strony przytaczanych ujęć mitu buduje wrażenie, iż każdy z prezentowanych myślicieli w jakimś stopniu miał rację, co znowuż jest najzupełniej zgodne z ukrytym epistemologicznym nastawieniem pracy (jeśli oczywiście nasza "gnostycka hipoteza" ma sens). Po trzecie, układ formalny pracy wywołuje (przynajmniej u nas) młodzieńczą chęć dorównania Sherlockowi Holmesowi. Czy coś łączy dwie główne części książki prócz szeroko rozumianej tematyki "psychologia a kultura"? Wydaje się, że nie, lecz ciągle nie mamy pewności. Dlaczego tytuł i podtytuł książki rozmijają się ze sobą i określają dwie, nie przystające do siebie partie? Z jakiej przyczyny w polskojęzycznej pracy widnieje esej w języku angielskim (Lucien Levy Bruhl - Theory of Primitive Personality), a inny tematycznie jest jakby z innej książki (Intuicyjny wgląd a percepcja dziecięca)? I tak dalej, i tak dalej. �312 Podsumujmy całość. Jakie są główne grzechy tej książki? Po pierwsze, przedstawiona w niej perspektywa etnologiczna prawie w całości sytuuje się w obszarze wiedzy potocznej i niewiele ma wspólnego z rzeczywistymi dokonaniami antropologów. Po drugie, autor reprezentuje w niej, nieważne, świadomie czy nie, wiedzę gnostyczną przybraną w szaty obiektywizującej wiedzy naukowej. Po trzecie, sposób realizacji jest nie tyle przeciętny, co mierny. Po czwarte wreszcie, postawa etyczna Andrzeja Pankalli jako naukowca pozostawia wiele do życzenia. Naszym zdaniem w przypadku Psychologii mitu mariaż psychologii z antropologią kulturową zakończył się dotkliwą porażką. Rzecz jasna nie oznacza to, że nie potrafimy dostrzec obiecujących poznawczo perspektyw, jakie rysują się przed próbami łączenia tych dwóch dyscyplin w badaniach społeczności pierwotnych. Wprost przeciwnie, sądzimy, że jest to najlepsza droga na tym polu. Nie zgadzamy się jednak na wypaczanie stanu aktualnej wiedzy antropologicznej czynione pod płaszczykiem etnopsychologii. Niestety, praca Andrzeja Pankalli nie będzie przydatna ani dla psychologów, ani dla antropologów, a to chyba najsmutniejszy los, jaki książkę spotkać może. Jakakolwiek dalsza krytyka byłaby dowartościowaniem pracy tego wysiłku niewartej. Tarzycjusz Bu/iński, Mariusz Kairski BIBLIOGRAFIA Califano M., J. A. Gonzalo. Los A °i dei rio Aguarico. Mito y cosmovisión, Quito: Edicio1995 nes Abya Yala. Fericgla J. M. 1994 Jibaros. Los Cazadores de Sueńos, Diario de un antropólogo entre los Shuar. Experimentos con la Ayahuasca, Quito: Ediciones Abya Yala. Al tras luz de la ayahuasca. Antropologia cognitiva. consciencias alternati1997 vas y oniromancia, Quito: Ediciones Abya Yala. MoyaA. 1997 Ethnos. Atlas etnogrtifico del Ecuador. Quito: Proyecto EB!. Robinson S. S. 1979 Toward an Understanding of Kofan Shamanism, Ithaca: Latin American Studies Program, Dissertation Series, no. 74. 1996 Hacia una nueva comprensión del shamanismo Cofan, Quito: Ediciones Abya Yala. Triandis, H. c., Lambert W. W. 1980 Handbook of Cross-Cultural Psychology, Boston: Allyn and Bacon. / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78e70d318cd99d660bfebf449e756ab6.pdf caa733c9f3bc4fa84e9a483edb2224f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2978 Title A name given to the resource Kilka uwag w kwestii tzw. świadomości chłopskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.225-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Hanna; Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Burszta, Wojciech J. Burszta KILKA U W A G W KWESTII TZW. Ś W I A D O M O Ś C I CHŁOPSKIEJ Dociekania n a d s t a n a m i i t r e ś c i ą ludzkiej ś w i a d o m o ś c i n a l e ż ą z p e w n o ś c i ą do najbardziej i n t r y g u j ą c y c h t e m a t ó w przedstawicieli n a u k humanistyeznyeh. zajmujących T r u d n o ś c i , jakie stają zakres p r z e k o n a ń f u n k c j o n u j ą c y c h globalnie w skali p o n a d i n - d y w i d u a l n e j badanej g r u p y — w naszym p r z y p a d k u b ę d ą przekonania mieszkańców wsi k o n s t y t u u j ą c e to tzw. świadomość przed tego t y p u b a d a n i a m i , s ą r ó ż n o r a k i e j n a t u r y . Nie m a przede c h ł o p s k ą z a r ó w n o w j e j w y m i a r z e h i s t o r y c z n y m , j a k w dobie w s z y s t k i m zgody co do togo, czy nauka m o ż e w ogóle zasadnie obecnej. I n n y m i s ł o w y p y t a m y : czy m o ż n a m ó w i ć o k u l t u r z e w y p o w i a d a ć się na t e m a t ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , czy jedynie chłopskiej j a k o o specyficznym t y p i e s t r u k t u r y funkcjonalnej ekstrapoluje ona w i e d z ę o ś w i a d o m o ś c i i n d y w i d u a l n e j na większe, rządzącej się indukcyjnie r ó ż n o t y p y d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h obserwowanych w tego t y p u zdaje się konstruowane wyrażać ową zbiory jednostek, globalnie których pojmowaną suma „świadomość formami świadomości, regulującymi wspólnotach. z b i o r o w ą " ( p o u a d j e d n o s t k o w ą ) . Nie w c h o d z ą c z u p e ł n i e w zagad­ nienie, j a k i mianowicie status ontologiczny m o ż n a własnymi Pojęcie „świadomości", którym tak chętnie operuje się przypisać w r ó ż n y c h kontekstach, i m p l i k u j e , że m a m y do czynienia z p e w n ą p o j ę c i u ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j , p r z e j d ź m y do k r ó t k i e g o zasygna­ r z e c z y w i s t o ś c i ą m y ś l o w ą z o r g a n i z o w a n ą w t a k i s p o s ó b , iż m o ż n a lizowania m o ż l i w y c h , epistemologicznych u j ę ć tej k w e s t i i . O t ó ż l i n i a sporu d o t y c z ą c e g o charakteru p r z e s ą d z e ń jej huma­ przypisać postać sądów względnie przekonań dwojakiego rodzaju — n o r m i d y r e k t y w ; „ ś w i a d o m o ś ć " u k r y w a się — j a k n i s t y k i przebiega na k o n t i n u u m , k t ó r e g o dwa bieguny wyzna­ się to powszechnie u j m u j e — za ekstraspekcyjnie obserwo wal­ czają pojęcia indywidualizmu n y m i stanami następująco: gicznego. Zgodnie i a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodolo­ z t y m p i e r w s z y m stanowiskiem, w nauce rzeczy. M o ż n a b y ł o b y p o w i e d z i e ć etnolog m a do dyspozycji dwojakiego rodzaju dane: 1. obser­ m ó w i ć m o ż e m y j e d y n i e o t y m , co istnieje realnie — o pojedyn­ wacje —• i / l u b — dokumentacyjne czych ludziach i i c h dyspozycjach k u l t u r o w y c h oraz 2. p o j ę c i o w y , k l a s y f i k a c y j n y , ś w i a d o m o ś c i o w y ludzkie s ą ostatecznym zachowauiowych; j e d n o s t k i składnikiem świata społecznego, im jedynie p r z y p i s a ć m o ż n a status c a ł k o w i c i e realistyczny. Zjawiska oraz całości s p o ł e c z n e w y j a ś n i a l n e s ą zawsze poprzez się do zachowań poszczególnych jednostek. będzie odwołanie Zwolennik skupiać swą tezy indywidualizmu metodologicznego n a jednostkach nawet w ó w c z a s , g d y docelowym przedmiotem uwagę m i o n a , k l a s y ) , w z o r y z a c h o w a ń czy o k r e ś l o n e f o r m y o k t ó r y m wnioskuje się b ą d ź z d a n y m i t y p u pierwszego, b ą d ź rekonstruuje się go b e z p o ś r e d n i o jako intuicyjnie d a n ą sferę i d e a e y j n ą k a ż d e j k u l t u r y . W obu p r z y p a d k a c h p r z y j ę c i e istnienia „ m y ś l o w e j " s t r o n y k u l t u r y jest niezbędne do tego, aby w sposób adekwatny klasyfikować, wyjaśniać, interpretować i przewidywać pojawiające się czyn­ ple­ n o ś c i i o b i e k t y k u l t u r o w e (inaczej: t ł u m a c z y ć zachowania i i c h świado­ e f e k t y ) . T a k w i ę c k o n k r e t n y m i zachowaniami zawsze „ r z ą d z i " jego analiz b ę d a g r u p y s p o ł e c z n e (etniczne, etnograficzne, mości ponadindywidualnej. Jedynie t y m pierwszym aspekt r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j , opisy c z y n n o ś c i i o b i e k t ó w przypisze j a k i ś system r e g u ł , k t ó r y jest wobec n i c h p i e r w o t n y i p r z y j ę c i e on status c a ł k o w i c i e realnych „ b y t ó w " , te drugie t r a k t u j ą c j a k o którego abstrakcje formowania się zjawisk k u l t u r y . Granice p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ czy u o g ó l n i e n i a (pojęcia w rodzaju „społeczeństwa" czy „ e t n o s u " p o s i a d a j ą w t y m k o n t e k ś c i e charakter talistyczny). I n n y m i wyjaśnić instrumen- s ł o w y : k a ż d e zjawisko s p o ł e c z n e ostatecznie p o w o ł u j ą c się na odpowiednie można zjawiska wyjaśnia w ogóle fenomen generatywności n y m i sferami ś w i a d o m o ś c i nie zawsze s ą ostre a zespoły p r z e k o n a ń tworzą zbiory dopełniające procesów odpowiednie s i ę ; najczęściej zdarza się t a k , że to samo przekonanie ( n o r m a t y w n e b ą d ź d y r e k t y w a l n e ) funkcjonuje j e d n o c z e ś n i e w k i l k u r ó ż n y c h indywidualne. sferach k u l t u r y . W e ź m y c h o ć b y e t n o g r a f i c z n ą , t y p o w ą dla tej n a u k i , Drugi nurt refleksji holistyczny — sytuuje — antyindywidualistyczny się na p r z e c i w n y m k r a ń c u względnie skali ujęć relacji m i ę d z y t y m , co jednostkowe, a t y m , co p o n a d i n d y w i d u a l ne. Zgodnie z h o l i s t y c z n y m u j m o w a n i e m r z e c z y w i s t o ś c i badanej, poszczególne grupy społeczne posiadają właściwości nieredukowalne do pojedynczych części (jednostek) swoiste, składających się na te g r u p y . W o b r ę b i e a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodologicz­ nego w y r ó ż n i ć m o ż e m y k i l k a stanowisk r ó ż n i ą c y c h się stopniem „ostrości" niezgody na wiska umiarkowanego ujęcie indywidualistyczne: od po s k r a j n y a n t y i n d y w i d u a l i z m metodo­ J e d n ą z wersji stanowiska a n t y i n d y w i d u a l i s t y c z n e g o jest t a k i prawomocne jest mówienie o „ ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j " i „ s p o ł e c z n e j p r a k t y c e " j a k o sferze zjawisk, k t ó r a nie podlega r e d u k c j i do i n d y w i d u a l n y c h warian­ t ó w owej ś w i a d o m o ś c i i p r a k t y k i . Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a ozna­ c z a ć t u t a j b ę d z i e z b i ó r (zespół) t y c h wszystkich s ą d ó w funkcjo­ n u j ą c y c h we w c h o d z ą c e j w r a c h u b ę grupie, k t ó r e r e g u l u j ą orien­ tacje wartościujące oraz d z i a ł a n i a k u ideom wartościującym tej g r u p y skierowane. S ą d y te s ą — jest to istotne u z u p e ł n i e n i e — powszechnie w tej grupie akceptowane ( ś w i a d o m i e b ą d ź nie) l u b — co n a j m n i e j —• s ą powszechnie respektowane. N i e oznacza t o wcale, że p o s ł u g i w a n i e się t e r m i n e m : „ ś w i a d o m o ś ć k o w a " jest obejmuje nieuprawnione, całkowicie albo świadomość że „ ś w i a d o m o ś ć indywidualną. tywację niom W jednost­ społeczna" propono­ w a n y m u j ę c i u chodzi jedynie o t o , i ż i n t e r e s o w a ć nas i podobieństw świadomościową ludzi: pomiędzy „rytuałem", „obrzę­ przypiszemy magiczno-religijną, obserwowanym czysto religijną, działa­ obyczajową czy jedynie p o t r a k t u j e m y owe d z i a ł a n i a j a k o n a w y k o w e ( i n ­ d y w i d u a l n e ) , m ó w i ć m o ż e m y o odpowiednich sensach t y c h dzia­ ł a ń : r y t u a l n o - m a g i c z n y c h , o b r z ę d o w y c h , obyczajowych i zwy­ czajowych. W a r t o — j a k się wydaje — z a s t a n o w i ć się n a d z w i ą z k i e m łączącym 1 którego różnic d e m " , „ o b y c z a j e m " i „ z w y c z a j e m " . Z a l e ż n i e od tego j a k ą m o ­ stano­ logiczny rodzaju, d a j m y na t o , L . A l t h u s s e r a . jego w a r i a n t , w ramach kwestię będzie pojęcie „stanu świadomości" czy „świadomości" w ogóle, z p o j ę c i e m , k t ó r e c z ę s t o pojawia się w pracach etnologicznych i do k t ó r e g o etnologowie s ą szczególnie „ p r z y w i ą z a n i " . Chodzi o „ w z ó r k u l t u r y " i jego pochodne, n p . „ w z o r y chłopskiej" i t p . O t ó ż , obydwa, te p o j ę c i a n y p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter; cechuje jeśli j a k o k u l t u r ę kultury wspomnia­ będziemy t r a k t o w a ć sferę l u d z k i c h p r z e k o n a ń , r ó w n i e ż i p o j ę c i e kulturowego" nabiera w tym kontekście pewnego „wzoru trwałego, a więc u t r z y m u j ą c e g o się przez czas d ł u ż s z y —• u ś w i a d a m i a n e g o b ą d ź nie —• u k ł a d u s ą d ó w d e c y d u j ą c y c h o specyficznym charak­ terze ś w i a d o m o ś c i i n t e r e s u j ą c e g o nas s p o ł e c z e ń s t w a czy g r u p y . N a marginesie d o d a j m y , że z t e r m i n e m „ w z ó r k u l t u r y " kores­ ponduje p o j ę c i e „ k a t e g o r i i k u l t u r a " , k t ó r y m p o s ł u g u j e się A r o n Guriewicz. 2 P r o p o n u j e m y zatem za w z ó r k u l t u r o w y t r a k t o w a ć w z g l ę d n i e t r w a ł e f o r m y o w y c h s ą d ó w ( p r z e k o n a ń ) , k t ó r e : a. t w o r z ą system 225 �o b o w i ą z u j ą c y c h w danej grupie n o r m i d y r e k t y w p o s t ę p o w a n i a nym i ocen p o s t ę p o w a n i a ; b . „ p r z e k r a c z a j ą " ' t r a k t a t y z f i z y k i z a s t ę p u j ą w i a r ę w Boga. ramy poszczególnych f o r m ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w t y m sensie, iż m i m o funkcjono­ wania w r ó ż n y c h dziedzinach k u l t u r y s t a n o w i ą ponadto wane od swoich k o n t e k s t ó w ) w y z n a c z n i k i globalnej (oder­ samoświa­ „racjonalnym poglądem na świat", w ramach którego O t ó ż w b r e w t e m u , co zdawali się s ą d z i ć e n t u z j a ś c i w rodzaju K u c z y ń s k i e g o , z m i e n i a j ą c e się (a jest to proces ciągły) w a r u n k i spoleczno-ekonomiczne nie w y t w a r z a j ą po prostu od podstaw d o m o ś c i tej g r u p y ; c. s t a n o w i ą rodzaj instancji ś w i a t o p o g l ą d o ­ nowej k u l t u r y ; wej m o t y w u j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , n i e z b ę d n a jest w nich o b e c n o ś ć pier­ d z i a ł a n i a p o s z c z e g ó l n y c h p o d m i o t ó w ; d. po­ aby nowe elementy kultury zintegrowały się siadają funkcję integrująco-różnicującą, tzn. pozwalają odróżniać w i a s t k a t r a d y c j i . J a k to ujmuje Jerzy K m i t a : „ N i e m o ż n a na członków przykład rzeczonej grupy od nie-czlonków, skąd bierze się w szczególności n p . stosunek do obcych. propagować skutecznie moralności, obyczajowości, s z t u k i i t p . o charakterze l a i c k i m , jeżeli społecznie zaakceptowane O d razu jednak n a l e ż a ł o b y z a z n a c z y ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e są i f u n k c j o n u j ą kulturowo wartości religijno-światopoglądowe; do , świa,domości s p o ł e c z n e j " , p o j ę e i e „ w z o r u k u l t u r o w e g o " jest nie o d w o ł u j ą c e się do n i c h , w y m y ś l o n e s p e k u l a t y w n i e : m o r a l n o ś ć , z z a ł o ż e n i a z a l e ż n e od preferencji badacza. Oznacza t o , żc to o b y c z a j o w o ś ć , sztuka — s ą m a r t w e , nie m o g ą z a i s t n i e ć k u l t u r o ­ w ł a ś n i e b a d a j ą c y decyduje, k t ó r e z z e s p o ł ó w s ą d ó w zrekonstruo­ wo, nio f u n k c j o n u j ą wanych jako f o r m y świadomości analizowanej grupy, należy w trybie spoleczno-regulaćyjnym." 5 Ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej wydaje t r a k t o w a ć j a k o wzorcowe, t y p o w e , c h c i a ł o b y się rzec e t ł i o s o w e . się stale o s c y l o w a ć p o m i ę d z y w a r t o ś c i a m i Wyrażając d o w y m i a r o z s z e r z a j ą c y m się zakresem w a r t o ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o - się jeszcze inaczej: przekonań w obowiązujący wzajemnego zestawienia wzór kulturowy dokonuje tych religijno-światopoglą- badacz, p o g l ą d o w y c h . Nie wydaje się, a b y ś m y m o g l i m ó w i ć o d o m i n a c j i k t ó r y pragnie u w y p u k l i ć te cechy m y ś l e n i a , k t ó r e u k s z t a ł t o w a ł y k t ó r e j k o l w i e k z t y c h waloryzacji, c h o c i a ż o c z y w i ś c i e w r ó ż n y c h się w rodzaj s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a . momentach jedna z n i c h wysuwa się na czoło. Sytuacja jest jednak Z a n i m przejdziemy do o m ó w i e n i a pierwszych nasuwających 0 t y l e specyficzna, iż wiele e l e m e n t ó w t r a d y c j i k u l t u r o w e j ulega się w n i o s k ó w z w i ą z a n y c h z analizowaniem ś w i a d o m o ś c i współ­ s t a ł e j destrukcji (przede w s z y s t k i m powszechnie czesnych m i e s z k a ń c ó w wsi p o d k ą t e m możliwości ich s k o d y f i - moralność, k o w a n i a w system p r z e k o n a ń , jeszcze jedna uwaga o stanu k u l t u r y f u n k c j o n u j ą terze w p r o w a d z a j ą c y m . Jak charak­ j u ż wcześniej z a z n a c z y l i ś m y , ba­ tywnych o której za c h w i l ę ) , natomiast respektowana elementy nowego szczątkowo pod w p ł y w e m alterna­ w i z j i ś w i a t a , z k t ó r y c h ż a d n a nie stanowi zwartego zbioro­ b l o k u m o g ą c e g o b y ć ź r ó d ł e m autentycznie p r z e ż y w a n e g o ś w i a t o ­ wości ludzkiej jest zadaniem t y l e ż n ę c ą c y m , co p e ł n y m p u ł a p e k . p o g l ą d u . Stale jeszcze obserwujemy proces k o n f r o n t a c j i t r a d y ­ Zaniedbujo cyjnych danie i opisywanie stanu świadomości się b o w i e m jeden jakiejkolwiek z najistotniejszych elementów s y s t e m ó w p r z e k o n a ń z t r e ś c i a m i w y n i k a j ą c y m i z roz­ p r a w i d ł o w o prowadzonej analizy — w y k a z a n i a d w ó c h r o d z a j ó w szerzania determinant świadomości w i ę c 1. t r a d y c j a k u l t u r o w a w s i (szczególnie t r a d y c y j n y ś w i a t o ­ m i e s z k a ń c ó w wsi. O s p o ł e c z n e j akceptacji e l e m e n t ó w ś w i a d o m o ś c i p o g l ą d ) staje się coraz bardziej s z c z ą t k o w a , niekiedy ś w i a d o m i e współdecydujących np. o stanie s p o ł e c z n e j — w skali o g ó l n o n a r o d o w e j , w e w n ą t r z k l a s o w e j choćby środowiskowej — decyduje (będąc owej czy akceptacji się „świata poznawczego" się z niej rezygnuje, n a d a j ą c współczesnej wsi. Tak jej u j e m n y walor aksjologiczny b ą d ź w r ę c z neguje. J e d n o c z e ś n i e 2. nie ogarnia się w p e ł n i zło­ „życio­ żoności d o b y w s p ó ł c z e s n e j z jej i n f o r m a c y j n y m n a t ł o k i e m , nie w e j " p r a k t y k i s p o ł e c z n o ś c i (w naszym w y p a d k u — wiejskiej). w p e ł n i w niej p a r t y c y p u j e j a k o , m n i e j l u b bardziej, z w a r t y m To jedna sprawa. D r u g ą d e t e r m i n a n t ę ś w i a d o m o ś c i społecznej systemie w s k a z u j ą c y m w a r u n k i e m n i e z b ę d n y m ) ich f u n k c j o n a l n o ś ć względem „ s t y l ż y c i a " wraz z jego , w a r t o ś c i a m i stanowi zastana t r a d y c j a k u l t u r o w a , k u l t u r o w e wzory m y ś l e n i a naczelnymi i p o c h o d n y m i . D e c y d u j ą c e i o g l ą d u ś w i a t a . A zatem o i s t n i e j ą c y c ł i formach świadomości względzie swoista f i l t r a c j a przekazywanych treści przez „ l u d o w y " z a r ó w n o o b i e k t y w n e w a r u n k i spo- o g l ą d ś w i a t a . Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i n i g d y nie b y ł ś w i a t o p o g l ą ­ m i e s z k a ń c ó w wsi d e c y d u j ą leczno-ekonomiezne (zmiany w sposobach gospodarowania r o l i , z a j ę c i a o charakterze r o l n i c z o - p r z e m y s ł o w y m , wanie nowo standardów" itd.), jak pojawiających „wyrówny­ i myślowo-genetyczny się e l e m e n t ó w kultury na związek z istniejącą jej dem explieite, był utajony, znaczenie m a zakładany tyce społeczności c h ł o p s k i e j . 6 R ó w n i e ż i obecnie u p r z e c i ę t n e g o m i e s z k a ń c a , wsi nie posiada postaci s k o d y f i k o w a n e j , a ponadto t r a d y c j ą . W i e l u badaczy negliżuje szczególnie d r u g ą z p o d a n y c h w s p ó l w y z n a e z a j ą go treści niejednorodne jak typowo świeckie. tycznie niejako p o c i ą g a j ą w sferze za świadomościowej, mianem „ r o z p a d u etnologiczne tradycji". nie są sobą takież których równolegle nie wahają Niestety, r ó w n i e ż i wolne od tego typu społeczności czesnej. określać opracowania zwulgaryzowanych s ą d ó w ; s t ą d m . i n . bierze się t a k ostre przeciwstawianie nej zmiany się wiejskiej zmodernizowanej tradycyj­ wsi d o b y współ­ 3 Na styku punktów 1 wybiórczej tradycji „wulgarnego propagowanych przez i drugiego (ów p a n o s z ą c y jako synonim „ d o b r e j " tradycji) — religijne, szczątkowej się powszechnie oraz n o w y c h s t a n ó w nowoczesny t w o r z y się owo niejednorodne światopogląd folklor kultury nowożytny, „ m y ś l o w e zaplecze" w s p ó ł c z e s n e ­ go c h ł o p a . E w o l u c j a ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j — wbrew zamie­ materializmu" połączonego z klasycznym j a k o t a k i e j , procesem całkowicie ż y w i o ł o w y m , k t ó r y światopoglądowa cowanie J ó z e f a K u c z y ń s k i e g o p t . Postawy tłumaczącego światopoglądowe chło­ pów. I n t e r e s u j ą c y nas autor zakłada, po prostu, że takie zdobycze cywilizacyjne, jak możliwość o lotach umożliwiającą słuchania radia, oglądania kosmicznych, s ą w y s t a r c z a j ą c ą wyrugowanie raz na zawsze ze TV, przesłanką świadomości przebiega r ó ż n i e , zależnie od u w a r u n k o w a ń pokoleniowych. D y s h a r m o n i a p r z y k ł a d e m „ w i s h f u l t h i n k i n g " , s i ę g n i j m y po kuriozalne opra­ czytania pierwszego — zarówno rzeniom ideologiczno-polityeznym — jest na wsi, a i w Polsce A b y w s p o s ó b d o b i t n y i jednoznaczny u k a z a ć sedno omawia­ nego żywiołowo, r k t ó r e g o odpowiednie p a r t i e w y k s z t a ł c i ł y się zw yczajowo w p r a k ­ determinant, s ą d z ą c , że z m i a n y spoleczno-ekonomiczne automa­ jedynie w tym charakteryzuje — swoisty jednoznacznie brak jego spójnego sens i oglądu świata, zorganizowanie — przede w s z y s t k i m pokolenie l u d z i , k t ó r y c h w y ­ chowanie odbywa.Io się jeszcze w ramach powszechnie o b o w i ą z u ­ j ą c e g o ś w i a t o p o g l ą d u religijnego. Proces ewolucji świadomości u tego pokolenia, nie d o ś ć , że c a ł k o w i c i e ż y w i o ł o w y ( n i k t t y c h c h ł o p s k i e j „ f a ł s z y w y c h p o j ę ć , supozycji, p r z e ś w i a d c z e ń i p r a k t y k , ł u d z i nie „ u c z y ł " p a r t y c y p a c j i w z m i e n i a j ą c y m się zorganizowa­ sprzecznych n i u m y ś l o w y m ś w i a t a , jeśli nie liczyć p s e u d o z a b i e g ó w wiadomego z naukowymi prawami przyczynowości i logiką, a b ę d ą c y c h jedynie w y t w o r e m naiwnego m y ś l e n i a , p r y m i t y w n e j wyobraźni drugi 4 i uczuciowych s k o j a r z e ń " . człon myślenia przytoczonego zdania Pomijając doskonale już fakt, oddaje iż sposób właśnie K u c z y ń s k i e g o , zawartość merytoryczna tego okresu), p r z y b r a ł p o s t a ć wiedzy fragmentarycznej i niespójnej. Jest to j a k b y b y t o w a n i e p o m i ę d z y t r a d y c j ą k u l t u r o w ą (którą p o t r a f i się jeszcze w szerokim zakresie a k t u a l i z o w a ć — o c z y m wiedzą najlepiej 7 etnografowie) , a respektowaniem sądów, s ą d u jest taka o t o : po wieka-ch pa,no\vania sfera religii na p r z e ł o ­ k t ó r e o b o w i ą z u j ą o ś w i e c o n e g o m i e s z k a ń c a wsi k o ń c a X X w i e k u ; mie l a t 50-tych i 60-tych w s p o s ó b nieuchronny jest j u ż w zde­ oczywiście c y d o w a n y m odwrocie, c h ł o p z a ś opowiada się za j e d y n i e s ł u s z ­ respektowanie owo p r z y b i e r a c z ę s t o f o r m ę z w y k ł e g o w e r b a l i z m u . 226 w optyce przedstawicieli omawianego pokolenia �narzucających i sposoby i c h o s i ą g a n i a . Powoduje t o , że te same w a r t o ś c i mo­ się za p o ś r e d n i c t w e m p o n a d l o k a l n y c h o d d z i a ł y w a ń w s p ó ł c z e s n e j Integrowanie t r e ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , ralne czy n o r m y je w y z n a c z a j ą c e m o g ą b y ć r ó ż n i e pojmowane k u l t u r y , jest n i e p e ł n e i dalekie od p e ł n e j akceptacji czy nawet w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u ś w i a t o p o g l ą d o w e g o ; ponadto w ra­ poprawnej sobie mach tego samego systemu ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w a r t o ś c i moralne treści ł ą c z y się zc s t a ł y m k o n f r o n t o w a n i e m ich w a r t o ś c i o tyle m o g ą u l e g a ć zmianie, o ile n a s t ą p i zmiana w i n t e r p r e t a c j i tych z interpretacji. Powierzchowność dotąd akceptowanymi (choć często przyswajania utajonymi) normami ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w szerokim sensie. Z jednej strony w y z n a c z a j ą c e g o je przekazu. J a k o że w a r t o ś c i moralne s ą w y t w a r z a n e przez przekazy p o d k r e ś l a się stale u t r z y m u j ą c y się dystans wsi w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d o w e , k t ó r e , historycznie rzecz b i o r ą c , n a l e ż a ł y do m o ż l i w o ś c i , j a k i e daje m i a s t o ; z drugiej z a ś w ł a ś n i e aglomeracje r ó ż n y c h form świadomości społecznej miejskie u w a ż a s i ę za rozsadnika świecko-światopoglądowej), wszelkiego zła s p o ł e c z n e g o . formy (magii, religii i filozofii tej świadomości są jedno­ A więc z a u w a ż m y : pragnie się modernizacji, w t y m t a k ż e prze­ cześnie m i a n w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , ale j e d n o c z e ś n i e c h c i a ł o b y się waloryzacji narzucić obyczajowo- łeczności z a l e ż y mechanizm w a l o r y z a c j i „ m o r a l n e j " poszczegól­ n i e g d y ś ( t z n . w czasie, g d y pokolenie, n y c h sfer k u l t u r y . P r z y j ę c i e p o w y ż s z y c h z a ł o ż e ń stawia w i n n y m mieszkańcom -moralne o b o w i ą z u j ą c e miast wartości i normy o k t ó r y m m o w a n a b i e r a ł o d o j r z a ł o ś c i społecznej) na wsi. przemian świadomościowych spowodowa­ n y c h przede w s z y s t k i m r o z s z e r z o n ą p a r t y c y p a c j ą w orbis exterior, pretenduje w y ł ą c z n i e do z n a j o m o ś c i i akceptacji ś w i a t a w u j ę c i u proponowanym przez kulturę masową, przez W z w i ą z k u z t y m f a k t e m , od światopoglądowej dominującej świetle p r o b l e m t z w . klasowego Młodsze pokolenie wsi — wychowane i w y k s z t a ł c o n e w trak­ cie p r z y ś p i e s z o n y c h moralnotwórcze. oddziaływania typu w określonej charakteru spo­ moralności; otóż mechanizm w a l o r y z a c j i m o ż e b y ć i d e n t y c z n y dla r ó ż n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i rodzaj tej w a l o r y z a c j i determinuje moralne nace­ chowanie d z i a ł a ń r ó ż n e g o typu. W a r t o ś c i moralne s t a n o w i ą m o ż l i w y do o d r ó ż n i e n i a w a r t o ś c i n a d r z ę d n y c h , ostatecznych, f u n k c j o n u j ą c y c h zespół w sposób obliczone na k s z t a ł t o w a n i e ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a analogiczny, j a k dzieje się to w w y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u . J e ś l i w duchu postępującej p r y w a t n o ś c i i moralności — za A n n ą P a l u b i c k ą neomieszczań- 1 0 — p r z y j ą ć , że dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j skiej. Aspiruje się z a t e m do ż y c i a zgodnie z p u n k t e m d r u g i m —• p r z e ł o m u w i e k ó w charakterystyczna z n o r m a m i ś w i a t o p o g l ą d u ś w i e c k i e g o (o d o m i n u j ą c y c h światopoglądu, wysuwająca wartoś­ i dominująca była forma w a l o r y z a c j ę religijną z p o z o s t a ł o ś ­ ciach k o n s u m p c y j n y c h ) , p r z e w a ż a j ą c e g o we wszelkich przekazach ciami magicznymi, analogiczną postać powinny posiadać wartości treści moralne. P r z y j r z y j m y oddziałujących na świadomość (poza Kościołem, rzecz jasna!). W i d a ć t ę s z c z e g ó l n ą d b a ł o ś ć o manifestowanie swojej się bliżej sugerowanemu tu związkowi. W y d a j e się, że j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d e t e r m i n a n t ś w i a t o ­ p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y — n a z w i j m y j ą — bez p i ę t n a l o k a l n o ś c i poglądu (nie m a n p . regionalnych w a r i a n t ó w video l u b m u z y k i pop). ziemi. Los c h ł o p a b y l t a k silnie z w i ą z a n y z p r z y r o d ą , od zjawisk A b y o d w o ł a ć się do obrazowego s f o r m u ł o w a n i a — mieszka się n a t u r y zależało jego przetrwanie biologiczne, a więc nic dziwne­ w orbis go, iż przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e interior ( k t ó r y notabene t r a c i cechy swoiste), ale u w a ż a za p e ł n o p r a w n e g o uczestnika orbis wyobrażenia 9 exterior . N a w s t ę p i e niniejszych uwag w s p o m n i e l i ś m y j u ż o k w e s t i i rysujących się t r u d n o ś c i w orzekaniu o stanach s p o ł e c z n e j ; d o b i t n y m tego f a k t u świadomości w y r a z e m m o g ą b y ć etnogra­ ficzne badania nad ś w i a t o p o g l ą d e m c h ł o p s k i m i sferą m o r a l n o ś c i . Główną funkcją przekonań, światopoglądu przekazów jest dostarczanie światopoglądowych zespołów reprezentuj ą c y c h wizję ,,całej r z e c z y w i s t o ś c i " . Systemy ś w i a t o p o g l ą d o w e wyzna­ c z a j ą , z jednej s t r o n y , g r u p ę p o z y t y w n y c h w a r t o ś c i ostatecz­ n y c h , w s k a z u j ą c y c h , n a j o g ó l n i e j , sens ż y c i a , z drugiej negatywnie aksjologicznie t r a k t u j ą o wartościach n e g a t y w n y c ł i . Owa wa­ loryzacja ś w i a t o p o g l ą d o w a celów d z i a ł a ń c z ł o w i e k a i p o ś r e d n i o samych t y c h d z i a ł a ń , przebiega odmiennie w zależności od t y p u s p o ł e c z e ń s t w a i k u l t u r y . H i s t o r y c z n i e dane ś w i a t o p o g l ą d y w y ­ suwają zawsze na społecznej. Idąc p l a n pierwszy j e d n ą tropem Маха z form Webera wyróżnić świadomości można trzy zasadnicze o d m i a n y ś w i a t o p o g l ą d u — magiczny, r e l i g i j n y i no­ w o ż y t n y ; p a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż rzadko w y s t ę p u j ą one w „ c z y s t e j " formie, najczęściej ł ą c z ą c elementy p o c h o d z ą c e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w . Zgodnie z k o n c e p c j ą r o z w i j a n ą przez Jana G r a d a (o k t ó r e j z b r a k u miejsca zjawiska moralne nie m o ż e m y szczegółowo dziedzinę funkcjonującego stanowią 9 mówić) łecznie ś w i a t o p o g l ą d u , k t ó r y stanowi w r ę c z m y ś l o w e spo­ zaplecze m o r a l n o ś c i . M o r a l n o ś ć danej g r u p y , w naszym w y p a d k u miesz­ k a ń c ó w wsi, to zespół s p o ł e c z n i e respektowanych akceptowanych) wartości, t j . przekonań ludowego (czy w r ę c z normatywno-dyrek- b y l sposób związane z produkcji oparty na uprawie z a w i e r a ł y przede w s z y s t k i m relacją człowiek-przyroda. Charak­ terystyczne b y ł o więc przekonanie o b r a k u j a k o ś c i o w e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a t u r ą a l u d ź m i , k t ó r z y stanowili j e j część i n t e g r a l n ą — podobnie j a k r o ś l i n y , z w i e r z ę t a , zjawiska atmosferyczne itd. 1 1 M o ż n a wobec tego w n i o s k o w a ć , że na tej p ł a s z c z y ź n i e n a d r z ę d n ą w a r t o ś c i ą b y ł o dla l u d u u t r z y m a n i e (podtrzymanie) s o l i d a r n o ś c i ż y c i a w przyrodzie. Z w i ą z e k p o m i ę d z y t ą w a r t o ś c i ą glądową a szeregiem podrzędnych ujawnia się w ramach jej wartości w a l o r y z a c j i religijnej. światopo­ „życiowych" Jako przykład i l u s t r u j ą c y ten s p o s ó b waloryzacji nicłi s ł u ż y z a k ł a d a n e m i l c z ą c o na gruncie k u l t u r y c h ł o p s k i e j przekonanie d y r e k t y w a l n e , k t ó r e można zwerbalizować pod postacią sądu: „aby nie naruszyć o b o w i ą z u j ą c e j s o l i d a r n o ś c i z p r z y r o d ą , n a l e ż y rzetelnie p r a c o w a ć na r o l i " . T y m s a m y m „ r z e t e l n a p r a c a " j a k o w a r t o ś ć p r a k t y c z n i e uchwytna, składająca („gospodarowanie") uzyskuje sankcje się z c z y n n o ś c i i powiązana z światopoglądowe. techniczno-użytkowych praktyką Na tym podstawową, polega główna r ó ż n i c a m i ę d z y p r a c ą p o j ę t ą współcześnie, k t ó r a jest d z i a ł a n i e m s k i e r o w a n y m jedynie na zabezpieczenie potrzeb (wynik waloryzacji n o w o ż y t n e j ) , tradycyjnych. Podmiot kultury „rzetelnej pracy" manifestował lonej p o w y ż e j a pracą chłopskiej w materialnych społecznościach realizując wartość t y m samym akceptację okreś­ wartości nadrzędnej. F a k t ten komunikowany b y l obyczajowo za p o m o c ą o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , n p . kropienie w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a , k o m a i oracza przed r o z p o c z ę c i e m orki czy k r e ś l e n i e z n a k u k r z y ż a . t y w a l n y c h o d n o s z ą c y c h się do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h oraz W t y m miejscu w a r t o z a u w a ż y ć , że o b o w i ą z u j ą c e w s p o ł e ­ działań, tych c z e ń s t w i e t r a d y c y j n y m przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e b y ł y n i e s ł y ­ które stosunków, intencjonalnie ale w y w i e r a j ą bezpośrednio na nie w p ł y w nie d o t y c z ą decydujący; chodzi chanie r e s t r y k t y w n i e r e g l a m e n t o w a n e więc t a k ż e o relacje c z ł o w i e k - p r z y r o d a czy c z ł o w i e k - „ s i l y nad­ znaczonych przyrodzone". kary — zwykle o Umiejscowienie sfery moralności w obrębie przez nie wartości charakterze 12 i nierealizowanie w y ­ pociągało za sobą przeróżne pozainstytucjonalno-prawnym; ś w i a t o p o g l ą d u p o c i ą g a za s o b ą konsekwencje, o k t ó r y c h teraz j a k o p o t ę p i e n i e powszechne z p u n k t u widzenia c h c i e l i b y ś m y szerzej p o d y s k u t o w a ć . Przede w s z y s t k i m p o w i ą z a ­ poza p r a w e m ś w i a t o p o g l ą d u . Podobnie rzecz m a się z p r a k t y k ą nie ś w i a t o p o g l ą d u obyczajową które determinują z moralnością systemy implikuje, ż e te światopoglądowe, czynniki, determinują r ó w n i e ż m o r a l n o ś ć . Po drugie, wszelkie n o r m y moralne n a l e ż y Charakteryzując zapomnieć, kazy jednak charakteryzują odpowiednie wartości praktyką komunikującą wypełnienie norm owego ś w i a t o p o g l ą d u . r e l a t y w i z o w a ć do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o p o g l ą d u , g d y ż to prze­ światopoglądowe jako dominującego ś w i a t o p o g l ą d „ t y p u l u d o w e g o " nie m o ż n a że j e d n y m z g ł ó w n y c h odpowiednio jego k o m p o n e n t ó w przetransformowane oficjalne były przekazy 227 �religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j (przede w s z y s t k i m k a t o l i c y z m u ) . Wszelkie s t r o n y g r u p y . P r z y j m o w a ł y one n a j r ó ż n i e j s z e f o r m y , n p . opro­ elementy s k ł a d o w e p r z y r o d y , w t y m t a k ż e człowiek, wadzania po wsi na „ w s t y d i s r o m " czy z e l ż e n i a p u b l i c z n e g o . klasyfiko­ Sankcje z a ś j a k o takie w c h o d z ą w zakres k o m u n i k o w a n i a oby­ k i e m b o s k i m , u z n a n y m s p o ł e c z n i e za fundament czajowego. w a r t o ś c i po­ zytywnych, i antagonistycznym — diabelskim. J e d n ą z wartości nadrzędnych, zawartą w przekazie o „religijnym" dualizmie Wracając przejawów j e d n a k do w a r t o ś c i poszanowania jej respektowania może ulec ż y c i a —• opis dalszej komplikacji, ś w i a t a , b y ł o oddawanie czci B o g u . N i e t o b y ł o jednak s p e c y f i c z n ą jeśli o d w o ł a m y się do n a s t ę p n e g o przekazu, t j . do m i t u kosmo- wartością gonicznego, światopoglądu ludowego, r a m y oficjalnego ś w i a t o p o g l ą d u to także do wywodzącej wyznaczały ją chrześcijańskiego. zbawienia duszy będącego źródłem dualistycznego pojmowania ś w i a t a , gdzie „ b o s k i e " t o dobre, a „ d i a b e l s k i e " —• z ł e . T e n rodzaj światopoglądowej, k l a s y f i k a c j i stosowano do całej r z e c z y w i s t o ś c i , r ó w n i e ż w odnie­ z d o k t r y n y chrześcijańskiej, sieniu do z w i e r z ą t i r o ś l i n . P o d s t a w o w y m , c h o ć —• p o d k r e ś l m y — się przecież r ó w n i e ż bowiem Odnosi się wartości a zaadaptowanej na gruncie l u d o w y m . Obie w a r t o ś c i ostateczne — nie j e d y n y m k r y t e r i u m o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę w ż y c i u c h ł o p ó w . M i m o iż nie b y ł y one p o r z ą d k ó w ś w i a t a b y ł y opozycyjne kategorie: charakterystyczne t y l k o i w y ł ą c z n i e dla tej w a r s t w y , to jednak — „ s z k o d l i w o ś ć " , oceniane z p u n k t u widzenia przede w s z y s t k i m przekonania całej z b i o r o w o ś c i . W t y m momencie nasz zakaz „ n i e z a b i j a j " dyrektywalne wyznaczające s p o s ó b i c h realizacji p r z y n a l e ż n o ś c i do k t ó r e g o ś z tych „pożyteczność" b y ł y związane z typowo „ l u d o w y m " wyobrażeniem świata. To ulega u s z c z e g ó ł o w i e n i u , п р . : „ n i e zabijaj, nie niszcz w ł a ś n i e d e c y d o w a ł o o o d m i e n n o ś c i tej sfery ś w i a t o p o g l ą d u o d p r z y c z y n i a się do p o m y ś l n o ś c i i d o b r o b y t u g r u p y " . Analogicznie wyznaczonego przez K o ś c i ó ł . R ó ż n i c a w i ą z a ł a się przede wszyst­ j a k poprzednio, w a r t o ś ć poszanowania ż y c i a okazuje się t u nie k i m z wartościami praktycznie u c h w y t n y m i ; b e z w z g l ę d n a , lecz r e l a t y w n a . Dopuszczalne b y ł o b o w i e m w k u l ­ regulujące osiągnięcie zbawienia, otóż dyrektywy ż y c i a wiecznego, czy odda­ turze c h ł o p s k i e j — j a k o moralne — zabijanie w a n i a czci B o g u , b y ł y j e d n o c z e ś n i e p r z e k o n a n i a m i w y z n a c z a j ą ­ cymi postępowanie człowieka wobec przyrody (jako świata tego, co „szkodników". P o t y m n i e z b ę d n y m — naszym zdaniem — sięgnięciu „ w s t e c z " do w y b r a n y c h k w e s t i i ś w i a t o p o g l ą d u „ t y p u l u d o w e g o " i ludowej n a l e ż ą c e g o do p o r z ą d k u boskiego). K a ż d e wykroczenie przeciw moralności naturze, charakter czysto sygnalny, nie p r e t e n d u j ą c do o b j ę c i a c a ł o k s z t a ł ­ t j . łamanie więzów solidarności z nią, było jedno­ (chyba nie trzeba p o d k r e ś l a ć , iż u w a g i te miały cześnie wykroczeniem przeciw B o g u , przeciw n o r m o m religij­ tu nym. p o g l ą d o w e j i „ m o r a l n e j " ze w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ą w s i polskiej. W osiągania ten s p o s ó b wartości wachlarz dyrektyw określających światopoglądowych p r z e k o n a ń niereligijnych, poszerzał drogi się o szereg c z ę s t o k r o ć o zabarwieniu m a g i c z n y m . K o n c e p c j a grzechu z o s t a ł a t y m s a m y m p o d p o r z ą d k o w a n a l u ­ d o w e m u systemowi w a r t o ś c i . 1 3 p r o b l e m u ) , s k o n f r o n t u j m y mechanizm Zauważmy zatem, iż przede m ó w i ć o s p ó j n y m systemie waloryzacji świato­ wszystkim norm moralnych trudno obecnie charakterystycz­ n y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, b o w i e m , j a k j u ż w y ż e j z a z n a c z y l i ś m y , na w s p ó ł c z e s n y ś w i a t o p o g l ą d „ l u d o w y " Skoro m ó w i m y o ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d o w y m , t r a k t u j ą c wszelkie s k ł a d a j ą się przekonania w y w o d z ą c e się z r ó ż n y c h systemów n o r m y moralne za zrelatywizowane do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o ­ ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . Ż a d e n z n i c h nie stanowi na tyle p o g l ą d u , t e d y specyficzna m o r a l n o ś ć l u d o w a i m p l i k o w a n a jest całości, nie posiada przez przekazy magiczne i religijne odpowiedniego ś w i a t o p o g l ą d u . powszechnego G ł ó w n y m w y z n a c z n i k i e m k a t e g o r i i owej m o r a l n o ś c i jest analo­ wyznaczona p r z e z e ń m o r a l n o ś ć m o g ł a b y ć j e d n o r o d n y m z e s p o ł e m giczna do o m ó w i o n e j j u ż w a l o r y z a c j i ś w i a t o p o g l ą d o w e j o charak­ przekonań. terze r e l i g i j n y m dominujący i — waloryzacja „ m o r a l n a " sfery k o m u n i k a c y j n e j omawianej kultury. Po praktycznej drugie, moralność l u d o w a jest m y ś l o w o - g e n e t y c z n y m n a w i ą z a n i e m do m o r a l n o ś c i — s p o ł e c z n i e reglamentowanej obowiązywania Dysharmonia ta światopogląd t r e ś c i laickie, bardzo zwartej — mocy (w sensie respektowania), jest t y m bardziej nowożytny, aby widoczna, iż wysuwa na czoło c z ę s t o nie t y l k o nie k o r e s p o n d u j ą c e ze ś w i a t o p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , lecz d e k l a r a t y w n i e j e m u przeciw­ „ m a g i c z n e j " , czego efektem b y ł o ciągłe jeszcze funkcjonowanie stawne. w a r t o ś c i m o r a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla innego k o n t e k s t u jednoczesnym rozpadzie całościowej w i z j i ś w i a t a d o t ą d o b o w i ą ­ T e n specyficzny stan „wymieszania" wartości, przy ś w i a t o p o g l ą d o w e g o . Przejawem tego b y ł y o d s t ę p s t w a o d obo­ z u j ą c e j , p o w o d u j e : 1. funkcjonowanie obok siebie przeciwstaw­ w i ą z u j ą c e j e t y k i k a t o l i c k i e j . W r ó ć m y do relacji nych wartości moralnych dotyczących człowiek-przy- i roda. Pierwszą g r u p ę wspomnianych przekazów światopoglądowych wiązać trzeba z przekonaniem o solidarności w przyrodzie, k t ó r a zawiera — o c z y w i ś c i e nie a r t y k u ł o w a n ą w p r o s t — k o n c e p c j ę ż y c i a i ś m i e r c i ; ź r ó d ł e m j e j b y ł y jeszcze wierzenia p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e . C e c h ą p r z y r o d y b ę d ą c e j dla c h ł o p ó w z i n t e g r o w a n y m , ż y j ą c y m organizmem, b y ł a r y t m i c z n o ś ć : n a r o d z i n y — ś m i e r ć —. odrodzenie. S t ą d i m p l i k o w a n a przez t e n przekaz w a r t o ś ć mo­ r a l n a poszanowania życia (sformułowana zresztą w Dekalogu j a k o zakaz „ n i e z a b i j a j " ) , t r a k t o w a n a b y ł a przez tradycyjną nanie: społeczność d o s y ć swoiście. O t ó ż z w i ą z a n e z n i ą b y ł o przeko­ „nio zabijaj, jeśli nie zachodzi potrzeba zachowania 2. coraz bardziej zarysowującą tej samej sfery się d o m i n a c j ę życia waloryzacji n o w o ż y t n e j . K o n s e k w e n c j ą p u n k t u drugiego jest t o , że d z i a ł a n i a , które dotychczas uzyskiwały sankcje światopoglądowo nacechowane m o r a l n i e , a u t o n o m i z u j ą nościami czysto (np. będąc czyn­ omawiana wcześniej „ r z e t e l n a praca"). Z a t e m : w y k o n a n i e całego b l o k u czynności, k t ó r e dotychczas praktywcznymi się i s t a j ą waloryzowane b y ł y „ m o r a l n i e " , obecnie k o m u n i k u j e rzeczonych w a r t o ś c i tego nie typu. J e ś l i m ó w i ć jeszcze m o ż e m y o specyfice m o r a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , dzieje się t a k t y l k o dlatego, iż nadal ( m i m o u s i l n y c h o d d z i a ł y ­ w a ń t z w . o d g ó r n y c h ) stosunkowo wiele sfer ż y c i a podporząd­ k o w a n y c h jest ś w i a t o p o g l ą d o w i religijnemu, a charakterystyczna c z y j e g o ś ż y c i a " , przekonanie, k t ó r o p o w o ł u j ą c się na s p e c y f i c z n ą d l a ń waloryzacja „ m o r a l n a " — eo ipso — jest s t r u k t u r ą d ł u g i e g o koncepcję t r w a n i a . Dlatego w ł a ś n i e d z i a ł a n i a śmierci, określało j a k o moralne l u b niemoralne skutki odpowiedniego działania w odczuciu s p o ł e c z n y m . I tak człowiek m ó g ł ś c i ą ć drzewo z przeznaczeniem na b u d o w ę d o m u l u b s t o d o ł y , ale c z y n n o ś ć ś c i n a n i a drzewa n a s p r z e d a ż t r a k t o w a n a była 1 j u ż jako niemoralna. * W techniczno-użytkowycli przekazów ten s p o s ó b efektom przypisana światopoglądowych została za działań pośrednictwem (odpowiodnich w i e r z e ń ) pozy­ „światopoglądowe" propa­ gowano przez oficjalne ś r o d k i o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n e g o , biorące pod uwagę zastanej tradycji umierają w nie momencie swoich n a r o d z i n . T r a k t o w a n i e t r a d y c j i n a s p o s ó b K u c z y ń s k i e g o p r z y n o s i o b f i t e ż n i w o p u s t k i . Z drugioj s t r o n y nie z a p o m i n a j m y , że o d d z i a ł y w a n i e K o ś c i o ł a w sferze powszechnie moralności cechuje również pogłębiająca się obowiązującej nieskuteczność. t y w n a l u b n e g a t y w n a w a r t o ś ć m o r a l n a ; d z i ę k i o k r e ś l o n e j walo­ Dzieje się t a k dlatego, iż n i e m o ż l i w o staje się perswadowanie ryzacji n o r m ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w s y t u a c j i , g d y „moralnej" uzyskały one sankcję światopoglądową. alternatywne P o n a d t o d z i a ł a n i a te p o w i ą z a n e s ą r ó w n i e ż ze s f e r ą symboliczno- (chociaż genetycznie p ó ź n i e j s z e , n a w i ą z u j ą c e d o ń ) f o r m y ś w i a t o ­ -komunikacyjną, bowiem ich wykonanie wyrażało akceptację p o g l ą d u , na dobre z a d o m o w i ł y się w ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h o k r e ś l o n e j w a r t o ś c i m o r a l n e j , z a ś w momencie jej odrzucenia m i e s z k a ń c ó w wsi i m o r a l n o ś ć , „ k a r m i ą c a s i ę " dotychczasowym pojawiały 228 i 15 wane b y ł y w oparciu o p r z y n a l e ż n o ś ć czy p o w i ą z a n i a z p o r z ą d ­ się c z ę s t o n i e i n s t y t u c j o n a l n e sankcje negatywne ze sposobem w a l o r y z a c j i religijnej ulega d e s t r u k c j i , g d y ż takiej �I d e s t r u k c j i ulega ó w d o m i n u j ą c y ś w i a t o p o g l ą d . B ę d ą c y w fazie rości sobie p r a w o do bycia rodzajem ś w i a t o p o g l ą d u „ z a s t ę p c z e ­ k s z t a ł t o w a n i a i k r y s t a l i z a c j i n o w y „ w e l t a n s c h a u n g " n a d a l nie go". jest o w y m nie uczestniczy się w religii, obyczaju, nie manifestuje „oglądem przynajmniej świata", któremu można by przypisać, w s p o s ó b r a m o w y , cechy specyficzne i o d r ę b n e „ R o b i ą c " folklor, e d u k u j ą c w zachowaniach tego typu, postaw w a r t o ś c i u j ą c y c h , ale jedynie p a r t y c y p u j e w k u l t u r z e artystycznej dla g r u p y l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j wsie. D e s t r u k c j i t a k ż e uległ ( m a m y t u , j a k w i a d o m o , całą s k a l ę —• o d „ n a t u r s z c z y k ó w " do dotychczasowy s p o s ó b u p r a w i a n i a e t n o g r a f i i ; zadaniem cyrkowych jącym się przed „ n o w ą etnografią" (cokolwiek to rysu­ określenie m i a ł o b y z n a c z y ć ) , jest c h o ć b y o d p o w i e d ź na pozornie proste zaiste, i podobających podobająca jest t a k a a nie i n n a ? A jeśli inna, to dlaczego ? Gdzie przebiega festowania respektowanego linia potraktowany demarkacyjna pomiędzy „świadomością lokalną" (vide: popisów folklor jest bezpieczny, bo to jest owa „ d o b r a t r a d y c j a " —>• k o l o r o w a , p y t a n i a : dlaczego ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i chłopską), a narodową? się najbardziej, g i m n a s t y k ó w z „ M a z o w s z a " i jemu podobnych). S t ą d się na z e w n ą t r z , a nie o b c i ą ż o n a p i ę t n e m jako światopoglądu, który „zacofany" czy mani­ mógłby być „tradycyjny" w sensie tradycji w rozumieniu Kuczyńskiego. Jest s w o i s t y m paradoksem r z e c z y w i s t o ś c i polskiej, iż m i m o totalnego n i e u w z g l ę d n i a n i a d z i e j ą c y c h s i ę , f a k t y c z n y c h p r o c e s ó w F o l k l o r i f o l k l o r y z m jest t o j e d n o c z e ś n i e sfera zjawisk po­ k u l t u r o w y c h we w s p ó ł c z e s n y m s p o ł e c z e ń s t w i e , odnosi się jedno­ z w a l a j ą c a m ó w i ć o o d r a d z a j ą c y c h się, resentymentach l o k a l n y c h cześnie sukcesy w t z w . perswazji k u l t u r o w e j o k r e ś l o n y c h , w y ­ —• „ r o b i ą c " folklor, pokazuje się swój orbis interior b r a n y c h i „ w y p r e p a r o w a n y c h " ze ś w i a t o p o g l ą d u t r e ś c i dziedzic­ strony t w a w s i . D o s k o n a ł y m tego p r z y k ł a d e m jest zjawisko znane p o d folklor z przekonaniem, żo oto na i c h oczach dokonuje się (czy dla uczestników orbis exterior, którzy z najlepszej „kupują" ów o k r e ś l e n i e m f o l k l o r y z m u . Jest t o p r z y k ł a d „ t r a f i e n i a " w t r a d y c j ę , t e ż m a j ą o n i w r ę k a c h ) t r a d y c j a w s i , regionu, etnosu wreszcie. skutecznego podsuwania przez p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą t r e ś c i , k t ó r e W szybko i n t e g r u j ą się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Dlaczego d e t e r m i n a n t a t r a d y c j i w procesie akceptacji t r e ś c i ś w i a d o m o ś c i tak w ł a ś n i e się dzieje? O t ó ż w r a m a c h d z i a ł a ń „ w omawianym zjawisku widać wyraźnie, jak zaznacza się temacie" -— o d w o ł u j ą c s i ę do j e j e l e m e n t ó w m o ż n a , j a k s i ę okazuje, edu­ f o l k l o r u perswaduje się (żo n a d u ż y j o m y tego słowa) m i e s z k a ń c o m k o w a ć m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w wsi w i c h w ł a s n y m dziedzictwie wsi p e w n ą w a r t o ś ć i c h dziedzictwa •— jest to jednak sfera, j a k kulturowym. się r z e k ł o , c a ł k o w i c i e oderwana o d tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u , się era p o s t f o l k l o r y z m u , a co za t y m idzie, dalsze ogniskowanie Obserwując t y m zakresie sytuację treści k u l t u r y widzimy, że j e d n a k wydaje się zbliża w k o n t e k ś c i e k t ó r e g o s t a n o w i ł a fragment i n s t r u m e n t a l n i e p o d ­ się na p o r z ą d k o w a n y ogólniejszej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a b y ł a respektowana swe m o ż l i w o ś c i , b ą d ź — co t a k ż e c z ę s t e —• p r o w a d z i ć do zjawisk wyczerpywać i s t a n o w i ł a p o d s t a w ę procesu k o m u n i k o w a n i a się. F o l k l o r y z m k a r y k a t u r a l n y c h . A l e to j u ż osobna o p o w i e ś ć . . . P R Z Y P I S Y 1 N a t e n t e m a t zob. c h o ć b y : J . Szmatka, Jednostka i spo­ łeczeństwo. 0 zależności zjawisk indywidualnych od społecznych, Warszawa 1980; patrz t a k ż e s y s t e m a t y z a c j ę zagadnienia w pracach J . K m i t y . Chodzi o jego p r a c ę Kategorie kultury średniowiecznej, W a r s z a w a 1976. W k s ą ż c e Problemy średniowiecznej kultury ludowej A . Guriewicz stara się j u ż raczej „ s k ł a d a ć " kategorie k u l t u r y — przechodzi zatem o d „ a n a t o m i i " do „ f i z j o l o g i i " roz­ ważań. Na t ę wulgaryzację połączoną z jednoczesną mityzacją badanej przez e t n o g r a f i ę r z e c z y w i s t o ś c i w s k a z u j ą c h o ć b y St. W ę g l a r z i Cz. R o b o t y c k i . Proces m i t y z a c j i d o t y c z y w r ó w n y m s t o p n i u t z w . t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j a k „ k u l t u r y ludowej w dobie p r z e o b r a ż e ń " . * J . K u c z y ń s k i , Postawy światopoglądowe chłopów, War­ szawa 1961, s. 9—10 J . K m i t a , Tradycja kulturowa a proces przemian świadomości społecznej, „ M ł o d z i e ż i W i e ś " , B/1986, s. 73—74 L . N o w a k , U podstaw marksistowskiej aksjologii. Warszawa 1974, s. 117 Należy jednak unikać błędu traktowania aktualizowanych przez i n f o r m a t o r ó w t r e ś c i k u l t u r y , a k t u a l i z o w a n y c h na potrze­ b y badacza, a r z e c z y w i s t ą „ k u l t u r ą o p e r a c y j n ą " p o d m i o t ó w społeczności chłopskiej. Partycypacja w kulturze „ t y p u l u ­ d o w e g o " przejawia się obecnie n a „ g ł ę b s z y m " poziomie, a n i ż e l i deklaracje przepytywanego na t a k ą t o a t a k ą o k o l i c z n o ś ć x - a ! Oba te p o j ę c i a w y s t ę p u j ą t u t a j w nieco z m o d y f i k o w a n y m , „ u m e t a f o r y c z n i o n y m " sensie. J . G r a d , Moralność — dziedzina funkcjonującego społecznie 2 3 5 6 7 8 9 światopoglądu, (w:) O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K . Z a m i a r a (red.), Warszawa 1985, s. 265—283 A . P a ł u b i c k a , Przedteoretyczne postaci historyzmu, War­ szawa 1984 Podobne stanowisko zajmuje S. Z a p a ś n i k twierdząc m . i n . , że człowiek ś r e d n i o w i e c z n y p r z y j m o w a ł p r z y r o d ę j a k o i n t e g r a l n ą część samego siebie, t o t e ż p r z y r o d a i s p o ł e c z e ń s t w o p o d l e g a ł y t e m u samemu ł a d o w i m o r a l n e m u . Rozdzielenie t y c h d w ó c h p o r z ą d k ó w n a s t ą p i ł o dopiero w X V I I w . i to w „ k u l ­ turze o ś w i e c o n e j " ; S. Z a p a ś n i k , Uschnięte drzewo (Europejszyk wobec przyrody), „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , n r 11/1974, 8.93—100 J . K m i t a , O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, s. 130 W s p o m i n a p t y m ' W . W i t o s p i s z ą c : „ . . . grzechem b y ł o p o ł o ż e n i e bochenka chleba do g ó r y plecami na stole albo ł a w i e , wzięcie do ust jedzenia przed u m y c i e m i pacierzem, patrzenie dzieci do s t u d n i , uderzanie k i j e m w o g i e ń l u b w o d ę , o g l ą d a n i e się w K o ś c i e l e , w y p r y m u ś n e u b i o r y i t d . " ; W . W i t o s , Moje wspomnienia, t . 1, P a r y ż 1964, s. 95 Szereg p o d o b n y c h p r z y k ł a d ó w p o d a j ą W . I . Thomas, F . Z n a n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t . 1, Warszawa 1976, s. 189—190. Z a c y t u j m y t a k ż e fragment z Konopielki E . R e d l i ń s k i e g o : „ T e g o k l o n a nie masz p r a w a t k n ą ć , zasrancu, c h o ć b y p a l i ć s ł o m o p r z y s z ł o , m ó w i ę , on m ó j b r a t ! (...) A c z y m majo z i m o w piecach p a l i ć ? G o t o w a ć , g r z a ć trzeba, trzeba i ś c i n a ć i to nie grzech. A l e bez p o t r z e b y drzewo ściąć a ł b o po­ k a l e c z y ć , o, grzech straszny!" (s, 7 1 , w y d . z r o k u 1974). Szerzej patrz: M . Wieruszewska-Adamczyk, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t . 13,1971 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22a8e8ba0d5cf25142e10dc55b3de2ed.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:74 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:59 Title A name given to the resource Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002c3cbed890139b5ab297bb9e77fb59.pdf 3f1a57faac5c44324fb2c5372562ebdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:759 Title A name given to the resource Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K I U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 JOZEF BURSZTA PROBLEMY ETNOGRAFII PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM REFERACIE PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o ­ w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie, j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l ­ ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej. Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo­ gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska. W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a ­ lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe­ cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y . W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte­ r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna­ cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie piśmiennictwo etnograficzne związane zarówno z ośrodkami P A N , z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, jak i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o ­ wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła wszy- �20 JOZEF BURSZTA stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h problemów. Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego i przy rozwija­ jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte­ resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes­ nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o ­ rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d ­ m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo­ łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a ­ dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia. Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia­ łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej. W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno­ graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a ­ cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l ­ t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski i teorii k u l t u r y ludowej. Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych systemów wartości, postaw i działań. W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz­ nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so­ cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro­ zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y - �PROBLEMY ETNOGRAFII 21 kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia, gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i ­ k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o . Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea­ lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo­ łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo­ ściom przeobrażeń. Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za­ dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta­ tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m 0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o ­ wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod­ k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego 1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a ­ mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że­ nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per­ s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ; 3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp­ l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u ­ l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli­ wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za­ k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków i zaniedbań. Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i (której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych (czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) . �22 JOZEF BURSZTA W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l ­ turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz­ szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne, a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów­ noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod­ kach zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed581b2baa097fde2e269c0d0d742258.pdf 232779a360fd53ef3244051d201bcda4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource relacje międzykulturowe Pomorze Zachodnie - badania etnograficzne Koszalin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4211 Title A name given to the resource Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materiałów z wsi koszalińskich/ Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1962 t.16 z.4, s. 197-221 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D E R Z E N I E KULTUR NA ZIEMIACH Z A C H O D N I C H W ŚWIETLE MATERIAŁÓW Ziemie Zachodnie i Północne zasiedlone zostały przez g r u p y ludności różniące się pochodzeniem te­ rytorialnym , a, co za t y m idzie, również i kulturą. W w y n i k u spotkania się o w y c h grup ludności nastą­ piło n a n o w y m terenie osadniczym zetknięcie się użytkowanych przez nie zespołów k u l t u r o w y c h , a jed­ nocześnie zetknięcie k u l t u r grup osadniczych z k u l ­ turą zastaną. 1 Obserwowane na Ziemiach Zach. i Płn. „zderze­ nie k u l t u r " różni się o d podobnych procesów znanych z i n n y c h terenów i okresów; posiada ono szereg zna­ miennych, niepowtarzalnych cedh. Przede wszystkim są to — wielkość i zróżnicowanie k u l t u r , które zet­ knęły się z sobą. Obok grup przesiedleńców, które wniosły w nowe, odmienne k u l t u r o w o środowisko własne k u l t u r y regionalne, mieszczące się w ramach polskiej narodowej k u l t u r y , znalazły się t a m grupy repatriantów i reemigrantów o przyswojonych ele­ mentach k u l t u r —• ukraińskiej, litewskiej, francuskiej czy rumuńskiej. Ponadto n a interesującym nas te­ renie osiadła ludność ukraińska, grecka i inna. Napięcie społeczne, które towarzyszyło „zderzeniom się" poszczególnych z wymienionych k u l t u r , nie było, rzecz jasna, jednakowe. Odmiennie też przebiegał proces przejmowania i przeobrażania elementów k u l ­ turowych w zjawiskach zachodzących na styku róż­ nych k u l t u r . Inną charakterystyczną cechą omawianego procesu zetknięcia się k u l t u r na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych jest niezwykle szeroki f r o n t zderzenia. Wy­ mienione grupy nie zajmowały n a ogół terytoriów wydzielonych; w w y n i k u osadnictwa powstały za­ równo w miastach j a k i na w s i przede wszystkim ZE WSI I PÓŁNOCNYCH KOSZALIŃSKICH społeczności mieszane, złożone z różnych ugrupowań ludności. L i n i a zetknięcia się k u l t u r przebiegała więc nie granicami rozległych terytoriów czy choćby osad. Na w s i biegła ona opłotkami oddzielającymi zagrody zajęte przez rodziny pochodzące zarówno z różnych stron j a k i autochtoniczne, nie zatrzymując się zresz­ tą na granicach obejścia. Terenem konfrontacji k u l ­ t u r było również wnętrze zagrody, a t o z dwóch wzglę­ dów. Oto w w i e l u wsiach osadnik przebywał prze­ cież w latach 1945 i 1'946 w zagrodzie razem z l u d ­ nością niemiecką, a po j e j wyjeździe nadal Obcował z pozostawionymi przez nią w y t w o r a m i k u l t u r o w y ­ mi, z uzbrojonym k u l t u r o w o terenem. Po wtóre, w jednej dużej zagrodzie osiadały niekiedy d w i e rodziny o różnym pochodzeniu regionalnym. Zetknię­ cie różniących się elementów k u l t u r o w y c h w obrębie zagrody i rodziny odbywało się ponadto również w małżeństwach miesizamych. W w y n i k u rozprosze­ nia grup o swoistym obliczu k u l t u r o w y m i odmien­ ności k u l t u r y zastanej — z reguły następowało jed­ noczesne zderzenie się nie d w u , lecz k i l k u k u l t u r . Specyfika interesującego nas procesu na Ziemiach Zachodnich i Północnych polega również na jego nieantagonistycznym charakterze. Zetknięcie się od­ miennych k u l t u r przeważnie n i e powodowało t r w a ­ łej izolacji poszczególnych grup ludności, nie przeciw­ stawiało i c h sobie n a dłuższy okres czasu. Odbywało się przecież n a ogół n a zasadzie wspólnych elementów k u l t u r y narodowej, a ponadto stwarzało wyrazistą perspektywę awansu cywilizacyjnego. Problematyka „zderzenia się k u l t u r " na Ziemiach Zachodnich i Północnych — m i m o swej dużej donio­ słości zarówno teoretycznej j a k i praktycznej — nie 197 �П. 2. Radio ramowate zastane w Iwięcinie. II. 3. Osadniczka z Bydgoskiego przy kołowrot­ ku zastanym w Iwięcinie. II. 4. Osadniczka z Wieluńskiego w przywiezionym z sobą czep­ cu. II. 5. Ozdobne futryny okienne w Iwięci­ nie. �znalazła zadowalającego odbicia w opracowaniach naukowych. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest nie­ dostatek publikacji etnograficznych poświęconych przemianom k u l t u r o w y m n a terenach odzyskanych po I I wojnie światowej. Obfita literatura socjologicz­ na o Ziemiach Zachodnich jedynie marginesowo inte­ resowała się problemem ..zderzenia się k u l t u r " , kła­ dąc nacisk raczej na jego efekty wyznaczające stosun­ k i między wyodrębniającymi się grupami ludności. Przy okazji jednakże w niektórych opracowaniach Socjologicznych znalazły się cenne dane, pomocne d l a ustalenia swoistych i wspólnych właściwości k u l t u r i przedstawiające ich przemiany w w y n i k u procesów adaptacyjnych . Dla naszych rozważań mają wartość również stwierdzenia K. Dobrowolskiego, badającego proces zderzenia k u l t u r y rolniczej z pasterską na terenie Karpat i Bałkanów . 1 2 Wykorzystane w artykule materiały pochodzą z ba­ dań etnograficzno-socjologiczinych przeprowadzonych w k i l k u wsiach powiatu koszalińskiego, dzięki po­ mocy Wydziału K u l t u r y P W R N w Koszalinie, w l a ­ tach I960, 1961 i 1962. Badania prowadził zespół pra­ cowników i współpracowników Katedry Etnografii U A M w Poznaniu, pod k i e r u n k i e m prof, d r a J . Bursz­ ty. Celem badań było uchwycenie przemian zacho­ dzących we wszystkich dziedzinach k u l t u r y w s i — od momentu zasiedlenia t y c h w s i po dzień dzisiejszy, zwłaszcza w w y n i k u zetknięcia się, j a k wspomniano wyżej, w i e l u grup i k u l t u r regionalnych . Ponieważ procesy te mogły kształtować się w różnych wsiach różnie, podjęto badania — pod t y m samym kątem widzenia i na podstawie jednolitego kwestionariu­ sza — od razu w 6 (wybranych wsiach. Dbano przy t y m o to, aby wybrać wsie różniące się między sobą pod względem składu ludnościowego z p u n k t u w i ­ dzenia ilości i różnorodności grup regionalnych, składających się n a zasiedlenie w s i . Uzyskano w ten sposób zarówno znaczne zwiększenie i wzbogacenie pola obserwacji, j a k , przede wszystkim, możność po­ równywania z sobą wyników i oparcia ogólnych wniosków n a bardziej zróżnicowanej bazie źródłowej. W t y m też celu w czasie badań odbywały się co­ tygodniowe wspólne seminaria w Koszalinie. 3 II. 6. Bielony i malowany dom w Iwięcinie osadni­ ków z Lubelskiego. II. 7. Zabytkowa chałupa w Iwię­ cinie z dachem krytym trzciną. wsie: l w i c o m , Wierciszewo, Łai Kraśnik — wszystkie w po­ W każdej Wsi badania prowa­ osoby spośród zarówno pracow- ników j a k i współpracowników K a t e d r y Etnografii U A M , w sumie kilkanaście osób. Jak wspomniano, badania dotyczyły wszystkich działów i dziedzin k u l t u r y ludowej. Niniejszy a r t y ­ kuł nie jest bynajmniej idh podsumowaniem odno­ szącym się do wszystkich badanych w s i . W pierwszej części artykułu przedstawimy — w ogólnym zresztą zarysie — interesujący nas proces zetknięcia się k u l ­ t u r grup osadniczych, a także k u l t u r y zastanej — na t l e jednej t y l k o w s i : Iwięcin, ponieważ przed- POr. prace: S. Ossowski, Zagadnienie więzi re­ gionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, „Przegląd Socjologiczny", Łódź 1947, t . I X , s. 73i—(124; S. Nowakowski, Adaptacja ludności na Śląsku Opol­ skim, Poznań 1957; K. Żygulski, Adaptacja kulturalna repatriantów na Ziemiach Zachodnich, „Przegląd So­ cjologiczny", 11909, t . ХШП, cz. 2; J . Tomaszewski, Z badań nad integracją społeczną na Ziemiach Za­ chodnich, „Przegląd Zachodni", 11968; n r 2; S. Nowa­ kowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, Poz­ nań 1960; Tworzenie się nowego społeczeństwa na Ziemiach Zachodnich, praca zbiór, pod red. Z. D u l czewslkiego, Poznań 1961, i inne. literaturę socjolo­ giczną do r o k u 1959 dotyczącą Z i e m Zachodnich i Północnych zestawia Z. Dulczewski, Publikacje socjologiczne i demograficzne o Ziemiach Zachodnich i Północnych 1945—1959, „Przegląd Zachodni", I960, n r 1. K. Dobrowolski, Zderzenie kultur, „Lud", 1962, t. X X X I X , s. 102—il09, oraz inne wcześniejsze prace tegoż' autora dotyczące zderzeń k u l t u r o w y c h w K a r ­ patach. Por. w tej sprawie: J . Burszta, Etnograficzne badania terenowe w Koszalińskiem. Zarys problema­ tyki, „Zapiski Koszalińskie", 1962, n r 1 <9), s, 26—30. Na podstawie 'wymienionych badań opublikowano również artykuły: J . Burszta, Skomplikowana a pasjo­ nująca rzeczywistość, „Tygodinik Zachodni", 1961, n r 199, oraz Z. Jasiewicz, Osadnicy koszalińscy, „Po­ morze", 1961, n r 3. Badaniami objęto busz, Jamno, Mścice wiecie koszalińskim. dziły dwie l u b t r z y 1 2 3 199 �stawienie tych procesów w e wszystkich wsiach za­ jęłoby zbyt dużo miejsca. W drugiej natomiast części artykułu, gdzie przedmiotem zainteresowania stały się wybrane zagadnienia, mianowicie przeobrażenia w dziedzinie potrzeb estetycznych — oprzemy się na materiale ze wszystkich w s i . 11. 8. Bramka z XVIII w. wiodąca na przy­ kościelny cmentarz w Iwięcinie. II. 9. Zy­ del zastany i nadal używany w Iwięcinie. II. 10. Malowane oparcie krzesła typu „jamneńskiego", Łabusz. II. 11. Ozdobne krzesło typu „jamneńskiego", Łabusz. 200 I Iwięcin (ił. 1) to niezbyt duża, zwarcie zabudo­ wana owalnica i towarzyszące j e j kolonie: Rozkolno, Leśna oraz Jezioro, odległe o d centrum o 1 do 2,5 k m . Wioskę zamieszkuje 78 rodzin. Wyraźną przewagę uzyskali w Iwięcinie osadnicy z powiatów: Janów i Biłgoraj w Lubelskiem {17 rodzin) oraz z pow. Wieluń w w o j . łódzkim (39 rodzin). Tak L u b l i n i a c y j a k i Wielunianie przyjechali z sąsiadujących z so­ bą wiosek j a k o grupy zwarte, połączone l i c z n y m i więzami pokrewieństwa. Osadnicy z Lubelskiego po­ chodzili z karłowatych i przeludnionych gospodarstw, natomiast Wieluniacy to b y l i wyrobnicy, wyjeżdżający w okresie międzywojennym do pracy na r o l i , przede wszystkim do Niemiec. �II. 12. Pogrzeb w Iwięcinie wg łączonego zwyczaju dwóch grup osadniczych. 11. 13. Zdobione drzwiczki i boki ławek kościelnych, 1. pol. XVII w., Iwięcin. Obie grupy przybyły do Iwięeina już w roku 1945. Pod koniec sierpnia 1945 r. pierwsi osiedli w wiosce Lubliniacy, a w i t a n i przez nich z dużą radością Wieluniacy p o j a w i l i się na początku września tegoż roku. Najlepsze gospodarstwa zajęli Lubliniacy. Przy zajmowaniu gospodarstw kierowano się przede wszyst­ k i m k r y t e r i u m jakości zabudowań i ich położenia. Dążność do otoczenia się sąsiadami z własnej grupy nie odgrywała w wyborze decydującej r o l i . Obok wymienionych grup wioskę zamieszkują później przy­ byłe rodziny: 8 z Bydgoskiego , 3 z Wielkopolski, i kieleckie, 3 łemkowskie (również na ogół spokrew­ nione w ramach własnych grup), a także pojedynczy osadnicy z Białorusi, L i t w y i Krakowskiego. Podobnie złożona jest s t r u k t u r a osadnicza reszty Zbadanych wsi, przy czym różny jest skład grup re­ gionalnych i różne grupy w nich dominują. T a k więc na strukturę osadniczą Wierciszewa składają się głównie dwie grupy: osadnicy z Wileńskiego (ok. 40 rodzin) i z Wołynia (ok. 30 rodzin); z tzw. „Cen­ t r a l i " mieszkają t u t y l k o 4 rodziny. W Łabuszu n a 24 rodzimy przeważają ilościowo osadnicy z Kielec­ kiego i Lubelskiego, p r y m gospodarczy wiedzie j e d ­ nak k i l k a rodzin z Poznańskiego. W Jamnie m a m y k i l k a g r u p : z Wileńskiego, Tarnopolskiego, Lubelskie­ go, Kieleckiego i Rzeszowskiego. O obrazie k u l t u r o ­ w y m w s i decydują t u grupy „zza Buga". W Mścicach kolejność grup pod względem ilości rodzin jest następująca: poznańska {31), rzeszowska (16), kielec­ ka (15), warszawska (10), wileńska (10), k r a k o w ­ ska (8), lubelska (6) i jeszcze k i l k a mniejszych, W Kraśniku znów przeważają osadnicy z Wołynia, następnie Łemkowie i z Kieleckiego. Mozaika l u d ­ 1 nościowa, a stąd i k u l t u r o w a , jest zatem w bada­ nych wsiach istotnie urozmaicona i ciekawa. A oto j & k przebiegało w Iwięcinie zetknięcie się właściwych poszczególnym kulturom elementów w działach: k u l t u r a materialna, społeczna i d u c h o w a . Do analizy wybrano oczywiście t y l k o niektóre w y ­ twory k u l t u r o w e i potraktowano j e w znacznym skrócie. Uwagę skoncentrowano na procesie w y m i a n y dóbr k u l t u r o w y c h grup przede wszystkim dominują­ cych w Iwięcinie, a więc osadników z Lubelskiego i Wieluńskiego. [Nie były to grupy o k u l t u r a c h silnie sobie przeciwstawnych. W w i e l u wioskach Pomorza Zachodniego i na i n n y c h terenach Ziem Zachodnich i Północnych kontrastowość stykających się k u l t u r 4 Wykorzystano t u również materiały zebrane m. i n . przez B. Linette, który badania w Iwięcinie prowadził wespół z Z. Jasiewiczem. 4 �IZ. 14. Fragment lichromii stropu kościele, XVII Iwięcin. była nieporównywalnie większa. Na pewne stono­ wanie różnic k u l t u r o w y c h między grupami osadni­ ków zamieszkującymi wieś wpłynął fakt, że w N i e m ­ czech pracowali nie t y l k o Wieluniacy — dawni w y ­ robnicy wyjeżdżający t a m w okresie międzywojen­ n y m i zabrani w czasie wojny, ale również niektórzy spośród Lubliniaków i przedstawicieli pozostałych grup, wywiezieni do Rzeszy w czasie okupacji. Pozo­ stając przez k i l k a l a t w styczności z kulturą nie­ miecką, szczególnie materialną, b y l i podatni na p r z y j ­ mowanie cudzych wzorów k u l t u r o w y c h . Stali się — j a k sami siebie określają — „ludźmi przejściowy­ m i " . O pomyślnie przebiegających procesach i n t e ­ gracyjnych świadczy m . i n . 6 małżeństw mieszanych lubelsko-wieluńskich, które zawierano już o d p i e r w ­ szych l a t pobytu w wiosce, i k i l k a małżeństw za­ wartych między przedstawicielami innych grup. Jed­ n a k i w tej korzystnej d l a integracji sytuacji proces „zderzenia" k u l t u r wystąpił z dużą wyrazistością i okazał się interesującym przedmiotem badań. W rolnictwie, stanowiącym d l a g r u p podstawowe zajęcie, różnice wystąpiły zarówno w niektórych n a ­ rzędziach j a k i w uprawianych roślinach, a także w zabiegach i czynnościach związanych z uprawą ziemi. L u b l i n i a c y zastali w wiosce szereg narzędzi i maszyn rolniczych, z którymi dotąd się nie s t y k a l i . Nowością d l a n i c h były snopowiązałki, a nawet k o ­ siarki, dołowniki i kopaczki pomocne przy uprawie ziemniaków, a także koleśne żelazne pługi. Wszyst­ kie t e narzędzia i maszyny znane były już Wieluniakom, choć była to n a ogół znajomość t y l k o po­ wierzchowna. N a robotach w Niemczech Wieluniacy nie b y l i bowiem zatrudniani przy k i e r o w a n i u maszy­ nami. W pierwszych latacSi pobytu w wiosce pełnili oni jednak funkcje instruktorów, wyjaśniających przeznaczenie i ogólne zasady obsługi zastanych na­ rzędzi i maszyn. Na Wieluniakach wzorowano się również przy prowadzeniu prac p o l o w y c h . L u b l i ­ niacy, nie stosujący dotąd sztucznych nawozów, szyb­ k o zrozumieli, że są one na Pomorzu konieczne. 5 202 T po­ w w., W czasie n a u k i popełnia się często błędy. Wielunia­ cy z dużą satysfakcją opowiadają, j a k to jeden z migrantów z Lubelskiego wysiał na pole znalezio­ ny w obejściu cement. Na rzecz dołownika zrezygnowano z p r a k t y k o w a ­ nego w Lubelskiem sadzenia ziemniaków pod pług. Z dwóch wzorów na obcinanie liści buraków c u k r o ­ wych — przy użyciu sierpa stosowanego przez Wieluniaków i noża używanego przez Lubliniaków — przyjął się sposób wieluński. Lubliniacy w dalszym ciągu używają przywiezio­ nych z sobą i później dowożonych m o t y k z półokrąg­ łym ostrzem, obok zastanych o ostrzu prostym, iden­ tycznych z używanymi dotąd przez Wieluniaków. Opinia o l u b e l s k i m narzędziu nie jest jednakże nawet wśród samych Lubliniaków najlepsza — proste ostrze pozwala wzruszyć większą powierzchnię ziemi. Za­ równo L u b l i n i a c y j a k i inne g r u p y przejęły o d W i e l u ­ niaków nazwę „hakanie" d l a określenia czynności pielenia za pomocą motyk. L u b l i n i a n k i w Iwięcinie żęły sierpem jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Zbieranie sierpem było praktykowane głównie w rodzinach pozbawio­ nych mężczyzn. Za przykładem Wielunianek nato­ miast zużytkowano sierp również w rodzinach l u b e l ­ skich j a k o pomoc przy zbieraniu pokosu n a snopek za kosiarzem. Duże, porządnie wiązane, „wyklepane i w y t u r l a n e " snopy Lubliniaków okazały się nie­ przydatne i musiały ustąpić wieluńskim „garstkom". Stawianie „dziesiątek", n a k r y t y c h dziesiątym sno­ pem j a k czapką, przyniesione przez Lubliniaków, za­ stąpiono m n i e j porządnymi, ale za t o łatwiej dający­ m i się stawiać wieluńskimi „kupkami" z 16—20 „gar­ stek" żyta l u b pszenicy. Lubelskie „kuczkowanie" owsa, g r y k i i koniczyny, polegające n a stawianiu tych Różnie jest pod t y m względem w różnych wsiach.' Grupą, n a której wzorują się w gospodaro­ w a n i u inne w i o s k i , są n a ogół osadnicy z Poznań­ skiego, jeśli t y l k o stanowią grupę większą. 5 �16 U. nie w II. na 15. Skrzynia zastana w Iwięcinie, ustawiona obec­ w korytarzu. II. 16. Zabytkowa skrzynia zastana Iwięcinie, używana obecnie w dawnej funkcji. 17. Skrzynia zastana w Iwięcinie, obecnie ustawio­ w korytarzu. 17 roślin w oddzielnych snopach rozczapierzonych o d dołu i związanych przy samych kłosach, zastąpiono stawianiem snopków jęczmienia i owsa p a r a m i , t w o ­ rzącymi daszek. • Usiłowania Lubliniaków przeniesienia do Iwięcina u p r a w y d w u zbóż, których nie siano w Wieluńskiem, a mianowicie prosa i „reczki" — gryki, skoń­ czyły się niepowodzeniem. W dziedzinie r o l n i c t w a przodująca rola W i e l u n i a ków wynikła stąd, że i c h k u l t u r a r o l n a była bardziej nowoczesna i zapewniała t y m samym większą w y ­ dajność pracy. Jednocześnie zastane wyposażenie rolnictwa najbardziej nadawało się do sposobu go­ spodarowania Wiekmiaków. Osadnicy, pouczeni przez Wieluniaków i tych nielicznych Lubliniaków, którzy b y l i na robotach w Niemczech, przejęli n i e tylko n o ­ woczesne maszyny pozostawione przez ludność n i e ­ miecką, ale również zastane tu i przydatne niektóre proste narzędzia. Ogół osadników zastosował, zresztą dopiero w ostatnich latach, n i e w i e l k i e widełki do wyciągania buraków, tzw. „greble", pozostawione w gospodarstwach. Wyparły one widły czy nawet rydle używane początkowo przez Lubliniaków przy w y d o b y w a n i u buraków. Dość duże zapotrzebowanie na „greble" zaspokajają kowale z sąsiednich w s i , przerabiający w t y m celu widły. Me wszystkie jednak poniemieckie narzędzia i urządzenia gospodarskie znalazły uznanie w oczach osadników. 'Nie zastosowano n p . w pracach żniwnych krótkich, 30-centymetrowyCh grabek, używanych przez N i e m k i j a k o pomoc do zgarniania pokosu za kosia­ rzem na snopek, znajdywanych w e wszystkich nie­ mal gospodarstwach. Bezużyteczne również pozostały ciężkie drewniane brony z żelaznymi zębami. Jedy­ nie zupełnie wyjątkowo użyto d o obradlania ziem­ niaków pozostawione w niektórych gospodarstwach drewniane radia ( i l . 2). Z ogólną dezaprobatą spot­ kał się zarówno w Iwięcinie j a k i w innych wsiach sposób przechowywania gnoju w okrągłych, w y b r u ­ kowanych k a m i e n i a m i l u b wylepionych gliną gnoj­ nikach, zajmujących środek podwórza. W k i l k u go­ spodarstwach g n o j n i k i te zlikwidowano, przenosząc je w i n n e miejsce. O d poziomu r o l n i c t w a zarówno zastanego j a k i osiąganego przez osadników wieluńskich czy nawet z wszelkich innych grup — odbijała najbardziej j a ­ skrawo k u l t u r a r o l n a Łemków. K o n t r a s t rzucał się w oczy t y m bardziej, że Osiedleni w roku 1947 Łem­ kowie przywieźli z sobą wiele p r y m i t y w n y c h sprzę­ tów i narzędzi rolniczych. N a terenie Iwięcma uży­ w a l i o n i jeszcze drewniane koleśne pługi oraz wąskie wozy ina drewnianych osiach. Wóz t a k i służył j e d ­ nemu z osadników Łemków aż do r o k u 1952. Pojazd ten oceniony został ujemnie przez pozostałych miesz­ kańców w s i i nazwany „cygańskim wozem". Wła­ ściciel wozu wspomina, j a k to jeden z Wieluniaków, 2U5 �namawiany przez własną żonę, aby wypożyczył ten l e k k i wózek na wyjazd do Koszalina, odpowiedział, że za n i c nie pokazałby się n a t a k i m wozie w mieście. W miarę zagospodarowywania się Łemkowie w y ­ m i e n i l i nieprzydatne t u tradycyjne narzędzia r o l n i ­ cze i -środki transportu. Jak w y n i k a z relacji, n i e sięgają po n i e również c i Łemkowie, którzy z Ziem Zachodnich i Północnych powrócili na teren Bieszczad. Pszczelarstwo okazało się dziedziną nie podlega­ jącą, j a k dotychczas, wymianie k u l t u r o w e j . W i e l u ­ niacy nie przejęli pszczelarskich umiejętności L u b l i ­ niaków. We wszystkich rodzinach lubelskich hoduje śię pszczoły, natomiast nie m a w wiosce a n i jednego pszczelarza Wieluniaka. Podejmowane, przez nie­ których Wieluniaków przed k i l k u laty próby założenia pasiek skończyły się niepowodzeniem. Lubliniacy z niesłychaną łatwością przejęli zastane urządzenia pszczelarskie, m. i n . skrzynkowe ule i wirówki, sto­ sowane zresztą już w Lubelskiem. Niektórzy z pszcze­ larzy stosowali jednakże jeszcze w Iwięcinie trady­ cyjne zabiegi w rodzaju podkurzania próchnem, wypartego przez odymianie podkurzaczami wypełnio­ n y m i suchym d r e w n e m b u k o w y m . Z dezaprobatą od­ niesiono się do zaobserwowanego w wiosce u Niem­ ców sposobu postępowania z w y r o j o n y m i r o j a m i . Roje 204 1 te l o k o w a l i Niemcy w słomianych „koszkach" i w je­ sieni t o p i l i w sadzawkach, co określono' j a k o gospo­ darkę rabunkową. Pszczelarze z Lubelskiego osadza­ ją wyrojone roje w specjalnie odgrodzonej tylnej części ula po ito, aby później (po usunięciu matki) wzmocnić n i m i inne, osłabione roje. Poważne różnice stwierdzono w sposobie odżywia­ nia się. Kuchnię lubelską wyróżniały takie potrawy, j a k : kasze, kwaśna kapusta, k l u s k i , pierogi z mięse-n, kapustą czy ziemniakami, kapuśniak, rosół z wieprzo­ w i n y z ziemniakami, kaszanka z kaszy gryczanej, barszcz z zakwaszonego żyta i t p . Z ciast wypiekano grube placki, zwane pierogiem. Pożywienie przygoto­ wywano na cały dzień rano, odgrzewając j e na obiad i kolację. Kuchnię wieluńską określa się j a k o zniemczoną, czego przykładem, zdaniem informatorów, jest m. i n . smażenie kotletów i wekowanie mięsa. Przyznaje się j e j jednakże duże w a l o r y i szereg Lublinianek przeszło na „system wieluński". Zarzuciły one nie t y l k o ranne gotowanie pożywienia („kto r a n o jadłby dziś kapustę?"), ale i przejęły szereg dotąd niezna­ nych sobie potraw. Gotują więc rosół z k u r y z m a ­ karonem, czerninę, sosy, kapustę na słodko, przygo­ towują sałatę ze śmietaną i t p . W nowej, pomyślnej sytuacji materialnej, L u b l i ­ nianki chętnie przejęły sposoby wypiekania niezna­ nych sobie dotąd ciast: cienkiego placka z kruszonką, k r u c h y c h ciastek i tortów, ozdabianych zresztą najchętniej k o l o r o w y m i c u k i e r k a m i . W w y m i a n i e dóbr k u l i n a r n y c h L u b l i n i a c y n i e b y l i j e d n a k i e jedy­ nie stroną biorącą. Przekazali Wieluniakom pierogi, szczególnie z serem i jagodami, kaszankę z kaszy gryczanej, którą zastąpiono wieluńską z kaszy jęcz­ miennej, i kapuśniak. Wódkę pije się dziś n i e przy papierosie, j a k to bywało w Wieluńskiem, ale przy Obfitym jedzeniu. W y m i a n y dokonano głównie w po­ trawach obiadowych, odświętnych i ciastach spoży­ wanych w kręgu szerszym niż rodzinny: przy okazji chrzcin, wesel l u b obiadów i kolacji w dniach zespo­ łowych prac żniwnych czy wykopkowych. Sąsiadów biorących udział w t y c h pracach ma zasadzie od­ robku k a r m i się przez cały dzień, przygotowując d l a nich obfite śniadanie i zawsze 3-daniowy obiad oraz wystawną kolację z Ciastem i wódką. Wspólne posiłki przy zbiorowo wykonywanych pracach są doskonałą okazją w y m i a n y doświadczeń kulinarnych. Natomiast pozostające w u k r y c i u s k r o m ­ ne potrawy, przede w s z y s t k i m śniadaniowe, są na­ dal różne u poszczególnych grup. Pozostano n a ogół przy własnych zupach z kwasu. U Lubliniaków jest to „barszcz" z zakwaszonego, zalanego wodą ziarna żytniego, a u Wieluniaków — „żurek" z również za­ lanej wodą „skiśniiętej mąki". W rodzinach kielec­ kich jada się „zalewajkę" — ziemniaki zalane barszczem. Potrawy w i g i l i j n e , spożywane w zamkniętym gro­ nie rodzinnym, pozostały również poza niwelującym działaniem procesu „zderzenia k u l t u r " . U L u b l i n i a ­ ków 'w czasie „pośniku" spożywa się m. i n . kapustę z grochem l u b z grzybami, kartofle, chleb, śledzie, karpia l u b inną rybę, racuszki na oleju, gołąbki z k a - �II. 18. Kufer mazerowany, przy­ wieziony z Wieluńskiego do Iwięcina, ustawiony w korytarzu. II. 19. Skrzynia przywieziona do Kraś­ nika przez rodzinę łemkowską, sto­ jąca w pokoju. 22 II. 20. Urządzenie pokoju za­ stane w Iwięcinie i przejęte niemal bez zmian przez osad­ ników z Lubelskiego. II. 21. Lambrekiny w mieszkaniu w Mścicach osadników z Wileńszczyzny. 11. 22. Łóżko nakry­ te kapą przywiezioną z Wileńszczyzny do Mścić. �pustą n a oleju, „kukiełki ' z ciasta bułkowego z ma­ k i e m l u b k l u s k i z m a k i e m i miodem, kompot z j a ­ błek l u b suszu, niekiedy kutię, natomiast w czasie w i g i l i i w rodzinach z Wieluńskiego — kapustę „pośną", b u l k i z m a k i e m '('tzw. „makówki"), ugotowane suszone śliwki z makaronem l u b k l u s k a m i , barszcz z dodatkiem grzybów, śledzie i inną jeszcze rybę, często węgorze, 'kartofle, chleb i kompot. U poszczególnych grup regionalnych występowały różnice nie t y l k o ©o do rodzaju spożywanych potraw, ale również co do kolejności i c h podawania na stół. Osadnikom z Kieleckiego, Spożywającym w swych stronach w czasie odświętnych obiadów najpierw kartofle i kapustę, później rosół z rnaknronem, a na ostatku mięso i chleb, d z i w n y się wydał sposób 1 206 T obiadowania n a "weselach w Iwięcinie, podczas których podawano najpierw rosół z makaronem, a później ziemniaki z kapusltą i mięsem. Współżycie z ludnością niemiecką czy j e j obser­ wacja w wiosce w latach 1945 i 1946 zetknęły osad­ ników ze sposobami przygotowywania pożywienia przez Niemców. Uznano, że n i e potrafią o n i wypie­ kać dobrego Chleba. Zarabiali o n i ciasto w d r e w n i a ­ nych, zbitych z desek korytach (przejętych zresztą w użytkowanie przez osadników), o d razu n a gęsto i n i e solili go. Uformowane podłużne bochenki przed wypieczeniem opalano ze wszystkich stron w pie­ cach chlebowych, w których palono d r o b n y m drew­ nem i wiązkami trzciny. Dopiero po opaleniu wszyst­ k i c h bochenków wygarniano węgiel z rozgrzanego pie- �26 ca i rozpoczynał się właściwy wypiek. Chleb był t w a r d y i niesmaczny. Jedyną jego zaletą było to, że n i e „okwitał" — n i e pleśniał. Niemcy w y p i e k a l i na raz duże ilości Chleba i przechowywali go przez dłuższy okres czasu. Piece chlebowe zastane n a miejscu były bardzo pojemne, przystosowane niekiedy do w y p i e k u aż 50 bochenków. Stały one poza b u d y n k i e m mieszkal­ n y m , w pomieszczeniach zwanych obecnie p i e k a r n i ­ k a m i . Osadnicy albo przenieśli piece chlebowe do k u c h n i , umieszczając j e w przerobionych piecach kuchennych, albo też pozostawili j e w piekarnikach, zmniejszając i dostosowując do w y p i e k u co najwyżej 6—в bochenków. Po kuchniach l i k w i d a c j i uległy maszynki do k r o ­ jenia chleba. N i e nadawały się one do k r o j e n i a okrągłych bochnów wypiekanych przez osadników. Natomiast, w wyjątkowych zresztą wypadkach, znalazły zastosowanie f o r m y żelazne, w których w y ­ pieka się p l a c k i w kształcie serc, nie stosując się zresztą do przepisu wytłoczonego n a p o k r y w i e . Z uznaniem wspomina się ponoć doskonałe p o t r a w y z r y b morskich, szczególnie różnorakie pasztety i ga­ larety, których znaczne ilości zastano po gospodar­ stwach. Dużym zaskoczeniem d l a w i e l u osadników, zarów­ no w Iwięcinie j a k w i n n y c h wsiach, był stan i t y p konstrukcyjny budynków zastanych w wioskach. B u ­ d y n k i mieszkalne i gospodarcze miały przeważnie konstrukcję ryglową o polach między r y g l a m i w y ­ pełnionymi strychulcami i gliną. Zarówno tę k o n ­ strukcję j a k i czterookapowe dachy pokryte trzciną oceniono ujemnie, j a k o „ostatnie dziadostwo". Ci osadnicy, którzy znali Niemcy środkowe, a nawet zachodnie, stwierdzali, że z podobną techniką stawia­ nia budynków nigdzie się n i e zetknęli. Zastane b u ­ d o w n i c t w o i spotykane gdzieniegdzie p r y m i t y w n e urządzenia i sprzęty gospodarskie oraz tradycyjne na­ rzędzia rolnicze wyrobiły w osadnikach przekonanie, że Pomorze było k r a j e m zacofanym. Przytacza się usłyszane o d ludności niemieckiej powiedzenie, że „Hitler o Pomrach zapomniał". B u d y n k i o k o n s t r u k c j i ryglowej wymagają niemal corocznych remontów. Podlepia się więc j e albo g l i ­ ną, albo też, coraz częściej, cementem. iDachy na­ prawia się pokrywając j e trzciną luib też narzuconą i przymocowaną żerdziami słomą. Jedynie niektórzy z Lubllniaków p o k r y l i b u d y n k i „po p o l s k u " za po­ mocą przywiązanych d o łat snopeczków. O bieleniu budynków i upiększaniu wnętrz po­ w i e m y w drugiej części artykułu. Zetknięcie się w wiosce różnych sposobów ubie­ rania doprowadziło do szybkiego zaniku swoistych cech odzieży, właściwych d l a poszczególnych grup. Lniane koszule męskie bez kołnierzyka, noszone przez niektórych osadników z Lubelskiego i przez Łemków, szybko wycofano, przy czym L u b l i n i a k o m dostał się epiltet „zgrzebniaków". Nieliczne babcie z Wieluń­ skiego noszące jeszcze czepki ( i i . 4) — ukryły j e głę­ boko, zachowując j a k o ubiór do t r u m n y . Z kościoła, miejsca nader dogodnego d l a oceny stroju, zniknęły chustki wiązane przez L u b l i n i a n k i do tyłu głowy; Wieluniankom natomiast wyperswadowano kapelu­ sze. Solidarnie już oceniono (przybyłą później do w s i Lubliniankę, która do kościoła włożyła haftowaną koszulę wyglądającą spod spódnicy („ta znowu k o ­ szulę wypuściła"). Kobiety z r o d z i n łemkowskich nie pokazały się już w swych b a r w n y c h strojach, no­ sząc co najwyżej spódnicę. Również sala taneczna była terenem zderzenia się sposobów ubierania. Su­ kienki Wieiunianek uznano za lepszy ubiór o d spód­ nic, serdaków z ubraniowego sukna i zapasek L u b l i nianek. „Jak posiadały takie toboły rzędem p o ła­ wach, to n i k t z n i m i n i e chciał tańczyć" — słyszymy znamienną opinię. W t r u d n y c h latach powojennych donasza się oezywliśćie odzież zastaną n a miejscu. Zdarzały się przy t y m nieporozumienia .— żakiety o d damskich kostiu­ mów nakładali niekiedy mężczyźni. Pantofle o d r e w ­ nianych spodach n i e znalazły n a ogół uznania. I c h 207 �П. 27. „Widok" z jeleniami, Mścice. II. 28. „Widok" z jeleniami przywieziony do Mścić z Wileńszczyzny. II. 29. Malowidło z aniołami, Mścice. U. 30. Obraźnicy, Iwięcin. użytkownikami b y l i jedynie Wieluniacy. N i k t nato­ miast z osadników nie nosił już obuwia dłubanego w drewnie. Pościel w niebieską l u b czerwoną kratę wymieniono z czasem n a białą. „Spodki" z pierza za­ trzymano, przy zachowaniu i c h p i e r w o t n y c h f u n k c j i — jedynie w n i e w i e l u gospodarstwach. N a ogół zamie­ niono j e n a pierzyny. D l a niektórych sypianie na „spodku" stanowi swoiisty symbol awansu społecznego. Oto księży parobek z Lubelskiego, sypiający przez 27 l a t (latem i zimą pod b y l e łachem w oborze, przy­ jeżdża n a /Zachód-, obejmuje gospodarstwo i t u t a j „śpi n a pierzynie i pierzyną się p r z y k r y w a " . Zastane we wszystkich nieomal gospodarstwach narzędzia i sprzęty; służące do obróbki włókien i w y ­ 208 robu t k a n i n — spotka! niejednakowy los. W dalsze użytkowanie przejęto kołowrotki (ii. 3), używane ,w w i e l u domach do dzisiaj. Niektóre z kobiet, m. i n . z Bydgoskiego, nauczyły się prząść dopiero w Iwię­ cinie. Kołowrotki zastane są większe o d pozostawio­ n y c h n a s t a r y m miejscu zamieszkania. Zdaniem infor­ matorów Lubliniaków, trudności w przenoszeniu d u ­ żych kołowrotków były zasadniczą przyczyną n i e organilzowania tutaj popularnych w Lubelskiem zbio­ r o w y c h „prządek". Obok kołowrotków są w użyciu ,w niektórych rodzinach z Lubelskiego i Kieleckiego równiteż wrzeciona przywiezione przez osadników. Zaprzestano natomiast t k a n i a n a zastanych warszta­ tach tkackich; jedynie nieliczne L u b l i n i a n k i pod- �jęły na nich pracę i używały ich d o l a t pięćdzie­ siątych. Zmiany nastąpiły również w sposobach prania odzieży. Gdy początkowo kobiety z Lubelskiego klepały k i j a n k a m i n a d strugą l u b Stawkiem, „ludzie zaczęli stawać po drogach i dziwić śiię" — słyszymy opinię W i e l u n i a n . Ten sposób prania zanikł więc szybko. Decydującym czynnikiem powodującym wycofanie przez Lubliniaków i inne grupy k i j a n e k było nie tyle wywoływanie „zdziwienia", ile względy u t y l i ­ tarne. Kijanką można było prać odzież lnianą, ale nie bawełnianą, a zwłaszcza jedwabną, nie mówiąc już o nylonowej. Przyjęło się więc pranie wieluń­ skie: moczenie w b a l i i , przepierka na tarze, goto­ wanie i płukanie w b a l i i . Dzisiaj są już w Iwięcinie ,3 p r a l k i elektryczne, a kijanką przy płukaniu bielizny posługuje się już t y l k o jedna Lublinianka, mieszka­ jąca zresztą na k o l o m i . Analogiczne zjawiska, choć w szczegółach mające nieco i n n y przebieg, można obserwować także w i n ­ nych wsiach. Procesem „zderzenia się k u l t u r " objęte zostały także elementy k u l t u r y społecznej i duchowej. W r a ­ mach obrzędowości rodzinnej obserwujemy intere­ sującą konfrontację zespołów zakazów i p r a k t y k magicznych odnoszących się do kobiet ciężarnych oraz urodzin dziecka. Zarówno Wieluniacy, j a k i L u b ­ liniacy oraz przedstawiciele pozostałych grup, przy­ swoili sobie niektóre sprzeczne z sobą zakazy. Sy­ tuacja stawała się skomplikowana, gdy okazywało się, że isitnieją również zakaizy sprzeczne. Będącą w ciąży Lubliniankę, która wybrała się na pogrzeb, ostrzega osadnliczika „zza Buga": „tylko idź przed trumną, bo ci dziecko umrze",. Gdy więc ostrzeżona kobieta przechodzi przed trumnę, zostaje z kolei złajana przez Wieluniankę: „co t y robisz, przejdź na­ tychmiast za trumnę!" Następuje więc dezorientacja i nasuwa się podstawowe pytanie: „co j a miałam robić?" t u r " — nie z rozpadem, ale z ciekawym, choć p r a w ­ dopodobnie nietrwałym, wzbogaceniem się treści t r a ­ dycyjnej k u l t u r y duchowej. W obrzędzie weselnym rzucała się w oczy różnica między wysitawnością wesela lubelskiego, trwającego trzy d n i , a skromnością jednodniowego wieluńskiego. Inaczej ustawiano orszak weselny, inaczej w szcze­ gółach wyglądały oczepiny, różniły się tańce i przy­ śpiewki weselne. Do k o n f l i k t u doszło na weselu Wiel u n i a n k i z L u b l i n i a k i e m . W czasie przeprowadzania panny młodej do mieszkania męża •— goście L u b l i ­ niacy zaczęli chwytać różne sprzęty: stołki, ławy, nawet zegar i „widok", aby — 'zgodnie ze zwyczajem lubelskim — przenieść j e za młodymi. Rodzice pan­ ny młodej zaczęli bronić swej własności i lamento­ w a l i : „co robita, w y nas cgołocita ze wszystkiego". Rodzina z Opoczyńskiego, żeniąca syna z Wielunianką, była zaskoczona i jednocześnie oburzona, że nie powitano i nie zaproszono do domu rodziców pan­ ny młodej .— gości, którzy t a m p r z y b y l i razem z pa­ nem młodym przed wyjazdem do kościoła. Z uzna­ n i e m natomiast mówią o uroczystym w y p r a w i a n i u do ślubu p r a k t y k o w a n y m przez Wieluniaków, które­ m u towarzyszą przemowy. Osadnicy z Kieleckiego nie znali anów zwyczaju ucieczki wracającego z ko­ ścioła pojazdu z panną młodą, za którym pędzi wóz z panem młodym. Ścigany wóz zawraca wówczas w k i e r u n k u d o m u ; aby go mie ominął, zastawia m u się drogę „barierą" — d r u t e m z zawieszonym na n i m krzyżem — i kieruje n a podwórze. Wchodzącej do do­ m u parze młodych m a t k a p a n n y młodej podaje chleb i sól, a ojciec obrzuca owsem. W Kieleckiem nato­ miast barykadowano d r z w i przed wracającą z ko­ ścioła (parą. Z zachowania się panny młodej w y r o ­ kowano o j e j postępowaniu w przyszłości. Usiłowa­ nia rozrzucenia barykady zapowiadały jej pracowi­ tość, natomiast próba przedostania się przez stos porzuconych m e b l i i innych sprzętów — lenistwo. Wieluński zwyczaj ucieczki z panną młodą i Obsypy- Zarejestrowano duże bogactwo p r a k t y k magicz­ nych stosowanych w dniiu chrztu. W rodzinach wie­ luńskich „kapkę", którą zakryte było dziecko, wiesza się w oknie, aby dziecko było „widziane u l u d z i " . Przed pójściem do kościoła wiesza się na klamce pie­ luszkę, aby płacz izostał „wyniesiony" z domu. L u b ­ liniacy natomiast stosowali niekiedy 'podawanie przez okno dziecka wynoszonego do chrztu. U Wieluniaków już po pierwszej kąpieli .podaje się dziecko d o ucało­ wania .rodzicom i rodzeństwu, aby było przez nie kochane; u Lubliniaków natomiast w r y m samym celu całuje się dziecko po powrocie o d chrztu. Rygoryzm w stosowaniu wyliczonych t u i szeregu innych p r a k t y k magicznych już nieco osłabł. Jest jednak znamienne, że w w y n i k u „zderzenia k u l t u r " te p r a k t y k i magiczne nie zanikły, lecz przeciwnie, ich ilość pomnożyła się. , Na wszelki w y p a d e k " za­ częły j e stosować -także te kobiety, które bądź nie analy owych zabiegów, bądź też przestały j e p r a k ­ tykować. P r a k t y k tych przestrzegają oczywiście głów­ nie kobiety, i to przede wszystkim starsze. Tak więc mamy t u do czynienia — w w y n i k u „zderzenia k u l ­ y 209 �П. 31. Makatka haftowana. Wyk, Arna Szczygieł, Łabusz. 11. 32. Sztuczne goździki i kwiaty jabłoni. Wyk. Paraska Hrycowa i Anna Minczyszyn, Kraśnik. II. 33. Sztucz­ ne kwiaty. Wyk. P. Hrycowa. II. 34. „Gwiaz­ da". Wyk. Janina Jasińska, Łabusz. II. 35. „Widok z kiparysami"'.• Wyk. Anna Masiel, Mścice. �wanda owsem stosowany jest obecnie również w we­ selach lubelskich i innych grup w Iwięcinie. Dopiero w Iwięcinie ukształtował się zwyczaj hucznego obchodzenia imienin. Już zaraz po północy przed demem selenfzainta, noszącego np. popularne imię Józef czy Władysław, pojawiała się grupa składających życzenia z „muzyką": harmonią i bęb­ nem. Po poczęstunku grupa ta, powiększona o ufetowanego solenizanta, przechodziła do domu jego i m i e n ­ n i k a . Zwiększająca się stopniowo grupa obchodziła z życzeniami wszystkich po kolei solenizantów. Opisany fiposób obchodzenia i m i e n i n nie miał dłu­ giego żywota. Zanikać on zaczął już w r o k u 1948, kiedy to zaprzestano w pobliskiej gorzelni w y m i a n y ziemniaków r.a spirytus i zaostrzono sankcje za pę­ dzenie b i m b r u . K o n d u k t pogrzebowy w iwięcinie przedstawia niespotykany gdzie indziej widok. Uczestnicy uroczy­ stości idą w dwóch dużych grupach: przed trumną oraz za trumną — za rodziną zmarłego ( i l . 12). Na­ stąpiło połączenie orslzakiu pogrzebowego lubelskiego, w którym odprowadzający zmarłego spoza rodziny idą przed trumną, i wieluńskiego, w którym idzie się za trumną — za rodziną zmarłego. Inne różnice po­ legały na o d m i e n n y m umieszczaniu zmarłego w izbie: u Lubliniaków na ławie, stołkach l u b łóżku, p r z y ­ krytego prześcieradłem, u Wieluniaków — odkrytego, r..a sltole. Uznano, że zmarłego lepiej uhonoruje spo­ sób wieluński, który przyjął się dziś również u L u b ­ liniaków. Odimienne były również inne elementy obrządku pogrzebowego; u Wielunian nie było specjalnej for­ my zaprosin, zainteresowani Sami m i e l i poczuwać się do obowiąizku uczestniczenia w n i m — u L u b l i ­ niaków natomiast zapraszano za pomocą świętego obrazka posyłanego kurehdą od domu do domu. Odmienne były wreszcie p r a k t y k i magiczne stoso­ wane podczas wynoszenia zmarłego, podobnie j a k różne pieśni różnie śpiewane p r z y zmarłym. Wzorem Wieluniaków, nie stosuje się już dziś zapraszania na pogrzeb. W okresie pierwszych l a t po osiedleniu się w Iwięcinie kobiety lubelskie i wieluńskie śpieiwały przy zmarłym n a zmCanę na nieco inne melodie. Dziś się już „ześpiewały" i śpiewają razem. W rodzi­ nach lubelskich przy wynoszeniu zwłok praktyko­ wano Otwieranie wszystkich d r z w i w domu i w b u ­ dynkach gospodarczych — „niech się ze wszystkimi pożegna" — w y w r a c a n o Stołki i inne sprzęty. U Wie­ luniaków również stosuje się wywracanie sprzętów, ponadto zestawia się z okien k w i a t y . Różnice stwier­ dzono takżle w uznawanych wśród Lubliniaków i Wie­ luniaków kolorach żałobnych. Pierwsi uważają, że kolcirem żałoby może być zarówno czerń j a k i biel, natomiast WieSumiakóW obok k o l o r u czarnego nie razi również w ubiorze żałobnika k o l o r czerwony. Rezultaty „zderzenia k u l t u r " dostrzega się w zwy­ czajach towarzyszących uroczystościom dorocznym. Do koszy ze ^święconym" Lublimdacy, n a wzór Wie­ luniaków, dodali ziemniaki, Wieluniacy natomiast nie dołożyli do swego święconego miodu zaobserwo­ wanego u Lubliniaków. Lubliniacy noszą do świę­ cenia j a j k a obrane ze skorupek, a Wiełtuniacy •— w skorupkach. W rodzinach wieluńskich żywe są do dziś interesujące p r a k t y k i magiczne mające n a celu zapewnienie urodzajów. Polegają one n a zatykanću w Wielką .Niedzielę na polach krzyżyków z bazi świę­ conych w Niedzielę Palmową, a także na rzucaniu cJo góry jajek. Krzyżyki roznosi się jedynie po po­ lach żyta, które było w Wieluńskiem podstawowym zbożem. Zwyczaje te n i e są przejmowane przez L u b ­ liniaków i inr.e grupy. W okresie Bożego Narodzenia — różni się jeszcze dotychczas sposób obchodzenia w i g i l i i , różnice w y ­ stępowały także w sposobach kolędowania. L u b l i n i a ­ cy organizowali grupy kolędników nazywanych „Królami" łub „Herodami", składające się z Heroda, 3 króli, diabla, żyda, marszałka i rycerzy. „Króle" chodziły po domach o d drugiego dnia B. Narodze­ nia do Trzech Króli, występując z rozbudowanymi inscenizacjami. W Iwięcinie zwyczaj „Królów", 211 �П. 36. Fragment wnętrza po­ koju u Jana Hrycowa, Kraś­ nik. II. 37. Fragment „lep­ szej" izby w Iwięcinie osad­ ników spod Wielunia. 11. 38. Przesadnie bogate zdobienie „lepszej" izby w Iwięcinie rodziny spod Wielunia. �w których brali udział kawalerowie i nawet młodzi żonaci mężczyźni, zanikł po r o k u 1950 z powodu b r a k u strojów, a przede wszystkim nie zawsze gościn­ nego przyjęcia w domach osadników z i n n y c h stron. Utrzymał się natomiast wieluński zwyczaj chodlzenia z „Wigliliairtzamli", z w a n y m i również „Józefaimd". „Józefy" wygłaszają jedynie parę zdań tekstu i śpie­ wają kolędy. Dzisiaj w charakterze „Wigilianzy" chodzą chłopcy w w i e k u szkolnym, przy czym obok dizieci z irodźin wieluńskich można spotkać również dzieci z rodzin lubelskich. W badaniach Stwierdzono zakorzenienie przesą­ dów, szczególnie w grtupie wieluńskiej. Można t o w y ­ tłumaczyć przywiezieniem przez tę grupę dość dużej ilości ludzi w podeszłym w i e k u , wśród których zna­ lazło się k i l k a kobiet umiejących zamawiać, a n a ­ wet czarownik. Z ich usług korzysta n i e t y l k o własna grupa, ale także niektóre rodziny nie-wieluńskie. Na koniec tego skrótowego omówienia przebiegu „zdetrtzeniia" k u l t u r n a przykładzie w y b r a n y c h zjawisk kiufliturowych —• w a r t o przyjirzeć slię w y n i k o m zetknię­ cia się różnych gwar. W sporach językowych prze­ wagę uzyskali Lubliniacy, wychodzący zwycięsko z większości pojedynków o poszczególne określenia i f o r m y gramatyczne. Poważnym argumentem prze­ c i w k o językowi Wieluniaków było jego zniemczenie. Wielulniacy zastąpili więc „dralę" slewnikiiem, „sztyl" od siekiery — toporzyskiem, „raijtę" — obrę­ czą i t p . Obie grupy tępią charakte rys tyczne wyraże­ nia gwarowe. Zanika lubelskie „idę załadować m a ­ szynę" •— przygotować maszynę, czy wieluńskie „po­ wiesiłem krowę" — przypatawałem (krowę. To ostat­ nie powiedzenie ośmiesza anegdota, ponoć autentycz­ na. Do L u b l i n i a n k i Ozajkowej podchodlzi Wieluniak, który schwytał j e j zbiegłą krowę, i i n f o r m u j e : „Czajkowa, wasza k r o w a wilsi przy b u r a k a c h " . Kobieta w lament, sądząc, że k r o w a n i e żyje. Zarówno Wieltunilacy j a k i L u b l i n i a c y pozostali przy następujących odmiennych określeniach: „wózek do przędzenia" i „prządka" — na kołowrotek; „kier z y n k a " i „rnaśniczka" — n a naczynie do w y t w a r z a ­ nia masła; „giimza" i „syirzeń" — na określenie t w a ­ rogu; „grzebło" i „kociuba" — n a przyrząd do w y ­ garniania węgla z pieca chlebowego. Odimiennie rów­ nież do dzisiaj kierują końmi: Wieluniacy w p r a ­ wo — „hetta", w lewo — „śwdista"; Lubliniacy w pra­ wo — „k'sobie", w lewo i — „odisieb". Wyrazem dużych rozbieżności, szczególnie w na­ zewnictwie narzędzi rolniczych czy wozów, jest stwierdzenie: „U k o w a l a to słowem nic się nie w y ­ tłumaczy. Wszysiiko trzeba .pokazać palcem". II Osiedlenie się na Ziemiach Zachodnich i Północ­ nych W bardzo poważnym stopniu zmieniło w a r u n k i , w j a k i c h przedtem żyli obecni osadnicy. Zarówno zetknięcie się k u l t u r , j a k i e nastąpiło na n o w y m te­ renie zamiesizkamia, j a k i poddanie przybyłych t u grup ludności silniejszym niż dotąd wpływom n o ­ w y c h wzorów k u l t u r o w y c h .— za pośrednictwem szkoły, książki, prasy, radia i kina oraz ściślejszego obcowania z życiem miejskim, przekształciło m. i n . ich gusty i poglądy estetyczne. Wlslpókłzeslne upodobania estetyczne osadników chcemy przedstawić referując nasze dotychczasowe, niepełne jeszcze spostrzeżenia, dotyczące ich sto­ sunku do wytworów sztuki ludowej zastanych na miejscu i do własnych tradycji sztuki ludowej. Dość dużo uwagi poświęcimy wnętrzom, których urządze­ nie wiele potrafi powiedzieć o potrzebach estetycz­ nych ich użytkowników i o drodze przekształceń g u ­ stów. Jak już wspomniano n a wstępie, druga część artykułu oparta jest n a szerszej bazie materiałowej — obok danych z Iwięclha wykorzystane będą obser­ wacje z innych badanych w s i : Wierciszewa, Labusza, Jamna, Mścić li Kraśnika . 6 Oceną budynków zastanych w e wsiach kierują, rzedz zrozumiała, względy utylitarne. B u d y n k i te podzielono na wartościowe — murowane, i „lepian­ k i " — wymagające ciągłych napraw. Nie dostrzega się walorów plastycznych zabytkowych chałup X V I I I - i XIX-wieeznyclh, polegających głównie na pięknych proporcjach i monumentalizmie bryły uzyskanych m . i n . dzięki potężnemu czterookapowemiu dachowi k r y t e m u trzciną i zaopatrzonemu w „wole oCżka" ( i i . 7). Nie docenia się też ozdobnych detalli, m. i n . dekoracyjnych f u t r y n okiennych ( i l . 5). Na ogół n i e utrzymano typowego wyglądu domów 0 konstrukcji szkieletowej. Ściany chałup, posiada­ jące dotąd czarne smołowanie słupy i rygle, a mię­ dzy n i m i pola białe, w całości pobielono l u b pokry­ to wapnem z dodatkiem u l t r a m a r y n y . W ten spo6Ób dano upusit s w o i m dotychczasowym przyzwycza­ jeniom, dzięki czemu zewnętrzny wygląd domów 1 ulic w i e j s k i c h upodobnił się do znajdujących się w dawnych miejscach pobytu ( i l . 1). Znamienne, że osadnicy z t z w . „Centrali" posługiwali się przy bie­ l e n i u domów pędlzlami z „prośnianki", t j . w y k o n a ­ n y m i ze słomy z prosa, przysyłanej w t y m celu przez krewnych, gdyż na miejscu prosa się nie uprawia. W podobny spoeób bieli się również domy m u r o w a ­ ne. Czynią to wszędzie z reguły kobiety. T a k n p . Myszakowa w Iwięcinie pomalowała f r o n t o n domu na d w a kotary: płaską powierzchnię n a biało, w y ­ stające zaś części obramowań okiennych, d r z w i o w y c h itp. — na seledynowo ( i l . 6). T y l k o w dwóch z badanych sześciu wsi istnieje kościół. A r c h i t e k t u r a kościoła w Jamnie i jego w y ­ strój wewnętrzny n i e przedstawiają nic ciekawego i kościół nie jest przedmiotem szczególnych starań mieszkańców tej w s i . Natomiast omó(wienia wymaga stosunek ludności Iwięcina do zachowanego t a m go­ tyckiego, XIV-wieoznego kościółka z bogato polichro­ m o w a n y m w X V I I w . wnętrzem, jeszcze sprzed czasu przejęcia kościoła przez protestantów. Dach, zwień­ czony wysmukłą wieżą, p o k r y t y jest gontem, . a na cmentarz przykościelny wiodą trzy drewniane b r a m ­ k i z X V I I I w . ( i l . 8). Kościół i jego wnętrze, w t y m Dla poruszanych w tej części artykułu zagad­ nień szczególnie interesujące okazały się materiały zebrane przez S. Błaszczyka, M . Bursztową, B. Linette, H. Ostrowską i K. Szałaśną. 9 213 �również barwne malowidła, wykonane najprawdo­ podobniej przelz cechowego malarza z któregoś okolicznego mialsftelozka (dl 13, 14), są bardeo bliskie mieszkańcom ws!i. Rzecz interesująca, że przywiąza­ nie .to u w i e l u nie w y n i k a z k u l t u dla miejsca, z uczuć religijnych. Budynek i dekoracja wnętrza podobają się również l u d z i o m o bartizo luźnych zwiąlzkach z rel'igia, a nawet deklarującym, się jako niewtieMzący. Istnienie w e w s i kościoła przypomina­ jącego kościoły z dawnych miejsc zamieszkania uczy­ niło już w pierwszych latadh osiedlenia cforaz wsi batdtóiej swbjśkdim. Zastane po domach melbie w całości przejęto w użytkowanie. Podzielono j e na stare i nowe — zakupione w latadh trzycMeistych i na początku czterdziestych — i według tych kryteriów wartościo­ wano. Posiadające wartość zabytkową, wykonane przez wiejskich czy matomiasteczikowych stolarzy w X I X i n a początku X X w i e k u skrzynie, zydle, ławy, szaty, łóżka i kołyski, dość często spotykane zarówno w Jamnie jalk i innych badanych okolicz­ nych wioskach, zaliczono oczywiście dó mebli starychv db „gratów". Są cne m n i e j pożądane, aite do­ puszczalne w e wnętlrtzu, bo przecież zupełnie dobrze spełriiają swą funkcję (ill. 9). Częściej jednakże można j e znaleźć w kuchni niż w pokoju i w gospodar­ stwach .mniej zamożnych. Na ozdobność tych m e b l i nie zwraca się uwagi, nie przemawia cna do ich obec­ nego użytkownika. Chętnie oddaje się je do muzeów. Gdy w Łaibuezu pozostało k i l k a ozdobnych krzeseł znanego typu jamneńskiego ( i l . 10, 11) i gdy na strychu jednego z domów znaleziono schematy (wy­ konane w paskach tektury) do rysowania ozdobnych wzorów Ina meblach oraz kolorowe wzory do malo­ wania — nie odbiło się t o na miejscowej twórczości. N i k t zarówno z Łalbusaa j a k i z Jamna nie podchwy­ cił zdobniczych motywów i ich k o l o r y s t y k i , choćby w zastosowaniu пр. do makatek czy poduszek. Jak najbardziej funkcjonalnie potraktowano także nadeir liczne ozdobne skrzynie i k u f r y o interesującej często ornamentacji wykonanej półkolistym dłutem. Na ogół nie zmieniły one swego miejsca. Nadal sto­ ją (przede Wszystkim po strychach i korytarzach (il. IS, 17). Tyllkio w niewielu wypadkach przeniesio­ no skirfzymiie do stajmii czy obory l u b ustawiono w kuchni l u b w komorze (il. 16). Natomiast intere­ sującym zjawislkiem jest (przywrócenie wszystkim na ogół sikrzynlitom,', które Stały dotychczas puste, ich — zresztą nie pierwotnych — f u n k c j i •użytko­ wych. Ptnzefenacżonb j e do przechowywania ziarna i mąki Hub na składnicę rupieci gospodarskich. Skrzy­ nie przeniesione do budynków gospodarczych służą głównie do trlzymania w nlkh sieczki i innych paslz. Do miejscowych skrzyń dodano niekiedy skrzynie i k u f r y przywiezione przez osadników ( i l . 18, 19). W sposobie ustawiania m e b l i , mającego zresztą już Swoją krótką historię, panuje jeslacze spora róż­ norodność uizaletżniona ód najiroamaitszych okolicz­ ności. W wypadku, gdy rodizilna osadnika zastała pełne umeblowanie mieislzkania, i t o względnie no­ woczesne i w d o b r y m stand e (wypadki nie t a k znów 214 częste), urządzenie to zachowało się do dzisiaj, bądź (rzadko) całkowicie bez zmian układu (il. 20), bądź (dzęsto) z adaptacją do własnych potrzeb i upodobań. NajcKęściej iroBporządzano n i e k o m p l e t a m i , lecz „zbie­ r a n y m i " meiblami różnego pochodzenia, stylu i j a ­ kości. Używano j e d o czasu, gdy nabyto nowe meble, już typu zupełnie miejskiego. Te nowe meble oistawia eię jiuż n a wtzór m i e j s k i : z jednego pokoju robi Się sypialnię z ustawionymi pośrodku dwoma łóżkami, z n o c n y m i stolikami, Stołem., toaletkami l t d . Spotyka się jeszcze kombinacje niektórych m e b l i czy sprzętów przywiezionych z sobą — z meblami 'poniemieckimi i zalktapionymi. W Iwięcinie, gdiziie więksizość osadni­ ków pnzelbywa już o d r d k u .1945 i przejęła gospo­ darstwa nieirozsfcabrowane, dotychczas n i e zakupuje się w rodzimach rolniczych nowych mebli. Przy urządzaniu wnętrza ważną rolę dekoracyjną odgrywa pokrycie ścian. Ściany pokojów, w t y m przede Wszystkim saczególnie nas interesujących po­ kojów „lepszych" — n i e używanych codzień, okle­ jone były w c h w i l i przybycia osadników tapetami. Zniszcizone — pó killku latach używania miesakań — tapety zdarto (utrzymały się jedynie w wyjątkowych wypadkach) i już do nich nie .powrócono, co moty­ wuje się wysieka ceną tapet i kłopotami z i c h na­ klejaniem (nie każdy to potrafi), a przede wszystkim Względami higiienicznymi: pod tapetami często gnieź­ dziło się robactwo. Do odświeżania wnętrz powszech­ nie użyto wapna. Kobiety — bo w e wszystkich wsiach i grupach ludności one zajmują się pracami malarskimi — w pierwszych latach po osiedleniu bieliły Barójwno sufit ja'k i ściany. Używały przy t y m najczęściej wspomnianych już pędzili z „prośndanki", a jedynie kobiety z d a w n y c h półinocno^zachodnSch ziem Polski używały do tego pędzli z włosia. Nie­ które z Lublindanek n a wybieloną ścianę narzucały kolorowe k w i a t y , za pomocą papierowych wzorników. Ten sposób m a l o w a n i a znany jest jedynie z relacji. Do dzisiaj n i e przetrwało już żadne tak malowane wnętrze. Kobiety z 'zachodnich części Polski od początku dodawały do wapna „kolorów". One też były prekursorkaimi zastosowania wałków, będących obecnie w powszechnym użyciu. Nie m a dziś w badanych wsiach malowanych pomieszczeń mieszkalnych nie pokrytych Wzorkami za pomocą wałka. Przy zdobie­ niu ścian często używa się n i e jednego, lecz k i l k u wałków naraz. A b y n i e powtarzać w pokojach tych samych wzorków, pnzyjęło się wypożyczanie wałków od sąsiadów. W ostatnich latach (zaczęto gdzieniegdzie najmo­ wać zawodowych malarzy. W roku 19Й1 po raz p i e r w ­ szy w Iwięcinie sprowadzono takiego do w y m a l o w a ­ nia jednego z mieszkań. Uczynił on wyłom w do­ tychczasowym sposobie malowania i pokrył ściany farbami k r e d o w y m i . N i e było to proste, gdyż kreda nie chce się ponoć „trzymać" ścian odświeżanych wapnem. Gospodyni, rezygnując z żalem z w a p i e n ­ nych ścian (wapno — j e j izJdaniem — czyni mieszka­ n i e zdrowszym), n i e zgodziła się na kredowe sufity. Sama j e pobieliła wapnem, aby uzyskać pożądany połysk. Inną nowością, którą wprowadził wspomniany �II. 39. Skromnie zdobiony kąt", Kraśnik—Kolonia. „światy malarz, są kolorowe, podwójnie szlaki, szerokości ok. 10 cm każdy, biegnące tuż pod sufitem, a w rogach pckojów opadające aż do podłogi. Ten sposób malo­ wania znalazł uznanie w oczach mieszkańców Iwięcima i po r o k u podobne szlaki spotkaliśmy w w i e l u mieszkaniach. Najczęściej dobiera się j e w kolorach żółtym i zielonym l u b niebieskim i różowym. Ściany mailcwane są dizlisiaj najchętniej n a k o l o r „morski" lub seledynowy. Na tło „morskie" narzuca się biały l u b niebieski Wzorek z wałka, a na seledynowe — m. i n . biały l u b brązowy. Jedna z gospodyń w d a l ­ szym ciągu wykorzystuje do dekoracji pokoju o po­ malowanych obecnie ścianach — złoconą listwę, któ­ ra oddzielała niegdyś tapetę o d białych górnych p a r t i i ścian i sufity (por. i l . 20). Nader interesujące zjawisko zaobserwowano w r o k u 196H w domu zamieszkałym w Iwięcinie przez rodzinę z Lubelskiego. Ściany korytarza, n i e izmieniane o d czasów splrzed przybycia osadników, poma­ lowano były na kolor różowo-tfioletowy, a na nich Widniały trzy owalne malowidła wykonane za pomocą patronów. Na każdym z tych malunków powtarzała się baszta z wiodącą do niej drogą, palmy i k i l k a krzewów. Malowidła wykonane były w kolorach sto­ nowanych, Ciemnych: brązowym, fioletowym, czar­ n y m i zielonym. D w a z o w a l i uległy z biegiem l a t zatarciu. Gospodyni, której bardzo się podobały te malowidła, postanowiła j e odnowić. Do tego celu użyła farbek wodnych o jaskrawych, zdecydowanych kolorach —• różowym, niebieskim, brązowym, zielo­ n y m i czarnym. Różnica między owalem nienaruszo­ n y m a o w a l a m i odnowionymi była zadziwiająca. W miejsce schematycznych widoczków powstały, zresztą w b r e w zamierzeniom wykonawczyni, niesły­ chanie barwne, kwieciste malowidła. Ów interesujący dokument „zderzenia" różnych t r a d y c j i zdobniczych został niestety ostatnio 'zamalowany. Rzadko już się Zdarza, aby podłogi w izbach w e wsiach koszalińskich — a przynajmniej w izbach określanych j a k o „lepsze" —- nie były malowane. Maluje się je farbą pokostową n a najczęściej spoty­ k a n y w mieście k o l o r — ciemnobrązowy. Takie podłogi oczywiście pastuje się, a w miejscach częstsze­ go przechodzenia rozściela się chodniki. D y w a n y są rzadkością. Chodniki k u p u j e się w mieście, natomiast kobiety Z t z w . „Centrali" praktykują dotąd sprowa­ dzanie chodników ze w s i rodzinnych. Posyła się tam paski pocięte zimą ze starych szmat i p o p e w n y m czasie otrzymuje się pocztą l u b przy okazji wzajem­ nych odwiedizin gotowy chodnik, w y k o n a n y przez tamtejsze kobiety na krosnach. Znamienne, że przy­ syłane c h o d n i k i naśladują niekiedy w układzie b a r w pasiaki łowickie czy piotrkowskie l u b radomskie. Po­ chodzą one z t y c h terenów, n a których żywy jest dotąd wyrób tego typu tkanin. Repatriantki „zza Buga" posiadają niekiedy dotychczas przywiezione z Sobą c h o d n i k i o różnych wzorach. Np. chodniki z Wileńskiego, j a k i e można znaleźć u Wołkowskich w Mścicach, posiadają wzory w postaci drobnych, ciemnych kwadracików. Wystrój wnętrza izb, t j . stosowanie wszelkiego r o ­ dzaju ozdób n a drzwiach, oknach, ścianach czy me­ blach, przedstawia się w poszczególnych mieszkaniach całkowicie różnie. O w y s t r o j u decydują przede wszystkim — pracowitość, upodobania i n a w y k i este­ tyczne gospodyni l u b j e j córki czy córek. Można zauważyć, że kobiety pochodzące z tych regionów, gdzie żywe było tradycyjne ozdabianie izb, przenoszą te p r a k t y k i na nowe miejsce osiedlenia, gdzie ulegają one charakterystycznym przemianom. Prześledźmy je przykładowo na k i l k u elementach zdobniczych. Niektóre kobiety z Wileńazczyzny (n|p. A. Masiełówna i St. Simki ewiczowa z Mścić), z Wołynia i z Wieluńskiego zdobią d r z w i przejściowe z kuchni do pokoju, czy z jednego p o k o j u do drugiego, l a m ­ brekinami z k o l o r o w y c h i pstrych kretonów, tak j a k to spotykały w swoich stronach ( i l . 21). Geneza tych lambrekinów może pochodzić z naśladownictwa w y ­ stroju dworków szlacheckich l u b wnętrz mieszkań mieszczańskich. Jeśli jednak l a m b r e k i n y i siatkowe 215 I �pierwszych latach po osiedleniu — przyzwyczajone do w i d o k u zapełnionych ścian w izbach swych dawnych chat — usiłowały stworzyć namiastikę tego z dostęp­ nych p o d ręką elementów. Np. w Kraśniku t y p o w y m zjawiskiem w tych pierwszych latach było przybija­ nie n a ścianach lulb w p r o s t przyklejanie różnego rodzaju koLorowych widokówek w układzie na ogół symetrycznym. D l a takiego układu wykorzystywano oczywiście zastane na miejscu poniemieckie (wcale zresztą liczne) oleodruki z „lanszaftami", przedsta­ wiającymi barokowe dziewice w powiewnych białych szatach, typowe łabędzie, jelenie, myśliwych i t p . Sporo z tych oleodruków można spotkać jeszcze dzi­ siaj. Nierzadko wycinano z tygodników, przede wszy­ s t k i m z „Przyjaciółki", co ładniejsze kolorowe obrazki i przylepiano j e bądź wprost na ścianach, bądź nawet wstawiano w jakieś r a m k i . Te tymczasowe ozdoby ścian po k i l k u latach znikły, w ślad za możli­ wością zakupu nowych elementów zdobniczych. A były one dość liczne. 11. 40. Osadniczka Iwięcin. w stroju łemkowskim, Krany są przy oknach raczej powszechne, to lamibrekimy w d r z w i a c h są raczej rzadkością. W pierwszych latach p o osiedleniu kobiety z „Cen­ t r a l i " , południa i b. ziem wschodnich praktykowały w. znacznej mierze zaścielanie (pojedynczo jeszcze wtedy stojących) łóżek n a sposób t r a d y c y j n y : n a pierzynę Czy kołdrę narzucano przywiezione z sobą kapy, nieraz własnego w y r o b u , l u b też nowoczesne kapy zakupione już tutaj, n a te zaś kładziono stertę k i l k u poduszek, coraz to mniejszych. Takiego rozście­ lania już dzisiaj się n i e spotyka; pozostała jeszcze tu i t a m jedlna t y l k o poduszka, kładziona „w gło­ w a c h " , l u b d w i e różnej wielkości, kładzione z obu stron łóżka, jaik n p u Sinkiewdczowej w Mśeicach Cii. 22). Bardzo charakterystyczne jest przyozdabianie ścian w izbach. M a ono już swoją historię, różną u róż­ nych rodzin. Kobiety, które w swoich stronach (np. w Kieleckiem, u -Łemków) rozwieszały rząd obrazów pod sufitem wokół wszystkich ścian, przywiozły z sobą najwyżej k i l k a z t y c h obrazów. Wiszą one do­ tąd n a honorowych miejscach w pokojach „lepszych" (gościnnych) l u b w sypialniach ( i l . 23). Niekiedy są one jeszcze specjalnie ozdabiane k w i a t a m i czy rysun­ k a m i (il. 24), o Czym niżej. Ukośne umieszczenie i c h pod sufitem tutaj stało się niemożliwe — gwoździe w b i t e w sufit n i e utrzymują ciężaru obrazu. Kobiety, które n i e przywiozły czy n i e mogły przywieźć z sobą elementów z tego tradycyjnego wyposażenia izb, w 216 1 Należą do nich przede w s z y s t k i m duże i małe obrazy o charakterze r e l i g i j n y m , znajdujące się w każdym niemal mieszkaniu. Są to z reguły kolorowane fotografie dużych wymiarów, produkowane masowo przez różne p r y w a t n e f i r m y n a użytek głównie l u d ­ ności wiejskiej. T a k i obraz, zawsze w ciężkich zło­ conych ramach, w i s i pośrodku n a d połączonymi za­ zwyczaj łóżkami. N a sąsiedniej ścianie znajduje się z w y k l e duża, niekiedy kolorowana fotografia ślubna (zamówiona również dopiero tutaj), obok — szereg i n n y c h fotografii. Często można spotkać tradycyjny sposób układania w i e l u fotografii zbiorowo pod szkłem, w jednych większych ramach. Specjalnym rozdziałem h i s t o r i i k u l t u r y wsi za­ równo międzywojennej j a k i powojennej, i to nie t y l k o koszalińskiej, ale w całej bodaj Polsce, są (powszechne n i e m a l na dzisiejszej w s i malowidła („widoki") w postaci kolorowych dużych -makatek malowanych n a płótnie czy papierze (zastępujące mieszczańskie czy typowe d l a wnętós rniesfclkań i n ­ teligencji — k i l i m y czy m a k a t k i ) . Treściowo podzie­ lić j e można n a d w i e w i e l k i e grupy: świeckie i r e l i ­ gijne. W pierwszej przeważają typowe i osławione jelenie, usytuowane symetrycznie po bokach drzewa ( i l . 27). Odmian jest t u zresiztą bardzo wiele, zależnie od i n w e n c j i twórców. Należą t u również powszechne w tej twórczości łabędzie wkomponowane w r o m a n ­ tyczny krajobraz (i(l. 25). I n n y m pełnym r o m a n t y k i malowidłem jest zdobiący mieszkanie Sinkiewiczów w Mśeicach „widok" przedstawiający pałac, z któ­ rego wybiega ubrana w białą szatę dziewica na spot­ kanie młodzieńca jadącego do niej konno przez most (iii. 26). M a l u n k i o treści religijnej t o m. i n . aniołki w symetrycznym układzie ( i l . 29) i Chrystus w oto­ czeniu owieczek i p a l m (por. i l . 22). Geneza masowego pojawiania się t y c h malowideł we wsiach koszalińskich (podobnie j a k w całym kraju) jest znana i dość prosta. Gdzieś w mieście czy miasteczku znajdzie się domorosły „twórca" o upodobaniach i zdolnościach artystycznych n i e o d ­ biegających wiele o d przeciętnych gustów i upodobań prostych ludzi n a w s i , który — wyczuwszy czy po- �znawszy z obserwacji jarmarcznych zapotrzebowanie wsli n a tego rodzaju malowidła — produkuje je ma­ sowo i sprzedaje n a r y n k u w CzaSde targu l u b roz­ nosi po okolicznych wsiach. Na t y m tle powstały w niektórych miastach specjalne „firmy", produkujące takie kicize masowo i zalewające n i m i tereny w i e l u województw, a nawet cały k r a j . Wystarczy wspom­ nieć, że znaczna większość Wszystkich „widoków" spotykanych w e wsiach koszalińskich pochodzi z j e d ­ nej „firmy", podającej — przy indagacji kupujących — j a k o swoją siedzibą miasto L u b l i n . Jej agenci jeździli po Koszalińskiem wozem pełnym t y c h „obra­ zów". Udało się tę ekipę handlarzy sfotografować, niestety, wskutek i c h wyraźnego oporu — z tyłu i ze znaoznej odległości ( i l . 30). „Twórca" tego typu podobno istnieje także w Koszalinie, gdzie znajduje chętnych nabywców n a swą produkcję. Należy dodać, że w w i e l u wypadkach zarówno repatrianttói j a k i kobiety z tzw. „Centrali" przy­ wiozły z sobą w i d o k i - m a k a t k i ze stron rodzinnych. Pochodzący z Wileńszczyzny w i d o k znajdował się nip. do 1961 r. u Stanisławy Sinkiewicz w Mścicach (il. 28). Z obrębu badanych wai koszalińskich znany n a m jest jeden t y l k o wypadek twórczego przekształcania na sposób l u d o w y motywów i tematów wziętych z omówionych malowideł. Dokonała tego A n n a M a ­ sie! spod L i d y w WiHeńskiem, osiadła z rodzicami w Mścicach. Dziewczyna w stronach rodzinnych zet­ knęła się z podobnymi malowidłami w y k o n a n y m i na błyszczącym, białym papierze o l e j n y m i farbami, przy­ patrywała się i m i w domu usiłowała malować j e po swojemu, ale już farbami w o d n y m i . Po przybyciu w te strony zabrała się ponownie do malowania, aby s w y m i pracami zapełnić puste ściany. Jej malowidła mają już cechy formalne właściwe sztuce l u d o w e j , j a k b r a k perspektywy i dekoracyjność w kompozycji. Jeden z jej „widoków" — j a k j e nazywa — został zakupiony do Działu Etnograficznego Muzeum Naro­ dowego w Poznaniu. Przedstawia go i l . 35. Oś k o m ­ pozycji obrazu, malowanego na białym, posklejanym arkuszu papieru, tworzą trzy „kiparysy" (cyprysy), mające Wspólną koronę. Po obu stronach t e j osi w i d z i m y umieszczone symetrycznie d w a jelenie, a wyżej d w i e sarenki zwrócone głowami do osi, d w a półkoliste stawki, po j e d n y m na nich łabędziu, po bokach w i e l k i e bukiety z różnorodnych k w i a ­ tów, również umieszczone symetrycznie, a n a obu zewnętrznych krańcach m a m y znów p o j e d n y m „kiparysle". Tło jest czarne, na n i m w niektórych m i e j ­ scach umieszczono wyspowato kępki z i e l e n i . W domu Masielów znajduje się przywieziony z Wileńszczyzny obraz M . Boskiej Ostrobramskiej. Białe obramowanie obrazu zapełniła Masielówna m a ­ l o w a n y m i przez siebie wianuszkami z listków i k w i a ­ tów ( i l . 24). I n n y m rodzajem czldób na ścianach są spotykane powszechnie wyszywane m a k a t k i . Dzisiaj przeważnie kupuje się j e gotowe w Koszalinie n a r y n k u l u b w sklepach. Są to obramowane, białe l u b w i n n y m kolorze, kawałki płótna z w y s z y t y m niebieskimi nićmi jakimś r y s u n k i e m i sentencją w rodzaju: „Kuchnia świadczy o gospodyni", „Świeża wóda sił ci doda" l u b t a k trafną, zwłaszcza w małżeństwach mieszanych, sentencją: „Dobra żona t y m się chlubi, że gotuje Co mąż l u b i " . Inne z gospodyń postępują w ten sposób, że w Koszalinie kupują płótno i go­ towe Wzory, które następnie w domu odbijają i sa­ me wyszywają. Znaleźć można także kobiety, które same Szyją m a k a t k i według przez siebie skompono­ wanych Wzorów. T a k to robiły n p . A n n a Szczygieł i Janina Jasińska z Łabusza, obie z Łódzkiego (il. 31). 7 Podobnie należy odróżnić własny wyrób sztucznych kwiatów o d ozdabiania mieszkań gotowymi k w i a t a m i k u p i o n y m i w mieście. Używanie kwiatów kupnych jest n a ogół dość powszechne w e wszystkich wsiach, istnieje też duża i c h podaż n a r y n k u w Koszalinie. Niezmiernie rzadko natomiast zdarza się, że sztuczne 7 Z badań S. Błaszczyka. I I . 41. Handel ozdobami na targu w Koszalinie. �dów, nie ma tendencji do rozszerzania się tego zwy­ czaju. Istnieją natomiast nadal żywe upodobania do przesadnego n a w e t ozdabiania izb i mieszkań sztucz­ n y m i k w i a t a m i , n a czym bazują domowe „wytwór­ n i e " takich kwiatów w Koszalinie. Ozdób wiszących u sufitu dzisiaj już się nie spo­ tyka. W pierwszych latach p o w o j n i e w w i e l u do­ mach zamieslzkałyeh przez rodziny środkowej i po­ łudniowej Polski można było jeszcze spotkać pająki wyrabiane ze słomy. Zanikło t o jednak dość szybko. Do rzadkości należą inne elementy zdobnicze usta­ wiane n a meblach, a wyrabiane w domu, j a k np. „gwiazda" w y k o n a n a przez Janinę Jasińską z Łabu­ sza, pochodząca z Łódzkiego. Gwiazda złożona jest z t e k t u r o w y c h rombów, nazywanych przez Jasieńską „listkami", których pięć składa się n a jedno „gniazd­ ko", a dwanaście gniazdek zszytych razem tworzy całość 'gwiazdy { i l . 34). Elementy zdobnicze ustawione na meblach są po części pochodzenia (poniemieckiego, po części zaś za­ kupiono j e W mieście. Są to przedmioty najbardziej różnorodne, a mianowicie: różnej wielkości postacie ptaków — kaczek, gęsi, łabędzi, kogutków czy p t a ­ ków egzotycznych; porcelanowe czy fajansowe f i g u r k i barokowe kobiet, niemieckich żołnierzy, chłopów i t p . ; różnej wielkości gipsowe postacie aniołków; d o m k i z papieru czy d r e w n a ; pstre pudełka od k a w y czy cukierków i t p . ; czasem nawet zdarzy się wypchany ptalk. Oczywiście do ite(j grupy ozdób należą również fotografie w stojących małych ramkach. 11. 42. Pasiak użyty jako przykrycie ołtarza, l-mięcin. (kwiaty wyrabiają dziewczyny i kobiety ze w s i . Zaj­ mują się t y m jeszcze niektóre kobiety pochodzące z Kieleckiego i Rzeszowskiego, zwłaszcza z rodzin łemkowskich, a także k i l k a kobiet z Wileńskiego za­ mieszkałych iw Wiercisizewie. W Kraśniku najbar­ dziej znane z w y r o b u Sztucznych kwiatów są Paraska Hrycowa i jej córka, A n n a Minczyszyn, obie p r a ­ cownice PGR. Hrycowa t r z y m a na szafie przywiezio­ ne z sobą sito z włosia, w którym zawsze znajduje się potrzebny do w y r o b u kwiatów papier itłp. Obie z córką wyrabiają w czasie 'zimowych wieczorów — astry, konwalie, kaczeńce, róże, stokrotki, k w i a t y j a ­ błoni, groszku, łubinu (i inne k w i a t y ( i l . 32, 33). Sztuczne k w i a t y , obojętne — czy własnej roboty, czy kupione, umieszcza się w mieszkaniu n a ogól we flakonach, 'postawionych na stole, na nocnych stolikach, szafkach, szafonierkach, specjalnych stoja­ kach, półkach przybitych n a ścianie, czy wreszcie — w układzie w i e l u Innych elementów — w miejscu przeznaczonym n a „święty kąt". W niektórych r o ­ dzinach z Wileńszczyzmy k w i a t y często zatyka się za górną ramę obrazu ( i l . 21). Jest oczywiste, że wyrabianie sztucznych kwiatów istnieje jedynie j a k o kontynuacja przyzwyczajeń estetycznych i wzorów k u l t u r o w y c h wyniesionych z d a w n y c h miejsc p o b y t u i że, z w i e l u zresztą wzglę­ 218 1 Wszystkie te przedmioty zdobnicze ustawia się przede wszystkim n a szafonierkach, szafach czy sto­ likach, dalej n a kuchennych kredensach, a także n a stołach stojących w kącie Czy nawet n a środku poko­ j u . Sposobem ustawienia tych przedmiotów rządzi przede wszystkim symetria w stosunku d o jakiegoś centralnego elementu, którym zazwyczaj jest f i g u r a M a t k i Boskiej, zawsze w otoczeniu kwiatów ( i l . 39). Ogólnie biorąc, w e wsiach koszalińskich róż­ nice W zdobieniu — co do jakości są sto­ sunkowo niewielkie. Zachodzące różnice •— a istnie­ ją one n i e t y l e między iwsiami, i l e między poszcze­ gólnymi mieszkaniami { w Zależności o d i n d y w i d u a l ­ nych upodobań 'gospodyń) — polegają mianowicie na mniejszej l u b większej ilości omówionych elementów zdobniczych: w jednych mieszkaniach są nieliczne, w d r u g i c h ustawione są ze s k r o m n y m umiarem, w innych nagromadzone aż d o przesytu, Stanowiąc nie­ j a k o сей sam w sobie. Przykład skromnego w y s t r o j u wnętrza izby mieszkalnea (zresztą jedynej, gdyż duży d o m podzielony jest między 3 rodziny) mamy u A. Prociów w Kraś­ n i k u — Kolonia. Na szaifonieroe urządzono skromnie wyposażony „święty kąt" ( 1 . 39), na ścianach wiszą przywiezione d w a obrazy, n a nocnych stolikach stoją bukiety sztucznych kwiatów ustawione w stoikach. Znacznie bogaciej wygląda wnętrze gościnnego po­ k o j u (jednego z dwóch) u Jana Hrycowa w Kraśniku (11. 36). Przykładem szczytu przesady może być natomiast wnętrze „lepszej" izby jednej z kobiet w Iwięcinie, �pochodzącej spod Wielunia. Pokój, przy obecnym wyposażeniu, stracił funkcję mieszkalną, a zamienił się w „wystawę" i kaplicę (il. 38). Na w p r o s t d r z w i ustawiono stół, na którym centralne miejsce zajmuje ubrana w welon figura M a t k i Boskiej. Po bokach „osoby" w wazonach rozmieszczono k w i a t y , sztuczne i naturalne oraz obrazki o treści religijnej, w r a m ­ kach. Nieco do przodu wysunięto trzy f i g u r k i anioł­ ków, bombki choinlkowe w kieliszkach oraz celu­ loidowe kaczuszki. Przy bocznych krawędziach stołu, w charakterze r a m d l a całej griupy, postawiono d u ­ żego gipsowego psa oraz wypchanego bażanta. Tłem dla t a k zastawionego stołu jest kredens zasłany szy­ dełkowym obrusem i ozdobiony serwetkami i f i r a n ­ k a m i . Wnękę kredensu wypełniają szklane naczynia, tortowniica i figura anioła. Górę ozdobiono sztucznymi k w i a t a m i w kryształowych „salaterkach" oraz gipso­ w y m i barankami wielkanocnymi. Okna zawieszone firanami, między nilmd lustra i m a k a t k i . Ściana przy oknach zastawiona stolikami ze sztucznymi k w i a t a ­ mi, l i p a m i w doniczkach, fotografiami rodzinnymi, orłem — godłem państwa i obrazkami o treści dewocyjnej. Wykorzystano również dolne partie stolików. Na serwetkach stoją t a m popielniczka i „gniazdko" — talerzyk z naciętym staniolem i ptaszkiem. Pod jędr­ n y m z okien stojak o d miednicy przystosowany do postawienia n a n i m l i p y . Na podłodze d y w a n y i szma­ ciane chodniki, kanapa z serwetką, barankiem i l a l ­ kami, jeszcze szafonieiika, oczywiście zapełniona, za­ stawiony u góry ozdobami piec, oparte o piec, leżące na podłodze poduszki, l a m b r e k i n y upięte na drzwiach. W sumie n a ścianach p o k o j u — 27 dużych i małych obrazów i fotografii. Przedstawione wnętrze, choć składa Się z elemen­ tów typowych, nie jest jednakże typowe na w s i . Prze­ ładowanie dekoracją w y n i k a z upodobań gospodyni, dzielonych zresztą z wnuczką. Właścicielka z w y s t r o j u pokoju jest dumna. Podobnie urządzoną izbę miała już w Wieliuńskiem. Mogła sobie n a nią pozwolić, gdyż miała f a m d w a „miesTikania" — pomieszczenia. Daleko j e j jednak było, j a k relacjonuje, do ozdóbności pókójiu w Iwięcinie. Dekoracja pokoju jest u z u ­ pełniana. Z wyjazdów do Koszalina gospodyni nigdy nie wraca z p u s t y m i rękami. Zawsze przywiezie choć­ by drobiazg do ozdobienia pomieszczeń. Koszalin stał się poważnym c e n t r u m zaspokajającym potrzeby ozda­ biania mieszkań ( i l . 41). Wyposażenie osadników W przedmioty o wartoś­ ciach artystycznych, należące dó sztuki ludowej regio­ nu, z którego p r z y b y l i , jest 'znikome. Na „Zachód" wielokroć przyjeżdżano bez większego bagażu, zabie­ rając przedmioty najbardziej potrzebne. K i l k a star­ szych kobiet z Wieluńskiego przywiozło t i u l o w e czep­ ce o zdobionych haftem wstęgach (por. i l . 4), a k i l k a rodzin łemkowskich zamieszikałych w Kraśniku i Iwię­ cinie — stroje kobiece ( i l . 40). Czepce Wielunianek przez k i l k a pierwszych l a t Służyły przy oczepinach, zresztą nie t y l k o na weselach własnej grupy. Obec­ nie — po zdjęciu welonu panna młoda zostaje z n i e nakrytą głową, a czepce, wyprane i wykrochmalone tfw t y m ceflu wysyłano j e d o „Centrali"), przeznaczone zostały na ubiór do t r u m n y . Interesujące są koleje stroju przywiezionego przez kobiety łemkowskie. Strój ów, składający się z czer­ wonej w białe grochy spódnicy obszytej białą i zielo­ ną wstążką, k r a j k i , koszuli ozdobionej haftem krzy­ żykowym i czarnego aksamitnego gorsetu, wyszytego paciorkami w e wzory roślinne — uznany został przez ludność w Iwięcinie i Kraśniku za „krakowski". Wypożyczano go d l a dziewcząt występujących w m i e j ­ scowych uroczystościach. W ten sposób stał Się k o ­ stiumem 'teatralnym. Pozytywnie oceniono w a l o r y dekoracyjne pasiaka przywiezionego do Iwięcina najprawdopodobniej z po­ w i a t u łaskiego <nie można było uzyskać dokładnych informacji). Posłużył on za przykrycie ołtarza ( i l . 412). Do innych przedmiotów związanych z tradycją zdob­ niczą d a w n y c h miejsc zamieszkania należą nieliczne, wspomniane uprzednio, skrzynie i k u f r y (por. i l . 18, 19). Nowe w a r u n k i zastane w Wiosce na ogół nie sprzy­ jają wznowieniu i kontynuacji tradycji artystycznych. Wśród przybyłej ludności w w i e l u j e j grupach d o m i ­ nują ludzie młodzi, którzy często już przed; przyby­ ciem n a Ziemie Zachodnie i Północne stracili k o n ­ takty ze satuką ludową. Zastane wyposażenie i prze­ miany zachodzące n a w s i w okresie powojennym udostępniły niektóre zdobycze k u l t u r y idącej z m i a ­ sta, a konfrontacja różnych Stylów i upodobań a r t y ­ stycznych podały w wątpliwość wartość własnych tradycji zdobniczych. Nie bez znaczenia również d l a dalszych losów tradycyjnej sztuki ludowej jest b r a k czasu n a n o w y m miejscu zamieszkania, co w y n i k a z prowadzenia t u pełnorolnyeh gospodarstw, a w nich intensywnej p r o d u k c j i . Nawał zajęć odciąga od samo­ dzielnej twórczości artystycznej, obniża jej wartość. W w y n i k u t y c h Wszystkich przyczyn nie odrodziły się wśród żadlnej z badanych grup tradycje tkactwa artystycznego, czy zdobnictwa w drewnie i metalu. Być może sytuacja byłaby jednak inna, gdyby prowa­ dzono działalność mającą na celu wznowienie t r a d y c j i artystycznych niektórych choćby grup. Nadal natomiast w y k o n u j e się niektóre ozdobne akcesoria obrzędowe. W większości rodzin lubelskich czy łemkowskich w Iwięcinie w dalszym ciągu zdobi się techniką batikową dwuikolorowe pisanki. Służą one za ozdobę p o k o j u — leżą na talerzyku przed lustrem — l u b za zabawki d l a dzieci. Upadł lubelski zwyczaj, któiy nakazywał diziewczętom obdarowywa­ nie pisankami chłopców w „Przewodnią Niedzielę". Umiejętność sporządzania pisanek przejęły również niektóre -rodziny wieluńskie, szczególnie te, w któ­ rych są dorastające dziewczęta. Natomiast część rodzin lubelskich d l a większej wygody przeszła na zaobserwowane u Wieluniaków malowanie j a j j e d ­ n y m kolorem. „Palmy" wielkanocne w żadnej z badanych w s i nie są interesująiee pod względem wartości dekora­ cyjnych. W Iwięcinie najbogaciej zdobi j e grupa kielecka, dołączając do wiązanki sztuczne białe i ró­ żowe k w i a t y '(dl. 43). Warte zaznaczenia są natomiast przemiany, j a k i e zaszły w „palmach" i n n y c h grup. Do wiązanki wieluńskiej, składającej się z gałązek wierzbowych — „bazii" i kolorowych „palm" z d r e w - 219 �nąć w zasięg swego oddziaływania również bardziej ukryte elementy k u l t u r y , m . i n . zwyczajowe f o r m y towarzyszące obrzędom r o d z i n n y m i dorocznym. 2. W y n i k i e m zetknięcia się zespołów różnych treści k u l t u r o w y c h jest przyjmowanie się jednych elemen­ tów, a wycofywanie innych, p r z y jednoczesnym za­ n i k u szeregu tradycyjnych treści k u l t u r o w y c h . Głów­ n y m k r y t e r i u m kierującym wymianą dóbr k u l t u r o ­ wych są względy u t y l i t a r n e — przydatność w zasta­ nych w a r u n k a c h . Stąd większa ekspansywność Wie­ luniaków czy Poznaniaków w zakresie k u l t u r y m a ­ terialnej, a Lubliniaków n p . w języku. Język używany przez Lubliniaków bardziej odpowiada wymogom szkoły. 11. 43. „Palma" z Kieleckiego. wielkanocna w Iwięcinie u osadnika nianych wiórków kupowanych w Koszalinie, dołą­ czono wiechcie (rośliny zwanej popularnie trzciną. Uzupełnienie t o powstało ponoć n a skutek następu­ jącego dialogu: L u b l i n i a n k a pyta Wielumiankę: „Cze­ m u n i e święcisz trzciny? — Po co? — A n a pamiątkę biczowania trzciną Pana Jezusa!" Niektóre L u b l i n i a n k i do „kotków" i t r z c i n y dodały gałązki nie­ znanego i m dotychczas bukszpanu. * A oto niektóre w n i o s k i sformułowane n a pod­ stawie dotąd uzyskanych materiałów i dotychczaso­ wych przemyśleń: 1. Zderzenie k u l t u r jest procesem długotrwałym. W początkowej fazie obejmuje on uzewnętrzniające się treści k u l t u r o w e : narzędzia i sposoby gospodarce wania, odzież, niektóre potrawy, aby następnie wciąg­ Powstają również f o r m y mieszane, których przy­ kładem jest opisana wyżej sytuacja n a pogrzebie w Iwięcinie, czy choćby wspomniane „palmy" w i e l ­ kanocne. 3/. Podobnie j a k n a całym nieomal terenie Ziem Zachodnich i Północnych, proces zderzenia k u l t u r w badanych wioskach okazał się ściśle spleciony z procesami tworzenia się j e d n o l i t y c h społeczności wiejskich. Na ogół n i e powodował trwałej izolacji grup, był p u n k t e m wyjścia intensywnych procesów integracyjnych. Przebiega przecież w oparciu na wspólnych elementach k u l t u r y i Społeczności naro­ dowej, w sytuacji kształtowania świadomości socja­ listycznej, co sprzyja zacieraniu seperatyzmów dziel­ nicowych, a nawet antagonizmów narodowościowych. 4. Powszechna jest obojętność n a wartości zasta­ nych wytworów sBtiufci l u d o w e j . T y l k o w n i e w i e l u dziedzinach i grupach ludności k o n t y n u u j e się t r a d y ­ cyjną twórczość artystyczną ze stron macierzystych. Wielość i różnorodność koncepcji artystycznych zgro­ madzonych tutaj, przy istniejącym zaporzebowaniu na elementy dekoracyjne mieszkań, przyniosłyby może interesujące efekty w niektórych środowiskach, gdyby zainteresowały się n i m i szkoły, domy k u l t u r y l u b inne placówki k u l t u r a l n e . W urządzeniu mieszkania, a szczególnie w w y s t r o j u pokoju „lepszego" — z dwóch frontów „zderzenia": k u l t u r y wniesionej z zastaną i między k u l t u r a m i wniesionymi, decydu­ jący sltał się pierwszy. Wyposażenie zastane, lepiej dopasowane d o istniejących warunków, jednocześnie stało j a k b y na drodze procesu przeobrażeń w gustach mieszkańców w s i w w y n i k u j e j urbanizacji. Duże zapotrzebowanie n a elementy dekoracyjne, mające uzupełnić wyposażenie mieszkania, a w pomyślnej sytuacji osadników łatwo realizowane poprzez za­ k u p y w mieście, stanowi niewątpliwie nawiązanie do t r a d y c j i . Wszystkie zdjęcia wykonano w l. 1960—1962. Fot.: St. Blaszczyk — iZ. 24, 28; J. Burszta — il. 10, 11, 31, 34, 41; Z. Jasiewicz — il. 2—5, 9, 12, 14, 16—18, 30, 40, 43; St. Kusza — il. 1,6—8, 13, 15, 19—23, 25—27, 29, 32, 33, 36—39, 42; F. Maćkowiak — il. 35. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9789e23df0dd0aacdc8f00f22725a49.pdf e586ce783182eb415357271cb37ff1d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1419 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource etnografia - historia folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1311 Title A name given to the resource Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia i folklorystyka / LUD 1973 t.57 Description An account of the resource LUD 1973 t.57,s.5-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. N A VII M l Ę D Z Y N A R O D O W Y K O N G R E S S L A W I S T O W Lud, t. 57, 1973 JOZEF BURSZTA OŚWIECENIE I ROMANTYZM A SŁOWIAŃSKA ETNOGRAFIA I FOLKLORYSTYKA ZAŁ02ENIA WSTĘPNE W krajach Europy zachodniej i północnej istnieją od dawna, obok folklorystyki, dwie odrębne nauki ludoznawcze, oddzielone od siebie personalnie, organizacyjnie, przestrzennie i problemowo, kształcące adeptów każda w własnych ramach instytucjonalnych. Jedna to nauka a kulturach ludowych w krajach cywilizowanych (nazywana bądź tradycyjnie etnografią, bądź własnym, narodowym określeniem), druga to nauka o kulturach plemiennych, dawniej nazywana przeważnie etnologią. Oddzielenie ich najjaśniej wystąpiło w nauce niemieckiej, gdzie dwie te nauki występują pod mianami: Volkskunde i V olkerkunde. Oddzielenie ich nie jest - jak wiadomo - sprawą czasów nowszych, lecz datuje się już od początku ich powstawania, a wiąże się z odmiennymi warunkami i okolicznościami, w jakich każda z tych nauk powstawała. Etnografia i folklorystyka - jak wiele innych na';jk społecznych są dziećmi wieku XIX. Historia obu nauk sięga znacznie dalej wstecz, w średniowiecze i starożytność, ale tylko w odniesieniu do stopniowej kumulacji faktów i refleksji naukowej dotyczącej ich przedmiotu. Powstanie i profilowanie się każdej z nauk społecznych wiąże się z całym kompleksem problemów. Uproszczona jest sytuacja wtedy, gdy kształtowanie się danej nauki traktujemy formalnie, jako mianowicie stopniowe następstwo refleksji i systematyki nagromadzonych wiadomości i ich przekształcenie się w system naukowy, czy różne systemy (szkoły) naukowe. Obracamy się wówczas tylko w obrębie samego nurtu myśli naukowej. Przykładem mogą być tu na':.Iki ścisłe, np. matematyka. Znacznie natomiast komplikuje się sprawa wówczas, gdy samą myśl naukową chcielibyśmy powiązać z jej wyznacznikami leżącymi już poza �6 JOZEF BURSZTA systemami naukowymi, a więc z szeroko pojmowanymi warunkami czasu i miejsca. Należą tu właśnie nauki społeczne. Do najbardziej wrażliwych na wszelkie uwarunkmvania i wpływy zewnętrzne należy bez wątpienia etnografia, w pewnej mierze także folklorystyka. I nic dziwnego. Dotyczą one określonej formacji ludzkiej. w warunkach europejskich ludu jako części społeczeństwa państwowego czy narodowego, sumy jego dorobk;J kulturowego, roli i znaczenia tej kuHury w życiu społeczeństwa itd. Jest stąd zrozumiałe, że ludoznawstwo (w sensie owej Volkskunde) mogło pojawić się - abstrahując od rozwoju samej myśli naukowej "jako takiej" - dopiero na odpowiednim etapie rozwoju społeczeństw europejskich, wtedy mianowicie, gdy "lud" stał się problemem w obrębie życia tych społeczeństw, a "nauka o ludzie" miała w jakiś sposób problem ten rozwiązywać. Nauka ta zatem już od swego początku wiązała się w określony sposób z war t o ś c i owan i e m owej formacji społecznej - bdu i jego kultury. Stąd pochodzi fakt, że sama idea tej nauki - jako czegoś w założeniu swym obiektywnego - wiązać się musiała z jednej strony z odpowiednimi poglądami filozoficznymi, z drugiej z określoną polityką społeczną, administracyjno-państwową, ekonomiczną itd 1. Z tego wielce złożonego i obszernego problemu podejmiemy tu tylko jeden aspekt i okres, mianowicie zagadnienie powiązań między kształtowaniem się początków etnografii i folklorystyki a filozoficznymi i umysłowo-literackimi prądami oświecenia i romantyzmu. Polem obserwacji będą kraje słowiańskie, w których - jak wiadomo - oba prądy odegrały swoistą rolę i przybrały różne odcienie. Z konieczności będziemy musieli posługiwać się często dawno znanymi i wręcz banalnymi stwierdzeniami, które jednak w zestawieniach porównawczych mogą doprowadzić do interesujących perspektyw badawczych. Nie potrzeba podkreślać, że całe zagadnienie jest nader obszerne, stąd da się ono tu przedstawić tylko w ogólnych zarysach, bez większej liczby szczegółów i niuansów. i raczej jako ramy do szerszego opracowania. Sprawę utrudnia zresztą bardzo skąpa literatura komparatystyczna. Sama myśl naukowa jest z reguły zjawiskiem szerszym, nie dającym się zamknąć w ramach nawet dużego kraj'il. Nowe koncepcje, nowe stanowiska teoretyczno-metodologiczne, nowe kierunki czy "szkoły" dyfundują wolniej lub szybciej z miejsca ich powstania poza granice państwowe, etniczne, wyznaniowe i inne, a dopiero zrodzony z nich dorobek daje się sumować według języka, kraju czy państwa. Toż samo, acz bardziej wyraziście, dzieje się z prądami umysłowymi - artystycznymi. l Uwarunkowania myśli o społeczeństwie świetnie zostały zanalizowane np. w pracy: H. Becker i H. E. Bernes, Rozwój myśli społecznej od wiedzy ludowej do socjologii, cz. 1, Vlarszawa 1964, cz. 2. Warszawa 1965. �Oświecenie i romantyzm (I slowia.iska etnografia i. folklorystyka 7 literackimi, filozoficznymi itd., takimi, kt6re będąc same oparte o konkretne koncepcje naukowe - stają się inspiracją i zarzewiem nowej twórczości naukowej i innej w ramach poszczególnych krajów. Twórczość taka wykazuje stąd zazwyczaj szerokie, internacjonalne paralele, z drugiej jednak szereg cech krajowych czy etnicznych. Umysłowo-literacki prąd romantyzmu jest tu świetnym przykładem. Zrodzony na zachodzie Europy, przybrał odmienne cechy w Anglii, Francji czy we Włoszech. W Niemczech nabrał znów innego zabarwienia i stąd promieniował na wszystki~ kraje słowiańskie, wywołując w nich ukształtowanie kolejnych "narodowych" romantyzmów, o cechach w zasadzie paralelnych, a jednak także i odrębnych. Nas jednak interesuje kształtowanie się ściśle z nim związanego "ludoznawstwa" w jego skrzydle etnograficznym z jednej, a folklorystycznym z drugiej strony. Musi się tu jednak dać pewne wyjaśnienie. Mówiąc o "etnografii" i o "folklorystyce" zadajemy swoisty gwałt rzeczywistości historycznej w tym sensie, że ani w okresie oświecenia, ani w romantyzmie nie znano jeszcze terminu "folklor" (upowszechnił się on dopiero w latach pięćdziesiątych XIX w.), a (znany już) termin "etnografia" nie był w powszechnym użyciu. Stało się to dopiero w ciągu drugiej połowy XIX w. Używanie jednak obu tych terminów jest tu nader wygodne. Na oznaczenie obu tych nauk w ich początkach będziemy posługiwali się także łącznym określeniem - ludoznawstwo - tak w wieku XIX modnym. Wyjdźmy od kilku podstawowych założeń i stwierdzeń - nazbyt może oczywistych, ale t'u potrzebnych dla uporządkowania zagadnienia: 1. Początki etnografii i folklorystyki sięgają epoki oświecenia i były z postacią tego prądu ściśle związane. Romantyzm był prądem kontrastowym i przeciwstawnym zasadom myślowym oświecenia. 2. Oświecenie i romantyzm były prądami umysłowymi, które ogarnęły całą Europę, w krajach słowiańskich zaś były swoiście przetworzoną recepcją (często spóźnioną) podstawowych myśli z Zachodu. 3. W oświeceniu rozwój ludoznawstwa wiąże się z myślą naukową tego okresu, w romantyzmie zaś głównie z prądem literackim, stąd inny musiał być wpływ tych dwu okresów na etnografię, a inny na folklorystykę. I IDEE OŚWIECENIA A MYŚL ETNOGRAFICZNA Kiedy patrzy się na rozwój myśli ludoznawczej w powiązaniu z ogółnymi prądami umysłowymi w ogromnym skrócie syntetycznym, niejako "z lotu ptaka", nasuwa się porównanie ze słynną triadą Hegla, �8 .JOZEF BURSZTA że mianowIcIe rozWO] odbywa się od tezy, poprzez antytez~:, do syntezy. Jest Ooto faktem, że rozwój etnografii od jej pierwszych refleksji teoretycznych (np. od Fr. Lafitau z pocz. XVIII w., uważanego za pierwszego etnografa) do pierwszego systemu na'LIkowego (kierunku ewolucjonistycznego) przebiega przez trzy odrębne epoki prądów umysłowych: oświecenie, romantyzm i pozytywizm. Myśl oświeceniowa jest tu jakby ową tezą, romantyzm antytezą, a pozytywizm (właściwy okres powstania etnografii i wyodrębnionej z niej folklorystyki) syntezą. Porównanie to można oczywiście traktować jako dobrą płaszczyznę odniesienia. Jeśli zatem mówimy o wpływie myśli romantycznej na etnografię jako swoistej "antytezy" w stosunku do oświecenia, musimy oczywiście przypomnieć sobie ową "tezę" i - zgodnie z tematem - jej zasadnicze odbicie w krajach słowiańskich. U podłoża prądu oświecenia leżało, jak wiadomo, kilka podstawowych koncepcji: przekonanie o sile rozumu zdolnego objąć, zrozumieć i wyjaśnić Ootaczający świat zgodny z "porządkiem natury"; o możliwości uporządkowania świata, zlikwidowania jego napięć i sprzeczności; z wiary w możliwość wiernego odczytania rzeczywistości zrodził się swoisty kult faktów i wysiłki w celu ich poznania i usystematyzowania; stąd pochodzi wiązanie celów poznawczych z praktycznymi, wprzęganie osiągnięć nauki w racjonalne, lepsze urządzenie świata; przekonanie, że świat ludzki cechuje się ciągłym postępem, a czynnikami przekształcania w tym kierunku świata jest nauka i technika. W koncepcjach oświecenia i w ich konkretnych osiągnięciach publikacyjnych tkwią zalążki i nawet konsekwentne już programy obu gałęzi etnografii. Z jednej strony tej, która ukierunkowana została na ludy pierwotne i na globalną kulturę świata, a która rozwinęła się później w etnologię (w krajach niemieckich Volkerkunde, a w krajach anglosaskich w antropologię społeczną względnie kulturową). Drugą galęzią etnografii tkwiącą korzeniami w oświeceniu, to na'LIka skierowana na kultury ludowe w krajach cywilizowanych, rozwinięta w wielu krajach w oddzielną od poprzedniej naukę pod różnymi zresztą nazwami (etno- grafia, Volkskunde, folk life research, folk-livforskning, narodopis). Pierwsza rozwinęła się dzięki podnietom idącym ze strony podróży i odkryć geograficznych, w oparciu o kumulację refleksji etnologicznej i teorii rozwoju ludzkości (F. Lafitau, G. Vico, C. L. Montesquieu, D. Hume. J.A.N. Condorcet, J.G. Herder i in.). Powstała tak teoria człowieka pierwotnego, owego "dzikiego", następnie - zasadnicze dla powstania etnologii - metoda porównawcza z jednej strony, a z dr'LIgiej oparta o ideę postępu myśl O rozwoju ludzkości i jej przechodzeniu przez kolejne e:apy. Interesuje nas tutaj ta druga gałąź etnografii. Okoliczności jej kształtowania się wyglądają na bardziej złożone i bardziej zmienne. Pojęcie �Oświecenie i romantY.2n1 a slowiańska etnografia i folklorystyka postępu, jako wyrastającej z przesłanek rozumowych kategorii filozoficznej, skierowało uwagę myślicieli na strukturę społeczeństw europejskich i na zagadnienie wartości jednostki oraz jej stosunku do społeczeństwa i państwa (tu zwłaszcza teorie J.J. Rousseau). Spekulatywne teorie historiozoficzne, oparte o ideę postępu ludzkości, zostały w odniesieniu do społeczeństw zachodnioeuropejskich przełożone na ideę walki o "prawa człowieka i obywatela" - o zniesienie tyranii, zaprowadzenia tolerancji religijnej, równości obywatelskiej, poszanowania jego godności, starania o jego oświecenie (walka o szkoły publiczne, w Polsce np. działalność Komisji Edukacji Narodowej). Te zasady, a także teorie ekonomiczne fizjokratyzmu oraz klasycznej szkoły ekonomii politycznej, zwróciły uwagę na lud jako podstawę egzystencji nowoczesnego, oświeconego i scentralizowanego państwa. Lud stał się odtąd nie tylko przedmiotem spekulacji filozoficznych i historiozoficznych oraz budowy utopii socjalistycznych, ale także obiektem badań topograficzno-statystycznych. Chodziło o zdanie sobie sprawy z liczby, rozmieszczenia, podstawy bytu i właściwości lud'u jako kamienia węgielnego takiego właśnie państwa 2. Doprowadziło to do przejścia z zainteresowań tylko człowiekiem i jego pozycją społeczną także na wytwory tego człowieka - a więc na kulturę ludową. Nie dziwne zatem, że obok znanego już wcześniej (choć jeszcze nie upowszechnionego) terminu ethnographia, pojawia się na obszar;;;e niemieckim w publikacjach J. Madera po raz pierwszy (1787) termin Volkskunde, odtąd coraz szerzej stosowany 3. Idea oświeceniowa jednak zakładała ogólny postęp kultury społeczeństwa. Zgodnie więc z ogólnymi tendencjami powstały wówczas pierwsze projekty szeroko zakrojonych programów badań kultury ludowej - typowe właśnie dla epoki oświecenia. Ale myśl oświeceniowa łączyła z tymi badaniami swoistą o c e n ę k u l t u r y l u d u: to nie tylko L..ld był uciskany, biedny i ciemny, ale i jego kultura była niska, zacofana i zabobonna. Znamienne, że właśnie wówczas stwOorzono pojęcie zabobonów i przesądów' Stąd oczywiście praktyczne podejście do całości tej kultury: należy ją poznać po to, by ją zmienić - podnieść, polepszyć, oczyścić z wstecznictwa, jednym słowem "oświecić" i zbliżyć do kultury elitarnej. To były zasadnicze idee oświecenia na Zachodzie. Były one z jednej strony wyznaniem politycznym mieszczaństwa nowej, prężnej klasy społecznej, dążącej do uzyskania odpowiedniego statusu w organizmie społeczno-państwowym. Boć przecież dopiero idee oświecenia zniosły B. Suchodolski, Rozwój nou:ożytnej filozofii s. 335-812. 3 L Weber-Kellermann, Deutsche Volkskunde wissenschaften, Stuttgart 1969, s. 5. 2 czlowieka, Warszawa 1967, cz. II, Oświecenie, zwischen Germanistik und Sozial- �10 JOZEF BURSZTA wielowiekowe przekonania o ustanowionym przez Boga porządku społeczno-stanowym. Z drugiej znów strony idee te stały w służbie scentralizowanego, oświeconego absolutyzm'u, opierającego się o kształtujący się naród. W tym nowoczesnym organizmie narodowym stykały się na zasadzie równości wszystkie stany, klasy i kultury, a podstawą tej struktury ~l~. . Istniało więc swoiste z a p o t r z e b o wan i e n a p o z n a n i e t eg o l u d u. Mnożą się sta'tystyczno-topograficzne opisy poszczególnych prowincji kraju, pojawiają się - jak w Niemczech - domagania włączenia "nauki o ludzie" w programy szkolne 4, typowym zaś zjawiskiem stają się publikowane opisy podróży, zawierające zarysy obrazów etnograficznych poszczególnych krajów czy prowincji. POCZĄTKI ETNOGRAFII I FOLKLORYSTYKI OSWIECENIOWEJ W KRAJACH SŁOWIAŃSKICH Prądy oświeceniowe jak każde inne oddziaływały, aczkolwiek ze znacznym opóźnieniem, na kraje słowiańskie różnymi drogami 5. Przełamywały się one jednak rozmaicie w zależności od konkretnej sytuacji. Różna też była ich funkcja w odniesieniu do kształtowania się idei ludoznawstwa (tylko to zagadnienie nas tu obchodzi). Przecież większość ludów słowiańskich nie stanowiła dotąd państw narodowych, żaden z nich nie przedstawiał społeczeństwa o typie burżuazyjnym. Swoją państwowość posiadali Rosjanie i Polacy (do rozbiorów); Łużyczanie, Czesi, Słowacy, Słoweńcy, Chorwaci - wchodzili w skład państwa niemieckiego względnie monarchii austriackiej; Słowianie bałkańscy - Serbowie, Macedończycy, Bułgarzy - byli w przeważnej mierze pod panowaniem rozpadającego się z wolna feudalnego państwa tureckiego. Oświecenie w Rosji wykazuje wiele pokrewieństwa z zachodnim, ma jednak w całości swój własny wyraz i samodzielną linię rozwoju. W tym okresie - jak wykazują M. K. Azadowski i S. A. Tokarew - zaczyna się historia rosyjskiej folklorystyki i etnografii 6. Jest to zarazem okres tworzenia się silnego narodowego państwa i jego ekspansji na zewnątrz, zwłaszcza na Wschód, a także epoka kształtowania się rosyjskiej narodowej kuHury 7. Działacze i myśliciele oświeceniowi, skupieni 4 L Weber-Kellermann, 5 W. Markov, op. cit., s. 6. Bernerkungen zur slawischen Aufkliirung, [w:j /Jeutsch-slawische Veroffentlichungen des Instituts fur S\awistik, wyd. H. H. BicHeld, Berlin 1!t56, s. :349-366. 6 M. K. Azadov,Skij, Istorija 1'usskoj folkloristi.ki. Mosl;:va 19511: S. A. Tok;uev, lstorija russkoj etnografii, Moskva 1966. 7 M. K. Azadovskij, op. cit., s. '12. Wechselseitigkeit in sieben Jahrhunderten, �Oświecenie' i rumanly,~m a slowiańska etnografia i folklorystyka 11 przy dworze cesarskim, w akademii, na uniwersytetach, przy redakcjach pism, na stanowiskach administracyjnych, w wojsku itp. - byli wykładnikami tych procesów, a ich linia działania pokrywała się z interesami scentralizowanego absolutnego państwa i jego feudalnego ustroju pańszczyźnianego. J est szczególne, źe zainteresowania etnograficzne rodzą się nie w odniesieniu do badania l:Jdu rosyjskiego, lecz \v łączności z ekspedycjami na Daleki Wschód i z odkryciami (także przez zesłańców politycznych) ludów Syberii 8. Poza W. N. Tatiszczewem (1686-1750), autorem Leksykonu rosyjskiego (1744-1745, wydanego dopiero w r. 1793), a zarazem pierwszym, który wypracował obszerną ankietę dla zebrania danych historyczno-etnograficznych 9 aż do końca XVIII w. nie pojawiła się żadna praca etnograficzna o ludzie rosyjskim. Głośna 4-tomowa rozprawa L G. Georgi'ego z r. 1776-1780, napisana zresztą po niemiecku, Opisanie wszystkich w pa7'lstwie rosyjskim żyjących ludów, nie zawierała opisu ludu rosyjskiego. Dopiero M. L Antonowski w drugim rosyjskim wydaniu tej pracy (1799) uzupełnia ją takimże opisem 10. Powstało natomiast do tego czasu wiele dzieł opisujących ludy Dalekiego Wschodu, aż po rosyjską Amerykę. Odrębnymi drogami kroczyła natomiast folklorystyka. W łączncści z procesami tworzenia się narodowej kultury i z problemami narodowej samoświadomości, szereg pisarzy, poetów, encyklopedystów, jak: G. N. Tiepłow, L Bogdanowicz, W. K. Trediakowski, M. D. Czułkow, N. L Nowikow, M. J. Popow i in. - zwróciło uwagę na rosyjskie pieśni ludowe, muzykę, przysłowia, opowieści i inne gatunki folkloru. Opublikowano też szereg ich zbiorków 11. Wraz z kształtowaniem się rosyjskiej nauki historycznej z jej pierwszymi znakomitymi przedstawicielami, jak W. N. Tatiszczew (1686-1750), L N. Boltin (1735-1792), a zwłaszcza M. W. Łomonosow (1711-1765) wraz z podjęciem problemów etnogenezy i mitologii, dokumentowane przejawy folkloru zaczęto traktować jako źródła historyczne, jako zabytki i ślady dawno minionej przeszłości. Zainteresowania folklorem miały więc w Rosji podwójne źródło: jedno w obrębie nauki o literaturze narodowej, i drugie - w ramach nauki historycznej. Stosunek do folkloru był jednak typowo oświeceniowy. Traktowano folklor jako przejaw prymitywu, niskiej kultury, jako językowe i inne K Pierwszą monografią etnograficzną opisanie ludu Ostiaków G. Nowickiego op. cit., s. 76. ~ S. A. Tokarev, op. cit., s. 79-82. "l Tamże, s. 103, 125-131. 11 M. K. Azadowskij, op. cit., s. 42-81. - jak wykazuje Tokarew jest Krótkie zesłańca na Sybir. S. A. Tokarev, (1715), �]2 JOZEF BURSZTA pozostałości jeszcze z epoki przedchrześcijańskiej itp. 12 Postawa więc czysto racjonalistyczno-oświeceniowa. Była to - jak mówi Azadowski "ludowość stroniąca od ludu i stwarzająca sobie o nim zupełnie iluzoryczne pojęcie" 13. W efekcie zaś walk klasowych w Rosji (powstania chłopskie), a potem wpływu rewolucji francuskiej - dominowała niechęć do mas ludowych i obawa przed nimi. Nowa epoka w folklorystyce rosyjskiej rozpoczyna się dopiero wraz z narastaniem tendencji demokratycznych (zwłaszcza wpływ pism A. N. Radiszczewa, 1749-1802), kiedy to zaczęto uznawać wartości literacko-estetyczne i etyczne literatury ludowej. Ewidentny jest wpływ idei oświeceniowych na powstanie zainteresowań ludem i jego kulturą w Polsce, a zatem na początki polskiej etnografii i folklorystyki 14. Wprawdzie realną inspiracją zainteresowań chłopami jako stanem było tło społeczne epoki - kryzys ustroj'<.lpańszczyźnianego i "sprawa chłopska", ale to właśnie znajduje odbicie w ideach polskiego oświecenia i to w szerszym aspekcie. mianowicie w ramach procesów kształtowania się nowoczesnego narodu i świadomości narodowej. Przejęta z Zachodu i dostosowana do warunków polskich teoria fizjokratyzmu nakazywała traktować rolników jako fundament bytu państwowego, a w położeniu chłopów wprowadzić zasadnicze ulepszenia - stąd rozmach publicystyki w tej sprawie. Dała ona pewne tylko efekty, doprowadziła jednak do niejakiego odbicia w literaturze rzeczywistego położenia chłopów. Nie miał żadnego istotnego i bezpośredniego wpływu na ideę ludo~ znawstwa polskiego przejęty również z Zachodu sentymentalizm jako kierunek estetyczno-literacki. Uczył on widzieć rzeczywistość wiejską w obrazach nierzeczywi'Stych, wysublimowanych i wyidealizowanych. Prowadził z jednej strony do szukania inspiracji dla własnej twórczości w '<.ltworachpoezji ludowej, stąd też stwarzał pewną zachętę do zbierania tych utworów ts. Były to jednak już zalążki prądu późniejszego - romantyzmu. Głębsze korzenie polskiego ludoznawstwa tkwią w oświeceniowym '" Tamże, s. 93. '" Tamże, s. 97. 14 A. Kutrzebianka, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków J 948; W. Bieńkowski, Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce, Wrocław 1956; A. Woźniak, Zródla zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego oświecenia, "Etnografia Polska" t. XV, z. 2, s. 37-51. 15 Cz. Remas, W kalinowym lesie, t.. 1 U źródeł Jolklorystyki polskiej, Warszawa 1965. �O.'wiecenie i romantyzm a slowiańska etnogmfiai folklorystyka 13 historyzmie. Na miejscu dotychczasowej historii kronikarskiej kształtują się nowe jej zasady oparte o racjonalizm, empiryzm i sensualizm, o naczelną ideę postępu, a za przedmiot swych zainteresowań historia brała po raz pierwszy wszystkie klasy narodu, poza tym także instytucje społeczne i gospodarcze, obyczaje i w ogóle sprawy kultury 16. Tak stawiał sprawy historyk nadworny i autor Historii narodu polskiego Adam Naruszewicz, za nim też Franciszek Salezy Jezierski traktował tradycję ludową jako równie ważne, jak pisane, źródło historyczne. Historyk-encyklopedysta, autor prac o Zydach, Karaimach, Cyganach i Tatarach, historyk prawa i działacz na niwie szkolnictwa - Tadeusz Czacki szukał również źródeł historycznych w "gminnych tradycjach", a za siłę napędową całego rozwoju społecznego uważał postęp rozumu. Ale - po katastrofie rozbiorów - nie można było w warunkach polskich być "historykiem świata chłodnym". Sytuacja stała się szczególna: upadek państwa zamknął dotychczasowe dzieje narodu i skierował polską myśl historyczną na specyficzne tory. Historii zaczęto przypisywać większą niż gdzie indziej rolę. Próbom racjonalizacji tragedii narodowej, przekonaniu, że historia miała ocalić imię narodu polskiego, odpowiadała z jednej strony myśl ojej wychowawczo-narodowej roli przyszłych pokoleń, z drugiej zaś określone praktyczne poczynania. "Należało zatem przeszłość Polski dokładnie badać. Zabytki chronić przed niszczeniem, rejestrować, ocalać, gromadzić na sposób muzealny" 11. Stąd właśnie pochodzi program historii narodu polskiego opracowany w 1802 r. przez H. Kołłątaja, w którym po raz pierwszy znalazł miejsce pełny program etnograficzny odzwierciedlenia kultury ludu "we wszystkich prowincjach, województwach, powiatach" 18. Z tej samej potrzeby pochodzić się zdaje odkryty niedawno bardzo szczegółowy kwestionariusz etnograficzny T. Czackiego z r. 1805, przeznaczony do badań w guberniach wołyńskiej, kijowskiej i podolskiej 19. Kwestionariusz ten zadziwia nas swoją wszechstronnością i dokładnością. Od tego też czasu w ramach Towarzystwa Przyjaciół Nauk War.szaw- M. H. Serejski, Wstęp, (w:] Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Kętrzyńskiego. 1775-1918, wyd. M. H. Serejski, Warszawa 1962, s. 13 i nast.; A. F. Grabski, Orientacje polskiej myśli historycznej. Studia i rozważania, Wrocław 1972, rozdz. I i II. 17 A. Witkowska, Sławianie, my lubim sielanki... Warszawa 1972, s. 7. 18 X. Hugona Kołłątaja "Korespondencja histo7'yczna z Tadeuszem Czackim ( ...), wyd. F. Kajsiewicz, Kraków 1844, t. 1, s. 21-22. l" R. Wojciechowski, Materiały z pierwszego okresu polskich zainteresowan 16 Stanisława folklorystycznych, pod red. s. 51-57. [w:] R. Górskiego Między dawnymi a nowymi i J. Krzyżanowskiego, laty. Studia folklorystyczne, 1970, Wroclaw-Warszawa-Kraków, �14 JOZEF BURSZTA skiego i w działalności Uniwersytetu Wileńskiego mnożą si~ liczne plany i próby kwestionariuszy badawczych i konkursów na opisy "gminne" w różnych dzielnicach kraju 20. W tych właśnie ośrodkach utrzymywała się szczególnie długo racjonalistyczna myśl oświeceniowa. W TPNW planowano wydanie dużego zbioru pieśni ludowych polskich i słowiańskich, tu też wyrastały studia nad dawną Słowiańszczyzną, tu kwitlo słowianofilstwo jako konkurująca z okcydentalizmem postawa w stosunku do przeszłości narodowej 21. W sumie można powiedzieć, że polska myśl oświeceniowa doprowadziła do powstania pełnego niemal programu badań etnograficznych i po części folklorystycznych, choć 'program ten nie został w części etnograficznej aż do czasów O. Kolberga wykonany. "Zawiniła" tu znacznie jak niżej zobaczymy - myśl romantyczna. Drugą cechą tego okresu był wspomniany już fakt traktowania kultury ludowej jako pełnowartościowego źródła historycznego do odtworzenia kultury narodowej. Ale aktualnej kulturze tego ludu - tej etnograficznej zwłaszcza - towarzyszyła na ogół ocena pejoratywna i postawa jej podniesienia w imię idei postęp •.. !. Reszta Słowiańszczyzny - to mozaika ludów słowiańskich Europy środkowej i Bałkanów, włączonych w obce im organizmy polityczno-państwowe: Rzeszę Niemiecką, monarchię habsburską i Turcję. Kiedy śledzi się wpływ idei oświecenia na początki etnografii w tych krajach to zupełnie inaczej ma się sprawa w krajach bałkańskich (tureckich), a inaczej w reszcie krajów słowiańskich. W wyniku wielowiekowej niewoli tu~eckiej ludy południowo-słowiańskie - Macedończycy, Bułgarzy, Serbowie - były ludami jednowarstwowymi, chłopskimi, bez własnego mieszczaństwa i klasy feudalnej. To ludy o przedfeudalnej jeszcze strukturze typu patriarchalnego i o archaicznych cechach swej kultury 22. Brak było tu nosicieli idei rewolucji mieszczańskiej i dążności narodowych. Nie docierały tu prądy oświeceniowe, nie było też idei oświeconego absolutyzmu. Początki etnografii wiążą się w tych krajach dopiero z walkami niepodległościowymi drugiej !całowy XIX w. Wcześniejsze zaś od tych zainteresowania folklorystyczne były dziełem bądź uczonych obcych narodowości (Niemców, Czechów), 20 Dzieje Zob. R. Wojciechowski, folklorystyki polskiej, op. cit., s. 52 - tu zestaw tych usiłowań. Zob. też: i J. Krzyżanowskiego, pióra R. Wojciechowskiego 1800-1863, pod red. H. Kapełuś Wroclaw-Warszawa-Kraków 1970, rozdział Warszawskie (s. 15-60) oraz S. Świrki, Litwa i Bialoruś (s. 169 i nast.). 21 A. F. Grabski, Orientacje ..., s. 146 i nast. 22 W. Markov, op. cit., s. 351. �Oświecenie i 1"omant.yzm a słowiańska etnog1"afia i folklO1"yslyka 15 bądź emigrantów z tych krajów 23. Wiązały się one głównie z prądem romantyzmu. Sytuacja w krajach słowiańskich w ramach obu państw - Niemiec i Austrii - rozwinęła się dość jednolicie. Jest właśnie znamienne, że początki etnografii wiążą się tu ściśle z prądem oświeceniowym i to w podwójnym znaczeniu: z jednej strony chodzi o powstanie zainteresowań etnograficznych poszczególnymi grupami etnicznymi składającymi się na ludność tych państw (etnografia grup etnicznych), z drugiej o początki ctnografii w ł a s n e j grupy etnicznej, a więc etnografii n a r o d o w ye h. Gdy prąd pierwszy wiązał się z ideami i postulatami oś,vieconego absolutyzmu, to prąd drugi był zalążkiem i wykładnią narodowego odrodzenia poszczególnych słowiańskich grup etnicznych. Filozofia oświeconego absolutyzmu hołdowała tendencjom merkantylistycznym w rozwijającym się przemyśle, zaś w rolnictwie zasadom fizjokratyzmu. I tu natrafiamy na realizowanie zasadniczego ciągu myślowego: zasady fizjokratyzmu postulowały podniesienie rolnictwa jako ważnej dziedziny bytu państwowego na wyższy poziom poprzez serię reform i oparcie rolnictwa o zasady racjonalne; stąd z jednej strony bogata literatura fachowo~rolnicza, z drugiej seria prac statystycznych, geograficznych i innych, dających rozeznanie w rzeczywistej sytuacji, zwłaszcza w poznaniu lud'<.lrolniczego; stąd swoiS'te "odkrycie" grup etnicznych (nie wchodzących dotąd w problematykę polityki państwowej) i postulaty poznania ich kultury; stąd znów "odkrycie" kultury ludu jako swoistego fenomenu, ale zarazem tendencje do oceny tej kultury według zasad idei postępu. Stąd też nie ograniczanie się w opisie do obiektywnego odzwierciedlenia stanu tej kultury, lecz ukazywanie jej w łączności z postulatami zwalczania zacofania, przesądów, zabobonów, "złych" zwyczajów w życiu rodzinnym, wiejskim itd. Literatura ta przestaje być publikowana po łacinie - jak to było jeszcze przeważnie w XVII w., lecz w języku niemieckim, czasem francuskim. W językach tych publikują swoje prace także przedstawiciele "mniejszości narodowych", a więc oświeceniowi reprezentanci swych grup etnicznych. Z czasem jednak zaczyna powstawać literatura w słowiańskich językach narodowych. Tak powstała nie tylko dość bogata literatura etnograficzna dotycząca poszczególnych ludów słowiańskich w tych państwach, ale także - w ramach owej "etnografii narodowej" - pierwsza idea przynależności tych ludów do wielkiej wspólnoty słowiańskiej. Zjawiska te można prześledzić na dowolnym przykładzie. Tak było więc z ludoznawstwem na Łużycach, gdzie okres oświecenia, dzięki 23 Ch. Wakarelski, Etnografia Bu~garii, Wrocław 1965, s. 5; N. J. Hagen-Torn, Iz istorii bo~garskoj folkloristiki XIX veka, "Russkij Folklor" 1958, t. 3, s. 260-278. �16 JOZEF BURSZTA piśmiennictwu niemieckiemu jak i łużyckiemu, dał zarówno dość jasny obraz kaltury ludu, jak też doprowadził do powstania łużyckich organizacji kulturalnych oraz łużyckiego piśmiennictwa, w tym i łużyckiej etnografii 24. Podobnie w Czechach. Literaturę oświeceniową w duchu józefińskim o charakterze statystyczno-opisowym i pragmatyczno-opisowym reprezentuje J. Mader, posługujący się - jak wiemy - już w r. 1787 terminem VoLkskunde 25. Na drugim biegunie zaś mamy Józefa Dobrowskiego (1753-1829), wielkiego przedstawiciela czeskiej folklorystyki, twórcę jej początków, a zarazem twórcę naukowych badań Słowiańszczyzny, którego podejście do kultury ludowej, w tym i folklor'a, było typowo racjonalne 26. Oświeceniowe korzenie etnografii, na terenie należącej do Węgier SŁowacji, zostały świetnie ukazane w książce Vi ery Urbancovej 27. Obok typowych dla tego okresu podróżniczych opisów kraju, czynionych - jak to było w odniesieniu i do innych krajów, także do Słowian południowych 28 opisów zwracających główną uwagę na kulturę materialną i obyczaje, obok wypływających z fizjokratycznej polityki państwa rozpraw statystycznych, geograficznych, topograficznych i rolniczych, pojawiają się w tym czasie już para etnograficzne monografie regionów i opisy kultury ludu jako tematy samodzielne (np. J. Melzer, 1811), a także opisy etnograficzne poszczególnych grup etnicznych Słowaków, Węgrów, Rusinów, Słoweńców, Chorwatów i in. Twórcą takiej etnografii był głównie Jan Czaplowicz (178D-1847), a'ator wielu prac opisowych ,4 P. Nedo, Grundriss der sorbischen Vol/csdichtung. Bautzen 1966, rozdz. I; P. Nowotny, Zur Bedeutung der Vol/cs/cunde im Prozess des nationalen Erwachens der Sorben, [w:] "Letopis". Festschrift Hk Paul Nedo. Reihe C Volkskunde, nr 11/12, 1968/69, s. 166 i nast. Do najwybitniejszych należał nauczyciel gimnazjalny w Garlitz, Jan Horcanski (t 722-1799), uważający się za Łużyczanina, autor wielu prac, m. in. Von den Sitten und Gebrauchen der Lausitzer Wenden (1782), oraz G. K. Anton, działacz zalożonego w 1779 r. Oberlausitzer GesellschaH der Wissenschaften w Goditz, autor pierwszego zarysu etnografii Slowian (Erste Linien eines Versuches tiber der alten Slawen Ursprung, Gebrauche, Meinungen und Kenntnisse, Leipzig 1783). 25 J. Mader, Materialien zur alten und neuen Stat-istik von Bohmen, Prag 1787. Zob. H. Moller, Aus den Anfangen der Volkskunde aIs Wissenschaft, "Zeitschrift fii.[' Volkskunde", Jhrg. 60, 1964, s. 217-23.3. 26 J. Horak, Jacob Grimm und die slawische Vol/cs/cunde, "Deutsches Jahrbuch fiji' Volkskunde" Bd. IX, 1963, s. 11-13. 27 V. Urbancova, Poćiatky slovenskej etnografie, Bratislava 1970. 23 Zob. przypisy do rozprawy O. Kolberga, Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej, [w:] O. Kolberg, Dziela wszystkie, t. 63, Wrocław-Poznań 1971, s. 26-258. �O.'wieceni.e i ,.omanty.:m a slowiańska etnog,.afia i folklorystyka i teoretycznych. On to pierwszy w krajach słowiańskich jak dotąd by wynikało - zaczął używać terminu etnografia (od r. 1822), sformułował jej teoretyczne podstawy i zadania. Był zaś typowym przedstawicielem oświecenia. Pojmował on etnografię jako dyscyplinę narodową, co koronuje niejako oświeceniową myśl etnograficzną. To wszechstronne uwarunkowanie etnografii jako "nauki o ludzie" i jej dalszy prawidłowy - rzec można - rozwój został, jak niżej zob3.czymy, w znacznej mierze zwichnięty na pewien czas przez prąd romantyzmu, który w swej swoistej jednostronności położył nacisk głównie na zagadnienia folkloru, z dużym zaniedbaniem spraw czysto etnografiC'znych. II W NIEMIECKIM MATECZNIKU ROMANTYZMU Cocchiara w swojej głośnej pracy Dzieje folklorystyki w Eu1971) poświęcił 100 stron okresowi romantyzmu, w tym jednak tylko 11 folklorystyce w krajach słowiańskich, autorowi jak to słusznie stwierdza w przedmowie J. Krzyżanowski - mało znanych. Nie mamy analogicznego dzieła traktującego o dziejach etnografii w EuI'Opie. Istnieją tylko historie etnografii narodowych 29. Gdyby jednak takie dzieło powstało, to zapewne okres romantyzmu byłby w nim dość chudy. Bo romantyzm to okres narodzin i dominacji folklorystyki, a nie etnografii. Rozwój tej ostatniej został wyraźnie zahamowany. Romantyzm zachodni miał w folklorystyce inne ohlicze niż w Europie środkowej i w krajach słowiańskich. Gdy w ślad za angielskimi falsyfikatami Pieśni Osjana J. Macphersona (1762) i innymi publikacjami rzekomo ludowych pieśni, nastąpił w literaturze zachodnioeuropejskiej nawrót do przyrody, do życia wiejskiego, do idei Rousseau, do poezji ludowej jako do śladów historii narodowej, a zarazem zwrot ku irracjonalnym źródłom życia - to prąd ten stał się na Zachodzie czysto literackim, bez społeczno-politycznych konsekwencji w odniesieniu do narodu i ludu. W każdym kraju poszukiwano swojego narodowego Homera, L.ld zaś, a raczej jego rzeczywistą czy domniemaną twórczość poetycką traktowano Giuseppe ropie (wyd. polskie ,9 Jeden z nielicznych w literaturze europejskiej ogólnych zarysów historii etnografii, a to Wilhelma E. MUhlmanna, Geschichte der Anthropolagie, wyd. 2, Frankfurt am Main-Bonn, 1968, jest tylko historią myśli zachodniej, głównie niemiecko-anglosaskiej. Z krajów leżących na wschód nie mamy prawie żadnej informacji i kilka zaledwie nazwisk, wtrąconych zresztą na marginesie. Okres romantyzmu (i tylko niemieckiego) omówiony jest na 7 stronach (s. 67-72). Inne z przykładowych opracowań ogólnych (Ugo Bianchi, Staria dell' ethnologia, Roma 1965) nie zawierają żadnych informacji odnośnie do ludów i krajów europejskich. 2 - LucI. l. LVII �18 JOZEF 8URSZTA jako jedyne źródło do czasów przedhistorycznych, a zarazem za najlepszy środek wychowujący naród. Była to wyraźna opozycja i antyteza w stosunku do oświeceniowego racjonalizmu i klasycznej doktryny literackiej. Ta zasadnicza literacko-historyczna idea szybko przeszła przez Europę powodując w każdym kraju poszukiwania za domniemanymi wspaniałymi tworami poezji ludowej z zamierzchłych czasów. Była to - jak wiadomo - jedna tylko strona sprawy. Preromantyczna i roma.ntyczna idea literacka została w Niemczech, zwłaszcza okrc.'iu napoleońskiego, przerobiona i zaopatrzona w idealistyczne podstawy filozoficzne i w narodowc~polityczną ideologię. Powstała tak specyficzna postać romantyzmu niemieckiego dzięki sumie niemal równoczesnych poglądów wybitnych myślicieli. Gdy w filo,ofii sztuki romantycznej i w ogóle w wypracowaniu zwartego światopoglądu niemieckiej szkoły romantycznej szczególne zasługi położył F. W. J. Schelling (1775-1854) 30, w filozofii historii i państwa J. G. Fichte (1762-1814) i J. W. F. Hegel (1770-1831), to największy wpływ na myśl folklorystyczną w krajach słowiańskich, powiązaną naj ściślej z ideą słowiańskości, wywarły teorie Herdera, a następnie braci Schlegelów i Grimmów. J. G. Herder (1774-1803) oddziałał na Europę, a zwłaszcza na Słowiańszczyznę, dwoma głównie dziełami: Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit (1784-1791) oraz Stimmen der Volker in Liedern (1803). Będąc sam typowym przedstawicielem oświecenia, dał zasadnicze idee niezmiernie produktywne w rozwoju oblicza społeczno-narodowego i politycznego romantyzmu słowiańskiego, a to głównie: przez stanowisko w sprawie samej filozofii, gdyż - jak pisał - "wszelka filozofia, która ma się stać własnością ludu, musi uczynić lud swym punktem centralnym"; przez prezentowanie dość radykalnych poglądów atakujących absolutyzm państwowy, sztywność Kościoła wywierającego zgubny wpływ na kulturę ludów Europy; przez domaganie się zniesienia pańszczyzny i głoszenie idei człowieczeństwa i emancypacji człowieka; dzięki twierdzeniu, że między poszczególnymi narodami nie ma różnic jakościowych i że istnieje absolutna jedność rodzaju ludzkiego od ludóv'l prymitywnych do cywilizowanych; przede wszystkim zaś dzięki szczególnym sympatiom do Słowian i traktowaniu ich jako ludów wykazujących szczególne wartości charakteru i kultury i jako tych, które w dalszych losach Europy mają odegrać zasadniczą rolę ~l. Młody Schelling i romantyczna filozofia historii, [w:l Historia z dziejów ideologii XIX w., Instytut Filozofii i Socjologii PAN. Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 7, Warszawa 1961, s. 5:~·-95. 31 J. G. Herder, Myśli o filozofii dziejów, tłum. J. Galecki, Warszawa 1962. t. I i II; zob. przedmowę E. Adlera, s. IX-XXXII. 30 A. Orlowski, i wolność. Studia �O"wi('('cnic i romantyzm a slowiańska etnografia i folklorystyka 19 Myśli Herdera kontynuował szczególnie F. Schlegel (1772-1829), główny ideolog wczesnego romantyzmu niemieckiego uzasadniający i rozwijający myśli Herdera o literaturze ludowej jako "duszy narodu"; twierdził, że oto naj wspanialszym okresem historii było średniowiecze, że jakość romantyczna powstała ze związku "ducha nordyckiego z duchem chrześcijaństwa", że wreszcie indywidualna osobowość jest przejawem osobowości plemienia itp. Kiedy zaś potem F. C. Savigny i L. Ranke rozwinęli kult narodowości w nauce historycznej, kiedy okazało się, że niemiecki romantyzm był odrodzeniem niemieckiego języka i wyrazem tendencji zjednoczenia niemieckiego rozdarcia szczepowego - ta pełna już a inna od zachodniej idea romantyzmu niemieckiego uzyskała pełną siłę oddziaływania na myślicieli w krajach słowiańskich. Wpływ niemieckiego idealizmu lat 1770-1830 na Słowiańszczyznę był istotnie silny i szedł zarówno bezpośrednio z Jeny, Ber lina, Heidelbergu czy Wiednia, jak i pośrednio przez samą dyfuzję literatury niemieckiej czy francuskiej 32. Równolegle z tym ideologiczno-filozoficznym wpływem szedł z Nie-miec inny, czysto folklorystyczny. Gdy w ślad za wezwaniem Herdera wyszedł w latach 1805-1808 pierwszy niemiecki zbiór pieśni ludowych w wydaniu L. A. von Arnima i C. Brentano pod romantycznym tytułem Des Knaben Wunderhorn, w latach zaś 1812-1823 ukazały się głośne w świecie 3-tomowe Kinder- und Hausmiirchen braci Grimmów (Jakuba i Wilhelma), w latach 1816-1818 tychże Deutsche Sagen a później opracowania słownikowe i gramatyki, stąd zaś rzeczywiste początki językoznawstwa i zastosowanie metody historyczno-porównawczej w literaturze folklorystyka niemiecka zaczęła gwałtownie promieniować na Europę, także na Słowiańszczyznę 33. Zanim jednak przejdziemy do kształtowania się ideowego prądu romantyzmu w krajach słowiańskich i jego związku z ludoznawstwem zobaczmy, jakie możliwości i jakie uwarunkowanie dla kształtowania się etnografii i folklorystyki przedstawiał oddziaływujący tak silnie na kraje słowiańskie romantyzm niemiecki. Romantyzm był zarówno prądem historycznym, jak i (przede wszysi-kim) literacko-artystycznym. W obu tych odgałęzieniach (inne jak np. romantyzm ekonomiczny czy w muzyce nas tu nie interesują) romantyzm przedstawiał swoisty model widzenia świata, jego odtwarzania, oraz specyficzny do tego świata stosunek. 32 Zob. J. Mall, Slau-ische und deutsche Romantik, [w:] Deutsch-slawische Wechselseitigkeit in sieben Jahrhunderten, Berlin 1956, s. 373 i in. Wiadomo także skądinąd, że najbardziej wziętymi w całej Europie były wówczas uniwersytety niemieckie, gdzie kształciła się zasadnicza większość młodzieży z krajów słowiańskich. 3:; Zob. J. Horak, op. cit. �20 JOZEF BURSZTA Ludoznawstwo ukształtowało się jako nauka historyczna, zatem można zasadnie szukać jego uwarunkowań czysto obiektywnie naukowych, w tym wypadku w romantycznym historyzmie. Jak się jednak okazuje, uwarunkowania te miały raczej charakter negatywny nie wpłynęły pobudzająco na badania typu etnograficznego. Romantyzm historyczny, reprezentowany głównie przez L. Rankego, był arrtypragmatyczny, przeciwny tak przecież zaangażowanej w ideę postępu filozoficznej historii oświecenia, wstawiał wprawdzie na to miejsce obiektywistyczną postawę badawczą: "jak to rzeczywiście było", ale zarazem - wbrew tej zasadzie hołdował intuicyjnemu rozumieniu "woli działających wybitnych jedn05tek, ducha epoki, czy takich instytucji jak państwo w ostatecznym rachunku twór myśli Boga. Wszelkie zmiany w historii są wyrazem woli Boga ...". "Prawa postępu zostały zastąpione przez idee lub tendencje rządzące okresami i one to były przedmiotem, który należało w badaniu wykryć. Najczęściej odwoływano się do idei ducha narodu, nader popularnej wśród historyków doby tzw. romantyzmu" 34. Jak z jednej strony przestrzegano "obiektywnego" idiografizm'u, tak z drugiej popadnięto w historiozoficzną metafizykę i w idealistyczne koncepcje finalistyczne typu "ducha narodu". Ta szkoła historyczna (Savigny, K. F. Eichhorn, B. G. Niebuhr, J. Grimm, Ranke) usiłowała pracować tylko na dobrze udokumentowanych źródłach - a tych w stosunku do kultury ludowej raczej nie było. Kiedy jeszcze uwzględni się podkreślane w literaturze niemieckiej jej estetyczne zabarwienie stąd niechęć do "brzydkich" i "nieokrzesanych" ludów egzotycznych .- negatywne uwarunkowanie rozwoju zarówno etnografii jak i etnologii (aby posłużyć się tymi dawnymi rozróżnieniami) staje się widoczne. Nie dziwne więc, że zamiast dążności do konkretnych badań ludoznawczych, zapanowały wówczas spekulacje na temat ludów i ich ras. Nie wyczuwano w ogóle - jak to stwierdza Miihlmann - potrzeby konfrontacji owych spekulacji etnicznych w konkretnych badaniach terenowych 35. Zatem nie w historyzmie sensu stricto, ale w koncepcjach filo7.oficznych oraz w prądzie literackim należy szukać powiązań zainteresowań etnograficznych, a zwłaszcza folklorystycznych. Herder dal i upowszechnił pojęcie narodu, ludu i ducha ludu (Volksgeist). Pojęcia te zrobiły odtąd zawrotną karierę; rozdmuchane w okresie upadku Niemiec za czasów napoleońskich, przewijały się odtąd jako idol niemieckiej etnografii i folklorystyki aż do osiągnięcia karykaturalnych rozmiarów w okresie hitlerowskiego nazizmu 36. Ta romantyczna idea - idea narodu, narodoJ. Topolski, Metodologia historii, Warszawa 196H,s. 75 i 79. W. Miihlmann, op. cit., s. 67. 3(; Można dodać, że ten właśnie idol .,ludu", "ducha ludu" wpędzi! etnografię niemiecką w okresie hitleryzmu w taki kryzys, z którego jeszcze dotąd nie możę ~4 35 �Oświecenie i romantyzm a slowiatiska etnografia i folklorystyka 21 świadomości narodowej, odrębności i narodowego indywidualizmu - miała niezwykłą siłę promieniowania zwłaszcza na te narody jak większość słowiańskich które były cząstką obcych im państw. Romantyczna treść pojęcia ludu i jego miejsca w obrębie narodu oraz powstające zagadnienie świadomości i odrębności narodowej z jednej, a światowa kariera Pieśni Osjana z drugiej skanalizowały się na terenie Niemiec głównie w dwóch kierunkach poczynań: w powstaniu badań językoznawczych oraz we wspomnianym już poszukiwaniu i badaniu poezji i prozy ludowej jako właśnie naj czystszych, nieskażonych przejawów i języka, i kultury narodowej w ogóle. Epoka romantyzmu to właśnie okres, w którym nastąpiło odejście od dotychczasowej koncepcji biblijnego pochodzenia języków (wieża Babel) i od twierdzenia, że język jest darem Boga. Narodzone wówczas językoznawstwo porównawcze (głównie działalność braci Grimm) wskazała, że każdy język jest wynikiem długiego procesu rozwoju i ono też wniosło koncepcję rodzin językowych - słowiańskiej, fińsko-ugryjskiej, uralo-ałtajskiej itd. Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że właśnie problemy językoznawstwa doprowadziły wtedy do konkretnych ekspedycji badawczych, m. in. aż w głąb Azji, mających jednak na celu zagadnienia ściśle językowe, a nie etnograficzne. Uzyskane przez te ekspedycje materiały etnograficzne nie były zaprogramowane 37. Historia niemieckiego ludoznawstwa w okresie romantyzmu jest bardzo pouczająca. I. Weber-Kellermar,n nazywa ten okres jako "Verkli:i.rung der Volkskunde" - przeobrażenia ludoznawstwa. Można by nazwać także dosadniej jako zahamowanie etnografii. Okazuje się bowiem, że zainteresowania etnograficzne wówczas niemal zupełnie zanikły, gdy w poprzednim okresie nie tylko wypracowano pełny niemal program etnografii kraju, żądano nauki etnografii w szkołach wyższych, ale i powstało wiele wartościowych opracowań etnograficznych. Tymczasem "teraz wkroczył całkiem nowy element do wiedzy o ludzie: nie obejmowała ona j'JŻ nauki o ludności, opisu jego położenia, jego zewnętrznego i wewnętrznego sposobu życia, do czego zmierzali pisarze oświeceniowi; teraz miała ona służyć tylko poznaniu tajemnic ducha ludu, którego istnienie starano się uchwycić i wykazać w manifestacjach kulturowych ludu WOSCl, ona wyjść. A jego źródła tkwią właśnie w romantyzmie. Niech wystarczy jeden pI·zykład. W r. 1810 - wtedy, gdy ustawały już zainteresowania etnograficzne F. L. Jahn opublikował książkę Deutsches Volkstum, zawierającą fascynacje niemieckim "duchem ludu" i służącą wyraźnie celom polityczno-narodowego (nawet nacjonalistycznego) wychowania. Ksiąźka ta miała do r. 1944 aż 16 wydań. W jej duchu za czasów Hitlera przemianowano berlińską katedrę etnografii na katedrę "fUl"Volkstumskunde". To mówi samo za siebie. 37 W. Mi.ihlrnann, op. cit., s. 70-72. �22 JOZEF BURSZTA przede wszystkim w pieśni, bajce, podaniu, wierzeniu i w kulcie" piero w latach czterdziestych zagadnienia etnografii podejmie Riehl (1823-1897), dając pełne naukowe podstawy tej nauce. SŁOWIAŃSKIE PARALELE LUDOZNAWCZE DoW. H. 38. W DOBIE ROMANTYZMU Czy można mówić a romantycznym "Verkli:irung der Volkskunde" w krajach słowiańskich? Czy posiew romantyzmu był tu taki sam? Co można zapisać na konto samej czystej idei, a co wyrosło w ludoznawstwie z rodzaju słowiańskiej gleby? Dzieje ludoznawstwa w każdym z krajów słowiańskich wykazują żywą recepcję i rozwinięcie choć z różnym opóźnieniem zasadniczych idei romantyzmu właśnie romantyzmu niemieckiego. Gdy z Europy zachodniej szedł nieokreślony "powrót do natury" Rousseau'a, który zakwitł mdłym kwiatem estetycznego sentymentalizmu, gdy pod wpływem pisarzy angielskich powstał literacki prąd scottyzmu i byronizmu, wyznaczający określony wzór osobowości twórcy - literata i malarza to na myśl ludoznawczą oddziałał przemożnie herderyzm. Prąd herderyzmu stał się dla krajów słowiańskich jakąś ideą synkretyczną, złożoną z wielu elementów. Można w nim odszukać i tęsknotę za ludowymi starożytnościami literackimi w postaci Pieśni Osjana Macphersona czy Reliques Percy'ego; i głośne oraz zawierające najwięcej dynamizmu społeczno-politycznego idee samego Herdera o narodach słowiańskich, o ludzie, o cechach ludowo-narodowych wyrażających się w pieśni ludowej itd.; to także osiągnięcia zbierackie i analityczne Arnima, Brentano, Grimma i in., rozszerzające pierwszoplanowe zainteresowania pieśnią ludową na całą ludową twórczość artystyczną. W tak odczuwanym i ukształtowanym herderyzmie zawarte były te wszystkie podstawowe idee społeczno-narodowe, które tkwiły u ludów słowiańskich in potentia, które wyzwoliły drzemiące tendencje i siły, które rozświetlały nagle horyzonty przyszłości i kierunek działania. Był to jedyny okres w historii stosunków niemiecko-słowiańskich, w którym istniała zgodność społeczno-narodowych, politycznych i kulturalnych tendencji narodu niemieckiego i budzących się do życia narodowego l'udów słowiańskich. To przecież złoty okres humanizmu niemieckiego! W każdym z krajów słowiańskich prąd romantyzmu rozpoczął się od gwałtownego zwrotu ku poszukiwaniom ludowej twórczości poetyckiej. Nie chodzi nam tu, oczywiście, o odtworzenie tej bogatej i obszernej 3~ L Weber-Kellermann, op. cit., s. 12. �Oświecenie i r01nanty"!nl a slotvia11ska et-nagrajia i folklorystyka 23 historii, ale jedynie a zarysowanie jej głównych linii celem wydobycia ludoznawczych konsekwencji tego ruchu. Zachód zachwycał się nadal swym Osjanem, Niemcy odkrytymi w połowie XVIII w. Nibelungami, Duńczycy otrzymali (1811) swoje Altdiinische Heldenlieder, a Szwedzi Svenska Folkvisor (1815), Lonnrot dał potem Finom głośną Kalewalę, zaś Kreutzwald Estończykom ich epopeę Kalevipoeg. Słowianie szukali swoich historycznych epopei ludowych. Czacki wierzył w pilnie posz'ukiwanego przez siebie polskiego Osjana, tak jak i Chodakowski 39. Wiodące w polskim ruchu umysłowym Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk ogłosiło (1821) konkurs na zbiory pieśni ludowych. Wcześniej już czeski poeta Wacław Hanka nie znalazłszy narodowego odpowiednika Osjana rzucił w świat głośne swe falsyfikaty (długo uważane za autentyki) Rękopis królodW07'ski i Zielonogórski. Uderzyły i działały pobudzająco zwłaszcza zbiory epickich pieśni serbskich Vuka Stefanowicza Karadżicia (1787-1864) i późniejsze powiększone ich wydania, tłumaczone na wiele języków. Ich wpływ na ruch zbieracki w krajach słowiańskich był rzeczywiście ogromny 40. Chodziło nie tylko o pieśni, ale i inne wytwory ludowej twórczości. Właśnie tu "pionierem w pracy zbierackiej i badawczej nad słowiańską poetycką twórczością ludową - pisze znawca zagadnienia, Małasz Aksamitowa -- był właściwie Zmian Dołęga-Chodakowski (Adam Czarnocki). On pierwszy z kijem w ręku i torbą na plecach przeszedł pieszo tysiące kilometrów drogami Białorusi, Ukrainy, Polski i Rosji, zaglądając pod strzechy chat chłopskich, zapisując pieśni, baśnie, legendy, zagadki ludu, badając jego obrzędy i zwyczaje". "Sięgając do materiału folklorystycznego Chodakowski widział w nim drogocenne źródło do zrozumienia gh;bokiej starożytności ludów słowiańskich" ... "uważał za niezbędne przestudiować wspólny okres historii słowiańskiej" a w tym celu "zwrócić się do reliktów kultury materialnej, języka i twórczości ustno-poetyckiej wszystkich narodów słowiańskich, od gór Uralskich i Kamy na zachód do Łaby i Lasów Hercyńskich, od północnej Dźwiny na południe do gór Bałkańskich i morza Adriatyckiego" 41. Zob.: M. Szyjkowski, Osjan w Polsce, Kraków 1912. Horak, op. cit., s. 13 i nast.; M. Gavazzi, Razvoj i stanje etnografije u Jugoslavii, "Lud Słowiański" 1930, z. 2, s. B., 269; N. I. Hagen-Torn, op. cit., s. 261 i nast.; Dzieje folklorystyki polskiej, op. cit., s. 6'9-73; V. E. Gusev, Vuk Karadżić i russkaja folkloristika, "Russkaja Literatura" 1964, nr 2, s. 149-0165. 4' L. Malasz-Aksamitowa, Pionie T folklorystyki słoWiańskiej Zorian Dołęga-Chodakowski, "Literatura Ludowa" 1967, R. 11, nr 1-3, s. 95-97. Zob. gruntowną rozprawę z tekstami niektórych pism w oprac. J. Maślanki: Zorian Dolęga-Chodakowski, O Sławiańszczyżnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, Warszawa 1967. 'In 4/'.1. �24 JOZEF BURSZT A U Chodakowskiego znajdujemy najpełniejszy program badań ludoznawczych i ich znaczenia, program podzielany powszechnie przez romantycznych folklorystów słowiańskich. W tym duchu trwa we wszystkich krajach żywa akcja zbieracka i wychodzą publikacje zbiorów \';.1dowej twórczości poetyckiej. Na terenie Łużyc zbierają i publikują materiał folklorystyczny w latach dwudziestych H. Zejler, H. Krygar, J. P. Jordan, a zwłaszcza J. E. Smolerj będący w żywym kontakcie z folklorystami-romantykami innych krajów, zwłaszcza czeskich, polskich i rosyjskich 42. Z terenu Czech, Moraw i Słowacji znane są głośne nazwiska: J. P. Szafarzyk, F. W. Czelakowski, J. Kollar, F. Palacki, J. B. Benedicti, K. J. Erben, F. Suszil i inni 43. Na terenie Jugosławii, obok głośnego Karadżicia działali: S. Vraz, I. Kukuljević-Sakcinski, M. Stojanović, S. Ljubić, czy Polak, Emil Korytko 44. Na folklorystów bułgarskich, działających, z racji tureckiego ucisku. głównie na emigracji, wpływał choć ze znacznym opóźnieniem z jednej strony przykład Karadżicia, który pierwszy w ogóle opublikował nieco pieśni bułgarskich, a następnie rosyjskie prace i badania na tym terenie J. 1. Wenelina (1829-1835), W. 1. Grigorowicza (1844-1848), później P. A. Bessonowa (zbiór pieśni, 1855). Za tymi poszli zbieracze bułgarscy, zarówno emigranci, jak i miejscowi, głównie nauczyciele: D. Miladinow, Neofit Rylski, N. N. Katranow, I. Wogorow, R. Popowicz i in. Rozmach badawczy zaczyna się jednak dopiero po wojnie krymskiej 45. W Polsce 1. B. Rakowiecki tłumaczy i publikuje oba czeskie n;ko;::isy - Królodworski i Zielonogórski 46, przeważają tu jednak opracowania ogólnohistoryczne, o których jeszcze wspomnimy. Dopiero w latach trzydziestych publikują swoje zbiory pieśni ludowych Wacław z Oleska (Zaleski), Ż. Pauli, K. W. Wójcicki. W Rosji, po pierwszych, oświeceniowych zainterewwaniach twórczością ludową, następuje szczególnie po r. 1812 - wzmożenie tego 4~ P. Nedo, op. cit., s. 61-68. - Z braku miejsca tu i w następnych partiach nie będziemy wymieniać tytułów publikacji i zajmować się nimi bli:i.ej, odsyłając jedynie do ważniejszych opracowań. 4.3 J. Horak, op. cit., s. 18-36; V. Urbancova, op. cit., s. 155-165; J. Polivka, Folklorystyka czeska. P1'zegląd bibliograficzny, "Wisła" 1888, t. 2, s. 563-581. 44 M. Gavazzi, op. cit., s. B. 267-273; St. Stojkova, Vklad ućenych Russiji tV 1'UZvitije bulgarskaj folkloristiki XIX veka, "Russkij Folklor" 1963, t. B, s. 2BO; V. Novak, Delez zahodnih in vzhodnih Slovanov v raziskovanju s(ovenske ljudske kulture. "Slavisticna Revija" 1971, R. 19, z. 4, s. 385-403. 45 P. Dinekow, B'lgarski folklor, cz. l, Sofija 1959. s. 71-155; N. 1. Hagen-Torn, op. cit., s. 260-278; St. Stojkova, op. cit., s. 273-287. 46 Zob. w tej sprawie: A. F. Grabski, op. cit., s. 170 i in.; Dzieje folklorystyki polskiej, s. 44 i nast. �Oliw;eccn;!' romantyzm i a slowiańska etnografia 2;") i folklorystyka zainteresowania już o charakterze romantycznym. Ukazuje się np. nowe wydanie pierwszego zbioru plesm rosyjskich K. Daniłowa (1818). I. M. Sniegiriew publikuje pierwszy zbiór przysłów (1822), za czym idą jego nastf;pne prace folklorystyczne (1831, 1837). Działa tu spora grupa rosyjskich słowianofilów, uznających twórczość ludową za nieskażony pierwiastek ludowości. Typowo romantyczne prace 1. 1. SrezniewskiegQ (1831, 1832, 1833) dotyczą Ukrainy i Słowacji, a M. A. Maksymowicz daje większy zbiór pieśni małorosyjskich (1827). Białoruską folklorystyką (pieśniami. mHologią) interesują się wpierw Polacy (M. Czarnowska, 1817, Z. DolE:ga-Chodakowski, J. Czeczot, R. Zienkiewicz i in.), narasta wkrótce działalność Białorusinów (I. Grigorowicz, 1. Nosowicz, P. Szpilewski i in.) 47. FUNKC.JA POEZJI LUDOWEJ. LUDOWOSC I IDEA SŁOWIAŃSKA Poetycka twórczość ludowa urosła w dobie romantyzmu do naczelnej wartości. Wynikało to bezpośrednio już z filozofii romantycznej. W opozycji do idei oświeceniowych uważano, że świat nie da się ogarnąć na zwykłej drodze rozumu, że świat materialny jest tylko szczeblem do światów innych, a najwyższe wartości kryją zjawiska nadprzyrodzone drogą zaś do tych światów jest przede wszystkim poezja. Stąd szczególne podkreślanie wartości umysłowych (duchowych) 48. Poezja ludu ma prócz strony artystycznej, która w oświeceniu była jedyną stroną zainteresowania także dalsze wartości: odzwierciedla, jak to głosił Herder, nastroje ludów, ich indywidualność. Od strony zaś historycznej zawiera w sobie zakrzepłe ślady dawnej przeszłości, nie zawarte w dokumentach pisanych. Można więc na jej podstawie zrekonstruować "ludowy" etap dawnej historii narodowej. Z tych podstawowych założeń wypłynęły niezmiernie istotne konsekwencje: literackie, ideologiczne i naukowo-poznawcze. Poeci romantyczni (Mickiewicz, Puszkin, Preseren, Mazuranić i in.) nie tylko zafascynowani byli ludową poezją, ale opierali się na niej i tworzyli wedle jej kanonów. Kryław pisał bajki według stylu języka 47 A. Tokarev. Jolkiorystyka XIX op. i cit.; XX M. K. Azadowskij, op. w., .,Literatura Ludowa" V. K. Bondarchik, Basic nary ethnography, kuj Byelorussian etnagrafii cach polskich 4" XIX st., Minsk dasledćykav Cz. Zgorzelski, stages and tendencies Moskow 1964; in Romantyzm st., "Lud" 1967, the L Sołoniewicz, R. 11, development V. K. Bandarcyk, 1964, s. 30 - 57; Tenże, XIX cit.; Belaruskaja 1967, t. 51, s. 93-102. w Polsce, Lublin 1957, s. 10 i nast. nr Białoruska 1-3, s. 15-211; of prerevolutioGistoryja etnagrafija belarusu pra- �26 JOZEF BURSZTA ludowego, tak jak W. A. Żukowski swoje ballady. Wiążą ~if: z tym zainteresowania językowe. N. M. Karamzin stał się głosicielem odnowy rosyjskiego języka literackiego, który ma opierać się bezpośrednio o język ludu. Okazało się też, że w takich krajach, w których narodowość słowiańską reprezentował tylko lud -- jak to było na Łużycach, w Czechach, Słowacji, Bułgarii i w krajach jugosłowiańskich dialekty ludowe awansowały w tym właśnie okresie do pozycji języka narodowego, a ludowa twórczość poetycka stała się początkiem literatury narodowej. Było to oczywiście wyrazem narodowego odrodzenia. Nie bez słuszności można powiedzieć, że zainteresowanie formą dokumentowanej twórczości ludowej doprowadziło do powstania i rozwoju językoznawstwa. Dzięki takim właśnie zainteresowaniom Dobrowskiego i Szafarzyka powstaje w Pradze centrum slawistyczne, w tym badań językoznawczych. W celach slawistyczno-językoznawczych Rosyjska Akademia Nauk wysyła w latach trzydziestych i czterdziestych kilku młodych uczonych (LI. Srezniewskiego, P. I. Prejsa, J. Wenelina, W. I. Grigorowicza, O. M. Bodiańskiego, później nieco A. F. Hilferdinga) do poszczególnych krajów słowiańskich celem głównie poznania i opracowania słowiańskich języków i stworzenia w Rosji mocnego ośrodka slawistycznego 49. Obchodzą nas tu jednak szczególnie sprawy ludoznawcze. Przypomnijmy sobie dokonania Chodakowskiego: poprzez 'achwycenie tego, co kryje się w umysłach ludzi w kurnych i zadymionych chatach chłopów, dotrzeć można do pierwotnej kultury narodu i do pierwotnej kultury Słowian. Powstały stąd dwa istotne ukierunkowania: badania starożytności narodowych i badania starożytności słowiańskich - oba wykszb.łcone w postać potężnej siły ideomotorycznej, oba doprowadziły ostatecznie do powS'tania czegoś w rodzaju mitów. Przedmiotem zainteresowań bowiem nie stała się aktualna rzeczywistość społeczno-kulturowa, ale kultury w czasie bardzo odległe: starożytność krajowa i starożytność słowiańska - obie ujmowane przede wszystkim przez pryzmat ludowej tradycji. Taką była praca Rakowskiego Prawda ruska (1820-1822), taką głośna rozprawa W. Surowieckiego Sledzenie początków narodów słowiańskich (1824), tłamaczona wkrótce na język niemiecki przez Szafarzyka (1828), taką wreszcie praca tegoż ostatniego Slovanske starozitnosti (1836-1837). Bardzo wyraziście ujawnia się to w Rosji, gdzie A. Korniłowicz wydaje (1824) pracę Russkaja starina. Zwłaszcza w latach trzydziestych dominuje u historyków i folklorystów rosyjskich entuzjazmowanie się .9 S. A. Tokarev, op. cit., s. 259-2-64;Sl. Stojkova, op. cit. �O.~u:jeccni{' i roman t !j.?l1/ a slOlviartska etnografia i folklorystyka 27 dawnymi patriarchalnymi czasami, ucieleśnionymi w obszczynie pod,,;tawowej komórce społecznej starej Rusi, jako małej wspólnocie gminnej opartej o kolektywne władanie ziemią, wspólnotę wiary i obyczaju i rządzonej przez zgromadzenie członków wspólnoty - "mir". Typowym przedstawicielem był tam 1. P. Sacharow. Kiedy w Polsce ucieczka w przeszłość i to w przeszłość bezczasową - była po części ucieczką z rzeczywistości aktualnej, z czasu jakby to powiedział M. Eliade 50 historycznego w czas sakralny, do źródeł sacrum i niejako do świętej przestrzeni zarówno narodowej, jak i słowiańskiej, to w Rosji idealizacja ruskiej stadny stala się podstawą podzielanego przez konserwatywnych myślicieli stanowiska "oficjalnej ludowości" 51. W odniesieniu do zagadnień ludoznawczych wykwitły na glebie słowiańskiej dwie podstawowe idee: hldowości i słowiańskości (idei słowiańskiej). Były to idee złożone, stojące w bezpośrednim do siebie stosunku - idee, będące nie tylko jakimś synkretycznym hasłem o okrEślonej konstrukcji treściowej, ale zarazem praktyczną i dynamiczną postawą w stosunku do rzeczywistości, do otaczającego świata. To jakby nowa religia, nowe wyznanie intelektualistów tej epoki. Ta postawa, ta romantyczna religia działała specyficznie wyborczo i selektywnie; pozwalała widzieć tylko pewne strony rzeczywistości, a znieczulała na inne. Ta jakby atmosfera intelektualna, w której swoiście przełamywała siG rzeczywistość etnograficzno-folklorystyczna, przez którą przenikały tylko pewne strony tej rzeczywistości, a i te nabierały w owym "przejściu przez atmosferę" specyficznych kSZJtałtów. L u d o w ość to zjawisko bardzo szerokie, wyrazaJące zarówno konkretne postawy jak i treści, różne jednak w różnych warunkach krajowych w zależności od różnej sytuacji społeczno-gospodarczej. polityczno-klasowej i historyczno-kulturowej. Wchodzi tu zarówno pewien stosunek do spraw ludu jako części społeczeństwa uwidoczniony w typowo ówczesnym określeniu ludolubstwa, jak też specyficzne dodatnie wartościowanie niektórych wytworów ludu tutaj słownej twórczości artystycznej, ludowej literatury. To wreszcie także określone widzenie cech tego ludu w aspekcie narodu w sensie ucieleśnienia cech narodowych w ludzie, aż do utożsamiania ludowości z narodowością. Stąd poszło pojęcie indywidualizmu narodowego. Różnie jednak było w odniesieniu do spraw państwa. Ludowość przełamywała się tu swoiście w zależności od postaci tzw. kwestii chłopskiej. Inaczej było tam, gdzie .;0 M. Eliade, SaC1'um mit - historia, " S. A. Tokarev, op, cit., s. 198-200. Warszawa 1970. �28 JOZEF BURSZT A poddaństwo chłopóv,,- było zniesione i złagodzone, a inaczej w tych krajach (jak w Polsce i w Rosji), gdzie system poddańczo-pańszczyźniany trwał nadal i był podstawą struktury i ekonomiki państwa. Zdając sobie sprawę z nieunikni<mych tu uproszczeń, można przedstawić istotne cechy ludowości (mamy tu głównie na myśli stosunki polskie i rosyjskie) następująco: 1) pojmowanie ludu jako "gminu", jako jakiejś bezkształtnej m'lsy, bez większego zwracania uwagi na jego zróżnicowanie zarówno regionalne jak i narodo'vve; ważne, że ten gmin przechowuje skarby folklor'a, które należy wydobyć, obojętnie od jakiej grupy etnicznej. Stąd polscy folkloryści romantyczni zwrócili uwagę nie tyle na folklor ludu polskiego, lecz raczej na ukraiński i białoruski, uważając je za bardziej interesujące i bogate 52; na zróżnicowania etniczne wyczuleni byli tylko ci, których interesowały różnice językowe; 2) zwracanie uwagi niemal \vyłącznie tylko na kulturę umysłową ludu i na te dziedziny kultury społecznej, w których 'ujawniła się ludowa poezja i w ogóle "duch ludu", a prawie kompletne niezauważanie kultury materialnej i rzeczywistych stosunków społeczno-ekonomicznych. W warunkach polskich kulturę tę poznawano głównie w dyskusjach towarzyskich odbywanych w salonach. Salony były wówczas głównymi ośrodkami wymiany myśli; 3) widzenie tej kultury umysłowej ludu jako rzeczywistości bardzo odległej w czasie, choć istniejącej aktualnie (obsesja owej "starożytności"). Stąd wyrywanie wytworów poezji ludowej z ich konkretnych kontekstów życiowych i ich historyczno-filozoficzne traktowanie jako "samych w sobie", choć będących odbiciem indywidualności ludu, jego mitycznego "ducha"; stąd 4) przypisywanie tym wytworom kulturowym specyficznej roli jako z jednej strony w pełni uprawnionego źródła historycznego, z drugiej jako wartości aktualnej zarówno w życiu narodowym, jak i jako elementu w swoistym wzorze kulturowym romantyka. Chodzi tu m. in. zarówno o pojmowanie ludowej twórczości artystycznej jako wartości narodowej, a także jako wartości samej w sobie. Stąd w osobowym wzorze romantyka (zwłaszcza poety - a poetyczność była jedną z istotnych cech romantyzmu) istniało uto·żsamianie się z realnością ludowych wierzeń i wyobrażeń, przekonanie o rzeczywistości ludowego świata duchów, upiorów i w ogóle zdarzeń nadprzyrodzonych. 52 Zob.: Dzieje folklorystyki [w:] Problemy polskiego rodna poeticna tworCis€ u polskij s. 54; H. Kapeluś, Romantyzm i folklol', s. 307 i in.; V. A. Juzvenko, Ukrainska nafolkloristici XIX st., Kiiv 1961. polskiej, romantyzmu, �O.~l.u;t'ceni(' i J"ornantyznŁ a slowia'ńska etnografia i folklorystyka 29 W konsekwencji więc romantyczna ludowość stała się takim systemem myślowym i ideologicznym, oznaczała takie widzenie rzeczywistości, w którym: a) nie ma miejsca na zainteresowania stricte etnograficzne, a całe pole widzenia zajęte jest przez zjawiska folkloru; jako system był więc romantyzm ze swej istotyantyetnograficzny; b) istnieje akceptacja istniejącego stanu kulturowego, który sam \\1 sobie jest wartościowy i należy go stąd jak najdłużej zachować; stąd c) naturalną postawą wobec rzeczywistości jest stanowisko konserwatywne. Pod tym więc względem był prąd romantyzmu antytezą oświecenia. S ł o w i a ń s koś ć (idea słowiańska, slawizm) - to, jak widzieliśmy, nowonarodzona właśnie w okresie romantyzmu idea związku i przynależności narodów słowiańskich do wielkiej rodziny słowiańskiej, do Sło'Niańszczyzny, to poczucie wspólnego pochodzenia, wspólnych właściwości kuHurowych, a także - w ślad za zapowiedzią Herdera - nadzieja na wspaniałą przyszłość narodów słowiańskich. Idea ta miała różne wykwity: od powstania uświadomienia narodowego i narodowego odrodzenia ';1 podległych ludów słowiańskich (Czesi, Słowacy, Morawianie, Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie, Bułgarzy), do politycznego słowianofilstwa przyznającego niektórym narodom słowiańskim (Rosjanom, Polakom) przodującą rolę w zjednoczeniu Słowian a więc do swoistego panslawizmu, nie bez głębszej myśli przeciwstawienia się równoczesnej idei pangermanizmu. Tak to romantyzm słowiański spośród wielu mitów skonstruował najbardziej charakterystyczną utopię słowiańską. "W niej, jak w soczewce, zbiegną się marzenia romantyków o różnych sposobach zmiany świata, o przywróceniu złotego wieku ludzkości, którego najwyższym wcieleniem w przeszłości była właśnie - w mniemaniu współczesnych ideologów - s'tarożytna Słowiańszczyzna" 5;1. Stwierdzenie powyższe odnosi się do romantyzmu polskiego, ale charakteryzuje ono, mutatis mutandis, także inne romantyzmy. Slawizm był od strony historycznej utopią. Był to il<.1zoryczny pogląd na szczęśliwy jakoby okres pierwotnych dziejów Słowian, cechujący się sielskością i łagodnością życia ludu rolniczego. wykazującego wysokie cnoty moralne, żyjącego w pokoju, harmonii i w zgodzie z sąsiadami. Ale idea słowiańska to nie tylko statyczna utGpia historyczna. Związany z odrodzeniem się języków narodowych, sprzyjający rozwojowi idei narodowych i dążeniu do kulturalnego i narodowego uświadomienia - był romantyzm dla Słowian, zwłaszcza dla tych nie posiadających samodzielności politycznej, nie tylko modą literacką i literackim stylem epoki, 'J M. Janion, Uwagi o polskim słowianofilstwie, -Radzieckiego" 1952, t. 1, nr 1, s. :38. "Kwat·talnik Instytutu Polsko- �30 .rOZEF BURSZTA ale fazą historyczno-rozwojową głębszego rodzaju. Nadał tym ludom świadomość ich bytu jako narodów kulturalnych w pełnym znaczeniu, pobudził ich działalność na polu twórczości poetyckiej i na ukowej, w zakresiE oświaty, zakładania własnych związków kulturalnych i akcji narodowo-·politycznej 54. Tak było u Łużyczan, Czechów, Słowaków, Bułgarów i innych ludów bałkańskich. Nic dziwnego, że okres romantyzmu był tam określony jako "słowiański renesans". I gdy idee oświeceniowe józefinizmu osadzały te ludy pokojowo w ramach monarchii habsburskiej i nie były stąd rewolucyjne - to właśnie rewolucyjnym stał się dla nich romantyczny renesans słowiański. Idee oświeceniowe zresztą nie wygasły również zarówno w tych, jak i innych krajach słowiańskich. Romantyzm był dla tych Słowian niejako dalszym ciągiem pionierskiego oświecenia 55. I to miało swoje znaczenie dla etnografii. LOSY ETNOGRAFII Powiedzieliśmy wyze], że z istoty swego systemu myślowego romantyzm był antyetnograficzny. Było tak w istocie. Rzecz jednak w tym, że romantycy "zmysłów w jednej nie utracili burzy", że nie zawsze byli konsekwentni w tym systemie, a także i w tym, że romantyzm w krajach słowiańskich potrafił powiązać się z niektórymi elementami oświeceniowymi. Jest jednak niezbitym faktem, że romantyzm, który doprowadził do gwałtownego rozwoju folklorystyki jako odrośla filologii i historii opóźnił znacznie rozwój samej etnografii, tak świetnie rozpoczęty w epoce oświecenia. Oto kilka uzasadniających faktów: W Polsce o programach Kołłątaja zapomniano na z górą 40 lat. Dopiero drugie, młodsze pokolenie romantyków rozwija na dobre badania etnograficzne, ale są to już lata 50-te stojące pod wpływem pozytywizm'el 56. A ten był przecież następnym z kolei prądem oświeceniowym. W międzyczasie nie ma nic większego z etnografii do zanotowania. Lud polski Gołębiowskiego (1828) - to przecież jeszcze pokłosie oświeceniowe. Jest też oczywiste, że polski mesjanizm nie sprzyjał realnemu odbiciu rzeczywistości, a więc etnografii. W Czechach i na Słowacji - jak to wykazała Urbancov<J. - kończy s. 371; A. Zieliński, Naród ż narodowość w polskiej litera1815-1831, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1969: M. Arnaudow, Oćerki po bfgarskija folklor, Sofia 1968. 55 W. Markov, op. cit., s. 359. 56 Zob. B. Skarga, Narodziny pozytywizmu polskiego, Warszawa 1964. 54 turze J. MatI, Op. i publicystyce cit., lat �31 się 'IV latach :10-tych oświeceniowy rozmach etnografii i równowaga między badaniami kultury materialnej a umysłowej; przedmiotem zainteresowania jest tylko folklor 57. W Rosji do lat 40-tych nie było godnej uwagi pracy etnograficznej. Gdy w r. 1845 Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne utworzyło oddział etnograficzny (termin "etnografia" zjawia się w piśmiennictwie rosyjskim w r. 1826), to - mimo zaplanowania nie było w jego ramach żadnych badań etnograficznych, a tylko folklorystyczne. Jeszcze Bielinskiego interesowała głównie ustna twórczość ludowa. Wprawdzie za pierwszego etnografa został uznany A. W. Tereszczenko dzięki swojej publikacji z r. 1848 pt. Byt russkogo narada, to jednak przełom następuje dopiero wtedy, gdy opozycyjna w stosunku do słowianofilów gr:.lpa okcydentalistów ("zapadników") z takimi czołowymi przedstawicielami jak: T. N. Granowski, K. D. Kawielin i W. N. Majkow, stanęła na pozycjach pozytywistycznych, i gdy w ramach Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego N. L N adieżdin ukonkretnił zadania etnografii i pierwszy zarysował jej stanowisko metodologiczne 58. Wcześniejsze zainteresowania ludoznawstwem rosyjskim (etnograficzne) miały charakter nieprogramowy i pojawiały się głównie jako luźne artykuły w czasopismach. Związane były one głównie z pracami geograficznymi. I w Polsce W. Pol pierwszy wykłada etnografię (1850-1852) z bazy geografii. Folklorystyka natomiast była wykładowym przedmiotem uniwersyteckim za Grimmów, a w Rosji wchodzi na stałe do tych programów w latach 40-tych. W Niemczech formułuje zasady etnografii dopiero W. H. Riehl w połowie lat pięćdziesiątych 59. Kiedy jednak (w okresie pozytywizmu) powstała etnografia jako system naukowy, folklorystyka stała się zasadniczo jej integralną częścią. Pisane w Tardzie pod Morągiem miejscem roc'zinnym Berdera '7 V. Urbancova. op. cit., s. 161. Czymś szczególnym' jest na Łużycach dzieło J. E. Smolerja i L. Haupta, Pjesnicki hornych a delnych łuziskich Serbov (t. 1-2, Grymi 1841-184:3). Obok pieśni i innych materiałów folklorystycznych mamy tu właściwie pełną monografię etnograficzną tej grupy etnicznej; monografia stała się potem wzorem naśladowanym przez etnografów także innych krajów. Jest to właściwie w słowiańskim ludoznawstwie wydarzenie unikalne, świadczące, że łużycka myśl etnograficzna szła własnymi drogami. "l S. A. Tokarev, op. cit., s. 185, 266-270, 272. Zob. też: Rosyjska myśl filozoficzna i spoleczna (1825-1861), pod red. A. Walickiego, Warszawa 19'61, s. 325 i in. "', M. K. Azadovskij, op. cit., s. 21; J. Weber-Kellermann, op. cit., s. 29-35; K. Zawistowicz-Adamska, Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa 1966. �JOZEF BURSZTA 32 JÓZEF BURSZT A SLAVONIC ETHNOGRAPHY AND STUDY OF FOLKLORE IN THE PERIOD OF ENLIGHTMENT AND ROMANTICISM (Summary) The birth and Iormation of each social science is connected with a number of factors such as, Ior instance, intellectual trends manifested in various ways in the definite conditions of a given country. Ethnography and study Gf folklore. as the sciences concerning folk and its cultural products, were determined in their very beginnings by two succeeding trends: Enlightment and Romanticism. The author attempts to show their influence upon the Slavonic countries and to catch likenesses and characteristic features. The Enlightment emphasized the cognitive ability of reason and progress of mankind and that is why the necessity of understanding folk the basis of existence of a modern country was especially propagated. So the geographical and topographic-statistic descriptions of folk were made, and subsequently the full programs of ethnographical investigations in the majority of Slavonic countries were set up. The Enlightment ideas, however, evaluated the folk culture as oldfashioned, so the aim of investigations was to introduce the refOt'ms and improvement of both the situation of folk and its culture. Although the realization and interpretation of these ideas were different in particular Slavonic countl'ies, still the investigations of ethnographic type were developed everywhere except for the countries subject to Turkey. The influence of Romanticism was entirely different. From its pl'incipal philosophical and literary theories resulted the fascination with folk cultur'e which was the continuation of development of national culture and at the same time reflected (in folklore) the "national spirit". Folk culture was therefore regarded not only as the actual reality in its full context, but also as the "national antiquity". This obviously contributed to the rise of study of folklore but with the neglect of ethnographical problems. Only the rationalistic ideas o[ positivism prompted the development of ethnography as a branch of science. In Slavonic countries the Romantic thought was strictly connected - mainly under the influence of Herder's ideas - with the national l'evival, although its symptoms were different in various countries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9241a2648524b58e36e907863ed17a7e.pdf 829b03d469569ab206d4d238f1fc2981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1110 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1020 Title A name given to the resource Otwarcie obrad / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.31-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / „Etnografia P o l s k a " , t. X X V , z. 2 P L I S S N 0071-1861 JÓZEF BURSZTA OTWARCIE OBRAD Z obowiązku reprezentowania naczelnej organizacji polskiej etno­ g r a f i i , a zarazem współorganizatora dzisiejszego spotkania K o m i t e t u N a u k Etnologicznych Polskiej A k a d e m i i N a u k , przypadła m i w udziale miła i zaszczytna f u n k c j a o t w a r c i a obrad Jubileuszowej K o n f e r e n c j i Międzynarodowej K o m i s j i do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach. O b r a d y nasze odbywają się — p r z y t a k pięknej pogodzie — w D o m u P r a c y Twórczej Polskiej A k a d e m i i N a u k , w d a w n y m d w o r k u , z którym związane są także dzieje naszej n a u k i . D w o r e k t e n był w 2 p o ­ łowie X I X w . własnością zasłużonej d l a p o l s k i e j k u l t u r y r o d z i n y K o n o p ­ ków i właśnie w t y m d w o r k u przebywał przez szereg l a t (1871-1875 i i n ­ ne) w gościnie u Konopków twórca podstaw polskiej e t n o g r a f i i — Oskar K o l b e r g i stąd czynił w y p r a w y badawcze w k r a j . Wspomniałem, że nasza K o n f e r e n c j a m a c h a r a k t e r j u b i l e u s z o w y . Właś­ nie w r o k u bieżącym minęło 20 l a t od u t w o r z e n i a K o m i s j i K a r p a c k i e j , jednej z n i e l i c z n y c h f o r m międzynarodowej współpracy w zakresie etno­ g r a f i i . K o m i s j a t a zdołała połączyć do wspólnych celów badawczych t a k liczne zespoły pracowników z ośrodków badawczych sześciu krajów k a r ­ p a c k i c h i bałkańskich. Do u t w o r z e n i a K o m i s j i K a r p a c k i e j doszło w sposób niejako n a t u r a l ­ n y . Było to odpowiedzią n a wspólne p o t r z e b y badawcze k i l k u ośrodków n a u k o w y c h , które już prowadziły badania k u l t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h . W t a k i m też kontekście w 1958 r. p r o f . W i t o l d D y n o w s k i , k i e r o w n i k ów­ czesnego Działu I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N , odbył wstępne a wiążące r o z m o w y w i n s t y t u t a c h etnograficznych w Pradze i Bratysławie w sprawie właśnie uzgodnienia wspólnych czy z i n t e g r o ­ w a n y c h i wzajemnie z o r i e n t o w a n y c h badań. Ze s t r o n y polskiej badania k a r p a c k i e przeprowadzono w k i l k u ośrodkach (Kraków, Warszawa, Łódź), najbardziej j e d n a k akcją tą zainteresowany był k r a k o w s k i Zakład E t n o ­ g r a f i i I H K M P Á N pod k i e r u n k i e m p r o f . Mieczysława Gładysza. J a k to w y ­ n i k a z d o k u m e n t a c j i z a w a r t y c h zwłaszcza w k o l e j n y c h n u m e r a c h „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , dzięki i n i c j a t y w i e p r o f . Gładysza doszło do zorganizowania w K r a k o w i e w l u t y m 1959 r . pierwszej K o n f e r e n c j i p l a n u j ąco-organiza- �32 JOZEF BURSZTA c y j n e j , na której omówiono dotychczasowe osiągnięcia badawcze i zaryso­ wano wstępne p l a n y . W ślad za tą Konferencją odbyło się ( w czerwcu 1959 r.) spotkanie w Bratysławie, n a którym ustalono w y t y c z n e działal­ ności organizacyjnej i n a u k o w e j . A znów następna, trzecia Konferencja naukowo-planująca miała miejsce już w l i p c u tegoż 1959 r . w Warszawie. Skupiła ona pracowników n a u k o w y c h z Czechosłowacji i Polski. W n i o s ­ ła dalsze ustalenia p l a n u wspólnych badań k o m p l e k s o w y c h . E f e k t e m w s z y s t k i c h t y c h K o n f e r e n c j i było uzyskanie rozeznania w dotychczaso­ w y c h osiągnięciach badawczych, uświadomienie wspólnych celów poznaw­ czych oraz ustalenie konkretnego już p l a n u p r a c y i zasad międzynaro­ dowej współpracy. Podjęcie obszaru K a r p a t i Bałkanów j a k o p o l a międzynarodowych badań nad kulturą ludową oraz badań i n t e r d y s c y p l i n a r n y c h jest bez wątpienia jedną z najbardziej p o t r z e b n y c h i n i c j a t y w n a u k o w y c h . Są to przecież obszary i r e g i o n y o charakterze nieograniczonego wręcz l a b o r a ­ t o r i u m d l a w i e l u n a u k , szczególnie zaś d l a e t n o g r a f i i . Są t o przecież r e g i o n y s t y k u i współżycia w i e l u g r u p etnicznych; obszary swoistej w ę ­ drówki ludów i w i e l o k i e r u n k o w y c h d y f u z j i k u l t u r o w y c h ; t e r e n y w y ­ kształcania się w i e l u r e g i o n a l n y c h postaci k u l t u r y ; t o l a b o r a t o r i u m związków i współzależności między gospodarującymi g r u p a m i l u d z k i m i a środowiskiem geograficznym, z czego w y n i k a w i e l e analogii i zbieżności a zarazem specyfki w postaciach o w y c h k u l t u r r e g i o n a l n y c h — i wiele, wiele jeszcze i n n y c h zjawisk i procesów k u l t u r o w y c h . Wszystko t o s t a ­ n o w i kapitalną wręcz bazę d l a wspólnych, międzynarodowych, k i e r o w a ­ n y c h j e d n o l i t y m i założeniami, c e l a m i i m e t o d a m i badań etnograficznych. Dobrze się więc stało, że przed 20 l a t y — dzięki e f e k t y w n e j współ­ p r a c y czołowych etnografów z P o l s k i i Czechosłowacji (z których w i e l u uczestniczy w dzisiejszej K o n f e r e n c j i ) — doszło do zawiązania K o m i t e t u . Najbliższe lata przyniosły — j a k w i a d o m o — znaczne natężenie prac. Od s t r o n y organizacyjnej doszło do sformalizowania współpracy w p o ­ staci u m o w y między stroną czechosłowacką a polską (marzec 1960), zorganizowania s e k r e t a r i a t u , opracowania s t a t u t u f o r m a l n e j już o r g a n i ­ zacji pod nazwą Międzynarodowej K o m i s j i do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h i na Bałkanach, przystąpienia do współpracy naukowców z czterech państw oraz do założenia czasopisma międzynarodowego „Carp a t i c a " . O d s t r o n y n a u k o w e j nastąpiło uzewnętrznienie dotychczasowych osiągnięć badawczych. T y m ze s t r o n y polskiej zostały m . i n . poświęcone dwa kolejne t o m y „Etnografii P o l s k i e j " (V 1961, V I 1962). Przeglądem k o n k r e t n e j realizacji p r o g r a m u badawczego była K o n f e r e n c j a M K K K w Smolenicach na Słowacji w październiku 1962 r . Dużym w y d a r z e n i e m była w m a j u 1964 r . w K r a k o w i e , a zorganizowana przez Zakład E t n o ­ g r a f i i I H K M , pierwsza Międzynarodowa K o n f e r e n c j a Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , p r z y udziale 135 uczestników z P o l s k i oraz 17 z zagranicy, na której wygłoszono 47 referatów w r a m a c h czterech d z i a - �OTWARCIE OBKAD 33 łających sekcji: pasterstwa i r o l n i c t w a , f o l k l o r u , rzemiosła oraz b u d o w ­ n i c t w a . K o n f e r e n c j a była r z e t e l n y m wkładem w poznanie obszaru K a r ­ pat i i s t o t n y m przeglądem p r o b l e m a t y k i badawczej. W t r z y l a t a później (1967) odbyła się w Smolenicach I I Międzynarodowa K o n f e r e n c j a M K K K z udziałem 82 uczestników ze w s z y s t k i c h sześciu zainteresowanych i współpracujących krajów, łącznie z p r z e d s t a w i c i e l a m i ZSRR, którzy przystąpili do współpracy. Działało wówczas już pięć sekcji — doszła sekcja s z t u k i l u d o w e j . Konferencja w Smolenicach była niejako szczytowym osiągnięciem organizacyjno-badawczym. Szkoda, że nastąpił p o t e m okres zastoju w spotkaniach międzynarodowych K o m i s j i . Spowodowany był on róż­ n y m i c z y n n i k a m i leżącymi głównie poza naszą nauką. Dzisiejsza K o n f e r e n c j a jest zatem trzecią z k o l e i Międzynarodową Konferencją M K K K . Zorganizowała ją u t w o r z o n a przed t r z e m a l a t y w r a m a c h istniejącego od 1975 r. K o m i t e t u N a u k Etnologicznych P A N K o m i s j a do Badań K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h . Członkom t e j K o m i ­ sji, k i e r o w a n e j przez p r o f . M . Gładysza, jednego z głównych inicjatorów całego przedsięwzięcia, chciałbym na t y m miejscu wyrazić serdeczne podziękowanie za poniesiony t r u d organizacyjny K o n f e r e n c j i . W naszej K o n f e r e n c j i biorą udział przedstawiciele s i e d m i u krajów: Bułgarii, Czechosłowacji, F r a n c j i , P o l s k i , R u m u n i i , Węgier i Związku Radzieckiego z a k a d e m i k i e m prof. J u l i a n e m B r o m l e j e m na czele. W i m i e ­ n i u organizatorów w i t a m serdecznie wszystkie po k o l e i delegacje k r a j o w e z i c h przewodniczącymi. Szkoda, że z różnych powodów n i e m o g l i przybyć na naszą Konferencję tacy zasłużeni d l a r e a l i z a c j i p r o g r a m u badań K o ­ m i s j i badacze, j a k p r o f . Milován Gavazzi, p r o f . Béla Gunda, p r o f . Ján M j a r t a n , doc. Ján Podolák i p r o f . Christo V a k a r e l s k i . Szkoda też, że ze s t r o n y polskiej n i e m a na K o n f e r e n c j i pierwszego przewodniczącego K o ­ m i s j i —• p r o f . K a z i m i e r z a Dobrowolskiego. N i e m a też znakomitego z n a w ­ cy k u l t u r y k a r p a c k i e j prof. Romana Reinfussa. W s z y s t k i m przybyłym na naszą Konferencję serdecznie dziękuję za - udział i życzę o w o c n y c h obrad w e f e k t y w n e j realizacji t a k pięknego p r o g r a m u międzynarodowej współpracy badawczej. Wszyscy jesteśmy przekonani, że o b r a d y nasze, zarówno plenarne, j a k i odbywane w trzech sekcjach — f o l k l o r u , pasterstwa i b u d o w n i c t w a — przyniosą cenne osiąg­ nięcia badawcze i staną się ważnym etapem w d a l s z y m r o z w o j u działal­ ności K o m i s j i K a r p a c k i e j . л — Etnografia Polska XXV/2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d31dee2a720163d15d18c952c2148de0.pdf f2aca0d3a8f2f70ae6b7452215020a32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnologia - metody etnonauka ( ethnoscience) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1692 Title A name given to the resource W świecie ideacyjnych kodów - propozycje Warda Goodenough'a / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.45-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1!8~ W SWIECIE IDEACYJNYCH KOD6w PROPOZYCJE WARDA GOODENOUGH' A Artylku'ł niniejszy będzie próbą prezentacji j'edneigiO z odłamów współczes-nej antropologii kultrulrowej w Stanach Zjednoczonych A.P .. odłamu, którego współit'wórcą i głównym reprezentantem jest Wa'1'd Goo:denougih.Jego też poglądy teoretyC'LJIlei zalecenia m~rt;odologiczne stanowić będą zasadniczą część te'kJstu, postaram się również zrelkooSitruować w zasadniczych ZJrębach podSl1:awOlW~ tezy odnośnie pojęcia kulItu:ry. ja!l<iezdaje się wysuwać ten badacz. Ze w:oględu na stolSunk1o!wo niewielką znajomość w Polsce nurtu antropologii, który rejpr€zentuje W. Goodenough, artykuł 'będzie miał charakter głównie informatyjny, dopiero na drugim zaś miejiS'Cu(w końcowej swej części) kry'tyczno-anali'tyczny. I Początlki O'l'ientacji, o której mowa, sięgają połowy lat 50-tych, kiedy to grupa młodych antropologów amerykańskich, i jednocześnie doskona1e wyszkolonych lingwiStów struikturralnych, postanowiła wykorzystać do:robek ję.zylkoznawczy przy analizie innych dziedzin kultury i stworzyć w ten .sposób nowy jaJkościowo mo'del analizy 'ZjaWisk kulturowych. GłóWlIlYwkład w rozwój badań włożył właśnie W. Goodenough, absolwent unirwe!r:sytetuYale,uczeń znanego liJngwisty, G. TTalgera. Niezależnie od Goordenorugh'a pracowali dwaj inni twórcy nolwego ulkierurukJOwania- F. Lounsbury i H. COlllk1iin.W. Sturtevant, auto,r omówienia celów i zasa:d nowego kierunku,' na:ował go ".nową etnogTafią" (new ethnography) 1. Pow:sz'e'chnie plrzyjął się jednak termin inny, chociaż bardzo wiiel,o'znaezny- e1Jnonauika (ethrlOscience). MÓ1wiącnajikrócej i odczytując intencje jego 'bwóIiCów,wslkazuje on w swym pierwszym członie (ethno) nazainter~sowanie badaezy analizą system6w kulturowych w ich właooych termlinach, drugim zaś (science) sUige'1"uje,iź tubylcze systemy kulturowe nie są jakimiś nieidoskonałymi, mętnymi wersjami "racj<mailnej" wiedzy Zachodu, a'le logicz:nymi, czasem niez,wykle SlkoIIl!phlkowanymiproduiktalmi kategoryzOlWania doświadczenia przez kultury ,tubytleze. 1 s. 99. W. Stu.rkvant, Stu.dies in Ethnoscience, "American Anil1Jropologis't" nr 3/1964 �WOJCIECH 46 BURSZTA Wraz z roowojem tak UikieTUJIlIIW1wanych badań zaezęto stosować inne olkreŚJleniana nOlWYkierunek, stąld pojalWiły się taiide na21WY,jak: "analiza formalna", "ana1J!za składtni!korwa", "taksonomia lrudOlwa","eitnoserrnantytka" i in. OstartIrio waje się diooninOlwaćOI1creślenie"anJtT'O'pologiapoznawcza" (cognitive anthropology), rotóre OibeJjmujeswoim zasięgiem poprzednie 2. Poza wymi'enionymi już badac'zami (Gooidenorugh, Lounsbury' i Conklin), przeldistaw~cielami tego kierunku są: Oh. Fraike, A. Wallace, J. Atlkins, A. Kimball Romney, R. G. D'Alfi'drade, S. A. TyileT i in. Swego czasu oolrdZ'Oblisko antrOlpologów kognitywnych był znanyantropol'og, trwórca oryginailnej i głośnej obecnie "etnog:rad'ii mówienia" (ethnography of speaking), Dell Hymes - spod jego zresztą pióra wyszły najcieikalWszeomÓlWieniai krytyczne anahzy tego kierunku 3. Antrorpo'logta koign~tyW!naod samego p'o'oząitJkunie była kieT'Unikiem jeJdno:rodnym. Najpierw istniał dychotomic~ny podział w jej obrębie na badaczy skupionych na semantyce kultur (idh poszczególnych dziedzin, talkich jak poik:reiWień'sbwo,religia) oraz tych, których bardziej interesowały wewnę!t'l"1Z'Ile stany psychologiczne (,były to poszukiwania tzw. realności psydhol'ogic:zJnych w kuilltu'Tze).W lata'ch 70-tych badania uległy da1s~emu zróżn~c'olwaniu, rOZiwinięto wiele nowych technik badalWczych, zarzucono inne - słowem trudno byłoby dzisiaj :nnaleźć wJ'ITaźne krytell"ia wyodrębniające "iko:gnitywistów" jaikozwaiI'tą grupę. Nie je51t to z:reslZJ!;ą zadaniem tego takJstu, prr-zejdŹ1mY więc do prezentacji poglądów W. Goodeno.ugh'a, k'tóry naj.peł>niej ze wszys'tkich wymienionych wylożył i udokumentował swoje stanOlwiSkobatda.wcze. Jest cechą charaikte:rys,tYIC:znądoro,łjku W. Goodenou:gh'a, że od sw\>jej pierwszej większej pracy, Property, Kin, and Community on Truk, poprzez Cooperation in Change, aż do ostatniej - Culture, Language, and Society 4 - pozostaje on wierny swoim poglądom, tematyce badawczej i nie UISta.jew źalf'liwości OIm.onyprezentowanego stan'OlWiskate:oretyc.zno-me101dologicznego. Całość Jego drogi badawczej odznacza się konsekwencją, mimo iż p1"zychodzi mu stawiać cZ'oła coraz to nowym zarzutoon i wąitplilwościOiIIlze strony antropologów - s:wzególnie tych reiPrezeiIlltujących krańeowo odmienne spojr.zeni'e na pooo.ta'wowe !kwestie teorii kulibury ;;. Zoob. S. A. Tyl€'r ('ed.), CogniNve Anthropology. New YHrk Hlfi9. s P,o,r. ohoćby, D. Hym.es., Linguistic Method in Eth7wgTaphy: Its Development m the United Sta,tes, w: Method and Theory in Linguistic, P. L. Garvin (ed.), The HaJUge Inl, SIS. 249 - 3126; tegoi A Perspective for Linguistic Anthropology, w: Horizons of Anthro'])olo'gy, London 1965 S'S'. 92 - l07ora:z wi'cle iinnych. 4 W. GoodffillOlUgh, Property, Kin, and Community on Truk, New Haven 1951: tegoż Culture, Language, and Society, New York 1971 amrz; Cooperation in Change, Naw Y'Oirk 1963. 5 Tutaj szczególnie charakterystyczna jest polemika Goodenough'a z "histo'2 �W świecie ideacyjnych kodów 47 Zdaniem Goodenough'a, wiele nieporozumień w hilstorii antropologil Śiwia,f;(»wej, szczególnie w odniesieniu dozaidań jakie :powinna spełlIliać ta nauka, wypłyTWało(i wY1Pływanadal) z niez:byt starannego oddzieolania dwóch porządJków rzeczywistości, które zamien:nie nazywa się kuLturą i poddaj'e Oip~()Iffi i in.teI"pr,e1;acj'oon. Piwwszy z nich, to f,enomena1ny porządeik oibserwDlwany:chZ'darzeń Wł"aiZz ich regularnościami. Dla wielu badaczy ten porządek materialno-zachOlWaniowy tażsamy jest z kulturą dalJ1ejspołeczności. Zakłada się tyrrn samym, że kultura to tyle, co "sp'Osób życia" czy też chatrakterYiSty1kaspo'łecznośiCi6. Badacz jest w .:>tanie bezpośreidnio doświadc1zać zjalW'iskaz lrręgu danej ku'ltury, ()łp1s)'lWać je ptrzy użyciu listy anatomic:zmych cech i instyttu'Cji, ta!kich jaik t)'1p domu, typ rodziny, tJ'lP pokrewieństJwa, typ ekonomiczny itp. W przeikona'llliu Goodenough'a, kultura nie może być utożsamiana z porządikiem fenomena'lnym, który, jego Zldaniem, składa się na Sltrulkturę społecz<eństwa pojmowaną jako artefakty uśWiadamianych bądź nieuŚ'Wiadamianych działań zespołów l/udzi w rama'0h danej wspó1noty i. Istota kultury w ujęciu Goodenough'a zawiera się więc nie w statystycznym uwzo'I"Cnvaniu społeczności 8, ale tKwi w ramach porządiku ideacyjnego {ideCLtional order). Porządek ten to za'ś nic innego jak zbiór idealnych £ocr-mistniejących w ludzkich umysła,ch, porządkujący całość doświadczenia i stanOlwiący podstawę organizowania i inteIip['etowania świata, w tym rówruież zjawisk, które z zastanym doświadczeniem nie są zgodne 9. Jako tak/ie, owe f{)Tlffiysą immanentnie przyna1eżne poszczególnym uc:uestnilkomkult,UTy,ka'zda jednostka posiada więc indywidualny i swoisty obraz swojej kultury. Goodenough :pisze: "Kultura nie jest zjawiskiem materialnJ'lm, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań lub uczuć. Jest racz'ej organi'za'cją tych wszystkich składni!ków. Jest formą tego, C'O ludzie przechowują w swoilm umyS1e, ich modeli postrzegania, kojairzenia i interpTet'owania śwliata" 10. Kultura - kontynuuje autor Cooperation in Change - będąca tyim, czego ludzie się uczą, w o:dtrÓ'żnieniu od ich dziedzidwa biologicznego, musi składać się z końcowego ryc:z.nym story m<Jit'er:iali~ą" M. Hair,rris,em. Ostatln:io and Significance of the pooQ'gy" nr 511'967, ss'. 3'29 - 350. Emic/Etic glos Distinction, z~b1'"<JłHa,r:n,s wartyrKule Hi,.AnJl1ual Review of Anlthro- 8 W. G oOldenou,gh, Introduction, in: Explorations in Cultural Anthropology, W. G'OOIdeJ1lo.ugh(€Id.), New YOO"ik1964, ss. 11 -12. 7 Por. W. Goodenough, Description and Comparison in Cultural Anthropology, Ch'ic:ago 1970, s. 103. B W. Goodenough, Introduction ... , s. II. 9 Loid em. lO W. G'<JIodenolU:gh, Cultural Anthropology, and Linguistics, w: Language in Culture and Society, D. Hymes (ed.), New York 1964, s. 36. Po 'faz pierwszy artykuł ten ulkarz.ał się w 1957 ro'ku. �WOJCIECH 48 BURSZT A efektu uczem.ia się, a więc wi'eidzy, pojmowanej t'llltaj w najibardziej ogólnym se'ooie tego terminu. Winnym miejscu GooidenoUlgthdodaje. że " ... kuJt'ura społeczeństwa składa się z tego wszystlkiego, co jednostka powinna wiedzieć, a'lbo w co .pQWinnawierzyć w celu działania w tym społecz;eńSitwiew mojlliwy do akc$tacji .dla jego członków sposób; czyni talk w każdej roli, którą ono przYlPisuje kaidemu czło'rlkowi" 11. W .swoich ost'atnichpracach Goodenough coraz częściej posługuje. się pojęciem stand.arclu def'~ni!ująckJulturę wła'śnie jako 2Jbiór (zespół) indy" widualnych standaroów, które umożliwiają człon:k:oiwidanego Sipołeczeń~ s:tiWapostrzeganie, ocenianie, kamuillJkowanie się, dziiałania itd. "Te standardy konstytulują kultucr-ę, którą j€'<inosbkaprzytpi:suje drugiej jednostce" - czytamy w Description and Comparison in Cultural Anthropology 12. W jalki sPQsób powlstają Oiwestandardy? Goodenough tłumaczy to fa!krtem, że rudzie mający często ze sobą do czynienia wyttlwarzają w sobie oc~ekiwaill.ia odnośnie SipO'sohukierowania tymi kontaiktami. NieikJtórez tych oczekilwań pTzytbie,rają fomnę reguł lub zasad zachowania się. Je'<inOiStik,i nie formułują tych reguł w Sip06óibświadomy, lecz reagują na ich niedotrzymywanie, co odczy:ty'wane jest jako na!l"uszeme stand'a~du oc1pO'WiedniegozaehO!Waniasię. OczYlwiŚ'Cie nie jest tak, że pozostająlcy ze sobą w kontakcie ludzie mają a:bsolUllmiejednakowe oczekiwania względem innych. Goodenough ,podkreŚila jednak z naciskiem, że owe indyiwi'Cliualnewarianty (niezgodności) oczekiwań nie mogą być sprzeczne z OlgMniepa'nującytrn sy1&temem13. lrunytrni solowy, w każdym spoJeczeństwie wymagana jest pewna unif·ikac:ja standardów, którym podpQrząrdkO'Wująsię jego członkowie. W wielu dziedzinach kultury niezgodność indywidualnych standardów zredukowania jest do milnimum, najlep3zytrn przytkładem w tym względzi,e jest oczyw:iś.ciejęzyk - tutaj jednostka musi rozumieć innych i sama być zrozumiałą. Dlatego też sprowadza do minimum możliwość nieporozumienia. W szczególnie istotnych dla społeezeńsbwa kwestiach standairdy przY'hiera'ją postać nakazów (precepts), 'olkreŚllająicychwzajemne prawa i obowią:ziki różnych kategorii osób i grup. Z jednego jeszcze w!zględJunieZJbędny jest mały stopień niezgodności pO'dsta;wowych standa,rdów społecznych (tzw. law "ariance); otóż ludzie wchodzący w życie nie posiadają jeszcze wiedzy o standardach ZJac.holwaniasię, wiary, oceniania, pos.trzegania, działania, czy też komunikowania się - uezą się tych standardów od starszych lub, szczególll1iew odniesi,ooiu do ezo:terycznej wiedzy, od loikalnych autorytetów. 11 W. Goodel1JOugh, op. cit., s'. 3'6. ]2 W. Goodenough, ]3 Ibiidem, s. 9'8. Description .. " s. 99. �W świecie ideacyjnych kodów 49 A więc i z tego powodu ustalony zespół stabilnych standardów jest niezbędny tł. Jak moina domyślić się z doty:chczasowych wywooów, o.pi:s danej kultury to dla Goodenough'a sformułowanie zbioru staJIldaTldówtej kultury i krytyczne ich sprawdzenie. "Jest to więc określona i zaIWężona definicja kultury" - dodaje autor Culture, Language, and Society. Zohaczmy te:raz, jakie są zalecenia Goo.denough'a dla praikJtyki badawczej etnonau'kowców. WY'Padatutaj ro'ZlpOC'ZąĆ od pewnej uwagi natury o.gó1niejszej, chodzi mianowicie o cechę chara!kteryzującą antropoilogów poznalWczych generalrrie. W ich działalnoś'Ci można za;uwa'żyć pokrywanie się założeń teoretycZlnych (charakteryzujących przewl1'iot badań) z rzeczywistym pastępoiWaniem pralktyczno...badaIWczym. Także w przytpad!lw Goodeno'Ugh'i;l jego zapatryWania na teorię kultury, opowioozenie się za określoną jej wersją, steruje p:mktyiką badawczą; jeśli istnieje 'W tym wzglę'dzie rozdźwięk, to wyniiKa on raczej z niedostatków i słaibóści teorii - do kwe .• stii tej jeszcze zresztą pOlWrócę. Dla Goodenough'a głównym zadaniem an1TOtpolQgicZlnym jest zawsze adekwatny o p i s określonych kUl1tur, do niego tei sprowadza s'ię cała reszta pmblemów tej nauki. Opisem zajmuje się etnografia, która w ujęciu etnonauikowców staje się, jak widać, najistoimejs'zym momentem postępolWania badawczego. Opis danej kultury, jak wynika z zadeklarowanego rozumien.ia tego pojęcia, a więc traktowania jej jajko zespołu ideacyjnych no·rm i zasad zawartych "wewnątrz głów jej uczestn~ków" 15, ogniskuje się na od!krY'waniu,w jaki spoisÓbróżne ludy organizują i używają swoich kultur. Jest to przy tym nie tyle ,próba znalezienia kilku ogólnych jednoIStek anaHzy behawioralnej, ile próiba ZTO'zumieniai opisania ukrytych zasad regulujących zachOiwania. Chodzi tu więc nie tyle o wydobycie reguł zachowań kulturowych, ile o ustalenie reguł «dla» odpowi,edniego w danej kulturze postępowani-a. Adaptując na swoje potrzeby zrupatry1WaniaSapira i Whorfa, GoodenQugh zakłada jeidnocześn:ie, iż każde społeczeństwo posiada jedyny w swoim rodzaju system postrzegania i por:ządikmvania zewnętrznych zjawisJk- stąd nie ma sensu szukania w tym w.zględzi'e jakieg:oś ogólnego wzoru dla kultbury jarko takiej w ogóle (pr:zynajmni'ej do czasu, gdy nie wyikona się wi,eLuporó'wny1Walnychopi:sów poszczegóLnych kułtur) 16. 10\ l bi'CIem, ss.. 100 - 101. Właiinie ja'k.o z;baldamńe, co dzi.eje się wewnątnz głów uc:ze;slt.ników danej kultury, określił 'Cel eino;na;u:k'i Ch. Fmke. Zob. jego aTtyikuł, The Ethnogmphic Study of Cognitive Systems, w: Anthropology and Human Behavior, T. Gladwin and W. L. Sturtevant (eds), Washington 1962, ss. 72 - 85. JG POIf. W. GOIodenQlU'gh,Cultural Anthropology ... , s. 3,6. 15 4 ••Lud" - tom 86 �50 WOJCIECH BURSZTA Zdaniem etnonaukowców , ku1tUirYróznią się między sobą me tylko spOiSOibem wLSlpomnia:nejorganizacji zjawisk, ale i tym, że różnice uwidacznia1ją się taikJże w rodzajach zjawisk podlegających poznawczemu upO'nządkO!Waniuw różnych ku'l:turach. Na dodaitek .często bylwa tak, że te same zjalwiska mogą być rO'ZJffiaiciezOTlganizowanew obrębie tej samej kultury, IlIP.przez różne klasy ludzi, w rÓ2mych kiornite/ksJtach społeczo)'!ch, itd .. - Etnonaukowcy mówią .wtedy o tZiw. różnilcach intrakultuT'OIWych(w odróżnieniu od, leJpiej ich zdaniem ZJbaidanych,różnic interkuliturnwycih). Temu zagadnieniu poś'więdł się między inn)'!rni Goodenough pracy Cooperation in Change. Wszystlko po'wyżs'ze prowadzi an1JTlapalogówpo·znawc.zych do wniosku, że nie SIp!Osóbopisać tak rÓŻllioUijącyohsię -kultur posługując się jednym, uniwersalnym ZJbi-oremorganizujących zasad. Wra·cając zaś do celu opisu etnografic2'Jnego i wyra·żając się nieco inaczej, powiedzieć można, że Goodelliough'a i innych r€\pre'zentantow podobnego podejścia interesują ustaJenia, jak ludzie jakiejś kultury myś1ą o niej. W s1rookTetyzowanej pOSltaci adekwatny opis ka1roej ku1tury musi dać odpowiedż na dwa zasaidnicz,e pytan~a: (1) jak się to dz:iejo2,że akurat te a nie inne zjawiska ma>teria1ne (artefakty porządku ideacyjnego) są zml.czące dla członl(ów jakiejś kultury oraz (2)w jaki sposób organizują oni te zjawiska 17. Aby do:brze zr,oLU!mieć istotę opisu etnograficZll1ego w wydaniu Goodenough'a, niezbędne jest odJwolani,esię do hist''}rii .powstania i wykorzystarna wantropologi amerykat1'Skiej pary pojęć sLwoTzonych swego czasu pr3ez K. Pi-ke'a, a upowszechnionych wla~nie przez "antropologiG lingwistyczną", jak nazwał kiedyś interesującą nas oT!ientację D. Hymes18• Pojęcia, o których mowa, to «etics» i «emics», po'wstałe 'od afiksów phon-etic i phon-ernie. Pike chcia,ł przy ich pomocy oddzielić w ramach sw-ej "tagm~iki" elementy pozajęzylk'owe (e:tJlcz.ne)!Od języko~ wych {'emicznych); pojęe<ia te grały zres~tą wiełką ro1ę nie tylJk:o,w odniesieniu do języka, Bike uogó1nił je na całość swej teorii zachowania kulturowego 19. W bandzo krótkim c'zasie t'erminy porwyższe zrobiiły zadziwająq karierę iW a:ntropolo@ii kulturowej Stanów Zjednoczonych głównie ZIl"€S'ztą 'za sprawą etnJonaukorwców. Nigdy też nie zostały dokładni.ezdefiniowane, co doprowadziło do lWi-ellunieiporozumień i podiwa- w Wg S. A. Tyler, op. cit., s. 3. D. HymelS, A perspective for ... , s. 94. 19 Zob. K. Pake, Language in Rdation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior, The Ha:gu.e 1967 (wydanie 3-tamO'We wyszło w 1954 T.). Hrak miejsca nie pozwala na omówienie poglądów Pike'a. Na polskim gruncie przybliżył tę pooitać M. CiZ1elI'wińskiw pracy Kultur.a i jej badanie, War'StzJalWa1971. 17 18 �W świecie ideacyjnych kodów 51 żenia zasadności ich stosolWania. OpieTając się na nich dokonano jednaik podziału całości antTopologii na jej wersję etyczną i emic2ll1ą.Postępo~ wanie o charaktelI'ze elty;c:z:nymmiało być próbą stworzenia uniwersalnejtYlPologii ma!jącej zastosowanie do wszystkich !znanych 'kultur ś'wia~ ta. Hrzerdstawiciele tak pojmJowanej' nauikii posługiwali się takiimi teJ.m1li.~ nami, jalk: jądro kultury, norma !k1ul1JUTowa, Iwzór kU'lturowy, struktura modalna, tyip osobowości i in. Nacisk kładziono ni'e tyle na OIp~Sjakiejś konkretnej kultUlI'y, ile na porównylwanie między :so1łą wie/lu :kuLtur według określonego 'schematu Iteoretycznego. NatomJia:st postępowanie etnonauikolWe ma dla Goodenough'a naturę emiczną i odnosi srię·zawsze do jednego społeczeństwa - może się pTZy tym Iposi~kować pojęciami etycznymi, aile zawsze" konkTetyzlOwanymi w ramaóh o!kreś1onej kultury. Mówiąc słowami Sturtevanta, każdy opis emiczno-€'tnonau!kowy jest sprawdzeniem, jak zaehowują s'ię :kulturo!wo-lwo~ne terminy etyczne badane w lokalnym ,wymiarze 20. PiI'zykładem może być w tym względzie np. klasyfikacja kolorów w różnych kulturach, sprawdza się, co dla uczestn~ów tej a nie innej kultury oznacza term'in "odcień", czy rzeczywiście :znaczy on dla nich ,to sa'lll!O,co my z'wykliŚimy !pod słowem "odcrień" rozumrieć. Goodernough, móiwiąlc o opisie emicznym, zalwsze powołuje się na przyikład lingw'istyki strukturalnej, gdzie dwa rodzaje operacji "fonemika" i "fonetyka" są istotne i nierozłączne. Talk jak "fonemiika nie j-est tautologicznym IOlpisywaniem podstawowych elemerntów języika poprzez same te elementy, tak dla Goodenough'a emiczny opis kultury musi opierać s'ię na niezależnych (a więc kultUr owolnych !) !famach !pojęciowych. JęzY'ko~nawshwo strukturalne, S'zc'zegĆY1!llIie 'w wersji amerykańskiej, jest ~resztą icHa Goodenough'a i innych etnonaulkowcÓiw absolutnym wzmem ścisłości i precyzji naukowej. Pragnieniem autora Description . " było 'Uczynienie z niego modelu dla badań antToplo~Qrgicznych; mÓ'wiiącściŚlIej, chciał on metody wYlpraoowane na gruncie analiz językoznarwczych przenieść również na .inne dziedziny kulitury (badane przez antropologię) i stworzyć 'Oipierającą się ,naemicznych olpisach 'tZIW.g r am a t y k ę k li lit u r y 21. Aby tego dokonać, musiał jednak GroodenO'ug!h!poczynić odpowiednie założenia odnośnie relacji łączących język z kulturą. Tyłko bowiem 20 Porro W. Sturntev:alnt, op. crt., ss. lal - 102. P,I1Ob1ematy,ce stolsunku opisów emic:zmych do etycznych pośw,ięcił ulwa(gę GOiOldenough w swej Oist:a:tniej książce, Culture, Language, and Society, CaQ.ifQlM~a1,981 ('II W;y'd.), 21 Zob. A. DUI'bin, Linguistic Models in Anthropology, "AlllJlual R<ervie;w of Anithl1opolorgy" nr 1/197'2, SIS. 383 - 410. SzeI'oki przegląd probLematyki języikorz.ma:wczych inspiracji antropologii amerykańskiej daje D. Hymes w artykule Linguistic Models ... , •• �WOJCIECH 52 B"URSZTA znalezienie tutaj parale1ności stwarza sytuację, że lingwistyczne założenia i metody lbadalWczemogą 'Wstać efe1ct)'lwnie wylkorz)"Sltane także i na innych OIbszarach lmltury. :ArÓlbąokreślenia ow~h !Współzależności języka i kultury był, często tutaj przytaczany, artykuł Cultural Anthropology and Linguistics z 195'7 roku. Jego autor staje !Wnim genera'lnie na stanowisku, iŻemo~iJwe i u!praWiIlionejest ZJdeiirniowaniejęzylka w termilIlach, kitórymi popr:zedlIlio chara;kiteryzO'wał ~u%urę ja1kocałość. W ten sposób pOiWs:taladefinicja języka jako składa'jątego sli.ę z tego, co jednostka mlli'li wiedzieć a:by móc odpolwiednio komwniJkować się w obrębie swojej 'W\SIPólnoty, przy czym m'llSi ona ·znać język !Wsto!pruiuUillOżliWliającym alkc€fPtację ze strony 'W1Spółuczesi.nikÓlW kultury (tzn. wiedza o języku tej jednostki musi !korespondować z umiejętnościami językowymi innych). Jeśli określa się język w zaprezentowany powyżej sposólb i /porówna jego rozumienie z definicją całolkształtu IlmlJtury MdeklarOlWaną !prze'z Goodenough'a, widać, że język jest parale:Jiny z !kulturą, stanoiWi je'j nie~ylkł.e istotny aspekt 22. Z tegD właśnie faktu Goodenough wyciąga prarwomocny, jego ZJdani'em,wnioselk, że teoria i metoda stosowana do jedlI1ej z dZiiedzm kw1tutry, jaką j,esrtjęzyk, musi mieć swoje impdilkacje dila dzi'ed.zinpowstałych. Etnona:udrowcy zgadzają się, że przy opisie kultury anrtropohg srtyka się z tymi samymi problemami, .z \którymi ma do czynienia jęzY'koznawca opisujący jakiś nie:zna~lY sohie język. Talk jak ten drugi musi w pierlWs.zyrrnrzęidz.ie 1.llPoTlZądkować Sltr<U rniel'l dŹJWiękówwydobywanych .. pnez móiWcę, talk antropol'og usiłuje wy:dzi-e1i.ći zdefiniolWać "podstarwy emiczne" danej sp oleczności, alby móc następnie wyitłumaczyć, jak te najffilIliejsze !kulturowo-znaczące elementy (jakby odp'orw~'edniki fonemów) łączą się ze sobą tworząc \bardziej .złożone formy społeczne. Goodenough ceni sOibieibal'dzo i uważa za jedyni'e słuszny indulkcyjny sposób postępowania lingwistów skUiktura1;n~h - sam chciałiby :również przetworzyć oIbserwowane :zjaiWislkaIW taikli sposób) by moc na drodze indukcji skons:tT'U<Y.Wać teo:rię mówiącą o i)'lffi, jalk czlon'lwwrie określonej kultury ikonceptualiZ'Ują świat materialny. TW1O;rZ'eIIl~e owej teorii, która w rozumieniu Goodenough'a jest jednocześntie prawomocnym opisem e:tnogra:£icznynJ.,musi dok,onywać się "od Iwewną,trz", a pielr1W\Szym krokiem do pozJnania kultury innych ludz·i jest ;PQ;znanieich standardów ję:zyikolWych.Talk zdaniem autora Cooperation... /postęplowaH au.torzy, spod którycih. tręki !Wyszły najlepsze opisy etnografiICzne - byli to jego zdaniem MTówno etnograf'CW',ie{Malinowski, F,irlh), misjonaTZe (Junod), jak i adlmiJn:istratorzyrządowi (Rattray) 23. 22 23 W. Gooder1JOugh, Cultural Anthropology Tenże, Description ... , s. Ill. ... , s. 37. �W świecie ideacyjnych 53 kodów Dodajmy w tym miejscu od siebi'e, ż·e mając na myśli zarpoZinawanie się z tubyłczym językiem jako :I»e'r!W'Szym etapem po~nawania kultury, Goodenough ma na myślti nie tyJJko praktyczmą j,e:goznajomość {co jest już dzisiaj silwiierozerrriembanalnym - nauka języka ekisrplorowanej kultury to standard badań antr'Qpologicznych), ale równi,~ż, a może nawet głównie, badawczo..,teoretyczną 'znajdmOOćItej dziedzilIly. I t·Ultaj dochodzimy do nie~y1kle <istotnego mom'€lI1.wanltrOlp!dlogiipoznalWczej, nie tylko ;zresztą 1W lWersji GooidenoUlgh'a. Zdotychczasawych rozważań wynikają naSJt~piującew:nJioski:(l) ikultura jest dła Goodenough'a tożsama z \poZln~zyuni standardami jej 'uczestników, a więc ni'e jest rzeezyw,iSl1;ościąbeZlpośreidJniodaną badaczowi; (2) języik, jako a'sp'~t ikultury,zalwiera w sobie część oJWYChS1tandardów - dodajmy - część niezwykle istotną orarz (3) prawomoone jest wlięc stosowanie anaili'z typu lingwistycznego w ibadaniach poszczególnych dLD.edzinkultury. Po:wsta'je 'ZalSCliClnicze pytanile: w jaki sposób dotrzeć do tych zako:dOiWanych"wewnąrtrz głów infOlr!Ila:torów" s.tanriaJl"dów? W jaki SlPosó:bo nich WlniJookować,skoro nie można ich he.ZlpOśrednio zaobserwować? Mówiąc słowami Goo'd:enough'a, jest to problem, jak przejść od otbie:lct:ywnegoświata materia'lirlości, do suibiektywnego ŚWliataform egzystujących w lud7Jki<:humysłach. Etnonauko!Wcy odpowiadają tutaj, że jednym ze spOlsoibó1w "przejślma" jest badanie znaczenia terminów tU!bylczy<:hjęzyków, które są przewodniikami mówią<:ymi o tym, jak różne ludy struktUJ1"ytzująI5WiOj'edO'Świaidcz·enia z otaczającego je świata 24, Właśnie poprzez języ1k uzyskuje się najłatWlie1jlSzy dostęp do !Wiedzyo k>ultu:rze- etnogra.fia zaś staje się po prostu rodzadem semanrtyki opisOlWie'j. Sam Gooden{jU;ghpoświębił się głównie badaniom nad pokrewieńsi!Wem, za-ło~enia których om6wil z słaJWlnymarty1kuleopubltikowanym w "Language" 25, P'odS1;awatyoh badań opiera się na 'założeniu, że iW\5zysilkie rrec'zy, zdarzenia lub zjawiska denotowane przez wyraz tiWOT'zą 7Jbiór, który kontrastuje z wszystkimi rzeczami, zdarzeniami lub zja!Wiskami, Mórych wyra'z ni,e denotuje. Pozwala to ucz.estni:kJOlwi ku1tury uŻYJWać!Wyrr:a:zów IW sposób Ip~rawny. Jest teraz sprawą badacza systematycznie przeciwstawiać sobie denotaltywne zbiiory wyrazów w celu uzyska1nia hiJpotez o rodza,jach kryt!:eriówzbiory te odróżniających. Kryterium :pralWomocnościIkaidej hipote.zy stanowi zalWsze rzeczywiste zachowanie językowe. Następnym /krokiem jest ok!reślenie wzajemnych zaleimości siruJkturalnych między różnymi rodzajami kry;1;.eriów. W tym wypadku mówi się o tzw. składnikach semantycznych, skąd u Terui:e, Instroduction ... , s. 10. !5 W. Goorlenoug,h, Componential guage" n.T 3211956, ~S. 195 - 216. Analysis and the Study of Meaning, "Lan- �54 WO.JCIECH BURSZT A zresztą nazwa całej analizy składnikowa (componential analysis). Okazuje się, że w dzliedzilIliepoll®ewieństiwa (gidzie pTowadmno najintensywIlliejszebądania i osiągnięto największe wyini:ki) termilIly, którymi o,znacza się stQpnie pokrewieństwa, można analizować na rozmaite sposoby. KaŻidy z tych sposQbów jest niesprzec:zny, kaidy o.dróżnia określone elementy syst'emu leksyka'1nego od innych elementów tego systemu, każdy również :poZ/walabadaczowi (przy użyciu odmiennych kryteriów) zadecydować, jak się nazywa w danym' systemie leiksykaJJnym relacja między palrami kf.E~lwnych.I tak np. relacja "brat" : "siostra" zawiera \Wspólny składnik "potome!k w linii beząx>śI'edn~ej"- równocześnie jednak relację tę mOŻJnaroz,patrywać ·Z pUin:ktuwidzenia "współ1i·ni·()IWoŚ!Ci" . ZdalIl'i'ernGoodenoug.h'a, różne systemy lpokrewieństwa wymagają różnych mode1Jije opisujących, a wspólny mianownik ty~h badań nie zawiera .się w formal1JnejzawaTtośai różnych systemów, ałe w operacjach, dzięik:iktórym ibwdujemy model zalwarr-tościsystemu 26. Swiat kU'1t'Uiry w ujęciu etnonauki rozpada się na ,szereg d z i e d z i n semalI1ltyczmych,anahzuje się je 'POiprz.ezsystemy terminologticzne tuby lczycih społeczeństw. Sema:ntyka języków natuxalnych zys!kuj'e 'Więc fundamentalną waŻ'I1o'ść- ka.tegorie kulturowe są reprezentowane w terminach językOWYIchi właśnie z wY'ników docieikań w posz1czególnych dziedzinach semantycznych wnioskuje się o poznalWczym świecie uczestników ku1Jtury, o tym, jak konceptualizują oni ów materialJl1Yświat zjaiWisk. Poza badaniami nad pokrewi'eństwem, które rozpoczął G()()deno'Ugh, analizami typu etnonaukorwego objęto także: choroby i medycynę ludową (Frake, Metzger i Williams), religię (Frake), prawo (pospisil), kolory I(Conklin), poży;wieni'e(Berlln, FriSch), rośliny (Berlin, Breedlove, Price) i in. - we wszystkich tych przypadkach są to dziedziny semantyczne. Szczególnie cie!kawe były wyniki badań H. Conklina nad nalJWami barw u HanUJIloona FUipinach. Odkrył on,że rozróżniania batfw dokonuje się tam na zupełnie innych zasadach niż \W świecie europejskim. Ana1iza Conklina wykazała, że system barw o!pieiI'asię w języku hanunoo()na dwóch wymiarach dośw;iadczenia - jeden jest kolorometryczny ("ciemny" : "jasny"), drugi nie ("wilgotny": "suchy"). Stąd wniosek autora, że pojęcie ba:I'1WY w sensie ,właściwym Zachodowi wcale nie jest 26 Jest to o~;zy·wiście tylko za.rys określonych problemów an.al'izy sk·bdnikowej Na tein temat Zlob. szerzej chociażby w cytowanym artyrkule Goodenougha, Componential Analysis ... ; zob. także R. Burling, Cognition and Componential Analysis: God's Truth or hocus-pocus?, "Ameri.can Anthropologi:st" nr 66/1964, ss. 20 - 28. W literaturze polskiej o analizie składni.kowej można dowiedzieć się z prac językoznawczych. �W świecie ideacyjnych 55 kodow uniwe~sa~ne, a to, za pomocą jakich opo,zycji oikre:ś'lasię substancję barwy w różnyrch kJulturach, zależy główn~e !Oldkulturowej ważnośrci cech przedmiotów 27. KJonkluZija'powyż.sZJajest jalk gdyby zawęi10ną wersją tezy relatYlwizmu języ1koweg.oWhorfa, zawężloną, bo odnoszącą się do wz.gil.ędności.semantycznej. GoodenoUigh talkiże u1Jrzymuje, że ni'e rna diwóch kultur, iktó:re posiadałyby ten sam zbiór dZiieldz]nsemantycznych. Twierdzi [plrzy tYlill, że m1lffio'zawierania się sYISitemówsemantYCZillych danej kuiltury głównie w jej języku, wpł)'IW na okTeśl!onyobraz tych dziedzin ,ma takż,e ikontekst komunikacji - ;sposób komunikowania (werba/lny i pisany), położenie społeczne oraz językowe zasolby nadawcy i odbiorcy. 'W praktyce jednak wlSzy,stlkiie analizy GoodenoUigh'a mają ohaTakter stricte fmmalny, tzn. zbiór danych odnoszących się do jakiejś dzied:z'ilIlysemantycznej jest zawsze wy jaŚiniany 'Poprz'ez zależności między jakościami zalWartymi w tej dz,iedzinie. Abstrahuje się więc Ziupełnie od determinant zewnętrznych. I tutaj zno'WiUmamy analogi'e z języ1koznawstlwem. Eitnonaukowcy zakładają, że tak, jak gramatyka języka nie musi tlumaczyć procesów rozwojowych, podobnie gramatyka kultury nie mlJsli się z nimi borykać. S. A. Tyler ujmuje to następująco: "AntiI'opoltogik'ulturowy (t'zn. poznawczy - W. B.) interesuje się ty1lkJotymi zidarz,eniami, Móre są wyrazami ukrytych myśli. Jego celem jest przenil1mąć poza ma'terialną reipl'ezentację do logicznego 'Z;wiąJzku pojęć" 28. Pozos.taje jednak oiągle pytanie: jak sprawdzić słulSzność i prawomooność dOlkonywanych analiz? Czy wS'zystkiie one, niez'Wyilde skoomplikowall1e i operujące pojęciami ,w rodzaju "dyst!I'y:bucja ~omp[ementarna", "składnik semantyczny", "poziom !kontrastu", ,,:paraidygmat" ibp., pozostają w jaikim!lmllwiiekZlwiąz!kuz rzeczywistą za'wart'OśiCiąmyślową infOTTl1atorÓiw? Goodenough wYlszczególnia dwa etapy spralW1dzaniazade\klarowanej teorii (ii jednooze>śillli€ prawamoonoś1ciOlpisu etnograficznego). P'ier;wszym etapem jest możnO'ść interpretowania i przew~dywania wydarzeń w badall1ejspolecznoś:ci. Dalszym testem jest sprawdzenie się bądź niespralWdU'ni'e rodzajów reakcji ze strony członków spolecznośiCii,na które oczeklujemy na podstawie teorii-op~su 29. W póżniejszej 'Piracy Goodenough mówi a alkceptacji opisanych zbiorów standardów przez lokalne autory- 27 H. Conklin, IIanunoo nr Jl/1955, 28 SIS. Terms, S. A. Tyler, op. cit., s. 14. Jest The Idea of History, 29 Color "Southwestenn Joulmal of AnthrorpolrO!gy" 339 - 344. New York W. Go'O'dEmough,Cultural to parafraza zdania 1956, s. 217. Anthropology ... , s. 36. Collingwooda z książki �WOJCIECH BURSZTA 56 telty 30. Nieco inaczej, ohociaż w ipoidoibnymduchu, wypoWliada 'się w tej samej kwestii Ch. Frake: "Koncepcja Qpisu kulturowego zakłada, 'Że etnogTafia powinna być teartią zachowania k'UltUJrOlWeigO właściwego danej społec'ZJ!1ości, trafność któl'ej jest oceniona pTZle'Z:zJdolmośćobcego danej lkulrtUJrze(którym może być 'eitnograf) użyciatJwier:dzeń etnograficznych jako iru;rt;rulkrcjidla właściwego antycypowa[lia obrazów społeczeństwa. Używam sformułowania "wła'ściwie antylcy:pOlwać"'zamJiast prze,widywać, ponieIWa1żbłąd s1JwierldzelniaetnograriciZnego w zalktresdepra~ ,widłowego odgadYlWania nie!kiool'iec'ZJnie rwskaizuje na IllieadekJWaitnośćopisów, szczególnie wtedy, gdy qpil<;ywanespołeezeńStMr.ojest :lJdzJiwione tym ,błędem taik samo jaik e:tJnograf. Test na opisową adekwatność musi zaw~ sze odnosić się do interpl'etacjli wypadkówpTizez i:nformatoca, a nie po prostu .do występowania wypaldków" 31. FaktJlcznie wię:c sytuacja wygląda talk, że .tulbylec nie ma ,pojęcia o regułach generujących jego wie~ dzę w okreŚllonych Sprawach, ailoeetnonaulkowcy !pneprolWadzają tzJw. .test adekwatności, Ik~óry potwierdza intuicyjneopeTacje myślowe tubyl~ ca zgadinie z tymi Telgu·łami. Goodenough uważa dodaltkowo, że tra finość opisu mOiŻll1a sprawdzić na samym sobie - poIPTZ€zodpowiedniie zachowywanie się etnografa «jak tuby1oec». Jak łatw:o lZauwa1żyć,FJ.'ake, ConlkJin, czy te.ż Goodenough nie mów:ią tutaj nic nowego; .w historii antropologii kulturolWej temat prawomocn<>ści anahzy naukowej obcego SpG1łec;zeńsruwa powraca regularnie i każda z istniejącYICh "szkół" próbowała się doń UJSt'OS'UlnUWWYlW3Ć. Z rnajibardmej ZIllanych an1Jr'opolOigówwy;powiada'1i gję w tej kwesti~ m. in. E. Sapir, C. Kluckhohn 32, !Wi~lemiejsca tego iyipu m:nważaniorn !.pO'święciłB. Malinowski, głównie w swoich Argonautach. Go'Ode'I1Jou:gh utrudnia sohie dodattkowo zawmi'e przyj'Jnując, że za'saJdniczym prOiblemetrn nauk 'O człowi~u jest owo 'prrejśaie "od obiektywnego świata .przedmiotów materialnych, z ich niekończącą s·ię !różnorodnością, do subieGclywll1egośiwiata formy, którą z braku leplS!zegQsłowa nazwać musimy umysłamitu~ dzi" 33. WIIlli.'OsKowanie o "świecie formy" odby:wać się mUlS:i'zawsze pośrednio - poprzez rzeczYlwilitez1aohowanie ku1tulrowe: Tak więc w przekonaniu tego ba:dacza ~zjawi!skaspołeczne (w rama oh porzą'dku fenomenalnego) TelpTeozenitują Teahzacje '~dealnych 'Wzorów życia danej kultury. ks~ąice, Description ... , s. 102. Ch. F T a k e, A Structura~ Description aG W of Subanum "Re~igious Behavior", w: Exp~orations in Cultwra~ Anthropo~ogy, W. Goodenough (ed), Chicag·o 1964, s. 1:12. 32 C. Kluckhohn podkreślał np., że "AntiI'opolog w pi,eT'Wszym rzędzie odpow;ied·zialny jest za takie przedstawienie faktów, jakimi widzą je ludzie, k:tórych bada", Mirror for Man. The Re~ation of Anthropo~ogy to Modern Life, New York 31 1949, s. 300. u W. Goodenough, Cu~tura~ Anthropo~ogy ... , s. 39. �W świecie ideacyjnych 57 kodów III Jak byaa już mOlwa na wstępie tego arrty1kJubu,koncepcja k:ultUlI'Y w wersji GO{)jdenoU!gh'a od samego powstania spotykała się .z dość ,zasadni- czą krytylką. Jej stopień i charaik1te:r ści1śle za,letżny jeSit, rzecz jalSna, od załoiŻ;eńtelQlI'eltytcznych reprezentowanych ptrZiezplos'Ziczególnych adwersarzy. Aibsolut'niezaneglowah sensowność i prawomocność takzOlri'entowanych !badań wszyscy ci, którzy CZiUjąsię :zJwiązaniz rOZJffiaiciepojmowanym "malterrializmem kulturowym". Klasyc:zmym przy/kładem jest M. Harris, który uważa, żeobiekrtywną wartość nau1kiolwąmają jedynie 00da'l1Iiao charakrteTL~eczysto ohserwa1cyjlnym; ca'łość etmonaulki, usiłującej przecież badaćUJkryt,e kody pCIDzą,dku~deacyj'fiego, ma dla niego wydźwięk idealistyczny 34. Dla Ha,rrisa nie ma 'właśei:wie r6żniJcy między idealizmem helgJowsikim, niemiecką filozofią humaniE:tyki, neoikantyzmem, Levi-Srbraussem, a rodzimą e1monalUlką. Pomijając już w tym miejscu ahistorY1czność spojrzenia tego autora na rozwój ref1e1ksji nad kUltUTą w dziejach humanistylki, roziważania wymaga sam termin - liidealiZJffi. POiwied:zJieć,że ktoś jest ideaHstą, to jeszcze niewide znaczy. Z jakiego rodzaju ideahZJffi,emmarny do czynienia w przypadku etnonauki? otóż w przypardJku Goodenou,gh'a sprnwa wydaje się wyglądać w sposób następują1cy. Z czysto epiJstemologicZlIlego' purukt:u wadzenia można by go naZlWać idealizmem nieikonseikwentnym. Dopuszcza się tutaj bowiem mo:żJhwośćdeterminacj'i poznawczlega świata uczestników danej !kultury przez zjawis:ka materialno-iprzyrodnicze (głównie o cha'rakterze klimatycznym i geografie:zmym). Tak więc "idee w ludzkich umysłach" ezęśeiowo tłumaczone są illllgeTencjąwarunków wwnętrmlych w idealny świa.t form. Można się dOllllyŚilać,żlepTzyjęcie przez GoodeI1lough'a tego rodzaju założenia było pró\bą unillmię:cia dylematu pocho.dzelI1iaindywJiduaJinych kodów poznawczych - próbą uniknięcia załOlżerniao ich apriOTyC':zmyrm hądź fizjologicznie uwarunkowanym eha,rakterze. K,iedy jednaik przyjrzeć się praktyce postępowania naukowego etnonarukowców widać wyraźnie, że "za1wie!sza"się problem Ulwarunkowań wliata kUlltury .(a 'więc pOTząid:kuiJdeacyjnergo)i postępuje w spos6b, który wyraźnie zaik,łardajego odrębność i samoistność. J.est nawet jakgdJ71by na odwrót - to właśnie ów porządek ideacyjny determinuje fizyczllIie :zaistniałe wytworyokreśllonego tylpu lub czystozerwnętrZlIlie opisyiwane regularnoślci zachowań społee:zmych akreślon ego typu. Na margineslie powyższyoh uwag dodać można, iż GoodenlOugh'a zupełnie nie interesują doc,ieikania o charaikterr-zegenetycznym, zakłada on to wyr S4 M. Ha~rilS, The Rise of Anthropological Theory, pt. "EmiJcs, Et'ks, a;nd the New Et hoo(g'I'laphy", ss'. 568 - 642. Chicago 1968, ro,zdział �.wOJCIECH 58 BURSZT A ł'aźnie iWswej (koncepcji k,ulJtury, jak i w pmyjętych metodach badawczych. Swaat pO'Zna:wezybadanych przedmiotów jest statyc:ZJIlyi możli-'Wy do ana1:.izowalrliaw rótl3lych kultu'l'aeh i róiŻnych przedziałach cza<SOIWych pirZy użyeiu jednego zespołu stałyICh założeń i metod. Ma rację M. Ha!I"Tiskiedy tiwierd2ji, że w etmonauce l~ultuTa jest pooadczasowym systemem logic'znych kategorii. Inny 'Z krytyków, M. Hammer, idąc śładem ana[~tl Goodenough'a i innych, pOiWraca do sta:rego proiblemu antropologii, t'j. różJnicy jaka istnieje pomię\dzy sltrukturyzowani'em rzeczywistości przez b~dane podmioty, a danymi analityka. Twierdzi, :if> forrmalny charaikter pToceidu'l' odkrywczych etnOlJ1a:ukfiniewiele ma :wspólnego z "alIla[iiząelIl1IT'ilTyczną" (ibl,i'Żejni'e definiowaną) 3". Warto się przy tej kWestii na dhwilę zatrzymać. Całość analizy typu emi.czno-etnonaulkolwego składa się z brwch etarpów. Pierwszym z nich jest 'Pozy;~wanie materiału empirycznego za pomocą techniki tz.w. controlled eliciting. Celem tego typu ujal\vniania danych jel.st nauczenie się przez etnografa języikolwych zachowań zma'Czący:chw da1nej ku,ltutr:Ze.Zgodnie bowiem z ,założeniami, właśnie poprzez jęrzyk wchodzi się w poznwwe·zy świal1;iTIlIlychlutd<ZJi i posługując się ich języ1kiem mOŻlIlauzyskać dane o wiedzy, za pOlIIlOCąktórej struktuTyzują oni rzeczywistość. Zdaniem badacza jest tak postępować, 'by de(:~zje o poiW·iązaniu różnych zjaiwisik, ith chalTaikJterze,wychddzHy od infOTmatora. Uzyskany w ten sposób wyjści·owy malteriał poddaje się na:stępni.e obróbce formalnej. W tym momencie pr:wstają liczyć się ludzie, konteklst kulturowy itp., a zaczyna świat dziedzin semaiIlltycznY.Ch.których zawartość wyjaśnia się poprzez załeinooci pomiędzy jednos1:kami weiWnątrz danej dZli,edziny. Formalna analiza w rodzaju analizy składnikiOiWejjest całkoiWita, kiedy opisane zOIStaly wszystkie możHwe relacje ;pomiędzy jecLnost1kamli zaiWartytrniIW dZl'edzi'niesemantycznej 36. Całość poSltępoWiania iWcieńczywspomniane już sprawdzanie iPralWo~ ,mocności anafti:z fOlI"ffiailnychpoprzez Ikonf.rOJlitacjęz rzeczywilstymi za~ chowaniami ku1turowymi, które regulowane są 101gicz1ną wiedzą podmiotów. Dla porządku dodać 1;rzeba,że jalk dotąd autrarpologowie :poznawczy nie bardzo wiedzą, jak spraWldzić swe analizy. Goodenough zresztą 35 M. Hammer, Semantic Chicago 36 Por. oj Some Comments Systems, w: Theory 1968, SIS. 523 - 5i30. Konkama choćby Lapp logy ... , ~s; 221- in on Formal Anthropology, of Grammatical and R. Ma;nJnetrs and B. Kaplan Analysis (eds). TOizważaJrna Goodenoug.ha w artykule Componential Kinship Explorations in Terminology, w: Cultural Analysis Anthropo- 2J3'2. Lil1!gwiści amery'kaJlS\Cy podkJreślają na ma.rgines,j,e Oipea-acji fOlrmail.ny,ch etnonau!koW'ców, że mimo opaIrlCi:a na mode!lu językazmawc;z;ym. nie zawsze są to operacje rz.nim zgodne. Kontrowersje wzbudza na przykład s·U:Js{)lwalll;j'eprzez ,Goodenougha pojęcia .,dystrybu.cja kOIlTIiplemerutarna", wo. A. Durbin, op. cit., ss. 390 - 395. �W świecie ideacyjnych kodów 59 ba,roZiiej jest zainteresowany rygol'em i Iprecyzją swoioh opisów etnograficznych niż ro~a'żaniami, czy rzeczYlwi'ście jest tak, że jednootka w taki właśnie sposób "pomyślała" d1m'eślonądziedziinę semantyczną. Nie bardzo też jest w stanie wyjaśnić, jaki jest właściwie status owycih dziedzin. Czy t1:OOwią ClInew umy.sła'ch Iposzczeigó'linychluidzi, czy może telŻ posiadają charakter ponadjednostkmvy? Jak właściwie wyglląda owa wewnętrzna struktura kultur jako systemów poznawczych.·W tym momenC'iedochodzimy do ostatecznych konkluzji odnośmiiekO!l1oepcjibadań -nad !kulturą W. Good-enogh'a. Reduikcjonizm ;poznawczy, któremu hołduje ten badacz, stwa,rza nie-: przekraczalne granice dla odpowiedzi na wiele istotnych pytań o istotę kultury. Talk rozumowania Goodenough'a można przeid.staw,ić'następująco: ludzie uczą się kultury jako jednostki, skorro zaś zaikładaqny, że kultura jest przeka'Zywana w procesie uczenia 'Się, jej miejsce ,0lSlaiteczne jest w jednolstlkach.Tyle Goodenough. Można więc właściwire rpOlWiedzieć, że istnieje tyle kultur, ile jednostek. W jaki więc sposób 1:wmzy się struktura danego społeczeń:stwa, sko'To opiera się ono jedynie na zbiorze indywidualnYlCh!kompetencji pozna'wczych swoich członków? Wydaje się, że przy powyższym ujęoiu dochodzi do sytuacji, kiedy samo pojęciJekultury traci .swój sens. Goodenou~h jak gdyby nie zauważał wielu tych momentów swojej ,k'oncepcji kultury, faktu, że poznawczy św:iat jednostek "wisi w powietrzu". Wszystkie,zasy.gnaliz()Wane tutaj jeidymie, wątpliwości pOltw~e:rdzają się na płaszczyźnie pra:ktyki badalWc:l!ejetnonaukowców. Zaistniała następująca sytuacja: wszyst'ki'e braki i ograniczenii:l teoI'ii ikJultury, 1;0, ŻE' nie je.st ona !w stanie dynamicznie sterować badaniami sprwwia,Ż€ zamiast ich meryttorycZlI1egoro,Z)wojumalIny do cZ)'lnienia jedYlI1iez dos!<onalemem i dalszą formalizacją procedur, które .stosuje się jedna,k ciągle do !tych samych prohlemów. Okaz,ało się, że !kulturowa gramaJtyka Goodenough'a jest nieproduktywna, nie określiła nawet w !przy'bliżeniu zależno'ś'ci pas:zczególny'Chdziedzin semantycznych, pamija kluC'zowe zagadnienia teorii kultury, np. stOlS u neik: świadomości jednostkowej do świadomości społecznej. Przede 'Wlszystkrimzaś niewieile powiedziała nam a tym, jak myślą członkowie różnych kultur - a to było celem badań �60 WOJCIECH BU'RSZTA WOJCIECH BURSZTA IN THE WORLD OF IDEATIONAL CODES PlOSITIONS WARD GOODENOUGH'S PRO. (Su mma,ry) Ward Goodencl!Ugh is a co-ori!§rrmtor and a malin representative of ethnoscienoe - a mooern trend in American cu),tJural ail1:thropoIQgy.The present paper ain1S a,t presenting some elements of the theory 'of culture and its methodology as elaboifaJted by Wialr.dGoodenough. The basis for the elaboration of ethnoscience was a desire for precision and 'innprovem€łl1't of 'amhropol.o:gj,ca~ resJeaJrch methods; an Amer'icaln vers,hm of SitwctUiTal linguistics 'became an example to be fonowed by the ethnoscientist. Assuming a parallel relationship between language (as a domain of culture) and culture itself, Goodenough h<łJSrmpl·emen1.ed CI usage ad' ling'\.risJtjjCmeiJhods to lnv.est·iigate oJther spheres of culture. Thus, S'ellmnt1Jcs ad' natulra'l langua1g·es became fundamentally valid and culture wa·s 'recognized as a set of semantic realms; e.g. klnship system, color k!assification, religious behavior and so on. The s'elcOOldpatrt of the a!l':dlClepresents several cd:tical a,rgumen!ts regarojng Goodenuu~h':s c,on<lelpbs;these argument's are t'O dem'OlIlsirate h'a:p; a.wai:tJingel!h:1.o· scient.il'k a/PPTOaoh. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c8fbdfedd7c8e1a40f12ce094f7aeee.pdf e78256aa28ad365a1dd530b7f06abed5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1906 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Subject The topic of the resource piśmienność wiedza kulturowa pismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1768 Title A name given to the resource "Piśmienność " jako czynnik rozwojowy wiedzy kulturowej / LUD 1986 t.70 Description An account of the resource LUD 1986 t.70, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 70, l!HG 'WOJCIECH BURSZT A lnstytu t Etnologii UAM Poznań "PIŚMIENNOŚĆ" JAKO CZYNNIK HOZ\\TOJOWY SYSTEMOW WIEDZY KULTUROWEJ I Charakterystyczne dla prac etnologicznych koncentrujących się ld problematyce swoistości i natury myślenia "prymitywnego", "tuby1czegn' i:p., jest częste analizowanie językowego aspekt\! tego intrygującego zagadnienia. Wielokrotnie miałem już okazję przybliżać założenia, tez\' j wnioski z kręgu tego nurtu refleksji naukowej (zob. W. Burszta, 19861 nie będzie też On nas obecnie bezpośrednio interesował. Chodzi jedynie o zasygnalizowanie, iż przedstawiciele tych ukierunkowań, skupiając się m. in. na zagadnieniu wzajemnych związków języka i kultury mają zawsze na myśli \vyłącznie jęzYK mówiony. Pomija się tym samy.,-, sytuację, gdy mamy już do czynienia z subkodem języka, za jaki trakto\vane jest pismo. Powstaje pytanie: czy pominięcie tej sytuacji jest za·biegiem świadomym, gdyż fakt istnienia pisma niewiele znaczy w kontekście ogólnych stwierdzeń? Czy chodzi może o specyficzne pojmowanie samego języka? Odpowiedź na te i podobne pytania jest tym bardzi':;.! mteresująca, iż w swej pracy The Domestication of the Savage Mind J. Goody wprowadza pismo (writing) oraz umiejętność czytania i pisan!'! tliteracy) jako istotne czynniki rozwojowe systemów poznawczych, któfi-~ mają dodatkowo tłumaczyć ciąg ewolucyjny od pierwotnych kultur prcJiterackich do współczesnych kultur industrialnych. Zanim zajmiemy Sli~ bliżej eksplikacją poglądów wymienionego antropologa brytyjskiego oraz dalszymi rozważaniami nad problemem (umownie mówiąc) "pismo a my:':lenie" zobaczmy, jakie relacje pomiędzy językiem a pism 2m (czy też: mową a pismem) wyznaczają językoznawcy. F. de Saussure, twórca nowożytnego językoznawstwa strukturalnego. nie miał wątpliwości mówiąc, że pismo reprezentuje po prostu język. Ided' braku dystynktywno,ści pomiędzy językami mówionymi i pisanymi podtrzymywana jest do dzisiaj przez większość lingwistów. Sławny R Ja- �86 Wojciech BUTszta kooson zakładając, że język ma relacyjno-hierarchiczny charakter uważa, że strukturze tej towarzyszyć mogą "twory zastępcze" np. sytemy graficzne. Pismo ma wprawdzie cechy swoiste, ale wtór:1e, gdyż żade.: z podmiotów danej wspólnoty językowej nie jest w sLanie ani czynnie, ani biernie opai,;owGć systemu graficznego nie znając uprzednio system", fonologicznego. Tak więc np. litery symbolizują jedynie jednokierunkovrJ o;';rcślone fonemy, czego potwierdzeniem je:::t niemożność nauczenia 51,; jE;zyka przez dzieci głuchonieme wyłącznie za pośrednictwem samego tylko pisClnia. Ten stan rzeczy wydaje się więc sprowCldzać do słynnego st\vierdzenia H. Jacksona, iż "Symbole pisane lub drukow~we są symbGlami symboli" (R. Jakobson, 1979, s. 40). Podobnego z'dania są E. Sapir, L. B1oomfied, Ch. Hockett, A. Martinet - uważają oni za właściwy przedmiot badań mówioną postać języka naturalnego. W przeciwieństwie do nich L. Hjelmslev twierdzi, że "pochodność" pisma nie zmienia faktu, że jest to manifestacja danej formy językowej. "Ponadto nie zawsze wiedziano na pewno, co jest pochodne, a co nie (... ) wynalazek pisma alfabetycznEgo ginie w pomroce dziejów, tak iż twierdzenie, że opiera się on n:) analizie fonetycznej, jest tylko jedną z możliwych hipotez diachronicznych; mógl się równieźopierać na formalnej analizie ~;truktury języka" (L Hjelmslev, 1979, s. 114). Innymi słowy, Hjelmslev dopuszcza możliwość manifestowania się (swoiście pojętej) formy językowej w różnoraki sposób, czym miałaby się zajmować semiologia (której tylko jednym z elementów jest językoznawstwo). Jeden z badaczy związanych z Praskim Kolem Lingwistycznym, J. Vachek, podkreśla z kolei współistnienie w jednym i tym samym języj{U dwóch norm: mówionej i pisanej (J. Vachek, 1973). Pierwsza z nich charakteryzuje się dynamicznością i odzwierciedla zarówno ko~nunikacyjny, jak i emocjonalny aspekt języka; druga - jako system elementów graficznych jest statyczna i odzwierciedla jedynie komunikacyjny aspekt języka. Tym samym język pisany i n t e n s y f i k u .i e funkcjonalny charakter języka, a sam fakt druku stanowi tutaj czynnik ewolucyjno-rozwojowy (J. Vachek, 1973, s. 34). Do sformułowań powyższych będzie się przede wszystkim odwoływał J. Goody. Właściwe rozważania muszą być jednak jeszcze poprzedzone usta:c.'niem wchodzących w grę wariantów sytuacji języko\vej. jakie możem~,' rozpatrywać w analizach kultury. Mamy~ trzy t<lkie warianty: (l) .ięzyi~ posiada wyłącznie formę oralną; (2) istnieje forma mówiona i pisana, którC'~ albo (2a) posługują się wszyscy w danej kulturze, b[1dź (2b) jedyn:e \vyspecjalizowana grupa ludzi Oraz (3) język ma tylko formę pisaną, gdyż (3a) forma oralna zanikła lub (3b) nigdy nie istniała (J. Goody, 1978. �"l'l:-;,\llENNO:-;C" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 87 ó .• 5Z), Punktom (1), (2) i (2) odpowiadają w terminolegii M. Swadeshel, J\zyki lokalne (etnologowie używają tutaj często terminu "tongues"), języki Ś\VialOWe i jl;zyki klasyczne. Rzecz oczywista, że każdy z wymienioi:ych przyp:ldK(')W wymaga odrębnego zanalizowania i specyficznego p()drjścia badawczego w połączeniu z różnorodną kompetencją badawczą: jedynie pierwszy z nich uwzględniany jest w przeważającej mierze opraccwail etnologicznych (problem "język a myślenie w kulturach tubylnych") i jego właśnie dotyczy. Przypadek (2) uwzględniany jest w ba(hniach tzw. społeczeilstw złożonych (complex societ~s) lub np. W prac',ch ctnograficznych dotyczących tradycyjnych społeczności chłopskic;l Civtanic, w j:lki ,sposób umiejętność czytania i pisania wpływała na świa'.i~:)ogl:ld u:,(jiJ .. pi~miennych"?). Warto także zauważyć, że B. L. Whorf, (:c'.vOdZ'lC istnicnid relatywizmu językowego, zestawiał ze sobą: z jedne j 1rony jc;zyk hopi (tylko forma ustna), z drugiej języki europejskie na z',\;:le Standardowymi Językami Europejskimi, które od wieków posiadd]q SW'l lormG pisaną. W poglądach Whorfa implicite zawarty był wnio,k, że pojawienie sic; pisma zmieniło sposób konceptualizacji świata G,'zez EULO.,wjczyków, spowodowało rozwój nauki, filozofii itd. (B. L. \'ihorI', 19HZ). Do spraw tych powrócimy w odpowiednim miejscu. Przypadek (:;) należy właściwie do kompetencji filologów i history'.;·w kultury. VV zwi,!zku z tą ostatnią sytuacją warto w tym miejscu ):')"viedzieć jC'dynie, że badania w tym zakresie dostarczyły dowodu na f,:, iż mogq zrbrzac' sit; wypadki rozumienia pisma bez pośrednictwa wyc i.:ażenia mowy. Jest tak w przypadku klasycznego języka chińskiego ,v Jcgo dzisiejszej postaci. Mimo i od X wieku n.e. jest to język mart"',y (zastqpil go bardzo odmienny nowochiilski), jednak wykształceni ('jeszkańcy Chin (Mao TSf'-tung'), Tajwanu i Honkongu są zdolni pisać .\ nim wiersze. Obecny język klasycznochiilski posiada wiele systemów 1.jJologicznych, które nie są w stanie zapewnić zrozumiałości tekstu. Te ;{st klasycznochiilski jest więc zrozumiały tylko wówczas, gdy widzimy ~>na pa,pierze. "Niezrozumiałość tekstu mówionego wynika stąd, że w to;';u rozwoju język:l klasycznochiilskiego całe dziesiątki wyrazów (... ) plzybraly jednakowe brzmienie, podczas gdy odpowiadctjące im znaki pi;;ne zachowały różny kształt" (A. Weinsberg, 198:3, s. 41). Mamy więc l.utaj do czynienia z sytuacją klasycznie odwrotną od zakład:mej przez: Jingwistów. W ramach niniejszych rozważań interesować nas będzie '"je wyłqcznie sytuacja typu (2), w ramach której tradycja ·,nna współistniej:l ze sobą, ale pojawienie się i stopniowe ,żli\vo~ci komunikowania za pomocą pisma przyr:osi -- jednak pr2.oralna i pirozszerzan:e jak powiada �88 Wojciech BUTszta J. Goody - zmiany w treściach i procesach poznawczych. Zobaczmy bli:z,ej,co twierdzi wspomniany antropolog i jak uzasadnia tę ogólną idu; (J. Goody, 1978, s. 152 - 153). Główna myśl konstytuująca całość rozważań Goody'ego zawiera si(~ stwierdzeniu, iż mimo zasadniczo trafnej rekonstrukcji myślenia ludóY;; pierwotnych, jakiej dokonali antropologowie (szczególnie chodzi o Levi.-Straussa), rozdział na dwa style myślenia: pierwotny (,.nieoswojony") i współczesny ("udomowiony") jest a tyle fałszywy, iż nie zawiera w sobie możliwości wyjaśnienia przejścia od jednego z tych stylów do drugiego. Innymi słowy, brak tutaj perspektywy roz'vvojowej, której przyjęcie umożliwiłoby odpowiedź na pytanie: co sprawiło, że treści i procesy poznawcze ludów pierwotnych jednak ewoluują ku myśleniu nowoczesne mu. I tak eksponowany w tym kontekście Levi-Straw5S w wielu swoich pracach dokonywał zestawienia, na zasadzie opozycji, charakteru i cech owych dwóch rodzajów myślenia. Wymieńmy przykładowo kilka takich par pojęciowych: myśl neolityczna/myślenie współczesne, oparcie n'.' konkrecie/opan:ie na abstrakcji, myślenie mitem/myślenie naukowe, magia/wiedza naukowa, bricoleur/technika, bezczasowość/histcrycznośc itd (G. Charbonnier, 1968; C. Levi-Strauss, 1969). Są to więc a!ternatywlH: sposoby postrzegania, konceptualizowania i rozumienia świata - prze~ Levi-Straussa trakt~wane jako rozłączne zarówno ze względów czaso wych ("paradoks neolityczny" wyłonił myśl symboliczną), jak i przyczy nowych (inspiracja odmiennymi czynnikami). Goody zć1Uważa, że Levi· -Straussowskie dychotomie nie są w stanie ukazać m e c h a n i z m u przejścia od myśli ,nieoswojonej" do "udomowionej", wytłumaczyć przy· padki ich krzyżowania się i współegzystencji. Zmodyfikowa'ny sposób pa· trzenia na powyższe róznice uwzlędnić musi, oprócz samego ich podkreślania, jakiś trzeci zbiór faktów, na podstawie któryl'11 wyjaśnić mOŻl1d zarówno trwanie, jak i ewolucję danego "stylu myślenia". Czynnikiem, który dostarcza takiego zbioru faktów, jest pojawienif~ się pisma. Chodzi tutaj nie tylko o nie samo, ale także o umiejętność posługiwania się pismem alfabetycznym. Podział na myślenie pierwotne i myślenie nowoczesne pokrywa się z podziałem na społeczności przed. piśmienne i piśmienne. To, że fakt ten nie zawsze dostrzegany był przez antropologów, wypływało z tradycji traktowania pisma jedynie jako ma· terialnego korelatu języka, z podkreślenia tylko jednej jego funkcji, jaką jest utrwalanie ;realizacji językowych. Goody stara się pokazać, że posiada ono ponadto kilka innych funkcji, niezwykle ważnych dla "stylu my~lenia podmiot6w, które osiągnęły zdolność czytania i pisania. "Styl my,~lenia" oznacza tutaj dwa powiązane aspekty - treści i procesy poznawcze; są one wzajemnie Spl'"Lężone.Skoro więc zmieniają się treści (pod. w �.. PIS:\IIENNOSĆ" JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 89 wplywem pisma), towarzyszyć muszą temu zmiany w procesach myś10v,lych. Goody stenvia tezę. że jeśli kulturę potraktować jako serię okro;lanych aktów komunikacyjnych, wówczas różnice w sposobach komuntkowania są często tak istotne, jak różnice w sposobach produkcji (J. Goedy. 1978, s. 37). Tym samym różnice między społeczeństwami prymity\'v'nymi i rozwinietymi wiążą się nie tyle z różnicami w umysłach podmiotów tych kultur, ale z różnicami w sposobach komunikowania. W ja!~i sposób pismo zmienia te sposoby? Poprzez fakt przeniesienia języka ze sfery słuchowej do wizualnej pismo umożliwia zastosowanie wobec niego odmiennych sposobów bad'Jnia. Pismo nadaje komunikacji ustnej ustaloną formę materialną, SpD·\I,liając tym samym, że człowiek osiąga dystans wobec swoich aktów werbalnych. Umożliwia to w konsekwencji wykształcenie się u ludzi okres. lanych umiejętności intelektualnych, rozwinięcie których bez istnienl:.l pisma byłoby bardzo utrudnione. Są to: wzrost działalności krytycznej. racjonalności, sceptycyzmu i logiki (J. Goody, 1978, s. 37). Wspomniany dystans wobec własnych wypowiedzi sprawia, że jednostka może tera" "badać to, co mówi w bardziej obiektywny sposób. Mo:żlestanąć ,z boku, komentować, nawet poprawiać swój własny produkt" (1978. s. 150). Chodzi także o to, że słowo utrwalone na piśmie przestaje być bezpośred. nio związane z rzeczywistością działania (z "kontekstem sytuacji" w sen·· sil' Malinowskiego) - samo staje się obiektem takiego działania. Pismo umożliwia - co jest już oczywiste - o wiele lepsze kumuL;wanie wiedzy (szczególnie abstrakcyjnej), publiczność można zaznajamiać z coraz szerszym zakresem wiedzy. SpołeczeI1stwa tradycyjne są nie tyle: ,.naznaczone" brakiem myślenia refleksyjnego, ile brakiem własciwyc:l narzędzi do takiego konstruktywnego przemyśliwania (1978, s. 44). D,k o n t e k s t u a l i z a c j a mowy za pomocą pisma zmienia nie tylkcJ sam srodek komunikacji (pismo zastępuje komunikowanie werbalne), ak i powoduje zmianę komunikatu (tekst staje się obiektem refleksji be: konieczności konfrontowania go z działaniem). Tym samym pismo d c·p e r s a n a l i z u j e również przekazywaną treść, nadaje jej charakter na poły ponadczasO\vy. To, że teksty pisane mają trwałą formę. stwarza warunki do rozwoju takich dziedzin, jak logika symboliczna, algebra a idąc jeszcze dalej - rachunek różniczkowy i całkowy. Wszystko t'J byłoby niemożliwe bez uprzedniego istnienia pisma. Wpływ umiejętności czytania i pisania spowodował także rozwój podstawy nowoczesnego myślenia, jaką są systemy klasyfikacyjne. Dopiern coś, co zostało zapisane. stawia przed użytkownikiem języka koniecz:10ŚĆ określania zasad i metod dokonanej klasyfikacji. Język mówiony ,maskuje" brak spójno.ści, dwuznaczności i sprzeczności, które uja'\v- �90 Wojciech Burs:::ta ~;jc,ją się, gdy możemy spojrzeć na dokonamj lda:::yfikacj<.;. Na marginezauważyć, że poszukiwanie przez antropologów kohen>ntnyeh, lc;,:icznych i zupełnych systemów klasyfikacyjnych spo\vodo\vanc jest -się wydaje "wychowaniem" i partycypowaniem w tradycji for:-Dułowania takich właśnie zasad oghłdu świata. Istnieje Jednak niebezI~eczeństwo, że nasze zasto:::owania schematów klasyfikacji oraz sysFnlf.Jw symbolicznych mogą błędnie prezentowClć tubylczy punkt widzenia - i to zarówno członków kultur preliterackich. jak i literClckich, (może zaistnieć także sytuacja tego rodzaju, że badacz imputuje okre~loml kh:::yiikację podzielaną przez "piśmienną" część społeczeóstwa tej jego części, która partycypuje tylko w języku mówionym). Istotnym aspektem pisma jest także jego wplyw na działania spoleezlIe --- szczególnie w sferze polityczno-prawnej. Niesie ono za sob'l ,ib.L~':-akcyjną formę społecznej kontroli nad różnymi grupami spolecznyrni bez konieczności stałych kontaktów bezpośrednich (face-to-Jace). Sprawę t'; rozważę bliżej pod koniec artykułu. .L;e warto Naszkicowane powyżej najistotniejsze ogólne tezy Goody'ego na terni,t wpływu pisma na ewolucjl; stylu my~lenia (systemów poznawczych', p.owadzą do ostatecznej konkluzji, iż nie ma typowej, wyraźnej dycho:(;;nii na myślenie "prymitywne" i "nowoczesne". Zmiany w sposobach ,)~yślenia dokonuj,-! się - zdaniem Goody'ego - e\volucyjnie pod wp!yvvun przemian w sposobach komunikowania wJedzy. Tak wi<.;c, z jedl;t:j .,trony brak, a z drugiej obecność pisma sprzyjaj'-l kształtowaniu się róŻnych procesów poznawczych. Pismo - dzięki s\voim specyficznym wła:~c;'Nościom stwarza war u n k i dla rozwoju nOWoczesnego stylu my<l.: nia. Gw nowoczesny styl myślenia znamionuje): logika, filozofia, myŚJ.:nie refleksyjne, racjona!'ność, sceptycyzm, kontrola danych za pomocą klasyfikacji oraz udoskonalenie sposobów komunikowania. Zmiany, jakie wprowadziło rozpowszechnienie się pisma, można roz-y~;;trywać z pel'3pektywy współczesnych badC\l1 etnologicznych oraz st lic; "jąc historycznie wczesne materiały pisane (J. Goody, 1978, s. 78). Je"Jj chodzi o ter! drugi aspekt zagadnienia. wykraczajqcy poza rutynowi kcmpetencjE; etnologa ciekawe byłoby np. zbadanie zmian zachodz~ltych w oglądzie świata poprzez zanalizowanie zmian w kanałach kom,l:-jj,owania: od wynalazku pisma w Babilonii, poprzez wprowadzen12 i upowszechnienie alfabetu w Grecji i pocz'-ltki druku w Europie Zachodni(:j doby renesansu. Badania takie były już oczywiście w różnym za::rcsie prowadzone, mi(;etzy innymi starano się ustalić, czy określony r od Ze a j pisma ~;tanowi czynnik hamujący bądź stymulujijcy myśl J]ilUkO\vq. I'oN>zechne do dzisiaj Scl scldy, że ideograficzny jl:zyk chióski sLd "i:; ic:(n;:,m czyr"nikiem hamujilCym rozwój l:o\VoC!esnej niwki \V tym knljli. �"PISMIENNOc;C" ,JAKO CZYNNIK ROZWOJOvVY 91 r,jglądowi temu przekonywująco zaprzecza wielki zna\vca kultury Chi:c, .J, Needham, który dowodzi rzeczy wręcz odwrotnej pokazując zaskaku>ce możliwości, jakie daje klasyczny język chiński (J. Needham, 1984). \\:~'acajmy jednak do głównego nurtu rozważań, Zauważmy, że koncepcja języka Goody'ego przenosi rozważania z płac; tzyzny "langue"na "langage" (społeczne zastosowania mowy) i "parole" , :idyw:dualne akty werbalne). Tym samym poza obsz2,rem refleksji po;, "taje problem językowego uwarunkowania myślenia, a rozwaŻa się jEynie zagadnienie mówione i pisane zastosowania mowy, Przyjmij,',))' zatem i my t(~ płaszczyznę i prześledźmy bliźej różnice, jakie U\\'::'i('zniajc! się w przypadku tych zastosowań komunikatów językowych. ~' :iZll:: l8 już wy.u·oczenie peza literalne slcnnulowania samego Cocdy'Wydaje siG, że podzi<ll na język mówiony i języi~ pisany uwzględnić : c.:;i dodatkowo dwa warianty każdego z nich. Otóż język oralny może '",eć charakter nieformalny i formalny (jak np. w rytualach); podobnie /.zyk pisany może przypominać komunikację ustną w swych nieformal, yeh zastosowaniach (np. pisanie listów, świadome zabiegi literackie itp.), :ldź posi~ldać ściśle określone kryteria formalne (jak w przypadku teks:' . .v na~Ikowych), W. Chafe wyróżnia dodatkowo sytuację, gdy język bez : cidyc.:ji pisanej ma także różne "style", paralelne \v pewnym senSle z;óżnic.:ami pomiędzy językami mówionymi i pisanymi -- coś w rodzaj cl ::all1E'J piśmienności" w obrębie "literatury ustnej" (W. Chafe, 198:!.). swych konstatacjach Goody zdaje się uwzględniać pismo oraz zdolnosć c;,ytania i pIsania tylko w ich formalnym aspekcie (tylko pismo tak rLl_ ; ,nniane wpływa na rozwój nowoczesnego sposobu myślenia). Tymczase:n ;,\vnież język ustny w swych zastosowaniach rytualnych posiada cechy c: >odabniające go do języka pisanego: charakteryzuje się względną trwaicccią i powtarzalności",!, stabilnością stylu, zawartości treściowej oraz . :'l.lktury, W języku rytualnym istnieje tendencja do dominacji "mono, ;,:izowania" i formalizacji wygłaszanych tekstów. Z drugiej strony ni2~ ;,;malne zastosowania pisma zbliżone są raczej do formalnych zastos()',\all oralnych i korzystają z zasobów języka mówionego. Możemy teraz z kolei zapytać, czy proponowany przez Goody'ego spoD utożsamiania myślenia prymitywnego z nie literackoścIą jest oczywie ':y? Odpowiedzi poddającej w wątpliwość podział społeczer'lstw na oralLe ~'usus piśmiene dostarczają badacze zajmujący się praktycznymi pro~,lemami edukacji. S. B. Heath (1982, 1984) uważa, że dychotomia Goody'',;:0 nie uwzględnia różnych konsekwencji umiejętności czytania i pisani:l Jla jednoste~ i spoleczer'lstw. Jej zdaniem nie ma prostej ewolucji ad :, adYCJi oralnej (fCLce-IO-JelCC) do tradycji "czystego" tekstu (znaczem:: �92 Wojciech Burszta wynika z samego zapisu, bez odwoływania się od doświadczeń czytaj,!cych). Nie każde "wydarzenie piśmiennicze" ipociąga za sobą rozwój umie· jętności; tradycyjne nauczanie w szkole Murzynów nie pociągało za SOJe! np. zdolności stosowania wyuczonych procedur analizowania świata w co· dzienym życiu tych' ludzi. Hola pisma w ich życiu kończyła się na czyst praktycznych umiejętnościach posługiwania się pismem, ale w żadnytn stopniu nie zmieniała stylu ich myślenia. W społeczności omawianych Murzynów (autorka nazywa tę wspólnotę "Trackton") nauczanie czytani.;! bajek, nie wyrobiło żadnych nawyków sięgania po literaturę, a teksty urzędowe odczytywano wspólnie, "podpowiadając" adresatowi sposób reakcji na nie (zob. A. Cicourel, 1985, ss. 165 - 167). Tak więc to, że pism(. stwarza warunki do rozwoju określonego stylu myślenia i nowych zdolności (sceptycyzm!), wcale nie oznacza, że rozwój taki automatycznie n;1· stępuje. Wyda'je się, że z podobną sytuacją mieliśmy (i mamy) do czynienia w kulturze chłopów polskich, gdzie "piśmienność" w swej globalnej skali wcale nie zmieniła radykalnie "procesów i treści poznawczych". Jakie są więc podstawy do zakładania, że zmiany takie następują w tzw. społecznościach tubylczych; mówiąc precyzyjniej - czy zachodzą rzeczywiście w tak klasycznie ewolucyjny sposób? l) Propozycje wysuwane przez Goody'ego wymagają - jak sądzę -_. \vielu jeszcze korekt, szczególnie w tych fragmentach, gdzie oczywisto~ć' .,literacy" jako motoru przemian w myśleniu stoi pod znakiem zapytaniel (w przypadku roli pisma dla nauki sprawa jest wręcz ba-nalna). Uważam że typy "literackości" społeczeństw, rozważane przez angielskiego antropologa w aspekcie kulturowo-czasowym, muszą zostać rozszerzone o ty· py "literackości" w danym, konkretnym społeczeństwie. Ciekawe np. byłoby zbadanie (empirycznego jak sądzę) zjawiska zamiany magii słownej na magię - nazwijmy to - słowa pisanego. Wprowadzenie pisma, umiejętności posługiwania się nim, wcale nie "uśmierca" natychmiastowo identyfikowania słowa i rzeczy, leżącego u podstaw zjawiska magii werbalnej Wydaje się nawet, że systemy rządzenia potrafią wykorzystać ,magiI:; słowa pisanego" w sprawnym ogzekwowaniu powiności od rządzonych. Czy nie z takim zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadk u powstania tzw. kultów "cargo", ostatnio opisywanych przez M. Harrisa? (M. Harris, 1985). Czy język polityczny nie-odwołuje się bardzo często właśni·:: do takich preliterackicsh stylów myślenia, kiedy każe traktować wypo .. wiedziane zdanie o jakimś stanie rzeczy za jednoczesile "powołanie de, życia" tego stanu? Innego rodzaju egzemplifikacji na temat krzyżowania się w potocznym myśleniu ludzi ,nieliterackich" i "literackich" (czytaj: niekrytycznych i racjonalnych) stylów myślenia, dostarcza współczesna etnometo- �,.PIŚMIENNOŚĆ" .JAKO CZYNNIK ROZWOJOWY 93 ,.lologia. Okazuje się, że "zwykli ludzie z ulicy" dokonują takich operacji myślowych w swym życiu potocznym, jakby cała, wielowiekowa tradycja ~:>isma ich nie dotyczyła. Procesy analizowania w życiu codziennyni dalekie są od ideałów sceptycyzmu, sylogizmu i racjonalizmu postulowanego przez Goody'ego. Nie znaczy to, oczywiście, iż nie p o t r a f i ą oni tak nyśleć, chodzi jednak o pytanie: kiedy "uruchamiają" wykształcone \J miejętności. II Jak dotąd, mowa była o genetycznej, myślowej stronie zagadnienia .pismo a rozwój wiedzy". Proponuję obecnie podejść do tej kwestii od ._t rony obiektywnych r a c j i pojawienia się pisma na danym etapie roz'.-oju formacji społecz;no-ekonomicznej oraz na określonym etapie rozwoju 'o'iedzy kulturowej. Zasługą strukturalistów jest wykazanie, że kultury pierwotne charak:'~ryzowały się nie jakimś "niedorozwojem", "prelogicznością"; ale B:adniczą odmiennością ponadindywidualnych struktur myślenia, tzw. iJlito-logiką (por. chociażby C. Levi-Strauss, 1969). Na podstawie odpo·\viednio przeformułowanych stwierdzeń strukturalistycznych dokonano próby hipotetycznej rekonstrukcji specyfiki pierwotnej świadomości ma:jicznej (zob. A. Pałubicka, 19l84 tam też szersze uzasadnieni.e sądów, ·:tóre w niniejszym artykule podaję w formie maksymalnie skondenso'vanej). Świadomość ta jest na tyle nieporównywalna ze znaną nam rzeu.ystością kultury współczesnej (wielodziedzinowej, nowożytno-europe]:'-·'liej), że jej logiczna artykulacja jest niezwykle trudna. We wcześniejszej fazie rozwojowej kultury typu magicznego mamy do czynienia z jedną właściwie dziedziną kultury i jednym typem pra;<·.yki społecznej. Sensy kulturowe działań składających się na tę praklykę posiadają troisty charakter: techniczno-użytkowy, komunikacyjny craz światopoglądowy (A. Pałubicka, 1984, s. 47). Jest to dość trudny do wyobrażenia sobie z perepektywy nowożytnoeuropejskiej synkretyczny (syntetyczny) blok. To więc, co zwykło się - za J. Kmitą - okreśhć mianem waloryzacji światopoglądowej działari o efektach bezpośred!110 uchwytnych praktycznie, posiada w kontekście kultury magicznej z . lpełnie odmienną postać. Waloryzacja typu magicznego genetycznie pierwotna - odbywa się w sposób następujący: odpowiednie efekty kchniczno-użytkowe (i zarazem symboliczno-komunikacyjne) są równoczesnymi wa,rto-ściami światopoglądowymi. Również i j ę z y k w kontek-de świadomości magicznej posiada zupełnie specyficzny status, co stara'··m się pokazać? przy innej okazji (W. Burszta, 1986). Mówiąc skróto·- �94 Wojciech Bu rs::ta wo, nie wykształciła się jeszcze wówcza" semantyka sensu stricto - t::' ..-, Eamym związki symbolizowania istniały \'; przemieszaniu ze związkd.,~i przedmiotowo-metonimicznymi (mowa zarówno miala oddziaływać ;':! rzecz, jak i pozo.:;tawala w stosunku do niej w związku symbolizow:::n i'd. W momencie pojavvicnia się w obrębie wspólno~y pierwotnej spec)·iicznego podziału pracy. wykształcenia się odrębnej instytucji CZ1rO',\"r:ika, zmienia się stopniowo charakter dotychczasowego funkcjonowan::, "synkretycznych" przekonań. Proces ten jest rezultatem zapotrzebow1nia na wyraźniejszą waloryzację światopoglądową bezpośrednio-praktyu·, ncj działalności człowieka wraz z pojawieniem się "urzędu" czarO\;,'nii-::a wyodrębnieniu podlega jednocześnie zespół tre~(;i światopogląduwych, który znamy jako "magię". Wyczerpująco analizuje tę sytuac.~.~ w swej pracy M. Buchawski (1986, s. 65 - 88). W etapie kolejnym treści "czysto" magiczne przekształcają się z kO;I:; jakościowo w dedukcyjny zespół wierzeń religijnych, które w prz~. ciwieństwie do magii - nie grupują się już tylko wokół poszczególny'.:" s:-rtuacji praktycznych, ale konstytuują odrębny typ waloryzacji zwaL': religijną (A. Pałubicka, 1984, s. 49). Następuje słynne Weberowskie "pie,lxsze odczarowanie świata". Waloryzacja religijna krystalizuje się w omach feudalizmu, kiedy to religia staje się wyodrębnioną, autonomiczn~ :formą świ3.domości społecznej regulującą praktykę religijną. Znowu .podobnie jak w przypadku czarownika, ale na skalę nieporównanie więi:sZcl wyodrębnia się osobna grupa "czuwająca" nad powstałą sfen; chodzi tu zarówno o praktykę regulowania stosunku ludzi do wiary, ja:·: i o samą doktrynę i jej postać teologiczną. W tym właśnie momenc>? ogromną rolę spełnia pismo, umożliwiające stworzenie i skodyfikowan,,? abstrakcyjnych systemów teologicznych. Pismo nadaje ważny wymi;'" działaniu religijnemu i szerzej - społecznemu; staje się narzędziem ko'''troli polityczno-prawnej nad tymi, którzy nim nie władają. Specyfi:o feudalizmu sprawiała, źe waloryzacja religijna miała przede wszystki:'l na celu sankcjono\vać istniejący porządek społeczny. Mamy więc tUt;;ij do czynienia z klasycznym przykładem, gdy dany język etniczny posiacLl swą formę ustną i pisaną, przy czym umiejętność czytania i pisania ch,;· rakteryzuje jedynie niewielką część społeczeństwa, dla której jest OP.! dodatkowym środkiem władania polityczno-prawnego. Dzięki pismu wh:,dZ3 staje się abstra:.ccyjna i wszechogarniająca. Elita umiejąca czytać i pisać, wykorzystuje ten fakt dla celów (1) technicznych, (2) kla'sowych i (:;) religijnych, które w sumie sankcjonują istniejący sta'n rzeczy i utrwalaj \ jego zasady. Pomijając bliższe rozważania nad specyfiką przejdżmy teraz do uwag o trzeciej. historycznie waloryzacji religijn~ j powstałej odmianie Wl- �,,1'IS:V11ENNO':;C" J,\.KO CZYNNIK 95 HOZWO.JOWY loryzacji. jab) S\,lllOwi waloryzacja nowożytne\. Szeroko pisał na ten L:mat przywolywany już ::\1. Weber (M. Weber, 1934) pokazuj<!c, w ]l':i sposób pO:ilugiwala się ona pierwotnie systemem religijnym, aby pozn~;j stdC siĘ' zeświecczonym ,.duchem kapitalizmu". Istotne dla naszych rozważ::,!: je;:: wylonienic się \\7 epoce nowożytnej waloryzacji światopoglą::lv',\'('j nO\\'cj formy świadomości społecznej, jaką staje się nauka. Podkr>.::ilanie roli pisma w tym kontekście wydaje się truizmem nauka sbj(~ się donll'n'l komunikacji pisanej. Następuje ponadto w ogóle wyrażc:c: '.vyodrębnienie się komunikacji symbolicznej jako sfery kultury o odn~bnych wartościach auton(';J11icznych. Stąd właśnie brało się świadwn;; kultywowanie jl:zyków etnicznych, identyfikowanie narodu z posiaci).niem odn.;lmej mowy i pisma. Właśnie dzit;ki umiejętności czytania i pi:':311ia możliwe stało się kodyfikowanie niejako zjawisk z komunikac,}'jrej sfery kultury symbolicznej nauki, obyczaju, sztuki, prawa iLL Można chyba powiedzieć. że bez pisma typ nowoczesnej waloryzacji ŚWl)top-oglądowej byłby niemożliwy, podobnie jak zaadaptowanie pisemny:h sposobów komunikowania umożliwiło rozwój niezwykłe szerokiego, Zd2pcrsonaliZOv.'anL'go i a b::;trakcyjnego systemu rządzenia. Rozwój przemysłu i handlu, ich biumkr,llyczna organizacja, zmusiły do prowadzenia tej działalnosci na bazie do:zu men tów pisanych, co również stało się przc~L miotem analizy Webera. Następowanie na "obie kolejnych typów waloryzacji me oznaczało rzecz jasna równoczesnego zanikania dotychczasowych typów walory.>:'.cji. Z faktu tego powinni zdawać sobie najlepiej sprawę et'nografowt2. krorzy mogli do niedawn'a obserwować w tzw. tradycyjnych społecznościach chlopskich resztki waloryzacji magicznej, a do dzisiaj waloryza::j.l religijna dominuje w wielu izolowanych rejonach. Ten właśnie fakt dlugiego trwania historyczniE' wcześniejszych typów waloryzacji tbmaczyc może stosunkow<1 powolność rozwoju nowego stylu myślenia 'N społeczności chłopskiej. Typ waloryzacji, jaki panuje w danej wspó!n0-:::ie plemiennej rna też -- tak się wydaje -- wpływ na stopień ptzySW]jJnia sobie racjonałnego sceptycyzmu "słowa pisanego" p'rzez rzccz':"':-; wspólnotę. I tutaj docieramy do sedna całych rozważań. Koncepcja ..udomowienia" pierwot'nego umysłu, wyłożona na kartach The Do I1'WS/icatioll oJ (/ze Savage Mind, sama w sobie bardzo interesująca i perspektywiczna. obarczona jest jednak wyraźną jed'nostronruścią· i'vIimo iż Goody zastrzega się, że nie traktuje ani "writing", ani ..literacy" jako czynników rozvvojowych działających samoczynnie, analizuje postę9 poznawczy w myśleniu społeczeństw tak, jakby zależny był przede wszystkim od nieistnienia bądź istnienia graficznych systemó\v pisma (model literackości proponowany przez Goody'ego nazywany bywa �96 Wojciech Burszta ZT'esztą "autonomicznym", co sugeruje wspomnianą jednostronnośc), Chojednak o to, że myślowe możliwości ludzi uwarunkowane są także IUIl;':cjonalnie - i tak 'np. dany typ waloryzacji światopoglądowej może sw.,-,owić barierę bądź pomost dla rozwoju wiedzy opartej na języku pisa. r:ym. Sam dostęp do takiej możliwości, jaką daje pismo, nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki, by została ona natychmiast wykorzystanQ. Mówiąc krótko: społeczność, której nawet większość umie czytać i pisać, 1G jeszcze nie Społeczeństwo literackie; posiada ono dopiero narzędzi"" ~:~óre umożliwia zmianę sposobu percypowania przez nich świata w no· jakościowo sposób. I jeszcze uwaga ostatnia. Propozycja Jacka Goody'ego jest subiekt y w.. nym wyrazem zmian, jakie zachodzą w przedmiocie badawczym etnologii, 3fzwzględne odchodzenie w przeszłość (często połączone z fizyczny~n ~:ońcem) prymitywnych, izolowanych społeczności plemicnnych, poja\\'i.~. nie się w ich obrębie nowych zjawisk, powoduje ciągle próby weryfikowania dotychczasowych sądóv\' o kulturze prymitywnej i vvywołuje no\\'e pytania badawcze. Problemem naczelnym staje się wyjaśnienie z m i a n, .i~;)zimpodlegają tradycyjne kultury. Goody próbuje pokazać, że .,,05\\"0jl:'i1ie myśli nieoswojonej" dokonuje się na drodze stawania się spokczeństwami z tradycją pisma tych grup, które opierały się jedynie ],a b';'zpośredniej interakcji i ustnym przekazie tradycji. Sądzi on jednocze:;. n;e, że analizując procesy zdobywania wiedzy przez ludy prymitywne rewie nam również o współczesnej kondycji umysłowej Europejczyków - a więc i etnologów. Jak pokazuje narastająca literatura przedmiotu, ~Jgo typu próby stają się coraz powszechniejsze (zob. zestaw pozycji b~bJiograficznych: A. Cicourel, 1985, s. 184 - 185) i choćby z tego powodu uważam ten temat za dopiero "naszkicowany". a niezwykle obiecuj,!cy. Qli Edi;howski lVI. 1986 Magia, jej funkcje poznań. i struktura. H,-,rszta W. 1986 Język Chafe a kultura 10 myśli Wrocław. etnologicznej, W. 1982 Integration Spoken and Involement and Written (e·d.), New Jersey, Ch;,rbonnier in Speaking, Language: E:rploring Writing, Orality and and Oral l:n:) D. Tan:12n Litc:rawre. Literacy. s. 35 - 53. G. 1968 Rozmowy z Claude Levi-Srrattssem, War,z'awL1. C;'.'ourel A. 1985 Te:rt and Discourse. "Annual Review of Anthropology" \'01. 1-1, s. 15(\ - Id5. �JAKO .. I'ISlVlI~:NNOS(;" (',)ody CZYNNIK ROZWOJOWY 97 J. Vome~lication 1978 Tlw Harris of the Savage Mind. Cambridge. M. ~willie, 1985 Krolvy, !:-1.!ath S. B. 1982 Vrotean 'Wojny Slwpes ditions, 1984 Linguistics in Literacy Spoken (ill:) i czarownice. Events: and Written (Ind Education, Zagadki Ever-shifting Language "Annual kultur'y, Warsza\V~\. Oral and Literate Tra- ... , s. 91 -117. Reviewof Anthropology" 13, s. 251- vol. - 274. H.'clmslev L. 1979 Prolegolllt'na kO\bk,l, j.,,;';ob:ion R. do teorii języka, A. Weinsberg (w:) Językoznawstwo c('ch dystynktywnych 1979 J'o.i<:cie nin, (w:) .!(:zykoznawstwo L" \·i-Str<.luss C. 1969 i'yly.~l nieosll'ojona, .::,',=cdham J. Ul84 Wielkie miareczkowanie. Warszawa .:':·Iubicka A. w językoznawstwie. strukturalne, Warszawa strukturalne, H. Kur- s. 44 - 137. ,(roo.). Warszawa, Wspomnienia Warszawa, rozwaŻlI- s. 18 - 43. . Nauka i spoteczelistll'o u' Chinach i na Zachodzie, . 1984 f'rzedtcoretyczne postaci historyzmu, Warszawa. J. \';;chek 1973 Written ','jeber M. Language, The 1934 Die protestantische ';·.'l:insberg A, 1983 .!ęzykoznnwstwo .',!lorf B. L. 1982 J(;zyk, LITERACY' Hauge. J::thik und ogólne. A Geist Warszawa my,~l i rzec;::ywistość, AS der des Kapital ismLLs, Ti.ib:ngen. . Warszawa. DEVELOPMENTAL FACTOR OF CULTURE KNOWLEDGE SYSTEMS (summary) The ;lutilor ';"! changes 'l discus.'es of the of .J. Goody, hypothesis Ie, the work ,.The :];;,t ('l1le'·gl.'nce writing ~'i',,;CS (o'hink:ng ,; the 7 •.I.ud" society stylcs) - t. 70 into influence we ;111 English of evolution. hot preliterary and social of the i~ one and of writing, experience Domestication or ci\'jiizcr! : ,'jm;UVl' the way.s main Goody or coId. anthrQPolcg,i'st, Savage the Mina". facial'S rejects He CI' literary, reading the claims As ability conceptualise rigid that a result they of in tries content divis:ons agree writing Literacy He originated Goody of and reality. to and 1970's, the prove thesi3 learning pro- of societies with on present-> the invention into divis:on and :t:3 �98 Wojciech Bll,rszta development, styles of thinking evolve graduCllly from cl<1sically primitive, througi. some transitional stages, to modern, abstract th:nking of the members of industria! societies. The author of this paper consider.s some restrictions of Goody's hypothesis an.i its seen one-.sidedness. &s;·des purely mentalorder of the analysis of th~s problelll ,('how writing influences .leaTnb.1'g processes), he sugg·ests to indu·de functional d'~t.ermination of "literacy" phenomena taking place. He presumes that a particuia type of life philosophy valorization (in the meanhg of J. Kmila) can be a barri2 or a platform for the development of literary style of thinking. J. K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b5a5f69672590a4e7bc8d1ab94859f.pdf e0c7801ae35d7d62039c379b7dfdff33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2907 Title A name given to the resource Od folkloru lokalnego do "postfolkloryzmu" narodowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.3, s.158-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J. Burszta OD FOLKLORU LOKALNEGO DO P O S T F O L K L O R Y Z M U „ N A R O D O W E G O " „Folklor to opium dla ludu, który zdążył już wejść do śródmieścia i dla ministrów, którzy przybyli z tundry" K. Mętrak Rozpocznijmy nasze rozważania od kilku uwag o charakterze informacyjno-wprowadzającym. Przede wszystkim wyjaśnienia wy­ maga termin „postfolkloryzm". Pojęcia „folklor" i „folkloryzm" (ewentualnie, jak to pierwotnie określał Józef Burszta — „folkloryzacja" lub „folklor stosowany" ) weszły do obiegu nie tylko naukowego, ale i do świadomości potocznej. Oczywiście nie znaczy to wcale, iż panuje zgodność, co do ich rozumienia i stosowania; nadal silna jest tendencja do ich wzajemnego zastępowania, identyfi­ kowania. Ponadto „podkłada" się pod ich zakres znaczeniowy treści najróżnorodniejsze. Jeszcze będziemy mieli okazję powiedzieć o tym bliżej. Dołączając do wspomnianych dwóch terminów trzeci, dotąd, przynajmniej w proponowanym tutaj sensie, nie stosowany — p o s t f o l k l o r y z m — chciałbym zasygnalizować znamienny pro­ ces, który dokonał się w rzeczywistości społeczno-kulturowej. Proces ten nie został w ogóle rozpoznany ani przez naukę (etnologię w pierwszym rzędzie), ani przez działaczy i funkcjonariuszy „frontu upowszechniania kultury". Mamy tutaj do czynienia z sytuacją zaiste paradoksalną: mówiąc najkrócej to, co traktuje się, werbalizu­ je i prezentuje wciąż jeszcze jako przejaw folkloryzmu, stanowi już jakościowo odmienny, nowy stan rzeczy, nową jakość kulturową, domagającą się opisania i wyjaśnienia. Teza niniejszego szkicu, sformułowana w sposób roboczy brzmi: folkloryzm, a właściwie dotychczasowy sposób jego rozumienia w y c z e r p a ł swe możliwo­ ści; tym samym wyczerpała je również prowadzona w rutynowy sposób refleksja nad nim. Co ponadto istotne: w miarę, jak kultura „ludowa" wkracza w erę postfolkloryzmu, stawia to przed etnologią nowe zadania. Myślę tutaj w pierwszym rzędzie o próbie teoretycz­ nego opisu sposobów funkcjonowania dziedzictwa kultury wsi w globalnej kulturze Polski; opis, jaki mam na myśli, jedynie pośrednio dotyczy tego zakresu zjawisk, który tradycyjnie wyodręb­ niano jako przedmiot badań etnograficznych, a więc kultury chłopskiej względnie ludowej. Chodzi więc nie tyle o kolejne „przyczynki" do etnografii regionalnej, ile o uchwycenie „co dzieje się" z w y o b r a ż e n i a m i o kulturze ludowej w kulturze współczes­ nej (w tym w refleksji naukowej). Program takiej rekonstrukcji wymaga posłużenia się szerszą niż stricte etnograficzna perspektywą poznawczą oraz odmiennym aparatem pojęciowym. Dobrym punk­ tem wyjściowym dla rysującej się problematyki badawczej, może być myśl Маха Webera, który stwierdzał: „Tworzenie pojęć uzależnione jest od stawiania zagadnień, stawianie zaś zagadnień zmienia się z treścią samej kultury" . Tekst niniejszy traktować należałoby jako skromną „przymiarkę" zmierzającą ku postulowanemu modelowi uprawiania etnologii współczesności. Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zaznaczył się w polskiej etnologii wzmożonym zainteresowaniem zjawiskiem, które umownie nazwać możemy „współczesnym życiem folkloru". Owo zainteresowanie przybierało najróżnorodniejsze formy, a gene­ ralnie było odpowiedzią na wysuwane przez etnografów postulaty rozszerzenia problematyki badawczej ich dyscypliny. Na tej fali pojawił się termin, mający ujmować jedną, podstawową formę przejawiania się folkloru „tradycyjnego" w nowoczesnym społeczeń­ stwie industrialnym — folkloryzm. Jego szczególnie silnym propa­ gatorem był u nas Józef Burszta. Wprowadzenie nowego określenia napotykało na opór (żeby nie powiedzieć: sprzeciw) wśród bardziej tradycyjnie nastawionych etnografów, którzy przywiązani byli do utrwalonej semantyki słowa „folklor" i uważali, iż całkowicie ono 1 2 158 wystarcza. Aby być w zgodzie z historią powiedzieć należy, że pojęcie folkloryzmu powstało na gruncie niemieckojęzycznym, gdzie również wzbudziło na początku kontrowersje, o czym świadczyć może tytuł jednego z artykułów Hermanna Bausingera, Zur Kritik der Folklorismuskritik, w którym jego autor wykazuje użyteczność teoretyczno-praktyczną nowo utworzonego słowa. Zasadniczą ideą leżącą u podstaw wyodrębnienia folkloryzmu jako zjawiska jakościowo odmiennego od folkloru, było stwierdze­ nie, iż folklor „jest zawsze «naturalną» częścią «żywej» kultury, jest związany ściśle z życiem określonej warstwy społecznej, a więc ludu; jest odbiciem warunków jego życia, a także przejawem ustosunko­ wania się «prostych ludzi» do otaczającego świata, a zarazem i jego interpretacją. Jest on wręcz częścią tego życia zarówno na co dzień, jak też i od święta" . Inaczej ma się sprawa z folkloryzmem, który polega na „ s t o s o w a n i u w szczególnych sytuacjach bieżącego życia poszczególnych gatunków folkloru pojętego najszerzej. Jako «stosowany», jest ten folklor już czymś wtórnym, mniej lub więcej sztucznym i oderwanym od swego dotychczasowego środowiska, w którym wyrósł, od konkretnego życia określonej warstwy czy warstw społecznych" . Jest więc folkloryzm zjawiskiem z dziedziny kultury artystycznej, przejawiającym się w następujących dziedzi­ nach: stroje ludowe, literatura ustna, tańce, obrzędy, występy wokalne i muzyczno-instrumentalne oraz plastyka. Folkloryzm charakteryzuje się czterema podstawowymi cechami, które można traktować jako opozycyjne wobec cech folkloru autentycznego (żywiołowego). Są to: (1) swoista interpretacja tradycji ludowej, polegająca na wydobywaniu z niej takich tylko elementów, które są interesujące z racji ich atrakcyjnej formy czy ze względu na walor emocjonalnego „przyciągania" potencjalnych odbiorców (a także, dodajmy od siebie — samych wykonawców); (2) prezentowanie tych wybranych treści w formie mniej lub bardziej przetworzonej, często zinterpretowanej (zauważmy ponownie, że proces interpretacji może wyglądać w ten sposób, że jego efektem jest pozorna „autentycz­ ność" prezentowanych czynności i wytworów; tego faktu często jakby się nie dostrzega!); (3) ukazywanie tych elementów w sytua­ cjach specjalnie wywołanych, odmiennych od kontekstu autentycz­ nego ich występowania (obecnie właściwie jest tak, że stanowią one pewien wypracowany kanon, „uruchamiany" przy okazji festiwalu, przeglądu, występu, słowem wówczas tylko, kiedy istnieje zapotrze­ bowanie „na folklor"); (4) efektem cech (1) — (3) jest, programowe niejako, oddzielenie nadawców (aktorów) od widzów (odbiorców). Do wymienionych przed chwilą cech można jeszcze dodać następne, stanowiące po części ich rozwinięcie, po części zaś kolejne konsekwencje. A zatem, odmiennie niźli dzieje się to w przypadku żywiołowego funkcjonowania folkloru, każdy pokaz typu folklorys­ tycznego zakłada, że jego odbiorcy nie są w pełni kompetentni w prezentowanych im elementach kultury. W normalnej bowiem sytuacji życia folkloru wszyscy niekompetentni są jakby „poza" jego obiegiem, treści folkloru są im niedostępne jako „obcym". W folkloryzmie odwrotnie: z założenia widzowie powinni być „obcymi", to im właśnie prezentuje się egzotykę, która już samą formą winna oddziaływać na sferę emocjonalną i estetyczną. Wiadomo, iż na festiwalu folklorystycznym większą uwagę przyciągnie zespół z Tur­ cji, niż kolejny z Polski prezentujący, dajmy na to, „folklor nizinny". Tutaj uwaga na marginesie. Miałem okazję wielokrotnie uczest­ niczyć w próbach zespołu regionalnego „Grodziszczoki" z Grodzis­ ka Dolnego koło Leżajska, zaliczanego przez fachowców do rzędu 3 4 5 �„autentycznych", którego najstarsi członkowie pamiętają jeszcze kulturę swojej wsi lat dwudziestych i trzydziestych. Każda z prób wspomnianego zespołu, poza powtarzaniem przygotowywanego repertuaru, to jednocześnie klasyczny przykład „powstawania" sytuacji folklorotwórczej: komentarze, docinki, opowiastki, charak­ terystyki osób spotykanych na festiwalach, bieżące komentarze polityczne, religijno-obyczajowe — dialog członków zespołu między sobą i innymi mieszkańcami wsi, którzy, jak zwykle „przypadkiem", znaleźli się w sali prób. Zaiste niecodzienna (a może raczej jak najbardziej zwyczajna?) sytuacja: zespół folklorystyczny, którego członkowie tworzą folklor żywiołowy, folklor in statu nascendi. Cóż z tego pozostaje na oficjalnym pokazie? Tam liczą się już mniej lub bardziej udatni aktorzy, skonfrontowani z obcą im publiką, której prezentuje się kanoniczny program; każde odejście od tego kanonu, każda pomyłka w tekście czy zachowaniu traktowana jest jako porażka „artystyczna". Kolejną rzucającą się w oczy cechą folkloryzmu jest jego s k o ń c z o n o ś ć w tym sensie, iż istnieje wyznaczony i zdefiniowany czas i m o m e n t prezentacji; gdy one mijają, „powraca" się do życia codziennego, gdzie — między innymi — partycypuje się w folklorze. Istotną też cechą różnicującą partycypację w folkloryzmie od uczestnictwa w kulturze autentycznej jest j e d n o d z i e d z i n o w o ś ć — nazwijmy to — kultury folklorystycznej. Rzeczywiste wesele tym różni się od jego scenicznej prezentacji, iż w pierwszym przypadku jego uczestnicy partycypują w religii, obyczajowości, odwołują się do określonych przekazów światopoglądowych (świec­ kich bądź religijnych) motywujących dokonujące się czynności obrzędu, natomiast w sytuacji zaaranżowanego „wesela z regionu x", uczestnictwo w kulturze ogranicza się do sfery estetyczno-artystycznej, „na zewnątrz", ku siedzącym widzom i — co nie mniej istotne — szacownym jurorom. Podobnie z literaturą ustną czy plastyką, nikt poważnie myślący nie będzie obstawał przy poglądzie, że oglądając czy słuchając „folklorysty" ze wsi takiej to a takiej, obcuje z treściami jego autentycznego światopoglądu, który ucieleś­ nia się w opowiadaniu, przysłowiu czy kolejnym ludowym „Frasob­ liwym". Opozycyjność folkloru i folkloryzmu wyczytać można już choć­ by z samego brzmienia tego drugiego terminu; sufiks ,,-izm" uwydatnia, iż analogicznie do np. prądów artystycznych (pozyty­ wizm, konstruktywizm, postmodernizm etc.) mamy do czynienia z ruchem zakładającym jakąś mniej lub bardziej wyraźnie sformuło­ waną ideologię. Każdy taki ruch ma zwykle swoich liderów, teoretyków, poświęconych sprawie popularyzatorów, no i — rzecz jasna — twórców. Natomiast folklor to nie ideologia, to nie prąd myślowy, nie da się w jego ramach wyznaczyć obowiązujących kanonów, treści, zakresu, sposobu interpretacji. Folklor nie ma liderów w sensie ideologów, kiedy takowi się pojawiają, wybrany aspekt folkloru, który staje się przedmiotem konceptualizacji z ich strony, który próbuje się „wydestylować" z misternej tkanki sytuacji folklorystycznej, traci natychmiast swe cechy definicyjne, stanowią­ ce o jego szczególności. Folklorem nie da się kierować, manipulo­ wać, wskazywać jak należy go „uprawiać". Odwrotnie, każda manipulacja, głupota czy zwyczajna śmieszność natychmiast prze­ twarzana bywa w kolejny motyw folklorystyczny. Wszystkie powyższe stwierdzenia wydają się dość oczywiste. Skąd zatem bierze się tendencja (stale jeszcze obecna, głównie w publicystyce) do traktowania folkloryzmu jako genetycznego „przedłużenia" folkloru tzw. tradycyjnego. Odpowiedź „koszto­ wać" nas będzie kolejną dygresję. Otóż wydaje się, iż etnologowie w ramach swej praktyki badawczej przyzwyczaili się do niezmienno­ ści semantyki stosowanych przez siebie pojęć; między innymi dotyczy to pojęcia folkloru. Zauważalny gołym okiem proces zdecydowanej zmiany „stanu kultury" (termin Webera) zwanej tradycyjną kulturą chłopską domagał się jednak równoległych zmian w elementach semantyczno-metodologicznych dotychczaso­ wej praktyki badawczej. Żadną miarą nie można już było uprawiać tej gałęzi wiedzy posługując się pojęciami, które tylko pozornie zdawały sprawę z nowego stanu kultury z jakim skonfrontowana została etnologia. I rzeczywiście — zauważyć możemy zmiany w semantyce uprzednio stosowanych terminów — dyrektywy seman­ tyczne respektowane w badaniach (folkloru choćby) bądź rozszerza­ ją, bądź zawężają denotację dotychczas funkcjonującego pojęcia; dochodzi także do ustanawiania denotacji krzyżującej się z denotacją poprzednią, jak w przypadku omawianego folkloryzmu. Są to jednak w dużej mierze zmiany p o z o r n e — dyrektywy metodologi­ czne obecnie obowiązujące, a dotyczące inferencyjnego operowania terminami „folklor" i „folkloryzm" sprawiają wrażenie jakby nadal — mimo wszystko — wyrażały to samo pojęcie folkloru, którego semantyka miała ulec zmianie. Zjawisko, o którym mowa, Jerzy Kmita nazywa tzw. strefą pozornej ciągłości genetycznej. Stąd bierze się, jak można sądzić, traktowanie występów folklorystycz­ nych jako bezpośredniego „przedłużenia" folkloru autentycznego. Na zakończenie prezentacji wybranych cech opozycyjnych, możliwych do wyodrębnienia pomiędzy folklorem a folkloryzmem, chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na istotne nieporozumienie, jakie od początku zakradło się do definicji tego drugiego. Wiąże się ono z dość dowolnie „rozciągliwym" pojmowaniem folkloru. Powróćmy raz jeszcze do definicji folkloryzmu, podanej przez Józefa Bursztę, tym razem w Słowniku Etnołogicznym. Czytamy tam, iż folkloryzm „oznacza zjawisko z dziedziny kultury artystycznej, polegające na stosowaniu w szczególnych sytuacjach życiowych wybranych (bądź z dokumentacji, bądź wprost z życia) treści i form folkloru w postaci wtórnej, najczęściej wyuczonej i w sytuacjach zazwyczaj celowo zaaranżowanych" . Czy jednak rzeczywiście folkloryzm „żywi" się wyłącznie swoiście przetworzonym folklorem? Nie możemy tutaj, rzecz jasna, prześledzić możliwych definicji folkloru, jakie pojawiły się i ciągle pojawiają w literaturze przedmiotu. Na pewno jest to jedno z najbardziej niejednoznacznych i spornych pojęć w humanis­ tyce, co wcale nie przeszkadza, iż funkcjonuje w ramach różnych dyscyplin na zasadzie „jak gdyby" wiadomo było dokładnie, jaki zakres zjawisk denotuje. Istnieje wiele podejść do jego rozumienia od ściśle zawężonego, nieomal „technicznego" (literaturoznawstwo, niekiedy folklorystyka), do szeroko kulturowo-antropologicznego (gdzie kładzie się nacisk na źródłosłów ,,-lore" — wiedza w najogól­ niejszym sensie). W etnologii dominuje raczej to drugie podejście, prezentowane u nas m.in. przez Bursztę, który we wspomnianym Słowniku Etnołogicznym definiuje folklor jako „odrębną i samo­ dzielną część kultury symbolicznej, powszechnie, prawie bezreflek­ syjnie właściwą konkretnym środowiskom (wiejskim, miejskim, zawodowym, towarzyskim itp.), mniejszym lub większym grupom społecznym, aż do całego społeczeństwa włącznie (...) Składają się nań zarówno elementy tradycyjne, zazwyczaj uwspółcześniane, jak i treści aktualne o cechach estetycznych, zaspokajające określone potrzeby międzyludzkiej komunikacji (...) Przekaz treści f. zawiera zarazem sposób pojmowania świata i określony do tego świata stosunek. F. istnieje tylko wtedy, kiedy jego treści są przekazywane." Tak szerokie pojmowanie folkloru ma ten zasadniczy walor, iż umożliwia klasyfikowanie ciągle pojawiających się nowych form folkloru (np. ustnego), umożliwia rejestrację folkloru, jak powie­ dzieliśmy, in statu nascendi, nie narzuca ograniczeń formalnych traktując, lub raczej identyfikując go z „filozofią życia codzienne­ go". Podkreśla żywotność, zmienność i wszechobecność twórczości łączącej się z pojmowaniem świata „poprzez" folklor. Z drugiej jednak strony pojawia się zasadniczy problem, wynikający z „hybry­ dowego" statusu pojęcia folkloru: czy należy go traktować jako odrębną dziedzinę kultury, czy też stanowi on immanentny element składowy innych dziedzin, takich jak obyczaj, religia, sztuka, język czy nawet nauka? Czy folklor należy identyfikować, wręcz wypro­ wadzać ze światopoglądu, czy łączyć z „myśleniem potocznym"? Czy możliwe jest oddzielenie przekonań „typu folklorystycznego" od innych sądów kulturowych, którym przypisać można z kolei miano norm i dyrektyw? Czy daje się opisać tzw. świadomość podmiotów folkloru, czy można o niej wnioskować jedynie pośred­ nio — na podstawie tekstów i zachowań? Co np. w obrzędzie weselnym (że pozostaniemy przy tym przykładzie) jest folklorem, co zaś przejawem partycypacji w religii i obyczaju? Pytań tego typu rodzi się wiele. Wydaje się, że przyjęcie szerokiej definicji folkloru niesie ze sobą niebezpieczeństwo zbyt jednostronnego spojrzenia na kulturę jako taką. Dochodzi do zacierania się charakteru i sposobu funkcjonowa6 7 8 159 �П. 1. Sandomierskie wesele, ок. 1937 r. Odtworzenie obrzędu dla celów dokumentalnych. nia jej poszczególnych dziedzin, ich miejsca w całokształcie kultury. Zainteresowanie formami foklorystycznymi zaciemnia np. istotę komunikowania względnie manifestowania wartości moralnych w praktyce obyczajowej czy religii. Posłużmy się raz jeszcze przykła­ dem. Ta sama wieś, Grodzisko Dolne. Tamtejszy zespół pieczołowi­ cie zrekonstruował kilka obrzędów charakterystycznych niegdyś dla okolicy, poczynając od tradycyjnego (z przełomu wieków) wesela, poprzez obrzęd miodobrania do tzw. lamentów żałobnych. Czy jest to jednak rekonstrukcja dawnych form folkloru, czy też elementów przejawiania się świadomości obrzędowo-rytualnej, dawnej obycza­ jowości i wierzeń religijnych z „domieszką" magii? Z pewnością oglądając, dajmy na to, występ „Grodziszczoków" w Kazimierzu nad Wisłą, określimy go bez wahania jako folklorystyczny (i to z rzędu „autentycznych", niestylizowanych). Jednakże treści, które posłużyły członkom zespołu jako tworzywo programu artystyczne­ go, w swym oryginalnym kontekście nie były treściami folkloru, ale wynikały z ówczesnego światopoglądu chłopskiego, norm religij­ nych i obyczajowych, które regulowały uczestnictwo w kulturze, w jej poszczególnych dziedzinach. M i t motywował i tłumaczył czynności i wytwory kulturowe. Obumarcie określonych przekazów światopoglądowych (np. mitów dotyczących związków człowieka z przyrodą, jak w przypadku obrzędu miodobrania) spowodowało stopniowy zanik funkcjonowania wielu form obrzędowych, które w zrekonstruowanej formie stanowią obecnie dla odbiorców, ale także po części członków poszczególnych zespołów, jedynie „dawny folklor". Przykładem na to, że jednak i dzisiaj nie traktuje się prezentowa­ nych przez siebie treści jako jedynie folklorystycznych (neutralnie ludycznych), może być fakt, iż w trakcie postu poprzedzającego Wielkanoc nie odbywają się próby zespołów, nie mówiąc już o występach publicznych. A zatem w przypadku dzisiejszej wsi treści te obciążone są stale motywacją religijną; mówiąc obrazowo — folk­ lor ciągle „zanurzony" jest w światopoglądzie katolickim, „ocenia­ ny" jest w kategoriach wcale nie estetyczno-artystycznych, ale obyczajowych. Jest on jedynie częścią, i to niesamodzielną, kultury; pomijanie owych kulturowych uwikłań folkloru jest typowym zabiegiem adaptacyjnym. Sytuacja z omawianym pojęciem folkloru (szerokim, pomijam tutaj jego ujęcia jako tekstu samego w sobie) wydaje się więc być taka, iż stanowi on jedynie fragment szerszego kontekstu kultury, 160 która warunkuje jego przejawy. Także sposób interpretacji rzeczo­ nych przejawów uwzględniać powinien ich kulturowe tło. Decyzje badacza, co uznać za treści folkloru, a co nie, wydają się często całkowicie arbitralne i wynikające z partykularnych potrzeb. Arbit­ ralność owa niejako podwaja się w ramach tzw. praktyk upowszech­ niania kultury, gdzie implicite identyfikuje się folklor z całokształtem kultury ludowej, albo przynajmniej z tą jej częścią, która godna jest propagowania. O ścisłym związku treści folklorystycznych z kontek­ stem kulturowym świadczy fakt wyodrębniania rozmaitych odmian folkloru, mamy więc folklor wiejski (domena zainteresowań trady­ cyjnie rozumianej etnografii), miejski, środowiskowy (przestępczy, studencki, subkultur młodzieżowych itp.), folklory „oksymoroniczne" (np. szlachecki), czy wreszcie folklor polski o domniemanych cechach etnicznych. Mówiąc o cechach tak wyodrębnionych gatun­ ków folkloru orzeka się de facto o cechach pewnych grup kulturo­ wych. Tak więc to, że folklor, powiedzmy, tzw. dziadowski posiada takie to a takie cechy szczególne wynika z uwarunkowań świadomo­ ści i praktyki tej grupy, jej miejsca na „mapie" kultury. Błędem jest zatem przedstawianie sytuacji „odwróconej ideologicznie": że takie to a takie cechy folkloru dziadowskiego decydują o fakcie wyodręb­ nienia tej grupy społecznej, że folklor i jego treści stanowią rację dostateczną takiego wyodrębnienia. Inną już kwestią jest śledzenie, jak owe treści funkcjonują w kulturze, jak „przekraczają" bariery partykularnych grup (w których narodziły się), by stać się elementa­ mi świadomości ponadlokalnej, ogólnonarodowej. Jak powiada Michał Waliński: „Termin folklor jest, być może, jednym z najmniej szczęśliwych terminów, jakie pojawiły się w hu­ manistyce. W każdym razie stopień jego funkcjonalności (i trafnoś­ ci) jest odwrotnie proporcjonalny do kariery, jaką w ciągu ponad stulecia zrobił. A przecież w pewnym sensie zwyczajny przypadek sprawił, że termin Y (folklor) nazwano właśnie A („lore" ludu wiejskiego), a nie jakimkolwiek terminem X (załóżmy, że bardziej trafnym (jakiegoś В, C, lub D) tj. innych subkultur ludowych). Nie dostrzeżono związków między А, В, С itd. Powiedzmy jednak ostrożniej, że w dużym stopniu był to przypadek «kontrolowany» lub nawet «zaplanowany»: z punktu widzenia n a z y w a j ą c y c h «lore» ludu wiejskiego było najbardziej wyraziste i rzucające się w oczy jako szczególnie «egzotyczne» i «malownicze». A tych atrybutów głównie szukano". Dodajmy jeszcze, że stopniowe rozszerzano semantykę (i tak już niezwykle pojemną) pojęcia 9 �folkloru również na wszelkie czynności i obiekty kulturowe (obrzę­ dowość, stroje, zdobnictwo, budownictwo), które traktowano jako wynikające z owej ,,lore", stąd folklor = kultura ludowa jako taka. Możemy teraz wrócić do pytania, czy folkloryzm „żywi" się wyłącznie folklorem; odpowiedziałbym na nie w sposób następują­ cy. To, co dzieje się w ramach folkloryzmu (pojmowanego w prezen­ towany wyżej sposób) jest korzystaniem z treści różnych dziedzin kultury symbolicznej, a co przedstawia się jako korzystanie z treści folkloru. Mówiąc o przetwarzaniu folkloru ma się na myśli albo (1) folklor w sensie potocznym (pewne stereotypowe wyobrażenie na temat folkloru), albo (2) folklor jako analitycznie wyodrębnione elementy dziedzictwa kultury, naświetlane pod kątem estetyczno-artystycznym, z pominięciem innych uwarunkowań, decydujących o tym, z jakiego rodzaju zjawiskiem mamy do czynienia. Inaczej ujmując: a n a l i t y c z n a kategoria „folklor" funkcjonuje w sposób sugerujący jej s y n t e t y c z n y charakter. Jeśli chodzi o punkt (2) — - w ramach działań folklorystycznych eliminuje się wszelkie światopoglądowe uwikłania wybranych ele­ mentów danej kultury, a tym samym powoduje, że folkloryzm jest zjawiskiem podwójnie sztucznym, gdyż (a) pozbawia preferowane elementy kultury ich właściwych kontekstów symboliczno-światopoglądowych, aby (b) jako „ludyczny" folklor poddaje dodatko­ wym zabiegom adaptacyjnym, teraz już o charakterze wyłącznie artystycznym lub quasi-artystycznym. Nieporozumieniem jest za­ tem mówienie o stopniu „autentyzmu" folkloryzmu; żaden, nawet sprawiający wrażenia „żywcem przeniesionego" zespół działań czy wytworów tego rodzaju, nie jest autentyczny w prawdziwym sen­ sie ,gdyż zawsze ingerują tutaj działania wyszczególnione w punk­ tach (a) i (b). Chyba że mianem bardziej „autentycznego" nazwiemy nieudolnego tancerza, a całkowitym „stylistą" (nieautentycznym) profesjonalistę z „Mazowsza", ale tu już musimy posłużyć się innym rodzajem argumentacji, wykorzystywanym zresztą w ramach kon­ kursów i festiwali. Dla zasadności powyższego rozumowania nie ma znaczenia fakt, że oto prezentuje się na scenie treści jeszcze żywe w danej okolicy, regionie czy wsi. Czymś jakościowo różnym są np. tzw. „turki"(straż przy grobie Chrystusa w czasie .Świąt Wielkanocnych), pełniący swe obowiązki na wsi (realizacja norm i dyrektyw religijnych, obyczajo­ wych, a także — ale wtórnie jedynie — artystycznych), a ta sama grupa wyselekcjonowanych „turków" paradująca i prezentująca musztrę na zakończenie przeglądu w Kazimierzu. Nie chciałbym, aby dotychczasowe rozważania prowadziły kogokolwiek do wniosku, iż oto usilnie próbuje się perswadować 10 ujemną ocenę folkloryzmu. Otóż nic bardziej błędnego! Chodzi jedynie o wykazanie, z poznawczego punktu widzenia zakładającego określoną koncepcję kultury, że „folkloryzm" w etnologii i dyscypli­ nach pokrewnych, a stan kultury nazwany „folkloryzmem", nie pokrywają się ze sobą. 1 nie jest to „winą" kultury, jak znowu sugerują niektórzy rozczarowani, że ów folkloryzm nie odpowiada temu, co chcieliby sami widzieć. Problem leży w braku relacji zwrotnej pomiędzy skodyfikowanym systemem pojęciowo-teoretycznym a stanem kultury opisywanym przy jego pomocy; mówiąc metaforycznie stan ten „wymykał" się dotychczasowemu oglądowi, który „nie widzi", że opisuje stany rzeczy nie mające już wiele wspólnego z nowymi jakościami kultury. Aby etnologia mogła zachować „wieczną młodość" w sensie Weberowskim, niezbędnie nastąpić muszą zmiany w semantyce dotychczas funkcjonujących w niej pojęć. W naszym przypadku: chodzi o negatywne nawiązanie do tych elementówsemantyczno-metodologicznych dotychczasowej praktyki badawczej, których nie da się zachować bez zmian, o ile posługiwanie się terminem „folkloryzm" nie ma należeć do wspom­ nianej strefy pozornej ciągłości genetycznej. Jest faktem niepodważalnym, że efektem wieloletniego już istnienia ruchu folklorystycznego jest zwiększone zainteresowanie kulturą ludową. Folkloryzm uaktywnił kulturowo określone kręgi społeczeństwa, stanowi czynnik współczesnego świętowania, wzma­ ga poczucie tożsamości lokalnej, regionalnej oraz ogólnonarodowej (szczególnie silnie widać to w życiu społeczności emigranckich). Są to stwierdzenia i fakty bezdyskusyjne. Ale folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, w jego ramach zachodzą procesy bardzo symptomatyczne. Chciałbym im teraz poświęcić szczególną uwagę. Wymaga to uprzedniego wymienienia jeszcze jednej cechy folkloryz­ mu — jego relatywnie n i e t w ó r c z e g o charakteru. Mówi się czasem, iż można go identyfikować z „folklorem rekonstruowa­ nym"; otóż to, nacisk na rekonstrukcję form i treści folkloru tradycyjnego powoduje, iż skala możliwości twórczych folkloryzmu jest dość ograniczona a repertuar ściśle zdefiniowany. Przecież klasyfikacja zespołów folklorystycznych to wyraz poglądów ideolo­ gów folkloryzmu, ich dążenia do idealnej, wzorcowej postaci działań folklorystycznych, na skutek czego zespoły ocenia się według stopnia zbliżenia do tego modelowego stanu. Materiał, który jest tutaj tworzywem, zaprzecza cesze definicyjnej autentycznego folklo­ ru (obojętnie jak go będziemy rozumieli), gdyż nie stanowi treści rzeczywiście funkcjonujących społecznie, zmieniających się, żywych. Można na nim dokonywać „operacji", zabiegów choreograficznych, ale jego semantyka jest ustalona w swej kanonicznej formie. 11. 2. Estradowa wersja kurpiowskiego tańca „Stara Baba", PZPiT „Mazowsze", Karolin, 1949 161 �„Twórczość" folklorystyczna ma ściśle określone ramy, ma ona na celu nie tyle k o m u n i k o w a n i e pewnych przejawów kultury, ile raczej m a n i f e s t o w a n i e wybranych wartości z nią związanych. Rozważmy tę kwestię nieco bliżej, gdyż w tym enigmatycznym sformułowaniu nie uwydatnia się jeszcze sens proponowanego odróżnienia manifestacji od komunikowania. Przyjmijmy zatem, iż na kulturę spojrzeć możemy jako na rzeczywistość symboliczno-myślową, składającą się z różnego ro­ dzaju przekonań, „organizujących" pojęciowo otaczający człowieka — członka danego społeczeństwa — świat przyrodniczy i społeczny w pewną całość. Na przekonania te składają się, między innymi, normy i dyrektywy, dzięki którym każda jednostka posiada coś w rodzaju „przewodnika" po owym świecie — jego wartościach i sposobach ich realizacji. Wśród zbioru rzeczonych przekonań możemy wyodrębnić takie z nich, które przyporządkowują czynnoś­ ciom kulturowym sensy polegające na zakomunikowaniu lub zama­ nifestowaniu jakiegoś stanu rzeczy. Reguły interpretacji, które wyrażają owe przekonania, to reguły semantyczne, zaś ich zespół tworzy s e m a n t y k ę k o m u n i k a c j i k u l t u r o w e j . Abyśmy mogli mówić o dokonującym się społecznym procesie komunikacji, semantyczne przekonania kulturowe przyporządkowujące czynnoś­ ciom symboliczno-kulturowym odpowiednie odniesienia przedmio­ towe (inaczej sensy komunikacyjne) zakładać muszą pewne pozasemantyczne przekonania inne, które nakładają ograniczenia na to, co podlega komunikowaniu; niejako z góry organizują one i charakte­ ryzują komunikowane stany rzeczy. Porozumiewamy się ze sobą z taką dokładnością i w takich granicach, jakie wyznaczone są przez wspólne respektowanie założeń wchodzącej w grę semantyki. Na­ zwijmy te przedsemantyczne charakterystyki z a ł o ż e n i a m i se­ m a n t y k i d a n e j k u l t u r y ; mogą one wywodzić się (tak było w społecznościach plemiennych, a także w klasycznych wspólnotach chłopskich) z mitu, który organizował „pole semantyczne" tego, o czym orzekano w odnośnych kulturach. Ale rzeczone założenia wywodzić się mogą także z potocznego doświadczenia społecznego, jak choćby w nowożytnej kulturze europejskiej. Możemy chyba przyjąć, że również w kulturze chłopskiej wytworzyła się wizja świata narzucająca sposoby rozumienia i opisy­ wania, a także ustosunkowywania się do otaczającej rzeczywistości. Nie mogąc w niniejszym szkicu mówić o cechach światopoglądu chłopskiego, w którym zawarta była owa wizja świata, powiedzmy jedynie, że odwoływano się doń w praktycznym postępowaniu jako sankcji motywującej je. Znak krzyża czyniony na spodniej części chleba odwołuje się, przykładowo, do mitu (przekazu światopoglą­ dowego) o ukrzyżowaniu Chrystusa i dopóki mit ten nie „obumie­ ra", waloryzuje i tłumaczy czynność poprzedzającą krojenie pieczy­ wa. Jest to oczywiście przykład najprostszy, obecność mitu w kultu­ rze przybierać może o wiele bardziej subtelną, wyrafinowaną postać, o czym przekonać się możemy choćby z przenikliwych analiz Paula Ricoeura. Cechą założeń komunikacji semantyczno-kulturowej (cechą przedsądów, na których opiera się semantyka komunikacji) jest jednak tendencja właśnie do „obumierania" poszczególnych mitów, a niekiedy całych ich zespołów. I tak, również obecnie czyni się znak krzyża w różnych sytuacjach, wcale przy tym nie aktualizując pierwotnego mitu, jego każdorazowe „przypominanie" nie jest niezbędne. Wykonując odpowiednie czynności symboliczne manife­ stuje się jedynie przynależność do społeczności, w której pierwotnie obowiązywała realizacja „żywych niegdyś wartości światopoglądo­ wych (co nie musi — rzecz jasna — przesądzać, że indywidualnie podmioty kultury mogą niekiedy ciągle identyfikować się z żywym mitem). W skali społecznej jednak elementy światopoglądu mają jedynie pośredni udział w procesie komunikacji społecznej (tworzą przecież stale założenia tejże komunikacji, określony blok niewerbalizowanych przedsądów), przejawiając się w sferze działań z zakresu praktyk komunikacyjnych, np. w obyczaju czy języku. Proces, który zasygnalizowałem, nazywany jest konwencjonalizacją semantyki komunikacji kulturowej, a polega on na stopnio­ wym autonomizowaniu się poszczególnych przekonań semantycz­ nych względem przekonań będących ich założeniami. Można bo­ wiem całkowicie prawidłowo partycypować w dziedzinie religii, nie 11 162 odwołując się do organizujących działania religijne dyrektyw seman­ tycznych — nie są one funkcjonalnie niezbędne i zanikają w świado­ mości społecznej. Mówi się czasami o tzw. katolicyzmie obyczajo­ wym; właśnie w jego ramach cała sfera przekazów światopoglądo­ wych związanych z religią katolicką schodzi na dalszy plan na rzecz czysto zewnętrznej manifestacji wartości „dobrego chrześcijanina". Zautonomizowanie się całych bloków przekonań nie oznacza wcale, iż niemożliwa jest ich aktualizacja, „przywoływanie". Dzieje się tak zawsze w okresie głównych świąt kościelnych, kiedy to przypomina się wiernym sens pierwotnych przekazów chrześcijańskich i ich znaczenie (nieprzemijające) dla życia dzisiejszego. Brak funkcjonalności założeń semantyki względem przekonań semantycznych powoduje, iż (1) uczestnicy kultury, posługując się dyrektywami semantycznymi nie muszą uświadamiać sobie jakich­ kolwiek ich założeń, (2) praktyka komunikacyjna pełni w pewnych okolicznościach tylko funkcję integrująco-różnicującą, nie pełniąc już funkcji waloryzowania za pośrednictwem komunikacji (zacho­ wania zwyczajowe). Nieco inaczej „mechanizm" konwencjonalizacji semantyki charakteryzuje Paweł Ozdowski, który uważa, iż funkcjo­ nalność działań społecznych wymaga niezbędnie konwencjonalizacji semantyki pojęć, za pomocą których artykułowane są sądy respek­ towane w skali społecznej. Efektywność komunikacji w większości wypadków nie wymaga, aby indywidualni jej uczestnicy uświada­ miali sobie założenia wchodzącej w grę semantyki, w innych jednak uświadamianie owo jest raczej niezbędne, o czym jeszcze powiemy. Wracając do społeczności chłopskiej; wydaje się, że semantyka komunikacji kulturowej była w niej ustabilizowana, charakteryzo­ wała się jednakowością i stałością swoich założeń, które były powszechnie respektowane. Stąd biorą się m.in. opinie o „odwiecz­ nym", niezmiennym na przestrzeni wieków konserwatyzmie chłops­ kim. Kultura chłopska bardzo restryktywnie ustosunkowała się do odchyleń od obowiązującej wizji świata, nie dopuszczała ujęć odmiennych. Jako taka, kultura ta nie wymagała od swych podmio­ tów stałego odwoływania się do swoich semantycznych założeń, ich przywoływania, stąd też założenia te tym łatwiej ulegały daleko idącej konwencjonalizacji. Można łatwo przekonać się, iż tak właśnie było; chyba każdy z badaczy-etnografów napotkał trudności usiłując dociekać motywacji określonych działań obrzędowo-rytualnych czy religijno-obyczajowych; zwerbalizowanie założeń leżących u podstaw tych czynności jest zwykle dla tzw. informatora zadaniem tyleż trudnym, co niezrozumiałym. Jakież zniechęcenie ogarnia młodych adeptów etnografii, gdy bezskutecznie wypytują o to, dlaczego robi się tak a tak; standardowa odpowiedź, jaką słyszą, a której nie sposób przyjąć jako wyjaśnienia (chociaż kryje się w niej wyjaśnienie), brzmi zwykle: „bo tak robił ojciec, dziadek", „zawsze tak było" itp., itd. Konwencjonalizacja semantyki jest procesem dotykającym każ­ dą kulturę, przy czym w społeczeństwach nowożytnoeuropejskich mamy wyraźną stopniowalność „zacierania się" jej założeń. Na jednym krańcu znajduje się praktyka komunikacji językowej, gdzie wręcz niezbędne jest, aby eliminować polisemiczność, jeśli nie chcemy wikłać się w spory semantyczne (Ricoeur mówi o tzw. polisemii uregulowanej). Z drugiej strony mamy sztukę i praktykę artystyczną, które wręcz „żywią" się polisemicznością, zmuszając odbiorców do indywidualnych prób rekonstrukcji założeń poszcze­ gólnych sądów „ucieleśnionych" w dziele sztuki. W świetle tego, co zostało wyżej powiedziane można teraz powiedzieć, iż w ramach działań zwanych folklorystycznymi docho­ dzi do c a ł k o w i t e j i z a m i e r z o n e j konwencjonalizacji założeń elementów kulturowych przedstawianych jako „rekonstrukcja folk­ loru". Czynności folklorystyczne funkcjonują autonomicznie wzglę­ dem swoich założeń, tzn. względem kultury, która była ich źródłem. W folklorze autentycznym, żywym, stopień rzeczonej konwencjona­ lizacji nigdy nie jest pełny, uważam wręcz, że zjawiska folkloru są rozpoznawalne właśnie ze względu na „żywą" semantykę. Nie należy jednak mniemać, że w ramach folkloryzmu niemożliwe staje się zrekonstruowanie założeń owej semantyki, ale nie jest ono ani niezbędne, ani pierwszoplanowe, co wynika z samej istoty folkloryz­ mu jako działalności artystycznej o cechach z góry założonej monosemiczności. Tym właśnie różni się manifestowanie w działa­ niu folklorystycznym od komunikowania w folklorze. 12 �wcześniej zdanie, że folkloryzm nie jest zjawiskiem statycznym, że w ramach „kultury folklorystycznej" dokonuje się charakterystyczny proces przekształceń. Jest to w moich oczach proces s t o p n i o w e j d e g r a d a c j i d o p r o w a d z o n e g o do k r a ń c o w e j k o n w e n ­ c j o n a l i z a c j i i m o n o s e m i c z n o ś c i f o l k l o r y z m u , który wkracza w tytułową fazę p o s t f o l k l o r y z m u narodowego. Proces ten, co ciekawe, był niejako przewidywany w momencie narodzin samego zjawiska folkloryzmu. Jeszcze na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych zauważano zabiegi zmierzające do stworzenia narodowej jedności folklorystycznej, do połączenia wszystkich warstw narodu pod sztandarem folkloru narodowego. Folkloryzm miał wprawdzie nosić znamiona lokalności, regionaliz­ mu, ale od początku zmierzał ku uniwersalizmowi, gdzie „ojczyznę lokalną" zastępowała po prostu — Ojczyzna. Zobaczmy jaki jest współcześnie efekt sygnalizowanego procesu. Zwróćmy uwagę na to, iż od samego początku folkloryzm był nie tylko zjawiskiem artystycznym, lecz był także głęboko nacechowany ideologicznie, zawsze wartościowany pozytywnie przez praktykę prawno-polityczną państwa i to bynajmniej nie ze względu na jego walory estetyczne czy edukacyjne. Jego ideologiczna funkcja na tym, między innymi, polegała, iż folkloryzm utożsamiano właściwie ze swoiście pojmowaną „ludowością", z propagowanym jej modelem. Model ludowości identyfikowano z kolei ze znaczącymi cechami polskiej kultury narodowej, w ramach której zlewają się bezkonflik­ towo i bez reszty wszystkie jej konstytutywne nurty. Tak pojęta „folklorystyczna kultura narodowa" jednoczyć powinna Polaków wokół tego, co w kulturze postępowe, barwne i dostępne ogółowi. Jednakże kultura nie znosi równości i dekretowania takiego to a takiego jej charakteru. Nie chciałbym być źle zrozumiany — nie chodzi o podważanie roli elementów kultury ludowej w całokształcie kultury narodowej, chodzi o sposób w y o b r a ż a n i a sobie tej roli. Trawestując sformułowanie Rocha Sulimy powiedzieć można, że polityczno-ideologiczna praktyka współczesności wyznacza logikę folkloryzmu. Uwikłania pozaestetyczne i pozaartystyczne ruchu folklorystycznego od razu wyznaczały możliwy do przewidzenia rozwój pierwotnych form przejawiania się folkloryzmu — od lokalnego (regionalnego), do wybranych elementów, którym przy­ daje się walor „narodowości". Folklor poszczególnych regionów etnograficznych staje się z wolna przede wszystkim z n a k i e m f o l k l o r u n a r o d o w e go, wyrazem zewnętrznej, sztucznej s k o n ­ wencjonalizowanej „ludowości patriotycznej". Wymienione w niniejszym szkicu cechy folkloryzmu powodują, że poddaje się on stosunkowo łatwo kolejnym zubożeniom semanty­ cznym. Faza postfolkloryzmu charakteryzuje się jednak nie tylko maksymalnym uproszczeniem treści przekazu folklorystycznego, 15 16 Prace z konkursu: „Ziemia bliska sercu", Toruń 1988: i l . 3. Antoni Kamiński, Od myszy do cesarza wszyscy żyją z gospodarza, rzeźba, drewno polichr., wys. 44 cm. Kutno; i l . 4. Tadeusz Żak, Majówka obraz, ol/pł., 60 x 60 cm. Kielce Podobny proces konwencjonalizacji w dziedzinie prozy o prowe­ niencji ludowej zauważa w swym interesującym studium Roch Sulima. Jego zdaniem w przeciwieństwie do pierwszej powojennej generacji pisarzy nurtu wiejskiego, eksploatującej, przetwarzającej, prowadzącej dialog z własną plebejską genealogią (co zaowocowało interesującym rodzajem prozy „rodowodowej"), generacja następna z owego wiejskiego rodowodu uczyniła rodzaj skonwencjonalizowa­ nego zespołu reguł. Sulima cytuje wypowiedź Zygmunta Ziątka, który tak oto odsłania mechanizm literatury kryptoludowej: „Wy­ starczy mieć gazetową orientację w naturze konflików społecznych dzisiejszej wsi («stare» i «nowe» w stosunku do ziemi, dramat ludzi starych, pozbawionych następców) i w naturze współczesnych kontrastów kulturalnych (sąsiedztwo dawnych form zagospodaro­ wania wolnego czasu), aby dać pozór podjęcia aktualnej problema­ tyki społecznej. Wystarczy, i to «z grubsza», może nawet nie z lektury, ale z krytycznych interpretacji, znać książki Nowaka, Myśliwskiego, Redlińskiego, aby wiedzeć, jakiego języka użyć, jakie mitologizacje zastosować, do jakiej symboliki się odwołać — żeby to wypadło i atrakcyjnie, i «uniwersalistycznie», i «nowocześnie». No i trzeba jeszcze mieć jakieś wspomnienia wiejskie — z wakacji spędzanych u rodziców, z kośby, z wiejskiej zabawy, żeby posklejać rozmaite inspiracje, nadać temu, co zostało pościągane z różnych stron — pozór osobistego przeżycia." 13 Ze swej strony Roch Sulima upatruje szansę dla pogłębionej literatury nurtu chłopskiego w „poznawaniu kultury ludowej niefolklorystycznej", w penetracji bezpośredniej tradycji słowa ludowego, która powinna zastąpić „folklorystyczną kalkę" językową, którą posługują się obecnie przedstawiciele tego nurtu prozy. Jest to nic innego, jak postulat dekonwencjonalizacji, sięgnięcia do autentycz­ nej semantyki języka i kultury warstwy chłopskiej, a nie do jego „protezy", kliszy folklorystycznej. Folklor — postuluje Sulima — „nie może być już traktowany jako punkt wyjścia czy układ odniesienia" . 14 Wróćmy jednak do głównego nurtu naszych rozważań. Padło 163 �jego kulturowego ładunku, ale też jego zupełnym oderwaniem od kontekstu kulturowego. Kultura współczesna pełna jest przykładów postfolklorystycznego funkcjonowania znaków ludowości; ich pre­ cyzyjne zidentyfikowanie wydaje się frapującym zadaniem dla etnologa. Tutaj tylko wybrane przykłady, bez interpretacji: zespoły regionalne z biało-czerwonymi chorągiewkami w pochodach 1majowych, festiwal chórów polonijnych w „ludowej" oprawie (dzieci w strojach, wycinanki w wystroju, identyfikowanie pieśni patriotycznej z ludową), przywitanie „na ludowo" polskich lotni­ ków — mistrzów świata (nota bene głównie zawodowych żołnierzy), festyn „Trybuny Ludu", na którym kapela podwórkowa z Łodzi gra muzykę ludową wplatając słowa „na temat" aktualnej sytuacji politycznej, rzeźba ludowa na zadany temat patriotyczno-narodowy itd., itp. Są to jedynie pierwsze z brzegu przykłady. Kuriozalny już przypadek utrwalonej świadomości postfolklorystycznej stanowił nadany w przerwie sierpniowego VIII Plenum КС PZPR krótki film pt. Krakowski kadryl. Czego tam nie było: młodzi jeźdźcy w strojach krakowskich (czytaj: narodowych) galopujący wściekle (w stylu Kozaków Nadwołżańskich) wokół sceny, na której zespół folklorys­ tyczny tańczy typowy ludowo-narodowy taniec (sic!) kadryl. Na zakończenie kilka uwag o przejawianiu się świadomości i praktyki postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki zwanej ludową. Poszczególne jej dziedziny były od dawna szczególnie wdzięcznym polem dla zabiegów deformujących kulturowe korzenie czynności i wytworów ocenianych estetycznie z punktu widzenia kategorii zupełnie im obcych. „Wypreparowanie" sztuki ludowej z kontekstu kultury chłopskiej dokonało się stosunkowo szybko, a wytwory tej sztuki od dawna funkcjonują w świadomości społecznej jako przejawy folkloru. Pojawiła się inspirowana folkloryzmem plastyka ludowa; o problemach związanych z możliwym kierunkiem rozwoju takiej działalności pisał swego czasu Stanisław Błaszczyk.' Wyraź­ nie oddzielono działania tego typu od sztuki ludowej sensu stricto. Nie będąc w żadnej mierze znawcą problematyki sztuki ludowej fachowcom pozostawiam zagadnienie, gdzie kończy się, a gdzie zaczyna owa sztuka, czy należy ją nazywać tak czy inaczej, jakie jej dziedziny wyodrębnić etc. Spójrzmy jedynie na tę kwestię (ciągle, jak się wydaje, kontrowersyjną) z kulturoznawczego punktu widzenia. Panuje raczej zgoda, przy różnych werbalizacjach, co do tego, iż tzw. tradycyjna sztuka ludowa była ściśle związana z religijnością i obyczajowością ówczesnej wsi, że jej specyficzna estetyka może być 7 18 PRZ 1 J. Burszta, Folklor, folklorystyka, folkloryzacja, „Teatr Ludowy" 1—2:1966, s. 39—40 (Głos w dyskucji na konferencji folklorystycz­ nej w Zakopanem w dniach 17— 19 X I 1965). M . Weber, Gesammelte Aufsatse zur Wissenschaftslehre, Tubin­ gen 1922, s. 207 H. Bausinger. Zur Kritik der Folklorismuskritik, (w:) H . Bausinger (Hrsg.), Populus revisus. Beitrdge zur Erforschungder Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61—75. Pierwszy użył określenia „folkloryzm" H. Moser w artykule Vom Folklorismus in unserer Zeit, „Zeitschrift fur Volkskunde" 58:1962, ss. 177—209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, (w:) Folklor w życiu współczes­ nym, B. Linette (red.), Poznań 1970, s. 11 Tamże, s. 12 J. Kmita, Epistemologia w oczach kulturoznawcy, „Studia Filozo­ ficzne" 4:1985, s. 33 Hasło „folkloryzm", (w:) Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.). Warszawa 1987, s. 131. Oczywiście w szkicu niniejszym zupełnie pomijam sprawę folkloryzmu romantycznego, pozytywistycznego czy młodopolskiego implikującą odmienny ze­ staw problemów. Tutaj powiedzmy tylko, iż należałoby pojęcie folkloryzmu odnoszone do zjawisk kultury X I X i początków X X wieku obwarować kilkoma istotnymi uzupełnieniami. Hasło „folklor", op. cit., s. 124 M . Waliński, Folklor i folklorystyka. Kilka uwag wstępnych, (w:) Teoria kultury. Folklor a kultura, opracował i wyboru dokonał M . Waliński, Katowice 1978, s. 39 „Autentyczny" pochodzi z greckiego authentikós i oznacza tyle co: prawdziwy, rzeczywisty, oryginalny, nie podrobiony, wiarygod­ ny, pewny. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 rozważana tylko w tym szerszym kontekście, że sztuka ta nic była autonomiczną dziedziną kultury. Rozpoznaje się już dzisiaj, że podejście do niej miało w przeważającej mierze typowo adaptacyjny charakter, imputujący zjawiskom religijnym, techniczno-użytkowym, obyczajowym, czy nawet magicznym charakter czysto artysty­ czny. Takie spojrzenie poprzez „światopogląd sztuki" utrwaliło się w odbiorze sztuki folklorystycznej. Przyjmijmy, że wyróżnić można dwa rodzaje komunikowania artystycznego: (1) komunikowanie o semantyce nieustabilizowanej, które „wymusza" przywoływanie odpowiednich założeń rzeczonej semantyki oraz (2) komunikowanie o semantyce ustabilizowanej, „obywające się" bez tych założeń. Wydaje się, że poszczególne dziedziny sztuki ludowej można rozpatrywać także i z tego punktu widzenia. Pierwszy i drugi rodzaj wchodzącego w grę komunikowania pozwala rozróżnić np. sztukę samorodną odwołującą się do komuni­ kowania rodzaju (1) — (wchodzi tutaj w grę perspektywa jednostki uwikłanej w różne mity, które „ożywiają" tę twórczość) od sztuki opartej już wyłącznie na typie (2) komunikowania. To natomiast, co rozumiem pod postfolklorystyczną fazą sztuki zwanej ludową nie jest już żadnym rodzajem komunikowania, nie chodzi już tutaj o jakiekolwiek założenia semantyki, ale o całkowicie autonomiczne funkcjonowanie wytworów owej wytwórczości jako znaków folkloru. Jak jednak długo można schema tyzować wyobraże­ nia „na temat" jakiejkolwiek sztuki? Czy w ramach działalności postfolklorystycznej w dziedzinie sztuki możliwe jest zdekonwencjonalizowanie tych wyobrażeń tak, aby poszczególnym jej wytworom przywrócić jakiekolwiek kulturowe konotacje? Oto dwa generalne pytania skierowane do krzewicieli „ludowości folklorystycznej". Mają one także walor teoretyczny; jedno z zadań etnologii współczes­ ności widzę właśnie w szczegółowym ustosunkowaniu się do pytań wymienionych w niniejszym szkicu, a także do wielu innych przeja­ wów „folkloryzmu zdegradowanego". Analiza tych zjawisk sytuuje etnologię w samym centrum żywych „stanów kultury". Pora najwyż­ sza, by etnolog starał się teoretycznie reflektować nad zjawiskami, z którymi dotąd jedynie emocjonalnie się identyfikował, bądź — rów­ nie emocjonalnie — się im sprzeciwiał. Pora na postfolklorystyczną fazę badań etnologicznych. Nazwijmy tę fazę antropologiczną kryty­ ką kulturową — łączy ona w sobie analizę przedmiotową kultury z refleksją nad etnologicznymi wyobrażeniami, jak tę kulturę badać. PISY 1 ' Por. choćby ostatnio u nas przetłumaczoną pracę Symbolika zla. Warszawa 1986. Swego czasu Ricoeur prowadził interesującą pole­ mikę z Levi-Straussem, któremu zarzucał, iż jego „metoda struktu­ ralna" użyteczna jest jedynie w odniesieniu do mitów, które ze swej strony nazywam mitami o skonwencjonalizowanej semantyce. Por. także interpretację istoty niezgodności między Ricoeurem a Levi-Straussem w pracy P. Ozdowskiego Teoria kultury wobec heremeneutyki Ricoeura, Warszawa—Poznań 1984 P. Ozdowski, op. cit.; o konwencjonalizacji semantyki pisali J. Kmita i E. Kobylińska. Por. J. Kmita, Światopogląd ucieleśniony — światopogląd ucieleśniający się, „Sztuka" 6/2:1978, ss. 58—60; E. Kobylińska, Hermeneutyczna wizja kultury, Warszawa-Poznań 1985 R. Sulima, Literatura a dialog kultur, Warszawa 1982, s. 210. Cytowana wypowiedź pochodzi z artykułu Z. Ziątka pt. Wysłuchana modlitwa, zamieszczonego w „Tygodniku Kulturalnym " nr 33 z 1979 roku. Podobny trend „kalkowania" stanów świadomości w reportażach „na tematy wiejskie" obnażony został przez D. Czaję i Cz. Robotyckiego w artykule Rodzina wiejska na Podlasiu — według tygodnika ..Przyjaciół­ ka", „Polska Sztuka Ludowa" 3—4:1986, ss. 149—156 R. Sulima, op. cit., s. 209 J. Burszta, Folkloryzm w Polsce, op. cit., ss. 24—25. „Praktyka współczesności wyznacza logikę ludowości", R. Suli­ ma, op. cit., s. 15. S. Błaszczyk, Rola folkloryzmu w procesie przeobrażeń sztuki ludowej, (w:) Folklor w życiu współczesnym... op. cit., ss. 47—65 Por. wypowiedź w dyskusji A. Jackowskiego zawartą w pracy Folklor w życiu współczesnym..., ss. 121—123. Swoją drogą wspom­ niana dyskusja była chyba jedną z ostatnich „gorących" dyskusji w polskiej etnologii powojennej (przynajmniej z tych zapisanych). 1 2 13 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Fot: Jan Świderski — il. 3, 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/811eb0f200a1e24b4fcc126f4412222f.pdf e2b3c1d3a4c6704b9e915e24fb78f20e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy filozofia kultury etyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2009 Title A name given to the resource Względność i uniwersalność / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.119-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Burszta, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 H.-\'\'\iA Bt'RSZTA 1110'1:tul I'ćdagogiki /dUad Pedagogiki \\OJCI[CI/ PorlllVIHlllczcj JBURSZTA ln>\: lut F1noiogii i Antropologii l nillcrs: tćl im. !\. Mićkićwićza Kulturowej l'o/.,;lIi WZCII J~DNOŚĆ I UNIWERSALNOŚĆ. RZECZ O UWIKŁANIU !stniej<\ w nauce tematy wzbudzające nieustanne dyskusje, ciągle na nowo podejmowane. tematy w pewnym sensie odwieczne, których jednoznaczne i ostatecznc rozwi<\zan ie n ie wydaje się prawdopodobne. Chyba, że jako owo ..l)statecznc" rozwiązanie rozumieć określony wybór aksjologiczny. Do takich zagadnid\ w humanistyce z pewnością zaliczyć możemy dyskusję zognisko\\aną wokól problcmatyki relatywizmu w jego zróżnicowanych interpretacjach. Jest to tabe nieodłączny wątck refleksji antropologicznej. Najbardziej rozpowszechnioną rorm<\ wyznaczania pól znaczeniowych pojęcia "relatywizm kulturem ~.. jcst wyodrębnianie dwóch podstawowych wariantów jego przejawiania ~ię Powiada :;ię więc, że względność statusu zjawisk kulturowo-społecznych L1bserwować moż.na w sensie węższym i szerszym, uogólnionym. Ten pierwszy II ~1nacza zakres 1~lktów klasyfikowanych jako "moralne" lub "etyczne". Zakres barclzicj generalny, uogólniony w stosunku do pierwszego, przypisuje się z kolei ,'aktom z zakrcsu konsekwencj i preferowania przez daną zbiorowość okreśk)nej postawy poznawczej wobec rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. \\ rezultacie wyodrębniania na takiej zasadzie - odpowiednio - relatywizmu moralncgo i poznawczcgo, twierdzi się tym samym, iż moralność stanowi sto:;unkowo odrębllC\ i autonomiczną sferę kultury, na przykładzie której dowodzić n1l1.(.n(lzasadności poglądu o istotnej odmienności i nieporównywalności poszczegl11nych systemów moralnych różnych społeeze(lstw. Jednakże relatywista 111(1ralnynic musi być automatycznie wyznawcą doktryny mocniejszej, mówiąceJ () względności poznawC/,ej odpowiednio różniących się kultur i spofeczel'lstl\. Relatywizm moralny jest z pewnością najbardziej popularną i znaną doktryną relatywistyczną· Prawie automatycznie bywa ona kojarzona z badaniami antropologicznym i jako tym i, które konsekwencjam i własnych twierdzei1 ugruntowuj,! jakoby postawę absolutnej tolerancji wobec wszelkiej kulturowej inności. jakby się ona nic wydawała dziwaczna, okrutna i niezrozumiala dla l) b:;c 1'\\ atora traktującego wlasne normy kulturowe jako jedyn ie słuszne, praw- �12U dziwe, a zatem prawomocne. Wszystko co moralne i niemoralne oznacza tutaj wyłącznie: wszystko co moralne i niemoralne w kontekście określonego systemu normatywnego, który partkularnie określa specyficznie kulturowy sens pojęć i czynności aksjologicznie wartościowanych. Postawę wyodrębniania tej wersji doktryny relatywistycznej stanowi przestrzeganie zasady odróżniania sądów o waltościach (sądów moralnych) od innych rodzajów sądów, a więc faktualnych, matematycznych czy logicznych. W klasycznym, nierelatywistycznym ujęciu epistemologicznym pojęcia pra\vdy i fałszu odnoszą się wyłącznie do tego drugiego zbioru sądów. Podkreśla się także i to, że obserwacyjnym potwierdzeniem wyłączenia sądów moralnych spod pojęcia prawdy i fałszu jest brak jakichkolwiek Jaktów w świecie". które korespondowałyby i odpowiadały sądom moralnym. W konsekwencji ted) nauka nie dysponuje metodami umożliwiającymi wybór pomiędzy sprzecznymi sądami i teoriami etycznymi. N ie wypracowała także formy dyskursu. któr) mógłby porównawczo i bezstronnie do nich się odnieść. Ruth Benedict, Melville Herskovits i inni "mocni" relatywiści moralni zakładali, że pojęcia dobra i zła są całkowicie zależne od kultury i to dopiero w jej ramach, zawsze przecież partykularnych i konktekstowych. mogą być właściwie zrozumiane. Znaczyło to tyle, że kultura jest pcwnym systcmem sądów różnego rodzaju, a sądy natury etycznej sąjego logicznymi. ale również autonomicznymi składnikami. A więc jest tak. że wychowanie w konkretnej kulturze pociąga za sobą akceptację lub przynajmniej respektowanie >",chodzących w grę sądów, w tym sądów etycznych. Zasada akulturacji sprawiać miała, iż rzeczywistość, w obrębie której porusza się ludzka myśl. jest zawsze rzeczywistością enkulturowaną - nie ma więc także moralności jako takiej (uniwersalny, ponadczasowy wzorzec), a jedynie moralności konteksto\\o uwarunkowane. Stanowisko powyższe przeradzało się z reguły w jego bardziej skrajny wariant - relatywizm metaetyczny, głoszący tezę o nicmożności sformułowania sądów o wartościach dających się obiektywnie uzasadnić i niezależnych od określonych czynników społeczno-kulturowych. Należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych ludzi i innych kultur .. gdyż zasady i wartości moralne jednej kultury (a także, być może, każdcj epoki historycznej) nie dają się oceniać w perspektywie porównawczej. Zasadnicze pytanie, jakie pojawia się przy analizie stanowiska relatywizmu etycznego brzmi: czy różne rodzaje sądów moralnych w różniących się kontekstach kulturowych są w istocie wyrazem sprzecznych lub co najmniej w dużym stopniu niezgodnych poglądów na moralność, czy też wyrażają fakt zastosowania podobnego poglądu moralnego, usytowancgo jedynie w odmiennych faktualnych warunkach życia? Inaczej nieco się wyrażając: czy jest jakaś ogólnoludzka moralna "modalność", czy istnieje wyłącznie mnogość "moralności kulturowych", które mogą, ale nie muszą, posiadać wspólne cechy') Zwolennicy uniwersalności norm moralnych traktują je jako stosunkowo odrębną i nie- �121 zależną sferę o cechach ponadkulturowych. Jest to projekt uzasadniania moralności o zasadniczo oświeceniowej proweniencji, o czym pisze szczegółowo Alisdair MacIntyre: "Zwróćmy uwagę na niektóre przekonania wspólne \\szystkim współtwórcom projektu. Wszyscy oni ( ... ) wykazują zdumiewającą zgodność tak co do treści, jak i charakteru wyznawanych przez siebie kanonów prawdziwej moralności. Dla filozofa-racjonalisty Diderota małżei1stwo i rodzina stanowią w gruncie rzeczy wartości tak samo niepodważalne, jak dla kierkegaardowskiego sędziego Wilhelma; dotrzymywanie danego słowa i spra\\iedliwość są dla I-1ume'a równie święte i nienaruszalne, jak dla Kanta. Z jakiego źródła wypływają te wspólne przekonania? Naturalnie ze wspólnych chrześcijallskich korzeni, wobec których rozbieżności pomiędzy luteranizmem K ierkegaarda i Kanta, prezbiterian izmem Hume' a a jansenistycznym katol icyzmem Diderota mają stosunkowo nikłe znaczenie" (MacIntyre, 1992, s. 46). Dla uniwersalisty tedy nie każda zmienność norm w danym społeczei1stwie i ich międzykulturowe zróżnicowanie jest zarazem dowodem ich względności moralnej. Uwzględnienie dowodów na rzecz relatywizmu opisowego nie pociąga za sobą konieczności opowiedzenia się za relatywizmem normatywnym. To, że ogólne zasady etyczne nie zawsze znajdują swoje empiryczne egzemplifikacje nie oznacza jeszcze, iż są one uwarunkowane kulturowo, a więc względne. Wydaje się, że jednym ze sposobów, który pozwala, wstępnie przynajmniej, ogarnąć istotę sporu o kształt i charakter moralnego wizerunku kultury, jest przyjrzenie się usytuowaniu sfery aksjologicznej w obrębie uniwersum możli\\ych rodzajów sądów tworzących kulturę jako porządek myślowy. Relatywista dyczny będzie, rzecz jasna, konsekwentnie utrzymywał, że każdy system kulturowy, a wrc;cz każda dająca się kategorialnie wyodrębnić subkultura zawsze wytwarzają swoiste dla siebie "moralności" i próba wyprowadzania ich z jakichś uniwersalnych wzorów jest naukowym nadużyciem. Rysują się dwie możliwe konsekwencje takiego stanowiska. Badacz może bowiem jego zasadności dowodzić dwojako: albo twierdzić, że moralność jest funkcją ogólnych \\zorów kultury, albo tcż wykazywać, że jej charakter zależny jest od dominu.iącego w wyodrębnionej grupie światopoglądu. Wbrew pozorom nie są to stano\\ iska tożsame. Pierwsze z nich bierze pod uwagę tzw. całokształt warunków Ż) cia wspólnoty uwzględniając jej wyposażenie materialne, warunki geograficzne. typ ekonomii, stosunki pokrewiei1stwa itd. Powiada się więc, że tylko rozpatrzenie postaw moralnych na tle podstawowych "tematów" kultury pozwala wlaściwie je zinterpretować. Weźmy przykład z klasycznej pracy Ruth Benedict WZOIy kultury. Rozważa w niej ona, między innymi, problem ocen moralnych wiązanych w różnych kulturach z pojęciem wojny i morderstwa. Okazuje się, że dyskusja na ten temat z Indianami Kalifornijskimi była niemożliwa z tego podstawowego względu, iż nie rozumieli oni znaczenia samego terminu "wojna", a tym samym nie potrafili przypisać mu aksjologicznych konotacji ..w naszym stylu". Benedict pisze: "We własnej kulturze nie mieli �122 niczego, na czym mogłoby się ukształtować pojęcie wojny. a prób;zrozumienia sprowadzały wszelkie wojny. którym my potrafimy poświ~cać się z całym zapałem, do poziomu bójek ulicznych. Nic mieli wzoru kulturo\\\:?gu. na którego podstawie można by wprowadzić rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pojęciami" (Benedict, 1966, s. 98). Stanowisko drugie inaczej argumentuje na rzecz moralnej względności. Ogranicza się ono do wskazywania logicznej zależności sądów natury etyczncj od całego systemu pojęć wypracowanych i funkcjonujc)cych w ro/\\ażanej grupie. W jego ramach badacza nie interesują czynności i obiekty kulturO\\c. uwarunkowania środowiskowe, typy instytucji spolecznych. ale wylc!cznic pojęciowy porządek kultury jako jej światopoglądowa podstawa. Rzecz teraz w tym, jaki rodzaj moralności daje się "pomyśleć" w obrębie \\i/j i ś\\ lata zakładanej przez daną wspólnotę. Oczywiście każde badanie systemó\\ pOjf:eiowych zawiera jakieś odniesienie do rzeczywistości ... dziania się" pojęć \\ zachowaniach, gdyż wszelkie analizy czynności i procesów społecznych implikują analizę pojęć. Jednakże omawiane stanowisko daje wyraźny prymat tym "statnim jako mającym decydujące znaczenie, co ludzie robią i jak myślą. W l.' III wypadku zatem dojść może do takiej oto sytuacji. iż zwolennik relatywizmu moralnego jest w stanie powołać podwójną niejako argumentację na rzecz jcgo słuszności. Po pierwsze, moralność jest względna w tym sensie. iż z<1lcz\ od systemu pojęciowego; po drugie zaś - jeśli założyć. iż owe systemy różni;! sic międzykulturowo - tym samym muszą różnić się systemy sc!dów moralnych jako logicznie zależne od tych pierwszych. Spróbujmy teraz zilustrować te właśnie kwestie na przykladzic morahwśei chłopskiej. Przyjrzyjmy się zwłaszcza sposobom jej opisu, które implikuja problemy, o których powiedzieliśmy powyżej w trybie ogólnym. Posta\\ Ill;najpierw "porządkujące" pytanie o status tejże moralności: czy jest ona czy nL unikatowym, czy realizuje wzory uniwersalnie obecne \\ innych systcmaL'h normatywnych? Otóż odpowiedź, pośrednia raczej, jaka zdaje się wynikać z rozproszony ch z reguły rozważail na ten temat, nie jest odpowiedzią jednoznaczn'lWi;p: siL' to - oczywiście - z odpowiednim usytuowaniem tej sfery w ramach kultm\ oraz sposobem widzenia zależności norm wyznaczających wartości moralne "ci ogólnie panującego światopoglądu. W klasycznej pracy Afllhr(}jJ(}/(},'.!,\ uw/ Ethics May i Abraham Edelowie wyróżnili dwie perspektywy widzenia moralności: fi lozoficzną (etyka wąsko rozum iana) i antropologiczną (ctyka \\ szer,)kim sensie). Ta druga skupia się na próbie poznania wartości moralnych \\ kontekście wszystkich innych celów, aspiracji i norm bez przes;\dzania. ktÓlc' z nich są swoiste jedynie dla wartościowail moralnych. W takim ujęciu CIWel/1 o wskazywanie uwarunkowail i związków vvzajemnych pomiędzy r(')znymi sferami życia społecznego. Zakłada się tutaj ponadto, żc vvarlości centr;line cli:! szerszych pojęć w rodzaju etosu czy stylu życia, dają się odnaleźć w morahh)Ś- �123 ci. a tym samym sfery te wzajemnie się przenikają. Różnic w systemach normat) \\ nych Edelowie doszukują się nie tyle w odmienności specyficznych dla p()szezególnych kultur wartości i norm naczelnych, ile w ich strukturze, sposobach uzasadniania i sankcjach, jakimi się posługują (M.Edel, kEdel, I 959). Etnologia polska, która wprawdzie tylko w niewielkim stopniu zajmowała si.; i zajmuje problemami moralności, posługuje się jednakże powszechnie pPjęciem "moralność chlopska". W kontekście kultury ludowej powiada się II icc. że specyficzny etos tej grupy wyznaczany jest przez swoisty dla niej sposób postrzegan ia i interpretacj i świata powodujący, iż wartości moralne, h.tórYIl1 przypisać można walor uniwersalności, ulegają zrelatywizowaniu do lokalnych warunków, a ich wykładnia różni się od "oficjalnej", dekretowanej przez \vąsko rozumianą etykę. Kultura chłopska - co pokazywali Jan Stanisław [1) stroll, Stet~ln Czarnowski, a ostatnio Ludwik Stomma - charakteryzowała się \\ ysokim stopn iem izolacj i: poziomej, pionowej i świadomościowej. Powodo\Iall) to wytworzenie się mitologicznej świadomości zogniskowanej na wyznaczaniu granic pomiędzy światem "oswojonym", znanym i pozytywnie wartośC10\\anynL a tym wszystkim, co wobec własnego orbis interior jawiło się jako ze\\ nętrznc. obcc, moralnie groźne (Stomma, 1986). Jeśli jako centralną dla kultury chlopskiej przyjąć opozycję "swój" ..oIK) ". czyli. przy innej werbalizacji, or.bis interior - orbis exterior, wówczas Ilaczelllil wartością, wokół której koncentrują się bardziej szczegółowe normy moralne. jest "dobro wlasnej grupy". W konsekwencji zatem jest tak, że owemu ..c!l")bru" przypisuje się sens zrelatywizowany w klasycznym sensie postu 10I\allym przez zwolenników względności etycznej. To, co dobre dla nas nie musi \1) ć (i Ilicjest) dobrem dla porządku z opozycyjnego orbis exteriOl', gdyż ten lake) ()hey - z założenia odwołuje się do innych wartości, w obrębie których -;ellS ..dobra" jest zgala odmienny. Bardzo pięknie taka "swojacka" moralność ll)stala ukazana w KOłlopie!ce Edwarda Redlil1skiego. Oto główny bohater, po edukacji. w tym po nauce "diabelskiego seksu" zaaplikowanej mu przez ..miastlll\ą" nauczycielkę, poczyna buntować się przeciwko normom własnej "rupy. przeciwko zsakralizowanemu porządkowi jej życia, które we wszelkich l)rzcj,l\\ach poddawane było osądowi moralnemu, zgodnemu z niezmiennym .jakoby porządkiem orbis interior. I oto nastaje wreszcie czas żniw, a Kaziuk udaje się do pracy przy zbiorze żyta uzbrojony w kosę miast sierpa. Prledstawieiele TapiaI' próbują na wszelkie sposoby wyperswadować odszczepielicowi niestosowność jego zachowania. Pada między innymi taki oto argument: ..Nic udawaj ty takiego, co zapomniał czym sra! rozzłościli się Domin. "-u \\el. popatrz: Grzegorpioter z świata przyszed i żniwuje po naszemu' A ty? c/\ ż u N iemców ty chowany'?" (Redlillski, 1974, s. 220). Szalll)\\anie dobra własnej grupy jako wartości naczelnej uwidocznia się II \1 ielu innych dziedzinach, jak choćby w interpretacji normy "nie zabijaj". R(m niei i ona pozbawiona jest w tym kontekście waloru absolutnego, gdyż �124 dopuszcza ewentualne pozbawienie życia kogoś "obcego", spoza wspólnoty. Etnologom krajowym znane jest pojęcie tzw. bitników, mlodych ludzi trudniących się awanturnictwem na zabawach, weselach i w karczmach. Niejednokrotnie grupy takich bitników, reprezentujące odrębne, zawsze jakoś zantagonizowane wsie, staczały regularne bitwy kOllczące się okaleczeniami czy Il(l\\ et śmiercią któregoś z ich krewkich uczestników. W obrębie wlasnej grup) otaczano splamionych krwią "honornych" swoistą atencją, do momentu, oczywiście, gdy nie zwrócili się oni przeciwko "swoim". W zasygnalizowanym \\)żej ujęciu przyjmuje się jednoznacznie, że sfera moralności chlopskiej "rozgrywa" się wyłącznie w sferze świadomościowej ~ jest domeną panującego światopoglądu, który wyznacza podstawowe wartości relatywizowane zależnie od tego, czy odnoszą się one do orbis interior czy orbis exlerior. W istocie jednak powiedzieć należałoby, iż ustalony porządek moralny przypisywany b) l wyłącznie światu zakreślonemu granicami tego pierwszego, podczas gdy drugi interpretowany był jedynie ex anIe jako porządek opozycyjny. wlaści\\ ie amoralny, gdyż moralność może być tylko jedna i jest to wlaśnie ..nasza" moralność, moralność "swojacka". Ten typ argumentacji łączy w sobie d\\a poziomy myślenia. Na poziomic światopoglądowym (mitologicznym) zaklada on uniwersalne obowiązywanie podstwowych wyznaczników myślenia typu ludowego (bo nie ogranicza się to myślenie wyłącznie do klasycznych wspólnot chłopskich), takich jak wiodąca opozycja "swój" - "obcy'·. Natomiast na poziomie charakterystyki zjawiska moralności argumenty mająju7. wydźwięk relaty·· wistyczny ("swojackość"). Ponadto jest to koncepcja objawiająca zasadnicza trudność wyodrębnienia sfery faktów moralnych z całego konglomcratu sądó\\ natury światopoglądowej; nie próbuje się nawet tego robić, pozostaj'jc prz) tezie o jednoznacznym uwarunkowaniu tych pierwszych przez pier\\otn) względem nich pogląd na świat. W sposób o wiele bardziej złożony relacje pomiędzy światopoglądem a muralnością analizuje inna z koneepcji skupiająca się na ideacyjnej stronie kultury. Mamy tutaj na myśli krąg badaczy skupiony wokól idei socjupragmatycznej teori i ku Itury Jerzego Km ity (Banaszak, K m ita, I994: Cirad. I9{)4 ) Koncepcja ta równie jednoznaczn ie jak poprzedn io naszk icowana. sytu uj e moralność w sferze światopoglądu, ale śledzi jednocześn ie h istorycznc zm ian) w obu z nich. System logicznych zależności pomiędzy panującym światopogladem a sądam i natury moralnej wygląda tutaj w sposób następujący: wyj śc icm a hipoteza głosi, iż czynniki determinujące systemy światopoglądowe i moralność są tożsamej natury, a zatem wszelkie normy moralne należy relatywizować do właściwego im światopoglądu, gdyż to przekazy światopogląd()\\ e charakteryzują odpowiednie wartości i sposoby ich osiągania (realizowania! To z kolei powoduje, iż te same wal10ści moralne, czy raczej normy je \vyznaczające, mogą przyjmować różny kształt w zależności od światopoglądowego kontekstu; w ramach tego samego światopoglądu także ulegają one o tyle zlllia- �125 Ilie. o ile nastąpi zmiana w interpretacji wyznaczającego je przekazu. Możliwa jest ponadto i taka sytuacja, że w obrębie jednego systemu moralnego pl)jawiaj4 si<; wartości ze sobą sprzeczne; dzieje się tak wówczas, gdy są one implikacjami przekazów pochodzących z różniących się światopoglądów. Zmienność historyczna i kontekstowość wartości moralnych ma swoje źródlo w typie światopoglądu dominującego w wyodrębnionych typologicznie kulturach - inny jest ich status i charakter we wspólnotach zdominowanych przez magi<;. religi<; czy tych "zeświecczonych" w stopniu maksymalnym (H. 13urszta. 1994, s. 10 I-I 04). W wypadku moralności chłopskiej mamy do czynicnia z przenikaniem się przekazów o charakterze magicznym i religijnym, co może wyjaśn ić trudności z jej jednoznacznym zaszeregowan iem. Nast<;pną logiczną konsekwencją, jaka się pojawia, jest powiązanie \\aloryzacji światopoglądowej wchodzącej w grę z odpowiednim mechanizmem waloryzacji ..moralnej". Tak więc mechanizm waloryzacji "moralnej", zmiellny i historycznie powiązany z typem waloryzacji światopoglądowej, \\ yznacza odpowiednie typy moralności i decydująco wpływa na ich swoistość ay osobliwość. Jednakże w każdym wypadku "panująca" moralność ma strukturę wielostopniow4, którą przyrównać można do lingwistycznego drze\\la semantycznego (scJ/wnlic: tree): na jego wierzchołku znajduje się jakaś \\(Irto~ć gY)Wlla. posiadająca postać najbardziej ogólną. Im posuwamy się niżej, t:-111 normy ulegaj,) wiykszemu uszczegółowieniu i są mniej podatne na szerokie i Ilterprctacjc znaczcn iowe. Podstawowy problcm pojawiający się przy analizie któregoś z empirycznie zaislnialych systemów moralnych leży tedy w ustaleniu, co jest w nim normą naczelml. Rekonstrukcja kulturowej hierarchii waJtości jest niezwykle trudna, b:-\\ a bowiem rzadko uświadam iana i wyraźn ie artykułowana. Aby tę hierarch ię poznać, należy naj pierw sięgnąć do kryteriów jej usystematyzo\\ ania, a to nie jest wszakże możliwe bez znajomości związków relacyjnych pomiędzy pos/czególnymi wartościami. Problem ten w całej rozciągłości odnosi się do naszej moralności chłopskiej. Otóż mówi się o niej jako o czymś oczywistym. ale w sposób wielce zróżnicowany ustala rzeczoną hierarchię norm. poczynając od normy ogólnej, jakby definicyjnej. Raz jest to wspomniall;J relacja IJ/'his interior - orbis exterior, kiedy indziej wyznacza ją zasadniczy .,tcmat kultury", którym w tym wypadku jest związek chlopa z ziemią (\\ (')\\czas mora Iność ta może być traktowana jako odm iana moralnośc i za\\ udowej): innym znów razem wal10ścią naczelną staje się "zbawien ie duszy". której realizacja jest ściśle powiązana z "ludowym" wyobrażeniem świata. \V slmvnYI11 dziele ('hloj) polski w Europie i Ameryce Thomas i Znaniecki stalu~ \vartości ostatecznej przypisują znów .,solidarności życia \v przyrodzie" (TIHlmas, Znaniecki, I976, l.1, s. 185- ł 90). Koncepcja z kręgu socjopragmatycznej teorii kultury ma wyraźnie analityczny charakter a jej argumentacja biegnie dwutorowo, choć niesprzecznie. Moralność chłopska, w tym ujęciu, ma �126 zarówno swój wymiar typologiczny, gdyż jcst powiązana z typcm światopoglądu (magicznym, religijnym, świeckim bądź ich kombinacją) oraz posiada swoją historyczno-genetyczną konkretyzację. Jako taka nic unika ona jednak trudności interpretacyjnych. Wyraźna jest w niej opcja relatywistyczna. gd) z odrzuca ona możliwość wyznaczania jakichkolwiek wartości ponaclczasO\\)ch. Myślowe zaplecze moralności stanowi zawsze system światopoglądowy. a skoro wyodrębnia się różne, historycznie zaistniałe jego typy. tYI11samym 0plmiada za równoległą zmiennością kodeksu moralnego. W dzisiejszych dyskusjach wokół uniwersalności zasad moralności chrzdcijallskiej bardm cZl;sto poja\\ia się argument, że bezwględnymi depozytariuszami moralności chrześcijwlsklt'.1 byli zawsze chłopi jako ci, którzy nigdy nie wyrzekli sil; "wiary ojc(m" Równ ież i ta kwestia, pomijając już jej zwulgaryzowaną zwyk Ie: (choćby d I~l celów politycznych) wykładnię, wcale nie przedstawia sil; tak proS\() i jednoznacznie. Warto w tym kontekście przypomnieć jakże aktualny artyklll Marii Ossowskiej Czy /11ora/no.l'ć zależy od reliy,ii:J Pisz;\c o pi<;cill odmianach możliwych zależności pomiędzy obiema tymi sferami. Ossmvska pośrednil) udowadania lo, co antropologia kulturowa zauważa gkl\vnic w kontekście m iędzykulturowym: że mówiąc jakoby "bezstronn ie" o mora Inośc i. n iellchronnie dokonujemy określonych wyborów aksjologicznych. Zwolennik uni\\ersalności ogólnoludzkich wartości moralnych, etyczny absolutysta. dokonuje j1l7 \\ punkcie wyjścia światopoglądowego samookreślenia sit;. b<;dąccgo jednoezc~nym opowiedzeniem się za którąś z etyk normaty\vnych. Podobnie postt;pujl.'. tak skądinąd deprecjonowany przez tego pierwszego. relatywista moralny. I j\.'den i drugi znajdują odpowiednie przesłanki na poparcic preICrO\\ilncgo pliO siebie stanowiska. A zatem - wracając raz jeszcze do moralności chłopskiej - lIniwelsillistajcst w stanie uzasadniać, że jest ona powiązana z religią (u nas zilsadnicll) katolicką) we wszystkich wyodrębnionych przez OSSOWS"i\ wariantach: genćtycznie, logicznie, psychologicznie, że znać na jej ocenach dccyduj'1c) wply\\ wiary oraz, że poziom moralny chłopa zależy od jego wyso"iej religijności. Relatywista z kolei jest w stanie wszystkie te relaejc podważyć (Osslm ska. 1983, s. 445-453). Jego stanowisko może przybierać rÓŻną ostrość. ale za\\sze będzie ono zmierzało do pokazania, że sądy uniwersalistyczne mają r(mnic warunkowy charakter, jak opisywana przez nie moralność chlopska. Zygmunt Bauman zauważył: "Jeśli zaufamy doniosiemu odkryciu Baningtona Moorc·a. uznać musimy, że moralność ludO\va \V żadnym momencie historii nic przypominała kodeksu zasad uniwcrsalnych (lub. ściślej. prz.eznaczonych do uniwersalizacji) jaką być powinna, zdaniem filozorów nowoczesności. wS/c!ka prawdziwa etyka. N ie znaczy to, by })masom ludowym« obce byly scntymenty moralne i moralne uczulenie, i że przeto trzeba by/o wy"ladać im zasad) etyczne, by przekształcić je w istoty moralne. Oznacza to natomiast. że jablkolwiek moralność masy by nie posiada/y. nic \\ywodzila si~ on:l zc spec- �127 .ialistycznych wysiłków zainstalowania i wpajania heteronomicznych i uogól11ion)ch przepisów na rozróżn ien ie m iędzy dobrem jako takim a zIem. Co \I i;,:cej. nic \vydajc si\(. by najgorliwsze nawet wysiłki ekspertów mogły do tej Ilwralności wiele dodać lub wiele z niej ująć" (Bauman,1994. s. 83). Wszelako i takie rozumienie moralności. jakie reprezentuje Bauman, zakorzenione jest w uprzedn iej dccy;j i wyboru określonych przesądzell światopoglądowych, które umożliwiaj'l przyięcie i konsekwetne realizowanie postawy zwolennika 1\ Igl<;c1ności moralnej jako takiej postawy, która prowadzi do wieloplasz12/\ zno\\ ej tolcrancj i kulturowego I.różn icowan ia świata. W wypadku Baumana poz\\ala mu ponadto oddzielić etykę stanowioną od moralności samej i powiedzi\:'c. że \!onowoc/esny zmierzch ..wieku etyki" nie musi oznaczać kryzysu 1ll11lallH1ści.[ znowu moralność ludowa służy za przykład takiej jej formy, która nic p()lrzebuje kodyfikacji. aby mimo to funkcjonować w skali spolecznej jako ,\ ~lell1. \\szystko. co wyżej /OstaJo powiedziane, pokazuje. w jaki sposób historia. lel \Iia i ana I iza ,spolccznego konkretu. wydobyte i ujawn ione przez antropologa. podal a ~obie wzajemnie n;cc i lącznie mówią nam, że wybór stanowiska Ulli\1 er~a I iSlycznego lub relatywistycznego zależy od uprzedn iej decyzj i aksjo1,)~iC/nej. C o więcej. wydaje się, iż nasze rozważan ia wskazują, że .,dzięk i rozp:w.,zeniu etycznej zasłony dymnej, jaka przesłaniała rzeczywistą kondycję cz/tli\ ieb moralncgl) można dziś wreszcie stanąć oko w oko z »nag'l prawdą« ci~ IcnWIÓ\\ moralnych. jaka wylania się z doświadczel] życiowych mężczyzn i kl'>bicl borykaj'lcych się na co dziel] z trudnym zadaniem wyboru; dylematóvv. jakie ukazują się jaźni moralnej w całej ich surowej, nie ugłaskanej filo/l1riClllil' i nil' utemperowanej, a chyba i Ilieusuwalllej, wieloznaczności" (HaUlllall. 19<)4. s. R4). ;\ to wprowadza nas już w ten krąg problemów, którym / el'r;1I. l\i<;ks/)'1ll I.apalcm zajmuje się antropologia wspólczesności (Burszta. red. ! <)()()). Charakteryzuje się ona taką, między innymi, cechą, iż badacz jest \\ pellli ś\\iadolll wJasnego uwikłania w kulturę i wie. że jego decyzje ;lk~jol()giClnc i'ol'll1uj'l obraz świata. który wyłania się z kart jego opraCOWał]. IIJnLlOCiR;\FI;\ i\:III:I'/<I~ (i,. 1')'1.1 I'111il<l .I S()<"j()I"",'.'.lIll1n/l/11 !['orill kllllllly, \VarS/<I\\"1. H~llllil~IJlI I 'J')" Ilc'!l,liJclIt I')(,() Ilur.,/l,: Ii. i 'J')" ,l/omIJl().'i· I')')h ,11/!{"()/)()/().'.'.i("~I/(, Ilu!>/I,(\\ ..1 (r,d.) II' "C::llcli (III/I""/JO/ogu lręt!f'(ilt'ki flO .. .Polsk<:l Sztuka Ludowa. kll/!III·~('. PO/lla:i. Kol1lckslv" I - 2. �128 Bystroń .I.S. 1936 Kultura ludowa. S. KII/tllra religijna Czarnowski 1956 Warszawa. wiejskiego ludll po/skiego. w: /):::ie/{L l.1. Warszawa. s. lili - 107. Edel M.iA 1959 Anthropology and Ethics. Illinois. Grad .I. 1994 Obycaj a mora/no:ić. Poznarl. A. Macintyre 1992 D/ac:::ego oświeceniowy niepowod:::enie?, ''Znak'' Ossowska lI:::osadnien/o projekt 12. l11uralllo.\:ci byl M. 1983 C:::y moralno,~ć :::ale~y od re/igIP. w: O c:::/ow/elw, IllOmlnm:c/ I nllllee. WarszalI a. , 445 - 453. E. Redlirlski 1974 1986 Thomas Konopie/ka. Warszawa. L. Stolllma Antropologia W.I.. Znaniecki 1976 P. 1990 Ch/op po/ski r. kllltw:v wsi polskiej w Ellropie .J::/Xw. Warsz<l\\a. i Amervce. l.\. Warszawa. Winch Ilanna E'tyka (( d:::ia/anie. BlII·szta. Wojciech Wvbór pism. Warszawa. J. Burszta THE RELATIVE AND THE UNIVERSAl. OR. ON INV()I.Vlfvll:NI (Summary) Thc anicie is an analysis of basic problems related lO a typically anlhropolo~lcal understanding or cultural rclativism in ils t:thical varianl. The e'.ampic or peasant nlOralil\ scn c' to prove a fundamental argument that the debatc betwccn the advocates or the universal and Ih" relalive in morality is undecidable. Analyses or specilie systems or I:thics demonstrate that " specific option always stems li'olll basic ólxiologica! choiecs inl1ueneing the epistcmolo~icll arguments for or agólinsl a given stance. The final part ofthe article provides proclaimed ethics fi'olll morality. an outline or a post-modern point ol' \ICII distin~lIi.shlng � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25e7c9f0840d836f61335ed7a240ff8d.pdf cc904676eead91875b584dfa35ad08c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa język a kultura językoznawstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1714 Title A name given to the resource Z problemów językowego uwarunkowania kultury / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.57-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67. ll91lB WO.JCJECH BURSZTA Z PROBLEMOW JĘZYKOWEGO UWARUNKOWANIA KULTURY * Rozwa'żania nad wzajemnymi związkami jęz)llka z kultuorą mają w lite-ratWl"nE' antropolo:griczmejdość długą tradycję. M~mo iż nadal domiinującf' jest stanOWiiskopr.a!kty·cznegos€IParowan~atej s:p€rcyf~cm('.idziedZliinykultury, jaką stanowi język, od pozostałych zjawisk kulturowych, nurt badań nad rolą i miejscem języka w kulturze skupia uwagę wielu antropologów - głównie amerykańskich. Przy okaz!). tego typu badań sięga się zwykh~ do koncepcji wYiPiracowanychswego czas:u prlJez E. S~pir:a i B. L. WhO!rfa,antrqpo1ogów uwraci:anyohpowszechnie za twórców tzw. etnolciJngw,istykL KlutCzowymmomentem rozważań jest, rzecz jasna, ustosunkowanie się do idei Z'a:waTtychw sławnej hijpotezi.e S.apira-Whorfa. RÓ'W'n!iei niniejszy teikst dotynyć będzie tej kweshi, f071patrywa:ne.ijednak w kontekście teodi kultury wIkładanej prZlezobu tych badalczy, a mają,cej swoje konS€lkwencje w ostatecznych sądach odnośnie charakteTiu rozwaianego' przez nich zwią'zku języka z oałOlksiztałtemkultwry. DWA STANOW:JSKA SAPIRA Z inte:x:pl'ietacjąpoglądów Sapwa wiążą się pewne trudności, wypływające główni'e z faktu, iż ni\" był on często ko:rusekwentny w swych za.patorywaniach ogó1nokulturologiC71nych i jego s1;:aJno'wirSiko ulegało isto.tnym ~mianom W konsekwencj;i nie stworzył on spójnego programu ~dawozego - jest to raczej ze5lPÓłIPOszcZiególnychdy,rektyw wymagających odpowiedniego odczytania i usytuowania w całości poglądów teOiretY'czno-<metodologicznyClhSapira. To. co zwykle przytacza Siię jaiko "tyrpowe" .poglądy tego badacza, na których miał oprzeć się późni€j Whorf, jest jedynie fragmentem w jego poszukiwaniach dostępu do symbohCZlnej * Tekst nil1li€'j.szy st.a-noW: fragment większej nad rolą l miejscem ję.zyka ll:i<.Jz:nY'm rnzw<lżaniom cal.ości, poświęconej anircwolow ogólnym systemj·e kultury. �WOJCIECH BURSZTA 58 sfery kmltury. Również w kwestii modelującej roli języka wlwlturze rpQglą.dyS.apirn eWOIhrowałyi rue przytbrały formy ostatecznych l'O'zst1'zygnnęć. W pierwszym oikTesie swej dzialalności, 7. wie ń'cronej książlką Language, Sapir w sposób wyT,a:źmysąpaI1u:}eod sLebLejęzy!k i kulturę· Tę d.r'ugą definiJuj<ejes2JC:rew t'l'adytcyjlno-lant:ropołOtgticzny\ffi duchu stwiwdzając, że jest ona 8poJ'E'cznieOdZJL€rdzioZOlnym ZlbioiI'lE'm pr,akty.k i Wi.erZ2I1determmującYich stI1uktUlI"ęoodzJL€inlnego żyoia~Uidzi t. Nieco dalej Sapir dodaje, że kulturę można OIkrteślić jafkJoto «100" ~polecz'eństwo robi oj «o czym» myśli 2. Język zaś, jako zhiorowa szt'U1kamyślenia, którego zawartość jest ,za.wsze tożsama - two jest wg s.alPirn intuicyjną nauką dośWliadozenia - dostareza ws!katzówek o tym «jab społ'eczeńiS'twomyśli. S<łipirnie sądZii jednak, by można było znależć przyczymowe rolacje pomiędzy zawartością doświadczenia (owytm «co») a sposobem jego wyrażalIlJia.(owym «jak»). 'DaJkjaik w kulturze wszeJJkic w ni,ej zmLany dotyczą zawsze treści OIkreślOlIlychdziedziln kultury, talk dążeniem języka są zmiany w ekspvesji fOlrmalnej. Nile wydaje się więc Sa.pirowi, by kultur:l i jęl.ytk były w jakJirn:kolwi€lkp.rawdziwY'm se.nsie 'Powiązane przy.czynowo. Kiultiura j'est, rzecz j1asna, podS'bawą istni.enia jęZyika, ten dl'ugi zaś nic oj'zw:ieiI"C~,edla bynajmniej kll'lr1mry,poza oczywistym i czysto zewnętrznym faktem velacj:i pomiędzy słowni.ctwem danego języrka a inwentarzem kultury. Relaoje teg'o typu mają d'WlO'jraiki chaTakter: związku słownictwa z "ohalflaJk,1RiI"\em" kultury (np. b()gact'v,ro tel'1lllilnów odnoszących się do polknewi.eństwa w kUll1JUraC'h o s~zegóJ:ni'e ro~bUidowanych strukturach Ipo:krrewieństlwa)oraz h:istoryczne:go rozwoju języrka i całokształtu kultury. Ten dmllg'i~eIkt Z3jgad!ni.'eni!a pOl"luszałjluż z.r.eszrtąSapir wcześniej, kiedy tw:i€!I1dZlił, ż'e zarówno język, jiaikkultura są złożone z el'ementów różl!lJego wieikJui stąd jiCŚliuda się przed'stawić zmiarny kultury w rela.cji do zmian nastę:pującyCih w języku (a ohodzi tu znów wyłąCZJnie o jego słownik), LlzysikaćmOlżna istotną miarę względnego wi,e'ku elementów kultury ~. Talk więc prooesy 7Jachoid'Zącew języikJu i kuJ,turze są proce'SaID<inieporÓiwnywalnyrrni - historia .iichbiegtnie wuUużparalelnych liJn1ijedynit' w tym sensie, Źle słownidwa języka baroz.iej lub mniJej dokłardnie odzwierciedla dan'ą kulturę, celom k1órej służy. Sapir l?aiUIWa:ża jedJnaik j€lden niezwykle istotny dla jego dalszych badań fl<likt- rnieadekwatność dotychczasowego pojęda kultury w \ronfrontacj} z precyzyjnym def.iJniowaniem języka, .Chodzi o tó, aby uwalnic l E. Sapir. Language. An Introduction to the Stud?} of Speech, New YO'rok 1949, s. 207. 2 Ibidem, sP.OT. !YIetltod, in: s. 218. E. SaiPirr., Time Selected wSItal w 1916 roku. Perspee,tive Writings in of Edward Abori{}I.'wt ,<\meri.can Culture: SapIr, Ber1keley 1949, s. 4~2. A Study A r-tyk.uI of po- �Z 'problemów jęzY'kow'egIQ u.warunkow::mia 59 kuJtury kulturę od treści pu5zcZlegó1nyohj.ej opisów l wyikJazać, że posi.ada ona wrodwną f01iffię(inna; e-form), OOŚ w rodzaju 'Sze.r~gukontUlrów, wro.rórw pcdobnych tym, j'akie odkryto w języlku dzięki lingwistyoe struikituralnej (której nb. Sal!)1rbył cZiOł1owym przedsbaw1cielem). TylkJo w taikim wypadku uzy:::'kalIloby p::>równywa1ną do języka aharakterystytkę kuJ.twry, co mogłoby stać się pie:Lwszym kroibem do praJW'OmocnegoZlestaWlieniaohu tych si,er 4. Jest to więc postulat mówiący, iż wl'alściwe ZlT,o'Zlumi,enie wzajemnych relaoji ję.zY'~az iiIllnYimisyst'emami kultt'Towymi wymag'a badań nLe nad prociulktaTni języka (sł.olwniotwem), ailie nad j'ego wzorami - leksJlkalnymi, mo.rfologi.c1Jn)'lmii syntaktycznymi - w relacji do inny,ch w.zOtrówkUJlt'UJry(jeśli, jiaJkpowi:ada Sapir, takowE. da się odkryć). Następny oikres w twó:rezości SaiP1ra ClhaJr,aJktE'Tyzuj<e się zrnIialIlqjego nastawienia do zagadnień, kItóI1e Zlnalazły swe neg'atyW\ne if01Jwiąza.nie w Language - zmiana ta dotyczy tra.ktGlwMliLajęzy'lm, a w :więklSzym jeszcze st'QPnLUpcdeiścia do ~ul1lU'ry. Kluczowym pojęciem staj.e Slię pojęcie s y m b o l i z m 'u. 'Sapir ni.e og.raniJcza go jedynie do pojlC'dyriczych . relacji wiążą'cych orbiekt z symboJem na mOlcy ustalonej kOlIlwencji, aloe pragnie terminem tyrm objąć tta'ki~ezłowne systemy Qdiniesieni'a, jalk:mOlwa, pismo, :nOltacjamatemaiŁycZlna,gO/dla naJI'odowe, .sygnalizacje itd. DŹlWięki i znaki uŻY'wa'new tego tyrpu systemach zJdecyd.owanLeni'e mają ZJI1.acz.e~ nia same w sobie, a uzySkują joejedynie dla tych, ik.tórzy potr,aiią j<eilIltEil1P~ertoWiać w tef!m~naldhtego, do cZlegosię odnoszą ;;. Ten I10dZlajsymbolizmu nazywa SalPir ref.er€lncY'j:nym(referential symbolism), a jego znamimnąi pOlootawową cechą j.<es.tfakt, iż jest on substyttJutem iJnin:~gotypu zachaw?'ITia i jego znacz,eIJlIianie da się :WY!Pf'owarlzićbez;pośTednio :z kontekstu doŚWiiadczsnila.Również i do samyoh zachowań j,~o takich odnieść można, Zidani'em Salpira, iberrminsymbo1i.z.m - w tym pr.lYlpadkJujest on skQ\l1densowamąformą 2'Ja~howa:n.iaZa3tępaz€lgo, która pozwala "uwo1nić się od ci.JŚnJieJ1Jia af,ek:ty'wnego". tzn. zaJ:~tEJPuj,e beZjpOŚred'llią ekspresję emocjonalną 6. TeIIlsy,mbolizm nosi mi'aJnrorkolnden:slaJcyjnego(condensation symbolism). To, co konstytUJuje każdatrawwo kulturę, to wlaśl1lie poszCZ€gó1ne syst'e:my symboJiczne, ~pośTód ktÓTy'oh formę najrbardziej rozwiniętą osiągnął języtk. "Język - pisze Sapir - jest w ogólnym odczuci'u doSkonałym sY~ltemem symboliezJnym, o ~dealnile jedrnoroidnYIIDmaterial(\ j,ako narzęcizi'e wsz'e,lkiC'hodnil€Sień i znaeZień dostępnych danej kulturze zarówno w fOO1mieza'k1tuaJizowanej komunikacji, jak i w fOlimiJetakich i;dea}nYQh9ll1bsty,tutów komuniJka.cji. jak myślenie" 7, Zawartość treściowa 4 E. Salpo!'. Language ... , s. 2118 - 219. 5 POJ'. E:. S'd:pi-r, Symbolism, :n: E·nc1Jclopaedia of the Social Sciences, v:;-[. .'lew Y.ol1k 1'9:14. s. 492. 6 Ib]delln, 7 E. S~\pil'. Język, s. 49,3. w: Kultura. język, osobowośc, Wd:,szawa 1'978. :i. 37. XIV, �60 WOJCIECH BURSZTA kultury - :kontynuuje dalej - daje się za'wsze wyraiz.ić w jej Języku; każdy materia'ł języilrowy symbohzu:je dla użytkowników danego języka rzeczywiste ZII1aczenia.Tylko ~ięki ję.zykOiW'imożlliwe jest także wyjście poza to, co dane w indywidualnym doświadczeni u członka damej kultury - wyodrębniając z doŚWiiad:cz€lI1'ia posz'CIZególnej1egoelementy, język tWGl'Zyj€ldnoo~eśnie coś w rodzaj1u potencjalnego, po:nadindywidualnego . świata, Móry kO[1iSJtytuuje- j.alkIPowiada Sapir - pows:zedm€ p')rozu;mienie. To właŚinie "porozumienie", opierające się ~a możliwych systemach symbo~i'CZJlYChz językiem j~1() system€'m nacmlnym, stanowi kultu~ę. Widać z powyższego wy:raźm:ie,że Sapir odchodzi już daleko od braiktowania !kultury jallro określonych wwrów zachowamia (a takie jej rozumienie ~na.jdiui'emy jes'zcze w Language). W art}'1kule Idea osobowości 'ill antropologii kulturowej wyra,ź!I1'ieodcina się od konstruo'wa'Illia pojęcie kultury w ~sóib mechan;iczny, opiern.jący się na uogólnianiu postnegcmych przez badacza wzorów zachowalnia się. "Za prostymi <:chematami form kulturowych - pisze - skrywa się nade, szczególny układ wzajemnych powiązań; z tej to właśnie całości wyłaniają się zupdnie now,~ kształty nie mające nic wspólJnego z wystawionym na plan pi(';J'wszy ",wY'1m.z:em tr:eści" daII1ej kiu1tury. Stąd słowo, gest, genealogia. rodzaj wierzeń reliJglij:nychmogą sobi:e m!espodziewanie podać ręce we wspólnym nm sy,mbolicznym znaczeniu" 8. A więc SaptI'la nie interesuje już teraz to, co ludzie crzynią i w 00 wierr-zą,ile falkt, "jak ich czyny i przeświadczenia funkcjonują w ramach całokształtu egzystencji danej społeczności i jakie przy,pisuj<esię jm z!naczen~e"9. Każde kulturowe zachowanie się regulowaOle j!ootpnzez określane wzo~ce, które "modelują"· chaI"aktm i zakres indywildlUalnydh sposoibów partycypowania w kultune. Język - jako :najdoslronaJlszy system symbo:liozny - U'kazuj(~naturę owego modelowania i SapiJr doda1;~oiWozakłada, że stanowi on idealny przyklad, nn którego poastaw,ie ukazać można "funkcjonowanie całości uspołecznion.ego zachowania. J,akiJc cechy. zdaniem Sapira, decydują o wyjątkowej r:)l~ języka w kulturze? Jako dookolIlały system symboliczny posiada on zdolność przenikania bez,pośredni:ego doświadczenia do tego stopnia, iż dochodzi do sytuacji, gdy i'est rzeczą niJezw)Tlk!le trudną oddzielić obiektywną rzeczywistość (zarówno ,p1'Z)'Irod:niczą, "natturalną", jak i społecmą) od odnos.zących się doń symboli jęrzylkroiWyC'h (przykładem może być wieloikwtl1ie s:twj,erdzane wśród plelffilionpie.nwotnych odczucie identyczności słowa i rzE''Czyleżącp u podsJtaw magii zaklęć). Jak powiada Sapir: "Dla normalnego człowieka 8 t E. Sapir., Idea osobowości w antropologii E. 8a1Pi1f. Kw/.tura autentyczna i rzekom.a, kulturowej, w: Kultura. w: op. cH., s. 175. . s. L4.l. �Z prob!emów językowego uwarunkowania ku/twry 61 wszeLkie doświad:o~enie, rz~zywiste i ,portemcja1ne,przesycone jest werbalizmem" l0. W odróżnieniu od innych form symboliz:mu (np. sYJ?bohizmu matematyczmego), przeni.kają~a rola języtka względem doświadczenia posiada chaJr.aJkJter kontekSlto1wy- poza fOiI'mowanlem i interpretowaniem doświadczenia języ!k.może też być jego s.ubstytutem. W ooldiziennym żyoru łudzi, w a!ktaeh ~ll'teraklc}i,mo'wa i dz:iJałrun'ite nieustannie się pr?;e;platają pełnią,c równorzędne i niesprz2czne fu ."1kJc}e. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pCJldobieństwow tym fra~mencie stanowiska B. Malinowslkiego, który w ramach swej "kontekstowej t€ol"ii języka" momo pod!kreśtlał nadrzędność pregma t ycznej roli języtka (język jest, jego zdaniem, głównie domeną dZ'ia,lrunia).SaJpir ostrzega jedna:k przed pflzecenianienl komunikacyjnego aspelkJtu języrka - twi,el'1dz:i,ż.~ jest on przede wszystkim głosową realizacją tendencji do symboLicznego ujmowania rzeczywistości i dlQlpieroU!względnienie tego faJktuczyni z:mzJUimi1ałą jego sprarwność jako na,rzęrdzia komurnilko'wania, WyróŻlruionepowyżej cechy języka decyd:ują, zdalfiiem Sapira, o doniosłości teg.o systemu kuLturowego dla badań symbohcznej sfery kultury, której ni'e można anah?JOwać poprzez czystą obse1"waeję, bez korzysbania z pomocy symbolizmu językowego, Oczywiście, wpływ języlm na inne dziedziny kJulrtLllry za.znaeza się na z:nacznie głębszym poz;romie nizh poziom jaiwnych wzO'rów kulturowych i SaJpiroWl nie chod:z;i o s-z;Uika.nie prostych odpo,wiedmoio:śoi polIllJiędzyokreślonym typem kiultury a s'ttrukturą języka. Za:kł,ada, ż,e języ1k Jest w Sipecyfci:cznymsensie przew.odnik.iem po "rzeczywiJStDściS1polecznej".Zo.bruczmybliżej, co owa teza oznacza. W artykule Status lingwistyki jako nauki, SapiJr odrzuca jaJko na,eprawomOlcne sądy o nieistotności jęzY'ka w pro.ceS'ach przystosowywania się do rzeczywisto,ści. Uczest:ni'cy danej lmllbury nie żyją wyłącznie w świecie ,obiektywnym" oraz w świecie działań spolecz.iIlych pojmowanych tradycyjnie. Ich doświadczenie zawsze jest zrupo,średniczone językowo - rzeczywistość slpołecz;na jest w duż,ej mierze uzależniona od językowych zwyczajów danej grUlpy. Języki zaś nigdy nie :są na tyh~ do siebie podobne, by można j'e był,o traktować jako l"eprezentują:ce tę samą rzeczywistość. "Światy, w któ,rych żyją il.'Ó'żnespołeczeństwa, są odrębnymi św:i.at,ami,IlIieZiaśtym sramym ś'wi!at'em,tyLko opatTz:onym odmiennymi etykietkami" - czytamy w konkluzji 11. SCljpirtwiJerdzi więc, że wzory językowe mają moc kształtowania okreśLonego stosunlku do postrzegalnych zjawisk społecznych, że zwyczaje językowe podsuwają pewne sposoby interpreta'oj1iświata, utrudniając inne. JaJko twór posiadający ściśle okreśLony system fonetycZllly, w którym ukLc>zta.łtowały się formy detelI'minujące ~poso:by wyrażania się, język stał się zupełnym systemem odniesienia. lO II E. Sapirr, Język, w: op. cit., s. :39.. E. Si.ltpi.r, Status Ungwis-!yki jako nauki, w: op, cit., s. 88. �62 WOJCIECH BURSZTA Formy języrkowe decydują o określonej postawie wohe,c wszelkich możliwych b~eści wyrażania a po.średnio wobec możliwych form doświadczenLa (tych, rzecz j~sIlla, które dają się wy:mzić językowo). Sapir stara się na wielu przyikłaldaoh wykazać niewspółmiel"ności analiz doświadczenia w różnych języika1ch.Za wizglęidnośoią pojęć powstałych na gruncie ustalonyoh zwycza,jÓiwjęzykowych kryje się, jego zdaniem, względność fOl'my myśli. Sikodyf'irkolwaneprzez języ1k interpretacje rzeczywi9tnści k'ryją się glównie w oldmieiIllnych@wtegoriach gramatycz.nych poszczególnych języków (ja~ była już o tym mOlwa,k:westia różlnk słlQwin~kowychjest o wiele bardziej zewnętrzna). Bodążając więc za myślą Sa,p1ra i odczytując ją powiedzieć mozna, iż w języlk'u, jego specyficznych kategoriach, jest jak gdyby zawarty myślowy, lronstT!ukcyjny schemat dan~j kultury. W stl'ulk1mrze każdego języka można odczytać cały zbió.r nieuśiwiadamianych s~dów o świecie, pewne cechy zewnętrznej rzeczywi:sto1śiCi:wstają uwyp1ik1one, inne pominięte. Każda sipołeozniość pos1iada własne charakterystyezne klasy, za pomocą których pocrządJk:Uije s!ię doświlaciczenie - klasy te ustanawia w głównej mierze język. SalpLrowi nie ohodzi jednak o wyrażem:ie skr,ajDlie deterministycznego stanowiska, iż prowadzi to do ahsolutnej wyłączności i nieporównywalno'śd sensóm kullmrowycih czynności i obiektów wśród różinych grUip kulturowych, ile rac:aej pragnie wSlk,a'zać,że potoczne doświadcz,enie społeczne (ono właśnie w sto!pn~u najsilniejszym) jest w sposób nieuświadamiany "modelowane" pOIprzez :awy1ozajl:'językowe. Wydaje się, ż,e dobrze oddaje istotę myśli SapiTa jego kontynuator - przynajmniej przez pewien O!kres- C. Kiludk:ihohn,pilsząc: "języ'k wskazuje nam jak gdyby: «z,"mważ to», «'Zlaiwszeuwa'ż,aj to za odmiennie od tam1be,go",«Itakie a takie rzeczy należą do jednej gr:U!py».Ponieważ ludzi,e od dZ!ieciństwa zapn:rwiani są do reagowania w ten sposób, uw,ażają takie Tozróżnienia za nieuniknio1ny element żyoia (... ) Każ<dy język wywiera W1pływna to, co pIQsług~jący się nim ludzie w~dzą, ,co czują, jak myślą i IQczym mogą mówić" 12. Mimo liż w każJdym języku można wyrazić potencj1aLnie wszystkie treści (ten oczywisty już dziJsiaj flaki\;uwy,pullclał jeszcze F. Boas w pracy The Mind of Primitive Man), jednaik okreśilone ję,zyiki podsuwają i ułatwiają .specyf:iClznesposoby oglądu i inteI1piretalcjiświata. Pozos<ławiaijąc na razie na ubolczu zasaJdniezy wątek nLI1JiejiizegoalrtykuŁu, prz.ejdźmy obecnie do przyjrzenia się lWll1iSeikwenojom wszystkich powyższY'aih mZW1ażańSa;pira nad językiem dla jego modelu badań nad kulturą. Ta kwestia j1est zWyiklepomijana przy anali:z.a,ch,a wydaje się poSli,adać kapitalne znaczenie dla prawidłowej werbalizacji istoty t eocrii 12 C. KliUdkihOlhn, Mirror New York l'9'4!9.s. 1'66. for Man. The Relation of Anthropology to Modern Life. �Z prob'emów języko'U),.~g'Ou.wClrun~::Jwania kultury kultury, ku ktÓirej skłaniał się aJutor Kultury, języka i osobowości 13. Do tej pory była bowiem mOlWajedynie o moddującej roili języlku w kulturze - Sa)pirOlwioho~lz!iłoo coś więcej - o wyikazalnie, że całość zachowania kUilturowego jest w sposób nieuśw:iad,amiany moidelowalIla, a język stanowi tego modelOiwanriaDlaijdbgodni1ejszą,IDlajha:ridziejprzej,mystą iłus1tlrację. ROZ1Poczyrna on swoje rozważania na ten temat od Uistos!uIllko-wania się do dwóch pOIjęć:"za,ohorwańspołecznyoh" 011az"nieświadnmości społecznej". Rropolhuje odrzucić rozu:milenie tego pierwszego te~minu na sposób behClJwiorys:tyezmy i oid:nosiZiernie go do grup :ludzJkidhtalk, jalk gdyby działały one niezależnie od umysłów jednostek owe grupy. tworzących. Twierdzi dalej, że mityczną "nieświadomość społeczną" mo:żJnaprzypisać jedynie tak pojmowanym g'I1upam. "Zdrro1w:iejjest przyjąć - piesze dalej - że całość ludzJkiego beha:wioTiuwElpiera się na istotnej t:ożs.amolśoimechanizmów pSY'chicznyeh, ZalrÓWlliO świJadomyoh, jiak i nieświadomych OirIaz że termin «s!połeezny» daje się pogodzić z pojęciem <mieświado:mo-§ć»nie gOTZ/ejniż termin »jednostkowy», a to dla tej prostej przyezy:ny, że prz,e-. oiwstawność pojęć «społeczny» i «jed:nostk:o,wy»(lub: osobnkzy) jest naider ogr:a1Jiczona"14. Saip'~rprzy~naje wpraJwdzie, że bY'wają prlzYlPadki efektywnego stosowania zlałrożenilao ponadilnJdyw,~dualnym oha'ralkterze zachc,wań sp'oł'ec~nych, ale że wówoz,as jed,nolZnalC~n:ie 'zarzuc,a się psyohologiczne wyja,Śirriani1e różnych typów zacholwań się w społeozeństwie. Za,cho-wania spoleezme są dla Satpim Ulk~ademtyeh aspel!'Jtów zaehowań indywidualnyoh, Móre odnoszą się do ohowiązujący,oh wzorców kult'uJ'owych Absurdalne jest t'w,iendz'ić,że człowiek w pewmym :IDomenci'e zachowuje się indywidua,lnie, a w inrnY'm społeeznie. Kailde zachowani,e kulturowe organizowane jest przez jak1iś WZOlrzec,a więc można je 11oz~pa1Jrywać w lwntekśoie powszechnego sposobu postępowania charakteryzująoego daną społeezność. W'wrce te są z kolei w sposób zasaidniezy "zależne Old sposobów percepcji ustalonych przez tradyC!ję danej ~poł'e'czno:śei"lS. I w tym momenoie znów język ilustl'uje na.idQbit;n~ej, j,ak określony sys1tem ukieru[)jko'Wuje spolSioby doświadczania świa1a prz~Oidniczego ,i spO'łecznego. Modelowanlie za,obowań w danej kulturze ma Z8wsze charakter pozaŚiwiClJdomościo1wy 'w tym sensile, że Jednost'ka z reg1uły nie 13 Na:jozęśoiej za,kłada się z góry nies;pójnolść i sz;cząt~olwaść dor,obi~u Sapira, ITJJzywa:ją,c to nalwet ohal!"a,kJj"erys'tym:nym "sty11'em" j1eg'o ,twÓll1czościi. Flakt tennJie powiiniien jednak zwall.nuać od prób eksrpli:kacjli kcmcepcd'i 8a;pir'C);ws1~ioej - tym balrdzJi'ej, że .s<'t'alwiaLl w nri'e~oinnymśw1ielt!e samą hJ~po'bElzęSa;piTa-<Wrho:da. Z(]b. eharaik'teryl"tyclzmy, "psylCihO'!'OglilZlUjąCy" alrttylkul R. J. Preston, Edward Sapir's Anthropology: Style, Structure, and Method, "Aimerlican Anthrqp~lo,g1i1st" m 5/1916.6, ss. 11105 -1'1128. 14 - E. Sarpi'r, Nieświadome s. 14'7 - 148. 15 Ibidem, s. 1;>1. modelowanie zachowań w spoleczeiLstwie, w: op. dt .• �WOJCIECH BURSZTA 64 ZJdajesOIbieSIpIffiWyze znac.neni,a, zasięgu i granic ZJa-chowani.asię, które jednaJk są pI'ZieIZ nią respektO'waJn€. Inaczej mówią,c, jedno,~ki zWYlKlepostępu,ją tak, jakby znały dos\kolI'1ai1e generame z~ady, których realirocją są ,poszczególne zachoWJaiI1'ia. SaJPiIrstosuje butaj term~n "intuicja", ktÓTy tożsamy jest dla niiego z wycz'uleniem.,lna niez;wykle delikatną materię związków zacr-ówno znarnych z doświadoze:ru1a,jak i tych, któ~e mogą zaistrueć" 16. W~pólcześni iJntellpretatoTzy SalPiJmmniemają, że odpowied'ni:kiem ,,:im.tukji" może być pOIjęcie"ciohej wiedzy" (tacit knowledge) fo.rmalJnych re,lacji 17. Nie wszystkie fOIlI11Y za'chowań kuJtul1Qwyoo uwidaczniają tak wyr.aźniemeoha:nizmy modellOlwania,j,ak dzieje się bo w przy:padku języka, ale wzaroe są zawsze obeane. "Im uważniej (... l analizujemy zachowania kultUIT'owe,tym g'Imntolw:n~ejprZJeikoI1Jujemysię.że różnice te dotyczą jedynie s,tqpnia owej nieŚiwialdomo,Śici"- pi.~ze Saipir 1H. A więc to, co początikowo przyjmolWał on dla wzorów jęwkQWyeh, teraz staje się uogólnioną zasadą, odnoszącą się do iJnn.ych dzi,e,dZ'lillkultury. Skom j0dnak mechanizmy modelOiWanianajłatwiej zaoobeT'WOwaćna przykładzi,e języka, powinno się ko.rzystać głÓW'n,j.ez ooiągnię<: lingwistyki, aby "sp:Jsób" tego modelowaniia potraf'ić precY1zyjnie zanali~ow.ać. Uprawomacnia u Sapi'r:a tę dy,rektywę falkt, iż 'Przyjmuje on jedność języ1ka z całym zachowaJniem ikuJtUiI'Owymna g:ru:ncie wspólnego im n,ieuświadamiane.go modeLowania. W artyikule Idea osobowości w antropologii kulturowej Sapi.r fOTlI11JUłll..lije wyraźnie tę zasadę mówiąc, że rC!guły waime w gramatyc 2 "są równie oo!I1:IDsłe dla badań nad organizacją spO'łec.zną,reHgią, sztuką, mitologią i techrr~ką. Dotyozą one, niezależ'llLe od jego rozmi.arów, k9.żdego segmentu ozy g,rupy se.gmen.tów, któr2 tradycja lub wygoda~a.żą nam wykrawać z f.akitycznego kontekstu ludZ'~kh zachowań" 19. W ten sposób dochodzimy do sedna poglądów Sailpira na kulturę i rolę w niej języka. Podsumowując ten fr.agment rozważań pa.cIikr.eślićtTz·eba,iż Sapirowsikie t;wiClI"d:~Clnia o zwią71kach języika z kulturrą stały się zac.zątkiem (a najwet podSItaiWą)dwóch odrębny,ch traidycj i badawczych w ramaiCh ~pók'Zesneij a~o!pologiikiułt'Uimwej oraz - po ezęśoi - socjologii. J,edna z mch koncen.truje się glóW1rriena tych ai.pektach dombku SapiJra, któme dotyczą I1oZJpatryw.an!iia języka ja,ko pf'zewodJni:kapo :kultu:r:zesymbolicznej, <kug.a zaś kład:me naeisk na ową strate.giczną .rolę językoznawstwa dla antro,polog,ii ze w~g'lędu na W6lPólneobu tym ruauilom pof Ibidem, s. 154. Pair. niP. D. Hyrne"'., Linguistic Method HL Ethnography: Its Development HL the United States, ~n: Method and Thea,ry in Linguist.irs, P. L. GaJl'vlin (od), T,he Ha,g:u.e 1!}'])l~, SI. 2163. 18 E. Sa,prr, Nieświadome ... , s. 1\65. ]9 E. Sa,piT, Idea osobowości ·w antropologiz kuttu'roweJ, w: OIp. cit., s. 139. 16 J7 �Z probLemów językowego uwarunkowania kultury 6S szukiwania ukrytych poz'iomów zja:wisk. W tej drugiej tradycji mies~zą się, mimo istni,eją'cyoh czasami różnic teoTetyczmych,antropolog'ia kognitywna, proksemika E. T. Halla, kinezyka Bil'dhwi:stel1a oraz sze,r;eg.iJndywidua1nych badań amerykańskich a;nJt:r;:lpologów. l'wórczość B. L. WhOlrta przynależy, rzecz oozywista, do pieT'Wisz'ego z wymienionych nurtów i ona właśnie jest interesująca dla obecnych dociekań nad problemem językowego uwa'l"'unkowallliakultury. JĘZYK - SWIATOPOGL"':D - KUL.Tt.JRA Jak wi:'domo, gdyż o tym [ragmcmcie dociekań Who.rfa pisało su;. zawsze naiczęściej, dakona.ton pOTównama języka hopi z wybralI1ą gil'U;pą jE;zyków eumpejskich (ddkłaidniej inido~umpejSlkiJch),które nazwane Standardowymi Językami Europejskimi (SAE), potiraiktował jako na tyl'€ ~bliilone, że możliwe do wymi'enne.go ze.:-Jt.aJw~aIIlil8. z hopi. Opierając SIę na tym, co Sapir twierdził o związkach języtka z całeikształtem kll1tUJry, Wharf założył, że w obu przYPl3dkach gramatyki tych języków mają pewien związek z kultu:rą ich użytloo'\Vlniików.W skonkretyzC'waillGj .postaci cały problem zawarł on w dwóch pytan~iach: (1) czy pojęcia "czasu", "przestrzeni", "materiJi" w powszeohlIlym h1d~kim dośwLadc~eni:u przejawiają się w tej samej fOl'mi.e,czy też w jakiś spooób rll(geruje tu struktura danego języka? oraz (2) czy mQJżliweje&\;wy'kryci.e wspó1noty pomiędzy nonmami kulturowymi i zaichowaniowyuni a wzoTami języknwyml w sz.erokim zakresie? 20. Różmfoe między językiem hopi a językami SAE 'uwidaczniają się wg Whor,fa w (a) pojmowani:u wielości i stosowania liczebrr~ków, (b) kształcie rzeczown~ków odnoszący,ch się do jakości fi.zyczmych i w pojmowaniu samych tych j,akoścl. (c) pojmowaniu faz i cyklów, (d) temporalnych farmach cZaJS'owni;ków oraz (e) pojmowaniu czasu trwania czegoś (duration), intensyw;no§oi (intensity) i dążenia (tendency) 21. l tak, pr.zykł,a'Ciowo, w języikach SAE pojęci.e wielości oraz liczebniki główne i pOl1Ząidikowe 's1;oswjesię w iJdenrt)'lcz.ny sposób do obiektów bądż wydarzeń istmieją,cych w sposób m01ilhwy do postrzeg.an!i.a,jaJk i "istniejących" metaforycznie (a więc mó:wti.mymrowno "dziesięć osób". jaJk "dziesięć dni"). Jednocześnie subiektywne poczucie czasu ulega oblel1dywizacji. Natomiast w języku hopi sytlUa'Cjajest oabkowiei,e odmienna tam liczbę mnogą i liczebniki główne stosuJe się ty1ikodo ,przedJrniO!tów. które mogą utworzyć obiJelkit)'lwny ~biór. Nie istni:E'jej~dllliaik.że wyimagino20 B. L. Whorf, Związek 21 Lud, Ta część wywodu t. LXVII między nawykamt myślenia i zachowaniem W~r~ZJa'Wa 1;982, s'. lilH d·JtY'czy w calośc<i cy1.Clwamegop(~'Wyżej artykułu. w: Język, myśl' i rzeczywistość, a języlde'Tn.. �WOJCIECH BURSZTA 66 wana liczba mnoga, zamiast niej stosuje się liczebniki porządkowe i liczbę pOijedyńczą. Tak więc I1ip.w hopd niepoiwi'e się "dziesięć dni to więoej rnti:żdziewięć dni", ale tlrZeba posłużyć się konstru'kcją w rodzaju "dJzie; ,siąty dzień to więcej niż d:zJiewiąty dzień" - przykłady można mnożyć. Także dł1ugość czasu trakto!Wana jest odmiennije: w SAE jest to wJaśnie klasyczna długość. u HOipiów relacja między dwoma wydarzeniami w przeszłości. W językach SAE mamy dwa rodzaje TlZeezowników: indywidualne j zbiurQlWe,których rozróż:nianie ilIUlPl.iJkuje stosowail1iiepoję.ci;;;J. subs:tancji lub mate rh oraz formy. U HOipiów istnieje formalnie wydz:ielOlnaklaiSCi rzeczowników, ale wszystkie one są na2JWanu indyw~dualnymi występującymi zaróWiIlow li'czbie iPojedyńczej, jak i mnogiej. W języku tym nie jest konieczne pojęcie istnienia jako duaHzmu bezikształtnej materii i formy - nie ma też tam pojęć analogicznych. Pojęcia dotyczące farz i cyJkló!wsą w językach SAE wyrażalne zawsze przy pomocy rzeczo,wników (typu: lato, :zJima,wieczór), a zja;wi~lkafawwc obie;ktY'wizowane, przy czym nadaje się im s:ensprz.e'sbrzen:ny (albo lepiej - wizualny). W hopi ZiI10WiU odmienni'e: poijęcia te występują w foomie ebhŻlO:nejdo nasrzego przysłówka, mają jedllialk charakter tempO'ralny. Np. nie ma tlam zwrotów w rodzaju "Ta11lkiem"czy "przed południem" - trzeba byłoby to wyraz~ć mniej więcej jako ,,:podczas-gdy-wyd.arr:za-się-faza-:połudin'iowa". W jęzY'ku hopi nie spotYikamy czasów w naszY'm g!I1amatY'cZJnym rozumieniu (czas ,przeszły, teTaźniejszy i przyszły), sam czas nie jest kOlI1stru!ktemmyślowym, jaik gdyby o.biektywiz.owanym J możliwym do wyrażenia przy pomocy pojęcia continuum. Istnieje tam w za·mian og.romne bogactwo fOTlm,shon i trY'bów czasown~kowych, co J"ównież po,zwala temu językowi wiernie i precyzyjnie opisywać rzeezyW.1S1toŚć (nb. Voegehin w .pra!cy Hopi Domains obala to twierdzenie Whorfa i wajduje wyrr-aźlIlej~c!Jnostik:itel'Il!poralne u Hopiów) 22. W języku hopi JStniej<ekOil'elacja czasu i przestrzeni, miejsca wydarzenia 7. czaiSemwydarzenia. I taik nip. wydarzenia odbywające się w tym samym czasie, ak w róinych rniejs.ca,ch, są i:nterpr'etowane jakby odbywały się w różnych ,czasach. I na koniec: pojęcia tJ'1wania,i'nrtensY'wnościi tendencji wyrażc. się w język,ach SAE za pomocą metafor pr:z.esltrzennych. W Języku hop i 'brak tego tY!Pumetafor, znajdujemy tam zaś tzw. tensmy, których funkqią jest wy.rażanie 1ntensywn:ości, tend€ncj,i, CZCł;SU trwania i na-stęjpst.wa. Ws;zySltik'ie prze:dstaJwione powyżej róimice językowe zestawia nas:tępnie Whom ze "światem myśli" użytkOlWIlikówSAE i hDipii stwierdz.a, że ci pieJiW\S'i aa1laliwją ,rzeczywistość (makrokosmos, jak mówi Whorf) w kaieglQ[l"'iadh rz€ozy, fonmy i substancji. Zjawi~ czy pojęcia o charakterze "2 W,g. H. LandaI!'. LnngwJf}e o.nd Culture. Npw York 1966. s. 27. �Z prob'emó!c jęzUkowego uwanmkowania kultury 67 nieprzesilrzennym obiektywizuJe się w formach językowych odnoszących się do ,przest~eni i traktuje jaik rze.czy. Indianie Hopi widzą natomiast świat w kategoriach «zdarzania się», a zdarzenia ujmowane są w dwóch kategoriach: obiektywnych i s:ubiek·· tywnych .. ,Obi.ektyWllle'"są tylko te ZOO'l1Z€ma, któr€ można uchwycić w sposób senwryczny, wszystkie inne - o charakterze psychicznym i niepsychicznym - są ZJd,aJ"ZJeniami subiektywnymi. Czas w języlku hopl nie jest równomiernie .przepływającym continuum, ale posiada char,akter stabilny. cykliczny. Whorf idzie w swych dociekaniach dalej. Skoro struktura języka decyduje o różnicach w s;posoibiemyślenia uczestników danej kultury, muszą się one objawiać w jalkiś sposób także w niej .:;amej. Wg niego w kulturze europejskiej rozróżnianie "substancji" i "f,onny" znalazło swe odbici,e np. wUJks'2l1:ałiowaniusię materializmu, paraleHznnu psychofizYCZiIlego,fizyki Newtornowskiej. Czas pojmowany jako continuum wymusił niejaiko potrzebę j-ego utTwal'ania - stąd narodJz~ny historii, powstanie kalendarzy itp. Cyklic:zno-staJbilny czas Indian HQpi ma z kolei powodować brak w ioh kultuTZ€ wsz'el~iego pośpiechu, prze:rost działań przygotowawczych wobec mających nastąjpić zdairzeń. W ten sposób Hopi traktują przysizłość. wypracowują1c współcześnie za pomocą środków magicznych to, czego spodZ!iewają się w przyszłości. Wracając teraz do postarwionych sobLe pytań na wstępie rozważal'J. Wharf może odpowiedzieć, że to właśnie jęz)llk i jego wzorce modelują pojęcia .,.czasu" i "matenii". Każdy język utrwala OIkreślone "szahlony mówienia", któn~. "pokrywają się z typowymi gu-amatycznymi klasyfi:kacjami i składają się z leksylkalnych, sYiIl.taktycznych, morfologicznych i innych środków wyrażania. zespolonych ze sobą w pewną wspólną całość" 23. Owe "szablony mówienia" są ściśle zintegrowane z całością kultury. W tym miejscu rodzi się pytanie. Jak jednak pojmuje Whorf samą kulturę, co .kJryje się u niego pod tym pojęciem. Próżno by szulkJaćw poszczegó1nych arl)llk:JułachJęzyka myśli i rzeczywistości bliższych rozwaŻał') na ten tema.t. Utrudnia to w znacznym stOipn1uinteI1preta'cj.ępostawionych przez Whorfa hipotez. Ma rację Levi~StrauE's k~edy mówi, że o ile Whori rOZipatruje język na poziomie wyu-afinowamych r-e1a'cjis,trukturalnych. o tyle kulturę traktuje niezwykle powierzchownie, utożsamiając ją z zewnę'iJ'znymi jej manifestaojami i to dobranymi pod kątem potrzeb dowodzenia relacji języka z i,ml)11mizjawiiSikamikultUTowymi. Na podstawie analiz Whorfa nie mozna dać odpowiedzi na nasuwające się, fundamElrrtaJnepytania, a to: Jakie istnieją podobień\,>twamiędzy wewnętrzną strukturą języka a innych dziedzink:Jultury? W jatki sposób języlk i kul·· tura odzwierciedlają swoją srtflukturę w danym momencie czasu lub wpły23 B. L Whuu·f, Ibidem, s. 213. �68 WOJCIECH BURSZTA wają na S'ieb~e w trakcie hiosto:ni.i?Jakie toohmki można zasto&ować do wnioslklowania form językOlW~ch z :ZJClIchowalnia pO'Z<łJjęzykiowego lub odw,mtme? Eksip'H~u:jąc z:asaidni!czemyśli Wthoda powi:elCiziećmożna, i'e tnkituje en język jailro jedyny s~tem w obrębie (bLiżej nie def,iniowaalnej) kultury, który zdolny jest interprEtować pczo~tałe (rćwnipż bliżej nicokreśl::me) systemy kultuTowe; ;pełni więc w oałJoiksttakie kultury rolę wyjątkową· Opiera się Oina na ?;d:dlJno:ści alkty:w.nego wlpływClllliana 'chalI"aikte,rkultury, .Jej myślowy i za,chowaniO'wy "obraz". DizJiękiswej shrLtkrturz€ język uki,erunlw'W!uje myślElnie w ollmeś1ony sposób, a ~posobten wyznacza specyfika j'ego komUll1!iJkaiÓ!w (to, 00 da się wytrla:zićw "szablonach mówienia") Taik więc strulktul1a języka, UJkiffi1U1Ilikowując myślenie, narzucają,c siatkę inte1ipretacyjną na "kalejdoskOjpowy strumueń wrażeń" 24, w istotny, acz nieUioruwyrtmysposób Wipływa tytm samym na z.achowania iedno.'ltrk -" uClzestnilkówdanych kultur. Whom w p8W'1ny'chswoich konstata!cjaoh idzle jelSZiC'Ze dalej - choidzi tu ,o :j<egorOlz.w,ażaJnia naid "światopoglądemi" ró'żno]ęzycznych kultur. I znowu kolejne ttrluidno9ci~prawia samo pOjęCl'~śWlatO!fl'qgłąJdu,joaJk,im poołiu;g:uj.eS!ięWhorf. 'JiraJclY1cyjn.1e pod IPo'jęciem świlakp0tglądu I1wykłrosię T'O'zLlJmieć OI1uoo10ny ze~pół sądó,w, często o chacr-a:k1Jet~ze waTlbaściującym, które prezentują najog'ólniej pojętą wi7Jję rzeozywis.tości. WJlI'ÓŻni.asię przy tym św,iawpctgllCłdspo.łecZl11Yi :i:ndywi:dJualny - zaleŻlniJeod ohairaktol'u lwntebtu dmałań praikty,cznyeth. Sam źródłosłów ni.emi'eakiego « WdLal: nschauung" podsLIJwatalki'e i:n1Jui<cje znaczeniowe. Talkie Wharf używa określenia niemi:eckie.go, miast niez:ulpełiJ1:ie to samo o7ID8IOZJającego angiek*i,ego «1iJorld-view», ale wydaje się, że rozumie to pOJęcie w specyficzny sposób. Mamy tutaj do czynienia z identyHkacją "systemu pojęciowego" ze światopoglądem, a tego z kolei ze wwrami języlmwymi, które mają ksztattować talki a ;nie inny system światqpogJ1ądOiwy~party na ,pojęcia,ch m.wartych w języ'~u. Dla Whorfa w kaiJdym języlk!u u.~ryrta jest pewnego typu metafizyka, a jego użytikow:n:i!kzawsze posialda charalkterystycz:ny "świ,atopog'ląd" odnośnie wszechśw1a1ta - t,en "świaitopogląd" podsuwa i formułuje właśnie języ1k. Whonf mOlże mówić o światopoglCłd'ziJe kultury. gdyż ję'z)'lk-świ'8ito!pogląd "reprezentuje UJmysł thumu" 2", stąd jl::Jt powszechnie obowią'ZrujCłcyi jako ~i musi. posiadać chalralkter społeczmy, respektowany Iliieświa!domie przez członków tkiuUury. Te fragm€U1ltyrQlzwaJiJań WhQIPi,azdaj€ się 'zaei'emnJiJaćdod,atlkow:o fakt, że kiedy pi:->zeon okl.Jjlitu:r~e, nomma'ch kulrturOiwy,Cihek., c'Zęi.<;to ma właśoiw~e na myśli swoiście pojętyświatqpoglątd. Talk j<esttaik:że w przypadku 'ko.nsitruOiWalni:a z,as:a.dyrelatywiZJll1lujęzyumwego, ~Ó!.l"d,pasi.aIdajak ,gidyby dwa pOlziwny-2-l 25 'B. L. Whm'.L, Nauka a językoznawsMoo, B. L. Whorf, Zwiq.zek ... , :;. aH. W')p. alt., 5. 285. �Z pro,blemów ję2!jlwwć'Qo uwarunkcwan,ia kultury 69 jeden odnoszący się do hadan nad ~u1tU!rą,drugri do ro,z;ważan nad pr.z,ekladalnością światotpOlglądów(w tym naIUlkO!Wycll). Boz.ostawiając na razi.e ten wą<telkIrOIZJW1a,żan, zajmijmy się z ko1ei kwestią: 00 to właś'ciwie 'jest hipoteza BaiP'iJra-Włmm-£a, czy 'Wog61.emoma niej mówić - jeśli tak, j,alk mó:żna ją zwerbald'zOlwaći jalk!ie intuicj(' bada!wczekryją się pod tym srformułorwaniem? ° SA!BIIRA W~ORF Jak zauważa D. Hymes 26,' tzw. hilpolteza Sapira-Whorfa pr,z€lchodził.a dziwne koleje: najpie.r:w mówiło się jedYlIlieo h~potez!ie Whm,f,a (na podstawie cZitereoh ówcześnie znanych jego arty1kJułów),:nas;tępnie o hipotezie Whotrfa-Lee, dopiel'o potem :powołano h~p()rtezę Sapiira-Whorr;f,a.,JednCłik szerszy IWybór prac Whorfa, ddlwJlany w 1956 rC\k,u:przelz J. Car,rona sprawił, że hipotezę ZJwiązanoponolWn'i,e'Wyłączni'e z Ina'zw,iskiem Whorfa, nazywając ją zamiennie ;po pros1'u relatywizmem języ,kJo1wym 27. Ostatnio wil'ócono jednak do oikJreślernahi:pOltezaISCłipimaWhorla - czynią tak zarówno je1 krytycy, ja:k i lkontynuatorzy tego typu ,badan 28. Wydaje się nie ulegać wą~p1iwości, że wszy;~Itk1ie zaS'aidnicze'usta'1enia, składają,ce się na treść tej hipotezy, znajdujemy już u SaiPira. Sapir wł.aśnie sfo;rmułował centralną myśl, którącytuj,e zreSlZJtąna wst~pie jednego z artykułów sam Whorf - stała się ona podstawą :konstrukcyjną i głóWIną przesłanką ikonikretnych badan erJ:l1ipirycznYich W:horfa. Sapir ustala tam, rie (1) nie da się bytować w świecie olbiektywJlym w sposób bezpośredni-zawsze jest to życie w znacznym s1;o.pniuzapośredniczone językowo, tj. ludzie ~ani są na "łaskę" języtka, :którym się posługują, (2) "Teamy" świat jest w duże.j mi.e.I"Z€f'lmkciją wwrów językowych (głównie g:rnmatycznych). Jest 'to, riJnnymisłowy, lS'ł,awna,teza, iż język to przewo:dnd'k .po "rzeczywistości społecznej" 'i IPOIc1staJwo,wy klucz dla jej prawidłowego odczytania i zrozumienia. Sapir wp1ata jednak. powyższe tezy IWcałokształt. swoich poglądów na kulturę, w ,tym na kulturę symboliczną w szcze26 Wg, D. Hymes, op. cit., s. 274 - 275. J. Fishman, A Systematization oj the Whorjwn Hypothesis, "Behaviarai Scienl:e", nr 4/1960; G. Tnager, The Systematization oj the Whorj Hypothesi.~, "Anthropadogill:al l.JingUlirst"ios ", nr 1/1959, ss. 3'1- 35; M. Black, Linguistic Relativity: the Views oj Benjamin Lee Whorj, lin: Theo"ry in Amhropology. A Sourcebook" R. Manners, P. Kaplan (eds), Chicago 1968, ss. 432 - 437. 28 Np. J. O. Brig,nt, W. Bright, Semantic Structures in Northwestern CaLijormn and the Sapir-Whorj Hypothesis, in: Cognit~ve AnthropoLogy, S. A. Tyler (ed), Chicago 1969, ss. 66 - 78; R. M. Rohins, The Current Relevance oj the Sapir-Whorf Hypothesis, in: Universals versus Relativism in Language and Thought, R. PinxtorL led), The Hague 1976, ss. 99 -107. 21 Po'r. �70 WOJCIECH BURSZTi\ gólności. Pr.zykł:ad ję:zy1kJa służy mu jako 'iJdea.lJna ilustracja owego "modelowania", któremu mają po:d1eg'aćWIS~elld·e 7..Cl'Ohowan'iaspołeczne. Wydaje się, że 'talkie {)ldczy:tanJie SapiTa zw.naca Ui\V1agę na ten fragment jego dorobku, w którym starał się wypracow.ać okreśLoną teorię kiu1tury, w obrębie iktórej I'OL'1ważania nad języiki'eiffipełnią naczelną rolę . W•przypadku Whorrfa mamy do czynienia ze znacznym zl1adykalizowaniem i jednoczesnym ujednoznacznieniem ogólnych dytrektyw wysuwanych przez au'tora Kultury, języka i osobowości. Nie wchodzi on bliżej w rozważania nad charakterem relacji człowiek: rzeczywistość o-biektywna; bez wahania o.k:l'eślatę drugą jako, bezładny w ,istooiG,"kalejdoskopowy strumień wrnżeń"" który dzięki językowi formowany jest w senso.w.ne, odmienne systemy pojędowe. Whorf pokazuje na 'przykł,adach Indian Hopi, Nootka, Navaho i in., jak poszczególne gramatyki języków tych plemion waru'l1ikująodmi'2nny~posób 'percypowania świata. W wywo-dach 'tego badacza można, jak się wydaje, wyodrębnić dwie, wz.ajeluui.e ze sobą związane sfery prohlemÓiw, jalkie nie-sie za sobą przy- . Jęcie relatywi71mu językowego. Piwwsza q; tych sfer ogniskuj~ się wokół zagadnienia relacji języka - w którym ma być Z!awarty imphc.ite oikI1eślOlny «Wdtanschauung »cio:aa:ehowań kiult "rowych, regulowanych przez siPecyf~kęmyślenia w tym języiku. W a'rtykułach: Nauka a językoznawstwo, Język i logika o,raz Język, umysł, I'z'?czywistość, kr:ncentrujf' się już Whorl raczej na zagadnieniach wza'jemnejp.rzekładalności rÓŻDy'Oh systemów językowych różnych ",kJata'log-6wrzeczywiStości". Pisze: ". " n~kt nie iPo1lrafiopisać rzeczywiJstości .ca-tlrowiciebezstronnie; ws;zystkich nas krępują pewne pI'lawidła inttenp1"etacj.i,na'wet wówczas, gdy sądzimy, że jesteśmy wolni. (. .) DochodziJmy tu do nowej zasady relatywiL'1mu:IpQs'trz,egającynie 'utworzą robie tego samego ob.ra:zu świat.a na podstawie tych samych faktów fizycznych, j,eśli ich zaplecza językowe nie są lpodo:bne1Uib:pr,zynajrrmiej porów.ny.walne" 29. Wharf :przypatrujE' się z Ikolei JmnseikJwencjom tej tezy dla badań naUJkowych i dopuszcza możHwość istnienia wileIu spójnyoh, odrębnych sposobów 'iJnter:pretacji rzeczywistości, który to faikt sl1Ja'wiapod znaikiem zapytania .prz,ekonanie o uniwersaliźmieeuropejskiego modelu nauki. Od tego typu rozważań na pewno daleki był Sapir. Czymże jest w takim razie tzw. hrpoteza SaJpiro-Whorf.a'? Sytuacja wydaje się być analogiczna do tej, z jtaiką~1Po1J,k,ać się można na g,runcie filozofii nauki w przypadku tzw. tezy <Dtuhema-QuiJne'a.Pierwszy z wymienionych autm'ów sformułował ideę o niemo i.ności obalenia jakiejkolwiek hipotezy teoretycznej przez jakiekoLwiek ustalenia obserwacyjne. W. Quine dokonał wzmocntenia tezy aut~)pa Teorh fizycznej i dostarczył 1 2' B. L. Wharf, Nauka a językoznawstwo, w: op. cit., 's. 285. �Z problemów języko'w.ego uwarunkowania k"lkltury 71 dodatJkowych racji tezę ową !potwie~d~a]ącyC'h.DodaJtkowo rozszerzył z,akres jej "obowiązywania", gdy,ż ,Dlihem rpnzY'jmował ją zasadni,czo dla ustaleń fi'zyczmych, a w sformu1-owani!UQ'utne'a 'za:kr,esj'ej \'jtolSowalnoBcl jest sZelI"Szy 30. Podobnie w przypadku 8apir,a i WhOO"fa - 'zasad:rriczaidea jest autorstwa tego pierwszego, ale jej konkretyzacja w 'połąazen:iu z j.oono:czesnym wZIIl1oc:nieniem,dolkonane pnzez Whor£'a, stanowią o chaaalkte!'Ze ogólnej hipotezy relatywizmu językiowego. JaJko taką, hipotezę Sapira- Whorfa odczytywać możiI1at<akŻiejako padlStawowe i eikslPonowan~ potw:iendzenie kornieeznoś,ci Irelatywistyc:zmej !postawy w badaniach Iliad kulturą. Nieporównywa1oość sensów czynnoŚ,cik!ultUTowyeh tłuma~y Sii.~ w tym .przypadku odmiennością komunika:tów ję.zYkowych. ZAKOŃCZENIE A. Schaff przytaczał swego cZasu zarzuty, jakie stawiano z różnych stron hipotezie Sapira- WhOT'£'a:".". jej kategorie wyjścio;we są wieloznaC7Jl1ei żle zdefiniowane; jej sd'ormułowanw. są mętne; założ,elIl j.e, ż,e język pOIrządkuje i o:rganizuje »sUII'awe»:pol?JJlanie,będą1ce «'kalejdosikoJPOwym strumieniem wrażeń» - jest me1Jafizyc7Jne;równj.e metafizyezne jest twieTdz,enie, że język (pojmowany a:utonomicznie, a nie jalko odbi:c~e rzeczywistości) zawiera w sobie pogląd na świat; teza r:eJ.atywi!z:muję.zyko,wego prowadzi 'W swej postaci skrajnej doa:bsurdaJJnego 1JwieI1d~en.ia o nieprzetłumacz,a1ności ifóżnych języków itd., itd." 31 Jednocześnie w kaj;dej pra,cy poświęconej badaniom nad relaej,aml języka z innymi dziedzinami kultury, omawia się, cytuje, przeint2r;pretowuje - słowem - wY'lwrzystuje 'W najrozmaitszy sposób do,Tohek Sapira i Whorfa. Hipoteza dO'czekJałasię ogromnej literatury w filozoiil, so,cjologii, psychologii (swego czasu na 'badaniach Whorfa opa'r!la Slię wczesna psychobngwistyka w r,ama.ch tlZW. Southwestern Project) oraz antropologii. E. T. Hall, twóroa tzw. proksemiki podkreśla, że w swoich pracach uogólnia zasady przedstaiwione przez Whorfa na całą resztę ludzkiego zachowania, na całą kulturę, pojmowaną przez niego jako komunikowanie się 32. W zawężają,cy z kolei sposób, odn()!sząc zasadę relatywizmu językowego do względności semantycznej, nawiązują do Sapira i Whorfa etnonaukowcy (Goodenough, Conklin i in.). ' Zasadniczą bowiem ideę badań Sapira, WhorIa oraz innych etl1olingwistów w rodzaju D. Lee, H. HOijera, C. Kluckhohna - mówiącą o tym, Par. 30 J. Kmita, Z problemów epistemologii historycznej, 156-157. 31 32 w,g. A. Schaff, Język a poznanie, Warszawa 11964, s. 127. E. T. Hal.J, Ukryty wymiar, Wa<rsiZR/Wa1197,6. Warszawa 1<980" ss. �72 WOJCIECH BURSZTA że język. w kitórym myśliany jako 'Uczestn1cy danej kultury. ma wpływ na sposób ,jej ipeircypowaniJa,w kOlIliSetkw,encji zaś naczynnoŚiCi kulturowe - ,wykor.zys1;ywać morina w baldrurlliaJch nad kulturą wlielostronmie. Nie wchodząc w ro'Zważania skictefilooofkzne można starać ,się skonstruować taką teo.rię kultury, ikJtóra llwz,ględni aktywny udział jęZylka i jego jednostekkomuniJkiatylwnylch w iO':mnow3lniuol~powi'ednich tYlPów przekon.ań rkulturowych funkcjonujących w obrębie badanych kultuT. Osobny z kolei prOlblem stanowi sam falkt językowo-eiPistemologkzmych ograniczeń badań nad kultwrą, przy T'Ozważanoiuktórego odwoływanie się do idei Whorla sianowi Hustrację jednego 'Z historyoz;n1e zaistniałych rozwiązań w tej kJwestii. WOJCIECH BURSZTA LINGUlSTIC CONDIrrLONS OF CULTURE (Summary) For many years var,iDuls S!ch()llars have fOIC'us'edtheir attention o,n the Sapir-Whorf hY'P'Oltesis.ThOiSe;rieserchers who ha,ve dealt with the problem alf Ir,elation:>h~p between la'I1Jg,U'a!ge alnd cu;lture ar'e eSlP'eciaUy ilnt,er·ested i,n it. Sapir's and WhorJf's as we,l[ as oither eltihnoQi'nglU'iisltls., reJfleic~ljom:; 'cIQIDSltiilUit,e one of the hi,storka!l vari'a.nts ad' researich on Li'n~uis~lical],jycOIil'di't,ionedphenomena or symbolic cultu'l"'e. The above-presente.d artlicle att'eI:np;ts at givli~ a rec'O'I1struotion of basic fe-awr€lS of the Sapir's 'theory of c.uHu:re, i'n whi'c.h resear,ah ()Il1 l'all1tgua,ge treated as a'n '~dea:l example of uhJcon5imoru.5modeling 01 all, not on.ly ,lu!l~ujlS,tic. s02:al !behavior played a special r,ole. B.. L. Wlho,rf's re~lean'h compos.es a spec,ific sUJb:stalIltiajt'ionand reim'ol'C'ement of theses s-et forth by Sa:phr a.nd thus the 'i,dea3 of hoit,h scholars constitute the s,o-{:.a1JedSa'P,ir-Whorf hYlPotesils. Despite the fact that this hypo.teSii·s, in iits or~ginal form. had been rejected. it has still been investigated am:d new a'ttempi,1S to discuss ~t frWTI pohnts of vi,ew o,f different theoretical and plethodolCJig:ica.1aSSiUJl11'p1.ions are constantly being underta.ken, for it is s'till a vital and stimulaoting fado,r in the re,'edJrch 0.11 languarge· -culture relationship. And as suc!h it presents a s.pecific awroac.h to this particular anthropological problem (and not only). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/443946044b9d60f6f4fc3165270a7fff.pdf f2fe5fc63d1d6f0d238b5f75280d4b6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia - metody strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1654 Title A name given to the resource Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Lévi-Straussa dla badań etnograficznych / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, WOJCIECH t. 64, 1980' BURSZTA IMPLIKACJE METODOLOGICZNE KRYTYKI KONCEPCJI CLAUDE L.8VI-STRAUSSA DLA BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Niewielu jest chyba w dobie obecnej uczonych, :któryc:h koncepcje byłyby tak szeroko, wszechst1'olnnie, zróżnicowanie i - co najważniejsze - długo dyskutowane. Do grona takich uczonych n.al'eży bezsprzecznie Claude Levi-Strauss (ur. 19'OB), francuski etnolog, twórca własnej "antropologii strukturalnej". Wsz'elkich "strukturalizmów" można naliczyć w dziejach humanistyki co niemiara. Często bo'wiem bywało (i bywa nadal), że jedynym właściwie kryterium wyróżnienia daneg,o zes.połu poglądów metodologicZlno-teoretycznych jako właśnie "strukturalistycznych", był fakt posługiwania się przez przedstawi'Ci'eli różnych orientacji słowem "struktura" 1. Tak też chyba rozumuje J. Viet 2, kiedy traktuje jako stru'ktumlistycznekoncepcje osobowości podstawowej (A. Kardin'er i jego "q:>ocistawQwa struktura OSQ'bowości"),system Pars'onsa, t€()rię Radcliffe-Browne'a i in. Za strukturalistyczne uważa się także takie koncepcje, jak: Diltheyowsko-SprangerowS'ką wersję niemieckiej fi1O'Zofii humanistyki, teorię gestaltystów, języikoznawstwo strukturalne (szkoła praska, kopenhaska i dystrybucjonistyczlna), teorię gramatyk transformacyjno-generatywnych N. Chomsky'ego, strukturalizm J. Piageta. Jakby tego bylo mało, wylicza się poszczególnych badaczy, który'ch trudno zaszeregować do określonych koncepcji, ale w spolecznej świadomości metodologicznej funkcjonują oni jako "stru:kturaliści": Althusser, Foucault (i jego "strukturalizm bez stru:ktur"), Lacan, Balibar, Ddenze, Godelier, Glucksman, Barthes, Eco, Greimas, Green, Genett'e, Derrida, To_ dorov, Sebag, ThiOln3 ... A. Schaff wyznacza 4 zasadnicze kryteria wyróżniające teorie strukturalistyczne. Są to: l szawa 2 J. Kmi:ta, Z metodo~ogicznych 1>rob~emów interpretacji humanistycznej, 1971, s. 126. J. Vj~t, Les method.es structuralistes dans les sc.iences socia~es, 19£7. 3 Por. .T. M. A'ltZli:a;;, C.~efs pour les structuraJisme, PaI1i:s 1967, s. 12. WarPari'~, �106 WOJCIECH BURSZTA 1) .podejście do przedmiotu badał1 jako calości mającej charakter syst'emu; 2} Jkreślenie celu badań j.ako dążenia do wykrycia struktury danego systemu; 3) dążenie w 'konsekwencji do wykrycia praw strukturulrl~'c\ które występują w danym systemie; 4) badanie systemu w przekroju synchronicznym, który jako model idealizacyjny eliminuje parametr czasu (t=O) 4. W prakty,ce okazuje się jednak, że wielu z powyżej wymie!nionych badaczy wymyka się tej charakterystyce. Nie próbując więc w tym miejscu czynić jakiegokolwiek uporządkowania w zagmatwanej sy t u'acj i, przyjmuję, ż,e używając terminu "strukturalizm" Levi-Straussa, będę pod nim rozumiał koncepcję wYrDslq z założeń językoznawstwa struktunlnego (szczególnie wersji prasbej) i posługującą się je g () m e t o d a m i w ce l u k o n c 'e p t u a l i z a c j i zjawisk ze sfery kultury symbolicznej W tych wstę,pny'ch uwaga,chchó,ałbym jeszcze naszkicować sposób rozumienia kultury (w sz,erokim sensie), a kultury symbolicznej w szczególności, jaki będzi'e przyjęty w nimiejszym artykule; jest to zabieg niezbędny dla efektywności pr·owadzonej ikrytyki założ,eń badawczych Levi-Straussa. Sz'czupłość miejsca ogranicza mnie do uwag podstawowych. Proponowane tutaj rozumienie kultury zakłada, że nie można utożsamiać jej ani 1) ze zbi'orem wytworów dzialalnoś,ci ludzkiej, ani 2) z systemem zac'howań kulturowych. Pr,oponuje ono natomiast przez 'kulturę rozumieć systemy reguł technologiczlno-użytkowych i reguł interpretacyjnych danej grupy kulturowej wraz z charakterystycznymi dla niej porządkami wartości 5. W ten sposób kulturę można utożsamiać z zespołem odpowiednich form świadomo,ści społecznej, z których każda jest zbiorem :przekonań akc'eptowanych społecznie i dających się wyrazić z jednej strony (kultura techniczno-użytkowa) 1) w 'postaci reguł technologiczno-użytkowych, 2) w posta-ci przekonań :normatywnych wyznaczający.ch pewne wartości bezpośrednio praktyczne, z drugiej zaś (kultura symboliczna) 1) w postaci reguł interpr'etacji 'kulturowej, bądż 2) w postaó n{)rm wyznacwją,cych waTtoś,ci 6. Oczywiście inaczej funk,cjonują reguły interpretacji kulturowej, inacz€j reguły technologicZiiflo-użytA. Schaff, Szkice a sirukturaLiźmie, Wm'5zawa 1975, 5. 30. A. Piabubi'C1ka,O dwóch pojęciach kuLtu.ry, (ow:) Wartość, dzrclo, sens. Szkice z 1i.!ozo1~i kultury artystycznej, Warszawa 10975, s. 68. 6 J. Kmit,a:, O naukowo-teoretycznym ujęciu kultury symboLicznej, (w:) Zagadnienie przetomu antypozytywistycznego w humanistyce, J. Kmi'ta (,reid.), Warszawa 1978, s. 64. Także artykuł A. P3łubickiej, O światopogLądowum uprawianiu wiedzy o kulturze, (w:) op. cit., s. 125. 4 5 �Implikacje metodologiczne krUtliki koncepcji Claude IAvi-Strcmssa 107 j{''''i''. Pierwsze z nich wyrażają wiedzę o spo3'obach wykonywalnia p0s/cególnych czynności mających realizować jakąś wartość i jednocześn fe przY'P0rzqdkowuj'-I odpowiednim czynnościom od:povviednie sensy k: tUJ'(nve (wartości), umożliwia.jąc czynnościom kultur0wymich praktyu;1e funkcjonowanie. Natomia:st reguły technologiezmo-użytkowe wyjedynie ~;połecznie akceptowaną wiedzę >O sposobach osiągania d~'i':~l()nych 'v:lrtości bezpośredniio-praktycznych. l{oguły t2clmologiczno- użytkowe są w całości elementami do'świadc;l:~lia Społ~'(;znego - związek pomiędzy czynnością techinologiczno-użytk(!lvq (np. budowq domu), a jej cel'em, jest związkiem obiektywnym, niezaicżnym od faktu jego społecznego rozpoznania. Reguły inter:pretacji kuL turowej tylko w swej części prowadzą do uzysbwania efektów uchwytnych praktycznie (np. sfera komuni'kacji międzyludzkiej), ogromny zaś ich blok należy już do światopoglądu 7 (Inp. "wiara" re1iJgijna). Łatwo zauważyć, że charakterystyka kultury (w szerokim sensie) w powyższym ujęciu zawiera w sobie, tradycyjni'e wyróżniane na gruncie etnografii, pojęcia kultury materialnej, społecznej i duchowej. I .,Żelaznym" punktem prawie wszystkich opracowań koncentrujących si(~ na koncepcji badawczej Claude Levi-Strauss-a jest wykazywanie jej genealogii oraz powiązań ze współcześnie palllującymi orienta'cjami w humanistyce. Po'szukiwania poszczególnych interpretatorów i krytyków frc\Ylcuskiego ,etnologa ,plasują się na 2 płaszczyznach: 1) filowrfkznej i2) teoriopoznawczej. O wiele hardziej owocne wydaje się być ujęcle typu 2) -- a więc wnikliwe spojrzenie na praktykę Levi-Straussa i wyciągnięcie z niej wniosków Inatury teoretyczno-metodologicznej, które są instruktywne dla rzetelnych analiz teoriopo'znawczych. Najważniejsze w tym względzi'e jest zagadnienie konsekwencji przyjęcia i wykorzystania w etnologii założeń z kręgu językoznawstWla strukturalnego. Słów jednak parę o podstawowych, jak się wyda}e, inspira1cjach teO:0etycznych, które wywarły swoje piętno ina francuskim etnologu. Fakt, że Lóvi-Strauss przyjął postulaty i metody strukturalistów praskkh, ma swoje uzasadnienie nie tylko w kontekście dokonań tej szkoły. Otóż całość tradycji rfrancuskiej myśli socjologicznej XIX i XX wieku grała tu także niebagatelną rolę. Decydujące znaczenie miała inspiracja myślami Dutkheima i Maussa oraz rfundamenta'lnymi ustaleniami Ferdynainda de Snussure'a i skierowanie przez Levi-Straussa uwagi na metody wypra7 A. Pałubicka, op. cit., s. 125. �108 WOJCIECH BURSZT A cowane przez Trubiecbegoi Jakobsona jest tylko k o n se k wen c ją "sposobu myślenia" o kulturze, zapoczątkowanego przez mistrza socjologii francuskiej, Emila Dur1kheima. Nie jest istotne, że w wielu miejscach Durkheim i Levi-Strauss różnią się zasadniczo - chodzi tylko o wspomnianą perspektywę badań. Myślę, że w tym momencie będzie wygodnie posłużyć się wykresem, który unaocznia (oczywiście w uproszczeniu) genealogię "strukturalizmu" Levi-Straussowskieg-o. DurkheiJm Sau'S5u,re ~ / MallS's I~ Szkoła praska I t t L e v i - S ,t ir a u '5 t S Jak widać, inspiracje bezpośrednio płynęły z trzech źródeł: z ustaleń de Saussure'a, od M. Maussa (szczególnie fundamentalny w tym względzj,e Szkic o darze) oraz z praktyki badawczej prażan. Durkheim rys1,lje się nam ja1ko, przede wszystkim, "duchowy patron", howi,em idee tego uczonego twórczo prz'ekształcone lub rozwiinięt,e przez Maussa i F. de Saussure'a, odnajdujemy na kartach Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej 8. Z wielu wątków myśrli Dur'kheima i de Saussure'a chciałbym teraz zaprezentować jeden - chyba o największym znaczeniu dla dalszej analizy postępowania badawczego U~vi-Straussa. W Zasadach metody socjologicznej Durkheim pisał -onaczelnym pojęciu nauk s:połeczlnych- faktach społecznych, 'że odznaczają się szczególnymi cechami i "polegają one na sposobach działania, myślenia i odczuwania zewnętrznych wobec jednostek, a zawdzięczających swoje istnienie potędze przymusu, przy której pomocy jednostce się narzucają" 9. Istota ich polega ina "wyobrażeniach i dz:iałani:a'ch"i stąd nie można ich mieszać ze zjawiskami organicznymi i psychicznymi. Tym zaś, Co 'konstytuuje falkty społ'eczne, są "wierzenia, skłonności i praktyki gI'Upy, wziętej jako zbiorowość. Czymś zupełnie ilnnym są formy, jakie przybierają stany zbiorowe załamujące się w jednostka,ch" 10. Ostateczlnie Durkheim definiuje fakt społeczny jako taki, "który jest w danym społeczeństwie powszechny, mają'cy jed8 Zwra'ca na to uwa'gę j'eden z najwię~s,zY'ch znawców !JwórCl:wśCliLrancuskiego e'tnCJIloga, E. Lea,ch, Claude Levi-Strauss Anthropologist and Philosopher, (w:) Theory in Anthropology. A Sourcebook, R. MaJnners, D. K!ap1an (ed.), Chicago 1958, s. 543. 9 E. Dunkheim, Zasady metody socjologicznej, WaI'sllaw<I 1958, s. 32. 10 Ibidem, s. '1:2. �Implikacje metodologiczne nak własną egzystencję, krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 109 niezależną od jego jednostlkowych manifesta- .. " 11 CJl . Odbicie tych poglądów znajdujemy w ujęciu języka, dokonanym przez de Saussure'a, u którego "la langue" (język) dokładni,e odpowiada durkheimowskiemu faktowi społecznemu; jest zewnętrzny wobec jednostek i kieruje się własnymi prawami dźwiękowego narzędzia mowy (paroje). W tym miejscu trzeba koniecznie podkreślić, iż "langue" jest wymodelowana wedle durkheimowskiej koncepcji 'wyobrażeń zbiorowych, przeciwstawionych wyobraż,eniom jednostkowym (stąd również opozycja "langue" i "parole"). Konsekwencją tabego ujęcia faktu społecznego z jednej strony, języka zaś z drugiej, był postulatlokaJizowania badanych zjawis'k poza świadomością jednostek. De Saussure pisał, że celem językozna wstwa jest "ibadamie sił działających w sposób tI'wały i powszechny we wszys~bch językach i wydoby'Ci,epraw ogólnych, do których można by sprowadzić wszystlbe poszcz'ególne zjawiska występujące w historii języków" 12. Zdanie przed chwilą przytoczone jest dokładnym odbiciem zapatrywań Durkheima, który prolponował rozpatrywać zjawiska społeczne "jako same w sobie, oddzielone od świadomych podmiotów, które je sobie wyobrażają" 13. Levi-Straussowskie "poszukiwania" inwariantów mieszczą się również w tej perspektywie teoretycznej. Francuski etnolog ,przyjął saussurows1kie rozróżnielnie na "langue' i "parole" i także fOIzumiejęzyk jako zjoawiskospołeczne - żyjące i rozwijające się jako wytwór zbiorowy. Zaakceptował także drugie z fundamentalnych założeń językoznawstwa strukturalnego mówiące, iż wszystkie (lub - prawie wszystkie) zachowania językowe sytuują się na pozimnie myśli nie uświadamianej 14. Levi-Strauss uważa,że tak jak językoznawcy badaj e! swój przedmiot (anali:za rzeczywista, upraszczająca i tlumacząca), tak powinni postępować także przedstawi,ciele innych (nauk społecznych - w tym etnologowi'e w pierwszym rzędzie. Stąd podaje jako ideał schemat metody fonologi'cznej, wypracowany swego czasu przez M. Trubieckiego. Należy więc: 1) przechodzić od zjawisk uświada~ mianych do badania ich nieuświadamianej infrastruktury, 2) ana1iwwać je jako człony wi'ch wzajemnych relacjach, 3) wprowadzić pojęcie systemu oraz 4) ostatecznie odkrywać ogólne prawa 15. Aby jedinak adekwatnie zastosować metody językoznawstwa do badań nad kulturą, mu11 ,Ibidem, s. 35. 12 F. de Saus'sUlre, 13 E. DUI1kheim, Kurs op. cit., językoznawstwa s. 57; pm. także ogólnego, tegoż 1967, rozdz. L 14 C. Levi-8t'TauS's, Antropologia strukturalna, goż auto'ra The Scope of Anthropology, "Cul1r,ent 15 C. Levi-StraUlss, Antropolog;ia .,. , s. !H. Wa,I1s'Z'awa Sociologie 19,61, s. et philosophie, 22. PalI1~s W'aiI1SIZlaIWa 1970, s. 1'17 oraz teAll1itbr'OiPology" 1966, nr 7, s. 119. �WOJCIECH BURSZTA 110 siał Levi-StraussprzYJąc hipotezę, że między językiem a innymi dZIedzinami kultury symhohcznej istnieje zasadnicza analogia. Jaki jest tok myślowy francuskiego etnol'oga? W dotychczasowej tradycji refleksji antropologicznej nad kulturą traktowano język bądż jako wytwór kultury (czyli, że język używany w społecz'eństwie odzwierciedla ogóLną jego kulturę), bądź też ujmowano ,go jako integralną część kultury I(np. E. Tylor). Levi-Strauss nie przeczy, że język jest jecin:oc-eśni'e i wytworem, i częścią kultury, a'le sam rozumuje zupełnie ina'czej. Tak kultura, juk i język nie są hcywiem dla niego ani ogółem określonych procesów psychicznych, ani też zbiorem wytworów tych procesów. Zakładając zdecydowanie mentalny charakter zjawisk społeczlnych, Levi-Strauss sikupia się na kwestii: język jako warunek kultury w aspekcie ich wspólnej budowy. Pisze: "Zarówno język, jak kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc -z,e stosunków h:Jgicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożO\ne, ale tego samego typu co te, które są mu właściwe, odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze" 16. Ale to nie wszystko - to tylko szkic samego zakresu zjawisk. Najważni'ejsze wydaje się stwierdzenie, że język i kultura są dwoma równoległymi przejawami bardziej fundamentalnej działalności aktywności ludzkiego umysłu 17. Levi-Strauss twierdzi, że fonologia potrafiła już wyjść poza historyczne i świadQmie Ikształtowane zj.awiska i dotarła do "obiektywnych" realności, polegających na "systemach stosunków stCllllowiących wytwór ni'euświadamianej działalności umysłu". Teraz kolej na etnologię. Głównym warunbem powodzenia jest jednak wypracowanie uniwersalnego kodu, który zdolny będzie wyrazić wspólne własności struktur różnych aspektów życia społecznego, a więc obok jęr:yka - także systemów pokrewieństwa, sztu1ki, religii, mitologii itd. 18 Fundamentem konstytutywnym kodu jest właśnie ludzki umysł i jego nieuświ;1damiana działalność. II W historii nauk społecznych założenie o stałości ludzkiej natury nie jest nowością. Jednak w przypadku Levi-Straussa mamy do czynienia z zupełnie od:miennymi implikacjami teoretyczn'o-metodulogicznymi c. L,ev.i-SińrauslS, op. cit., s. 130 - 131. Ibwdem, s. 133. 18 Ibjldem, s. 124. Po ra,z pre,r\\1S'zy myśl tę wy!ra,zJił w Les strltct1LYeS elementaires de la parente (Wig tłum. ang. The Elementary Structures of Kinship, Boston 1969, rozdz. The Principles of KLnshi,p). 16 17 �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude .Levi-Straussa Ill: visp-omniunego założenia. ZosLałoo:n-o prz-ez Levi-Straussa zinterpretowane w sposób n<.1stępujący: u podstaw życia spoleczne:go stoi zawsze działalność intelektu; jej własności formalne nigdy nie są .bezpośrednim odbiciem konkretnej organizacji społeczeństwa, zasadnicze (formalne) aspekty umysłu ludzkiego są tożsame dla wszysVki.chludzi . .Jerzy Topolski, aby ukazać przedmiot analizy Levi-Straussowskiej, po-sługuje się wygodnym schematem 19, -który także 'vvykorzy.stam. ! U o!i'vvep . .;a l:ne ; i n.iczlnil'-l1'1ll' i pravva i , .':-'c·dy . ~ (""órvch •~'l. . .•.. ! ~:.J·nl<.l st.uDG\v,i : U111ysiu ludzkil:g'o ~ i kul'~~:~~ l' ! I P,rzejawianic się ; un.i·,,"' ....cu·:.';lal:nych -.-,. p':"'ti"\v (pqprz1e1z , kody) w dZ'~ała!I1ilar:h 1 i l"~.l,d·Lklch .Jasno widać z przedstawionego schematu, ż'etpunktem docelowym ana-· liz Levi-Straussa są właśnie ow,e uniwersalne i ni-ezmienne prawa ludzkiego umysłu. Punktem wyj'ściowym zaś zaledwie to, co dla, np. funkcjoonalistów brytyjskich, stan-owi przedmiot właściwej interp1"eta,cji i wyjaśniani,a - świadome działania ludzkie. Trzeba bowiem podkreślić w tym momell1ci,esposób rozumowania francuskiego etnologa, który wyrażnie ustala ,granicę między wiedzą czysto faktografi'czną (czyli zapisem danych ob::;erwacyjnych), a teoretycznym oprac'owaniem tego wstępnego materiału. Danymi obserwacyjnymi są zaś wlaśni,e sysL-ematyczneobserwa'cje zachowań poszczególny;ch jednostek ,oraz zapisświa-domie stosowanych reguł kulturowych panujących w danej grupie. Tymi sprawami zajmuj-e się wg. Levi-Straussa ·etnografia - pojmowana jak,o pierwsza faza badawcza: obserwacja i opis, pra-ca w terenie (field-work) 20. Prz.edłużelniem teoretycznym etnografii jest dopiero ,etnologia, to ona właśnie syntetyzuje zebrany piecz.oł-owióe materiał terenowy i tworzy teoretyczne r-amy opracowal1. Daje się tutaj zauwa'żyć wyraźną kontynuację :pozytywistycznego mitu -o istnieniu sfery czystych faktów, które dają się opisywać hez poprzednich założel1 teoretycznych badacza. Levi-Strauss podkreśla zresztą z naciski-em, że zbierając materiał popebrriamy największy <grzech sugerując się hipotezmui teoretycznymi. Pisze: "Na poziomi,e -obserwa.cji zasadni-czą,a można nawet powi,e-ci'ziećjedyną regułą joest, że wszystiki'e fakty majq być dokładni,e zaobserwowane i opisane, przy czym ni-e wolno pozwolić na to, by przesądy teorety-czThezni,ekształeiły ich naturę i doniosłość" 21. Słusznie jednak zauważ,a .Jerzy Kmita, ż'e ta dyrektyw.a res19 J. l'CliP()]-sk'i, Strukturalizm C. Levi-Straussa, (w:) Elementy marksistowskiej J. ~mlita ('r'ad.), Poznań 197,3, s. 366. C. 1kvi ..Straus's, op. dt., s. 368. Ibidem, s. 68. PI1zy:pom~na to podZliał nauk na idiografLcZlne nomobetycz:ne. metodoLogii 20 21 humanistyki, �112 WOJCIECH BURSZTA pektowania wi'edzy "czysto" ,empirycZlnej musi być 'przez Levi-Straussa rozumiana bal'dzo specyficznie 2'2, dbserwowane są bowlem pewne zespoły świadomych zjawisk, któl'e są systemami klasyfi'ka'cyjnymi tworzonymi przez Judzi na IPodsta'wie7;astaneg.omateriału zjawisk tak przyr'odniczych, jak i społecznych. Mając do czyn1en:i:az tego rodzaju "nagimi faiktami" niemożliwe jest ich obserwowanie bez hipot'ez o charakterze czysto teoretycznym {a więc zdających sprawę ze zjawisk n:ieobserwowalnych bezpośrednio) 23. Wątpić zresztą naJeży w istnienie "nagich faktów" w ogóle. Przyjrzyjmy się teraz na przykładzie konkretnego zjawiska - totemizmu - jak Levi-Strauss wykorzystuje (jako ,etnolog teoretyk) materiał empiry'czny i jakie są dalsze etapy jego postępowania badawcz'e:go.Otóż materiał, z jakiego korzysta, został już z.ebrany wcz'eśni'ej prz.ez tej miary antropologów, cO F. Boas, A. L. Krc;eber, B. Malinowski i A. R. Radcliffe-Brown. Levi-Strauss wykorzystuje go, ale tylko jako materiał "czysty", bez interpretacji dokonanych przez poszczególnych badaczy. Uważa bowiem, ż·e wiedza repl'e:rentO'wana przez d'O'tychczasowe ustalenia jest fałszywa, lub nawet lnie może być w ogóle użyta w r'oli :prz'esłanek wyja'śniani'a 24. Tak więc z'ebrany prz,ez inny'ch materiał służy Levi-Straussowi tylko jako .ilustracja własnych poglądów, z,asadzających się na generalnymzałożeniu, iż istota totemizmu, czyli związ,ek pomiędzy stosun'kiemczlowieka do .natury a O'znaczan:i'emgrup społ'ecznych, tkwi w umyśle ludzikim, który pośred'niczy między światem Natury i Kultury 25. "Umysł za1dada homologię nie tylko w łonie systemu ozJllacz.ające:go, ile pomiędzy «odstępami różnicującymi», jabe istnieją z jednej strony między gatunkiem x i gatun:kiem y, z drugiej strony między klanem a i klanem b" 26. Levi-:Strauss proponuje więc analizę strukturalną o charakteTZ'e modelowym. J.est ona !pierwszym krokiem otwierającym "drogę dostępu do struktury" 27. ,Ma polegać na: 1) zdefiniowaniu 'badanych zjawisk jako stosunku 'pomiędzy dwiema lub większą iloś'cią kategorii rz'eczywistych lub możliwych; 2) zbudowaniu tablicy możliwych permutacji między tymi kategoriami; 3) poddaniu tej tablicy anahzi'e, która dopiero na tym poziomie może 22 Por. J. Klln&ta, C. Levi-Straussa propozycje metodologiczne, "S,tudia FiiloLOfi.c2'JDe" 197.1, n'r 3, s. 131 - 132. 23 Ihidem, s. 1.32. 24J. K:mi!La narzywa to dyreikltY'wą '1'1l€iEl'ktsoplaJIl'a:cy jrl1Joścl w'i0dzy ,;c:zys:t·o" empiTycznej, op. cit., S. 1312. 25 C. Lev'i-Sitlr!a'UiS's., T,otemizm, War1SlzaJWJa 1968, s. 46. 26 Ii!:iilldem,s. 23. 27 C. Levi-StraUlss, Antropologia strukturalna, s. 370. �Imp!ikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 113 dotrzeć do koniecznych związków (zjawisko empiryczne jest .bowiem tylko jedną z mo'żliwyeh kombinacji systemu) 28. Punkt pierwszy reali'zuje Levi-Stmuss ustalając zakres pojęcia totemizmu jako stosun'ków 'idealnie usytuowanych pomiędzy szeregiem natury i szeregiem kultury. Szer·eg natury składa się z 'klas 'oraz }ednostek, szereg kultury - 'Od'P0wied.jnio- z grup i <osób.Grupując teraz na 4 sposoby po dwie kategorie z różnych szeregów otrzymujemy schemat 29, w którym 'każdej z tych ,czterech kombinacji mają 'odpowiadać zjawiska obserwowane rz'€Czywiście wśród różnych ludów tzw. pierwotnych. Powyższe rozważania wyzna:czają :pewien system relacyjny (Levi-Strauss na'zywa go, wzorując się na lingwistyc,e struktura'lnej - p-olem semantycznym), zawierający 4 mo.żliwe, lo g ic z ni e równorzędne typy. Teraz ,autor Totemizmu przekra'cza dziedz,inę operacji czysto formal,nych i "szu'ka" w materialeempiry'cznym potwierdzenia 1) ohecności poszczególnych elementów systemu, 2) charakt,eru relacji, 3) momentów odróżniających system od innych systemów 30. Doprowadza go to w 'końcu doostate'cznego twi'€l'dzenia, iż instytucje tot'emi,czne odwołują się do homologii "między różn:i1eami,'któr,e się ujawniają z }ednejstfiOny w płaszczyźni'e grup, z drugiej zaś w płasz'czyżn~e gatunkóvv" 31. Tak więc istnieje tutaj homologia "pomiędzy dwoma systemami różnic" prz}'lna.leżącymi do ram natury i kultury. To jest dla Levi-Straussa ,,'cz.ysta struktura totemiczna". Struktura ta 'jest zbiorem czł'onów wi,elu klasyfikacji dwuczłonowych, z relacją opozycji jako zasadą podziału. Do takich właśnie struktur dociera w swych pra·cach francmtki ·etnolog i to wła'śnie uważa za ·nacz-elne zadanie nauki, :którą Teprez·entuje. Utrzymuj.e .bowiem powtórzmy - że "ni'euświ-adamiana działalność 'umysłu polega na Inakładaniu form na pewną treść [... l, formy te są zasadniczo tożsame dla 'Wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytnych, pi'erwotnych icywiliz.owanych [... ], wystaf'czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajonej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, by otrzymać zasadę interpretacji stosowalną pra'WomoClni,edo innych instytucji 'i innych zwyczajów" 32. Na czym zasadza się próba takiej naturalistyczno-ahistorycznej eksplikacji stałości struktury? Aby odpowiedzieć sobie 00 to pytanie musimy naj'Pierw określić sam jej status. Levi-'Stra'llss wydaje sięsklaniać do rozumienia struktur w sposób instrumentalistyczny. Jako podstawową zlasadę ustala, iż pojęcie struktu28 29 30 Claude 31 32 C. Uvi-Sitra:uss, s. 2B. Por. ciekawe Totemizm, s. 27. .Lbii!dem, QPI'aiC'owa.nie GElI,h'aroa K. K'1OSikli, Egzegeza "Lud" 1970, t. 5'4. C. Lev.i-,sbmuSls" Myś.r nieoswojona, W:al1S:Z'a:wa1969, s. 174. C. Uvi-S't'llaUJS6, AntropoLogia struktumlna, s. 77. Levi-Strau.ssa, • "Lud" - tom Sł "Totemizmu" �114 WOJCIEJC'H BURSZTA nie odnQsi się do rzeczywistości 'empirycznej, l,ecz do zbudowany·ch na j-ej podstawie modeh 33. Struktura nie jest więc :identyfikowa::1a z re.alistycznie pojętym całokształtem stosunków społecz'nych, aczkolwiek stanowi ich teor·etyczną charakterystykę; j'est w ni'ch jakby zawarta i popnez .:walizę może zostać ni,e tyle odkryta ~w rozumieniu realistycznym), ile "narzucona" na Ini'e.W konselkwencji więc należy budować teorie specyfikujące struktury w sposób czysto iJnstrumenta'lny 34. "Modelowe" konstrukcje struktur odnoszą się do semantycznych modeli systemów ludzkiej wiedzy i mogą być badane jako zespoły zasad nadających ludzkim przekonaniom charakter 'Usystematyzowany 35. Założenie o instrumentalistycznym charakterze stl'uktur łączy autor Myśli nieoswojonej z przekonani·em o istnieniu !pewnych ich roo'1nych od:pow.i!edników.!Sąone trwałymi f·ormami sposobu mysl-enia człowi·eka i jaiko takie z kolei są 'Odpo:wiedn:ilkami okr.eś1onych prawidło.wości działania kory mózgowej. IPrawidłowoś'Cite są z;a·ś:niezmienne, wyjaśnieni,e zasad ich dział-ania j,est ina;g;becnymetapi.e nauki nier·ealne. Levi-'Strauss przyjmuje więc na razie {i musi przyjąć), że np. taką podstawO'wą fo'rmalną umiejętnością Judzkiego mÓ'ZJgujest z.d:olnośćdo binarnego 'ujmowania rzeC'zywisto-5ci.Pogląd ten przejął zresztą od strukturalistów praskich i na wierze w jego-.....;:.Lu ppwdz:iwość ·opi'era wiele istotnych 'pun'któw swych ... , doóekań strukturalnych. Stąd analiza strukturalna wyjaśnia 'zasady istnieni·a rozmaitych zjawisk pra'ktyk'i spo~ecZjnej,ale .pnede wszystkim uoo'ocznia nam sposób funkcjonow:runia w nich uniwersalnych kategorii umysłu. Yv·an Simonis pisze a tym następująco: "Strukturalizm interesuje się funkcjonowaniem umysłu ludzkiego, interesuje się jego Inatura1ną kondycją, posiad'a on talent przypominania nam o naszlej radykalnej skoń'czonośei, uspokaja nasze 'Uczucie «transcedencji», mając nadzieję nawet uczucie to>7lnieść. Strukturalizm zajmuje się skończono.ścią czynią'Cz niej prawdę 'Człowieka" 36. Konse,kwencją takiego postępowania jest wyeliminowanie histo'fii. Decyzje działających jednostek są określane niezależnymi od człowieka (rządzącymi jego umysłem) reguł,ami. Levi-Strauss pisz,e: "Zdarzenie historyczne nie oznacza nic, jak tylko .to, 'że zaszło w da;nym miejscu i czasie" 37. Tyl1ko zj'awisko potraktowane w jego aspekeioe strukturaLnym, Ty 33 34 Iib~dem, s. 367. J. K:milva o:kre!ŚiJ.a to mianem "madeilcwej" C. Le'l;i-Siraus'sa propozycje ... , s. 1:54. 35 Wig J. Km~tl<l, Z metodologicznych WalI'SiZJ3IWla 36 Yvan 1971, s. p.rob.lemów kO[15'hroulkI::jii ,,~;tJJ'UlktUJry", interpretadi zob. humanistycznej, 1'5·&- 1-59. Siilmoniis, Cl'aucie Levi-Strauss ion au struciural.i$me, au la "pass,ion de l'inceste". Introduct- Plainiis 1968, s. 344. 37 C. 1kvli-6Jbra/uiSls, Mythologliques, s. 407; cyrt:. ~a: J. T'OiPollisiki,Strwktumli:zm t. 2, Du miel aux cendres, C. Levi~Straussa ... , \s. 369. PalfJfs 1967. �Implikacje metodologiczne .krytyki koncepcji Claude L!ivi-Straussa 115 wi~ "oczyszczone" z nawarstwień historycznych, pokazuje nam istotę - struktura jest ni'ezmienna, jej prawa to prawa synchroniczne, "synchronia - zaś - stawia opór dia,chr.-onii"i dla teg,o strukturalna organizacja świata społecznego Jest nilezmieI1lna. 8. III Spróbujmy teraz spojrz,eć na "instrumentalizm" Levi-Streussowski z nieco innej perspektywy. W badania{~h nad sferami kultury symholicznej, które obejmują kulturowe uogólnienia dO'świadczenia społecznego takie badania nad językiem 'prowadilili prażanie - możliwe było tr,aktowanie "struktur" i "systemów" w sposób r,ealistyczny. I tak np. związJki pomiędzy Jednostkami językowymi ("związ:kami c'ech dystynktywnych") oraz ich sensami kulturowymi ("znaczeniami") R Jakobson traktował jako rodzaj realnych 'prawidłowości (istnieją,cych hez związku z'e społecznymi przekonaniami kultuI'Owymi) 38. Podobnymi zresztą r'ealnościa m i miały być same jecinost'ki językowe, cechy dystynktywne i opozycje zachodzące między nimi. W ikonsekwe.ncji więc utożsamiano hadaną dziedzinę ze zjawiskami 'i prawidłowościami artykułowanymi przez uogólnienia językowego doświadcz'enia społeC'znego39. Nie zakładano przy tym istnienia jaki'chkolwi'ek ontologicznych struktur myślowych i prawa dotyczące systemu języka (la langue) i jego struktury tylko ,pośrednio mówiły nam o człQwieJkui jego sposobie myślenia. Claude Levi-Strauss uogólniając założenia językoZlnawstwa strukturalnego na ,całokształt kultury symbolicznej, a więc na takie jej dziedziny, jak m. in. sztuka i religia, nie mógł już utrzymać specyficznie realistyczneg.o stanowiska swych "struktur myślowych". Rz.eczywistoŚć społeczna, dana francuskiemu ,etnologowi w postaci "czysto" empirycz,nej, przedstawia się jako chaotyczny splot zjawisk, gdzi'e niemożliwe jest znalezi·enie prawidlow()1ści w f'enomenra1isty'cznym jej obrazie. Stąd "struktura" spełnia niezbędną rolę narzędzia :porządikująoe.gotę rz·eczywisto·ść selekcjonuje i systematyzuje wyobraż,enja odpowiadająee przekonaniom kulturowym jednostek; wnosi ład do rZieczywistośei. Jako taka joest zaś tworem umysłu ludzkiego, który w sposób nieświadomy k!lasyfi'kuje zjawiska ·otaczającego świata i nadaje im według niezm:i'einnych zasad sens. J·est więc zawsz'e klasyfika,cją -systemem, zł<o.ż·onymz członów prze'Ciwstawionych ;przez cechy "zna'cząoe". To joednaiknie wszystko. Etnolog, Levi-Straussa jest jakby drugim ogniwem w pr{)lC'es,ie "strukturyzowania"" 38 39 I' P'O!!". J. KmiJta, O naukowo-teoretycznym Ibi·d€m, s. 83. ujęciv :kultury ... , 'S. 79. �116 WOJCIECH BURSZTA rzeczywistości. Odtwarza bowiem ni·eświadomie tworz.one struktury, zakodowane w !pierwotnych umysł.ach i una'ocznia ich ,obraz z pełną świadomośóą ll'czonego .eUnologa. Zacytujmy raz j.eszcz,e SimO'nisa: "Celem wsz'elkiej aktywności struktura'listycznej [... l j-est rekonstytu·cjac·biektu w taki sposób, aby ukazać w tej r'ekonstru'kcji reguły funikcj,mowar.'ia tego ohiektu. Struktura jest więc w rzeczywist'o.ści niej.ako pO'z·oremobiektu, a·le pozorem sterowanym; zainŁeflesowanym, poni,ewa'ż imitowany .abiekt ukazuje coś, co dotąd było niewidzialne, albo też, co było niewidzialne w natura~nym obiekci.e [... J. Doszedłszy do nieświadomeg.o systemu Levi-Strauss prz'ejaw.ia tendencję, aby przekazać mu całą świadomość" 40. Po d w ó j nas t r u k t u raI i z a c j a jest char<:\'kterystycznym rysem wywodów Levi-Straussa. Zauważyć jednak trzeba w tym mornencie dwuznacz.no'ść ostatecznych efektów badawczych. Konstruowane "struktury" są bowiem ni:ejaiko imputowane badanym podmiotom, a ze.brany materiał w żadjnym wypadku nie pozwala przyjąćistnien:ia uniwersalnych zasad ludz'kioego umysłu w wymiarze ukazywanym na kartach Myśli. nieoswojonej i inny.ch 'książ,e:k Levi-Stra·ussa. R'ozstrzyga 'o tym fakóe ,cho·ciażby sama metoda modelowej konstrukcj,i "struktur", wzhudzająca 'Uzasadnione wą1;Jp1i woś,ci co do jej wartaś'ci poznawczej z,e względu na za:warty w niej elementarny błąd "ad ho'c" 41. Przesądza o nim, :po'ruszana już poprz.ednio, dyrektywa flespekto'w'Clinia wi'edzy "czysto" empirycznej. Wła,śni'e z ni·ej badacz selekcjonuje tylko ojf.ormułuje w nowy sposób pierwotny materiał, który ilustruje teorię ,i jest dlań odwoła'niem merytorycznym. Etnolog w rama'ch teorii nie potrzebuje już więcej danych poza tymi, które dostar.czył mu etnograf-'empiryk. J. Kmita określa to zwięźle: ,,8ytua'cja j-est taka,ż·e teoTi·apowstaje napodstaw1e materiału . empirycznego, który ma j-ednocześnie stanowić jej eksplanandum, nie przewiduje ona przy tym żadnego nowego materiału, żadnej nowej możliwej Eiwidencji ,empirycznej dla sie'bie" 42. InstrumentahstY'cznie tworzone modele są 'przy tym bardz.o wygodnym narzędziem w obronie przed! 'zarzutami braku od:powi,ooni1ej,ewideincji empirycznej dloa teorii. Levi...;Str:aussz'awsze prz'ocież może ,odwołać się wtedy do swojego fundamentalnego 'Ustalenia, mówiącego, iż badacz porządikują'c rzec'zywistość wyraża 'zaraz,em uniwersalne właściwości działania intelektualnego czł'o'W:ieka,któpe są prz.eci.eż "niepcdwa:ż'a.lne" j nie wymagają dla swego u'Z:asadnienia dClinych płynących z dQ,świaciczenia. 40 Y. :SiJmoIl!i's, op. 'met,ody 41 SltkiiJm zaś 42 'cit., s. '339" 341. 'Dalm też ls':oorze:j Levii-Stra U's'soWL<;i~ilej. Z,wrÓiCiił na bo uWlalgę J. w cyltO!waln€Ó jlUż ,pracy J. Km:ill.a, C. Le'l1i-Straussa Kmita w k!vłku Siwych I() ISlwoil~telj a,rltylkulia'ch, w ,,.SItuditaJclh Fil'o!1Jooli·c'1Jnylch". propo·zycje ... , s. 134. ,;diWU1Jna1CiznoŚoc.i" prwde Wlszy- �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa '117 IV 'Poruszając ten temat, weszliśmy na ter-en głównego zadania nauki w y j aś n i a n i a. Levi-!Stmuss z,ajmuje tutaj dość specyficzne stanowisko. Ja'k widzieliśmy na ;przykładzile totemizmu, odrzuca on zdecydowanie wyjaśnianie dokonywane "Ina po'ziomieświadomego myślenia jednostek". Wyjaśnianie to, polegają,ce naW/skazywaniu na cel podję!tej czynności, czy t'eż sens kultur,owy dan'ego obiektu (a więc tzw. :i!nterpr'eta'Cjahumanistyczna), jest dla Levi-Straussa banalne i ipoZniClWCZQ bez:płod:n,e.Chyba dlat'ego t'eż z największą krytyką autora Antropologii strukturalnej spotkał się Bronisław Malinowski, u iktól'ego mamy często' do czyni'enia z mniej lub bardziej T'o~winiętą for.mą inteppretacji humani'Stycmej. Zdaniem Levi-Stmussa tylko przesunięcie badań do "iIl'i!eu'Świaoomianejinfrastruktury" daje wartościoweu:stalenilCl poznawcz'e. 1P,0dohnie krytycznie ocenia Levi~Strauss 'Wszelkie odmiany wyjaśnilania genetycznego, które zre'Sztą nie występuje 'u niego zupełnie !(trlh. stosunek irancUlSkiego etnologa do wyjaśln:iania g.enetycznego Humaczy nam w dU!żymstopniu }ego traktowanie historii jako nau1ki). Sumując 'te u'wagi moż'emy 'powiedz,i'eć, ż,e wyjalśnianie LeV'i-Straussowskie nie bierz·e pod uwagę jakoeksplana:ilIsu: 1,)świ1a'domiestawi'anych celów i akceptowanej wiedzy, danej prz,ez Judz:ką praktykę oraz 2) prow mówiących o di:a'chrr{)lnkznY'ch pra widłoWimkilCllch. Narzędziem wyja'śniania 'pozostaje więc instrumenta.Jistyczny k<ms'tru'kt - struktura. Charaik. teryzowana Inad~r wieloznacznie j est ona jednak w każdym razie - i tu znów powtórzę - ok~eś'l'Onąserią typów reł3 cji opozycji, przy czym każdy typ j.est wyznaczony prz,ez rodzaj prz.eciwst'awnych i j-ednocześnilie "znaczących" 'oech (np. pr:z;eoenionei medooenioiI1:ewięzi lpolkrew'i'eństwiCl). Tak pojętą strukturę można określić jako funkcjonalną, gdyż utrzymuje się trwa'l'e, j<ejutrzymywaln:ie się nie j<est:przy tym celem żadnego świadomego działania ludzkiego i - dodatkowo - toon:a właśnie determinuje je. Ludzie wprawdzie prz,estrzegają norm, obrzędów,z:wyczajów i nakazów, ale 'CZYJnią to (i :muszą czy.nit) w ten sposób, i'e związane z ich zachowaniami "systemy", mimo ciągłych prz,ekształ:ceń, zachowują wcią'ż swoją "strukturę". Funkcja tedy ni,e ma nk wspólnego z s.ensem na'cz'elnym przestf'z,egani'aowych Inorm i nakazów 43. 'Przypomina to traktowanie systemu językowego 'Przez 'lingwistówstruktumlnych, u !których często znaleźć można przesł'anki wyj'a'śni,ani:af'unik'cjonalnego (prawo 'Utrzymywania równowagi sysbemu). Ta:k więc u Levi-Straussa spotykamy się prz1ede'Wszystkim z wyja'śniani'em :poprZlezwska'zlanie racji funkcj(J[nalnej danej czynności (lub i 43 ,1biJd€'m, s. 157. �118 WOJCIECH BURSZTA obi'ektu kulturowego) w określonym systemie. Można to zilustrować bardzo pro,stym przykładem. Pisząc o strukturze polkrewieństwa, charakt'eryzuje on ją jako wyrażają'cą się w "czterech członach (brat, siostra, ojciec, syn) połączonych 'przez dwi'e pary opozycji skorelowanych i takich, że w każdym z dwóch pokoleń wchodzą,cych w grę występujoe zawsze jeden stosunek pozytywny i jeden neg'atywny" H.Pozytywne są relacje familia'rnej zażyłości (Levi-Strauss ozlnacza je jako +), negatywne - rela'cje autorytatywnej surowości (-). Aby tak scharakteryzowana struktura mogła istnieć, muszą być, zdaniem Levi-Straussa, obecne trzy typy st:osun'ków rodzinnych - między rodzeństwem (stosunek pokrewieństwa), między małżonkami (stosunek więzi)ora'z między rodzicami i dziećmi (stosunek filiacji) 45. Jak łatwo się domyślić, rozpatrywana struktura może tylko wtedy spełnić swój potrójny wymóg (wyra'żony owymi stosunkami), jeśli będą w niej obe'Cinewszystkie podstawowe składniki -a więc brat, siostra, ojciec i syn. Brak chociażby jednego z nich powcduje automatycznie "rozpad" struktury. Sam Levi-Strauss określa to dobitnie, mówiąc, że przedstawiciel grupy dającej mężczyżnie żonę jest ni,ejako "wpisany" w podstawową strukturę systemu pokrewieństwa. "Żadne istnienie - pisze w innym miejscu - nie może być pomyślane ani dane poza fUlndamentalnymi wymogami swojej struktury" 46. Prowadzi t,o w konsekwencji do l'ozumi,enia poznania w sensie st:atycz,nym. Nie ma w nim miejsca na aktywne przekształcanie ,otaczającej człowieka rzeczywisto'ści, to co pozostaje jest tylko formalną kl'asyfiikacją, wyczerpującą się w -aprioryczlnie danej, uniwersalnej strukturze kategorii ludzkiego umysłu. Ten właśnie mom,ent koncepcji Levi-Straussa spotkał się ,chyba z naj większymi zastrz'eżeniami ze strony innych uczonych, w tym - co ciekawe - także samych "strukturalistów". Przedsta wici'el tzw. strukturalizmu ,genetycznego (dynamicznego), Jean Piaget, dziwi się, dlaczego ujmowalny w statycznej perspektywie umysł ludzki "miałby zasłużyć sobie [... J na lepsze traktowanie, jeżeli wygląda hardziej na zbiór stałych schematów, niż wciąż nie zakończ,ony wytwór ustawicznej aut:okonstrukcji" 47. Cechą bowiem daną tylko 'CZłowiekowijest to, że w odróżinieniu 'cd innych gatunków zwierzęcych (zmielniających się tylko poprzez zmianę gatunku), człowiek sam siebie prz1eksztaka, przeksztaka świat, sam konstruuje swoje "stI'uktury", miast "ulegać 'im na mocy jabejś pozaczasowej predystyna·cji, które mu je cd wewnątrz lub z zewnątrz l1Jarzuoa"48. Piaget stwier44 C. LeVli-,shra'U!s:s, 45 Ibidem. 48 Ibidem, s. 109. Antropologia 47 J. Pli'a,gelt, Str"lvktura1izm, 48 Iiood€lm. s. 147. strukturalna, Warszl<lJwa s. 106. 1972, s. 143'. �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 119 dza ostatecznie do:ść ironieznie, iż umysł przesz-edł przedeż j.akąś ewolucję od zwierzęoia i niemowlęcia ludzkieg.o do etnologii stru'kturalnej Levi-Straussa. Tego momentu francuski etnolog zdaje się nie zauważać, dlatego też Y. Simonis nie wa-ha się antwpologii strukturalnej Levi-Straussa z-amiast nauką nazwać "sztutką estetyczno-logiC'znej per'cepcji". v Dla wszystkich zainteresowanych dZ'iejami antropolog,ii jak,o dyscypliny naukowej oczywi'sty Jest fakt, iż 'koncepcja badań etnologiczmych w jCostad, jaką nadał j.ejLevi-Strauss, ni,e mogła zyskać a!kcepta'cji na gruncie brytyjskim. Tamtejsi alntropologowie społeczni, wychowani w odmiennej tradycji intel'ektualnej swej dy.scy'pliny, także i obecnie pr'ezentują (w większości) odmienną 'koncepcję zadań antl'O!pologii, stawitają jej inne cele pozna'wcze. Pogląd powyższy był zresztą wielokrotnie wymżany explicite przez cz.olowego brytyjski'ego antropologa społecznego, E. Leache'a. A-by dobrze zrozumieć na czym zasadza się isbota o'pozycyjin-eg,ostanowiska tego uczonego w stosunku do Levi-Straussa, ·koni,ecz:nejest poczynienie kilku wa-żnych uwag, które oz pewnej perspektywy traktują o sposobie rozumienia przedmiotu badań u obu tych ucz.onych. E. Lea.ch j'est reprez'entantem tradycji fun~cjonalistyczn€tgo podejścia do badań zachowań zwy'czajowych. Ujęcie to polega' - ogólnie mówiąc na odin:ajdywaniu na-stępstw instytucJonalnych, zorganizowanych t(S'połecznie 'Usa'n'kcjonowanych) zadlOWtań zwyczajowych. Chodzi tutaj o takie ich efekty, któr,e są obS'erw1acyjnie uchwytne i posiadają zna'cz,eni-e dla za.spokajoaniapotrz'ebindywidua-Iny,ch osobników w rama,ch danych instytucji (w rozumieniu Malinowskiego). Levi-Strauss koncentruje zaś swą uwagę1"aczej ,na "mentalnej" stronie tych zachowań. Ów "głębszy poziom" wyraża się w nie uśw:~adamianych (zwykle) indywidualni,e regułach, które manifestują się -zko'l'ei wł,atśnie w za'chowania,ch. Francuskiego etnologa interesuje głównie strukturaowychreguł.Wła,śni,e w stosunku do niej zakłada, że jest ponadczasowo trwała i przy jej trwałości wyjaśnia to, 00 dzi'eje się z posz'czególnymi systemami reguł zachowań zwyczaj-owych. Inny więc musi być - siłą rz,eczy - .przedmiot badań fUnJkcjonalistów, inny U~vi-.straussa. Następcy Malinowsló<ego badają uregulowane instytucjo.nalni'e z,achow:aniaspołeczne wra'z :z ich -efektami (uchwytnymi obserwacyjnie) - zachowania użyteczne oz .punktu widz,enia !pOtrzeb j'ed-nostki. Levi-Strauss postępuje inaczej - interelSują go ustrukturyzowane systemy reguł wyra:żających się w zachowt3.'niach.Reguły te u1egają �WOJ:CIECH BURSZTA 120 prz'ekształoeniom tylko Vi ramach wymogów, jakie "dyktuje" im trwałość ich struktury. Trzy są w konsekwencji :momenty, które decydują o opozycji fUn'kc}onalistów w stosunku do Levi-Stra!Ussa: 1) lekeeważenie przez niego następstw faktu,iż zachowania zwyczajowe pr-owadzą do określonych ,efektów, ważny,ch w jaki:ś sposób dla posz'czególnych jednostek, 2) arbitra~ność (z uwagi na diane doświadczalne) ustaleń strukturalizujących poszcz;ególne systemy reguł i 3) pobieżne traktowanie treści zawartych w tych regułaich (nacisk na trwałość struktur). Dla antropologów brytyjskich ogromnie ważnym miern.i'bem "pewności" i "pra'wdziwości" danej teorii są dobrze przeprowadzone badania t'erenowe - mają w tym względzie nied:ościgłlegomistrza - Bronisla wa Malinowskiego. Zdianiem Leache'a, Levi-Strauss prowadził swojoehadania powierzchoWlni-ei ni,e pozwoliło to mu zweryfikowa-ć swego pi'erwotnego spojrrenia na obserwowany system społe'czny, doznać zawodu pierwszych, pochopnie czyniony'ch uogóln;i'eń. Mając Jednak na uwadz\e fakt, ż,e Levi-Strauss Jest zwoliennibem autonomii wiedzy "czysto" empirycznej i(danych obserwacyjnych), argument ten jest dla Iniego nieistot'ny_ Zresztą, jak twieT'd'ziiLeach, autor Mythologiques zawsze znajdz:ie w materiale empirycznym to, cz-ego akurat szUJka, gdyż bardziej interesują go logiczne moż1irwoś'Cizaistnieni:a danego zjawiska, niż "czyste" fakty. p.oszczególny w)Tipadelkempiryczny Jest tylko jedną z aUerna,tywnych form -spośród .calego 'z;estawu możliwości 49. :Dolpiero-poprz'ez I'Ozwa'Ż€nie związ!ków fa'któw możliwych, których inioezauważyliśmy i faktów empi~ ryczny'ch już "zauw8.'żonych", zyskuj'emy nowy wlgląd w ist'otę tych ostatnich 50. Inna Tz,eez,że 'Wohec ty,ch "zau'W;a'żonych"faktów empiryczny'c'h Levi-Strauss z-achO'wujeza mały, nie tylko dla Brytyjczyków, krytycyzm i jego uogóln1enia odznaczają się jednostronnością. W sprz1eczności z pra1kty:ką <badawczą arntropologów społecznych stoi też, charakterystyczne dla Levi-St:mussa, Ineghżo'Wanieczasowych i przestrzenny-ch gnani'C'kultury. Jest to jednalk zupełnie z.rozumi'ałe Jeśli zważymy, iż zamierzeniem Levi-Straussa jest dać taką teorię, która będzieogólnie ważna. Tak więc w różny'ch szczegółach i fragmentach doświadcz.eniraspoł-ecmeg.o usiłuje on odnaleźć ponadczasowe inwari'anty, które traktuje j,ako przejaw ponadczlli')o'Wejde tercrniloocji.R'€'zygnuje ,przy tym ZoeoŚloo:z;enia hist.arycznych okoliczności, które !powodowały, ż-e funkcjonalnie ważne były te C'ochyprze1konań doświadcz.enia kultu:l'O'wego,które właśni-e n i e 'P 00 up a d a ł y pod ikat'egorię pOll1adtczasawychinwarian49 Poor. C. LeVli-Sitxal\1ss, 50 E. Lela/Clh, TotemiJ2:m, s. 27. Ll?vi-Strawss, Wm'S'Z'awa 197,3, s. 51. �Imphkacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 121 tów. Sytuacja jest więc taka: Levi-Strauss, uznając w pełni istnieni·e . isto~nych cech kulturowych uogólni'eń doświadcz,enia społecznego (etniczną ich partykularność i kon:t<ekstowycharakter), n:ie moi·e :ich j'e~k uwzględniać na "pozi:omi'einwariJa:ntów"- wtedy bowiem cał'a jego teoria utraciłaby sens. Mają·c to w pamięd, mni'ejzd'llmi'ewający Jest dla nas fakt, który wręcz zasz'OikowałLeoche'a. Autor Mythologiques posuwa się bowiem czasami do twierdz,eń mówiących, i'żni'ektóre, zja:wislka(np. mity} nie mogą być w ogóle tłumaczone w swym 'kulturo1wym kontekśde :i tylko porównanie ,ich z całym "systemem paTadylgmatyczlnym" mitologii Ameryikiukazuje .nam ich istotę i podstawowe fU'I1k,c}e 51. Z tym j'Uż absolutnie nie mogą zgodzić się :brytyjscy antropolog'owie, dla których :istota mitu (jak i innych zjawisk kulturowych) tkwi za'wsze w sensie, jaki ma on w żyóu sp'oł'€cznym konkI'emej grupy. E. Lea'ch stwievdz'a ostatecznie, że Levi~Strauss, koncentrując się na swych ~'Dgicznyc!h s1;ruikturach, tworzy Je lnie na podsta'wi'e materiału empiTyc~nego, lecz ohok niego (at the back of empirical facts) 52. Z najwię'kszą jednalkkrytyką spotkała się Levi-Straussa teoria pokrewieństwa. f\unlkcjonaliści {nie tyTko oni Z1"esztą) uważają, iż kilka podstawowych typów systemDw pdkrewieństwa, występujących i powtarzających się na obszarze całego świata, wcale nie od~w:ierciedla uniwer'sallllychjakoby cech ludikie'go umysłu, lecz Jest odbiciem roonych wzo-. rów spo1ecznej organizacji. Od Ipodkl'€'ślen:iatej fundamentalnej Tóżnicy rozpoczynają swą polemikę z autorem Les structures elementaires de la: parente Romans i SchneideT 53, talk samo czyni Leach 54. Krytyka podąża więc znanym już torem: w.a,paroiu falkty empiryczne w6pomniani auto~ rzy 'zbijają po kole:i argumenty Levi-Streussa. Klasyczna roibi-eżność są- . dów z'alc'hodziszczególnie, gdy mowa jest o problemie kazirodztwa i egzog.amii. Leach, wychodząc z potoczno-doświadeza:lnego punktu wici'z'enia,. odróżnia 'egz.ogami'czlnest'osunki seksualne od stosunków se'ksuailnych o charakterze niekazirodczym. Różmica między kazir'Odztwem a -egzogamią jest dla nieg.o różnicą między ,seksem a małżeństwem i n:ie nałeżywg. ni'ego miesZ!aćze sobą tych dwóch pojęć. J~dnak dla Levi-StTaussa: istotne znaczenie posiada jedyni'e olpozy'cj:apomiędzy stosunkami seksualnymi a charakterze egzo-i endogamicznym, z, !których i jedn.e i drugie· (a raczej ich zaka'zy) są przejawami tego samego inwarialntu stru!kturalI() Ibidem, s. 70. E. L€'a'ch, Claude Lepi-Strauss, Anthropologist ... , s. 54,6. 53 Paf. M. HalI'niJs, The Riise of Anthropological Theory, Nerw Y:oll'ik 1969 s.501-503. li4 E. LeaJch, Levi-St,r,auss ... , :r,oz.dlZ. ,;P,OIdsitawOWle lS;trnikltUlI'y IPOIk!l'eiWlień'6'llwa'''~_ 51 52 0. �122 WOJCIECH BURSZTA onego. Tw:i:erozeni'eLevi-Strauss-a przypomina w tym względzie wcz1eśm'ejsze dużo ustalenia Tylora, który t'raiktował egzogamię jako odwrotność zakazu kazir-ociztwa i ściś'1'esplatał ZJesobą ,obi:ete kategorie. Dla funkcjonahstów ważne są ef'e'kty, jakie daJe zlarkazkazirodztwa i z:akl11Z endo.gamii - sko'ro te są różne w pers:pekty'wie życiowej danych j-ednost1ektoi pojęcia są różne. Dlatego to Leac'h może po:wiedzieć (ze swojego -punktu widzenia), ż'e Levi-Strauss myli się zakładając uniwersalność zakazu kazirodztwa i jego związek z 'egwgamią 55. Ale Levi-Strauss także ma rację (ZJeswoJego pUln'ktu widzenia) twierdząc, że "sbosUDek awun'kulatu, w swoJej Inajhardziej ogó:lnej formi'e, jest niczym innym jak następstwem -czasem przysł.oniętym, czasem Jawnym - powszechnego zakazu kazirodztwa" 56. Homans i Schneider swoimi statystycznymi zestawieniami potwierdzają wprawdz'ie sądy Leache'a, :c!'leLevi-"Stra'uSSoowi ni'czego nie udoWl3.dniają57. Nie wchodząc już w dalsz-e, ściśle antropologiczne szn1egóły krytyki ustaleń Levi~StraussowS'kich, chciałbym powyższ,e uwagi zakończyć pewnym podisumowalniem. Otóż wydaje się, ż'e cał-ość krytyki antropologów społecznych można sprowadzić w zasadzi'e do Jednego, generalnego punk.tu - weryfikacji empirycznej z'ebranego przez Levi-Straussa materiału. Koronnym argum·entem pol'emirk jest wła-śnie -ciągłe odwoływanie się do faktów empirycznych, stoją.cych w niezgodzie z teoretycznymi ustaleniami Levi-Strau.ssa. Stąd wypływają wszyst'kie dalsz,e punkty krytyki: ikO\n_ 'centrowanie się !nad doni.osłością formalnych schematów, mi.ast ro-z'poz.nawaru,e efektów wywoływanych występowani.em w społecz-eństwach owych zachow,ań zwyczajowych. Punkty, na których koncenlru}e się krytyka E. Leache'a, mówią wyra,źni'e o mod!elu nauki, akceptowanym wśród brytyjskich antropol'ogów społ'ecznY'ch.Społ,ecZlneuogólnienia d<oświacicz'enia :kulturowego iutożsamiane są w nim z "obi'ektywną", badaną rzeczy wishJśeią, a fioz'WÓjnauki -polega właśnie na systematyzowaniu i porządkowaniu tre9ci potocznego doświadcz:eni,a społ'ocznego. Wszystkioe więc po'czynan:ia, które C'hociaiŻpod pewnymi względami n:.iJeodpowiadają temu model'owi, autoonatyczni'e zostają poddaln,ekrytyce właśnie z pozycji przyjętego modelu i w języku -panującej teorii. W przy.padku krytyki funkcjon:ahstów dzieJe 'Się to cały czas w taki sposób, ż.e wyniki przeprowadzonej krytyki ustalleń Levi-Straussa pozostają w stosunku korespondencji eksplanacyjnej d,o treści do'świadczenia społecznego i krytykowane jest właśnie to, co z treścią tą wydaje się u Levi-Straussa być niezgodne. 55 LlJid:em, s. 118. 56 'fur. C. Lev,i-Stl1aJ1.llSs, 'f;. Antropologia 118. 57 M. H~nris, op. cit., s. 502. strukturaLna, cylt. za E. Leach, op. cit., �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 123 VI Jak chyb.a wynika z dotychczasowych usbaleń, strukturalizm Levi-StrausS'cwski najlepiej joest traktować jako rodzIaj metody badawcz,ej, tj. pewieln zespół norm (ustalających cele badań nad kulturą) oraz dyrektyw metodologic7nych (wskazujących na czy:nności badawcze zmierzają'ce do realizacji tych celów). I tak, chara1kt,eryz'owalem 1) dyf'ektywę respektowania autonomii wiedzy "czysto" 'empiry<:znej, '2) dyre'ktywę nieek:splanacyjncści tej wiedzy, 3) dyrektywę wyjaśniania fUri'kcjonalnego i 4) dyrektywę "modelowej" konstrukcji "struktury" - wszystkie one pozwalają spojrzeć na struktul'alizm Levi-Stra'Ussa właośnie jako Ina metodę. Przy uważnym 'przyjrz'eniu się tym wskazaniom badawczym oIkazuje się, że odpowi'ednie dyr'ektywy ,metodolo.giczne za,wierają talkże, nie zawsze werbalizowane bezpośrednio, pewne t'ezy doty'czące p o jęci a k u lt u r y jako przedmiotu badań e tnalog'icznych. Tezy Ite możemy odczytywać bardzo szeroko, aż do 'kO'ntekstu ogólnej 'teorii społecz'eństwa, czy ostatecznie -człowieka w ogóle. W tym miejscu chóał'bym jedynie skupić uwagę na dwóch dyrekty'N"<l'ch, dających możliwoś.ci wywi'eci'z.en:ia z ,nich tez dotyczących k'u1tury. Dyrektywa odnotowana w pun'kóe pierwszym - respektowalllia wiedzy ,,-czysto" empirycznej - joest joednocz'eśnie tezą o istnieniu danego w czasie i przestrz.eni z'€społu za'chowań społecznych i wytworów tych 'zachowań, który to zespól (lub zespoły) Jest trady'cyjnie wy,odrębn:iany przez 'etnografów przy pomocy terminu "kultura" i jako obiektywna rze'CzywiS,1oŚĆ badany.U~vi ... Strauss pisze: "Mianem kultury o'kreśHIffiYka'żdy zespół etnograficzny, który ,okazuje znaczą'ce z punktu widzenia badan odchylenia od i'nnych I...J Ponieważ ostatecznym prH~ldmiotem baldań strukturalnych są s t a l e związ-ane z takimi odchyleniami, prz'€to pojęcie kultury mo'że I... j odpowiadać rzeczywistości obiektywnej, pozostają,c zaraz·em funkcją pI'owadz'onych badań" 58. T,a!ka,charakbery:styka 'kultury jest j'ednak dla Levi-Straussa tylko punktem wyjściowym dla późniejszych wlaś'ciwych ustaleń o charakterze strukturalnym. W tym momencie słowa francuskiego etnologa ,ni'e odbiegają od tradycyjnych określeń kultury, stosowa,nych w praktyce badawczej antropologów. Gdy jednak przedsta wiciele metody funk'cj'o'nalno-stru1kturalnej p'0'7ostają na gruncie realnj'eobserwow,anyeh za,chowań zwyczajowych i ich 'ef.ektów, Levi-Strauss proponuje z.ejść "głębiej" i tam dopiew szukać istoty kultury. I tak dyrelktywa odnotowana pod punktem trz,ecim - dyrektywa wyjaśnialnia funkcJonalnego - zakłada j-ednocześni'e odpowiednie ujęcie po68 E. LEwi-Strauss" op. cit., s. 387. �WOJiCLElCH BURSZTA 124 sz-czególnych dziiedzin ku:ltury jako określonej struktury funkcjonalnej. Chodz.i tu przede wszystkim o dziedziny kultury symboli:cznej, takie jak język, sztu1ka,magia, które są charaktleryzowane poprzez ich wewnętrzne ulporządkowanie '0 ponadczasowym w istocie cha-rakterz-e.Obrazem tego u'Porządkowan~a jest wł,raśniekonstruowana struktura funkcJolnalna. Jaką konotację możemy więc przypisać Levi-Stmussowskiej koncepcji kultury symbolicznej? Akceptując ujęcie kultury podane na wstępie niniejszej pracy, możemy teraz ,(z punktu widzenia przyjętej koncepcji) określić Levi-Straussa charakterystykę !kultury jako zbliżoną, w pewnym stopniu, do ujęcia jej jako ze~połu f'O'Tmświadomości .społecznej. Oczywiście, w przypadku Levi~Stmussa mamy do IczYlnieniaze specyficznym rozumieniem świadomOiści.Przecież twri:erdzion, iż wł:aśdwie nie interesują go zupełni-e świadome działania jednostek i 'żywione przez nie przekonania - la więc w d-ziedzinie społ'ecznie funkcjonują-cych wyobrażeń o świecie i ich subiektywnego uporządkowania w "strukturach" myś:lowy,ch świadomość nie odgrywa zupełni1eI'oli. Wyobra1żeniom tym - i w kOlns'ekwencji "strukturom" - przysługuje cihara'kter pozaświadomośeiowy 59. Tak więcsemiantyczne odni,esienia przedmiotowe dla poszczególnych elementów dziedziny spoŁeeznie funkcjonujących wyobr1ażeńoświecie ni'e są przez LeviStraussa zrelaltywi'Zowane do społ-ecznego "wspókzynnilka humanistycznego". Tra'~nie jednak rozpoznał Levi-Strauss zasadniczo "myślowy" charakter kultury; :nie spotyikamy 'li tego uczonego typowego dla większości antropologów .konfliktu pomiędzy definiowaną oficjalnie "kulturą" a prak_ tyką badawczą, która nile polkrywla się z t-eoretycznymi założeniami. Cóż j1ednak można objąć badaniami, kiedy zakłada się determinację ludzkich dział,ań prz-ez "struktury" i neguje (czy t,eż eliminuje) funkcjona1no-gelne1tyeznądeterminację poszczególnych form świadomości społeeznej, determinację, która właśdwie wpływa na uporządkowanie poszczególnych sektorów tej sfery? Wydaje się, że wtedy etnografia może stać się Jedynie nauką o ipoZIQstałośdachi niie ma Iprzejścia do badań kultur współczesnych, .ich zmienności, zróżnieowanila i rozwoju. W istoóe neezy Levi-Strauss wypowiedzi,ał ikiedyś znami,enne zdalnie, które potwierdzałoby powyższe niepokoje. Oto bowiem, polemizując z G. Gurvitchern, pisze: "Etnologia, która j1est «'P:arexeellence» nauką ,o pOZiOstałościach, gdyż ima 'za dziedzinę tę "pozostałość" społ'eczeństw, którymi nie rac.zyły się zająć tradycyjne nauki humanisty-czne (właśnie dlatego, że uważały je za "astruktura'lne") - etnologia nie może, :nie mijając się z własnym powołaniem, stosować innej metody niż metoda pOZIQsta'łości" 60. 59PiOlf. dia J. Km-il1:,a, K,u,ka uwag M~tadolllolg1ilC'Zlne" 1977, nr lO C. LelV'i-Sltirau\S's, 0Ip. na marg,inesie 16, s. 129 - 130. cH., s. 422. dyskusji o strukturaliźmie, "Stu- �Implikacje mctodoLogiczne krytyki koncepcji Clatw.e Levi-Straussa 125 Oczywiście, Levi-Strauss nie ma na myśli "powstał'ości" w s~nsie nadanym im przez ewolucjonizm antropologiczny czy też sz,k'ołę kulturo'W'ohistoryczną - chodzi tu raczej o po'zostało'ści "strukturalne", najlepiej widoczne wl-aśnie w społeczeństwach badanych .prz,ez,etnografię - a więc społeczeństwach tzw. lpi'erwotnych. Stąd też za swój główny eeluwaia LE~vi-Strauss dataróe do pewnych stały'ch inwarialTItów, trwale 'przejawiających się w takim a nie innym uszeregowaniu ·elementów rzeczywistości. Pomijając w tym miejscu naturalistyczno-ahistoryczną próbę ,eksplikacji stałoś'ci struktury (o'cenianą jako nieprawomocną) wydaje się, że jeden głównie moment koncepcji Levi-Strarussa godzi'en jest pcdikreśleinia jako trafny i plodny pC'Znawczo. J'est to moment mówiący o potrz'ebie systemowego 'ujęci,a i u[.>ol·ządkcwania cdpowiednich dziedzin świad,o~ moś,ci społecznej. Na tym gruncie Levi-Straus.s uezynil wide dobrego przede wszystkim zaś obalił wiele zakorzenionych "mitów"antropologicznych. Najlepiej ukazuje swój punkt widzenia pisząc o wewnętrznych zasadach organi:zującydl myślenie i działania magiczno-rytualne. Jawią się nam one jako spójny syst'em organi:zowania Iprzez ludzi pewnego, danego im mat'eriału myślowego .. ,W społ'ecz'eństVv"ach - pisz'e Levi-Strauss - obrzędy ini'cjacj i, narodziny i śmierć stanowją materi'ał' dla 'konceptualizacji bogatej i różnorodnej [... J" 61 .Dodajmy, że konceptuahZ'acja owa oparta jest na reguła'ch logicznych i stąd tworzone przez ludzi systemy 'klasyfi'k'a'cji świata- przyrod'nic:aego i społecznego posiadają zawsz,e .swój 'O'kreś1.onysens i uzasadnienie. "Myśl nieoswojona jest 1.0giczna, w tym samym sensie iw ten sam spos6b .co nasZJa, lecz tak jak 'nasza jest nią tytko wtedy, 'kiedy używana Jest do poznawania WiS zech_ świata, w którym uznaje jed:nocz'eśni'e wł.asnośei fizyczne i wlasności semantyezne. Po rozproszeniu tego niepoDo'zumienia powst.aje fakt.em, że wbrew ,opinii Levy-Bruhla myśl ta posuwa się drogami r'ozumowymi, a nie uczuciowymi, drogą rozróżnień i przeciwst.awień, nie pr7Jez zamęt i partycypa'cję" 62. Takie właśni'e potraktowanie char:akteru myśli pierwotnej otworzyło prz.ed etnogr.afią nowe poł'e badań nad 'zjawiskami. z,e sf.ery kultury symbolicznej i usytuował.o je w innym 'kqn'teikśóe 1P0znaw'C'zym.Pierwotne .stanyświ'adomośei spolecznej przestają być n:ienormalnymi i dziwacznymi 'zjaiwiskami, Leczobrazują pewne podstawowe sposoby my'Śl·enia i 00.(:ZJuwania.Oczywiśóe - podkpeśł'a Levi-Strauss - myśl "prymitywna" dysponuje 'zupełn:ie innym materialem danym jej prz.ez dhi'ektywną rze,ezyw.isbość,innym np. od tego, który ma do dyspozycji myśl naukowa. et re. 8'2 Ibddem, s. 4li2. LeVli-iSitJra.uls,~, Myśl nieoswojona, Wlans"Za'Wa 1969, s. 399. �126 WOJCIECH BURSZTA Tworzone więc przez nią systemy klasyfika'cyjne cechują się odmiennymi T'elacj:ami. Jest j,edinak w istocie swej myślą r,acjonalną - chociaż z naszeg,o punktu widzenia ni·e zawsze 'ef'e'ktywną. Jak duża jest różnica w koneepcji Levi-Straussa w 'porównaniu z poprzedzają'cymi go badacZICl'illi - można 'ZJObrawwaćpodając 'przy1kładro'Z'umi'eni:amyśli pierwounej przez K. Moszyńsbeg.o. Np. rozpatruje on jeszcze magię ja1kofa.łszywe prze,świadczenie, rodzące się" w bezkrytycznym umyśle nieoświeoonego człowieka" 63. Wszystkie czynności magi,czue traktuje Mo'Szyńs'kij.ako dbjaw "wy'kol'ejenia" i ciemnoty, :bezładne skupisko doz.i WI1JOści, nie mo'żliwe do wytłum:acz,enia w kategoriach racjonalnych. iPnykłada doń jedynie własną sia~kę klasyfikującą rodzaje działań ma:gi'cznych (jest to rO'zhudow~na !klasyfikacja Frazera). Niczego podobnego ni'e spotk'amy na kartach książek Levi-Straussa - i to jest postęp etnografii, który możemy rozpatrywać w sz,erszych kategoriiach 'postępu nauki w ogóle. Jeśli bowiem Moszyński sprze-ciwiał się magii, to jednocz'eśni-e bard'z,o ograniezał warto,ść wsz:elkich objaś'ruień teoretycznych w etnografii. Ta;kie stanowisko było nb. charakt'erysty'cznym objawem u pozytywistów, dla których z:aTówno w nauoe, jak i w magii, istotne były tylko dane początkowe i wynik końcowy, tytlko Itym s,ię zajmowano, całą "spekulację" teoretyczmą pozostawiając na boku - waż'ne było tylko to, co j,est :bezp0tŚredniocibseTWlowalne.I tak np. zn.any fizyk Mach sprzeciwial się teorii a'tomów molekularnych, gdyż uważał zjawiska te za nieobs·erwowalne :i tworz€'Il'ioeteori:i o zjawiskach nie'ohserwowalny,ch za czystą spekulację. Levi-Stmuss Jest już przedstawicielem bardzo dalek,o posuniętej refleksji teoretycznej, która pozwoliła mu usankcjonować logiczlfiOŚćwyobrażeń magicznych i znaleźć wspólne cechy myślenia magiczno-rytualnego i naukowego. Wszystk,o 'zaś zasadza się na wprowadzeniu "zmiennych pośredniczącyoh" pomiędzy dane początkowe i efekt końcowy działalnc.ści mag.ioczneji naukowej oraz l:1aprzyję'ciu zalażen.ia 'O ra'cjoonalno'ś'ci{chociaż ni'eświ'adomej) ludzkich d'z.i,ałań.Przy talkim ujęciu magia i nauka kierują się podobnymi zasadami. a dl'Oga'ch,jakimi podąża myśl nieoswoJona i naukowa, Levi-Strauss pisz'e: "Ale skoro - teoretycznie przynajmn~ej li gdyby ni'e nastą'piły nagłe zmia'ny perspektywy - .przezna'czeniem ty'ch dwóch dróg był!oby spotkać się, to obie, niezależnie od siebie w czasie i rprzle.strzelni,musiały rprow:adzićdo ciwóchodrębnych, choć równie pozyty'vvnych systemów wi'edzy: tego, ,któregof'ozwój wiąże się z epoką neolitu, którego .podstawą jest t'eoria postrz,egania zmysłowego 83 K. MOIszyń!s!~i, KuLtur:a ludowa Słowian, t. 2, z. 1, Warsz:awa 1968, s. 268. Przykładem iMOIs!zyń!skie:~opo's'£UJżyłIS,ję Ł. :stomma w .artykule Magia dz,żsiaj. Rozważania o metodzie, "Po-Iska Sztum Ludowa" 1978, nr 3 - 4, s. 131- 142. �Implikacje metodo.logkzne krytyki koncepcj.i Claude 121 Levi-Straussa l. ·.l oraz tego, który od razu sytuuje się na gruncie pojmowania rozumowego i z któriego wyszła współczesna nauka" 64. Klasyfiik'acje strukturalne Levi-StrausSia. spełniają więc bardzo pożyteczną rolę rejestratora "systemowy'ch" stanów lświadomośó społecz'eństw prymitywnych, i to jest główna zasługa lwncepcji tego uczonego. Rację ma więc L. S~omma, tak mocno podkreślając ważność i słuszlno,ść klasyfikacji ta'ksonomiczny'ch "strukturalistów" 65. Ale na tych klasyfikacjach kończy się, moim zdaniem, czysto naukowa strona metody Lev;i-Stmussa. Wypada zgodzić się z samym uczonym, który uważa, że "badania strukturalne l...l stanowią l...l raczej metodę, dającą się stosować do ró>żnych problemówetnologlcznych i spokrewnioną 'z formami analizy strukturalnej stosowalnej w innych dziedzinach" 66, z tym j,ednak zastrzeżeniem 'że jej względna słuszność i wartość 'poznawcza wycz·erpuje się w całości w rejestracji poszczególnych dzied.zinświadomości społecznej. Tak jest zarówno w odniesieniu do językoznawstwa strukturalnego wersj:i pmskiej (dystrybucjonistycznej tym bardziej), jak i w odniesi,eniu do pmktyki badawczej Levi-Straussa. N. Chomsky zarzucił kiie:dyś Uingwilstom 'strukturalnym, że wiedza reprezentowana przez ich "strukturę" systemu językowego lnie wystarcza do wygenerowania j'a1kiegok'olwi'ek zdania, nie można też na grunci<e tej wiedzy nawet zinterpretować danego ciągu dźwięków jako zdania. Stąd określił 'stru'k'turalizm języko7mawczy jako taksonomilczne stadium rozwoju nauki 67. Myślę, że pogląd Chom'sky'ego można ,elkstrapolować także na koncepcję Levi-Straussowską - francuski etnolog właściwie klasyfikuje, systematyzuje i kodyfikuje zebrany materiał reguł kultuTO'wych i w tych działaniach wyczerpuje się naukowa ważność jego koncepcji. W <czym zawiera się więc tajemnica tak wielkiego rozgłosu, jaki zyskał Levi...:Strauss w ,światowej nauce? Myślę, rże odpowiedzi na to pytanie ,należy szukać nie w naukowej, ale raczej 'światopoglądowej wartości jego propozycji badawczych. 'Powodem bowiem przenikania st,rukturalisty.cznej orientacji teoretyczno-metodologicznej Levi-Straussa do .społecznej świadomości metodologicznej etnografów jest jej funkcjonowanie światopoglądowe. Odbyw:l się tJ w spcsób następują'cy: program :badań strukturalistycznych nad kulturą symboliczną nie odgrywa zasadniczo roli naukotwórczej, nadaje jednak pewną nową s a n kc j ę ś w.i a t o p;{) g l ą d 084 C. L€'v'i-Strau:;s, op. cit., s. 403 - 404. Pm'. L. s,tO'mma, op. nie,pCibr:zebnych, znaj<du,jamy 65 rze'czywli:stoś'clią 68 61 \V cit., s. spow zcalk'reJS'ie etnqgrafiii C. Lev'i-Sltmuss, Zob. eho'C'iażby Antro.pologia k:rÓltką pracę 140. Wartylkule tym, mumo głę!balbc h myś1i i refleksji wiie'lru f,na'gmen'tów nad wspók7)esną po:liSkriej. strukturaLna, .T. Lyol/1lse'a s. 367. pt. Chomsky, W1ar'szawa 197,5. �128 WOJCIECH BURSZTA w ą istnieją'cej już i utrwalonej I(z -pewnymi modyfikacjami rzecz jasna) pra'kty'ce vadawcz,ej. Ta sankcJa światopoglądowa -i to jest charakterystyczne - odwołuje .się do :pewnych paz/nawczych warto'sci nadrzędny'ch (a więc nie bezpośr'ednio-'praktycznych, "żyóowyC'h"), bądż do war:bości wykra,czających już poza ten obszar - a więc jeszcze bal'dziej uniwersalnych, ale akceptowanych społecznie - w tym przj1padku - wśród et.nografów oB. U Levi-Straussa moż,na zresztą zauważyć wyraźną ewolucję poglądów; pcnątkowo wiąz,ał on "struktury" z funkcjó! wy.mi'any (w Les struci ures elementaires de la parente) i jego działalinO'śćściśłe odpowiadała ka_ nonom naukowości. Później, jak mówi Y. Simonis, aktywność strukturalistyczna staJe się aktywnością artystyczną i odwołuje się coraz części'ej do wartości światopoglądowych, 'któl'e z istoty swej nie podleg'ają naukowym 'weryfikacJom. Trafnie do'strz'egł-o ten moment koncepcji LeviStralussa wielu Jej int'enpretatorćw {w tym - -co ·ciekawe - takŻ'e obrońców). M. Ziółkowski, traktująlc 'koncepcję autora Mythologiques jako rodzaj iJnstrumen'tali:zmu, 'pi'sze, ż'e "j'est to instrumen'tailizm dośćszczególneg.o typu, kiedy na tworwne przez badalczy konstrukty teoretyczne nakłada .się - czasem .nieświadomie - pewne dod:atJkowe warunki nie naukowej, aleest-etycznej natury, które czalsemwysuwają się nawet na pi'erw.szy pl,an" 69. Wartoś'ci "prz'ełomu .stl'ukturalistycznego", dokonanego przez LeviStraussa w etnologii, powirrniśmy więc moim zdaniem -doszukiwać się przede wszystkim w sferze światopoglądowej. Etnolog francuski niezwykle rozszeriył horyzonty myślowe wspókzesnejnauki, j'ego książki niosą ze sobą potężny hagaż wart!ośei ogólnohumanistycznych. Levi-Strauss na nie spotyik3Jnądo tej pmy skalę postawił przed letnologią zagadnienia fi10'zofi<czne,,od których dotąd nauka ta raczej stroniła. Cała twórczość tego uczonego jest próbą uczynienia z 'etnologii 'nauki wiodącej w humanistyce, próbą wyda:bycia jej tym samym z niejabej "za'sci'ankowo'śd" tra. dycyjnych zlaint!e~es()<wań.Koncepcja ta j-est jako taka subiektywnym pI"Z'ejawem i próbą wydoby<Ciahumanistyki z pozyiywi,stycznego stadium rozwojowego. W ,odniesi'eniuc.o zjawisk z-e sfery kultury symbolicznej w)'lpTaiOOwałateż <ffi,et!odę :pO'zwaJ.a'ją'cąr-ejestl'Ować i umaoczn:i-aćistotny fakt, Źlesystemy !ku1tuI'Owe,charakteryzują się wewnętrz.nym, logk'znym porządkiem. Jako taka jest j-uż jednak 'koncepcją h i s t o r y c z n ą i z a m k n i ę- tl8 łIł ·tywy :$. 113. Wg J. Kmity, Kaka uwag ... , s. 126. gfos M. Zń.ó~kQWIstkfi€!go w dySikU!sji ,Por. metodologiczne badań nad kultuTą, na temaJt StruktuTa,~~tycz;ne dYTek197'7, nr 16, "StUJdi<a MetodoLogkzme" �Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa 129 t ą (mimo iż U~vi-S'tmuss nadal tworzy) i nie może być mowy o uczynieniu z niej koncepcji dynamicznej i sterującej w całości praktyką badawczą etnologów. Istnieje wprawdzie 'Sporo prób kontJ'lnuacji "strukturalizmu" w etnologii 70, ale nie zmienia to postaci rzeczy. WOJCIECH BURSZTA CRITICISM OF CLAUDE LEVI-STRAUSS CONCEPTION AND ITS METHODOLOGICAL IMPLICATIONS FOR ETHNOGRAPHIC RESEARCH (Summary) It seems best to disouss Claude Levi-Strauss' conception as a kind of research method, i.e. a certaincomplex of methodologicalnof'm5 and directives. Thus, we are able to distingUli'sh the following directives in his works: 1) a di'reeotive of rocognizing an aut'Onomy of "pure" elllipirical knawl'edge, 2) a directive of the inexplicability of this knowledge, 3) a directive 'of functional explanation and 4) a directtive of the "model" composition of "slJru'Ctures". At the same time appropriate directives enable us to derive some these eO'Ilcer.,ing cuItulfe from them (in U~vi-StrauDs' meaning of this word). Levi-Strauss fixes his attention ,on the "mental" side of the cultu1re, i.e. on (usually) unrecll'gnizcd by individuals rules which manifest ihernselves i l customa.ry behaviour. As far as the stru'Ciure of 1hose 'Tules is concerned, it is stated to be hmele~sly pe.rsiste.nt and able -to explain what happens with paTticuJar systems of r.ules of customary behaviour. Claude Levi-Strawss ai= atgiving a theory which would be generally valid - ur:iversal. However, such a I1IaturalisUc and ahistoric attempt of explanalio1 is invalid; just a mere metho·d of model compo5ilion of "structures" settles this question on a'ccount of a rudimentary "ad hoc" error included in it. Thus, a cognitive value (and the purely scientific tS'ide) of Claude Levi-Strau·ss' conception consists in tax-onomic registratio:l. of paTticular domains of social consciou'sness. Those daslsifica1'ians are of an objectified chaa-acter, i.e. they lack the so-callod "hurnanis-tric fador". In th~s field, Claude Levi-S1rauss proved that socia-cultural phe lomena arechal'acterized by the~r own inner and logic order. It seems that the rea'wn of Levi-Strauss' fame in the wOlrld of science lies rather in the philosophical tha'n in the scientific value of his research proposition. He tnied to make et-hnDlo,gy more simil'ar to naltural science:;. However, with all its great humanistic v:1lues and extremely wide cognitlive prospects, the conception of Claude Levi-Strauss is of a historic and already "closed" c,haracter. 70 iNp. prace nad modelami strulktu1r'alnymi w folklorze. Zob. EUi K. Maranda, Pierre Ma.randa, Structural Models in Fo~klore and Transformationa~ Esseys, The Hague 1971; zob. takiŻe ciekawy artykuł tego drugiego: Structuralism in Cultural AnthTopo~ogy, "Annual Review of Anthl'opol'ogy" 1972, nr 2, s. 329 - 348. Pożyteczne byłoby bliż'sze przyjrzenie się P1faJkty;cebadawczej tych uczonych. 9 •.Lu.d" - tDm 64 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba717919166ffa86ba72d143025bba65.pdf 64e428d5e92aad62fc9eb05fcea1e6c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource kultura strukturalizm Lévi-Strauss, Claude, (1908- ) natura Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1787 Title A name given to the resource Natura - myśl symboliczna - kultura / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.39-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 WOJCIECH BURSZT A UAM Poznań "Nature is preculture it is also subculture" C. Levi-Strauss, Anthropology NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - and Structural Vol. II. KULTURA Powyższy tytuł, wyrażony w jakże modnej swego czasu manierze "triadycznej", oddaje - jak sądzę - w maksymalnie skondensowanej formie zakres zainteresowań niniejszego szkicu. Będzie to przede w:szystkim próba rozważenia wzajemnych relacji między naturą a kulturą oraz - "operującym" na tych dwóch odmiennych porządkach i scalającym je - ludzkim umysłem w jego wymiarze symbolicznym. Interesować nas będzie to, jak owe relacje rysują się na gruncie strukturalizmu Claude Levi-Straussa; mam tutaj na myśli zarówno płaszczyznę przedmiotową (natura i kultura jako dwie odrębne rzeczywistości obiektywizowane w myśleniu ludzkim), jak i teoretyczno-metodologiczną (sposoby badania relacji organizujących te dwie rzeczywrstości bądź też wiążących je ze sobą). Jak okaże się przy okazji dalszych wywodów, powyższe ujęcia wcale nie wyczerpują skali możliwych sensów terminów "natura" i "kultura", które ujawniają się w toku analizowania dzieł Levi-Straussa. Właśnie zarysowanie pełnego ich zestawu oraz wykazanie rozmaitych konsekwencji przyjęcia któregoś z nich, to także cel podjętych tutaj prób odczytania i skomentowania strukturalizmu francuskiego etnologa w nieco innej perspektywie, niźli czyni się to zwykle, by nie rzec - rutynowo. Uprzedzając tok dalszego wywodu powiedzmy od razu, iż na opozycję: natura-kultura spojrzeć można jako na główną oś interpretacji dotyczącej podstawowych wątków całokształtu myśli teoretycznej Levi-Straussa. Uwzględnienie tego poziomu pozwala autorowi Myśli nieoswojonej ukazać to, o co ostatecznie w strukturaliźmie chodzi: funkcjonowanie ludzkiego umysłu i jego niezmiennych struktur. Wyrażając się nieco inaczej: w "tle" każdej analizy Levi-S traussa, czy przedmiotem jej będą stosunki pokrewieństwa, reguły kulinarne, systemy totemiczne, kastowe czy mito-Iogika wreszcie - rysuje się zawsze, mniej lub bardziej �40 Wojciech Burszta przysłonięty, zespół wyjściowych założeń (przesłanek) odnoszących się do pojmowania, konceptualizowania wzajemnego stosunku natury do kultury. Zrekonstruowanie tych założeń jest o tyle utrudnione, że ulegały one daleko idącym modyfikacjom, co wymaga uwzglGdnienia kolejnych przemian (i jednoczesnych kontynuacji) koncepcji L(;vi-8traussa pod rozważanym tu względem. I Podjęcie rozważań nad zagadnieniem "natury", a szczególnie stosunku jej do opozycyjnego jakościowo pojęcia "kultury", przypomina pchnięcie z góry śniegowej kuli. Od razu więc przyjmijmy, że kulę tę musimy w pewnym momencie zatrzymać, by nie urosła do monstrualnych rozmiarów i nie przygniotła nas swą ciągle zwięk,szającą .się masą. Zacznijmy zatem od pewnych ustaleń porządkujących. Rzecz jasna, iż tak szerokie pojęcie, jak natura, obciążone jest wieloma różnymi znaczeniami, które nieustannie ewoluują, krzyżują się i nakładają (jednocześnie istnieje tutaj godna uwagi ciągłość podstawowych intuicji). W swej pracy Esquisse d'une histoire de l'idće de Nature, R Lenoble kreśli 'Szeroką panoramę poglądów i rozumienia natury, poczynając od Arystotelesa i jego Metafizyki, gdzie mamy już szczegółowy wykaz sensów tego pojęcia 1. Reasumując powiedzieć można, iż część znaczell tego terminu odnosi się do natury jakiegoś bytu, część do natury rOZ'lmianej jako pewna całość. Podstawowe jego znaczenie można byłoby oddać jako: to, co istnieje, wzrasta, ma miejsce niezależnie od wpływu człowieka. W tym sensie natura odnosić się może albo do całego kosmosu (jako istniejącego niezależnie od człowieka), albo - bardziej szczegółowo do natury świata przyrody (np. historia naturae Linneusza). Nieco inny ,sens określenia "natura" pojawia się wówczas, gdy bardziej abstrakcyjnie rozważamy wspólny aspekt wszystkich bytów materialnych, naturalnych lub sztucznych leżących poza możliwościami oddziaływania człowieka 2. Ma się wtedy na myśli albo "prawo natury", albo naukę badającą naturę. Istnieje ponadto pojęcie "natura ludzka", które niezupełnie zgadza się z naturą jako pojęciem odnoszonym do świata materialnego. Chodzi tutaj wówczas o wrodzone, biologiczne wyposażenie człowieka, decydujące o tym, że jest on tym, czym właśnie jest. Wiadomo powszechnie, że 1 R. Lenoble, Esquisse d'une histoire de l'idee de Nature, Paris 1969, zob. także A. Lalande, Vocabulaire technique de la Philosophie, wyd. 7, Paris 1956. 2 Por. A. G. Van Melsen, Nauka i technologia a kultura, Warszawa 1969. ss. 317 - 318. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 41 w odniesieniu do pojęcia natury ludzkiej wy;stępują we współczesnej myśli filozoficznej i naukowej co najmniej dwa przeciwstawne poglądy. Zgodnie z jednym z nich człowiek wprawdzie posiada wyposażenie dane mu z natury, ale nie ono decyduje o specyfice ludzkiego bytowania w świecie i nie ono wyjaśnia jego wyjątkową, nieporównywalną z niczym innym pozycję. Określa ją fakt, że człowiek jest istotą wyposażoną w intencjonalnie ukierunkowaną świadomość; w jej ramach przy tym poznaje samego siebie i to właśnie nieustanne samopoznawanie stanowi o jego podmiotowości. Człowiek jest bytem unikalnym, jedynym, który istnieje dla siebie, ponieważ poznaje siebie 3. Przedstawiciele drugiego poglądu na naturę człowieka uważają za oczywistą i jednoznacznie udowodnioną ciągłość rozwoju ewolucyjnego, którego końcowym ogniwem jest człowiek. W tym ujęciu podkreśla się zakorzenienie człowieka w biologii i uważa za uzasadnione i intrygujące poznawczo szukanie analogii pomiędzy zachowaniami zwierzęcymi a specyficznie ludzkimi 4. Skrajnym przypadkiem takiej postawy jest przyjęcie tezy naturalizmu, i to w obu znaczeniach - ontologicznym i metodologicznym. Charakterystyczne jest jednak to, że zarówno adherenci pierwszego, jak i drugiego poglądu zakładają istnienie owego przełomowego momentu w rozwoju, który spowodował jakościowy skok od zwierzęcości do człowieczeństwa - rzecz tylko w tym, jakimi czynnikami wyjaśnia się ów skok oraz czy w ogóle wyjaśnia się. Levi-Strauss w stosunku do omawianych dwóch .stanowisk zajmuje postawę jak gdyby ambiwalentną - raz podkreśla niezależność kultury od ludzkiego dziedzictwa biologicznego, raz zdecydowanie ustala identyczność natury i kultury; ta druga jest częścią pierwszej, nadbudowując się na świecie naturalnym. Przejście od natury do kultury dokonało się w ramach "paradoksu neolitycznego". Dodatkowo można wyodrębnić jeden jeszcze sens terminu "natura"; podkreśla on relatywny charakter różnicy .pomiędzy tym, co "naturalne" i "sztuczne" (kulturowe) za pomocą innego typu argumentów. Natura nie oznacza tu już tego, co jest niezależne od człowieka, lecz obejmuje 3 Takie właśnie uJęcie prezentują przedstawiciele neokantyzmu, jak choćby E. Cassirer, dla którego człowiek do "animal symboli cum". Także fenomenologia abstr~:huje od zajmowania się naturą ludzką w omawianym sensie. M. Merleau-Panty powiada WI'ęCZ, że nawet ciało człowieka to ciało-podmiot, przeniknięte subiektywnością. Zob. M. MerIeau-Ponty, Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa 1976, szczególnie rozdział "Słowo i ciało jako ekspresja", ss. 80 - 115. ,I Tym samym neguje się zasadność opozycji natury i kultury, przy czym argumentacja może być wieloraka. W przypadku Lorenza, Marina czy Chomsky'ego wchodzą w grę argumenty typu genetycznego. �42 Wojciech Burszta także działania kulturowe (pracę), które mieszczą się w granicach porządku naturalnego, pozostając w zgodzie ze stanem pierwotnym. To, co obecnie potocznie uważa się za naturę, np. holenderskie poldery czy zabłoconą drogę wiejską, jest - hi1storycznie rzecz biorąc - dziełem kultury, ale odczuwane jest jako "naturalne", np. w przeciwieństwie do rojnej i zadymionej autostrady. Wokół tej opozycji "swojskości" i "obcości" ogniskuje się także wartościowanie przestrzeni. Również i ten sens "natury" znajdziemy u Levi-Sraussa, a jest on szeroko eksplorowany przez etnologię współczesną 5. • Trzy wymienione powyżej rozróżnienia między pojęciami natury można rozpatrywać z historycznego punktu widzenia i śledzić, w jaki sposób zmieniał się stosunek człowieka do natury, związku człowieka z naturą oraz samej natury z kulturą (warto zauważyć, że pierwotne człony opozycji stanowiły natura i społeczeństwo, a nie kultura). W swoim niezwykle sugestywnym szkicu Natura, M. Janion powiada, że istnieje różnica w świadomości natury między "człowiekiem średni'owiecznym", "człowiekiem pierwotnym" i człowiekiem XVIII-wiecznym w wersji Kanta i Schillera 6. Dodajmy wiek XIX i XX, kiedy to w pojmowanie natury wkracza nowożytna nauka ze swoim aparatem pojęciowym. Antynomię pomiędzy naturą a kulturą znajdujemy także oglądaną oczyma pisarzy i poetów, którzy szczególnie wrażliwi są na wyodrębnienie natura naturans (stającej się, takiej właśnie natury) i natura naturata (danej gotowej, jaka jawi się martwej pseudonauce). Takie poetycko-ideologiczne podejście do natury najlepiej chyba oddają cytowane przez Janion słowa Hamanna: "Świat i natura mówią do człowieka, do niego zaś należy nauczyć się słuchać". To "mówienie" i podsuwanie płynące z natury jest, zdaniem Levi-Straussa, szczególnie czytelne w przypadku umysłu pierwotnego. Ale zatrzymajmy rosnącą śniegową kulę i uporządkujmy dotychczasowe stwierdzenia. Widać zatem, że termin "natura" jest wielowymiarowo rozumiany zarówno jako (1) "operacyjne" pojęcie filozofii i nauk szczegółowych oraz (2) pewna wartość światopoglądowa, instancja ;służąca propagowaniu danej wizji świata - jak choćby w poezji romantycznej czy u D. Diderota i J. J. Rousseau. Pojęcie to występuje w twórczości Lćvi-Straussa również w wielu znaczeniach z (1) i (2) zakresu podanego wyżej jego rozumienia. Ważne jest także i to, iż autor Antropologii strukturalnej nie zmiennie i konsekwentnie rozpatruje naturę (obojętnie jak rozumianą) 5 Por. A. G. Van Melsen, op. cit., s. 323 oraz tegoż Nauki fizykalne a etyka, Warszawa 1970. 6 M. Janion, Romantyzm, rewolucja, marksizm, Gdańsk 1972. Cb się tyczy średniow;ecznej wizji świata przyrody zob. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976. �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 43 w relacji opozycji lub/i dopełniania się z pojęciem kultury. Tylko w tym ujęciu stwarza ona swoisty układ odniesienia dla symbolicznej działalności umysłowej człowieka. Natura traktowana jako byt" autonomiczny (lub jego pojęcie), jest poznawczo nieinteresująca i Levi-Strauss nie poświęca jej uwagi; nie jest to zresztą zadaniem etnologa. Z drugiej strony biologia stanowi jednak dla francuskiego etnologa jedną z nauk wzorcowych, chciałby on wręcz per analogiam uprawiać rodzaj "kulturowej taksonomii", wzorując się na taksonomiach biologicznych (w tym więc sensie natura jako taka interesuje go pośrednio, jako modelowy przedmiot nauk ją badających). II L(~vi-Strauss sam wielokrotnie przyznawał, że jego ujęcie relacji natura-kultura ulegało przeobrażeniu. Pierwotnie skłonny był zakładać, że opozycja ta należy do porządku zjawisk, implikowana przez cechy rzeczywistości - w tym \Sensie istnieje obiektywnie. Dopiero w Myśli nieoswojonej powie, że "opozycja natury i kultury, do której dawniej przywiązywaliśmy wielką wagę, dziś wydaje nam się posiadać głównie metodologiczne znaczenie" 7. W .swej chyba do dzisiaj najbardziej kontrowersyjnej pracy, Elementarne st1'uktury pokrewieństwa, Levi-Strauss szeroko ustosunkowuje się do zagadnienia początków kultury, a tym samym do momentu przejścia cd etapu natury do etapu człowieka myślącego symbolicznie. Jako wyjściowe założenie przyjmuje, iż żadna analiza empiryczna nie jest w stanie wyznaczyć punktu, w którym dokonuje \Się przekroczenie granicy między sferą faktów należących do porządku natury oraz sferą ukonstytuowaną faktami klasyfikowanymi jako kulturowe. Tym samym - uważa - niemożliwe jest także ustalenie rodzaju istniejących między nimi powiązań 8. Badania zmierzające w tym kierunku (np. nad zachowaniami małp człekokształtnych czy nad tzw. "dzikimi dziećmi") pozwalają jednak przynajmniej ustalić kryteria odróżniania faktów naturalnych od faktów kulturowych i - tym samym - przybliżają nas do określenia charakteru opozycji między naturą a kulturą jako dwoma odmiennymi porządkami rzeczywistości. Opozycja taka zawiera się w trzech dopełniających się wzajemnie przeciwstawieniach: (1) uniwersalność versus partykularność, (2) !spontaniczność versus normatywność oraz (3) bezwzględność versus względność. To, co naturalne jest zawsze i wszędzie, występuje spontanicznie i stanowi całość samowY'starczalną, zrozumiałą bez potrzeby od7 8 C. Levi-Strauss, C. Levi-Strauss, Myśl The nieoswojona, Elementary Warszawa Structures 1969, s. 370 (przypis 4). of Kinship. Boston 1969, s. 8. �44 Wojciech Burszta woływania się do kultury (samowyjaśnialną). To, co kulturowe - przeciwnie - zdarza się tylko niekiedy i nie we wszystkich miejscach, regulowane jest za pomocą różnorodnych norm i pozostaje niezrozumiałe bez odniesienia do natury 9. Dychotomia ta na pierwszy rzut oka wydaje się całkowicie oczywi'sta, prawomocna i jej zasadność można poprzeć dziesiątkami dowodów empirycznych. Szczególnie nieobecność reguł to niezawodne kryterium odróżniania procesu biologiczno-naturalnego od kulturowo-społecznego. Wprawdzie istnieje wiele regularności zachowall wśród rodziny naczelnych (np. unikanie seksualne), które wydają się być paralelne z zachowaniami ludzkimi, ale nie są one rządzone regułami. Przystosowanie się do reguły wymaga przynajmniej minimum świadomości tego, co jest wymagane, minimalnego sensu społecznego obowiązywania. Jednostkowe podporządkowanie się obowiązującym regułom implikuje indywidualną świadomość przynależności do społeczeństwa. Levi-Strauss nie poprzestaje jednak na dokonanym przez siebie podziale i stara się go jak gdyby podważyć ujawniając zakres zjawisk, które sprawiają, że dychotomia ta ulega zatarciu. Chodzi oczywiście o zakaz kazirodztwa i jego strukturalną inwersję, egzogamię. Zacytujmy dłuższy fragment: "Zakaz kazirodztwa nie jest ani czysto kulturowego, ani czystro natu;:alnego pochodzenia; nie jest także zbitką elementów wziętych zarówno z natury, jak kultury. Ustanawia on fundamentalny krok, dzięki któremu, przez który i przede wszystkim w którym dokonuje się przejście od natury do kultury. W pewnym sensie przynależy do natury, gdyż jest ogólnym warunkiem kultury; nie dziwmy się więc, że bierze od natury jej cechę formalną, tzn. uniwersalność. Ale w pewnym sensie jest już kulturą, działającą i narzucającą swą regułę zjawiskom, które pierwotnie wcale do niej nie należą" 10. Zakaz kazirodztwa ma więc status paradoksalny, jest zarówno Ul1lwersalny, jak i normatywny; z jednej strony zakazuje w oparciu o uniwersalne "prawa natury", z drugiej - i to jest istotniejsze - uruchamia wymianę matrymonialną w ramach kultury. Jako taki stanowi więc ten moment, który wiąże biologiczne i specyficznie kulturowe istnienie człowieka 11. Następnie Levi-Strauss szczegółowo argumentuje tę tezę, aby 9 Ibidem. s. 24. Wprawdzie zakaz kazirodztwa traktowany był jako wyraz przeJSCla od natury do kultury m.in. przez Tylora, Frazera czy Malinowskiego, ale w ujęciu Levi-Straussa koncepcja ta pociąga za sobą zupełnie odmienne implikacje. W The Elementary Structures of Kinship autor szczegółowo analizuje i odrzuca dotychczasowe ujęcia tego problemu. Z braku miejsca pomijam tę kwestię. Została ona skrótowo omówiona w opracowanym przez K. Pomiana słowniku-suplemencie do Antropologii strukturalnej, Warszawa 1970, ss. 524 - 526; Rozmaite kon10 11 Ibidem, �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 45 ostatecznie orzec, że zakaz incestu utwierdza wyższość tego, co społeczne, zbiorowe i zorganizowane, nad tym, co indywidualne i przypadkowe. Swoistym novum tej koncepcji jest podkreślanie pozytywnego aspektu tabu kazirodczego w postaci wspomnianej zasady egzogamii, która stanowiąc strukturalną inwersję tego pierwszego, gwarantuje wymianę społeczną w formie uruchomienia wymiany matrymonialnej. W tym momencie musimy jednak zapytać: co właściwie umożliwia takie funkcjonowanie świadczeń matrymonialnych? Tutaj niezbędne dla Levi-Straussa staje się odwołanie do podstawowego założenia, stanowiącego rodzaj "partytury" umożliwiającej zachodzenie działań społecznych, których celem n<.:.drzędnymjest stała wymiana kobiet między jednostkami, jednostkami i grupami oraz grupami między sobą. Jest to założenie o przejawianiu się w świadczeniach matrymonialnych trzech podstawowych Gtruktur ludzkiego umysłu. W kolejności są to: (a) wymóg Normy jako Normy (chodzi o tendencję umysłu do wprowadzania określonego porządku w chaos - jednak! - natury, czego efektem jest rzeczony zakaz kazirodztwa i zasada egzogamii), (b) zasada wzajemności (każdemu świadczeniu odpowiada przeciwświadczenie, co pozwala rozwinąć się różnorakim formom wymiany) oraz (c) syntetyzujący charakter Daru (dobrowolne przekazanie jakiejś wartości, np. kobiety, przez jednostkę drugiej jednostce zmienia je w partnerów dodając nową jakość do przekazywanej wartości) 12. Levi-Strauss opowiada się więc za prymatem struktury (trzech superstruktur) nad praxis, a więc nad celową działalnością w ramach wymiany. Można zatem powiedzieć, że wzajemność (jej zasada) jest pierwotna względem zakazu kazirodztwa w tym sensie, że ten drugi jest jej zastosowaniem do stosunków pokrewieństwa (ustanowienie normy). Ostatecznie więc: zakaz kazirodztwa artykułuje się w egzogamii, tkwi już w kulturze, ale przez swą uniwersalność sięga także uniwersalnie rozumianej natury. Równoległym z egzogamią wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest ukonstytuowanie się języka: w oparciu także o istnienie wymienionych trzech podstawowych superstruktur. Również w języku obowiązują normy (porządek w sferze dźwięków, wybór i utrwalenie tych z nich, które uznane zostają za nośniki znaczenia), dokonuje się proces komunikacji, w ramach której realizowana jest wzajemność i nawiązuje się społeczna więź. Tak więc egzogamia i język pełnią analogiczne funkcje; do nich dołączy Levi-Strauss trzeci element wymiany i komunikacji kulturowej w postaci świadczeń ekonomicznych warunkujących krążenie dóbr materialnych między jednostkami i grupami. Pozycja języka jest cepcje dotyczące powstania kultury omawia w swej ostatniej przed śmiercią ce M. Mortes, Rilles and the Emergence of Society, London 1983. 12 C. Levi-Strauss, The Elementary ...• s. 84. książ- �Wojciech BUTszta 46 jednak zaw:sze uprzywilejowana, gdyż uczestniczy on we wszystkich poziomach wymiany i jest podstawowym środkiem komunikowania. Tym samym konstytuuje się kultura jako trój poziomowy (przynajmniej) system komunikacji, "całość znacząca", która jest czymś jakościowo różnym od natury, gdyż rządzi się własnymi prawami. Ale wróćmy jeszcze do problemu myślenia symbolicznego. Wiemy już, że przejawia się ono w zakazie kazirodztwa i w języku, w których z kolei odzwierciedlają się elementarne struktury umysłu ludzkiego [rzeczone superstruktury (a)-(c)]. Ale skąd biorą się te struktury, skoro warunkując istnier.ie (czy raczej: zaistnienie) języka są względem niego pierwotne? Czy zatem myśl symboliczna miałaby istnieć genetycznie lub/i logicznie p r z e d językiem? Zdaniem Levi-Straussa te podstawowe struktury właściwe są wszystkim myślom i wszelkim kulturom. Zakładając jednak fakt ich uniwersalnego istnienia należałoby wyjaśnić ich genezę i status. Francuski strukturalista sugeruje jedynie, że myślenie symboliczne jest genetycznie zjawiskiem naturalnym (a więc tworem ludzkiego mózgu), zaś "prawa myślenia" są tożsame z tymi, które wyrażają się w rzeczywi:stości fizycznej oraz w rzeczywistości społecznej, stanowiącej jedynie jeden z aspektów tej pierwszej 13. Mielibyśmy zatem tutaj do czynienia z wyraźnie zadeklarowanym naturalizmem ontologicznym: (1) kultura nadbudowuje się na naturze i jest tylko innym sposobem organizacji elementów wspólnych obu tym rzeczywistościom oraz (2) prawa myślenia (a więc i "podstawowe struktury umysłu ludzkiego") dają się sprowadzić do prawidłowości funkcjonowania mózgu. Nie jest to jednak jeszcze ostateczne rozwiązanie pytania o stosunek myśli symbolicznej do języka; wydaje się, że Levi-Strauss skłania się raczej do przyjęcia tezy o równoczesnym powstaniu symbolizmu i języka w ramach "paradoksu neolitycznego" (sądzę ponadto, że w grę wchodzą wyłącznie argumenty natury logicznej). Znamienne, że w swoich późniejszych pracach nie podnosi on już problemu struktur podstawowych (gdyż np. elementarna struktura pokrewieństwa jest czymś odmiennym, genetycznie późniejszym), a linię demarkacyjną między naturą i kulturą przeprowadza jednoznacznie ze względu na obecność języka artykułowanego. "To tam rzeczywiście dokonuje się skok" - powie w rozmowie z G. Charbonnierem 14. Etnologia jako taka niewiele ma jednak do powiedzenia jeśli chodzi o ustalenie momentu i przyczyn powstania języka - to problem psychologii, anatomii i fizjologii, które powinny z czasem ostatecznie wyświetlić tajemnice struktury ludzkiego mózgu oraz 'sposób 13 Ibidem, ss. 84 - 97. u G. Charbonnier, Rozmowy z ClaucIe V~vi-StTaussem, Warszawa 1968, s. 141. �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 47 jego funkcjonowania. Chodzi tutaj także o wykazanie, w jaki sposób funkcja symboliczna myśli ludzkiej łączy się z artykulacją językową· Etnolog wie jedynie i potrafi to pokazać, że język stanowi bardzo istotny składnik kultury, jest środkiem transmisji w procesie onto- i filogenetycznego rozwoju człowieka oraz naj doskonalszym przykładem porządku kulturowego, wzorcowym dla innych dziedzin. Dodatkowy argument na rzecz tezy o powiązaniu języka z nar{)dzinami kultury stanowi fakt, że nie odnaleziono żadnego ludu czy plemienia, nawet najbardziej pierwotnego, które nie posiadałyby języka artykułowanego. Stąd uzasadniony jest sąd, że "wyłonienie się języka pokrywa się w pełni z wyłonieniem się kultury (... ). Dla nas - kończy Levi-Strauss - język jest faktem dokonanym" 15. III W późniejszych swoich pracach, przede wszystkim w Mythologiques, francuski etnolog nie powraca już właściwie do zagadnienia demarkacji między naturą a kulturą na płaszczyźnie przedmiotowej, opozycji między nimi nie traktuje jako sytuacji pierwotnej - {)dbija ona jedynie odp<lwiednią antynomię ludzkiego umysłu. To ludzie odczuwają potrzebę formułowania odstępu między naturą a kulturą i w różny sposób przenoszą stosunki panujące w przyrodzie na stosunki społeczne. Nim przyjrzymy się bardziej szczegółowo temu stanowisku, poczyńmy jeszcze kilka ustaleń w kwestii tego, co właściwie Levi-Strauss ma na myśli mówiąc zamiennie o "naturze", "świecie naturalnym", "przyrodzie", "świecie gatunków przyrodniczych" itp. Odrzucenie przekonania o pierwotności przedmiotowej (a raczej eliminacja kwestii owej pierwotności poza zakres badań) wcale bowiem nie oznacza, że pojęcie natury w sensie metodologiczno-"operacyjnym" zyskało dla r,ozważanego tu badacza sens całkiem jednoznaczny i ściśle określony. Z różnych, mniej lub bardziej okolicznościowych wypowiedzi autora Totemizmu trudno jest wywnioskować, jak pojmuje on ostatecznie opozycję natury i kultury; być może jedynie dokładne prześledzenie praktyki jego postępowania badawczego pozwoli nam przybliżyć się do rozwiązania tego problemu (wchodzą tutaj w grę głównie następujące prace: Elementarne struktury pokrewieństwa, Totemizm i Myśl nieoswojona, pierwszy i czwarty tom Mythologiques oraz ostatnio wydane w Polsce Drogi masek) 16. 15 s. 145. Krótko ujmuje Ibidem, Levi-Strauss swój stosunek do relacji natura-kultura New York 1979 (jest to zapis wykładów radiowych czonych dla masowego odbiorcy). 16 Myth and Meaning, w pracy przezna- �48 Wojciech Burszta Jak ustaliliśmy, Levi-Strauss przemieszcza nieco akcenty; wprawdzie nadal uważa naturę za przedmiotowy fundament kultury (tzn. kultura da się sprowadzić do natury wówcza,s, kiedy pod porządkiem naturalnym rozumieć całość przejawów życia), ale na planie metodologicznym dociekań ustawia obie te kategorie opozycyjnie względem siebie. Obrazowo można byłoby powiedzieć, że umysł ludzki "obserwuje" świat przyrodniczy z jego gatunkową i osobniczą różnorodnością, aby stworzyć sobie jego swoisty model, wykorzystywany w sferze rozwiązań sytuujących się na poziomie życia społecznego. Umysł ten "widzi" zarówno ciągłość, jak i opozycyjność tego, co dzieje się w przyrodzie i tego, co podsuwa kultura. Natura i kultura są sobie zarówno przeciwstawne, jak jednocześnie dopełniają się. Uznać należy, że system gatunków przyrodniczych i system obiektów kulturowych to "dwa zespoły pośredniczące, którymi człowiek się posługuje, by pokonać opozycję między naturą a kulturą i ująć je obie jako całość" 17. Opozycyjność obu porządków jawi się umysłowi ludzkiemu różnorodnie i można tutaj ustalić wiele możliwych relacji. Mały s~ownik terminów i pojęć filozoficznych podaje zestaw takich relacji, który jest zresztą powieleniem ustaleń J. Courtesa 18: (1) natura jest stanem charakteryzującym się chaotycznym niezróżnicowaniem, kultura daje się artykułować i ogarnąć myślowo czyniąc rzeczywistość zrozumiałą; (2) natura jest tym, co pierwotne i bezpośrednie, kultura to przede wszystkim organizacja społeczna; .(3) natura jest ciągła, kultura nieciągła; (4) w naturze istnieje "wolność", kultura to domena prawa; (5) natura to zwierzęcość, kultura to człowieczeństwo; (o) zjawiska biologiczne wobec zjawisk mentalnych; (7) świat nieprzetworzony wobec przetworzonego (konkretyzacją tej opozycji może być stosunek między ,,<surowym" i "przyrządzonym"). Nie wszystkie z wymienionych relacji mają rzeczywiste znaczenie w analizach. Wydaje się, że pojęcia natury i kultury występują teraz u Levi-Straussa przede wszystkim w przypadku dwóch rodzajów dociekań: nad klasyfikacjami prymitywnymi oraz w dziedzinie mito-logiki. 17 C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 193. terminów i pojęć filozoficznych, opracowali A. Podsiad i Z. Więckowski, Warszawa 1983, hasło "natura", s. 233. Analogiczny zestaw znajduje się w pracy J. Courtesa Recherches semiotiques sur les "Mythologiques" de Claude Levi-Strauss le vraisemblable de la demonstration (Ecole Pratique Des Hautes Etudes, 1971); zob. S. Zaprzaluk-Kruszyńska, Metoda, model, struktura oraz relacje między naturą a kulturą w strukturalizmie Levi-Straussa, "Studia Filozoficzne" nr 4/1985, s. 136. 18 Mały słownik �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 49 W obu tych przypadkach pojęcia te spełniają odmienną rolę. Warto więc - jak sądzę - prześledzić przykładowo tok rozumowania autora Myśli nieoswojonej, wydobywając na pierwszym miejscu te elementy, które nas tutaj bezpośrednio interesują. I tak w jednej ze swych analiz usiłuje on wykazać, że wbrew zdaniu większości etnologów, istnieją dające siG wykazać analogie pomiędzy społeczeństwami totemicznymi a ustrojem kastowym 1!l. Tym, co łączy oba te diametralnie odmienne typy organizacji społecznej, to specjalizacja nieodzowna dla całej zbiorowości i wzajemnie się uzupełniająca w stosunku do funkcji przypadającej innym grupom (o charakterze tych specjalizacji powiemy później kilka słów). Kasty endogamiczne i egzogamiczne grupy totemistyczne (typu australijskiego) stanowią dwa krańcowe typy zorganizowania społeczności w grupy; pomiędzy nimi istnieją formy pośrednie, co wskazywałoby na jakąś łączność między tymi typami. W Totemizmie istotę tego zjawiska sprowadził Levi-Strauss do odwoływania się przez instytucje totemiczne do homologii zachodzących między różnicami, które ujawniają się z jednej strony w płaszczyźnie grup, z drugiej zaś w płaszczyżnie gatunków. Innymi słowy jest to homologia pomiędzy systemem różnic w naturze i kul'turze 20. W omawianym tutaj rozdziale Myśli nieoswojonej wypracowana uprzednio tzw. czysta struktura totemiczna ulega przekształceniu w taki sposób, że cały układ homologii wprawdzie pozostaje, ale przenosi się ze stosunków na odpowiadające sobie człony (relacja między gatunkiem x i grupą x, gatunkiem y i grupą y, itd.). W takim rodzaju konceptualizacji dany klan (np. orła) jest rzeczywiście «jak» jego eponim, stosunek formalnej odpowiedniości między klanami i gatunkami zwierząt lub roślin zastępuje analogia rozważająca osobno naturę poszczególnych klanów 21. Konsekwencje tego stanu rzeczy 'są następujące: kiedy natura i kultura (upraszczając nieco) pojmowane :są jako analogiczne formalnie (jak w klasycznym totemizmie australijskim), ujawnia się wówczas s y s t e m a t y c z n ość obu tych dziedzin i każdej z osobna; natomiast grupy społeczne rozpatrywane w izolacji od (także izolowanych) zjawisk natury, ujawniają swą 19 Analiza ta zawarta jest w rozdziale pt. "Totem i kasta" Myśli nieoswojonej, szczególnie strony 171 - 196. Zwykle totemizm kojarzony jest ze społecznościami prymitywnymi i wiązany z formami egzogamii, natomiast kasty głównie ze społeczeństwami wyżej rozwiniętymi, praktykującymi endogamię. 20 C. Levi-Strauss, Totemizm, Warszawa 1968. Nie wydaje się potrzebne szczegółowe przypominanie Levi-Straussowskiej teorii totemizmu, jako że była ona wielokrotnie prezentowana i komentowana w literaturze etnologicznej; zob. choćby artykuł G. KIoski, Egzegeza "totemizmu" Claude Levi-Straussa, "Lud" t. 54/1970. 2l Levi-Strauss podkreśla z naciskiem, że nie jest to powrót do "analogicznej" teorii totemizmu, gdyż chodzi tutaj o instytucje, które powszechnie uważa się za nietotemiczne, Myśl nieoswojona, s. 177 (przypis 16). ł "LUd" - t. 71 �Wojciech Burszta 50 róż n o r o d n ość, a tym samym odmienność "gatunkową". W drugim przypadku każda grupa zmierza do utworzenia systemu nie z innymi grupami, lecz wychodząc "z pewnych wyróżniających właściwości pojmowanych jako dziedziczne" (np. członkowie klanu żurawia zawsze będą mieli krzykliwy głos). Istnieje ponadto zależność tego typu, iż im większa dążność do identyfikowania się z "modelem naturalnym", tym większe trudności z więzią z innymi grupami (każda grupa stanowi jakby odrębny "gatunek"). Model organizacji typu totemistycznego zostaje zastąpiony przez rozczłonkowany model socjo-nc;turalny, który jest funkcją sposobu, w jaki zmieniają się stosunki społeczne. Tak więc stosunek między naturą a kulturą (1) może ulegać zmianom oraz (2) nie stanowi autonomicznejsfery spekulatywnej, ale wiąże się z życiom społecznym (z praxis społeczną). Przykładem społeczeństw "przejściowych" pomiędzy klasycznie totemistycznymi (Australia) i prawdziwie kastowymi (Indie), są takie zbiorowości, które złożone są z kast "naturalnych", których kultura pojmowana jest jako projekcja bądż odbicie natury - funkcjonują one jeszcze zgodnie z modelem grup totemicznych, ale przypominają jednocześnie kasty. A jak ma się rzecz w przypadku klasycznie kastowych Indii? Zgodnie z teorią postępowania strukturalistycznego musi tutaj następować jakieś przekształcenie totemizmu. Jest ono zdaniem Levi-Straussa - symetryczne i odwrotne względem omawianego wyżej przypadku organizacji "przejściowych": w miejsce "kast" pojmowanych w duchu modelu wziętego z różnorodności natury, mamy tutaj grupy totemiczne pojmowane teraz według modelu kulturowego 22. Należy teraz wyjaśnić, dlaczego nazwy klanowe w Indiach S£i nazwami przedmiotów wytworzonych (a Witie kulturowych). Mówiliśmy już a tym, że zarówno w ramach klasycznego totemizmu, jak i w przypadku ol'ganizacji kastowej isLnieją specjalizacje; w tych drugich rzeczywiste, w pierwszych jedynie imaginacyjne, np. "opieka" nad danym gatunkiem zwierZ(iCia. Ponadto spoglądając na organizację społeczną z pewnej peJ:'spektywy, możemy zauważyć, że austrialijskie klasy matrymonialne stanowią rodzaj "kasty" - każda z nich "produkuje" kobiety dla innych "kast", tak jak jedna klasyczna kasta zawodowa wytwarza lub służy usługami innym kast'op.l. Lei-Strauss to, formalne w gruncie rzeczy podobieilstwo, określa mianem nastawienia "egzo-praktycznego". Oczywiście, czym innym jest wymiana kobiet, czym innym wymiana dóbr i usług - jest to różnica między porządkiem naturalno-biologicznym i kulturowo-społecznym. Ona właśnie wyraża owo poszukiwane, !symetryczne odwrócenie. Na terenie praktyki społecznej 22 Cudzysłów sensu stricto. przy wyrazie "kasta" podkreśla, że nie jest to jeszcze kasta �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 51 symetria ta nie jest jednak spełniana - garncarz różni się od cyrulika, wszystkie kobiety są gatunkowo tożsame, mimo iż należą do różnych sekcji i podsekcji. Bierze się to stąd, że wymiana małżeńska ma zawsze dwuznaczny charakter - jak pamiętamy Z Eler.:eni'lrnych struktur pokrewiei,slwa - sytuuje się jakby "między" kulturą a naturą. Tylko te dwa porządki mają chi:lrakter rzeczywistej różnorodności: różnorodność gatunków i różnorodność funkcji. Mając to na względzie, system kastowy, modclovv'any na różnorodności funkcji, traktuje kobiety za podobne tylko w granicach społecznych - stąd wynika endogamiczność tej organizacji. Kasty sytuują kobiety jako różnorodne z natury, a grupy totemiczne jako różnorodne kulturowo, przy czym kasty rzeczywiście wykorzystują różnorodność kulturową (odmienne i dopełniające się funkcje poszczególnych kasL), zaś grupy totemiczne tylko wyobrażają sobie, że eksploatują naturalną różnorodność (domniemana opieka nad poszczególnymi gatunkami). Ostatecznie więc: CI KASTA SEKCJA TOTEMICZNA l. model kulturowy 2. rzc:czywi'sta wymiana obiektów kulturowych 3. kobiety zróżnicowane wg modelu gatunków naturalnych (zakAZ wymiany =, krzyżowania gatunków) 1. model naturalny 2. wymiana obiektów naturalnych (kobiet) 3. kobiety różnorodne kulturowo, gatunki naturalne jednorodne kulturowo C e c h y w s p ó l n e: symetria odwrócona 1. kasty różnorodne co do funkcji, jednorodne co do struktury; 2. grupy totemiczne jednorodne co do funkcji, niejednor,odne co do struktury. Z intere:;ującego nas punktu widzenia istotne jest także i to, że obie (ortny organizacji zachowują symetrię ogólną między naturą i kulturą i właśnie ta (nieuświadamiana w istocie) dążność do symetrii powoduje logiczne przekształcenia między systemami; w przypadku organizacji totemicznej cmalogia między naturą a kulturą jest f o r m a l n a, w przypadku systemu kastowego - s u b s t a n c j a l n a. Gatunki przyrodnicze i system przedmiotów wytworzonych, to nieodmiennie modele podstawiane dla pośrednictwa wykorzystywanego do zniesienia opozycji między naturą a kulturą. Efekt - koherenty system. Inaczej nieco ma się rzecz w odniesieniu do społeczności nietotemicznych i niekastowych, chociaż podstawowa zasada "mediacyjności" pomiędzy oboma porządkami pozostaje i tutaj niezmienna. Rolę owego me- •• �52 Wojciech Burszta diatora przejmuje wówczas wymiana małżeńska, która (l) ukazuje pośredniość kobiet między systemem :ustot naturalnych (biologicznych, "gatunkowych") a systemem przedmiotów wytworzonych oraz (2) potwierdza, że każdy system jest uświadamiany jako forma przekształcenia w ramach danej grupy 23. Daje się zauważyć, że posługiwanie się przez autora Mytlwlogiques pojęciami "natura" i "kultura" przybiera coraz częściej charakter operacyjno-formalny. W procedurze strukturalistycznej, w strukturalistycznym typie wyjaśniania, są one niezbędne dla zagwarantowania osiągniqcia ostatecznego wyniku każdej analizy - wykazania, że badany przez etnologa świat kultury ma charakter funkcjonalnych struktur, między którymi zachodzą przekształcenia, ale zawsze w kierunku ostnteczncgo zachowania stanu globalnego tego ustrukturyzowanego systemu. Struktury te są teleologiczne dlatego, że umysł ludzki ciągle porządkuje stosunki zachodzące między światem naturalnym a kulturą; struktury "dążą" do koherencji, gdyż umysł ma tendencję do niwelowania różnic i wprowadzania logiki wiążącej naturę i kulturę. Nie jest przy tym ważne, czy opozycja dwóch porządków jest żródłowo pierwotna (jak w Elementarnych strukturach pokrewieństwa), czy czysto .myślowa. Stosunek do natury odnajdowany w ramach różnych kultur (na jej nieuświadamianym poziomie) określa także to, czy są one statyczne (kultury totemiczne), czy historyczne (wielkie cywilizacje Europy i Azji). I tak homologia ustalająca raz na zawsze odpowiedniość między szeregami natury i kultury powodować ma, że diachroniczny rozwój możliwy jest tylko do pomyślenia w jednym z nich - połączone bytują jakby poza czasem w stałym odtwarzaniu tego, co jest. Możliwa jest wówczas tylko historia mityczna 24. Ten fakt - podstawowej odmienności stosunku do natury - tłumaczy też zastój cywilizacyjny wielu społeczności prymitywnych; pojęcie natury ma tutaj zawsze dwuznaczny charakter: zawiera komponent "nadnaturalny" (umożliwia kontakt z przodkami, duchami i bogami) i jako taka "supernatura" jest ponad kulturą, tak jak pojmowana zwyczajnie natura jest poniżej niej 2',. Myśl pierwotna, zainteresowana związkiem człowieka ze światem nadnaturalnym, nie interesuje się jednocześnie zdobyczami techniki, wręcz potrafi je deprecjonować. Ogólnie rzecz biorąc, kultura pierwotna daje priorytet naturze za pomocą skonstruowanego systemu wierzeń i praktyk. Jest to zmodyfikowana wersja ustaleń z The Elementary ... Nie będziemy bliżej wchodzić w problem strukturalistycznej wizji historii. Na ten temat zob. J. Topolski, Marksizm i historia, Warszawa 1977; M. Godelier, Perspectives in Marxist Anthropology, Cambridge 1977. 25 C. Levi-Strauss, Structural Anthropology Vol. II, New York 1978, s. 320. 23 24 �NATURA Opozycja pomiędzy rego homologicznych zerwuje się te formy rządkiem natury (np. jest także mito-Iogika; ruje" na omawianych - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 53 naturą a kulturą znajduje swój dalszy ciąg w szeopozycji, np. "żeński" /"męski" - dla kobiet redziałalności, które traktuje się jako zgodne z poogrodnictwo). Odbiciem tej podstawowej relacji zobaczmy jak w jej przypadku umysł ludzki .,opew tym szkicu porządkach natury i kultury. IV Zasadniczą cechą myślenia mitycznego jest opisywanie rzeczywistości za pomocą analogii, logiki wyrażającej się w przekształcaniu się metafory w metonimię. Nie jest więc tak, że mity wyjaśniają po prostu - i to całkowicie fałszywie - zjawiska naturalne, ale "za pomocą zjawisk naturalnych mity usiłują wyjaśnić wycinki rzeczywistości nie będące same rzędu przyrodniczego, lecz logicznego" 26. Czym innym jest także posługiwanie się analogią, aby myśleć o kulturze w terminach porządku wziętego z natury (instytucje totemiczne, systemy kastowe), czym innym zaś - myśleć o naturze przez analogię z kulturą, jak w przypadku mitów. Relacja między tymi porządkami ulega więc odwróceniu i powoduje powstanie mitycznej wizji świata. Korzysta ona szeroko z wyszczególnionych w punktach 1 - 7 rodzajów relacji między naturą a kulturą. Efektem mitycznego traktowania zjawisk natury jako analogicznych z kulturą je::;t personifikacja sił natury; stają się one nadludzkimi herosami, działania których spowodowały obecny porządek świata (zobacz choćby przykłady mitów o pochodzeniu masek swaihwe w Drogach masek). Relacje w świecie przyrody uzyskują intencjonalny charakter taki sc!m, jaki mają relacje między ludźmi (na poziomie kultury). Świat n"iury staje siQ światem analogicznym do śVłiata ludzi, a p~zez to świakm zrozumiałym, "oswojonym"; z drugiej strony myśl mityczna "działa" w kierunku przeciwnym, naturalizując działania ludzkie poprzez traktowanie ich tak, «jak gdyby» były integralną częścią determinizmu fizycznego. Tym samym myślenie analogiczne wypracowuje zarówno teorię, jak i praktykę - pierwsza odzwierciedla się w religii (uczłowieczenie praw natury, antropomorfizacja), druga w magii (naturalizacja działań człowieka); jedna wyjaśnia świat, druga daje poczucie możliwości zmieniania jego stanu i kontrolowania jego praw. Widać więc, że myślenie mityczne charakteryzuje wzajemnosc i wymienialność perspektyw, w ramach których rzutuje się kulturę na naturę humanizując prawa tej drugiej, ale jednocześnie naturalizuje wpływ człowieka w magii, co jest efektem zabiegu odwrotnego - rzutowania 2li C. Levi-Strauss, Myśl nieoswojona, s. 144. �54 Wojciech Burszta natury na kulturę. Jak to ujmuje w swoim stylu Levi-Strauss: "Pojęcie świata nadnaturalnego istnieje tylko dla ludzkości, która sama sobie przypisuje władze nadnaturalne i która w zamian użycza naturze władz swego nadczłowieczeństwa" 27. Myśl mityczna wyjaśnia więc całość świata i daje ludzkiemu umysłowi poczucie iluzorycznej kontroli zarówno nad naturą, jak i społeczeństwem. Dlatego też można ją z całą pewnością nazwać myślą "totalizującą". "Uwertura" do The Raw and the Cooked oraz zakończenie osLatni\:.go tomu z cyklu 1'I1ythologiques - L. Homme nu, przynoszą uwagi U'vi-Straussa na temat związków mitu, języka i muzyki. Warto pokrótce przyjrzeć się tym wywodom, jako że znamionują onc kolejny zwrot t;~kże w rozumieniu omawianej w niniejszych rozważaniach relacji natury i ;mJtury. Zwrot ten nazwałbym po prostu etapem poszukiwania lormc-.lnych podobieilstw. Chodzi także o to, że francuskiego myśliciela inLresuje teraz przede wszystkim to, jak mity "myśh się w czlowieku", tj. !ch formalna organizacja. Rozszerzając wcześniejsze ustalenia dotyczące analogii istniejc;ćcj pomiędzy językiem, mitem a muzyką, zawarte jeszcze w Aictropologii stnLkturalnej 28, Levi-Strauss twierdzi teraz, że istnieje pomiędzy nimi nie jeden, a dwa rodzaje związków:podobieństwa i formalnej bliskości. S,-ln1 zaś bliski związek między muzyką a mitem opiera na tym, że jcd;1a i druga dziedzina nie ma żadnych oczywistych funkcji praktycznych (w przeciwieństwie do języka); obydwie odzwi.erciedlają ponadto podstawowe właściwości ludzkiego umysłu i sposoby rozumowania. Jednakże nęcące porównywanie języka, mitu i muzyki musi mieć na uwadze nie tylko ścisłe analogie, lecz także i zasadnicze różnice. Podstawowymi elementami języka są - jak doskonale wiadomo - fonemy, same nie posiadające znaczenia, ale w kombinacji różnicujące je. To samo możemy powiedzieć o muzyce: pojedyncze nuty także nic mają same w sobie znaczenia, o którym decyduje dopiero ich odpowiednia kombinacja (powstają wówczas tzw. "sonemy" lub "tonemy"). Ale język nie ogranicza się do systemu fonologicznego - mamy przecież morfologię i składniG, tworzymy wyrazy, a z nich Glowa i całe dyskursy. W muzyce nie mamy "słów" - elementarne jednostki, kombinacja poszczególnych nut, tworzy od razu rodzaj "zdań", tj. frazy melodyczne. Trzy poziomy ogólnego systemu języka w przypadku muzyki redukują się do dwóch - picrw~zego (sonemy) i trzeciego (frazy). Zestawiając teraz mitologię zarówno z ;,uzyką, jak i językiem, widzimy z kolei, że nie ma w niej poziomu fGnologicznego, naj niższymi elementami są tutaj od razu słowa. Tak wiqc 27 ce of 28 Ibidem, s. 332 oraz tenże The Raw and the Cooked. Introduction I, London 1970. C. Levi-Strauss, Antropologia Mythology: strukturalna, s. 287 - 294 to the Scien- �NATURA - MYŚL SYMBOLICZNA - KULTURA 55 w porównaniu ze służącym za paradygmat i wzór językiem, muzyka i mitologia "tracą" zawsze jeden z poziomów swego hierarchicznego ustrukturyzowania. Pon,ldto muzyka zawsze podkreśla dźwiękowy aspekt systemu j(~zykoweg(),mitologia zwraca się raczej w kierunku sensu (podkreśla aspekt znaczeniowy). Mity zajmują pozycję pośredniel między dwoma diametralnie opozycyjnymi typumi systemów znaków: jC2zykiem muzyki z jednek strony, a mowc1artykulowane], z drugiej 29. N,o czym zasadza się ta mediacyjność n~itologii? Zdaniem Levi-Straussa istnieje tutaj izomorfizm pomiędzy dwiema opozycjallli: naturą i kulturą oraz ciągłością i nieciągłością. Mit nie jest muzyJq, ale nie jest także jedynie językiem, sytuuje vv srodku drogi pomiE;dzy percepcją estcLyczną i przykładem myśli logicznej sa. Charakterystyczne jest przy tym, że wyk<lzywanie związków między językicrn, mitcrn i muzyką służy właściwie w ostateczności wykazaniu, iż we wszystkich tych zakresach odzwierciedla się nic innego, jak tożsarność n a t u r y l u d z k i e j - identyczna współzależność między strukturą logiczną i re2kcją emocjonalnć1. W ten sposób zamyka się -- moim zdaniem - koło poglądó\v autora 1'vlythologiques na kwestię wzajemnych relacji pomiędzy naturą i kulturą. Parafrazujclc myśl samego Levi-Straussa odnoszącą się do mitów: punkt wyjścia rozwnżań zawiera się w ich zwieó.czeniu, a ich koniec w początku. Zanim uzasadnimy powyższy sąd - jeszcze jedna cytata. Otóż w Myth and !'/leaning Lćvi-Strauss powiada, że jest bardzo daleki aby "redukować kulturą do natury, jak to określamy w żargonie antropologicznym; ale mimo tego to, czego jesteśmy świadkami na poziomie kultury, są to zjawiska z formalnego punktu widzenia tego samego rodzaju" 31. v Pojęcie "natury" w pismach francuskiego etnologa na pewno dalekie jest od jednoznaczności; występuje zawsze w dwóch podstawowych znaczeniach: jednym formułowanym explicite, drugim będącym konsekwencją jego zapatrywań ogólnoteoretycznych. Zacznijmy od tego drugiego - odnosi się ono do natury ludzkiej (ostatecznie zawsze do natur~ mózgu). W tym ujęciu kultura jest izomorficzna z naturą, gdyż badając człowieka i jego struktury myślowe dochodzimy do przyrodniczej natury procesów myślowych. Procedura wyjaśniania strukturalistycznego wymaga uwzględnienia biologicznego aspektu człowieka jako ostatecznej instancji, na której wspiera się roszczenie do prawomocności tez ell 30 31 C. Levi-Strauss, s. 14. C. Levi-Strauss, The Raw ... , s. 28. Ibidem, Myth and Meaning, s. 10. �56 Wojciech Burszta o tożsamości struktur myśli w czasie i przestrzeni. Dla Levi-Straussa bowiem uświadamiany poziom zjawisk jest jedynie punktem wyjścia do ustalenia zasad rzeczywiście je konstytuujących, zasad logicznej klasyfikacji, która leży u podstaw kultury jako rzeczywistości myślowej i organizuje ją. Ostateczne uprawomocnienie tych zasad jest zadaniem neurofizjologii lub - jak ostatnio sugeruje nasz myśliciel - cybernetyki 32. Logika kultury daje się sprowadzić do logiki funkcjonowania mózgu, a ta wypływa z samej natury tego organu człowieka. Drugi sens terminu "natura" to ten, o którym traktował w większości przypadków niniejszy tekst: chodzi o dwa odmienne porządki rzeczywistości, pomiędzy którymi nieustannie "mediuje" myślenie symboliczne. Poszczególne analizy i stwierdzenia Levi-Straussa ukazują, jak określone formy zjawisk kulturowych (język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, muzyka, sztuka) wytwarzają struktury unifikujące naturę i kulturę w koherentne systemy myślowo-logiczne. Sytuacja wygląda więc tak, że poglądy autora Mythologiques ciągle oscylują pomiędzy naturalizmem przedmiotowym i metodologicznym, a "kulturalizmem". Zrozumiałe więc, że część interpretatorów myśli Levi-Straussowskiej klasyfikuje jego poglądy jako zdecydowanie naturalistyczno-biologistyczne; inni zaś zaliczają go w poczet kontynuatorów neokantyzmu! Raz bowiem kultura da się sprowadzić do prawidłowości naturalnych, kiedy indziej pojęcia "natury" i "kultury" mają jedynie walor metodologiczny i służą pokazaniu, jak myśl symboliczna funkcjonuje w ciągłej oscylacji pomiędzy indywidualnie narzucającą się rzeczywistością przyrodniczą i społeczną rzeczywistością kultury. Sposób posługiwania się pojęciami "natury" i "kultury" jest zawsze u Levi-Straussa funkcją założeń ukierunkowujących aktualnie prowadzone przezeń analizy etnologiczne; są to jednak zawsze pojęcia kluczowe dla strukturalizmu, gdyż jeśli przyjąć, że ma on ukazać zasady funkcjonowania myśli ludzkiej, niezbędne jest powołanie takiego zakresu rzeczywistości, w obrębie której myśl ta się porusza. Gdyby jednak spojrzeć na strukturalizm Levi-Straussowski jako na teorię poznania okaże się, że opozycja "natura versus kultura" znajduje tutaj ostateczne rozwiązanie w stwierdzeniu, że za kulturową różnorodnością ukrywa się zawsze ludzka natura pojmowana jako zunifikowana i abstrakcyjna struktura rządząca konkretnymi wariantami tej różnorodności. Nie jest to idea nowa i Levi-Strauss próbuje ją jedynie odnowić, korzystając z jednej strony z osiągnięć (rzeczywistych lub tylko potencjalnych) współczesnej nauki, z drugiej waloryzując wizję świata spo32 Levi-Strauss porównuje np. naturę rycznych, L'Homme nu, Paris 1H71. ludzką z rodzajem matryc kombinato- �NATURA - MYSL SYMBOLICZNA - KULTURA 57 łeczności prymitywnych. Przewodnikiem w tym drugim względzie był dla niego zawsze J. J. Rousseau, który miał pierwszy dostrzec, że poszukiwanie "społeczeństwa natury" pomaga zastanowić się nad n at u r ą s p o ł e c z e ń s t w a. O tym światopoglądowym wymiarze koncepcji L<'vi-Straussa nie powinno się zapominać 33. Wydaje się także, że ukazanie, w jaki sposób strukturalizm w ujęciu autora Totemizmu stosuje opozycję: natura-kultura odsłania pewną fundamentalną dwuznaczność (może lepiej byłoby powiedzieć - niezdecydowanie) pojmowania samej struktury. W rachubę wchodzić może bowiem albo (a) traktowanie jej jako realności ufundowanej neurofizjologicznie; w tym sensie, jako twór natury, wyprzedza ona kulturę. Obok tego rozumienia mamy jednak strukturę jako (b) narzucający się umysłowi ludzkiemu sposób porządkowania pojęć natury i kultury, a zarazem homologizowania ze sobą obszarów objętych przez te pojęcia. Konsekwencje opowiedzenia się za którąś z wyszczególnionych konceptualizacji struktury ujawniają się w pojmowaniu relacji natury i kultury. Już zupełnie na marginesie chciałbym podkreślić, że przedstawiciele neostrukturalizmu, "karmiący" się myślą Levi-Straussa opowiadają się za wariantem (b) definiowania struktury, który to wariant zostaje rozwinięty w sposób następujący: struktura wyznacza podstawy "logiki" pojęć, w szczególności właśnie naturę i kulturę jako człony opozycyjne. Homologic7ność obszarów oznaczanych przez te pojęcia stanowi wyraz owej ,,logiki", która jest niezależna od podporządkowanego jej umysłu badacza. Tym samym problem pierwotności przedmiotowej natury względem kultury lub vice versa nie pojawia się tu: struktura równocześnie kształtuje jeden i drugi obszar oraz relacje między nimi (homologizując te obszary). Nie oznacza to jednak wcale, że natura jest częścią kultury [różnica w stosunku do ujęcia typu (b) u Levi-Straussa], gdyż nie ma innej natury i kultury jak tylko natura i kultura "myślana", zaś z punktu widzenia struktury obydwie są wtórne. Jeśli ktoś pragnie domagać się pierwotności jednej z tych instancji, może to uczynić jedynie na poziomie "ideologicznym", absolutyzującym tę opozycję merytorycznie. Tylko wówczas problem owej pierwotności w ogóle pojawia się 34. Jednak w przypadku Levi-Straussa podobne ujednoznacznienie nie wchodzi w rachubę, co zostało - mam nadzieję - wykazane w niniejszym szkicu. 33 C. Levi-Stl'auss, Structural Anthropology Vol. II, s. 40. Rodzaj hołdu składa francuski mistrz etnologii Rousseau w swej "podróży filozoficznej", Smutku tropików, Warszawa 1960. 34 Proces neostrukturalistycznej recepcji myśli Levi-Straussa oraz określenie statusu struktury w sugerowany powyżej sposób można doskonale prześledzić w pracy: L Rossi and Co., The Logic of Culture, London 1982. Bliżej podejmuję ten problem w osobnych rozważaniach. �58 Wojciech Burszta WOJCIECH BURSZTA NATURE - SYMBOLIC THOUGHT - CULTURE (summary) ,An outlook on Levi-Strauss structurali:;m from the point of Uw notions of "nature" and "culture", which the French ethnologist employs in his work, is suggested in this paper. It is the author's thesis that the opposition nature-culture can be conceived as the main line of the interpretation concerning the basic trends of LĆvI-·Strauss general thEoretic~11 thought. S(I~-:lC (-:n(l1y~;is concerning Uv' U-',,'CJ_'standing of the relation between nature and culture have been carried out to defend the above thesis, from the point of view of 1) the subject in question (nature and culture as two distinct realities which are objectivized in people's thinking), 2) the methodology (the ways of investigation of the relations that organize the two realities or link them together). It appears that symbolic thinking is always the factor which unites the orders of reality. This thinking uses both natural and social substance in order to make them into coherent logical systems. Lćvi-~;trćmss analyse:; of totemism and mytha-logical thinking exemplify ',his phenomenon (in the former case nature is transformed into culture; in the latter - just the opposite occurs - culture is transformed into nature). The p~lper presents <]f] evolution of Levi-Strauss point of view on the relation between nature and culture. This evolution, however, has resulted in a clarification of the sense in which he uses both these notions. Duality of a possible understanding of these notions is best rendered by the following words of Levi-Strauss: "nature is preculture and it is also subculture". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ad7b7f1bfbaef72daad52fc54bc1268.pdf 350e60de5c07fb58315ea01d32b7f25f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2347 Title A name given to the resource Kurt Vonnegut: Portret antropologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.158-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kurt Vonnegut Portret antropologiczny Wojciech J. Burszta Krzysztofowi Jeszcze stosunkowo niedawno wskazywanie na powinowac­ twa między antropologia kulturową, jakby nie było nauką empiryczną, a fikcją literacką, kojarzoną ze sferą wyobraźni i twórczej inwencji, przyjmowane było wśród badaczy kultury z dużą rezerwą. I tak właściwie jest do dzisiaj, a racje przeciwników jakże modnego obecnie tekstualizmu antropolo­ gicznego można zrozumieć. Nie po to wszak przez sto pięć­ dziesiąt z górą lat badacze obcych kultur pracowali nad skomplikowanymi technikami badań terenowych, stworzyli model antropologicznej teorii kultury i zdobyli zaufanie filozo­ fów co do wiarygodności własnych analiz, żeby teraz spokojnie przyjąć do wiadomości, że ich działalność ma wiele wspólnego z pisarstwem i jest równie subiektywnie nacechowana. Zdarzało się wprawdzie wielekroć w przeszłości, że antropologowie dawali upust swoim literackim pasjom, jak choćby Ruth Benedict czy Edward Sapir, ale do głowy im nic przychodziło, aby traktować je jako część zawodowej działalności. W po­ wszechnej świadomości metodologicznej naukowe badania nad kulturą i literaturą piękną w zupełnie odmiennych sytuowały się rejonach: te pierwsze, opierając się na terenowych ustaleniach etnograficznych, zajmować się miały F A K T A M I , aby w rezul­ tacie docierać do P R A W D Y , podczas gdy druga tworzy fikcyjne światy zaludnione równic fikcyjnymi postaciami i sytuacjami, których źródłem jest fantazja i artystyczna inwencja. Świat przedstawiony w literackich dziełach i rekonstrukcja obrazu badanej przez antropologa kultury, zwykle obcej, odwołują się do zasadniczo różnych strategii poznawczych. Przede wszyst­ kim to, co pisze o kulturze badacz daje się jakoby zawsze zweryfikować, gdyż każdy taki opis posiada swoje przed­ miotowe odniesienie, podczas gdy fikcyjne sytuacje literackie są kwestią samego dyskursu, a powieści nie roszczą sobie przecież pretensji ani do prawdopodobieństwa (w zwykłym sensie), ani do zestawiania ich z realnym światem, choćby właśnie wybranej kultury opisanej onegdaj przez antropologię. Antropologia odtwarza tedy różne kulturowe prawdy społe­ czeństw uwikłanych w partykularne formy życia, a literatura kreuje właściwe dla siebie prawdy artystyczne. Jednakże zarów­ no jedna, jak druga pragną w rezultacie powiedzieć nam coś istotnego i niebanalnego o człowieku i jego kulturze. Czynią to jedynie we właściwym dla siebie trybie. A . Owen Aldridge ujmuje to w taki oto sposób: „Zarówno literatura, jak antropologia opowiadają o działal­ ności człowieka, podobnie jak czynią to historia i filozofia. Przedmiotem antropologii jest człowiek jako taki, podczas gdy literatura ucieleśnia pisanie o człowieku i stanowi przedmiot historii literatury i krytyki literackiej. Antropologia usiłuje w sposób naukowy sportretować gatunek ludzki, natomiast literatura przedstawia ludzkie charaktery i działania poprzez subiektywną perspektywę innego człowieka. Literatura egzys­ tuje jako residuum działalności kulturowej, podczas gdy ant­ ropologia jest metodologią, czy też procesem badawczym." Zostawiając rozwinięcie tego niewątpliwie fascynującego problemu na inną okazję , w niniejszych rozważaniach propo­ nuję coś o wiele skromniejszego: zajęcie się postacią Kurta Vonneguta, znamienitego pisarza i wykształconego antropologa w jednej osobie. Spróbujmy prześledzić na tym jednostkowym 1 2 Kubaczewskiemu przykładzie, w jaki sposób refleksja antropologiczna przenika nieustannie świat przedstawiony w powieściach Vonneguta i jak formuje tak charaterystyczną dla tego pisarza moralizatorskoironiczną utopię społeczną, której dał on wyraz w trzech autobiograficznych książkach, a której źródłem jest antropolo­ giczne zadziwienie nad światem. Istnieją pisarze, którzy niesfornie wymykają się wszelkim zakusom do jednoznacznego zaklasyfikowania. Należy do nich, sędziwy j u ż obecnie, niegdysiejszy guru młodego pokolenia przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, autor Kocie] kołyski. Nalepek przydawanych jego twórczości oczywiście nie brakuje i sam Vonnegut naigrawał się z nich niejednokrotnie, zwłaszcza z zaszeregowania go przez Bruce'a Jay Friedmana do grona american black humorists. Powszechnie twórczość jego nadal bywa odbierana jako inteligentny rodzaj science-fiction, taki mianowicie, który nie tyle epatuje czytelnika technologicz­ ną stroną przedstawionych wizji, ile pokazuje kulturowe i psy­ chologiczne ich konsekwencje. Krytycy przez lata bardzo nieufnie odnosili się do Vonnegutowskich książek, widząc w nich co najwyżej wyraz pisarstwa popularnego tworzonego dla ludzi myślących. Rzeczywiście recepta pisarska Vonneguta jest prosta: trzeba pisać zrozumiale, gdyż ogromna większość ludzi ma trudności z czytaniem, tedy trzeba im to ułatwić poprzez intrygę, krótkie zdania i odwołania do znanych nar­ racyjnych schematów. Ale książki Vonneguta wcale proste i łatwe nie są, a ich ostateczny wydźwięk nie jest wcale jednoznaczny, stąd dają się one odczytywać na różnych pozio­ mach interpretacyjnych. Słusznie powiada William Rodney Allen, iż jego pisarstwo jest w istocie „metapowieściowe", a postawa samego Vonneguta przypomina jako żywo postawę antropologa: tak jak ten drugi implicite krytykuje swoją własną kulturę badając inną, tak Vonnegut skupia naszą uwagę na sztuczności i konwencjonalności tradycyjnej narracji powieś­ ciowej. Wydaje się jednak, że postawa owego klasycznego „antropologicznego zwątpienia" przenika o wiele głębiej spo­ sób widzenia świata przez tego pisarza. T y m bardziej, że Vonnegut ma za sobą studia uniwersyteckie na tym kierunku; w latach czterdziestych był bowiem słuchaczem kursów an­ tropologii na uniwersytecie w Chicago, uważa się za ucznia Roberta Redfielda, a w roku 1947 sformułował nawet projekt pracy dyplomowej, wówczas odrzucony. Jej tytuł brzmiał „Fluctuations Between Good and Evil in Simple Tales". Jak dzisiaj się ocenia, można j ą potraktować jako pionierską próbę powiązania teorii literatury i teorii antropologicznej. Niestety, wyglądała ona dla ówczesnych autorytetów naukowych zbyt niepoważnie (np. zestawienie mitu biblijnego z opowieścią o Kopciuszku), a sam Vonnegut nie znalazł przekonywających argumentów na obronę własnej koncepcji, poza stwierdzeniem, że wykresy są równie obrazowe, jak garnki i przekłute włócznią ludzkie czerepy. Ostatecznie jednak pisarz otrzymał M.A. z antropologii w roku 1971 (!) za... powieść Kocia kołyska. 1 4 5 11 Kurta Vonneguta można nazwać najbardziej konsekwentny' wyrazicielem tezy kulturowego relatywizmu na gruncie litera­ tury. Relatywizm ten, odnoszący się przecież do świata lud/kie.1 konwencjonalności poczytywanej przez różne społeczeństwa za uniwersalizm, ma swój pierwowzór w fizycznej teorii wzgled' ności. Wszechświat - powiada niejednokrotnie pisarz powstał na człowieczą miarę i nie było jego przeznaczeniem by domem dla istot ludzkich - on istniał i będzie istniał niezależnie 1111 c * Fragment k s i ą ż k i Czytanie Kultury. wkrótce w wydawnictwie Opus, Ł ó d ź 158 Pięć Szkiców, która u k a ż e s i ę �od naszych o nim wyobrażeń: pojęcia czasu i przestrzeni są same w sobie względne. To jedynie ludzki punkt widzenia każe nam traktować go w sposób kulturowy, przypisywać mu intencjonalność i poszukiwać w nim nieustannie boskiej obe­ cności, a czas i przestrzeń traktować na modłę absolutystyczną. W Palm Sunday Vonnegut wyraźnie zaznacza, iż. studia i lektury antropologiczne ugruntowały jego wcześniejszy 'przyrodzony' ateizm będący wynikiem zarówno tradycji rodzinnych, jak i opowiedzenia się za klasyczną teorią względności. T y m razem jednak argumenty były czysto kulturowej natury: konfrontacja Z niebywałą odmiennością ludzkich sposobów na życie powo­ duje, iż rodzi się przekonanie o zasadniczej niemożności wskazania którejś z istniejących kultur jako tej prawdziwej, jedynej, najbardziej racjonalnej. W ten sposób antropologia uczy właśnie nieufności w stosunku do wszelkich uniwersalistycznych roszczeń, a dla Vonneguta staje się wyrazem najbar­ dziej idealistycznego spojrzenia na świat, a wręcz 'jedyną religią', do której wyznawania jest skłonny się przyznać. Jakże charakterystycznie powiada o tej nauce pisarz: najpierw, w Wampeters, Foma and Granfalloons, że jest to „poezja, która chce być naukowa", a ostatnie) już. otwarcie zrównuje obie te twórcze dziedziny: „Otrzymałem stopień z antropologii na uniwersytecie w Chi­ cago. Studenci tej d z i e d z i n у p o e z j i (podkr. W.J.B.) uczą się poszukiwać wyjaśnień dla ludzkiego zadowolenia lub przykrości - z powodu wojen, obrażeń, spektakularnych chorób i naturalnych katastrof - w kulturze, społeczeństwie i historii. A ja właśnie pokazuję owe czarne charaktery w moich książ­ kach i one nigdy nie są jedostkami ludzkimi. Są to znowu: kultura, społeczeństwo i historia." Zycie człowieka jest dla Vonneguta życiem w podwójnej iluzji: że wszechświat ma sens uwzględniający ludzką w nim obecność oraz że możemy tu na ziemi żyć w „ p r a w d z i w e j " kulturze, tej najświętszej, bo naszej. Jesteśmy przypadkiem w świecie nie do pojęcia, a dodatkowo przypadkiem w morzu przypadków społecznych form organizacji ludzkiego bytu. Jak to podwójne uwarunkowanie ujrzeć? Oczywiście: przyjmując pozycję zewnętrznego obserwatora, i to w najszerszym sensie oraz patrząc na rzeczywistość poprzez pryzmat ironii. Bowiem przeznaczeniem pisarza, podobnie jak zadaniem prawdziwego antropologa, jest agitacja na rzecz zmiany społecznej, ale specyficznie rozumianej, bo jest to zmiana poprzez przypomi­ nanie mnogości kulturowych tradycji i wskazywanie na ich warunkowy charakter. W Wampeters, Foma and Granfalloons czytamy: „Pierwszoklasista powinien zrozumieć, że jego kultura nie jest racjonalnym wymysłem: że są tysiące innych kultur i one działają całkiem dobrze: że wszystkie kultury opierają się raczej na wierze niż prawdzie: żc istnieje wiele alternatyw dla naszego społeczeństwa (...) Oczywiście, dzisiaj relatywizm kulturowy jest modny i ma to prawdopodobnie związek z moją popularno­ ścią wśród młodych ludzi. Ale on jest więcej niż modny - on jest usprawiedliwiony i atrakcyjny. Jest także źródłem nadziei. Oznacza, że nie musimy iść tą drogą, która nam się nie podoba."" Kulturowy relatywizm w wydaniu Vonneguta staje się także źródłem metody pisarskiej, prowadzi bowiem do konfron­ towania w jego poszczególnych powieściach różnych wizji świata. Praktycznie we wszystkich z nich powtarza się analogi­ czny schemat. Oto widzimy różniące się formy kulturowego życia, rzekomo uniwersalne i prawdziwe, w które wkracza jakaś Postać „z z e w n ą t r z " po to tylko, aby odwrócić utrwalony Porządek widzenia rzeczy. Takie osoby, śmiem twierdzić, "ferują antropologiczną krytykę ludzkiej wiary poczytywaJ za racjonalność, a mogą nimi być zarówno tradycyjni "goście z kosmosu", jak sławni Tralfamadorianie z Rzeźni ^ bunier pięć, albo z innej kultury, bądź. jednostki znajdujące się S odmiennym stanie świadomości z powodu doświadczeń . Wojennych lub kontaktu ze złem. Vonnegut powtarza dokładnie I * sposób kongenialny) zdanie Claude'a Levi-Straussa, iż. °bserwator z zewnątrz, albo znajdujący się na styku dwóch *iatów, zawsze widzi więcej niż ten, który tkwi w centrum ydarzeń. Tylko taki obserwator widzi naprawdę, iż wszystko 7 n e s w 4 jest względne. U Vonneguta wielu z. takich obserwatorówbohaterów pojawia się wielokrotnie w różnych powieściach. Najważniejszym z nich jest Kilgore Trout, rozbitek życiowy, pisarz science-fiction, którego fabuły opowiadań przywołuje Vonnegut tylko po to, aby pokazać nam, iż antropocentryczny sposób widzenia świata posiada istotne ograniczenia. Ale o tym fakcie w sposób szczegółowy dowiemy się w jednej z później­ szych książek Vonneguta, Galapagos, w której pisarz wyraźnie opowie się za biocentryzmem. a przeciwko destrukcyjnemu antropomorfizmowi. Świadomi biochemiczno-antropologicznych uwarunkowań naszego bytowania są jednak tylko nieli­ czni, tacy właśnie jak Trout (alter ego wczesnego, niedocenia­ nego Vonneguta). Duch syna Trouta - Leon Trotski Trout, który będzie narratorem Galapagos w A . D . 1.001.986. nie ma już komu przekazać swojej opowieści. Pora jednak na bliższą prezentację antropologicznej obecności w prozie Vonneguta. Zacznijmy - a jakże - od Kociej kołyski. Dzisiaj zwykło się wspomnianą powieść odczytywać w mod­ nej formule postmodernistycznej, bo jest to zaiste klasyczna pozycja tego typu literatury, jako że czytelnik nieustannie jest uświadamiany, że forma jest sztuczna i wymyślona, następstwo czasu nieistotne, a pojęcia prawdy i fałszu - oczywiście - względne. Fałsz może być bowiem, w głębszym sensie, najbardziej oszukańczą formą prawdy i o tym właśnie traktuje Cat's Cradle. Jest to powieść o micie, którego podstawą jest kłamstwo wymyślone przez niejakiego Lionela Boyd Johnsona i propagowane przezeń na karaibskiej wyspie San Lorenzo pod nazwą religii Bokokonizmu. Narrator powieści, patrząc z punk­ tu widzenia chronologii, cytuje z „Księgi Bokokona", wyjaś­ niając czytelnikowi kluczowe pojęcia i terminy tej religii, a ponadto poucza go, że jeśli nie zrozumie on, jak użyteczna może być religia oparta na kłamstwie, powinien książkę odłożyć, gdyż nic z niej nie zrozumie. " W Bokokonizmie istotną rolę odgrywają cztery po jęci a:/oma, karass. granfalloon i wampeter. Pierwsze z nich oznacza użyteczne albo nieszkod­ liwe nieprawdy powodujące, iż ludzie czują się odważni, mili i szczęśliwi. Przykład: „Powodzenie czeka na nas tuż za rogiem".Karass i granfalloon oznaczają z kolei dwa sposoby zorganizowania istot ludzkich w różnorodne wspólnoty idei - pierwszy ich typ realizuje jakoby W o l ę Boga bez świadomo­ ści, co właściwie czyni, drugi jest karass fałszywym, czego przykładami są partia komunistyczna, organizacje społeczne w rodzaju Ligi Kobiet, sztucznie tworzone „zespoły pracow­ nicze",ale nade wszystko „każdy naród, zawsze i w s z ę d z i e . " " . Wreszcie pojęcie wampeter albo sedno karass - obiekt, wokół którego członkowie danej grupy obracają się „w majestatycz­ nym chaosie m g ł a w i c y " i który usensawnia ich byt oraz powoduje, iż mają poczucie wspólnoty. Takim wampeter narratora jest najnowszy produkt nauki „ L ó d - 9 " , wynaleziony przez dra Feliksa Hoenekkera. On to właśnie ostatecznie zniszczy życie na ziemi przy końcu powieści, bowiem jego zdolności „ z a m r a ż a n i a " nie dają się pohamować. Nie będziemy, oczywiście, streszczać znanej doskonale książki, zwróćmy jedynie uwagę na jej aspekt antropologiczny. Wyspa San Lorenzo jest w niej najwyraźniej metaforą Haiti, włączając w to charakterystykę okrutnego dyktatora Papy Monzano, alter ego rzeczywistego Papy Doc Duvaliera. Na tym fikcyjno-realnym podłożu prezentuje Vonnegut, jak działa jego idea kulturowego relatywizmu. Wyznawcy Bokokonizmu wie­ dzą, iż inne religie i inne narody popełniają ten błąd, iż uzurpują sobie prawo do wyłączności w posiadaniu prawdy. Bokokonista wie, że prawd jest wiele, a być może nie ma żadnej, stąd „ p r a w d a " jest dlań prawdą tymczasową, zawsze możliwą do podważenia. Jeśli Bokokonizm ofiaruje głębszą od innych religii prawdę, to tylko dlatego, iż daje pełną możliwość wymyślenia dowolnej jej postaci, co udo wodniają dwaj protagoniści - Johnson i McCabe, dopasowując j ą do zmieniających się warunków życia na San Lorenzo. Prawda Bokokonizmu jest użytecznym kłamstwem. Jak powiada sam Bokokon, ożywiony przez Vonneguta w scenariuszu telewizyjnego przedstawienia: „Jeśli prawda o twoim życiu jest zbyt okrutna, wówczas sama prawda staje się twoim w r o g i e m " . 1 12 Nie jest jednak tak, że religia, w przeciwieństwie do nauki. 159 �nawet w tak oświeconej postaci J a k Bokokonizm, jest zbawie­ niem dla świata. W Cat's Cradle zarówno jedna jak druga prowadzą ostatecznie do upadku ludzkości. No, ale czytelnik został już na wstępie poinformowany, iż „nic w tej książce nie jest p r a w d ą " . To jeszcze jeden - już klasycznie ironiczny - wymiar Vonnegutowskiego relatywizmu: pisarz jest przy tym w pełni świadom logicznego paradoksu zawartego w tym twierdzeniu. Jeśli nic w książce nie jest prawdą i powyższy sąd znajduje się w niej, stanowi jej część, wtedy również on sam prawdą nie jest, a stąd „ c o ś " w książce prawdą jest. Pojęcie kulturowej względności nie jest jedynym antropolo­ gicznym tropem w twórczości Vonneguta. Można nawet powie­ dzieć, iż. pojawia się ono zwykle w kontekście dwóch innych, którym pisarz przydaje mityczne wręcz znaczenie: The Folk Society oraz rodziny rozszerzonej (extended family). Pierwsze z nich jest autorstwa Roberta Redfielda, a było przedmiotem szczególnie intensywnej analizy w antropologii chicagowskiej pod koniec lat czterdziestych, czyli dokładnie za bytności tam młodego Vonneguta. Dla Redfielda „folk society" stanowiło typ idealny w sensie socjologicznym, pomocny w rozumieniu rzeczywistości bytu i myśli społeczeństw nieliterackich. Jed­ nym z jego (przybliżonych) odpowiedników może być tradycyj­ na kultura chłopska, znana nam doskonale z opisów rodzimej etnografii. Niezbywalnym składnikiem takiej społecznej or­ ganizacji były ujednolicone sposoby zachowania i wielka rola więzi rodzinno-rodowych. w których - jak poucza nas z kolei Maurice Godelier - zawarte były specyficzne wyznaczniki gospodarki. Jednak nie taki pierwotny sens „folk society" interesuje Vonneguta, pozbawia on bowiem to pojęcie jego temporalnych i geograficznych uwarunkowań oraz nadaje mu indywidualną wykładnię: jest ono dlań utopią pożądanej we­ wnętrznej jakości życia każdej wspólnoty ludzkiej opartej na więzi społecznej różnego typu, z których każda jednakże eliminuje w efekcie stan osamotnienia, tak charakterystyczny dla współczesnej cywilizacji. „Folk society" może być wspól­ notą artystów, grupą sąsiedzką, typową grupą religijną, klasycz­ ną rodziną, związkiem korporacyjnym itd. „Folk society" to ponadczasowy mit, do którego pisarz odnosi się z istnie religijną atencją, co nie przeszkadza mu zachować jednocześnie ironicz­ ny dystans co do możliwości spełnienia się go w realnym życiu. Jednakże Pierwszą Zasadą Życia jest: „Istoty ludzkie stają się szczęśliwsze wówczas, gdy znajdą się w pierwotnych, braters­ kich warunkach folk society." Vonnegut uważa, że przekleńst­ wem Ameryki, a nie jest w tym sądzie odosobniony, jest odpersonalizowanie i powierzchowność stosunków między­ ludzkich: nikt nikogo tak naprawdę nie zna i nie chce znać, nie słucha i nie chce słuchać oraz nie zauważa, choć uśmiecha się szeroko do wszystkich. Dlatego - pisze autor Hocus-pokus: 11 I4 „Jestem oczywiście wielkim admiratorcm Anonimowych Alkoholików. Anonimowych Hazardzistów, Anonimowych Kokainistów, Anonimowych Żarłoków i tak dalej i tak dalej. Takie grupy sprawiają mi zadowolenie jako osobie, która studiowała antropologię, ponieważ dają Amerykanom coś tak istotnego dla zdrowia, jak witamina C, coś. czego wielu z nas nie posiada w tej szczególnej cywilizacji: rozszerzoną rodzi­ nę." Wypowiedzi na temat znaczenia „folk society" i rodziny rozszerzonej w kulturze znajdziemy w książkach Vonneguta co niemiara, a jedna z jego powieści, niezbyt zresztą udana artystycznie, ma za główny swój przedmiot nie co innego, jak właśnie mit pokrewieństwa i wspólnoty. Powieścią tą jest Slapstick. Rzecz dzieje się w bliżej nieokreślonej przyszłości, kiedy to za sprawą zminiaturyzowanych Chińczyków zachwia­ na została grawitacja ziemska, a ostatni prezydent Stanów Zjednoczonych, niejaki Wilbur Daffodil-II Swain, zarazem narrator, prezentuje swoją wizję właściwych stosunków mię­ dzyludzkich w Ameryce. Hasło jego wyborczej kampanii brzmi ..LONESOME NO M O R E " . b o w i e m właśnie samotność c y w i ­ lizacyjna przywiodła do zguby jego naród. Pomysł powiązania wszystkich żyjących obywateli sztuczną siatką terminów po­ krewieństwa, tworzących w rezultacie z zatomizowanego społe­ czeństwa jedną wielką rozszerzoną rodzinę, jest bardzo prosty. System opiera się, jak łatwo się domyślić, niemal dokładnie na 15 160 zinstytucjonalizowaniu chińskiej zasady nadawania imion włas­ nych, oczywiście w wymiarze karykaturalnym. Prezydent przy­ dziela rodakom „odgórnie, za pomocą komputera, dziesięć tysięcy tzw. middle names, opartych na kombinacji przed­ miotów ożywionych i nieożywionych oraz liczb. Każda osoba legitymująca się tym samym drugim imieniem należy automa­ tycznie do tej samej „ r o d z i n y " , co pociąga za sobą określone obowiązki wobec innych jej członków. Ale przynosi także ułatwienia, gdyż ktokolwiek podróżujący akurat po kraju może błyskawicznie odnaleźć swoich krewniaków: wystarczy ot­ worzyć książkę telefoniczną i poszukać - powiedzmy - wszyst­ kich o imieniu „ D a f f o d i l " , a już ma się opiekę i towarzystwo „ n a j b l i ż s z y c h " . j u ż działa zasada „nigdy więcej samotności"! I znowu bardzo wyraźne widzimy tu wpływy antropologicznej kompetencji Vonneguta, wszak wie on, że pojęcie „grupy krewniaczej" opierać się może na zróżnicowanych zasadach, z których większość nie ma nic wspólnego z biologicznym pochodzeniem liczonym w ramach cywilizacji nowożytnej. Pokrewieństwo jest mitem wspólnictwa i praktycznie można sobie wyobrazić dowolną jego postać. Ludzie pragną być świadomi więzi z innymi; prezydencka utopia zaczyna więc rzeczywiście działać - rodzą się błyskawicznie klany rodzinne, schemat powiązań, traktowany nieufnie na początku, honoro­ wany jest z całą powagą. Trudniej o wojny, bowiem wszyscy postrzegają wszystkich wyłącznie na zasadzie przynależności rodzinnej, a członkowie rodzin nie chcą się nawzajem zabijać. Dotąd było tak - powiada narrator, że „narody nie traktowały swoich wojen jako tragedii, ale dla rodzin one nie tylko mogą, ale w istocie są tragedią"" . Rozszerzona rodzina eliminuje także środki policyjnego „ładu i p o r z ą d k u " , jako żc reguła stanowi jasno, że jeśli członek rodziny „ O r ł ó w " popełni przestępstwo, ktokolwiek się o nim dowie powiadamia dziesię­ ciu innych „ O r ł ó w " o tym fakcie, a ci j u ż robią z nim porządek. 1 Najbardziej poruszająca i zastanawiająca część Slapsticku opisuje „spotkanie rodzinne" Daffodiolow w Indianapolis, skąd notabene wywodzą się zarówno fikcyjny „ ż o n k i l o w y " prezy­ dent, jak i sam Vonnegut. Toż to klasyczne spotkanie plemien­ nych przywódców, jakie znamy z etnograficznych opisów! W książce rozwój ludzkości jakby na nowo się rozpoczynał, gdyż na nowo uświadamia sobie ona potęgę krewniacznej więzi. Opowiada dalej narrator: wprawdzie sama idea sztucznej rodziny rozszerzonej nigdy całkowicie nie zamarła w Ameryce (prawnicy garnęli się do prawników, politycy do polityków, homoseksualiści do lesbijek itd.), ale były one źle pomyślane, gdyż wykluczały dzieci, ludzi starych, gospodynie domowe i tych wszystkich, którzy wymykają się jednoznacznej klasyfi­ kacji. Dopiero destrukcja cywilizacji stwarza warunki, by zacząć dzieło od początku: „Idealna rodzina rozszerzona winna oddawać proporcjonalna reprezentację wszystkich rodzajów Amerykanów, zgodnie z ich numeracją. Stworzenie dziesięciu tysięcy takich rodzin dostar­ czy Ameryce dziesięciu tysięcy parlamentów, które będą mogły szczerze i fachowo dyskutować o tym, o czym dziś tylko niewielu hipokrytów dyskutuje z pasją: o dobrobycie całej ludzkości." Jak to u Vonneguta bywa, także i wizja folk society opartego na rodzinie rozszerzonej jest tyleż ironiczna, co sentymentalna Z jednej bowiem strony mamy u niego tak typowy dla amerykańskiego postmodernizmu ironiczny stosunek do świata, polegający na mówieniu o nim w sposób niezobowiązującybyłoby świetnie gdyby Amerykanie byli mniej samotni, ale nie jest to praktycznie wykonalne, więc cieszmy się z Anonim ' wych Alkoholików, którzy są namiastką prawdziwej rodziny Z drugiej jednak strony, zwłaszcza w trzech przywoływanych książkach autobiograficznych, Vonnegut uparcie nawraca do tego tematu, traktując go bardzo osobiście. Miał on swego czas" okazję zetknąć się z realiami afrykańskiej Biafry, przez kro№ czas niepodległości tego państwa, opatego na niebywałej wiC^ rodowej. W pięknym tekście-reportażu Biafra: a people be raved *. Vonnegut portretuje ten naród (uważany przez rza. Nigerii za plemię ledwie) głównie z punktu widzenia ro budowanych związków rodzinnych, pozwalających danej os " bie znać do trzech tysięcy innych członków rodziny. Nieuda . 0 1 0 �literacko Slapstick pisany był już po doświadczeniach wojny biafrańskiej, w szczególnym momencie życia Vonneguta, kiedy to rozpadło się jego dotychczasowe życie rodzinne i odczuł on - po raz kolejny - pustkę życia i własną samotność w świecie, w którym z ledwością może wymienić kilku krewnych, ale na których nie może jednocześnie liczyć. Stąd ,,lonesome no more" staje się hasłem nostalgicznego powrotu do dzieciństwa w Indianapolis, pobytów rodzinnych nad pobliskim jeziorem - tylko ono pozostało niezmiennie takie samo, jak w tamtych latach szczęśliwych, a Vonnegut - jak powiada - nie ma już miejsca, gdzie jest łóżko zarezerwowane wyłącznie dla niego i gdzie ktoś czeka zawsze gotów do rozmowy. Jest charakterys­ tyczne, że z biegiem lat ów osobisty wątek pojawia się w rozważaniach Vonneguta coraz częściej, a antropologiczna krytyka cywilizacji staje coraz bardziej przede wszystkim krytyką społeczeństwa amerykańskiego. Może najdobitniej widać to w Bluebeard, czyli Sinobrodym, powieści nazywanej wręcz „feministyczną" (!), gdzie problem samotności człowie­ ka ukazany jest w kontekście życia artysty. Jest to książka wskazująca na nieuchronny konflikt, w jaki popada każdy twórca: to rozdarcie pomiędzy potrzebą akceptacji w ramach rozszerzonej rodziny takich samych, jak on sam, a samotnością procesu twórczego, dokonującego się zawsze poza tym krę­ giem. Nieco później, w Fates Worse than Death przytoczy Vonnegut fragmenty okolicznościowego artykułu, jaki napisał był o Jacksonie Pollocku i w którym pokazał jego znaczenie dla kultury amerykańskiej. Jednakże - jak wiemy - życie tego malarza, jakże tragiczne, było przykładem nierozwiązywalności konfliktu, o którym wspominałem. W twórczości wszystko rozgrywa się pomiędzy twórcą a jego dziełem i każda ingerencja osób trzecich, kimkolwiek by one nie były. jest już. gwałtem na artyście (i dziele). Stąd na grohie Pollocka winno być napisane jedynie: T R Z Y T O J U Ż T Ł U M . ' ' ' Niestety, kultura i cywilizacja są bytami zbiorowymi, a stąd sztuka nigdy nie nadąży za życiem. Jedyne zatem, co jest w stanie zrobić artysta, pisarz w pierwszym rzędzie, to być ewolucyjną komórką w społeczeń­ stwie, być owym ..agentem zmiany" poprzez nieustannie podejmowane przypominanie tradycji. W jednym z licznych wywiadów Vonnegut powiedział, żc jedyny sposób, w jaki pisarz może osiągnąć uniwersalność to bycie prowincjonalnym. " Ten sąd daje się dokładnie przełożyć na realia postawy antropologa, a ponadto idealnie oddaje dzisiejszy klimat postmodernistycznego zanegowania rozdziału świata na „ c e n t r u m " i „peryferie". W dyskursie filozofów i antropologów przede wszystkim wyczytamy, że świat składa się z wielu kulturowych monad, a każda z nich uważa się za najważniejszą i położoną w centrum społecznego świata. Tymczasem takie centrum obiektywnie nie istnieje, mamy wyłącznie prowincje borykające się z podobnymi problemami, niektórym można przypisać walor uniwersalności, innym nie. Literatura i antropologia są może najlepszymi przykładami, jak te dwa porządki: lokalność i uniwersalność, współbrzmią zc 2 sobą. Rodzaj pisarstwa i wizja świata proponowane przez Kurta Vonneguta znajdowały zawsze wdzięcznego odbiorcę w Ame­ ryce, ale także gdziekolwiek tylko przetłumaczono jego książki na lokalny język. W byłym Związku Radzieckim był on chyba najpopularniejszym pisarzem zachodnim, choć ze zrozumiałych względów funkcjonował tam jako twórca science-fiction. Podobny sukces czytelniczy towarzyszył i towarzyszy mu nadal w Polsce. Daje się on wytłumaczyć na sposób kulturowy przede wszystkim. Uczynił on bowiem z wielkiej prowincji zwanej Stany Zjednoczone Ameryki teren uniwersalnej refleksji nad formami życia, gdyż ta prowincja zmuszona jest ciągle konfron­ tować swoją rzekomą oczywistość z wielością innych moż­ liwych form usytuowanych na ziemi, teraz lub dokładnie za lat milion (Galapagos), albo w kosmosie, ale zawsze jest to konfrontacja obnażająca względność tego, co jakoby ostatecz­ ne. 21 Książki Vonneguta, podobnie jak mądrze czytane dzieła antropologiczne, rodzą zawsze pytania o miejsce nas samych w wielobarwnym świecie ludzkich możliwości. Koniecznością jest nasze życie czy przypadkiem jedynie'.' K i m właściwie jesteśmy? To ostatnie pytanie zostało postawione przez pisarza w sposób najbardziej jaskrawy w najsławniejszej z jego książek. Rzeźni numer pięć. Również i ona wyrasta z doświadczeń - nazwijmy to teraz - wielokulturowości. Jej źródłem było bowiem tragiczne bombardowanie przez lotnictwo alianckie Drezna w dniu 13 lutego 1945 roku. w trakcie którego śmierć poniosło przynajmniej 135 tysięcy ludzi, głównie cywilów. Vonnegut przeżył je na zasadzie paradoksalnej: jako jeniec wojenny został umieszczony w budynku starej rzeźni, który wytrzymał naloty bez większych szkód. Był jednak Vonnegut - o czym wiedział - jeńcem szczególnym, ze względu na swoje niemieckie pochodzenie. Jako kto się zatem uratował - jako żołnierz amerykański czy współziomek ofiar drezdeńskich? Z kim czuć się solidarnym: z samolotami pilotowanymi przez żolnierzy-Amerykanów czy ofiarami bombardowania, niewin­ nymi eywilami-Niemeami? Dylemat ten nie został przezeń właściwie rozwiązany do dzisiaj, a miarą jego trudności może być fakt, iż. Rzeźnia numer pięć ukazała się w roku 1969. wiele lat po fakcie bombardowania, gdyż z wcześniejszych prób „zmierzenia" się z problemem tożsamości, okrucieństwa i spra­ wiedliwości nic nie wyszło. Billy Pilgrim, bohater wspomnianej powieści, zostaje zmuszony do przeniesienia się w inny wymiar rozumienia czasu, aby „ z r o z u m i e ć " , c o wydarzyło się w Dreź­ nie feralnego dnia i jak widzieć sens życia, jeśli on w ogóle daje się ustalić. Powtórzy zatem zaTralfamadorianami, że wszystkie momenty z przeszłości, teraźniejszości i przyszłości istniały zaw.sze i będą istnieć równocześnie. Ludzkie życie kieruje się zasadą nieoznaczoności. Jedyne, co jest pewne na tym świecie, to mity i szlachetna utopia, one również były, są i będą. W Ameryce mitem stał się sam Vonnegut i jego życie. Zadaniem pisarza jest ten fakt przypominać, a zadaniem antropologa dodatkowo próbować zrozumieć. So it goes. P R Z Y P I S Y 1 A Owen Aldridge. Literature and the study of man, (w:) Literature and Anthropology, P A . Dennis and W Aycock ( e d s ) . Lubbock: Texas Tech University Press 1989, s. 41 O / w i ą z k a c h literatury i badań nad kulturą, widzianych w postmodernis­ tycznej perspektywie dzisiejszej antropologii, p i s a ł e m w k s i ą ż c e Wymiary WUropologicznego poznania kultury. Poznań: Wydawniclwo Naukowe UAW 1992; zob. także W . J . Burszta, K . Piątkowski, O czym opowiada ""ropologicznu opowieść. Warszawa: Instytut Kultury 1994 Owe trzy książki autobiograficzne to: Wampeters. Fonia and GranfalloJ«J. Dell Publishing: New York 1989 (I wyd. 1974), Palm Sunday. Dell "Wishing: New York 1984 (1981) oraz najnowsza. Fates Worse than Death. "ttkley Books: New York 1992. Żadna z nich, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o w i e ś c i i z b i o r ó w o p o w i a d a ń , nie byta dotąd t ł u m a c z o n a na teyk polski. Np. J.D. Bellamy. Vonnegut for President, (in:) The Vonnegut StateI**". J Klinkowitz and J . Somer ( e d s ) . New York: Delacorte/Lawrence J»73, s. 81 , W.R. Allen. Understanding Kurt Vonnegut. Columbia: University of ^"th Carolina Press 1991. s. 8 , K. Vonnegut. Palm Sunday, s. 99 , K. Vonnegut. Fates Worse than Death, s. 31 k. Vonnegut. Wampeters. Fonia and Granfallooons (Opinions}, s, 276 ' Conversations with Kurt Vonnegut. W . R Allen ( e d ) , Jackson and London: University Press of Mississippi 1988, s. 299. Z a u w a ż m y przy okazji, iż Q u i n e ' o w s k i e o k r e ś l e n i e 'kosmicznego oddalenia' badacza od przedmiotu analizy, ś w i e t n i e o d d a j ą c e sedno d z i a ł a l n o ś c i Levi-Straussa, uzyskuje w p o w i e ś c i a c h Vonneguta literalne znaczenie. "' K . Vonnegut, Cat's Cradle, New York: Delacorte/Lawrence 1971, s. 16. Pierwsze wydanie u k a z a ł o s i ę w roku 1963 " Ibidem, s. 82 K . Vonnegut, Between Time and Timbuktu or Promeleus-5. New York: Delacorte/Lawrence 1972, s. 83 " Por. R. Redfield, 77ie Fidk Society, „ T h e American Journal of Sociology'' 52:1947, ss. 293—308 Wampeters. Foma and Granfalloons. s. 179 " Fates Worse than Death, s. 34 '* K . Vonnegut,Slapstick, New York: Dell Publishing 1989 (I wyd. 1976). s. 214 Ibidem, s. 157 '* W ł o m i e Wampeters. Foma and Granfalloons. ss. 139—158 " Fates Worse than Death, s. 48 " Conversations wall Kurt Vonnegut. op.cit.. s. 289 Por. J . Klinkowitz. D . L . L a w l e r (eds ). Vonnegut in America, New York: Delacorte/Lawrence 1977 12 14 17 : : | 161 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0d0b615240404eb41238f4dfe81871.pdf 44c5b3a6ade52034fa1f064dc248c346 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2742 Title A name given to the resource Etnologia dzisiaj albo siła peryferii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech J . Burszta ENTOLOGIA DZISIAJ A L B O SIŁA PERYFERII „ P o d o b n i e jak inne zjawiska k u l t u r o w e , a n t r o p o l o g i a — będąca raczej niewielką dziedziną nauki w p o r ó w n a n i u z pra­ w e m , fizyką, muzyką lub e k o n o m i ą — często zanika, ale niekoniecznie często się o d r a d z a " Clifford Geertz Teksty, w t y m e t n o l o g i c z n e , pisze się z najrozmaitszych w z g l ę ­ d ó w : o d potrzeby serca poczynając, a na p o w o d a c h o f i c j a l n o - i n s t y t u c j o n a l n y c h s k o ń c z y w s z y . Niniejszy jest w y r a z e m p o ­ trzeby wyrażania o s o b i s t e g o p o g l ą d u na status t y t u ł o w e j " e t ­ nologii dzisiaj" u p r a w i a n e j t u i teraz, w r o d z i n n y c h realiach pozornie peryferyjnej k u l t u r y średniego p a ń s t w a europejskiego. Nadal dość p o w s z e c h n i e ( z a r ó w n o „ t a m " , jak i „ t u " ) u t r z y m u ­ je się przekonanie, że mapę ś w i a t o w e j a n t r o p o l o g i i ( e t n o l o g i i , etnografii) d a ł b y się przedstawić tak o t o . Zasadniczą jej część zajmuje o g r o m n y dobrze z a g o s p o d a r o w a n y K o n t y n e n t nauki amerykańskiej, brytyjskiej i francuskiej — t o g ł ó w n y ląd ant­ ropologii m i ę d z y n a r o d o w e j (international anthropology). Wo­ kół niego, w ś r ó d otaczających g o w ó d u s a d o w i ł y się mniejsze lub większe A r c h i p e l a g i w y s p — t o a n t r o p o l o g i e lokalne, regionalne w z g l ę d n i e n a r o d o w e . Istnieją między nimi sporadyczne k o n t a k t y , ale są t o k o n t a k t y na skalę peryferii i t a k i c h dotyczące p r o b l e m ó w . W ł a ś c i w y kierunek o d d z i a ł y w a n i a ma charakter j e d n o s t r o n n y : impulsy, teorie, idee i w i e d z a zawsze n a d c h o d z ą z K o n t y n e n t u , załamując się w l o k a l n y m w y m i a r z e p o s z c z e g ó l n y c h e t n o l o g i i n a r o d o w y c h r o z p r o s z o n y c h w y s p A r c h i p e l a g u . Cóż pozostaje zatem np. e t n o l o g o m polskim? A l b o k o n t y n u o w a ć tradycyjne zainteresowania, narzucone niejako przez historyczny r o z w ó j tej gałęzi w i e d z y w tej części ś w i a t a , bądź — będąc z a p a t r z o n y m w blask K o n t y n e n t u — p r ó b o w a ć w ł ą c z a ć się w p r o b l e m a t y k ę „ t a m " istotną, być au courant z k t ó r y m ś z k i e r u n k ó w akurat m o d n y c h . W p i e r w s z y m p r z y p a d k u jest t o d o b r o w o l n e skazanie się na peryferyjność z w s z y s t k i m i k o n s e k w e n c j a m i p o z o s t a w a n i a o b o k ż y w y c h s t a n ó w kultury, w d r u g i m p r z y p a d k u — z g o d a na to, że będzie się ś w i e c i ć ś w i a t ł e m o d b i t y m . I j e d n a i d r u g a sytuacja jest korozyjna dla statusu e t n o l o g i c z n y c h badań nad kulturą — ani nie o w o c u j e interesującą lokalnością, ani nie stwarza szans na rzeczywiste w ł ą c z a n i e się w t w o r z e n i e o w e g o — tradycyjnie p o j m o w a n e g o — n u r t u p r o b l e m a t y k i między­ n a r o d o w e j , a w i ę c t r a k t o w a n e j j a k o centralna. Wracając d o m o t t a tego szkicu p o t w i e r d z i ć m o ż n a , że przy t a k i m układzie s p r a w grozi nam, iż e t n o l o g i a polska zaniknie i p r o b l e m w t y m , czy się odrodzi, c o — jak m ó w i Geertz — niekoniecznie musi się stać. W y d a j e się, że e t n o l o g o w i e nasi przyzwyczaili się już na d o b r e do myśli, że są reprezentantami d y s c y p l i n y niezbyt znanej szer­ szemu o g ó ł o w i czytającej p u b l i c z n o ś c i , w p e w n y m sensie ( n i e ­ dobrym d o d a j m y ) elitarnej i zajmującej się j a k o b y ściśle w y o d ­ r ę b n i o n y m zakresem zjawisk. A w i ę c peryferie peryferii? Czyta się w p r a w d z i e t u i ó w d z i e o niemałej roli a n t r o p o l o g i i w świecie, gdzieś t a m na k o n t y n e n c i e , ale w ł a s n e ambicje przykrawa d o skromnej chaty jednej z w y s p rubieży t a m t e g o ś w i a t a . Z a o b s e r w u j m y d z i w a c z n o ś ć sytuacji, jaka w y t w o r z y ł a się w polskiej e t n o l o g i i ostatniej dekady. Podczas g d y „ b y c i e t a m " oznacza dla a n t r o p o l o g ó w z a c h o d n i c h (i nie t y l k o ) p o prostu penetracje m o ż l i w i e dużej liczby kultur i s p o ł e c z e ń s t w , dla niektórych ich p o l s k i c h o d p o w i e d n i k ó w oznacza o n o — bycie, choć przez krótki czas, w ś r ó d „ p r a w d z i w y c h " a n t r o p o l o g ó w „ s t a m t ą d " . Zatem, podążając za tą myślą, b a d a c z - a n t r o p o l o g „ s t a m t ą d " , m ó w i ą c dzisiaj o kryzysie a n t r o p o l o g i i , kryzysie k o n ­ cepcji przedstawiania ś w i a t a zjawisk i n t e n c j o n a l n y c h , nadal zajmuje się p r z e d m i o t o w y m i badaniami nad w y b r a n y m i przez siebie aspektami takiej t o a takiej kultury. Postępuje o n tak, chociażby n a w e t w z o r e m p o s t m o d e r n i s t ó w m ó w i ł , iż przed­ miotem wyjaśniania w a n t r o p o l o g i i należy uczynić niemożność 1 w y j a ś n i a n i a . B a d a c z - e t n o l o g k r a j o w y , p r o w a d z ą c refleksję nad sytuacją h u m a n i s t y k i współczesnej w ł a ś n i e z p u n k t u w i d z e n i a kryzysu d o t y c h c z a s o w e g o jej p a r a d y g m a t u p o z n a w c z e g o , n e g ­ liżuje fakt, w jaki s p o s ó b przełożyć te p r o b l e m y na rodzime realia badawcze. Następuje r o z d w o j e n i e : część j e g o zainteresowań d o t y c z y „ t a m t e g o " ś w i a t a , część d r u g a w ł a s n e g o kontekstu k u l t u r o w e g o , w ramach k t ó r e g o bądź w o g ó l e , bądź w s t o p n i u m i n i m a l n y m w y k o r z y s t u j e o n w i e d z ę o g ó l n o t e o r e t y c z n ą (i k o n ­ s e k w e n c j e tej w i e d z y ) j a k o zasadniczy p r z e w o d n i k po b a d a n y m „ t u t a j " świecie kultury. Obie części nie składają się w spójną i t w ó r c z ą całość. Sytuacja opisana przed m o m e n t e m rodzi n i e z w y k ł y paradoks. Otóż w s p o m n i a n a debata na temat kryzysu koncepcji przed­ stawiania k u l t u r y w a n t r o p o l o g i i d o t y c h c z a s o w e j przeniknęła co p r a w d a d o kraju, została tutaj o m ó w i o n a i zanalizowana, ale p o w s t a j e pytanie: o j a k i m kryzysie d y s k u t o w a ć w naszych realiach? Jeśli b o w i e m „ t a m " rzecz d o t y c z y k o n k r e t n y c h pro­ g r a m ó w zmian m o d e l i u p r a w i a n i a badań a n t r o p o l o g i c z n y c h , w w y m i a r z e naszej dyskusji jest raczej w y ł ą c z n i e kwestia, jak a n t r o p o l o g i a m i ę d z y n a r o d o w a w i d z i samą siebie w t y m szcze­ g ó l n y m okresie rozterek p o s t m o d e r n i s t y c z n y c h , p o d w a ż a n i a w i e l u k a n o n i c z n y c h d o t ą d zasad p o z n a w c z y c h . Nie p o j a w i a się jednak n a w e t pytanie u s e n s o w n i a j ą c e podjęcie takiej dyskusji w ł a ś n i e w Polsce: c o t o oznacza dla nas, dla rodzimej e t n o l o g i i , czy n a w e t szerzej biorąc — humanistyki? J a k i c o badać t u t a j , skoro tak w i e l e z m i e n i ł o się i nieustannie zmienia z a r ó w n o na k o n t y n e n c i e , jak na p o s z c z e g ó l n y c h w y s p a c h Archipelagu? Sko­ ro takich pytań nie w i d a ć , nie s t a w i a się ich explicite przynajm­ niej, jest t o t e d y taka sobie dyskusja o dyskusji, meta-komentarz „ s t ą d " o antropologii „stamtąd". I to wyłącznie o antropologii, nie zaś — jednocześnie — o b a d a n i u k u l t u r y przez nią. Przecież a n t r o p o l o g o w i e , nie m ó w i ą j e d y n i e o samych sobie i w ł a s n y c h k ł o p o t a c h z tożsamością. 2 Tymczasem istnieje, jak się w y d a j e , sposób rozwiązania o w e g o rozdwojenia. Nie pociąga o n o za sobą rezygnacji z przynależności d o d o t y c h c z a s o w e g o Kontynentu Myśli A n t r o p o l o g i c z n e j , a może p o n a d t o dodać niezwykle istotny w y m i a r i impuls samemu bada­ niu kultury i t o bez w z g l ę d u na t o czy w grę w c h o d z i mityczne „ c e n t r u m " , czy też r ó w n i e mitycznie t r a k t o w a n e „peryferie". U j m i j m y t o w postaci kilku tez, które w kolejności pokrótce r o z w i n i e m y w f o r m i e komentarza d o każdej z nich. ( 1 ) A n t r o p o l o g i a ( e t n o l o g i a , entografia — t o dla mnie s y n o n i ­ my) jest nauką z a i n t e r e s o w a n ą o d s w e g o zarania i ze swej istoty p r o b l e m e m k u l t u r o w e j o d m i e n n o ś c i . Obojętnie jak w y ­ glądają deklaracje p o s z c z e g ó l n y c h k i e r u n k ó w i szkół a n t r o p o l o ­ g i c z n e g o myślenia o kulturze, g ł ó w n y m p o l e m zainteresowań tej nauki jest relacja „ M Y " — „ O N I " j a k o opozycja wyrażająca p o z n a w c z y dystans d w ó c h o d p o w i e d n i o różnych w s p ó ł c z y n ­ n i k ó w h u m a n i s t y c z n y c h . Z a d a n i e m badacza jest dystans ten z n i w e l o w a ć , przezwyciężyć w s t o p n i u m a k s y m a l n y m po t o , by przynieść d o naszej k u l t u r y „ p r a w d z i w e " i zaskakujące wieści ze ś w i a t a , o k t ó r y m założono z góry, iż jest w ł a ś n i e „ o b c y " , „ o d m i e n n y " , „ n i e p o r ó w n y w a l n y " , różny s ł o w e m o d naszych przyzwyczajeń. Dzieje się tak nie t y l k o w sytuacji, g d y bierzemy p o d u w a g ę analizy kultur i s p o ł e c z e ń s t w w rzeczywistym, w i e l o ­ rakim sensie „ i n n y c h " , o d d a l o n y c h geograficznie, czasowo, przesiąkniętych magią, strukturalnie „ p ł a s k i c h " , etc. Zasada ta ma m o c uniwersalnej a n t r o p o l o g i c z n e j timbre, wyróżniającej e t n o l o - 3 �g ó w w ś r ó d i n n y c h h u m a n i s t ó w . Dobrze ujmuje t o L u d w i k S t o m m a m ó w i ą c : „ A n t r o p o l o g i a jest przybraniem p o s t a w y c z ł o ­ w i e k a d z i w i ą c e g o się / . . . / . Ś w i a t j a w i się j a k o g a b i n e t rzeczy d z i w n y c h , k o n i e c z n y c h d o w y j a ś n i e n i a . Krótko m ó w i ą c — jest t o p r z e c i w i e ń s t w o p o s t a w y c o d z i e n n e g o życia, w k t ó r y m w s z y s t k o dzieje się n a t u r a l n i e . " I jeszcze K o ł a k o w s k i na ten sam temat: „ a n t r o p o l o g i a , t o znaczy praca, która zakłada zawieszenie w ł a s ­ nych n o r m , o s ą d ó w i n a ł o g ó w m e n t a l n y c h , m o r a l n y c h i estetycz­ n y c h , aby przeniknąć tak daleko, jak t o jest m o ż l i w e , w pole w i d z e n i a i n n e g o i p r z y s w o i ć sobie j e g o s p o s ó b p e r c e p c j i . " ' Właśnie z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w , w i d o c z n y c h w c y t o w a n y c h w y p o w i e d z i a c h , a n t r o p o l o g ma tendencję d o p o s z u k i w a n i a o d m i e n n o ś c i d o s ł o w n i e w e w s z y s t k i c h przejawach życia s p o ł e ­ cznego, a w i ę c w życiu klasycznych p l e m i o n t u b y l c z y c h , w k u l ­ turze s k i n ó w , w c h ł o p s k i m b y t o w a n i u X I X - w i e c z n y m , w " k u l ­ turze n ę d z y " w i e l k i c h miast, w sztuce. ( 2 ) A n t r o p o l o g i a jest nauką par exellence europejską, c o ma swoje zasadnicze k o n s e k w e n c j e dla w s z y s t k i c h , którzy ją u p r a ­ w i a j ą . Badacz o d m i e n n o ś c i k u l t u r o w e j , tej dalekiej, jak i t z w . bliskiej obcości ( o b c y w e w n ę t r z n y ) w i n i e n sobie z d a w a ć s p r a w ę z d w ó c h rzeczy. Po pierwsze, w i n i e n t r a k t o w a ć s w e w ł a s n e zakorzenienie w kulturze j a k o rodzaj k o n w e n c j i , której p o d s t a w y należy odsłonić, aby u ś w i a d o m i ć sobie, że jest się t y l k o l o k a l n y m przypadkiem lokalnie d a n y c h f o r m ludzkiej egzystencji. Po d r u g i e jednak, nie jest m o ż l i w e ostateczne w y z b y c i e się własnej partykularności, a kultura, która zrodziła a n t r o p o l o g i ę , a w i ę c kultura europejska, najlepiej jak d o t ą d potrafi z m i n i m a l i z o w a ć z a c i e m ­ nienie i n n y c h k o n w e n c j i życia okularami s w y c h w ł a s n y c h reguł i n o r m . Dlatego wszelkie n a r o d o w e w a r i a n t y a n t r o p o l o g i i mają s w ó j u n i w e r s a l n y rdzeń w p o s t a w i e „ b r a n i a w n a w i a s " nie tyle j e d n o s t k o w y c h s y s t e m ó w k o n w e n c j i ( j a p o ń s k i c h , s u d a ń skich i t d . ) , ile najogólniej pojętej cywilizacji n o w o ż y t n o e u r o p e j skiej. Nauka jest w y n a l a z k e m tej w ł a ś n i e kultury. A b y stać się a n t r o p o l o g i e m , d a j m y na t o w A f r y c e , trzeba pierwej a k u l t u r o w a ć się w „ k u l t u r z e a n t r o p o l o g i c z n e j " , aby e w e n t u a l n i e później podać w w ą t p l i w o ś ć jej e f e k t y w n o ś ć i p r a w o m o c n o ś ć j a k o źródła poznania w s z e l k i c h kultur i n n y c h . T e g o p o d s t a w o w e g o etapu akulturacji z a w o d o w o - p r o f e s j o n a l n e j nie daje się jednak o m i n ą ć . E d m u n d Leach opisuje takie p r ó b y c z y n i o n e przez badaczy c h i ń s k i c h , p r ó b u j ą c y c h o d w e w n ą t r z , „ e m i c z n i e " o p i s y w a ć rze­ czywistość „ k r a j u ś r o d k a " , bez p o ś r e d n i c t w a osiągnięć ant­ r o p o l o g i i rozwiniętej poza C h i n a m i . Efekt był bardzo, ale t o bardzo marny. 3 s M a m y w i ę c pierwszą rysę na b u d o w l i u f u n d o w a n e j na o p o z y ­ cji „ c e n t r u m " — „ p e r y f e r i e " . Otóż wszyscy, i ci z K o n t y n e n t u , i ci z A r c h i p e l a g u muszą de facto uczyć się k u l t u r y będącej p r a w ­ d z i w y m c e n t r u m myślenia t y p u a n t r o p o l o g i c z n e g o . A t o c e n t r u m nie posiada już dzisiaj s w e j lokalizacji przestrzennej, o b o w i ą z u j e w i ę c A m e r y k a n ó w , B r y t y j c z y k ó w , R u m u n ó w , Rosjan, że nie w s p o m n ę o i n n y c h stronach ś w i a t a , gdzie a n t r o p o l o g i a istnieje jako odrębna specjalizacja n a u k o w a . O b o w i ą z u j e w i ę c na r ó w n i wszystkich. (3) A n t r o p l o g i a bada p o prostu kulturę bez p r z y d a w k i ( l u d o ­ w a , plemienna, t r y b a l n a , r o b o t n i c z a , taka i siaka), ale bada ją na s w ó j , w y p r a c o w a n y przez lata s p o s ó b . W y d a j e się, że t e g o akurat faktu nie trzeba szczególnie podkreślać; d o r o b e k p i ś m i e n n i c t w a kilku p o k o l e ń badaczy m ó w i sam za siebie. Rzecz jasna, że c o i n n e g o znaczą teoretyczne deklaracje i postulaty, a c o i n n e g o pokazuje praktyka b a d a w c z a . J e d n o jest wszakże p e w n e . N a w e t jeśli d o n i e d a w n a badania a t r o p o l o g i c z n e ograniczyły się jednak do pewnego tylko, wybranego typu wspólnot ludzkich, tych zwłaszcza, które d a w a ł y się ująć s y n c h r o n i c z n i e i c a ł o ś c i o w o , ukrytą przesłanką t a k i c h badań b y ł o założenie, iż badając n a w e t w y ł ą c z n i e społeczności „ z i m n e " d o k ł a d a się jakąś cegiełkę d o o g ó l n e j w i e d z y o C z ł o w i e k u . Wszak ó w przechodzień z N o w e g o J o r k u i w y t a t u o w a n y t u b y l e c z odległej w y s p y mają coś ze sobą wspólnego. W m o m e n c i e , g d y w s p o m i n a m y już wcześniej h a s ł o w o kryzys koncepcji przedstawiania (crisis of representatio) został przez a n t r o p o l o g ó w p o w s z e c h n i e u ś w i a d o m i o n y , zasadność p u n k t u ( 3 ) stała się bardziej jeszcze w i d o c z n a . „ P r z e d s t a w i e n i e " o b e j ­ muje b o w i e m nierozłączną a l t e r n a t y w ę „ w y r a ż a n i a " (system pojęć) i jego odniesienia p r z e d m i o t o w e g o ; jeśli zatem w grę w c h o d z i kryzys, t o d o t y c z y o n zawsze o b u c z ł o n ó w powyższej 4 a l t e r n a t y w y . Skoro legł w gruzach j e d n o z n a c z n i e w y z n a c z a n y zakres penetracji p o z n a w c z e j naszej nauki (kres t r y b a l i z m u w czystej postaci, rozpad t z w . tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j , p r o b l e m s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i g r u p , rola k o n t a k t ó w c y w i l i z a c y j ­ n y c h itd.,itp.), r ó w n o l e g l e załamał się s p o s ó b p o j ę c i o w e g o u j m o w a n i a t e g o , c o p o j a w i a się „ z a m i a s t " d o t y c h c z a s o w y c h s t a n ó w rzeczy. N a p r a w d ę t r u d n o dziś p o w i e d z i e ć , gdzie k o ń c z y się już, a gdzie d o p i e r o zaczyna a n t r o p o l o g i a . W k a ż d y m bądź razie nie p o ­ szukuje już o n a usilnie istniejących gdzieś t a m s z c z ą t k o w o r e z e r w a t ó w kultury. Nie szuka g e n e r a l n e g o sensu ludzkiej egzys­ tencji w ideale p e ł n e g o o p i s u c a ł e g o systemu kultury. W s z y s ­ t k i c h nas otacza kultura a d e c y d u j ą c e znaczenie ma w y ł ą c z n i e s p o s ó b , w jaki się jej przyglądamy. Interpretacja d r o b n e g o szczegółu, o d s ł o n i ę c i e n i e j a w n e j s t r o n y o c z y w i s t y c h c z y n n o ś c i dziejących się w o k ó ł nas r ó w n i e dobrze może p o w i e d z i e ć n a m tyle w a ż n y c h rzeczy o c z ł o w i e k u , c o sięgające daleko w s t e c z studia. P o w s z e c h n i e poza t y m m ó w i się już o b e c n i e o potrzebie a n t r o p o l o g i z a c j i naszej w ł a s n e j k u l t u r y , c o oznacza, iż na r ó w n i zaczynamy przyglądać się d o t y c h c z a s o w y m b a d a n y m i s a m y m sobie. T o p r o b l e m „ J a — j a k o i n n y " . J a k pięknie p o w i a d a S t e p h e n Tyler z w i e r c i a d ł o a d e k w a t n e g o przedstawiania ś w i a t a istniejącego poza nami pękło i nie da się g o p o n o w n i e złożyć. Nie w a r t o t e g o zresztą robić. Z n a j d u j e m y się w a u t o p o e t y c k i e j sali luster, w k t ó r y c h przeglądamy się z najrozmaitszych p e r s p e k t y w w c a l e nie pragnąc p o w i e d z i e ć kategorycznie ( „ o b i e k t y w n i e " ) : „patrzcie! taki jest n a p r a w d ę ś w i a t " . A n t r o p o l o g i a daje szczegól­ nie d o b r e p r z y g o t o w a n i e , by przed w y r a ż a n i e m t a k i c h s ą d ó w się w s t r z y m y w a ć . P o s t u l o w a ł t o już przed laty Claude Lévi-Strauss określając p o s t a w ę a n t r o p o l o g a j a k o p o s t a w ę f i l o z o f i c z n e g o zwątpienia. 6 7 ( 4 ) W k o n d y c j ę myślenia a n t r o p o l o g i c z n e g o w p i s a n e są zało­ żenia bariery p o z n a w c z e j , n i e o c z y w i s t o ś c i i n i e a d e k w a t n o ś c i koncepcji przedstawiania. Dyskurs n a u k o w y , tak charakterys­ t y c z n y dla a n t r o p o l o g i c z n e g o s p o s o b u o p i s y w a n i a k u l t u r y , której reguły są zawsze inne o d naszych p r z y z w y c z a j e ń , stał się już w ł a s n o ś c i ą p o w s z e c h n ą . A d a p t o w a n y jest przez badaczy róż­ n y c h maści: poczynając o d f i l o z o f ó w , poprzez h i s t o r y k ó w , soc­ j o l o g ó w , a r c h e o l o g ó w , p e d a g o g ó w , a na l i t e r a t u r o z n a w c a c h kończąc. O j e g o atrakcyjności d e c y d u j ą w y m i e n i o n e przed c h w i ­ lą trzy założenia przenikające myślenie i pisanie o " i n n y c h " . Ich u w z g l ę d n i e n i e p o w o d u j e , iż zawsze pozostają w ą t p l i w o ś c i , czy s p r a w y mają się akurat tak, jak n a m się w y d a j e . Zainteresowanie k u l t u r o w ą o d m i e n n o ś c i ą p o w o d u j e , iż m o ż l i w e jest nieustanne komplikowanie i poddawanie w w ą t p l i w o ś ć osiągniętych nauko­ w y c h orzeczeń o k a ż d y m z j a w i s k u i n t e n c j o n a l n y m , zwłaszcza w ó w c z a s g d y w y p o s a ż a się je w cechę „ o b c o ś c i " . M o ż e jest tak, a może tak? A może j e d n o i drugie? J a k o ilustrację p r z y w o ł a j m y t o c z o n y nieustanie spór p o m i ę d z y r e l a t y w i s t a m i i racjonalistami k u l t u r o w y m i , kwestię przekładu m i ę d z y k u l t u r o w e g o ( w tym j ę z y k o w e g o ) pojęć i s ą d ó w , p r o b l e m y z ujęciem ś w i a d o m o ś c i magicznej, interpretacją roli rytuału, statusu p o z n a w c z e g o , poró­ wnania międzykulturowego. 8 D o c h o d z i m y wreszcie d o tezy ostatniej, najistotniejszej dla nas w kontekście t e g o c o zostało d o t ą d p o w i e d z i a n e i d o czego w ostateczności zmierza cały szkic. ( 5 ) A n t r o p l o g i a t o nauka zarazem p e r y f e r y j n a i c e n t r a l ­ n a , skąd biorą się w szczególności jej k ł o p o t y , ale i atrakcyjność dla przedstawicieli i n n y c h nauk. W tej d w o i s t o ś c i u p a t r y w a ł b y m też f a k t u jej ż y w o t n o ś c i teoretycznej i dużej rangi. N o dobrze, ale jak coś może być r ó w n o c z e ś n i e peryferyjne i centralne? Nawet w bajkach nie ma g r u b y c h c h u d z i e l c ó w . A jednak. Wyraz „ p e r y f e r i a " p o c h o d z i o d g r e c k i e g o peripherëia (obwód, o k r ą g ) i jest w języku p o l s k i m rodzaju żeńskiego. Obecnie używa się g o p r a w i e w y ł ą c z n i e w liczbie m n o g i e j i w t ó r n y m znaczeniu krańca czegoś, np. najdalej p o ł o ż o n y c h dzielnic miasta. Stąd „ p e r y f e r y j n y " kojarzy się z „ u b o c z n y " , „ d r u g o p l a n o w y " , mniej j a k b y istotny. Istnieje j e d n a k p i e r w o t n e i oryginalne znaczenie „ p e r y f e r i i " które Słownik Wyrazów Obcych A r c t a tak określa: „ o b w ó d koła lub innej płaszczyzny k r z y w ą linją zamkniętej, o k r ą g , p o w i e r z c h n i a jakiegoś ciała, zakres, sfera, o b r ę b " . Zaś „ p e r y f e r y c z n y " w t y m s a m y m źródle, t o " d o t y c z ą c y o b w o d u , w o b w o d z i e , z n a j d u j ą c y się w o b w o d z i e " . M ó w i ą c z a r ó w n o o c e n t r u m , jak i peryferii (peryferiach) 9 �w przypadku a n t r o p o l o g i i , m a m na myśli w y ł ą c z n i e ten pierwszy, pierwotny sens d r u g i e g o pojęcia. B o w i e m „ p e r y f e r i a " rozumiana jako zewnętrzna część czegoś zakłada — j a k o s w o j e p r z e c i w i e ń s ­ two — jakąś część centralną, z którą pozostaje w styczności. A zatem, żeby p o w i e d z i e ć „ o t o m a m y c e n t r u m " niezbędnie musimy mieć możność p o w i e d z i e ć o d p o w i e d n i o : „ a o t o peryferia tego c e n t r u m " . J e d n o zakłada d r u g i e i o b a c z ł o n y o p o z y c j i pozostają w ścisłym z w i ą z k u p o j ę c i o w o - l o g i c z n y m w obrębie określonego ściśle t e r y t o r i u m . Dokonajmy teraz metaforyzacji naszych „ ź r ó d ł o w y c h " pojęć. O w y m terytorium zakładającym istnienie o p o z y c j i c e n t r u m / p e r y ­ feria niech będzie k u l t u r a w n a j o g ó l n i e j s z y m sensie k u l t u r y j a k o przedmiotu ludzkiego g a t u n k u . W c e n t r u m k u l t u r y stoi zawsze człowiek, w s p ó ł r z ę d n a w s z y s t k i c h f a k t ó w k l a s y f i k o w a n y c h j a k o przynależące d o porządku s p o ł e c z n e g o . Jest tak bez w z g l ę d u na to, jak będziemy c z ł o w i e k a c h a r a k t e r y z o w a ć — czy w trybie p r z y r o d n i c z o - g a t u n k o w y m czy k u l t u r o w o - a n t r o p o l o g i c z n y m . Człowiek jako istota k u l t u r o w a zamieszkuje t e r y t o r i u m zróż­ nicowanych s y s t e m ó w p o s z c z e g ó l n y c h p a r t y k u l a r n y c h kultur różnego rodzaju. W t y m znaczeniu nie m o ż n a w y z n a c z y ć ż a d ­ nego „ c e n t r u m " , ż a d n e g o jądra k u l t u r y ź r ó d ł o w e j dla w s z y s t k i c h kultur pozostałych, c h y b a że p o w r ó c i m y d o teorii „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " . Zatem t o „ c e n t r u m " w y z n a c z y ć m o ż e m y w y ł ą c z ­ nie określając najogólniejsze, u n i w e r s a l n e c e c h y c z ł o w i e k a . T y c h cech z kolei szukać m o ż e m y wszędzie, gdzie t y l k o pomieszkuje człowiek. U n i w e r s u m ludzkiej k u l t u r y ogranicza p o prostu linia zamknięta kuli ziemskiej i t o u z u s j ę z y k o w y każe nam m ó w i ć , że Trobriandy leżą na peryferiach, a U S A w c e n t r u m s p o ł e c z n e g o świata. Jednakże t e n w ł a ś n i e j ę z y k o w y s p o s ó b p o r z ą d k o w a n i a prze­ strzeni geograficznej s p r a w i a , iż zaczynamy w analogiczny s p o ­ sób myśleć o organizacji w s z e l k i c h zjawisk b a d a n y c h przez naukę — jedne stają się j a k o b y ważniejsze, powszechniejsze przy­ k ł a d o w o , a w i ę c centralne. Inne, j a k o bardziej ezoteryczne t r a k t o w a n e są, z g o d n i e z p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n y m r o z u m i e ­ niem peryferii — j a k o d r u g o p l a n o w e w o b e c t y c h p i e r w s z y c h . W ostateczności t e n s p o s ó b r o z u m o w a n i a i w e r b a l i z o w a n i a porządku zjawisk przeniósł się d o ś w i a t a a n t r o p o l o g ó w , którzy sami siebie poczęli postrzegać na zasadzie, o której m ó w i m y . Z „ l e p s z y c h " miejsc w i d a ć lepiej i w i ę c e j , p r o w i n c j a narzuca optykę peryferyjną. Taki s p o s ó b myślenia nie bierze p o d u w a g ę s w o i s t o ś c i nauki, jaką jest a n t r o p o l o g i a . Otóż a n t r o p o l o g i c z n y s p o s ó b myślenia implicite zakłada, że peryferie nie oznaczają terenu m a r g i n a l n e g o , ale najdalsze przedłużenie środka, czyli c e n t r u m . Tak w i ę c , założywszy, iż o w y m p r a w d z i w y m ś r o d k i e m jest c z ł o w i e k , a n a l i ­ zując j e g o kulturę w najodleglejszych zakątkach ś w i a t a , zakłada się t y m s a m y m na g r u n c i e a n t r o p o l o g i c z n y m , iż r ó w n i e ż na tradycyjnie p o j m o w a n y c h peryferiach znaleźć m o ż n a a r g u m e n t y centralne nie t y l k o dla teorii l u d z k i e g o u w i k ł a n i a w m o ż l i w e formy bytu k u l t u r o w e g o . D l a t e g o s w o i s t o ś ć a n t r o p o l o g i i i k o n ­ sekwencje z niej w y n i k a j ą c e . W i e l o k r o t n i e k r y t y k o w a n o przed­ stawicieli tej nauki właśnie za t o , że pragną łączyć skrajny empiryzm z najogólniejszą teorią dotyczącą kultury na poziomie abstrakcyjnym. Ale tutaj też t k w i urok a n t r o p o l o g i i , t e g o „intelek­ tualnego k ł u s o w n i c t w a " , jak t o określił onegdaj Clyde K l u c k h o h n . 10 Jakie te wszystkie u w a g i mają znaczenie dla nas, w p o w s z e c h ­ nym o d c z u c i u z n a j d u j ą c y c h się j e d n a k na peryferiach (1) świata m i ę d z y n a r o d o w e j a n t r o p o l o g i i , jak i ( 2 ) g ł ó w n e g o n u r t u k u l t u r y światowej? Znaczenie t o w i d z i a ł b y m j a k o zasadnicze. Przede w s z y s t k i m n i e p r a w d ą jest, że g d y znajdziemy się w centrum, t o t y m s a m y m ł a t w i e j jest n a m z a j m o w a ć się problemami najistotniejszymi, niejako „ p r z y r o d z e n i e " z w i ą z a n y ­ mi z miejscem i rolą, jaką o w o c e n t r u m w y z n a c z a . G d y b y tak zawsze było, nie b y ł o b y I m m a n u e l a Kanta. Z kolei r ó w n i e ż nieprawdą jest, że peryferyjność położenia skazuje na takąż peryferyjność z a i n t e r e s o w a ń . W a r t o sobie o d p o w i e d z i e ć na takie c h o ć b y pytanie. Czy B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i badając s w o i c h T r o b r i a n d c z y k ó w bardziej zbliżał się d o i s t o t n y c h s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h ludzkiej k u l t u r y niż g d y b y p o ś w i ę c i ł się analizie którejś z europejskich społeczności c h ł o p s k i c h ? O w s z e m , tak może się w y d a w a ć , ale p r o b l e m nie w t y m , że Trobriandy były lepszym, bardziej r e p r e z e n t a t y w n y m przykładem kultury, ale w t y m , że lepiej nadawały sie akurat d o funkcjonalistycznego m o d e l u podejścia, który stworzył i rozwijał M a l i n o w s k i . J e d n y m s ł o w e m były reprezentatywne dla f u n k c j o n a l i z m u . Z drugiej strony można przecież powiedzieć, że właśnie Trobriandy t o klasyczne rubieże naszego świata o statusie o w i e l e bardziej peryferyjnym niż m a m y t o w przypadku w a r s t w y chłopskiej jakiegokolwiek kraju Europy t a m t y c h czasów. Poza t y m , czy a n t r o p o l o g z Kontynentu musi koniecznie u d a w a ć się d o i z o l o w a n y c h grup, żeby oświecać s w y c h z i o m k ó w : tacy m o g l i b y ś m y być, g d y b y ś m y „ t a m " mieli s w y c h o j c ó w i matki? W i ę c nie o t o chodzi. Z n o w u w r a c a m y d o kwestii zasadniczej. A n t r o p o l o g i a , zwłasz­ cza obecnej d o b y , t o przede w s z y s t k i m p u n k t widzenia i sposób konceptualizowaniazjawiskdostępnychskąd­ inąd w s z y s t k i m parającym się nauką. Dyskurs a n t r o p o l o g i c z n y nie jest zastrzeżony w y ł ą c z n i e dla a n t r o p o l o g ó w , t y m bardziej, że n i e p o d o b n a w y k r e ś l i ć p r z e d m i o t o w o ujętej linii demarkacyjnej p o m i ę d z y nią a każdą inną gałęzią w i e d z y zainteresowaną f e n o m e n e m kultury. A n t r o p o l o g a poznasz p o t y m , jakie pytania s t a w i a . Skoro zaś a n t r o p o l o g o w i e z K o n t y n e n t u i A r c h i p e l a g ó w muszą się a k u l t u r o w a ć w o g ó l n e j kulturze antropologicznej ( c e n t r u m w sensie c e n t r u m m y ś l i ) , t o w p u n k c i e wyjścia wszyscy jesteśmy w analogicznej sytuacji poznawczej, w y c h o d z i m y o d w s p ó l n e j matrycy pojęć i kategorii. Wszystko zależy następnie o d tego, jaki użytek potrafimy uczynić z w y n i k ó w tej aktualizacji, czego nas ona uczy i d o jakiego stopnia. A dalej jeszcze: w jaki sposób badając zjawiska peryferyjne (a tylko takie badamy prze­ cież) orzekamy coś jednocześnie o o g ó l n e j kondycji człowieka. Nie ma miary ilościowej wartości analiz, tylko jakość pozwala na szacowanie w k ł a d u w poznanie świata nieoczywistości kultury. Kres i d e o l o g i i modernistycznej w nauce i filozofii polega na t y m , iż odrzuca się obecnie m.in. d o t y c h c z a s o w e p o j m o w a n i e kultury j a k o rodzaju p r z e d m i o t u w y m a g a j ą c e g o a d e k w a t n e g o przedstawienia. Pojęcie p r a w d y o b i e k t y w n e j z a s t ę p o w a n e jest p o j ę c i e m p r a w d k u l t u r o w y c h , p r a w d w y t w a r z a n y c h dla o d ­ p o w i e d n i c h c e l ó w bądź f u n k c j i . R ó w n i e ż a n t r o p o l o g i a — o d zawsze — p r a w d y takie f o r m u ł o w a ł a z przekonaniem, że podaje opisy o b i e k t y w n e j rzeczywistości. J e d n a k ż e n i c w kulturze nie jest f a k t e m n i e z b i t y m , o b c u j e m y w y ł ą c z n i e ze społecznymi w y o ­ brażeniami o świecie. One r ó w n i e ż nie dzielą się na uboczne i centralne. Ś w i a t k u l t u r y jest fascynujący zawsze i wszędzie i dobrze b y ł o b y , g d y b y fakt ten u ś w i a d o m i l i sobie nasi rodzimi badacze. M o ż e nie t y l k o u ś w i a d o m i l i , ale zrobili z niego użytek. Badanie k u l t u r y polskiej w p r o w a d z a r ó w n i e dobrze w c e n t r u m p r o b l e m a t y k i h u m a n i s t y c z n e j , jak klasyczne studia „ w i e l k i e j " antropologii Kontynentu. Zupełnie o d r ę b n ą s p r a w ą jest, że nauka polega także na k o m u n i k o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń ; jeśli głos naszej e t n o l o g i i nie dotrze poza Polskę, nikt nie d o w i e się, że dzieje się tutaj coś interesującego. Także dla czytelnika Z a c h o d u . Czy naprawdę — j a k t o b y ł o w m o i m w y p a d k u — t r z e b a a n t r o p o l o g o w i z Kanady p o k a z y w a ć kulturę S t a r o o b r z ę d o w c ó w w Polsce, aby dopiero o n wskazał, w jaki s p o s ó b tak w ą s k a p r o b l e m a t y k a „ i k o n i c z n e j " tradycji tej g r u p y daje się w p i s a ć w najważniejsze dyskusje współczesnej a n t r o p o l o g i i t e o r e t y c z n e j ? " Nie będą w t y m miejs­ cu t e g o akurat w ą t k u p o d e j m o w a ł z nadzieją, że w i a d o m o o c o c h o d z i — o śmiałość i rozmach w podejściu d o ezoterycznych w y d a w a ł o b y się a s p e k t ó w kultury. W t y m t k w i siła a n t r o p o l o g i i , każdej a n t r o p o l o g i i ! S p r ó b u j m y zamiast t e g o s k o n k l u d o w a ć d o t y c h c z a s o w e u w a ­ gi. Po pierwsze tedy, nie ma gorszych i lepszych miejsc dla u p r a w n i a n i a a n t r o p o l o g i i oraz, c o się z t y m bezpośrednio wiąże, gorszych i lepszych t e m a t ó w b a d a w c z y c h . Nie każdemu dane jest znaleźć się w ś r ó d nieznanego plemienia w nieznanej części ś w i a t a . W każdym przejawie k u l t u r y jest potencjalnie zawarty o g r o m n y ł a d u n e k m o ż l i w o ś c i dla a n t r o p o l o g i c z n y c h przedsta­ w i e ń n i e o c z y w i s t o ś c i z n a n e g o ś w i a t a . J a k m ó w i ł Sapir, dlaczego nie badać np. k u l t u r a l n y c h i n i e k u l t u r a l n y c h s p o s o b ó w o d ­ dychania? Sam uważał t e n temat za fascynujący. Po drugie, dla podjęcia w y s i ł k u bycia a n t r o p o l o g i e m nie ma znaczenia t z w . potencjał f i n a n s o w o - o r g a n i z a c y j n y kraju, w k t ó ­ rym przyszło n a m u p r a w i a ć tę naukę. D e c y d u j ą c ą rolę o d g r y w a j ą i n w e n c j a , o d w a g a i wiara w t o , że czasami z A r c h i p e l a g u w i d a ć �więcej i lepiej niźli z zapatrzonego w s w ą m o c K o n t y n e n t u . Uwzględniając proporcje między np. Stanami Z j e d n o c z o n y m i a Polską zobaczyć m o ż e m y , że procent badaczy mających coś d o p o w i e d z e n i a i „ t a m " i „ t u t a j " jest zbliżony. O jednej jeszcze s p r a w i e należy wszelako p o w i e d z i e ć . W swej ostatniej książce Clifford Geertz, najświatlejszy a n t r o p o l o g o b e c ­ nej d o b y , p o w i a d a : „Szerzy się w ś r ó d a n t r o p o l o g ó w coraz bardziej p o w s z e c h n e przekonanie, że p o w i e d z i e ć , jak jest, t o dla etnografii slogan tak samo n i e o d p o w i e d n i , jak dla filozofii o d L u d w i k a W i t t g e n s t e i n a , dla historii o d Robina C o l l i n g w o o d a , dla polityki o d M i c h e l a Foucaulta lub dla fizyki o d T h o m a s a K u h n a . N i e a d e k w a t n o ś ć s ł ó w w o b e c d o ś w i a d c z e n i a i w ł a ś c i w a im tendencja d o p r o w a d z e n i a j e d y n i e d o i n n y c h s ł ó w znane były o d d a w n a z a r ó w n o p o e t o m , jak i m a t e m a t y k o m . Dla e t n o g r a f ó w s t a n o w i ł o t o jednak odkrycie i w p r a w i ł o i c h , a przynajmniej w i e l u z nich, w z a m ę t . " A b y ten zamęt starać się jakoś u p o r z ą d k o w a ć p r o p o n u j e Geertz zestaw u t r w a l o n y c h przesądzeń, z k t ó r y c h w dzisiejszej sytuacji a n t r o p o l o g i a w i n n a z r e z y g n o w a ć . Jest t o zestaw a b s o l u t n i e w a r t rozważenia także dla e t n o l o g ó w p o l s k i c h . Przesądzenia te n a ­ z w i j m y za I n n o c e n t y m B o c h e ń s k i m „ e t n o g r a f i c z n y m i z a b o b o n a ­ m i " , konkretyzując je tak, aby o d p o w i a d a ł y r o d z i m y m realiom. Z a b o b o n p i e r w s z y . Najwyższy czas, aby u ś w i a d o m i ć sobie na dobre, że c z e g o k o l w i e k badacz nie czyniłby, j a k i c h k o l w i e k nie s t o s o w a ł b y z a b i e g ó w retorycznych, wszystkie opisy etnograficz­ ne są opisami opisującego, a nie o p i s y w a n e g o . Edward Said w n i e d a w n o u nas przełożonej pracy Orientalizm w y t o c z y ł cały zestaw a r g u m e n t ó w p r z e c i w k o m.in. a n t r o p o l o g i i z a c h o d n i e j , iż tak opisuje Orient, iż nie daje się w y p o w i e d z i e ć m i e s z k a ń c o m t a m t y c h krajów, jak oni sami w i d z ą świat, w k t ó r y m żyją. Ostateczne zdanie należy zawsze d o badacza — utyskuje Said. Sam nie pokazuje jednak zupełnie, w jaki s p o s ó b m o g ł o b y się o d b y w a ć j a k i e k o l w i e k o p i s y w a n i e c z e g o k o l w i e k , c o jest poza nami. Zarzucając a n t r o p o l o g o m ( n e o ) i m p e r i a l i z m w zamian p r o ­ p o n u j e t o samo tyle, że a rebours? J e d y n e , c o może osiągnąć badacz „ i n n o ś c i " , t o n i e w y m u s z o n a z g o d n o ś ć , każdy opis p o z o ­ stanie skażony e t n o c e n t r y z m e m , gdyż „ b y ć e t n o c e n t r y c z n y m t o po prostu w i d z i e ć przy p o m o c y w ł a s n y c h o c z u " , gdyż „ n i e możemy w i d z i e ć za p o m o c ą oczu c z y i c h ś " . I nic tutaj nie zmieni p o s t u l o w a n a przez niektórych badaczy p o s t a w a , aby być „ n a b u z i " z p o d m i o t a m i . M o ż n a się d ł u g o i zawzięcie tulić d o i n f o r m a t o r ó w , ale pisze się s a m e m u przetwarzając uzyskany materiał w inny jeszcze rodzaj k u l t u r o w e g o w y o b r a ż e n i a , które podajemy d o w i a d o m o ś c i czytającym. 12 3 14 Z a b o b o n d r u g i . Wiąże się bezpośrednio z p i e r w s z y m , gdyż m ó w i o t z w . e t n o g r a f i c z n y m b r z u c h o m ó w s t w i e . Polega o n o na p r z y p i s y w a n i u sobie m ó w i e n i a nie o i n n y c h f o r m a c h życia, lecz z ich w n ę t r z a , na p o d a w a n i u o p i s ó w , jak s p r a w y się mają „z p u n k t u w i d z e n i a c h ł o p a p o d l a s k i e g o " j a k o c h ł o p s k i e g o opisu z t e g o p u n k t u w i d z e n i a . Nie ma czegoś t a k i e g o , jak w s p ó l n a rzeczywistość, którą w i d z i z a r ó w n o ó w c h ł o p , jak i badający e t n o g r a f - e m p i r y k . J a k m ó w i ł Nietzsche — istnieją t y l k o perspek­ t y w y . Nasz opis — t o nasza p e r s p e k t y w a , każdy inny p u n k t w i d z e n i a n i e u c h r o n n i e przechodzi przez filtr naszego ujęcia d a n e g o stanu rzeczy. Z a b o b o n t r z e c i . D o t y c z y t e k s t o w e g o p o z y t y w i z m u , który za­ kłada, że jeśli t y l k o nakłoni się c h ł o p a d o p o d y k t o w a n i a lub zapisania j e g o życiorysu, w i z j i ś w i a t a , w t e d y rola etnografa s p r o w a d z a się d o roli u c z c i w e g o i s k r u p u l a t n e g o pośrednika przekazującego istotę rzeczy. Tekst e t n o g r a f i c z n y traktuje się w ó w c z a s j a k o rodzaj „ p r z e ź r o c z y s t e g o " m e d i u m . W s p ó ł c z e s n y tekstualizm s p o d znaku Jamesa Clifforda w s k a z u j e na t o , iż p i ś m i e n n i c t w o e t n o g r a f i c z n e jest w y s o c e k o n t e k s t o w e i oparte na s t r a t e g i c z n y m w y b o r z e ś r o d k ó w . Z a b o b o n c z w a r t y . Wyraża o n nadzieję, że dyskurs etnograficz­ ny m o ż n a uczynić „ h e t e r o j ę z y c z n y m " ( „ t a m t e j s z a " o b e c n o ś ć w , , t u t e j s z y m " t e k ś c i e ) . O w o rozproszone a u t o r s t w o jest iluzją, której ulegają z a r ó w n o a n t r o p o l o g o w i e p o z y t y w i s t y c z n i e z o r i e n ­ t o w a n i , jak i p o s t m o d e r n i ś c i . Z a b o b o n p i ą t y . Geertz określa g o m i a n e m k o n f e s j o n a l i z m u . Polega o n na przyjęciu raczej o d c z u ć etnografa zamiast ich p r z e d m i o t u j a k o p o d s t a w o w e g o t e m a t u d o analizy ( „ t a m t e j s z y " cień „ t u t e j s z e j " rzeczywistości). O b i e k t e m namysłu uczynić trze­ ba w r ó w n y m s t o p n i u p r z e d m i o t o w y aspekt b a d a ń , jak i m e t a ­ j ę z y k o w ą nad n i m refleksję, t z n . rozważyć nasz s p o s ó b myślenia 0 myśleniu n a u k o w y m . Trzeba t o j e d n a k uczynić w taki s p o s ó b , aby nie paraliżować praktyki b a d a w c z e j — nie m o ż n a czegoś t w i e r d z i ć i jednocześnie brać t o w e p i s t e m o l o g i c z n y nawias. Z a b o b o n s z ó s t y i o s t a t n i . N i e p r a w d ą i złudzeniem jest t w i e r ­ dzenie, że e t n o g r a f u c h r o n i się przed z m i n i m a l i z o w a n i e m obrazu ś w i a t a k o g o ś i n n e g o przez w ł a s n e okulary badacza dzięki u ś w i a ­ d o m i e n i u sobie w ł a s n e j s u b i e k t y w n o ś c i bądź w r ę c z s t r o n n i c z o ­ ści. Ten rodzaj refleksji m y l n i e rości sobie p r a w o d o e p i s t e m o l o g i cznej s a m o w i e d z y , a p r o w a d z i j e d y n i e d o m ę t n y c h w y n u r z e ń 1 intelektualnego bełkotu. Rozważenie p o d a n y c h przed c h w i l ą p r z e s ą d ó w tradycyjnej a n t r o p o l o g i i p o w i n n o p r o w a d z i ć d o z d e k o n s t r u o w a n i a jej d o ­ tychczasowych podstaw epistemologicznych i teoretyczno-met o d o l o g i c z n y c h . M a m tutaj na myśli d e k o n s t r u k c j ę w y w o d z ą c ą się o d Derridy, ale specyficznie z a a d o p t o w a n ą na potrzeby a n t r o p o l o g i i . Piszę o t y m s z c z e g ó ł o w o w i n n y m t e k ś c i e . W szki­ cu niniejszym starałem się j e d y n i e pokazać, w s p o s ó b zbliżony d o idei d e k o n s t r u k c j i , że t r a d y c y j n a o p o z y c j a c e n t r u m / p e r y f e r i e n i e a d e k w a t n i e u j m u j e s e d n o p o z n a w c z e j w a r t o ś c i r ó ż n y c h et­ n o l o g i i n a r o d o w y c h . Istnieje t y l k o j e d n a a n t r o p o l o g i a , która może być d o b r a lub zła, c i e k a w a bądź n u d n a i n i e t w ó r c z a . Wszyscy będąc w c e n t r u m , m o ż e m y być na peryferiach. W y b ó r należy d o nas s a m y c h . 15 16 PRZYPISY Zob. c h o ć b y G.W. S t o c k i n g , Afterword: A View from the Center, „ E t h n o s " 1 — 2 : 1 9 8 2 , ss. 1 7 2 — 1 8 6 ; E. Shils, Center and Periphery, C h i c a g o 1 9 7 5 i in. Tak w ł a ś n i e brzmi g ł ó w n a teza przyświecająca a r t y k u ł o m pomieszczonym w książce p o d redakcją J . Clifforda i G.E. Marcusa, Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnograp­ hy, Berkeley 1 9 8 6 Antropologia i polityka, rozmowa z Ludwikiem Stommą, „Czas K u l t u r y " 1 9 9 0 , nr 1 8 — 1 9 , s. 1 1 . R o z m o w ę przeprowadzili W . J . Burszta i K. P i ą t k o w s k i . L. K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersaliz­ mu kulturalnego, ( w : ) Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1 9 8 4 , s. 1 5 E. Leach, Social Anthropology, Fontana Paperbacks 1 9 8 2 , ss. 1 2 4 - 1 2 5 . A n t r o p o l o g o w i e ci t o : Lin Y u e h — h w a , M a r t i n C.Yang, Francis L.K. Hsu i Fei H s i a o - T u n g . S.A. Tyler, The Unspeakable. Discourse, Dialogue, and Rhetoric in the Postmodern World, W i s c o n s i n 1 9 8 7 , s. 4. C. Lévi-Strauss, Structural Anthropology II, H a r m o n d s w o r d 1 9 7 8 , s.26 T y m i i dalej w y m i e n i o n y m i k w e s t i a m i z a j m o w a l i ś m y się przez kilka lat z M. B u c h o w s k i m , czego efektem są książki: M . B u c h o w ski, Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań 1 9 9 0 ; M. B u c h o w s k i , W . J . Burszta, O założeniach interpretacji antropolo­ 1 2 3 4 5 6 7 8 6 gicznej. W a r s z a w a 1 9 9 2 oraz W . J . Burszta, Wymiary antropolo­ gicznego poznania kultury, Poznań 1 9 9 1 Słownik Wyrazów Obcych M . A r c t a , W a r s z a w a 1 9 3 5 , s.255 Ku t a k i e m u r o z u m i e n i u " p e r y f e r i i " skłania się S. N u g e n t , The "Peripheral Situation", " A n n u a l R e v i e w of A n t h r o p o l o g y " 1 7 : 1 9 8 8 , s. 8 0 C h o d z i o Davida Scheffela, z n a k o m i t e g o z n a w c ę kultury S t a r o o b r z ę d o w c ó w w w i e l u krajach ś w i a t a . Z o b . j e g o f a s c y n u j ą ­ cą książkę o tej grupie w Kanadzie: In the Shadow of Antichrist. The Old Believers of Alberta, P e t e r b o r o u g h 1 9 9 1 C. Geertz, Works and Lives. The Anthropologist as Author, S t a n f o r d 1 9 8 8 , s. 1 3 7 (cytuję Geerzta w s p o s ó b nieco „ z a o k r ą g ­ l o n y " ) . Dalsze o d w o ł a n i a o d n o s z ą się d o rozdziału VI tej książki, z a t y t u ł o w a n e g o Being Here: Whose Life Is It Anyway? E.W. Said, Orientalizm, W a r s z a w a 1 9 9 1 . W y d a n i e tej pracy w 1 9 7 8 roku w y w o ł a ł o całą falę p o l e m i k i o m ó w i e ń stanowiska Saida. R. Rorty, Nauka jako solidarność, „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " 1 9 9 1 , nr 5, ss. 2 0 5 — 2 0 6 Z o b . książkę Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Centry Ethnography, Literature, and Art, C a m b r i d g e Mass. 1988 W . J . Burszta, Czy istnieje dekonstrukcja antropologiczna? / w druku/. 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c1649325a1f0bb9a1c222699b5c3fe6.pdf 4afa0015dab4f57a7765b281317c29d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2452 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2276 Title A name given to the resource Yes. Nostalgiczne strefy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.54-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Yes. Nostalgiczne strefy pamięci Wojciech J . Burszta Grecki termin nóstos ( = p o w r ó t ) w połączeniu z algos, co oznacza „cierpienie", tworzą łącznie pierwotny sens pojęcia nostalgii jako gorącego pragnienia ujrzenia ojczyzny czy nawet choroby powstającej w wyniku tęsknoty za krajem rodzinnym. Uczucie nostalgii odnosiłoby się zatem do czegoś, co było i jest w nas samych, ale czego zewnętrzne atrybuty nie są w danej chwili dostępne. Będąc Polakiem rzuconym gdzieś w dalekie strony, nie przestaję - jeśli tego pragnę - czuć się nim, ale wypełnia mnie nostalgia za rodzinną ziemią, za zapachem ziemi ojczystej, bliskimi, za niegdyś przeżytymi chwilami „wtedy i tam". Nostalgia cechuje tedy emigrantów - czasowych i trwa­ łych - budujących wizje utraconego skrawka globalnej rzeczywi­ stości przyrodniczej i społecznej o cechach orbis interior, skraw­ ka uważanego za najważniejszy, gdyż jest on rzeczywistością „ o s w o j o n ą " w stopniu maksymalnym. Od dawna j u ż jednak takie pierwotne rozumienie nostalgii uległo niebywałemu rozplenieniu swego sensu i to w sposób dwojaki. Przede wszystkim nostalgia uzyskała swoją wykładnię zbiorową, jako już nie tylko uczucie charakteryzujące po­ szczególne jednostki, ale wręcz pokolenia. Nie chodzi przy tym o generacje wewnątrz jednego narodu czy społeczeństwa, ale 0 formacje identyfikujące się w wymiarze globalnym, skupione wokół wartości związanych przykładowo z kulturą kontestacji lat sześćdziesiątych. Pojęcie „ojczyzny" należy tutaj t r a k t o w a ć wyłącznie metaforycznie - oznacza ona l i tylko „ojczyznę uczuć 1 myśli", w której jednostki i generacje uzyskały swoją toż­ samość, ważącą na ich przyszłych losach i życiowych wyborach. Na takiej właśnie fali nostalgicznego powrotu do korzeni Ameryki lat sześćdziesiątych tamtejsze środowisko muzyczne jak jeden mąż opowiedziało się za Billem Clintonem. M a on jakoby wyrażać te cechy amerykańskiej kultury, które za czasów rządów republikańskich zostały zdegradowane. Pat Metheny, brylantowy gitarzysta współczesnego jazzu, tak mówi o Clin­ tonie: „ B o to inteligentny człowiek. Dla wielu muzyków ważna jest świadomość, że jest teraz w Białym D o m u ktoś, z k i m m o ż n a porozmawiać o różnicy między Sonny Rollinsem a Johnem Coltrane'em. A tak poważnie (...) Facet na tyle trzeźwy i bystry, by właściwie oceniać rzeczywistość, rzeczywistość całkowicie różną od obrazu tej mitycznej Ameryki, j a k i p r ó b o w a n o nam przez tyle lat sprzedawać" („Gazeta Magazyn" nr 13:1993:14). Metheny nie dodaje już, że i jego wizja Ameryki jest równie mityczna, widziana przy tym poprzez pryzmat nostalgicznego wizerunku przeszłości i początków kariery w Missouri. „ J e g o " świat powraca trzydzieści lat później, a uosabia go nowy prezydent, czynny uczestnik „ t a m t y c h " lat. Jak wyglądałby Ronald Reagan z saksofonem i jointem w kąciku ust? Ale pojęcie nostalgii nie tylko uległo uogólnieniu i oderwane zostało od oryginalnych konotacji. Stało się ono bowiem także przedmiotem świadomych zabiegów interpretacyjnych, „wy­ stawione" niejako w formie towaru do konsumpcji w kulturze popularnej. Nostalgia stała się p o ż ą d a n ą wartością. Jak zwykle najbardziej spektakularny wyraz tego trendu mamy w modzie, 'żywiącej' się nieustannie cyklicznymi powrotami do fasonów, kroju i kolorów identyfikowanych według kryterium generacyj­ nego. Za „zwykłą" m o d ą jako zjawiskiem usytuowanym do­ kładnie pomiędzy gustem a snobizmem kryją się wszakże konkretne wybory związane ze stylem myślenia, preferencjami w sferze sztuki czy nawet demonstrowaniem moralności. Trafnie zauważył przed laty Edward Sapir, że: Jakkolwiek bowiem p o c z ą t k o w o odnoszące się do ubioru i ciała ludzkiego, pojęcie 'moda' w sposób zasadniczy wiąże się nie z ubiorem i ciałem, lecz z symboliką (Sapir, 1978:247). Zatem moda na nostalgię może być - i jest - myślowo-symbolicznym równoważnikiem czyjegoś wewnętrznego „ja", czego zewnętrznym jedynie przejawem są: przebieranka i ozdoby. 54 Od jakiegoś czasu, mówiąc konkretniej od połowy lat siedem­ dziesiątych, funkcjonuje w literaturze naukowej i krytyce (głów­ nie) filmowej pojęcie nostalgia films. Pisał o nich m.in. Fredric Jameson, widząc zresztą w tym rodzaju twórczości jeden z klasycznych przejawów świadomości postmodernistycznej (Jameson, 1983). Rzecz w tzw. uwięzieniu w przeszłości, od­ sunięciu się od widzenia jej na sposób historycystyczny, tj. jako oglądu z dystansu czasu minionego, który to ogląd rościł sobie pretensje do całościowości i pragnął „ z r o z u m i e ć " przeszłość w jej zmieniających się uwarunkowaniach (relatywizm his­ toryczny). Dziś zamiast relatywizmu z oddalenia pojawia się pastisz. Jednymi z jego atrybutów są stylizacja i retrospekcja, przez krytyków francuskich określone podstawowymi wyznacz­ nikami la mode retro. Wymarzonym polem dla takiego „retro­ spektywnego stylizowania" jest kino. Jameson zauważa, że współczesne filmy z kręgu nostalgicznej ewokacji nie muszą tyczyć przeszłości, jak klasyczny już Chinatown Polańskiego, ale dzieją się obecnie, a nawet w przyszłości, jak Star Wars. Proliferacja metaodniesień do wyobrażeń o historii, teraźniej­ szości i przyszłości ma na celu rozerwanie typowo modernistycz­ nego myślenia o czasowym continuum logicznego następstwa zdarzeń jako odrębnych okresów. Te filmy mają przedstawiać nasze rutynowe myślenie o innych epokach; historyczna prze­ szłość widziana jest poprzez nasze popularne wyobrażenia i stereotypy myślenia o niej. „ B r a k " realizmu w tych filmach ma wiele wspólnego z brakiem tradycyjnie pojmowanego realizmu w myśleniu nostalgicznym, z tym charakterystycznym „składa­ niem" elementów przeszłości znanej nam z autopsji, wynikłych z lektury, skrywanych namiętności, eliminowanych fragmentów życiorysu, o których pamiętać się nie chce. Są one ponadto zabawą z nostalgią, jej obnażeniem, dekonstrukcja wskazującą na przygodność tego, co chcemy widzieć i z czym się iden­ tyfikować. Nie będzie, jak sądzę, żadnym nadużyciem powiedzieć, iż mimo postmodernistycznych gier, cytatów i metakomentarzy, nostalgia pozostaje ważnym elementem kulturowej identyfikacji zarówno w wymiarze jednostkowym, jak grupowym. Jest zaró­ wno przeżywaniem, jak i świadomym wyborem interpretacyj­ nym, dotykającym każdego uwikłanego w przemijanie zdarzeń. Patrząc pod tym kątem widzenia możemy się przekonać, w j a k i sposób żal za odchodzącą kulturą ludową odcisnął swe piętno na powojennej generacji rodzimych etnografów. W dużym stopniu postrzegała ona rzeczywistość poprzez pryzmat wewnętrznego zaangażowania i identyfikacji z kulturą, która „gasła" jako zwarty system czynności i obiektów. W profilu b a d a ń uzewnę­ trzniały się tedy wartościujące uwarunkowania „badacza we­ w n ę t r z n e g o " - j e g o niepokoje, nadzieje, marzenia nawet. Zaiste dałoby się napisać tę specyficzną, nostalgiczną historię etno­ grafii polskiej jako nieustannej pogoni za mitem kultury ludowej jako materialnej i symbolicznej pełni. Stosunek do odchodzącej tradycji przybierał niekiedy wręcz intymny charakter, jak choćby w wierszach pisanych pod koniec życia przez Kazimierza Moszyńskiego: POŻEGNANIE Dorodne ziarno miotając na rolę, dziś już nie stąpa chłop w bieli jak anioł błogosławiący mu cicho, by rosło. Siewnik rzędowy jego miejsce zajął. Dziś już nie piele dziewka pól prosianych, nie plecie wianka, z chabrów nie korzysta, ani z kąkolu, co tak kraśniał w życie. Wszystkie już chwasty tępi się do czysta. �W złocistym zbożu dzisiaj sierp nie błyska tak świętą pracą znojąc chłopskie ręce, iżby się chciało przypaść do nich usty, by z całej duszy oddać cześć ich męce; Czarcim rzechotem warczy tam pod chmury traktor koślawy, na znak, że w niebiosach brat mu rodzony ten rzechot powtórzy gotów świat zgubić w ognistych pokosach. Młyn już nie huczy dygocząc z niemocy ni szum kół jego nad stawem się pieni, gdy motor wyje jak pies w kamienicy nagiej i zimnej śród marnych drzew cieni. Ani już wzgórze skrzydłami nie wzlata, gdy Bóg wiatr zesłał na swych wiernych modły; wszystkie zarosły pod te skrzydła drogi i ślad już tylko po nich został podły. Już się nie ozwie z borów róg pastuszy echem dalekim o wieczornej porze, tęsknotę nagłą budząc do zaświata, gdy nad wsią cichą gasną słońca zorze. I głos piszczałki z wiatrem nie przyleci. Dzisiaj od innej tętnią wsie muzyki: tanga i samby i rumb bełkotania, skrzeczą wesoło ochrypłe głośniki. Pośród zmian tylu, śród tego postępu pozwól - choć zbożnie przed nikim nie klęknę! w zorzy modlitwą pożegnać na zawsze wszystko, com kochał i co dla mnie piękne. (wiersz pochodzi z 1959 roku; Moszyński, 1976:152-3) Przez dziesięciolecia obowiązujący paradygmat widzenia kul­ tury chłopskiej zwanej ludową dawał się ujmować w formule podanej jeszcze w roku 1930 przez Franciszka Bujaka: „ K u l t u r a ludowa jest tym cudownym zwierciadłem, które pozwala naro­ dowi patrzeć w przeszłość oraz oglądać swoją m ł o d o ś ć " ( K u l ­ tura wsi, Warszawa 1930:72). A n o właśnie, swoją młodość oglądali także sami badacze, a i m bardziej ona była odległa, t y m kultura ludowa mocniej idealizowana i jakby pełniejsza. Zaś młodsza generacja, jak to pisała Anna Kutrzeba-Pojnarowa: „ k t ó r a j u ż tylko z książki historycznej zna pojęcie dziedzica, a sochy jako narzędzia do orki poszukuje w muzeum, będzie tą, która przestanie przymierzać pojęcia 'swój' i 'obcy' do wsi i do miasta" (Kutrzeba-Pojnarowa, 1985:65). Etnografowie w ogóle przejawiają charakterystyczną tendencję, by czas i miejsce b a d a ń t r a k t o w a ć bardzo osobiście: czas etnograficzny i czas personal­ ny tworzą jedno. Zofia Szromba-Rysowa tak oto kończy wspomnienia o ukochanej przez siebie wsi opolskiej, w której prowadziła wieloletnie badania: „Ostatni kontakt ze wsią mia­ łam w 1979 r „ zatrzymując się w drodze powrotnej z urlopu. Nie brak było i zdumienia na m ó j widok: 'to wy jeszcze żyjecie?', i radości i wspólnie wymienianych uwag, i moich niecierpliwych pytań: 'kto wyjechał?'. Wtedy też musiałam sprostać prośbie syna zaprzyjaźnionej rodziny, pytającego o Helenę Modrzejews­ ką, o której miał napisać wypracowanie szkolne. Z pytającej stałam się i ja indagowana, co zresztą nierzadko zdarza się w trakcie naszych b a d a ń . I wówczas, po 10-letniej nieobecności we wsi, poczułam się związana mocno z tą bliską m i społeczno­ ścią. Myślę, że i teraz, kiedy tych lat minęło znacznie więcej, nie byłabym jej obca" (Szromba-Rysowa, 1989:80). K a ż d y ma prawo do takiego kształtowania przeszłości, aby jawiła się ona jako spójna i taka przede wszystkim, z którą jesteśmy w stanie się identyfikować. Jeśli tak, niech nie dziwi nas natychmiast uruchomiany proces nostalgicznej waloryzacji świa­ ta, który jest wspomnieniem tylko. Ale jest to nasze osobiste wspomnienie, nasz prywatny „ p r o p r i o s p e k t " , jak określiłby je zapewne Ward Goodenough. Pielęgnujemy starannie nasze strefy nostalgicznej pamięci, co niejednokrotnie stanowi dogod­ ną pożywkę dla wszelakich mitologizacji, jeśli tylko nasze prywatne usensownienie świata przenosimy na zjawiska o walo­ rze ogólnym. A tak miała się rzecz w wypadku badaczy kultury ludowej, którzy pielęgnowali częstokroć własną wizję tejże. „ K o n i e c " kultury ludowej był jednoczesnym końcem samoidentyfikacji etnografa zmuszonego poruszać się w gruzach dawnego sensu. Ale zostawmy tę kwestię na inną okazję. Kultura masowa, którą dzisiaj określa się raczej mianem kultury popularnej, zdaje się być fenomenem, z k t ó r y m nie bardzo wiadomo, co uczynić. Diagnozy tej kultury się tyczące, jej socjologiczne definicje z lat sześćdziesiątych i siedemdziesią­ tych, okazały się powierzchowne i mało przydatne. T y m bar­ dziej, iż minęło kilkadziesiąt lat i nasza poczciwa pop culture nabrała cech nowych, wynikających z upływu czasu i jej zakorzenienia w historii kultury. Właśnie fakt, iż kultura popularna ma już swoje własne dzieje, że istnieje czasowy „ o d d e c h " , dzięki któremu możemy się jej przyglądać, prowoku­ je do postawienia następującego pytania: czy nie jest tak, iż w mechanizm partycypacji w wartościach kultury popularnej wpisana jest nostalgia jako jeden z wzorów zindywidualizowane­ go w niej uczestnictwa? Ograniczmy się do przykładu muzyki rockowej. A n i się obejrzeliśmy, a nabiera ona cech tradycyjnie wiązanych z muzy­ ką klasyczną, z jej kanonami estetycznymi i kryteriami oceny. Oczywiście - nie cała muzyka rockowa, k t ó r a nieustannie poszukuje nowych stylów, pojawiają się w niej hybrydowe mieszanki przeznaczone do natychmiastowej konsumpcji przez najmłodszych zwolenników. Ale jest wszakże faktem, iż grupy wyznaczające drogi rozwojowe rocka, grupy nadal aktywne, liczą j u ż sobie - bagatela - po 25 czy nawet 30 lat. Jedna z nich nazywa się Y E S i właśnie mija dwadzieścia pięć lat, kiedy to w czerwcu 1968 roku narodziła się z inicjatywy basisty Chrisa Squire'a. Jako wierny - też już z górą dwudziestoletni - fan tego zespołu, miałem okazję spotkać swych muzycznych idoli „ n a żywo". Było to w paryskiej hali Zenith, 3 czerwca 1991 roku. Chciałbym ten właśnie koncert, tak dla mnie ważny z wielu względów, uczynić pretekstem dla dalszych uwag niniejszego szkicu. Oto zwykła sceneria koncertu rockowego; tłumy oczekujące na moment, gdy będzie m o ż n a pospiesznie zająć miejsca w środ­ ku hali, kupić program, okolicznościowe gadgety. R o z g l ą d a m się w o k o ł o i jedna rzecz zdumiewa mnie od razu: rozrzut wieku publiczności. Obok siebie stoją piętnasto- i szesnastolatkowie oraz osoby eufemistycznie określane 'dojrzałymi', mające więc po pięćdziesiąt lat, a może nieco więcej? I jedni, i drudzy z odpowiednimi znaczkami firmowymi Yes; starsi demonstrują te sprzed wielu lat, z innych koncertów; są wytarte i wyblakłe. Małolaty wyposażeni w nowiutkie, firmujące p o w r ó t grupy na koncertowe trasy po latach nieobecności pod hasłem Round the World in Eighty Dates. N o właśnie. Już od kilku dobrych lat notujemy zjawisko cyklicznych p o w r o t ó w d i n o z a u r ó w rocka do czynnej kariery. Raz są one udane, najczęściej jednak są to przedsięwzięcia efemeryczne, jak choćby w wypadku Procol Harum. Również i żywot super-Yes był krótki. Jak zwierzył się ostatnio przebywając w Polsce Rick Wakeman, o rozpadzie grupy zadecydowali menagerowie, dla których najistotniejsza była finansowa strona całego pomysłu. Dla samych zaś muzy­ k ó w - a m o ż n a wierzyć Wakemanowi - liczyły się względy towarzysko-muzyczne, ponowne pojednanie ludzi, których dro­ gi rozeszły się wiele lat temu, a którzy powrócili pod historyczną nazwą Yes. Zatem na takiej właśnie ogólnej fali nostalgicznych (i finanso­ wych) p o w r o t ó w zeszli się także prawie wszyscy muzycy tworzą­ cy na przestrzeni lat różne mutacje Yes. Paryskie gazety zapy­ tywały: pourquoi tant de Yes? Rzeczywiście tę supergrupę A . D . 1991 tworzyło ośmiu muzyków: Jon Anderson (wokalista), Chris Squire (bas), Steve Howe i Trevor Rabin (gitary), Rick Wakeman i Tony Kaye (klawisze) oraz Bill Bruford i A l a n White (instrumenty perkusyjne). Słowem - wielki kawał historii świa­ towego rocka w jednym zespole i jednym miejscu. Trasę koncer­ tową tej grupy poprzedziło wydanie kuriozalnej płyty pod tytu­ łem Union. Sam jej tytuł sugeruje już, że połączyły swe siły dwa opozycyjne odłamy „ d a w n e g o " Yes: „ n o w e " Yes (Squire, Rabin, Kaye i White) i formacja Anderson-Bruford-Wakeman-Howe. Płyta Union była jednak o tyle kuriozalna, iż mimo firmowania jej przez całą ósemkę, w żadnym utworze muzycy nie 55 �grali wszyscy razem. Stylistycznie była ona równie niejednorod­ na; część zdominowana przez klasyczne, panoramiczne brzmie­ nie Yes, część pisana wyraźnie pod gusta lat dziewięćdziesiątych, dla nowej publiczności, bez sentymentów dla przeszłości. Sam koncert spięty był klamrą lat 1971-1991 i składał się głównie z materiałów z trzech płyt - The Yes Album, Fragile i Union. Gdy ubrany w ulubione białe, 'anielskie' szaty Ander­ son zapowiedział dwa pierwsze utwory: Heart of the sunrise i Roundabout, na widowni wybuchł wielki, międzypokoleniowy entuzjazm. Jednako wyrażali swe uwielbienie kilkunastolatkowie, których w ogóle nie było na świecie, gdy oba te kawałki powstały (1971), jak i starsi panowie, dla których każdy utwór z tamtych lat to swoisty hymn do młodości utraconej i przypom­ nienie przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, tak brzemiennych dla tamtego pokolenia. Maksymalne utożsamie­ nie publiczności z Yes nastąpiło jednak, gdy Anderson zain­ tonował słynną końcówkę z The gates od delirium: Soon Oh soon the light Pass within and soothe this endless right And wait here for you Our reason to be here Soon Oh soon the time All we move to gain will reach and calm Our heart is open Our reason to be here... itd. Cóż znaczą dla tych różnych pokoleń powyższe słowa? Jaki rodzaj identyfikacji może tu wchodzić w grę? Tego nie możemy powiedzieć z całą pewnością, ale też i z całą pewnością powie­ dzieć możemy, iż rzecz nie w tym, co kto „ p o d k ł a d a " pod rockowy tekst, ale w tym, że go w ogóle słucha, zna na pamięć, śpiewa i przeżywa w tłumie „ n a ten czas" takich samych, jak on. Jeśli ma się przeszło pięćdziesiąt lat, albo dopiero - naście, stoi ramię w ramię, zawodzi, klaszcze, przytupuje, ma łzy w oczach, co powoduje tę niebywałą integrację? Przecież na ulicy i w domu inne zupełnie role przypisano poszczególnym pokoleniom. Wydaje się, że sytuacja przypomina tę, opisaną przez Lud­ wika Stommę w odniesieniu do fenomenu piłkarskiego święta. W tekście 1:0 czyli ludzie jak bogowie czytamy: M i t przenosi się na trybuny. Połączeni k o m u n i ą z tymi samymi, zapominamy 0 obowiązujących poza stadionem podziałach klasowych, wie­ kowych, płciowych, ekonomicznych... Razem krzyczymy, zry­ wamy się z miejsca, wpadamy sobie w ramiona po bramce (...) Normalne życie przywraca swoje prawa. Koniec chaosu. Świat znów został stworzony (Stomma, 1991:142). Koncert rockowy tym się jednak różni od ekstazy futbolowej widowni, iż ma on zawsze w tle określone wybory pokoleniowe 1 linia identyfikacji z występującymi idolami oscyluje wokół - realnych czy jedynie postulatywnych - wartości 'życiowych' i artystycznych „przywiązanych" do poszczególnych zespołów i n u r t ó w muzycznych. Nie znajdziesz tedy na koncercie Yes rapowców i odwrotnie. Linia demarkacyjna jest silnie zaznaczo­ na. Na początku, to jest gdy rock i pokrewne gatunki budziły się do swego instytucjonalnego bytu i wpisywały w m a p ę współczes­ nej kultury, ta muzyka była tylko i wyłącznie kojarzona z młodością, buntem, nieodpowiedzialnością, kontestacją mie­ szczańskich wzorów życia, protestem i negacją świata zastanego. To świetnie znamy, tego nie trzeba tutaj szczegółowo przypomi­ nać. Ale minęło lat z górą trzydzieści. Muzyka rockowa rozwija się, mamy jej - jak się rzekło - nowe mutacje, hybrydowe style, nurty przeznaczone wyłącznie dla kolejnych małolatów. Ale jednocześnie pokolenie „z tamtych lat" jest czynne w życiu, nie mówiąc o samych muzykach, którzy nadal w wybornej formie. To pokolenie czegoś słucha, czymś się fascynuje, mimo iż żyje normalnie innymi sprawami, dorabia się dzieci, w n u k ó w , pienię­ dzy. Pojawia się element tęsknoty za przeszłością nieodwołalnie minioną. T ą przeszłością nie była tylko muzyka, ale generalnie styl życia wyrażany między innymi przez tę muzykę. Sam dźwięk nazw takich zespołów, jak Led Zeppelin, K i n g Crimson, Deep Purple, Santana, Pink Floyd, Black Sabbath, The Rolling Stones, Jethro Tull, Budgie, Rare Bird, itd., wywołuje natych­ miast szereg skojarzeń pozamuzycznych - z życiem, które już za nami, które już nie wróci, ale które tkwi j a k o ś magicznie w tych 56 rockowych dekoracjach: w nazwach zespołów i tytułach utwo­ rów. Dziesiątki z nich, lub nawet ich fragmenty łączą się nierozerwalnie z jakimś życiowym epizodem, a ten z kolei ewokuje obraz przeszłości, gdy wszystko było przed nami. Rock staje się z wolna klasyką, a w każdym kanonie klasyki pojawiają się pozycje odczytywane jako znaki muzyki o nie­ przemijającej wartości. Rock jest dziś z a r ó w n o klasyką, jak i twórczością poszukującą nowych form; jest w nim miejsce dla różnych generacji. Stare, uznane firmy, takie choćby jak Yes, doskonale łączą w sobie obie te cechy. Z jednej strony firmują przeszłość owych kanonicznych znaków dla średniego pokole­ nia r o c k m a n ó w , z drugiej wzbudzają respekt młodych będąc klasyką, ale klasyką żywą. A że zbliżają się do pięćdziesiątki? Pod tym względem także wiele zmieniło się w kulturze popular­ nej, niegdyś zaanektowanej przez ideał niedojrzałości w sensie nie-starości. Dzisiejsze pojęcie „młodości" jest o wiele bardziej rozciągliwe, staje się rodzajem metakategorii abstrahującej od temporalnych zmian czasu jednostkowo przeżywanego. Dziś można j u ż powiedzieć coś, co jeszcze niedawno wydawa­ ło się być zaprzeczeniem zjawisk z kręgu kultury rockowej. Oto bowiem coraz bardziej uwidacznia się w niej mechanizm nostal­ gii, skwapliwie zresztą wykorzystywany komercyjnie. Rock jest niewątpliwie muzyką pokoleniową w tym znaczeniu, że zwykły człowiek, nie-muzyk, wcześniej czy później z niego wyrasta. Słucha nadal „swojej" muzyki, ale już z dystansem, już nie ma pełnej identyfikacji. W pewnym momencie W I E M Y już, że nie jesteśmy wewnątrz rocka, że konsumujemy jedynie przy okazji jego produkty. Wówczas to rodzi się nostalgia dodatkowo dowartościowująca tę muzykę dlatego, że ona B Y Ł A nasza, a już taką de facto nie jest. W tym Sensie m o ż n a mówić o klasycznym rocku, iż stanowi on metonimię młodości. Mechanizm nostalgii działa jednak na paradoksalnej zasa­ dzie. Rock z jego heroicznego okresu wywołuje uczucia za czymś utraconym u ludzi, którzy urodzili się wiele lat po „ t a m t y m " czasie, którzy nawet nie są sobie w stanie wyobrazić jak to onegdaj bywało. Jak wytłumaczyć dzisiejszemu licealiście atmo­ sferę Woodstock? Taki młody człowiek buduje sobie mityczny wizerunek „dawnych lat", kiedy to jakoby muzyka i styl życia stanowiły jedno. Nasz młody człowiek zaczyna uczyć się tamtej muzyki, tamtych tekstów, tamtych zachowań, uczy się młodości nie-swojej. Myśli o przeszłości jako o czymś bezpowrotnie minio­ nym, zagubionym w strumieniu życia. Jest to - i tu tkwi paradoks także j e g o , przeszłość, jego muzyka, jego świat wzruszeń. Paryski koncert Yes nie był z pewnością niczym szczególnym dla k o n s u m e n t ó w kultury rockowej, ale był prawdziwym świę­ tem dla tych, którzy identyfikują się z tą akurat grupą i jej muzycznym profilem. Dla mnie był dobitnym potwierdzeniem tego, co starałem się wyżej powiedzieć. Pozostaje jednak jeszcze inna kwestia. Chodzi o samych muzyków z Yes. Wraz z roz­ wojem koncertu cała ósemka poczęła być rzeczywiście poruszo­ na faktem, że są po latach razem, że grają stare kawałki sprzed dwudziestu lat, że atmosfera jest wspaniała, że entuzjazm rośnie, że każda aluzja muzyczna (np. cytaty z albumu Tales form the topographic oceans) natychmiast wychwytywana. Gdy na bis zagrali trudne dla dwóch klawiatur i dwóch perkusji Awaken, kłaniając się następnie widowni, byli autentycznie wzruszeni. To nie było dla sponsorów, na zewnątrz, to było szczere. W momen­ cie uścisków wymienianych przez dwóch głównych antagonis­ tów w Yes - Andersona i S q u i r e ' a - p u b l i c z n o ś ć wiedziała już, iż stało się coś ważnego: w imię wywołanej przeszłości w niepamięć poszły zwady i indywidualne ambicje. Nostalgia nie jest jeno przypisana stronie słuchającej. Jest faktem, którego zanegować nie sposób, choć mówi się o tym niechętnie, półgębkiem niejako - że dwa pokolenia ludzi wyrosły i ukształtowały się w orbicie oddziaływania przede wszystkim kultury popularnej. Wspomnienia tychże pokoleń są wspomnieniami obrazu uczestnictwa w wartościach z kulturą popularną nierozerwalnie związanych. Dlaczego w imię klasyfi­ kowania kultury na „wyższą" i „niższą" pozbawiać je tych wartości. Przecież wybiórczość pamięci na tym właśnie polega, że wspomnienia mają zindywidualizowany charakter choćby nie wiadomo jak zuniformizowana była w przeszłości konsumpcja d ó b r kultury. Kulturę masową deprecjonowano głównie za jej... �masowość właśnie. Ale przypominanie przeszłości nie ma maso­ wego charakteru. Warto w t y m miejscu zacytować dłuższy fragment z O szczęściu Władysława Tatarkiewicza: „Nic nie jest pewniejsze od udziału p r z e s z ł o ś c i człowieka w jego szczęściu i nieszczęściu. Pamięć tego, co było, idzie za n i m i zapełnia część jego świadomości. Po wtóre, w przeszłości formowały się jego wyobrażenia i sądy; przeszłość uczyniła, że są pogodne czy posępne, ufne czy nieufne. I po trzecie; ufor­ mowane w przeszłości wyobrażenia i sądy stanowią 'masę apercepcyjną', wedle której człowiek ujmuje i ocenia teraźniej­ szość" (Tatarkiewicz, 1979:244). Jest niewątpliwą zasługą świadomości postmodernistycznej, cokolwiek sam termin „ p o s t m o d e r n i z m " miałby oznaczać, iż zaciera ona z upodobaniem granice pomiędzy starannie wy­ znaczanymi przez modernizm rodzajami sztuki. Modernistycz­ ne jej continuum rozciągało się pomiędzy sztuką elitarną, czyli Sztuką po prostu, a kiczem. I m elitarność dzieła gwarantowana była przez twórcę w większym stopniu, tym bardziej zasługiwało ono na to miano. Sztuka „przemysłowa" wzbudzała co najmniej nieufność jeśli nie estetyczną odrazę. Ten swoisty sposób aksjologicznego klasyfikowania uniwersum artystyczno-estetycznego wiązał się w pewien sposób z stratyfikacjami klasowymi i społeczną hierarchią. Postmodernizm uderza w te utrwalone zasady z pełną świadomością tego faktu; p o d w a ż a t y m samym pozycję samych twórców. Zdaje się zachęcać odbiorców, by traktowali Sztukę z t a k ą samą nieufnością, jak modernistyczni twórcy traktowali masowego odbiorcę sztuki konfekcyjnej. Tak n a p r a w d ę sztuka jest przede wszystkim zabawą z konwencjami, gustami, ale także zabawą z naszą pamięcią. Stąd wywoływanie hasła nostalgii jako klasycznej deformacji przeszłości. Jest to wszelako deformacja inspirująca, gdyż stanowiąca źródło uświadomienia sobie przygodności (contingency) naszego byto­ wania, widzenia bliźnich, interpretowania dziedzictwa, wyzna­ czania rzekomo absolutnych wartości i ideałów. Posmodernistyczne hasło zrównania statusu sztuki wysokiej i niskiej jest w efekcie głosem „ n a rzecz" tej drugiej; jest dowartościowaniem wielostylowości i powtórzeń, ale r ó w n o ­ czesnym wskazaniem, że nie ma od niej ucieczki. M i l a n Kundera sarkastycznie zanotował: „Schónberg zmarł, Ellington zmarł, ale gitara jest wieczna. Stereotypowa harmonia, wytarta melo­ dia i rytm, tym wyraźniejszy, i m bardziej monotonny, oto co zostało z muzyki, oto jej wieczność. W tych prostych kombinac­ jach nut wszyscy m o g ą się zjednoczyć; przecież to samo byt krzyczy w nich swe radosne: 'Ja tu jestem!' Ż a d n a zgoda nie jest głośniejsza i bardziej jednomyślna niż prosta zgoda na byt. Pod tym względem porozumiewają się Arabowie z Żydami i Czesi z Rosjanami. Ciała poruszają się w takt dźwięków, pijane świadomością, że istnieją. Dlatego żadna kompozycja Beethovena nie była przeżywana z większą, zbiorową ekstazą jak rytmicznie powtarzające się uderzenia w struny gitar (Kundera, 1993:183). Kundera obwieszcza koniec „historii muzyki", Fukuyama pisał o „ k o ń c u historii", „koniec filozofii" wieszczą sa­ mi postmoderniści. Kultura popularna trzyma się jednak krzep­ ko i nie znać na niej s y m p t o m ó w schyłku. Źródłem j ą wzmacBI BLIO Burszta W. J . , Piątkowski K . w druku O czym opowiada antropologiczna opowieść. Instytut Kultury, Warszawa Gitarzysta nastroju 1993 Z Patem Metheny rozmawia Maciej Chmiel, „Gazeta Magazyn" nr 13, 28 maja Jameson F . 1983 Postmodernism and Consumer Society, (w:) The Anti-Aesthetic Essays on Postmodern Culture, H . Foster (ed.), Washington, ss. 111-125 Kultura wsi 1930 Biuletyn X I I I konferencji oświatowej poświęconej zagadnieniu kultury wiejskiej w Polsce (tam wypowiedź Franciszka Bujaka) Kundera M . 1993 Księga śmiechu i zapomnienia, przel. Piotr Godlewski i Andrzej Jagodziński, Warszawa niającym staje się niewątpliwie czas wywołujący wrażenie wszechobecności symbolicznych Kunderowskich gitar. D l a dzi­ siejszej generacji ludzi młodych kultura popularna, muzyka rockowa były od zawsze. Jako antropologowie wiemy, iż nie jest to prawda, ale gdy słucham Close to the edge grupy Yes mam poważne wątpliwości. Strefy mojej nostaligicznej pamięci pod­ powiadają coś zupełnie przeciwnego. Deformacja bywa jednak sprzymierzeńcem szczęścia. POSTSCRIPTUM Najbardziej nostalgicznym twórcą współczesnego rocka wy­ daje się być Roger Waters. Jego kolejne płyty po odejściu z Pink Floyd w swej warstwie słownej (niezwykle rozbudowanej) są nieustannym przypominaniem czasów młodości, wartości kul­ tury lat sześćdziesiątych. Watersowi w dzisiejszym świecie nie podoba się właściwie nic, przywołuje więc swój osobisty mit szczęścia i przeciwstawia kulturze lat dziewięćdziesiątych, k t ó r a „zabawi się na śmierć". Oto p r ó b k a charakterystycznej poetyki Watersa z piosenki Amused To Death z ostatniej płyty pod takim samym tytułem: Doctor Doctor what is wrong with me This supermarket life is getting long What is the heart life o f a colour TV What is the shelf life of a teenage queen Ooh western woman Och western girl News hound sniffs the air When Jessica Hahn goes down He latches on to that symbol Of detachment Attracted by the peeling away of feeling The celebrity of the abused shell the belle (...) Our last hurrah And when they found our shadows Grouped around the TV sets They ran down every lead They repeated every test They checked out all the data on their lists And then the alien anthropologists Admitted they were still perplexed But on eliminating every other reason For our sad demise They logged the only explanation left This species has amused itself to death No tears to cry No feelings left This species has amused itself to death Amused itself to death. W świecie obfitości wszelkich d ó b r zanika rzecz najważniejsza - uczucie. Tego świata nie uratują także antropologowie, ludzie zabawią się na śmierć. Waters nie ma złudzeń, że jego świat powróci. RAFIA Kutrzeba-Pojnarowa A. 1985 Wieś i jej kultura w społecznej świadomości (o rewaloryzację kultury ludowej), (w:) Kultura wsi - kryzys wartości?, praca zbiorowa pod redakcją naukową Jerzego Damrosza, Warszawa Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość. 1976 redaktor tomu: Jadwiga Klimaszewska, Wroclaw - Warszawa - Kraków - Gdańsk Sapir E. 1978 Moda, (w.) Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje, przeł. Barbara Stanosz i Roman Zimand, Warszawa, ss. 236-248 Stomma L. 1991 1:0 czyli ludzie jak bogowie, „Polska Sztuka Ludowa" 3-4, ss. 141-142 Szromba-Rysowa Z. 1989 Moja wieś opolska. Z etnograficznych badań w Dzierżyslawicach kolo Głogówka, „Etnografia Polska" X X X I I I zeszyt 2, ss. 65-80. Tatarkiewicz W. 1979 O szczęściu, Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e237b705c998cda0abceb543c3a22d19.pdf 353807cd6d52023f516547c1cb5422f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:911 Title A name given to the resource W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W 75-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Polskie Towarzystwo Ludoznawcze należy do naj starszych towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych, zarówno polskich jak i europejskich. W roku 1970 rozpoczęło właśnie czwarte ćwierćwiecze swojej nieprzerwanej działalności. Jego powstanie, etapy rozwojowe i charakter działalności w ciągu 75 lat istnienia były - można rzec - wykładnią zarówno losów nauk o kulturze, szczególnie zaś etnografii, jak i organizacji polskiego społeczeństwa oraz prądów umysłowych w odniesieniu do kultury pracującego ludu. Pod nazwą "Towarzystwa Ludoznawczego" zostało założorie we Lwowie w dn. 9 II 1895 r., jako jedno z kolejnych, powstających już od lat czterdziestych XIX w. europejskich towarzystw etnograficznych. Wcześniej powstały takie towarzystwa, jak np. Societe d'anthropologie (Paryż 1859), Imperatorskoe obszczestwo lubitelej jestestwoznania, antropologii i etnografii (Moskwa 1863), Deutsche Gesellschaft filr Ethnologie und Urgeschichte (1870), francuskie Societe des traditions populaires (1886), czy niemal równocześnie Schlesische Gesellschaft filr Volkskunde (1895), ale pojawiło się wcześniej niż np. Schweizerische Gesellschaft filr Volkskunde (1896). Powstało - w warunkach zaborów, co przecież nie było czynnikiem sprzyjającym - po czteroletnich wysiłkach o uzyskanie zezwolenia na jego założenie, wtedy, gdy etnografia polska miała już poważne osiągnięcia z poprzednich okresów, zamkniętych niejako śmiercią O. Kolberga (1890), twórcy wiekopomnego "Ludu", kiedy już od kilku lat ukazywało się w ośrodku warszawskim znakomite, o europejskim poziomie czasopismo etnograficzne "Wisła" pod redakcją Jana Karłowicza. Znamienne jednak, że Towarzystwo powstało nie w Warszawie, w najżywotniejszym wówczas ośrodku etnograficznym, ale we Lwowie, nie posiadającym pod tym względem większych tradycji, i to akurat w tym samym roku, w którym powstał w Galicji zorganizowany polityczny ruch ludowy. Towarzystwo Ludoznawcze zostało założone wysiłkiem grona inteligencji twór;czej z takimi nazwiskami na czele, jak: Antoni Kalina - jego pierwszy długoletni prezes, Jan Baudoin de Courtenay, Henryk Biegelei- �6 JOZEF BURSZTA sen, Benedykt Dybowski, Iwan Franko, Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Mikołaj Rybowski i in. Część z nich reprezentowała etnografię, inni nauki pokrewne. Dla wszystkich zainteresowanych zaś Towarzystwo miało stanowić forum wymiany myśli, a jego organ - "Lud" umożliwić ich popularyzację. U czynników nadrzędnych budziły jednak obawy zarówno określenie Towarzystwa jako "Ludoznawczego", jak i sama nazwa czasopisma, traktowane jako przejawy ruchu chłopomańskiego i budzenia świadomości narodowej. Linię społeczną w naukowej działalności Towarzystwa wyraził jasno A. Kalina w I tomie "Ludu", pisząc: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru". Ogólnie zaś zadania Towarzystwa sformułował wyraziście jego pierwszy sekretarz A. Strzelecki następująco: ,,1) uratować i zachować przy życiu to, co obok i mimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć mogło i powinno, 2) uratować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" ("Lud" t. III). Uwidacznia się tu ograniczenie zainteresowań TL do etnografii własnego kraju i ludu a odcinanie się od zagadnień etnograficznych, lecz tak było w większości analogicznych towarzystw europejskich. Były to zresztą i tak nazbyt szeroko zakreślone zadania dla szczupłej garstki aktywnych członków Towarzystwa, nie otrzymującego przecież żadnych dotacji, a utrzymującego swój żywo redagowany "Lud" tylko ze składek członkowskich. I właśnie okres pierwszego dziesięciolecia pod kierownictwem A. Kaliny należy do naj świetniejszych w dawniejszych dziejach TL. Towarzystwo, sięgające przez swe oddziały i członków do miast prowincjonalnych, do Krakowa i na Sląsk, należało wówczas - jak to stwierdził niemal z autopsji prof. J. Czekanowski - do najlepszych w Europie. Skupiło ono wówczas wszystkie świetne nazwiska z zakresu ludoznawstwa i historii kultury, prowadziło ożywione kontakty z innymi towarzystwami etnograficznymi w Europie, stworzyło poważne zaczątki istniejącej do dzisiaj biblioteki oraz zgromadziło spore ilości eksponatów etnograficznych do przyszłego muzeum. Zakreśliło też szersze, syntetyczne zadania badawcze, jak np. opracowania podziału etnograficznego kraju, choć w konkretnych poczynaniach i publikacjach przeważało zainteresowanie folklorem. Stosownie też do panującego wówczas kierunku ewolucjonistycznego, przedmiotem badań stały się zwłaszcza archaizmy i przeżytki kulturowe ujmowane od strony historyczno-genetycznej. W okresie przed I wojną Towarzystwo Ludoznawcze było - wobec anemicznego działania Komisji Antropologicznej AU jedym\ organizacją polskiej etnografii, a "Lud" jednym z dwu ogólnopolskich czasopism etnograficznych. Znamienne, że jedyna uniwersytecka katedra etnografii powstała (1910) właśnie we Lwowie. �W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 7 W okresie międzywojennym TL pozostaje nadal jedynym towarzystwem etnografów, gdyż założone w 1922 r. w Warszawie Polskie Towarzystwo Etnograficzne nie przejawiło swej działalności. Nadal siedzibą TL był Lwów i większość z jego członków rekrutowała się z południowo-wschodnich regionów. W oparciu o powstałe w tym czasie w kilku ośrodkach katedry etnografii, kształcące etnografów zawodowych, TL stało się towarzystwem specjalistycznym, skupiającym grono miłośników ludoznawstwa. Swoją działalnością nie zdołało jednak TL stać się organizacją ogólnopolską i zeszło do roli towarzystwa lokalnego. Istotnym przejawem jego działalności stało się wydawanie "Ludu", który po upadku "Wisły" (1922) pozostał jedynym ogólnopolskim organem etnograficznym. Tenże "Lud", którego duszą był przez cały czas niestrudzony i zapobiegliwy Adam Fischer, stał się odbiciem wszystkich tych prądów teoretyczno-metodologicznych, które panowały ówcześnie w etnografii polskiej: kierunku historyczno-kulturowego (J. Czekanowski, A. Fischer, St. Poniatowski), ewolucjonizmu krytycznego (K. Moszyński), psychologizmu i socjologizmu (E. Frankowski i in.). "Lud" skupiał też przedstawicieli dyscyplin pokrewnych (A. Chybiński, K. Koranyi, R. Gansiniec, W. Klinger, Wl. Abraham, K. Nitsch i in.). Okres Polski Ludowej charakteryzuje się ogromnym rozwojem Towarzystwa. Reaktywowane w 1945 r. w Lublinie jako już Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przez dawnych członków TL (J. Czekanowskiego, J. Gajka, L. Halbana i J. Mydlarskiego) stało się po raz pierwszy w pełni towarzystwem ogólnopolskim skupiającym nie tylko naukowców, ale miłośników i działaczy w zakresie kultury ludowej w liczbie (1970) ponad 700 członków zorganizowanych w 19 oddziałach regionalnych. Już w okresie lubelskim (do 1951 r.) PTL inicjowało i finansowało specjalne akcje badawczo-terenowe, m. in. rozpoczęło prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (przejętym od 1954 r. przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), nad Atlasem Polskich Strojów Ludowych (ukazało się 30 zeszytów), badania monograficzne wsi i regionów, akcje muzealne itd. W latach 1951-1953 siedzibą Zarządu Głównego PTL staje się Poznań, od 1954 Wrocław. Do czasu utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (jego Działu IV) PTL jest jedyną ogólnopolską organizacją w zakresie etnografii, a działalność jego, kierowana głównie przez J. Gajka, rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach. Rozwinęła się przede wszystkim szeroka akcja wydawnicza. Obok kontynuowanego nadal "Ludu" wznawia się przedwojenną serię Prac Etnograficznych pod zmienionym tytułem Prace i Materiały Etnograficzne (do 1970 r. 26 tomów). Uruchamia się też - prócz wspomnianych wyżej - nowe serie: Archiwum Etnogmficzne (30 zeszytów), Bibliotekę Popularną (5 tomów), Pmce Etnologiczne (9 tomów), od 1956 r. w Warszawie "Literaturę Ludo- �8 JOZEF BURSZTA wą", a od 1959 r. w :Lodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne" (12 roczników). Wreszcie' z inicjatywy PTL, a· zgodnie z uchwalą Rady Państwa z dn. 13 VlI 1960 r., w ramach Towarzystwa podjęto, jako pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego, edycję Dziel wszystkich Oskara Kolberga mającą objąć ogółem 80 tomów, z czego do końca 1970 1'. wydano już tomów 52. Na uwagę zasługuje też rozwój archiwum, a zwłaszcza biblioteki PTL, stanowiącej w Polsce największy księgozbiór etnograficzny. Dodać jeszcze trzeba, że od r. 1968 pracuje przy oddziale PTL w Łodzi niezwykle potrzebny i użyteczny Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Przez cały ten powojenny okres PTL było - mimo istnienia IHKM P AN - jedynym wzgl. głównym forum wymiany myśli w zakresie dorobku etnografii na wszystkich odcinkach oraz nowych teoretyczno-metodologicznych ukierunkowań w naszej nauce, zarówno w Polsce jak i na świecie. Służyły temu powoływane specjalne sekcje metodologiczne, sympozja i sesje naukowe, niektóre (1960 r. w Szczecinie) o charakterze międzynarodowym. W ostatnich latach, wobec zmian w IHKM, Polskie Towarżystwo Ludoznawcze stało się znów jedyną naczelną organizacją polskiej etnografii. Z zadowoleniem i z nutą zadumy spoglądamy dziś na 75-letnie dzieje naszego Towarzystwa i z ufnością patrzymy w przyszłość wierząc w dalszy rozwój i nowe jego osiągnięcia 1. Józef Burszta JOZEF BURSZT A THE SEPTUAQUINGENTENARY OF THE POLISH SOCIETY ETHNOGRAPHICAL Summary The Polish Ethnographical Society w~s founded in 1895 in Lvov, and was one of the first scientific societies existing in Poland and in Europe. From the very beginning its organ has been the periodical "Lud" (The People). Until World War II it was only a regional organization; after 1945 it became nationwide, and now has 19 regional branches and over 700 members. Am0ng its activities there are: extensive publishing (9 different series), field research, the popularization of ethnography and the general conservation of folk culture. The Society also has to its credit many achievements in the field of organi7.ation. Its seat has been. successively, the following towns: Lublin, Poznań, and from 1954, Wrocław. l Ten szkicowy zarys dziejów PTL może sobie Czytelnik łatwo uzupelnić szcz~gółowymi informacjami jakie zawarte są w nastliPujących opracowaniach: ,T. CZ'okanowski, Pólwiecze "Towa1·zystwa Ludoznawczego". "Lud" t. ::J(), 1946, s. :33-flB: J. Ga]ek, Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud" t. 43, 1958, s. 9-33 (w tymże tomie "Ludu" szereg dalszych artykułów na ten temat); O. Gajkowa, Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego powstanie, 1'OZWÓj i znaczenie w ciągu 70-lecia. "Lud" t. 51, 1967, s, 7-61. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0361cebd5ea2867c422672a76e2612a.pdf 4cf83c7e517d5392f7ece08046866da2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1298 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource folklor współczesny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1198 Title A name given to the resource Współczesny folklor widowiskowy / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.83-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 J()ZEF BURSZTA WSPOŁCZESNY FOLKLOR ZARYS POSTACI NAUKOWE I POTOCZNE WIDOWISKOWY ZJAWISKA ROZUMIENIE FOLKLORU Zagadnienie folkloru, jako części ogólnej kultury społeczeństwa, jest zawsze zlożone, a czasem i kłopotliwe, a to 'Z wielu względów. . Przed około 40 laty Stefan Czarnowski podkreślał, że chociaż jest on tworem historycznym, to "folkloru nie można rozpatrywać wyłącznie 7. punktu widzenia historii jego powstania. Folklor jest tworem żywym, zlożonym z form, symbolów z działania i obyczajów, i nie będąc czymś zurganizowanym, obowiązującym, koniecznym czy popartym sankcjami, jest przecież uznawany, przestrzegany i praktykowany (...)", "Za tą zróżnicowaną całością, jaką jest folklor, kryją się pojęcia, wyobrażenia, obyczaj i formy życia społecznego". "Nie ulega wątpliwości - głosił Czarnowski dalej - że folklor polski jest bardzo zróżnicowany w poszczególnych grupach z których składa się społeczeństwo. Istnieje folklor (czy raczej folklory, jPgo grupy lokalne), który w miastach jest inny niż na wsi, a na wsi ma nie tylko nierównomierny stopień rozwoju, ale także inny charakter ogólny - w zależności od tego, czy w grę wchodzi dawna wieś królewska lub duchowna, czy też wieś, która była własnością prywatną Z drugiej strony, istnieje folklor klasowy, właśoiwy drobnej czy średniej szlachcie, inteligencji czy proletariatowi miejskiemu. Mamy też folklor, który można by nazwać folklorem zakrystii (...)" 1. Owa historyczna i aktualna wielopostaoiowość folkloru stanowi jedną tylko stronę złożoności zagadnienia. Druga powstaje w związku z różnicami w pojmowaniu zakresu folkloru. Istnieją praktycznie rzecz biorąc trzy różne jego rozumienia. Pierwsze to takie, jakie przeważa 1 S. Czarnowski. 1956, s. 92-93. Kształtowanie się folkloru polskiego, w: Dzieła, t. V, Warszawa �84 .JOZEF BURSZTA w folklorystyce, gdzie folklor utożsamia się z ludową twórczością literacką, czy - inaczej - z literaturą ustną, a badania obejmują przeważnie tekstologię, z małym uwzględnieniem warunków środowiskowych oraz tych sfer żyoia, z którymi ta literatura jest powiązana i z nimi współwystępuje (obrzędy, wierzenia i muzyka). Niezależnie od ukierunkowań i tendencji metodologicznych panujących w folklorystyce 2, mamy tu do czy.nienia z pojmowaniem folkloru w ścisłym :una'czeniu (sensu stricto). W badaniach prowadzonych przez etnografów spotykamy się zazwyczaj z szerszym rozumieniem folkloru. Prócz owej literatury ustnej wchodzą tu stale pod uwagę także wierzenia, zwyczaje i obrzędy, dramat i muzyka, a także tradycyjna wiedza, religia, magia, wróżby, gry i zabawy, taniec i prawo zwyczajowe, "i to na tle całokształtu kultury, a zwłaszcza gospodarki" 3. Jest to więc rcyzumienie folkloru sensu largo, a więc rozszerzone. W konsekwencji tego różnego pojmowania w dyskusjach (zwłaszcza interdyscyplinarnych) .uczestnicy muszą częstokroć określać, co pod pojęciem folkloru rozumieją. Oba powyższe pojmowania folkloru są - można rzec - wewnętrzną sprawą nau'lrowców, którzy tą czy inną drogą zawsze dochodzą do porozumienia. Ale mamy jeszcre rzeczywistość 'Szerszą, mianowicie potoczne rozumienie folkloru, reprezentowane zwłaszcza przez prasę i działaczy kulturalno-oświatowych, słyszane w radiu i 'spotykl8.new telewizji, a podzielane dzisiaj ogólnie przez całe społeczeństwo - poza oczywiście folklorystami i etnografami. Tak jak i w innych krajach, tak i u nas, folklor stał się współcześnie synonimem całej tradycyjnej kultury ludowej - tej w~aśnie, omawianej w prasie i w radiu o'raz pokazywanej w telewizji. Do folkloru zalicza się więc nie tylko występy kapel ludowych, obrzęd topienia Marzanny i pokazywane na scenie wesele ludowe według h'adycyjnego wzoru i w strojach regionalnych, ale także malowane ściany chałup łowickich, wycinankę kurpiowską, pisanki, glini,any garnek - siwak, ludowy kihm białostocki itp., a nawet dokonywany według recept archeologów wytop żelaza z rudy darniowej (oczywiście w ubiorach wczesnopiastowskich) w czasie dorocznych "Dymarek Świętokrzyskich", ściągających, notabene, setki tysięcy widzów. Jest to więc najszel'sze (sensu largissimo) pO'jmowalllie folkloru, odnoszone do wszystkich tych zjawisk kulturowych w naszym życiu współczesnym, które mają jakiś bezpośredni związek z ludową kulturą tradycyjną· Można by tu pomyśleć, że fakt tak s~erokiego pojmowania folkloru jest zwykłą pomyłką merytoryczną, a jego powszechne występowanie nale2 W tej sprawie zob.: R. M. Dorsan, Current folklore theories. "Current Antropology", vol. 4, nr 1, luty 1963, s. 93-112. 3 J. Klimaszewska, Pojęcie folkloru tradycyjne i wspólczesne. "Teatr Ludov.f·, nr 1-2, 1966, s. 11. �Wsp6lczesny tolklor 85 Widowiskowy ży - jak wiele temu podobnych - do kategorii potocznego myślenia. Jako taki zatem może być on przedmiotem zainteresowania socjologów, pozostaje natomiast obojętny dla folklorystów i etnografów, działających w obrębie ściśle wyznaczonych swoich zakresów tradycyjnych zainteresowań przedmiotowych 4. O słuszności takiego stanowiska świadczyć mogłoby to, że u nas istotnie ogół przedstawicieli obydwu nauk - folklorystyki i etnografii - przechodzi bądź z postawą negacji, bądź raczej obojętnie obok tych zjawisk, które wyrosły i utrzymują się, i to w dosyć silnym natężeniu, na styku kultury t~adycyjnej ze współczesnymi formami życia i kultury masowej, a które wstępnie, roboczo i skrótowo zostały określone jako folkloryzm 5. Jest to - można rzec - nowa rzeczywistość folklorystyczna, która notabene, wciąga w swe arkana wielu z etnografów i folklorystów jako specj.alistów z zakresu kulturowej tradycji, ale już w roli arbitrów mających orzekać o szczegółach tej właśnie nowej rzeczywistoś'Ci folklorystycznej. Zatem samo bieżące życie prZJełamuje ustalone dotychczasowe bariery, stawiia jednak wspomniany'ch arbitrów (jak właśnie piszącego te słowa) w sytuacji dość złożonej i trudnej. Jest tak z racji po prostu braku jakiegokolwiek analitycznego rozeznania w zakresie tej "nowej rzeczywistości folklorystycznej". Niech więc taka właśnie sytuacja będzie uzasadnieniem niniejs:zego artykułu. Stanowi on tylko wstępną próbę podejścia do zagadnienia na przykładzie współczesnego folkloru widowiskowego, czy - w ujęciu węższym - scenicznego. Nim jednak do tego przejdziemy, należy poruszyć jeszcze nieco spraw ogólnych, a to z tej racji, że folklor widowiskowy stanowi tylko część ogólnego procesu folkloryzmu. TRZY NURTY WSPÓŁCZESNEJ RZECZYWISTOŚCI FOLKLORYSTYCZNEJ Mówimy o nowej rzeczywistości kultul'Owej powstałej na styku współczesnych form życia kulturalrn.ego z k;ulturą tradycyjną. Na 'czym polega ów styk i co skład:l się na tę nową rzeczywistość oraz jaki jest mechanizm jej kształtowania się? Istotę zjawiska można - wydaje się - przedstawić naj zwięźlej następująco: folklor - w jego potocznym, najszerszym rozumieniu - prze4 Ale nawet i u etnografów sytuacja nie jest równoznaczna. Jak wiadomo, na zachodzie Europy całą kulturę ludową nazywa się najczęściej właśnie folklorem. Trudno powiedzieć, czy miało to jakiś wpływ na upowszechnienie się takiego pojęcia u nas. 5 Folklor znaniu tura w życiu współczesnym. 1969. Wielkopolskie ludowa nr 4, s. 69-90. - folkloryzm Materialy Towarzystwo - kultura z Ogólnopolskiej Kulturalne, narodowa. Sesji Naukowej Poznań 1970; J. Burszta, "Kultura i Społeczeństwo" w PoKul- 1969, �86 JOZEF BURSZTA jawia się jako żywa i aktywna część ogólnonarodowej kultury współczl:snej. Ostatnio znalazło to m. in. swój wyraz w ogólnej akcji Ministerstwa Kultury i Sztuki, mającej na celu ochronę zabytków kultury ludowej, a określonej znamiennym hasłem: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Stało się bardzo widoczne, że tej kulturze ludowej jako całości oraz jej poszczególnym elementom przypisuje się programowo szczególne wartości w ramach kultury ogólnonarodowej. Odpowilada temu zachodzący w społeczeństwie równoległy proces zarówno spontanicznego jak i refleksyjnego nawiązywania do poszczególnych elementów tej tradycyjnej kultury w celu zarówno ich podtrzymania przy życiu w ich naturalnym środowisku (tam gdzie to jest możliwe), jak też ich wydobycia z różnych pokładów tradycji i wtórnego ożywienia już w ramach życia narodowego i jego kultury. Właśnie ten drugi proces sprawił, że w opinii publicznej nastąpiło rozciągnięcie terminu "folklor" na całą tradycyjną kulturę ludową w ogóle. W owym procesie da się ustalić trzy stopnie a zarazem i trzy jego nurty: Pierwszy nurt procesu jest kontynuacją żywych jeszcze przejawów tradycji kulturowej, a polega na celowym ich podtrzymywaniu, a nav/eL i ożywianiu. Chodzi tu zarówno a proces dalszego naturalnego trwania, jak i o·wysiłki zmierzające do podtrzymania żywej jeszcze tradycji obrz(;dowej oraz twórczości ludowej, przejawiającej się w działalności autentycznych twórców ludowych w zakresie płastyki ludowej (wycinanka. rzeźba, malarstwo na szkle czy papierze itd.), rzemiosła ludowego (tkactwo, haft, ceramika, sliomkarstwo, koszykarstwo, kowalstwo itd.), czy twórczości poetyckiej i pisarstwa ludowego. Usiłowania te przybrały w znacznej mierze formę zinstytucjonalizowaną. Działa więc na części terytol'ium Polski "Stowarzyszenie Twórców Ludowych" roztaczające formalną opiekę nad czynnymi twórcami i zmierzające ostatnio do ustanowienia dla nich odpowiedniego statusu prawnego. Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego "Cepelia", w ramach swojej bardzo szerokiej działalności, skupia wytwórczość artystyczną okola 800 <:zynnych aktualnie twórców ludowych. Odpowiednią działalność w tych zakresach rozwija Ministerstwo Kultury i Sztuki zarówno bezpośrednio, jak poprzez wydziały kultury rad narodowych, regionalne muzea i towarzystwa społeczno-kulturalne. Podobnym zainteresowaniem i opieką cieszą się ludowi instrumentaliści oraz kapele ludowe. Druga postać omawianego procesu czerpie swe soki żywotne ze świeżej jeszcze pamięci niedawnych kształtów własnej tradycji. Jest tym sięganie dotychczasowych nosicieli folkloru po wybrane, po części tylko funkcjonujące, przeważnie zaś zawarte już tylko w pamięci starszych elementy własnego folkloru w celu ich wtórnego ożywienia w postaci zre- �wSjJulczeSl1/J Jol/dor ,,,h/ow/skowy 87 konstruowanej i w znacznej mierze zsyntetyzowanej oraz w sytuacji .luz raczej sztucznie wytworzonej, choć w znacznej mierze analogicznej. W grę wchodzą takie gatunki folkloru autentycznego (sensn largo), jak: zwyczaje i obrzc;dy związane z pewnymi pracami domowymi (przędzenie, darcie pierza. kiszenie kapusty itp.), z cyklem dorocznym (np. Andrzejki, Katarzynki, kolędowanie, szopka, dyngus, przebierańcy i maszkary zapustne, kogutek, Marzanna, gaik, sobótki, dożynki itd.), czy wreszcie najważniejsze i najczęściej wykorz)'lstywane tradycyjne obrzędy weselne. Przejawia się to z jednej strony w życiu współczesnych społeczności lokalnych. gdzie można zauważyć celowe podtrzymywanie niektóąch, specjalnie ulubionych zwyczajów ,i obrzędów, a nawet powrót dla celów I'OZJ'ywkowych do obrzędów już wygasłych, szczególnie wspomnianych wesel. Drugą formą organizacyjną jest właśnie folklor sceniczny. Powyższy proces folklorystyczny; aczkolwiek ma pewne odpowiedniki \Ii ubieglych dziesi,)tkach lat, jest w swym glównym nurcie zjawiskiem (Jstatniej doby. Da siC; on w krótkości scharakteryzować następująco: a) naturalnym jego środowiskiem są nadal spoleczności lokalne, zwlaszcza wiejskie. a jego nosicielami są osobnicy znający po części z autopsji transmitowane treści folklol'ystyczne, stąd b) ma on bardzo ścisły związek z folklorem autentycznym, gdyż jest w części jego bezpośrednim ciągiem l ub przekazem. poprzez starsze pokolenie, reanimacją czy już tylko rekonstrukcją na podstawie autentycznych źródeł, dokonywaną przy pomocy starszych. ale już zazwyczaj z udziałem jakiegoś kierownika, przeważnie inicjatora danej akcji; e) manifestowane w ramach tego procesu folklorystyczne postacie (zwyczaje, obrzędy) po części tylko pełnią swą oryginalną funkcję (obrzędową, magiczną itp.), po części zaś czy przeważnie stają się już tylko kulturalną rozrywką, praktykowaną w formach tradycyjnych - S<'l zatem refleksyjnym nawrotem do tradycji ze względu na tkwiące w niej wartości, stqd więc stoją one na pograniczu folkloru autentycznegu i wtól'llego; d) nawrót do własnych tradycji i ich manifestowanie prowadzi zazwyczaj do sformalizowania organizacyjnego. Tak dochodzi dl) powstania mniej lub więcej trwałych zespołów amatorskich, zwłaszcza pieśni i tańca, w obrębie sporej częśoi współczesnych wsi, prezentujących \v odpowiednich sytuacjach swój własny folklor "in crudo". Przykładów można by przytoczyć tu wiele 6, Mamy wreszcie trzeci nurt w omawianej nowej rzeczywistości folklorystycznej, mający już wyraźny charakter folkloryzacyjny, a więc z doG Zespoly l<lkie islnieją często zupełnie "na dziko", jak (o jest np. w wielu wsiach krakowskich czy rzesz:Jwskich. Niektól'e z nich awansują z czasem do formalnego zespolu przy jakiejś instytucji - kólku rolniczym, spółdzielni, fabrycznym zaldadzie pracy itp. �88 JOZEF BURSZTA tychczasowych najbardziej odległy od swego natura:lnego źródła - folkloru autentycznego. Przejmowane tu z różnych źródeł elementy tradycyjnego folkloru (sensu largissimo) zostają przeniesione w zupełnie inne środowisko (robotnicze, miejskie, inteligenckie), tam drogą wyuczenia przyswojone i przetworzone w celu ich zużywania zarówno w masowych śwdkach przekazu kulturalnego i w konsumpcji kulturalnej, jak też w wytwórczości względnie twórczośoi indywidualnej a charakterze artystycznym. Obiektami wykorzystania stają się zarówno wytwory czy wzory autentycznej sztuki ludowej i jej zastosowania w przedmiotach użytkowych, jak też różnorodne postacie i gatunki folkloru słownego, muzycznego, tanecznego i obrzędowego. Takimi właśnie drogami ukształtował się główny i najbardziej nas tu interesujący nurt nowej rzeczywistości folklorystycznej, mianowicie folklor widowiskowy. Właśnie w nim można obserwować najwyraźniej różne sposoby i stopnie wykorzystania przejętych elementów folkloru, dokonywane przez odpowiednich specjalistów, a narzucane wykonawcom jako obowiązujące: od mniej lub więcej autentyzowanych, poprzez różne opracowania i dostosowania do wymogów masowego przekazu, poprzez aranżację i stylizację aż do wytworów zupełnie odrębnego rzędu, dla których element autentyczny był tylko zaczynem czy iIT1>piracją (np. inscenizacje). Jest to - jak dobrze wiadomo - proces dzisiaj bardzo 'Szeroki,angażujący w tysiącach zespołów setki tY'sięcy wykonawców, a stwarzający folkloryzacyjne dobra konsumpcyjne dla wielu milionów 7. Z takim właśnie folklorem widowiskowym styka się pośrednio i bezpośrednio współczesny obywatel niemal każdego dnia. Ten proces folkloryzacyjny ma też wiele różnych ośrodków kształtowania się i "rozmnażania", ma bowiem wielu różnych organizatorów, opiekunów i mecenasów - od gminnych spółdzielni począwszy, poprzed związki młodzieżowe, zakłady pracy, domy kultury, stowarzyszenia regionalne, aż po departamenty ministerialne włącznie. FOLKLOR WIDOWISKOWY Można zatem teraz podać roboczą definicję interesującego nas przedmiotu. Otóż folklor widowiskowy stanowią te wszystkie formy i treści wokalne, wokalno-taneczne i muzyczne, wykazujące merytoryczny związek z kulturą tradycyjną odnośnego zakresu, które są manifestowane indywidualnie bądź zespołowo w odpowiednich sytuacjach na zasadzie 7 Faktyczna liczba takich zespołów nie jest dzisiaj znana, gdyż nie ma instytucji, która by je rejestr<Jwała. Według danych z Ministerstwa Kultury i Sztuki z r. 1965, zespołów kultywujących folklor było wówczas 1821. Były to zapewne tylko te, które wchodziły pod jakimś względem w gestię tegoż Ministerstwa. �Wspólczesny folklor widowiskowy 89 wyuczonego pokazu, stąd zorientowane są w swym wyrazie wymogami sztuki scenicznej. Jako charakterystyczne cechy folkloru widowiskowego można by więc wymienić następujące: 1) w przeciwieństwie do przejawów folkloru autentycznego, żywego, naturalnego, związanego ściśle z życiem kan'kretnej grupy ludzkiej - folklor widowiskowy "dochodzi do istnienia" w środowisku celowo zorganizowanym, sztucznym, jakim staje się scena czy specjalnie urządzony plener, w którym następuje ścisłe rozdzielenie aktorów od widzów; w wypadkach przywrócenia danej postaci folkloru w jego naturalnym środowisku (np. przy wiejskich zwyczajach i obrzęd:a:chdorocznych) - to zachodzi ono już raczej na zasadzie własnej zabawy - widowiska. Stąd: 2) naturalna wielofunkcyjność folkloru autenty,cznego (magiczno-religijna, społeczno-obrzędowa, ekonomiczno-prawna, estetyczno-rozrywkowa itp.) zostaje tu sprowadzona w zasadzie do jednej tylko funkcji, mianowicie widowiskowo-rozrywkowej, a więc - od strony konsumentów do doznań estetycznych. Tej głównej funkcji podporządkowana zostaje także wielotreściowa symbolika, jaka towarzyszy folklorowi autentycznemu 8; 3) zachodzi tu celowy dobór repertuaru, którym staje się wydzielony jakiś gatunek folrkloru(zwyczaj, obrzęd, taniec, utwór muzyczny, tekst gawędziarski itd.), lub też kilka złącz·onychz sobą na jakiejś zasadzie konkretnych tworów folklorystycznych. O ich wyborze, zestawie i sekwencji decyduje kierownictwo zespołu wykonawczego, kierujące się już tylko zasadami sztuki scenicznej; 4) sformalizowanie i ill'stytucjonalirecja wJkonawstwa pokazowego. Wybiera się do pokazu formy ściśle ustalone, skostniałe, zamknięte w określony tekst, z "rozpisaniem" ról dla poszczególnych "aktorów" w ich wzajemnych układach ruchowych i innych. Dany "utwór" czy gatunek folkloru autentycznego, który jest podstawą wyjściową pokazu 8 W instrukcjach dla aranżerów widowisk folklorystycznych słusznie kładzie się nacisk na zrozumienie przez wykonawców sensu konkretnej symboliki zawartej w autentyku, ale nie w celu przekonania wykonawców o życiowym znaczeniu tej symboliki, ale właśnie z racji jej należytej interpretacji scenicznej. Tak np. w jednym z takich "podręczników" czytamy: "Szczególny nacisk położony został na omówienie znaczenia poszczególnych zwyczajów po to, aby osoby przystępujące do opracowania widowiska o tematyce obrzędowej zachęcić do pogłębienia wiadomości w zakresie wybranego tematu, gdyż b e z t e g o n i e m o ż e b y ć m o w y o p op r a w n e j i n t e r'P r e t a c j i <!podkr. J. B.) w wydobyciu właściwego wy·razu i przekazaniu właściwych wartości wychowarwczo-spolecznych widowiska". G. Dąbrowska, Obrzędy i zwyczaje doroczne jako widowisko. Cz. l, CPARA, Warszawa 1968, s. 6. �90 JOZEF BURSZ TA ulega odpowiedniemu ścieśnieniu względnie rozbudowie, zależnie od okoliczności. Te wybrane i ściśle zakreślone formy stają się przedmi()lcm uczenia się pod kierunkiem: reżysera, inspicjenta, choreografa, kierownika muzycznego itd., czy - jak często w zespołach wiejskich - znaj'lcego daną postać z autopsji. Gdy w folklorze autentycznym główna rola przypada spontanicznie wyłonionym przywódcom czy wodzirejom o dużej inwencji twórczej, to w folklorze widowiskowym roll; tf,' pełni kierownictwo artystyczne "z zewnątrz". Poszczególni wykonawcy zaś nie majel prawie żadnej możliwości indywidualnego wykonawstwa; muszą podpiJrządkowaćsię schematowi obowiązującemu cały zespól wyKonawczy; Ryc. 1. Zespół Pieśni i Tańca "Biskupianie" z Krobi, pow. Gostyń, w Przemęcie, 1971 r. Fot. J. Burszta. na występie 5) czas trwania danego pokazu w większości wypadków rozm się od czasu trwania danej postaci autentycznej. Ujawnia się to najwyraźniej w obrzędzie weselnym, który z dwu - czy trzydniowego w rzeczywistości zostaje skompresowany do najwyżej 2 godzin, a często do 20 minut. Te okoliczności wykonawstwa z jednej, a konkretne orientacje i tendencje artystyczne osoby czy osób kierujących całością widowiska z drugiej strony sprawiają, że wykazuje ono różną "odległość" od autentycznego pierwowzoru. Posługując się tym kryterium, można zespoły praktykujące folklor wi~owiskowy uszeregować w kilka stopni czy gradacji. �Wspólczesny folklor widowiskowy 91 Właśnie praktyka sceniczna i wieloletnia dyskusja (raczej jednak słowna) między etnografami, folklorystami muzykologami i działaczami doprowadziły do zgodnego na ogół stanowiska, że trzeba się pogodzić z faktem istnienia różnych kategorii zespołów w zależności od merytorycznego i formalnego stosunku pokazu do pierwowzoru, w przeciwnym bowiem razie nie można by znalaźć żadnego wspólnego mianownika ich oceny; właśnie () c e n y, z punktu widzenia zarówno autentyczności, jak i samego poziomu wykonawstwa artystycznego. Z tego też względu przyjmuje się stopniowo w praktyce zasada dopuszczania w ramach jednego przeglądu zespołów mniej więcej j€dnej kategorii, lub też niezbyt zróżnicowanych 9. Gdy natomiast występują zespoły różnych kategorii - ocenia się je według ich przynależności do jednej z nich. KATEGORIE ZESPOŁÓW FOLKLORYSTYCZNYCH Przyjęło się już na ogół - choć jeszcze niewyraźnie - przyporządkovvywanie zespołów do trzech zasadniczych grup czy kategorii, niejednolicie zresztą nazywanych. W braku lepszej terminologii przyjmijmy kategoryzowanie zespołów na: 1) autentyczne, 2) regionalne i 3) stylizowane. Są to zarazem trzy stopnie dość szerokiej gamy zespołów, od prostego wiejskiego - do zawodowego, jak "Mazowsze" czy "Sląsk". 1) Z e s p o ł y a u t e n t y c z n e określane są z punktu widzenia wykonawstwa programu jako "in crlido", a więc jako zespoły surowe, proste, prezentuj'lce folklor niejako "na żywo". Są to istotnie z€społy, które można obrazowo określić jako wyrastające "na pniu", a więc w swym lokalnym środowisku, złożone z ludzi znających miejscowy folklor z autopsji i z praktyki. Są to przeważnie zespoły wiejskie, które w ostatnich latach wyrastają jak grzyby po deszczu. Wystarczy, że znajdzie się we wsi ktoś zapalony do tej idei - może to być (jak przed kilkoma laty w Bukowcu Gr. pow. Leszno Wlkp.) sołtys, czy miejscowy pracownik spóldzielni, nauczyciel czy instruktor oświatowy który rzuci hasło, zgromadzi dokoła siebie ludzi - i zespół gotowy. Powstaje on zazwyczaj na przyjaznym gruncie, a więc na zbiorowej chęci mieszkańców, aby to, co znają, ożywić, przeżyć jeszcze raz i pokazać innym. Program powstaje zazwyczaj samOl~zutnie dzięki uczynnej pamięci starszych, odtwarzających dawne piosenki, tańce, zwyczaje i treści obrzędów. Tacy zresztą ludzie stają się często członkami zespołu, a przy nich douczają się młodsi. Stąd też 9 Np. na i'enomowanym już IV Międzynarodowym Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem (7-<12. IX. 1971) przyjęto :podział występująlCych tam zespołów na dwie kategorie: ..zespoly autentyczne" i "zespoły prezentujące folklor w opracowaniu <Jl'tystycznyrn". W dawniejszych przeglądach rozróżnień takkh nie było. Nie ma jednak dotąd jednolicie ustalonych i przyjętych ani kategorii, ani ich nazw. �92 JOZEF BURSZTA ze&połyte cechuje duża ro:?Jciągliwośćwieku ich członków (na scenie występują nieraz trzy pokolenia "aktorów"). Program folklorystyczny jest tutaj oczywiście całkowicie własny, ze swojej wsi względnie też z najbliższej okolicy 10, W wykonaniu jest to rzeczywiście folklor "in crudo"~ zgodny we wszystkim z autentycznym (gdyż jest nim w rzeczywistości). Autenty<cZTIośĆ podkreśla własna kapela z autentycznymi instrumentami i melodiami. Do takich zespołów - prócz wspomnianych wyżej - można przykładowo zaliczyć: znany z audycji radiowych zespól Klubu "Rolnika" w Trzcianie pod RzeszO'Wem;ze&pół Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Gaci Przeworskiej, czy podobny z Krzemienicy pod Łańcutem; Regionalny Zespól Góralski Zw. Zaw. P;rac. Leśnych "Ujsoły" w Ujsołach (Zywieckie) - i wiele, wiele innych. Szczególnie lic~ne są one we wsiach krakowskich i rzeszowskich. 2) Z e s p o l y r e g i o n a l n e, nazywane także "zespołami z opracowanym folklorem", można określić jako zespoły regionalno-autentyzowane. Na wszystkich przeglądach i festiwalach te właśnie zaspoły liczbowo dominują może nie z racji, że są najliczniejsze, ale chyba dlatego, że łatwiej przechodzą przez eliminacje, ODeteż mają szersze możliwości występów niż autentyczne, złożone z "ludzi od pługa". Członkami tych zespołów są zazwyczaj pracownicy większych zakładów produkcyjnych (zespoły przyzakładowe), lub młodzież szkolna względnie reprezentująca różne zawody (np. w zespołach przy domach kultury). Stąd też zespoły te złożone są zazwyczaj z ludzi młodszych, lub też wykazują niewielkie zróżnicowanie wieku swych członków. W repertuarze folklorystycznym i w wykonawstwie zespoły regionalne uwidaczniają wyraźną rozpiętość. Jedne ż nich graniczą z zespołami autentycznymi, inne ~nów grawitują ku stylizowanym. Tak więc, gdy pierwsze występują z kapelą ludową i śpiewają pieśni jednogłosowo, inne 10 Znakomitym przykładem może być tu Zespół Górali Czadeckich "Watra" ze wsi Brzeźnica pow. Żagań, występujący m. in. na V Ogólnopolskim Festiwalu Folklorystycznym w Płocku w czerwcu 1971 r. Zespół powstał samorzutnie przy zachęcie instruktora Powiatowej Poradni Kulturalno-Oświatowej w Żaganiu, p. Lechosławy Ostrowskiej, we wsi, która w 900/0 zasiedlona jest repatriantami z Bukowiny Rumuńskiej. Tam właśnie (do okolic Czerniowiec i Banilowa) wyemigrowali na początku XIX wieku ich przodkowie, Górale Czadeccy (Cieszyńskie). Okazuje się, że mieszJkańcy Brzeźnky z dawna :2lbierali się wieczorami u znajomych, śpiewali swoje pieśni i Itańczyli swoje tańce (w których wiele jest wpływów bałkańskich) a dawne swoje stroje góralsk.ie (również z nalecialościami ba~kańskimi) oraz instrumenty muzyczne ;pieczołowi'cie iprzechowywali. Wystarczyła niewielka zachęta, a zespół powstał samorzutnie, złożony z sąsiadów, krewnych i znajomych z ,tej samej wsi. Prezentuje też - obok pysznych strojów - bardzo 'Ciekawy folklor górski polsko-rumuński. (Na ,podstawie informacji mgr Ireny Pujanek z WDK w Zielonej Górze). �Wsp61czesny folkloT widowiskowy 93 przy orkiestrze, a chór śpiewa pieśni sharmonizowane; jedne z nich opierają się wyłącznie o folklor własnego regionu, lub też ten folklor preferują (stąd słuszna nazwa - regionaLne), inne sięgają także po folklor innych regionów a nawet i innych kmjów; pierwsze starają się a oddanie -clanych postaci folklorystycznych (zwłaszcza pieśni i tańców) możliwie według pierwowzoru regionalnego z minimalną stylizacją, drugie za:ś uwidaczniają duży wkład kierownictwa artystycznego w rozbudowę kroków, układów choreograficznych i treści wokaLno-muzycznych. Jednym słowem, różna jest ich "odległość" od surowego autentyku 11. Zależy to właśnie od owego kierownictwa, od jego ukierunkowania artystycznego i stylu, oraz - oczywiście od poziomu wiedzy e1mograficzno-folklorystycznej tegoż kierownictwa. W związku z powyższym istnieje tu sporo problemów różnego rodzaju, o których jeszcze wspomnimy. 3) Z e s p o ł Y s t Y l i z o wan e odchodzą najdalej od form i treści folkloru autentycznego. Występują zazwyczaj z akompaniamentem orkiestry, a jeśli z własną kapelą, to z dość dowolnym zestawem instrumentów {np. z gitarami eleMrycznymi, z nalotem jazzu), pieśni zaś wykonywują z reguły wielogłosowo. Rzadko też ukazują foil:klor w jego naturalnej postaci, zazwyczaj zaś w sposób znacznie przetworzony. Elementy folkloru zresztą stają się tu często tylko tworzywem do zupełnie nowego utworu scenicznego, muzycznego czy pieśniowego przy udziale zawodowych 11 Pod tymi względami zespoły regionałne wykazują trzy gradacje, trzy stopniowania. Trudno jest je jednoznacznie zakwalifikować na stałe do któregoś z tych stopni, gdyż wykonywują one różne programy, co rzutuje często na ich wykonawstwo. W świetle zebranych doświadczeń z przeglądów z r. 1969, 1970 i 1971, do najbardziej "czystych" regionalnie należałyby takie zespoły pieśni i tańca, jak "Kurpianka" z Kadzidła, pow. Ostrołęka; "Kaszuby" z Karsina, pow. Chojnice; Kaszubski Zespół "Bazuny" z PGR Leźno; "Szamotuiski Zespół Regionalny"; Zespół FWN "Gerlach" z Drzewicy (Kieleckie); "Dziergowice" z Domu Kultury "Chemik" w Kędzierzynie; Zespół Regionalny przy Wiejskim Domu Kultury w Lużnej, pow. Gorlice; Zespół Pieśni i Tańca "Ziemi Cieszyńskiej" w Cieszynie; Regionalny Zespół .,Lipowiec" Kółek Roln. w Lipowcu, pow. Cieszyn - i wiele innych. Do zespołów, które ukazują folklor "bardziej opracowany i rozwinięty" oraz sięgają także po folkłor innych regionów, warstw społecznych (np. miejski) czy krajów, można by zaliczyć takie, jak: Zespół Pieśni i Tańca "Warmia" w Olsztynie; "Żuławy" GS "Samopomoc Chłopska" z Nowego Stawu; "Silesiana" z Dzierżoniowa; "Echo Strun" z Bogumiłowic; "Piliczanie" z Tomaszowa Maz'owieckiego; "Tramblanka" z Opoczna; dalej "Krakowiacy" z Krakowa, czy "Beskid" z Bielska-Białej. Do zespołów o jeszcze bardziej rozwiniętym sceni'cznie rwykona;wstwie należałyby: Zespół Pieśni i Tańca ZZ Met. Stoczni Gdańskiej; "Wrocław" z Wrocławia; Zespół Tańca Ludowego WZDZ w Lublinie; Zespół Pieśni i Tańca FSC w Starachowicach; ZPiL ZZM "Rzeszowiacy" w Mielcu, czy ZZH "Lasowiacy" w Stalowej Woli i inne. Zespoły te zresztą nie mają często w swej nazwie słowa "ludowy" czy "regionalny", a w programach artystycznych wychodzą także poza folklor w ogółe. Stoją one na pograniczu między zespołami regionalnymi a stylizowanymi. �94 JOZEF BURSZTA kompozytorów. Autentyczne zwyczaje i obrzędy ludowe są tu wielokrotnie okazją do dowolnej inscenizacji, lub" też do stworzenia zupełnie nowych sztuk scenicznych, ujmujących często motyw pracy ludzkiej. Typowym przykładem może być tu Zespół Pieśni i Tańca "Dalmor" w Gdyni. W 1970 r. wystąpił on m. in. w III Ogólnopolskich Spotkaniach Folklorystycznych - Jarmarku Pieśni i Tańca w Mielcu, gdzi€ za'inaugurował uroczysty koncert. "W swoim repertuarze - czytamy w folderze Ryc. 2. Zespół Pieśni i Tańca "Wilamowice" z Wilamowic, pow. Oświęcim, Festiwalu w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta. na festiwalu - posiada okolo 70 pozycji reprezentujących folklor morski. rybacki, kaszubski w op r a c o wan i u Bronisława Zacha, 31 utworów o tematyce morskiej s k o m p o n o wan y c h i opracowanych przez współpracującego z zespolem kompozytora Adolfa Wiktorskiego, 18 tańców w opracowaniu choreografa Ryszarda Gamszeja. Zespól opracow.al s w ó j s z c z e g ó l n y s p O'S Ó b o d t w Cli r z a n i a różnych utworów (podkr. - J. B.). Jednym z najbardziej charakterystycznych jest taniec rybacki przedstawiający tradycyjny powrót z udanych połowów. Taniec ten jest fragmentem inscenizacji 'pt. "U rybaków" w opracowaniu B. Zacha, choreograficznym R. Gamszeja, reżyserii L. Rybickiego z muzyką M. Krzyńskiego, A. Wiktorskiego i B. Zacha". Podobnie czytamy odnośnie do Reprezentacyjnego Zespołu Tańca Lu- �Wspólcz<'sll!J tolklor widowiskowy 95 dowego ZZ Pracowników Przemysłu Włókienniczego, Odzieżowego i Skórzanego przy ZPB im. Szymona Harnama w Łodzi (w skrócie nazywanego .,Harnamem"): "Zespół przez 21 lat pokazywał piękno tańców ludowych na dziesiątkach estrad w kraju i zagranicą. Przez 21 lat kierownictwo artystyczne sprawuje Jadwiga Hryniewiecka, choreograf o wybitnej pozycji, wyspecjalizowany w artystycznym p r z e t war Zla n i u tańców ludowych (podkr. - J. B.), umiejący w stylizacji zachować autentyzm pierwowzoru". Na takich zasadach Z·espół Pieśni i Tańca Stoczni Gdańskiej im. Lenina wystawił w Mielcu (1971 r.) program pt. "Barwy naszej Ziemi", w którym pojawiła si<; seria pieśni inscenizujących 'PracG rybaka, napisanych i skomponowanych specjalnie dla zespołu, tak jak w Łodzi (1971) Zespół Taneczny Domu Kultury Kolejarza z Tczewa ukazał "Groteskę marynarską". zespc'Jl Łódzkiego Domu Kultury widowisko "Nasza kochana Łódź", zawierające inscenizacje na temat folkloru robotniczego, a "Har:lam" insoenizację folklorystyczną "Na wiejskim podwórku". Należy z naciskiem podkreślić, że powyższa kategoryzacja zespołów na trzy stopnie (pomijamy tu dla uproszczenia zespoły zawodowe, jak "Śląsk" i "Mazowsze") nie ma nic wspólnego z gradacją artystyczTICl w tym sensie, jakoby zespoły o bardziej opracowanym folklorze miały stać wyżej pod wzglf;dem artystycznego wykonawstwa 1icenicznego. Owszem, zdarza siG, że zespoły autentyczne zdradzają pewną szorstkość, nieporadność, sztywność - ale nie wynika to bynajmniej z tego, że prezentują one folklor autentyczny, ale raczej z nieobycia scenicznego. Z drugiej strony jest faktem, że takie właśnie zespoły uzyskują często od widowni najwyższy aplauz. A znów -- przeciwnie - program zespołów nazbyt wyszlifowanych i wykonany najbardziej precyzyjnie, często wręcz nudzi i zniechęca. Istota sprawy stopnia artystycznego folkloru widowiskowego leży gdzie indziej i jest nieco złożona. ŻRÓDLA HEPERTUAROWE WIDOWISK FOLKLORYSTYCZNYCH Jak już wynika z poprzednich wzmianek, źródła repertua:rowe widowisk folklorystycznych tkwią zawsze w elementach folkloru autentycznego, różnie jednak są one wydobywane i wykorzystywane. Najbardziej powszechnym źródłem, do którego sięgają wszystkie zespoły niezależnie od swej rangi, jest - powiedzmy - folklor "archiwalny", a więc zadokumentowany w piśmie, w ilustracjach i na taśmach magnetofonowych. Najbardziej wykorzystywanym źródłem stały się - jak to widać z ciągłych wzmianek prasowych - Dziela wszystkie Oskara Kolberga z racji zawartej tam bogatej dokumentacji wszelkich gatunków folkloru sprzed około stu łat, a więc z okresu najlepszego jego rozkwitu, a także stąd, że �96 JOZEF BURSZTA pochodzi ona z całego terytorium etnicznego Polski. Stąd do tego źródła sięgają chętnie zwłaszcza te zespoły, które nie ograniczają się do folkloru własnego regionu. A znów zespoły regionalne wykorzystują skwapliwie wszelkie dawniejsze i nowsze wydawnictwa lokalne o charakterze etnograficznym i folklorystycznym. U jednych i drugich wielkim powodzeniem cieszą się nagrania magnetofonowe z ogólnopolskiej akcji dokumentacyjnej Polskiego Radia z lat 50-tych oraz takież nagrania wraz z transkrypcją znajdujące się w Pracowni Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Drugim źródłem stały s,ię własne poszukiwania terenowe poszczególnych zespołów. Dokumentują one skwapliwie wszelkie żywe jeszcze przejawy tradycji w każdym z regionów, zachowane zwłaszcza w zwyczajach i obrzędach dorocznych (często właśnie z tej racji przez samych ich nosicieli podtrzymywanych, czy nawet wskrzeszanych); zapisuje się je troskliwie, ftilmuje, nagrywa i transponuje następnie odpowiednio na scenę. Bogatszym jednak źródłem jest folklor ukryty, nie przejawiający się już w społecznościach lokalnych w swej oryginalnej funkcji życiowej, lecz zawa'rty - jak wspomniano - jedynie w pamięci pojedynczych osób i to starszego pokolenia. Spotykamy się tu z czymś w rodzaju "archeologii folklorystycznej", gdyż musi się tu istotnie "gn~ebać" w pamięci ludzi i wydobywać na wierzch formy dawnych obrzędów i zwyczajów, teksty pieśni i przyśpiewek, informacje o strojach, a zwłaszcza rytmy i formy taneczne; w sytuacji braku ich dokumentacji, czy dokumentacji pe~nej co szczególnie dotyczy tańców regionalnych i lokalnych - informacje takie stają się bezcenne i niezastąpione. Wiadomo, że tą drogą Sygietyński wzbogacał repertuar "Mazowsza", a Hadyna zespołu "Śląsk". Taką też drogą zespoły uzyskują bogaty repertuar piosenek obscenicznych i innych humorystycznych, którymi tak często kraszą 'Swe występy. Tego też rodzaju poszukiwania doprowadziły do odkrycia nieznanych dotąd dawnych lokalnych strojów ludowych czy ich elementów. Stąd co pewien czas zaskakuje nas na przeglądach "nowość" jakiegoś dawnego stroju ludow·ego. Uwidacznia się zresztą charakterystyczna ogólna tendencja, że każdy zespół chce mieć swój strój ludowy, który by go wyróżniał choćby jakimś szczegółem od innych, podobnych. Owa "archeologia folklorystyczna" napotyka na podstawowe zjawisko, jakim jest przestrzenne zróżnicowanie tradycyjnego folkloru. Odkrywa się więc niewyczerpalne bogactwo zróżnicowań w 'Szczegółach - np. w krokach tanecznych, w rytmie muzycznym, w układach rąk, w gestach, w intonacji itd. - wszystko to, 'co składa się na "gatunek" czy "charakter" folkloru lokalnego, taki właśnie, który - jak to się mówi - jest ..nie do podrobienia". I tym właśnie lokalnym charakterem danej postaci folkloru, ową lokalną specyfiką czy regionalną "egzotyką", zespoły "in crudo" �Wspólczesny folklor 97 widowiskowy oraz regionalne (jeśli te ostatnie tej specyfiki nie zagubią) górują nad tymi zespołami, które bądź sięgają po folklor obcy, bądź tak autentyk przetwarzają, że otrzymuje on zgoła inną postać, inny charakter gatunkowy. Nazbyt jednak często - wydaje się - nie zdają sobie spra'\.vy z waloru widowiskowego lokalnej specyfiki folklorystycznej ani członko- l Ryc. 3. Reg'ionalny l l p()I'~Kł FESrl' i ,.~,.J" Zespól Pieśni i Tańca "Podlasie" z w Płocku, 1971 r. Fot. J. Burszta, Siedlec . na '. '. Festiwalu wie, ani - co gorsza - kierownicy zespołów; zamiast kłaść na nie nacisk, zbyt dużo wysił'ku wydają nieraz na sztuczne "wzbogacenie", często przez podpatrywanie i naśladowanie atrakcyjnych szczegółów z innych zespołów. Okazuje się tymczasem, że najhardziej interesująca dla publiczności i najżywiej przyjmowana jest właśnie owa "egzotyka regionalna" jeśli oczywiście jest nie zafałszowana, a dobrze oddana. W związku z wykorzystywaniem przez zespoły różnych źródeł folklorystycznych i z różnych okresów przeszłości powstaje inne zj.awisko a zarazem pewien problem. Rzecz w tym, że wszystkie te postacie, gatunki i szczegóły folklorystyczne pochodzą z różnych okresów czasu, niektóre jak te z Dziel Kolberga - spl'Zed ponad stu lat, inne z ostatniego okresu, zostają natomiast w widowisku oddane na jednej płaszczyźnie czasowej przy użyciu strojów z jakiegoś jednego czasu. Powstaje stąd zjawisko, 7 - Lud, tom LVI �JOZEF BURSZTA które można określić jako p l' a e s e n s f o l k l o l' i s t i c u m jako etnograficzno-folklorystyczna jednopoziomowość czasowa, jako swoisty anachronizm. J est to chyba jedna z głównych i powszechnych cech folkloru widowiskowego - pytanie tylko, czy rzeczywiście nie do uniknięcia. Odmiennego znów rodzaju praesens czynią zespoły stylizowane poprzez łączenie elementów tradycyjnych ze współczesną techniką wykonawczą· KILKA REFLEKSJI I ZAGADNIEŃ Przedstawiona powyżej próba możliwie obiektywnego l~, wsU;pnego zarysu jednego z przejawów współczesnego życia, jakim jest zjawisko nazwane tu folklorem widowiskowym, budzi różnego rodzaju skojarzenia i refleksje oraz zawiera w sobie szereg pytań domagających się pr<;dzej czy później odpowiedzi ze strony nauki. Ale jakiej nauki? Jak widzimy, zjawisko ma charakter złożony i w swej całości nie może "zmieścić się" w żadnej z dyscyplin, które wchodzą czy mogą tu wchodzić pod uwagę: w etnografii, folklorystyce, socjologii, w historii sztuki czy kultury. Na to zjawisko bowiem składają się takie rzeczywiste czynności grup ludzkich, które mogą wchodzić w zainterescwania każdej z wymienionych dyscyplin - i jeszcze niektórych innych - i w żadnej z nich mogą nie zostać w pełni objęte. Jest to więc zjawisko interdyscyplinarne. Może właśnie dlatego nie zostało ono przez żadną z tych dyscyplin dotąd w pełni podjęte i omówione. Ale folklor ten-a właściwie folkloryzm - jest także praktyką, wkraczającą w różne dziedziny specjalności i umiejętności 13. Jedną z nauk najbardziej uprawnionych do podjęcia ze swej strony problemu folkloru stosowanego, tu widowiskowego, powinna chyba być etnografia ze 'Spokrewnioną z nią ściśle folklorystyką i z etnografią muzyczną, a to z kilku względów. Jak widzieliśmy, tworzywem widowiskowym jest tu folklor (sensu lm'go czy laTgissimo), ten, który jest klasycznym przedmiotem badań etnograficzno-folklorystycznych, ale - jak dotąd jest czy był on przedmiotem w 'Swym naturalnym środowisku i w takichże przejawach. Tymczasem w omawianym zjawisku zachodzi 12 Nie chciałbym tu - może wbrew oczekiwaniu - ani zajmować konkretnego stanowiska z postawy etnografa w sprawach folkloru widowiskowego, ani też sporządzać listy problemów spornych. W ograniczonym rozmiarami artykule chodzi tu tylko o zaryso\l\'anie postaci zjawiska oraz o wskazanie na niektóre szersze pl"Oblemy, z którymi wiąże się czy może się wiązać folklor sceniczny. 13 Z natury rzeczy więc w jury przeglądów i festiwali zasiadają z reguły przedstawiciele kilku specjalności naukowych i znawcy kilku wchodzących w grę dziedzin praktyki pracy kulturalno-oświatowej i artystycznej. �Współczesny foLklor widowiskowy 99 niejako "przelanie się" treści i fo'rm folklorystycznych poza naturalne łożysko i ich znacznie szersza niż dawniej "rozciągliwość" przejawów. Z jednej strony bowiem są one przedmiotem zainteresowania a nawet treścią życia (przeważnie owego "odświętnego") nadal społeczności lokalnych - tych, które zdobywają się na refleksyjne nawiązanie do własnych tradycji kulturowych. Z drugiej strony zaś "żyją" nimi (od strony przygotowawczej i sukcesów pokazowych) zakłady pracy, organizacje, związki itp., aż do polityki kulturalnej różnego szczebla włącznie. Od strony zaś konsumpcji kulturalnej w grę wchodzi wspomniane całe społeczeństwo narodowe. Co więcej, folklor ten "przelewa się" za granice państwa, do innych społeczeństw (przy czym nieobojętna jest tu zarówno strona polityczna, jak i ekonomiczna). Inny wzgląd to ten, 'Że przecież - w nasilającym si~ prądzie cywilizacji urbanistycznej - klasyczne postacie folkloru żyć będą mogły nadal właściwie tylko w postaci wtórnej, widowiskowej. Już dzisiaj ogromna większość społeczeństwa poznaje kulturę tradycyjną tylko w ten właśnie, widowiskowy sposób. I nie wiadomo, czy z tego względu nie ma racji vox populi, który całą spostrzeganą tradycję kulturową określa właśnie folklorem. Wydaje się też, że etnografia może być jedną z najbardziej przydatnych dyscyplin służących wykonawcom konkretnym doradztwem i opracowujących w tym zakresie określone wytyczne. Potwierdza to zresztą bieżąca praktyka. Ponadto owo "wtórne życie folkloru" staje się znakomitą okazją dla etnografów do badań współczesnych zjawisk kulturowych. Jednym z podstawowych problemów byłaby konieczność wyjaśnienia ksztaltowaniasię samego zjawiska folkloru widowiskowego - jego niemal żywiołowego rozwoju, jego korzeni, sił i czynników wprawiających w ruch i utrzymujących je w życiu współczesnego społeczeństwa. Jest to szerokie zagadnienie wymagające zarówno badań szczegółowych, jak i szerszych analiz porównawczych. Nie można się chyba zadowalać poto·cznymi stwierdzeniami, powtarzanymi także często w prasie, że jest to kwestia mody, że współczesne życie cechuje "modana ludowość". Nie można przecież modą - która jest zazwyczaj przejściowa i zmienna - tłumaczyć zjawiska, które istnieje od kilku dziesięcioleci, jest przejawem trwałym i nawet wzmagającym się. Zjawisko to ma niewątpliwie głębsze korzenie. Folklor widowiskowy - jak i cały złożony współczesny prąd fo1kloryzacyjny ł ą c z Y się niewątpliwie bardzo ściśle z p r o b l e m e m i z j a w i s k i e m t l' a d y c j i i ze stosunkiem do niej społeczeństwa. Wszystko, czym operuje folklorystyczna widowiskowość, jest tradycją, wywodzi się z niej i jest przejawem jej przedłużania. Ale szczególna to tradycja. Gdy dawniej kultura ludowa związana była ściśle z życiem konkretnej warstwy społecznej (tutaj głównie chłopstwa), była jedną z kilku konkurujących w pewnym sensie z sobą tradycji klasowy.ch (szlachecki~> �100 JOZEF BURSZ TA mieszczańskiej, inteligenckiej, proletariackiej), z których każda stanowiła odrębny system wartości - teraz, wydobyta z "archiwum historycznych losów chłopstwa" i przenoszona na forum narodowe w sytuacji współczesnego narodowego egalitaryzmu, staje się społecznie i klasowo obojętna. Nie jest już ona sama w sobie ani dobra, ani zła, ani konserwatywna, ani postępowa. Nie jest konserwatywna dlatego, że przecież nie stanowi systemu tradycyjnych norm i wzorów społeczno-obyczajowych, które by można z powrotem wcielić w życie i nadać im ich naturalną funkcję życiową (jak to myśleli jeszcze nie tak dawno przeciwnicy tego zjawiska). Tradycja folklorystyczna, o której tu mówimy, nie jest dziedziczeniem norm społecznego zachowania się, ale transmitowaniem z przeszłości we wspólczesność okrcilonych - i to tylko niektórych, wybranych - wytworów kulturowych w zupełnie odmienne od oryginalnego środowisko społeczno-kulturowe. Jako taka, nie jest to ani tradycja w pełni zastana, ani nie "dorabiana" do aktualnych zapotrzebowań społeczno-klasowych czy innych, nie pełni więc funkcji społecznych derywacji mających uzasadniać społeczno-klasowe uprzywilejowania czy też wykazywać ich brak: jest tradycją przeważnie "odtwarzaną" głównie dla potrzeb konsumpcji kulturalnej i to już całego, egalitarnego społeczeństwa. Podstawą zaś transmisji z przeszłości i odtwarzania tych wytworów tradycji są przypisywane im konkretne wartości same w sobie. Chodzi tu oczywiście o wartości przede wszystkim estetyczne, o wartości sztuki. Jeśli współczesne społeczeństwo nawraca do swej kulturowej przeszłości, oznacza to z jednej strony, że ze swą tradycją (ściśle - z niektórymi wydzielonymi jej elementami, wchodzącymi w zestaw pojmowany jako "tradycja dobra") nie chce ono zrywać, a przeciwnie - zachować je w swoim współczesnym życiu, choć w zmienionej funkcji; z drugiej strony oznacza to fakt uznania dawnych i współczesnych wartości tych elementów, niezależnie od ich klasowego pochodzenia czy dawniejszego powiązania. W swej funkcji zaś sublimowany do współczesnych potrzeb i zadań dawny folklor może być traktowany jako przejaw konsolidacji społeczeństwa na bazie wspólnej kultury, tkwiącej korzeniami właśnie w tradycji. To powiązanie z tradycją ma - jak widzimy - charakter sel~ktywny, wartościujący i refleksyjny, a to jest istotne. Znaną bowiem prawdą jest, że gdy dane społeczeństwo trzyma się ściśle a bezrefleksyjnie całej swej tradycji - to kostnieje i staje się konserwatywne; gdy znów, przeciwnie, całkowicie ze swą tradycją zrywa - ginie i znika z widowni historycznej 14. H O tradycji jako zjawisku społeczno-kulturowym, o jej pojmowaniu, o jej historycznej i współczesnej roli itd. - wb. dwie cenne, nowe pozycje: J. Szacki, Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971; O. Nahodil, Menschliche Kultur und Tradition. Kulturantropologische Orientierungen. Aschaffenburg 1971. O znaczeniu �Wspólc.?esny folIelor widowisleowy 101 Tak jak powyższy problem może (i powinien) być przedmiotem szerszych analiz i syntez, tak następny wymagatby szczegółowych, ściśle zakreślonych badań. Chodzi mianowicie o wyjaśnienie szerokiego udziału młodzieży w tym nurcie folkloryzacyjnym. Młodzież przecież nie ma jeszcze takiego stopnia refleksji historycznej, aby powodowała się - jak starsi - wspomnianymi wyżej wartościami folkloru. Wydaje się, że wchodzi ona w ten ruch z zupełnie innych względów; poza czysto utylitarnymi i innymi można chyba dopatrywać się także pragnienia aktywnego uczestnictwa w kulturze, poprzez które dopiero może ona zdobyć świadomość wartości form tradycyjnych, w których uczestniczy. Ale trzeba dopiero zbadać, czy tak jest w istocie 15. Nie ma dzisiaj wielu, którzy by negowali racje istnienia zjawiska folkloru widowiskowego. Stał się on w opinii społeczeństwa już czymś oczywistym. Wręcz przeciwnie, opinia społeczna przyjmować się zdaje jego przejawy ze zwiększonym uznaniem (co zapewne nie pozostaje bez wplywu na rozwój tego ruchu po wsiach). Gorące spory natomiast wywołuje w niektórych kręgach sam sposób wykonania widowiska, a więc owa gradacja zespołów. Można by tu przytoczyć mnóstwo głosów z prasy i czasopism, zajmujących to czy inne stanowisko. Jest to jednak dalszy problem, który nadaje się do specjalnego zbadania i omówienia. To samo można powiedzieć o dalszych zagadnieniach, jak: adaptacja materiału folklorystycznego do wymogów pokazu; sprawa zapożyczania form i treści z innych regionów; zmienność programu a jednolitość wyrazu widowiskowego, co może się wiązać ze sprawą możliwości "rozwoju" folkloru widowiskowego; zagadnienie adaptacji i funkcji rekwizytów etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem strojów; 'sprawa odbiorczości widowiSKa przez konsumentów oraz wpływu na ich wyobraźnię estetyczną - itd. Wszystkie te i inne zagadnienia są możliwe do zbadania i omówienia tylko przy współpracy odpowiednich specjalistów, zarówno naukowców jak i praktyków w zakresie działalności kulturalno-oświatowej. Bo folklor stosowany jest istotnie 'zjawiskiem wielce zlożonym, interdyscyplinarnym, które nie zostało dotąd należycie poznane i zinterpretowane zarówno w swej całości, jak i w jego współczesnych dziedzinach. Zarysowany tu folklor widowiskowy jest tylko jednym z nurtów wspól- tradycji w naszym życiu al'lystycznym zob. zestaw referatów ze specjalnej sesji, pt. Tradycja i współczesność. O kulturze artystycznej Polski Ludowej, Warszawa 1970. '" Niektóre z tych zagadnień zostały poruszone m. in. w pracach: Sto Adamczyk, Twórcy i współtwórcy. Warszawa 1970; A. Tyszka, Uczestnictwo w kulturze. O różnorodności stylów życia. Warszawa 1971. �lO:! JOZEF BURSZ TA czesnego folkloryzmu. A ten, z racji szerokiego środowiska, w którym żyje i pełni określone funkcje, zaawansował już do rangi f o l k lor u n a r o d o w e g o. JÓZEF BURSZTA CONTEMPORARY FOLK PAGEANTRY. AN OUTLINE OF THE PHENOMENON Summary In contemporary Poland and some otheroountries it is possible to obsen'e a new revival of folk pageantry. This phenomenon has not yet been analyzed. The present ar-ticle is the first attempt at outlining the problems involved. In practice there are thl'ee aspects of looking at folklore: in the narrow sense as in folkloristics; in the wider sense - as in ethnography; and in the widest sense - as happens ,colloquially (in the press, radio and TV), when folklore oecomes a synonym for traditional folk culture and all related phenomena. Our times are charactel'ized both by a great interest of society in folklOI'e in its widest sense, and also by the development of organized forms of deliberate revival and reconstruct ion of certain models of folklore. This is happening now with folk pageantry, i.e. wit.h all those traditional forms and contents (musical, vocal, vocal and dance), which are performed as a reheased show according to the requirements of scenic art. There are three categories of ensemble presenting folk pageanitry: 1) authentic (in crudo), composed of performers whose knowledge of IolklOl'e is based on direct experience, and who draw exclusively on the folklore of their own group: ~) regional ensembles, whose members know folklore (either that of their own region or d any other) only by learning it, and whose presentation has been artistically elaborated to some extent; :ł) stylized presentation, showing folklore transformed, most distant from the original model. Altogether there are several thousand such groups in Poland. They draw their materials from written and other types of documentation, from the memory of elderly pe<>ple and also straight from living examples of folklore, especially of the ritual type. The existence of folk pageantry presents many problems, which can be studied in full only by way of cooperation between several fields of research. The phenomenon itself is undoubtedly connected with the development in society of a positi\"~ outlook towards tradition, especially of the folk variety. Folk pageantr.\' is thus becoming part of the nation's folklore. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47683516bfd3b3cf34bdbd8d4f6b8af5.pdf a9e4f704d38264ed5b8cbc1747d9b333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1748 Title A name given to the resource W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .I0ZEF t. 69, 1985 BURSZTA W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie - "Lud". Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa, okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji. * Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul: turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna - jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź' nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton} Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od 1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa (1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii �4 Józef Bltrszta i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\" regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894), czy Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej. skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne badanie }udów na kuli ziemskiej). Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy, długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco. "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88). Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie (i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej. W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500 członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta- �w 90-LElCrE PTL 5 -,yowych. zwanych wtedy ludowymi. Oni to stanowili podstawę działalności oddziałów regiona'lnych TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach miejskich (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów i in.), choć działalność ich była zazwyczaj krótkotrwała. Zasadnicza działalność TL skupiła się we Lwowie. W ślad za powsta!1i~m organizacji, opartej tylko na składkach członkowskich, utworzono własne czasopismo w postaci kwartalnika "Lud". Organ ten stał się abak warszawskiej "Wisły", zwłaszcza po likwidacji tej ostatniej (1901) - głównym ośrodkiem publikacji naukowych członków TL. Do czasów I wojny światowej wyszło 19 roczników ,.Ludu". Na uwagę zasługuje także prowadzenie przez TL przed I wojną specjalnej serii wydawnictw etnograficznych . .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich autorów, jak, A. Chybiński, G. L. Gomme (tłumaczenie z r. 1901 głośnej jego pracy o folklorze), J. Schneider czy S. Zdziarski. Zauważyć należy, że gdy Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności w Krakowie (ta miała dział etnograficzny) mało interesowała się sprawami etnografii, to zasługa ośrodka lwowskiego dla :naszej dyscypliny staje się tym większa. To na łamach "Ludu" i prac etnogra.ficznych '1'1... odbijały się ówczesne kierunki w etnologii światowej, obok oczywiście oryginalnych prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać, że do r. 1912 nie było na ziemiach polskich jeszcze żadnej katedry etnografii czy etnologii. To właśnie Towarzystwo Ludoznawcze, mając oparcie organizacyjne w uniwerc;yteci~ ~wowskim, nawiązało już w pierwszym ID-leciu swej działa-lności żywe stosunki z 5-ciu akademiami, w tym w Pradze, Peszcie, Zagrzebiu i Petersburgu. Udział zaś w pracach Towarzystwa brali tacy ówcześni uczeni, Jak: J. Baudouin de Courtenay, S. Ciszewski. B. DybO'wski, B. Gustawicz. J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. Potkański, F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński. * W okresie międzywojennym Towarzystwo Ludoznawcze, nadal z siedzibą we Lwowie, choć było organizacją głównie regionalną, pozostało nadal jedynym ogólnopolskim towarzystwem etnograficznym. Utworzone bowiem w r. 1922 w Warszawie Towarzystwo. Etnologiczne nie przejawiło \viększej działalności i wkrótce zamarło. Lwowskie natomiast stało się bardzo aktywne i reprezentowało de facto całą polską etnografię i €tno10gię - prócz oczywiście powstałych pięciu uniwersyteckich katedr etno· grafij i etnologii (Lwów, Kraków, Poznań, Warszawa. Wilno). Osiągnięcia lwowskiego TL przypisać należy głównie jednej osobie, a to prof. Adamowi Fischerowi. Już w 1910 r. został On sekretarzem Towarzystwa a zarazem redaktorem "Ludu" aż do okresu okupacji, a 'vłaściwie swej przedwczesnej śmierci (1943). Był też zarazem skarbnikiem 'f L, �6 Józef B'UTszta bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud" t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen" ("Lud", t. 36, s. 57 - 77). A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok. 30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich i światowych. Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1 czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el" publikacji etnograficzno-etnologicznych i folklorystycznych z szerokiego świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':' dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych. A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho·· wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje. Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi: wschodnio karpackich grup etnicznych. Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski. T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii. Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak �W go-LECIE PTL 7 A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G. Pawlikowski, S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński. czy J. Z'borowski. * Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp<:mująC€go przecież szeregiem omówień, wystarczą na tym miejscu istotne przypomnienia. Po ciężkich pięciu latach okupacji doszło do reaktywowania organizacji pod już rozszerzoną nazwą: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Stało się to na 21. Walnym Zgromadzeniu w Lublinie 22 XI 1945. Byłym pracownikom UJK - J. Czekanowskiemu, J. Gajkowi - udało się przywieźć ze Lwowa dotychczasową substancję Towarzystwa w postaci biblioteki i archiwum. Do władz PTL weszli m. in. tacy etnografowie, jak. J. S. Bystroń, J. Czekanowski (wiceprezes), K. Dobrowolski, J. Gajek (sekretarz generalny), K. Moszyński (prezes), J. Obrębski. B. Stelmachowska, J. SWieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. Wznowiono organ "Lud" pod red. J. Gajka. Wówczas też z.aplanowano od razu szerokie, ogólnopolskie akcje badawczo-publikacyjne w postaci "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" oraz wznowienie "Prac i l'vlateriałów Etnograficznych' serie kont yn UO'.'V a ne do dziś oraz rozbudowane i zaprowadzone potel~l nowe. Właśnie działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należy do największych jego osiągniE;ć. Dzięki zwłaszcza inicjatywie i sprawności organizacyjnej prof. Józ€fa Gajka - na przemian sekretarza i prezesa Towarzystwa od 1945 r. od początków lat 60-tych ora, długoletniego redaktora "Ludu" - nie tylko wznowiono wspomnian2 tytuły dawniejsze, ale zaprowadzono nowe. Obok wi0,c naczelnego organu "Ludu", który należy do naj starszych w Polsce czasopism naukowych, gdyż w ju·bileuszu 90-lecia PTL ukazuj€ się jego 69-ty tom, obok wznowionej serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" liczących po wojnie 27 tomów oraz nowej serii "Prac Etno· graficznych" (tomów 10) - powstała również, p:)d redakcją (i kierownictwem) J. Gajka, niezwykle wzięta zarówno przez naukowców ja:,: i działaczy kulturalnych seria "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Wyszło dote!d - \v opracowaniu różnych specjalistów - 31 zeszytów, �8 Józef BlLTszta które wymagają wręcz wznowienia z racji ich ogromnego zapolrL~bo· wania. Nową serią wydawniczą PTL stała się "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, jedyny w Polsce organ poświęcony folklorystyce. Powstał on w r. 1957, a od r. 1972 ukazuje się w nowej szacie pod wytrawną redakcją prof. Cz. Hernasa i należy do najlepszych czasopism folklorystycznych w ogóle. W "centrali" PTL, mieszczącej się od r. 1954 - jak i zasobna Biblioteka PTL - we Wrocławiu, wychodzi od r. 1951 "Archiwum Etnograficzne" poświęcone pracom o charakterze materiałowym (dotąd to:nów 32). Tam tEŻ wychodzi od r. 1958 seria "Biblioteki Popularnonaukowej" (dotąd tomów 8). W ramach PTL już na początku podjęto przedwojenną jeszcze myśl kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych kraju w postaci "Polskiego Atlasu Etn<Jgraficznego". Rozpoczęto na podstawie kwestionariuszy opracowanych przez prof. J. Gajka - badania terenowe na terenie całego kraju. Akcję tę przejął i realizuje od r. 1954 Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Inicjatywie i sprawnej działalności Oddziału Łódzkiego prL tiJrof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. B. Kopczyńska-Jaworska) należy zawdzięczać względnie regularne ukazywanie się od r. 1959 rocznika "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęconego etnografii i folklorowi ziem Polski środkowej (dotąd tomów 24) Któż wreszcie nie wie o szczególnym i wręcz wyjątkowym wydawnictwie PTL, j,akim są Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. To właśnie PTL zmierzało już od roku 1945 do wznowienia dzieł tego niezwykłego etnografa i folklorysty polskiego i uzupełnienia tego wydawnictwa tomami opracowanymi z zachowanej jego spuścizny rękopiśmiennej. Myśl wydania tych dzieł przejawiała się stale w dziejach PTL po ostatniej w0jnie. Na konferencji w Jeleniej Górze (zob. "Lud" t. 42) w roku 1954 poddano analizie całość spuścizny O. Kolberga, dopiero jednak Uchwała Rady Państwa z 1960 r. umożliwiła przystąpienie do realizacji tego gigantycznego wręcz przedsięwzięcia, nie mającego analogii w żadnym z krajów. Wystarczy przypomnieć, że Dzieła wszystkie O. Kolberga, stanowiące głównie "zdjęcie" etnograficzno-folklorystyczne terytorium Polski sprzed 1772, obliczone są na 80 tomów, z których do dzisiaj opublikowano - za wsparciem finansowym Polskiej Akademii Nauk - 63 tomy, reszta znajduje się w stopniJwym opracowaniu w Redakcji w Poznaniu. Poza wydawnictwami, znaczenie PTL przejawiło się w organizowaniu szeregu ogólnopolskich konferencji naukowo-metodologicznych. W sytuacji braku w Polsce naczelnego Instytutu Etnografii, jakie istnieją we wszys~kich krajach sąsiednich, rola PTL w organizowaniu takich spotkali sŁa!a \: �W 90-LECIE PTL się wiodąca. Wystarczy wymienić takie, jak konferencja w r. 1951 w przededniu I Kongresu Nauki Polskiej, wspomnianą Konferencję Kolbergowską z r. 1954, konferencję karpacką z r. 1956 zajmującą się międzynarodową organizacją badań karpackich, czy Międzynarodową Konferencję' Pomorzoznawczą w Szczecinie w r. 1960. Dochodziły one do skutku przy współpracy istniejących pięciu katedr etnografii oraz muzeów - tak, jak to jest do dzisiaj. Od 10-ciu lat datuje się zgodna współpraca prL z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN. Kiedy się tak patrzy retrospektywnie na 90-letnie dzieje PTL nasuwa się spostrzeŻ€nie, że jego efekty zależą głównie od działaczy stojących na jego czele, ich inwencji, przedsiębiorczości, oddan~u się pracy sp:>łecznej itp. Tak było za czasów sekretarza prof. A. Fischera, tak za czasów, gdy na cze'le PTL stał prof. J. Gajek - a więc działaczy pracujących w "centrum". Tak dzieje się też dzisiaj, gdy sekretarzem generalnym jest mgr Antoni Kuczyński z Wrocławia. Jego to przedsięibiorczości i oddaniu się sprawie zawdzięczać należy realizowanie szeregu inicjatyw, m. in. wznowienie kilku zamarłych od lat serii wydawniczych przy nowym układzie zespołów redakcyjnych, stałe kontakty z 22 oddziałami regionalnymi PTL skupiającymi w sumie ok. 1200 członków. Żałować tylko należy, że nie wszyscy ze współczesnych etnografów włączają się w działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A ogólny dorobek naukowy i społecznopopularyzacyjny naszej nauki zależy od zgodnego i systematycznego współdziałania wszystkich jej form organizacyjnych: katedr uniwersyteckich, muzeów etnograficznych z parkami etnograficznymi włącznie, Komitetu Nauk Etnologicznych jako naczelnej organizacji naukowej oraz Zarządu Głównego prL z jego oddziałami regionalnymi. Aktualne dalsze informacje o działalności PTL znajdują Czytelnicy w każdym numerze "Ludu", także i w niniejszym, jubileuszowym. WY;BRiANA LITER'\. TURA J. Czekanowsk'i: Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud"·L 36' A. F i s c h er: Dziesięoiolecie ludoznawstwa polskiego 1914- 1924. lZc.;,awieni·e bi.blio.gralicznc), "Lud" ,t. 23: },!l24.- J. G aj ek: Prof. dr Adam Fischer, ..Lud" t. 36: 19'ł6 - J. G a j·eJk: Roln Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnograHi w latach 1945-1955, "Lud" t. 43: 1958. - O. Gajkowa: Histo"ia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciqf]'U siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51: 1-966. - K. Z aw i 's t -ow j c z - A d a m s k a: por"kie Towurzystwo LlI.do.znawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju. "Ll.d'. 1946. + 5H: 1,g.75. �..Józef Burszta THE NINETIETH ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (PES) There is a pleasant, commonly accepted custom of celebrating regular anniversaries of the existence and activity of a given institution - the tenth, twentyfifth or hundredth. On such an ocasion the road passed over is reviewed, more significant achievements are emphasized, defects are pointed out, and new horizons are designated. It has been already an established practic.e to mark each tenth anniversary of the Polish Ethnological Society in its organ - "Lud" (People). Precisely - in 1985 the Society is celebrating its ninetieth anniver· sary, this is therefore an occasion for historical pondering. On the occasion of former anniversaries of the PES some comprehensive presentations of the historyand role of our social and scientiiic organization were published in "Lud" {see: the list of more important publications at the end of the present article), and as the PES members in ten years will celebrate the hundredth anniversary which will constitute an exceptional occasion for comprehensive discussions and summing up - hen: i.e. will limit ourselves to some recollections and general reflections. The coming into being of a scientific society is always a signitican t cultural fact. It means the converging of a certain number of people around the fulfillment of common goals, and assuming definite organizational framework (statute) on the background, however, of broader social economic or political conditions and in the current of given intellectual trends dominated by ideological ones. Our organization was founded in Lvov in 1895 after a few years of endearvors to obtain per·· mission form the partitioning state authorities. It assumed the name of the Ethnological Society. Among the Polish social and scientific soci€:tieJS it was - which is significant - one of the earlies and in an:,' case not late in Europe. Admittedly, there were in the West considerably older societies of that nature, such as: the French Societe Ethnologiqur:· (1839), English Ethnological Society of London (1843), or the American Smithsonian Institution in Washington (1846). Of earlier origin was also Russian Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Anthropology, and Ethnography (1863); and in the German Reich even two societies !(1869 and 1870), one of them concerned with ethnology and pre-history, the other with anthropology and etnology (similar societies �W 90-LECIE PTL 11 were established at that time in Italy, Great Britain and the United States). All of them, however, had the character of national societies. When, however, the creation of our Ethnological Society is compared to other societies of an analogical character - one could say - regional, then the Lvov Society is almost a contemporary of the Wrocław Schlesische Gesellschaft fUr Volkskunde (1891), or Schweizerische Gesellschaft fUr Volkskunde (1896). The creation of ethnographical (ethnological) societies was, consequently, an all-European and world-wide phenomenon, resulting from the fulfillment of goals set in front of a nearly established discipline directed at the examining of the culture of a people and peoples (that is why on one hand ethnography defined in Ger· many also as Volkskunde, and on the other ethnology orientated toward", the general examining of peoples in the world). Our organization assumed the name of Ethnological Society. The name roughly corresponds to both the mentioned disciplines - ~~tnography and ethnology - with the domination of the former: research on the culture of one's own folk. The general goal was defined by prof. .'\ntoni Kalina - a founder, together with a group of outstanding can, temporary intellectuals, of the Society, its first long-term president. eminent Slavist and linguist - in the following way: "Today, when the slogan of the p e a p l e, its education, improvement of its material existence are common, we should start building from the foundation and that is the cognition of that people, its life and character" ("Lud", \'01. I, p. 13). Kalina supplemented the ideological declaration in 1897 at the General Meeting of the members with these, many others, words "For the national interest of great significance is the cognition of ethnic boundaries of the Polish traits, whereas for economic interest the i.nvestigation on whether and to what extent the Polish people were prepared for industrial work" ("Lud", vol. III, p. 88). Consequently, two problems were advanced to the forefront in the ideology of the Ethnological Society: scientific-cognitive and social-economic. Both of them concern the people, especially the peasant class: the cognition of that people in its regional and ethnic forms and raising it - in accordance with the positivist slogans - to () higher cultural and economic level. That occured in a situation where on one hand the first peasant (and worker) political organization came into being, and when - on the other hand - there were implicit and explicit endeavours of the intelligentsia to restore Poland's independence. While in accordance with the neo-romantic ideology, which was gaining ever greater appreciation, peasants were to constitute the basis of the nation. and their culture was to be identifi.ed with the Polish national culture. The cognitive regard was dominant in the Etnological Society's acti- �.J ózef f3nrs.zta vity. The Society numbered in total - in its period during the era 0~ partitioning - about five hundred members, both eminent higher schooi professors, museum employees, etc., as well as teachers of secondary and primary schools, the latter called "popular" at that time. It was precisely they who constituted the basis of the activity of the Ethnological Society regional divisions in Galicia. Seven of such divisions were founded in urban centers (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów, etc.\, although their activity was usually short-lived. The basic activity of the Etnological Society was concentrated in Lvov. Following the creation of the organization based exclusively ·)n membership fees a society organ - the quarterly "Lud" was founded. That periodical became - next at Warsaw's "Wisła", and especially a:tel' the liquidation of the latter (1901) - the main center for scienti:t'2 publications of the Ethnological Society members. Nineteen annual setCi of "Lud" were published before World War L Already in 1909 that series numbered seventeen items, including such athol'S as A. Chybinski. G. L. Gomme (a 1901 translation of his outstanding work on folklore), J. Schneider or S. Zdziarski. It should be mentioned that since the Anthropological Commision of the Academy of Science and set in Krako·..• : (it had Ethnographic Department) was little interested in the problem,:; of ethnography, then the merits of the Lvov center in regard to our dl.-icipline were still greater. It was on the pages of "Lud" and ethllogr3pic papers of the Ethnological Society that the contemporary treJ~ds ~:~ world ethnology were reflected in addition to and, of course, in additi!jl1 to the original achievements of Polish scholars. It should be remembered that before 1912 there was not on the Polish land any university department of ethnography or ethnology. It was precisely the Ethnogrc"phical Society, which the organizational support on the part of the Lvov University started already in the first decade of its activity an intensive cooperation with five academies, including Prague, Pest, Zagreb. and Petersburg. Whereas active in the Society were such contemporary scientists as J. Baudouin de Courtenay, S. Cisz·ewski, B. Dybowski, B. Gustawicz, J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. PotkaJ1ski, F. Romer, J. Świętek, S. Udziela, or R. Zawiliński. In the period between the wars the Ethnological Society, still based in Lvov, although still mainly a regional organization, remained, ho",,'evel', the only all-Poland ethnographic society. For the Ethnologieal Soci~ty, created in 1922, did not operate on a greater scale and soon died out. Whereas the Lvov Society became very actiVe and represented de Iacto the whole of Polish ethnography and ethnology - apart from the five established university departments of ethnography and ethnology (Lvov, Kraków, Poznań, Warsaw, Vilno). �W 9O-LECIE PTL The achievements of the Lvov Ethnological Society should be attributed mainly to one person, namely professor Adam Fischer. Already in 1910 he became a secretary and, simultaneously, and editor of "Lud" till the World War II occupation, and in fact until his pre-mature death (1943). Ile was also the treasurer of the Society, the librarian of the library he built himself the in the capacity of an Ossolineum employee, later (since 1924) as professor of ,ethnography and ethnology at the University J. K. in Lvov. He was the author of many basic ethnographic books, such as Lud polski (The Polish People), Ruthenians, Palabians. Lusations, and a lot others; he began also work on the ethnography of the Czech country, Slovakia, and Yugoslavia (see: "Lud", vol. 36: 1946, pp. 6 - 18. et J. Gajek). Professor J. Czekanowski was also right when he wrote that the Ethnological Society "is an emanation of Fischer's individuality" and "the Society owes almost everything to his extrem'2 activity. Only due to it the Society would endure great traumas brought about by the catastrophe of two horrid wars" ("Lud", vol. 36, pp 57 - 77). A. Fischer was - as it was already mentioned -an editor of "Lud" for about thirty years. He was the spiritus movens of that organ regarding the organization of its articles, reviews, reports, and discussion;> on European and world publications. Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929, among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi<; contacts with O. Kolberg, the eminent, Czechoslovak folklorist, which were by means of correspondence. In this volume there are 66 reviews and articles about ethnographical-ethnological as well as folklor publications all over the world, including 48 written by Fischer himself from seven European languages. Fischer maintained the contact with the European science through a well-organized exchange of "Lud" with foreign magazines and institutions. All publications from that source, he included in the Library of the Ethnological Society which has survived till contemporary times. A. Fischer also the founder of the Association Archives. It survived till after the II World War in the form of 398 folders and the Fischer's correspondence comprised as many as forty two items. It is worth stressing that A. Fischer established a new editorial title for larger works - "Ethnographical Works", naturally, as the editor. In the years, 1934 - 36, within the framework of this series five works that dealt mainly with the ethnography of eastern-carpathian ethnic groups, were published. Earlier, the Society continued, as it used to before the I World War, to publish and sell "own publications" on its own account. The 1929 list �14 Józef Burszta of those publications has already thirty four items of such authors as S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyni€c, W. Klinger, K. Koranyi, L. Krz~r:i••icki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski, T. Seweryn, T. Witort, J. Zborowski, here the very best people of Polish ethnography. The members and/or co-partners of the Society were in the period between the wars, apart from those mentioned above, such scholars as A. Bachmann, K. Badecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski (president of the Society from 1926 to the times after the II World War), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G, Pawlikowski, S. E. Radzikawski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. VrtelWierczyński, or J. Zborowski. The situation of our Society, its achievements and role during forty years of the Polish People's Republic are known to the older generation of ethnographs and folk culture lovers from their own experience, and for most of them - from a close participation in the works of the Society. To the younger generation which has numerous publications to look into, some significant mementos will be enough. After five hard years of occupation the organization came back to life under the extended name - the Polish Ethnological Society. It happened at the twenty first general asembly in Lublin on November 22nd, 1945. Two former employees of the J. K. University in Lvov, J. Czekanowski and J. Gajek managed to bring the Society's essenCe in the form of Libraryand Archives from Lvov. The management board of the Polish Ethnological Society consisted of such ethnographs as J. S. Bystroń, J. Czekanowski (vice-president), K. Dobrowolski, J. Gajek (president genefial), K. Moszyński, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. Swieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. The "Lud" (People) was printed again, the editor of which was Gajek. A plan was made to take wide-spread and ,all-Poland publication-research actions in the form of Polish Ethnographical Atlas, the Atlas of Polish Folk Costumes, and continue "Ethnographical Works and Materials" - still continued and developed and also later new series. It should be stressed that the publishing activity of the Polish Ethnological Society is one of its greatest achievements. Thank to, especially, ideas and organizational ability of prof. Józef Gajek - alternately secretary and president of the Society from 1945 to the beginning of thp 1960s, and also of long standing editor of "Lud" - not only mentioned titles were reprinted but also new were printed. �W go-LECIE PTL 15 Apart from the main organ "Lud", which is the oldest ethnographicperiodical in Poland, this year - the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society - the 69th volume of "Lud" is being printed together with a reprinted series of the "Ethnographical Works and Materials" (after war it had 27 vols.), and also a new series "Ethnolographical Works" (lO vols.). Under editorial supervison of J. Gajek an outstanding series has been established "The Atlas of Polish Folk Costumes". Up to now, thirty one items by various specialists were printed and they need to be reprinted as quickly as possible. A new editorial series of the Polish Ethnological Society is "Folk Literature", bimonthly, the only organ devoted to folklorization in Poland. First time it was printed in 1957 and since 1972 it is in the new get-up and edition of prof. Cz. Hernas, and belongs to the best folkloristic periodicals at all. In "center" of the Polish Ethnological Society - and rich Library of PES - in Wrocław, since 1951 "Ethnographical Archives" is continuously printed, devoted to works of material character (up to now 32 volumes). There, also, a series of "Popular-Scientific Library" has been printed since 1958 (up to now 8 volumes). Within the Polish Ethnological Society, at the beginning, they made steps to elaborate cultural events in the country in cartographical form of the "Polish Ethnographical Atlas" (pre-war idea). According to J. Gajek's questionnaries, the research actiones were undertaken all over Poland. The actions have been continued by the Institute of History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences since 1954. Thank to initiative and activity of the Łódź Ethnological Society (prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. Kopczyńska-Jaworska), almost regular editions come out of annual "Łódzkie Studia Etnograficzne" (Łódź. Ethnographical Studies), devoted to ethnography and folklore of the middle regions of Poland (up to now 24 volumes). Who does not know about a specific and simply outstanding edition of the Polish Ethnological Society, namely "Complete Works by Oskar Kolberg". The Polish Ethnological Society precisley made steps since 194;') towards republishing the mentioned works by extraordinary Polish ethnographer and folklorist, and supplementing them with volumes composed from his post-hurnous works. After the last war (World War II) the idea of publishing the works was all time alive. At the conference in Jelenia Góra (see: "Lud", vol. 42) in 1954, they analized all Oskar Kolberg's works (post-humous), but only the People's State Council re- �16 Józef Burszta .solution from 1960 enabled to start to realize simply this gigantic undertaking, not comparable in any other country. It should be remembered that "Complete Works by Oskar Kolberg", constituting mainly ethnographical-folkloristic "picture" of Polish territory before 1772, are ,estimated eighty volumes, and from which sixty threeare already published by now - thank to financial aid of the Polish Academy of Sciences - and the other volumes are being elaborated in the chief Editorial Office in Poznań. Besides publications, the significance of the Polish Ethnological Society was showed by organization plenty of all-Polish scientific-metodological conferences. Whereas, there is a lack of general Institute of Ethnology in Poland, which exist in all neighboring countries, the role of the Polish Ethnological Society in organizing such meetings became leading one. It is only needed to remember the conference in 1951, the day before I Congress of Polish Science, already mentioned the Kolberg Conference in 1956, dealing with international organization of Carpathian Studies, or the International Pomeranian Conference in Szczecin in 1960. All of them were realized with help of five existing departments of ethnography and museums - as it is up to now. For ten years, has been noted good cooperation of the Polish Ethnological Society with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. Within the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society. retrospectively, aU results are remarked mainly by ideas, initiativeness. and social work of the leaders of the Society. It was observed in times -of the secretary, prof. A. Fischer, as well in times when the head of the Polish Ethnological Society was prof. J. Gajek - leaders working in "center". Today, is similar, when the secretary is Antoni KuczY!'lski, M. A. from Wrocław. Thank to his initiatives and engagement in the work, plenty of projects are being realized, for example, a reprint of old editorial series under ned editorial supervision, continuous contacts with twen ty two regional departments of the Polish Ethnological Society, totany with the membership of 1,200. Only we should regret that not aU of contemporary ethnographers do not join the Polish Ethnological Society's activity. However, all scientific and social heritage depends all consistent and systematic cooperation of aU its organizational forms: university departments, ethnographical museums with ethnographical parks, the Comittee of Ethnological Sciences as the leading scientific organization and the authority of the Polish Ethnological Society with its regional departments. All current news about activity of the Polish Ethnological Society .readers will find in each issue of "Lud", also in this anniversary one. �W 9O-LECIE PTL 17 References: J. C z e k a n a w s k i: 25 years of "Ethnologioal Society", "Lud", vol. 36, 1946 - A. F i s c h e r: Ten years of Polish ethnology (bibliography), "Lud", vol. 23, 1924 - J. G a je k: Prof. dr. Adam Fischer, "Lud", vol. 36, 1946 - J. G a j e k: Role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955, "Lud", vol. 43, 1958 - O. G aj k a w a: History of the Polish Ethnological Society. Its beginning, development and significance within seventy years, "Lud", vol. 51, 1966 - K. Z aw i s t a w i c z - A d a m s k a: The Polish Ethnological Society. Heritage. Activity, perspectives of department, "Lud", vol. 59, 1975. 2 Uw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/136fb83a0c2751ff032db41619e51b4a.pdf 49db19ef246703771aab0f116196d1d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource kultura ludowa etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1496 Title A name given to the resource Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.3-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, JOZEF t. 61, 1977 BURSZTA WARTOŚCI KULTURY LUDOWEJ W SPOŁECZEŃSTWIE SOCJALISTYCZNYM * Ró\vnolegle z budową podstaw rozwiniętego społeczeństwa socjalisty'cznego jc~teśmy świadkami i współuczestnikami tworzenia się kultury socjalistycznej. Kultura ta jest ujmowana przez klasę robotniczą i jej p2rtię jako czynnik długofalowego i perspektywicznego procesu kształtowa!lia społeczeństwa socjalistycznego, stanowi ona jeden ze wskaźnikó\v jego stylu i jakości życia., Rozwój kultury staje się także niezb'idnym warunkiem dalszego postępu społeczno-gospodarczego i technicznego. U podstaw kierowania rozwojem kultury socjalistycznej leżą zasady leninowskiej teorii kultury. i oparte na nich wytyczne polityki kulturalnej pmlstwćl. Kultura społeczeństwa socjalistycznego nie jest i nie może być kultuq stworzoną zupełnie od nowa z pierwiastków powstałych i utworzonych tylko we właściwym mu ustroju. Mówiąc o kulturze proletariackiej Lenin pisał: "Marksizm zdobył światowo-historyczne znaczenie jako ideolo,{ia rC\l'olucyjnego proletariatu dzięki temu, że bynajmniej nie odrzucił najcenniejszych zdobyczy epoki burżuazyjnej, lecz przeciwnie, przys"oi.ł sobie i przetworzył wszystko, co było wartościowe w trwa.i'l<>'lTI ponad dwa tysiące lat rozwoju myśli i kultury ludzkiej" 1. W innym znów miejscu czytamy: "Kultura proletariacka nie wyskoczyła niewiadomo skąd, nie jest ona wymysłem ludzi mieniących się specjalistarni od kultury proletariackiej. Wszystko to jest zupełna bzdura. Kultura prolc~ariacka powinna być prawidłowym rozwinięciem tych zasobów w:t:'dzy. które ludzkość wypracowała pod jarzmem społeczeństwa kapi* Pr~('c1rllk z organu teoretycznego i politycznego KC PZPR "Nowe Drogi" 1076, l~r 10 (323), s. 137-146. • l W. L Ler.in. O kv.ltlt1·.ze proletariackiej, [w:] Dzieła t. 31, Warszawa 1955, KiW, 'i. 319. �4 JÓZEF BURSZTA talistYC.l;l€go" 2. Chodzi zatem o selektywną adaptację i twórcze rozwijanie postępowych, a więc adekwatnych dla roz\voju i potrzeb społeczeństwa socjalit;tycznego, elementów tradycji kulturowej. W zakres kulturowego dorobku narodu wchodzą elementy kultury tworzonej przez -różne klasy i warstwy społeczne w jego obrębie, inter·nacjonalne treści klasowe kultury warstw pracujących oraz kultury uniwersalnej. ogólnoludzkiej. Interesuje nas tutaj zwłaszcza ta pierwsza, tj. kultura narodowa. Każda bowiem kultura rozwija się w ramach etnicznych, narodowych i - w ich obrębie - w warunkach klasowych. Każda kultura narodowa ma swoją specyfikę widoczną na tle kultur narodowych. '.V"półtworzą ją specyficzne losy historyczne, uwarunkowania jej rozwoju, uwidocznione m. in. we wzajemnym stosunku i powiązaniu ze sobą wielu jej nurtów. Jak wiadomo, w społeczeństwach klasowo zróżnico'A;anych wyodrębniły się wyraźnie dwa główne nurty kultury: kultura panująca, a więc kultura klas wyzyskujących masy ludowe, szczególnie uprzywilejowanych, i kultura warstw pracujących, wyzyskiwanych. W dziejach społeczeństw europejskich z reguły tylko ta pierws?J była uważana za "reprezentacyjną" kulturę narodowć-!, podczas gdy teł druga pozostawała kulturą ludu, kulturą zdominowanych klas i warstw społecznych w obrębie narodu. Zajmiemy się tu kwestią tej drugiej - rzekomo ,.niższej" i "partykularnej" kultury ludowej, traktowanej czasami i dziś jako "subkultura". Jak się ona tworzyła? Jak układają się rzeczywiste relacje między pojęciem kultury ludowej i kultury narodowej: Jakie są losy tej kultury w procesach gwałtownych przemian współcz,-~snych? Czy autentyczna kultura ludowa, 'czy też jej €lementy - i jal<ie - są konstruk· tywnym czynnikiem w życiu społeczeństwa socjalistycznego i w kształtowaniu jego narodowej kultury? Jak wartościuje się tradycje ludowe w potocznym życiu, a jak w polityce kulturalnej? Jakie są formy piC'lęgnowania tych tradycji - i jakich - oraz jakie są tego konsekwencje zarówno dla samej tradycji, jak też w oddziały,vaniu na osobowość' człowieka współczesnego? - Oto najważniejsze i bynajmniej niełatwe do odpowiedzi pytania nasuwające się przy rozważaniu tego problemu. * Kultura ludowa, będąc elementem klasowego zrozmcowania społeczeństwa, rozwijając się w społeczeństwie klasowym w warunkach ucisku ekonomicznego i społeczno-politycznego "stanu chłopskiego" oraz jego izolacji kulturalnej, jeszcze w XIX wieku musiała b.ve w Polsce żyjącej 2 KiW, W. L Lenin, Zadania S. 287. związków młodzieży, [w:] Dzieła t. :i1, Warszawa 1')55, �Wartości kultury ledowej ... pod zabc:,ami kulturą względnie samowystarczalną, zaspokajającą ogół potrzeb życio'vvych lokalnych społeczności chłopskich. W ramach tego sposob:.t życia ukształtowały się jej odrębności w stosunku do kultury \varstw posiadających, uważanej niesłusznie za narodową wyłącznie. A więc wśród tych odrębności takie cechy kultury ludowej, jak jej strona techniczno-materialna, formy życia zbiorowego włącznie z bogatą, pełną symboliki i artyzmu stroną obrzędową, swoiste sposoby tłumaczenia otaczającego świata i praktyki umożliwiające radzenie sobie z tym światem, jak też przebogate treści i formy folkloru przejawiającego się we wszystkich sytuacjach życiowych i zaspokajającego zarówno potrzeby przeżyć estetycznych, jak i potrzeby indywidualnej ekspresji twórczej. Całość tak ukształtowanej przez lud własnej kultury, zróżnicowanej regionalnie, zacho'vvała i reprezentowała na zewnątrz istotne cechy etniczne narodu i w tym też sensie była ona od samego początku powstania narodu kulturą reprezentacyjną dla całego narodu. Właśnie ze względu na zachowanie etniczno-polskich form i treści, kultura ludowa zaczęła pełnić już od końca XVIII w. swoistą funkcję identyfikacji narodowej i politycznej. Funkcja ta przejawiała się ze szczególną wyrazistością w okresach różnych kryzysów społecznych i politycznych, takich jak insurekcja kościuszkowska, walki powstańcze i narodowowyzwolel1cze w XIX w., zrywy warstw chłopskich, plebsu miejskiego, a p6źniej, w drugiej połowie XIX w., robotników w walce o zniesienie ucisku społecznego, politycznego i narodowego, a dalej także \v okresach przełomów kulturalnych, czego wyrazistym przykładem może być przełom romantyzmu. Kultura ludowa, tworzona w swoim całokształcie przez różne warstwy ludu w łonie narodu, stawała się zatem podstawowym czynnikiem zachowywania i utrwalania tożsamości kulturalnej i moralno-ideowej narodu. Było to faktem niezmiernie doniosłym i znaczącym zwłaszcza wówczas, kiedy naród polski był pozbawiony własnej organizacji państwowej. Z całą siłą i wyrazistością ukazywał się wtedy głęboko patriotyczny i autentycznie narodowy charakter kultury ludowej. Kultura ludo'wa tworzona przez warstwy chłopskie mogła się zachować w pełnych swoich formach, treściach i wartościach tylko w ramach względnie zamkniętej, wyizolowanej od szerszego świata i stosunkowo samowystarczalnej społeczności wiejskiej. Tak było jeszcze w okresie feudalizmu. Jednakże w ślad za zmianami obiektywnych warunków życia tej społeczności musiała ulegać zmianom i jej kultura. Równolegle z tymi przemianami następowało rozszerzenie się cech i wartości tej kultury poza środowisko wiejskie. Wraz z rozwojem stosunków społeczno-produkcyjnych i przybierającą z wolna na sile migracją mieszkańców wsi do rosnących w znaczenie miast, wraz z rozwijającymi się w nich �6 JOZEF BURSZTA przemysłowymi formami wytwarzania, początkowo manufakturami, a później większymi ośrodkami przemysłowymi, przybysze ze wsi wchodzili tam w skład kształtującej się stopniowo warstwy proletariatu miejsko-przemysłowego, wnosząc ze sobą, rzecz oczywista, cechy i wartości kultury tworzonej na wsi przez w!1rstwy chłopskie. W wyniku tego następowało naturalne łączenie się elementów kultury przeszczepionych ze wsi na grunt miejski z tymi, które stanowiły elementy tradycji kulturmvej plebsu miejskiego i które powstawały w warunkach pracy robotniczej. Tak właśnie z pierwiastków oryginalnych, jak i we wzajemnym przenikaniu się wymienionych nurtów zaczęła się kształtować kultura tworzona, prz\'swajana oraz inspirowana przez klasę robotniczą jako nowy, historycz~1ie coraz ważniejszy nurt kultury ludowej. Mówiąc zatem o kulturze ludowej, powinniśmy rozumieć pod tym pojęciem kultun~ w.ytwarzaną przez warstwy chłopskie, plebs miejski oraz przez klasę robotniczą jd:;) 'NZ:,jemnie się uzupełniające i tworzące całokształt kultury ludowej. W prak-tyce jednak utarło się u nas zawężające rozumienie kultury ludovvej jaLo tradycyjnej kultury warstw chłopskich. * Polityka kulturalna Polski Ludowej wychodzi z leninowsJ-::i'2j koncepcji istnienia dwóch nurtów kulturowych w społeczeństwie nurodowym. z uznawania i szacunku dla postępowych tradycji zarówno kultury da'.\'niejszych klas panuJących . .isk i ludO\vej, oraz z potTL>.1")y spoży':kowan'l obu tych nurtów dziedzictwa kulturalnego ,w kształtowaniu no\\-ego spułeczeństwa socjalistycznego. W zakresie tradycji ludowej polityka ta znalazła syntetyczny wyraz w przyjętym przed laty i ,'eD.lizowanym haśle: "Kultura ludowa - dobrem narodu". Przejdźmy od razu do scharakteryzowania niezmiernie doniosłego zjawiska w życiu kulturalnym Polski Ludowej, jakim stał się awans wybranych dziedzin tradycyjnej kultury ludowej. Złoż}ły się nań współzależne w pewnej mierze nurty wydarzeń: 1) szeroki i spontaniczny rozwój zainteresowania społeczeństwa niektórymi tradycjami kultury ludowej; 2) zinstytucjonalizowana działalność kulturalna bazująca na wartościach tradycji ludowej i współczesnych przejawach twórczości ludowej, a wynikająca z zasad i kierunków polityki kulturalnej państwa ludowego. Rzecz znamienna, że oba te nurty są zasadniczo ze sobą zgodne i wydają się wzajemnie uzupełniać. Wzrastające zainteresowanie tradycjami kulturalnymi zarówno chłopskimi, jak i robotniczymi stało się udziałem środowisk lokalnych i regionalnych oraz szerokich kręgów społeczeństwa. Konkretne przejawy tych zainteresowań - to zbieractwo tradycyjnych wytworów kultury ludowej (narzędzia, naczynia, ozdoby itd., a zwłaszcza wytwory sztuki ludo- �Wartości kultury ludowe) ... 7 wej), amatorska dokumentacja lokalnych postaci tradycji ludowych, zwłaszcza folkloru, jak też spontaniczne inicjatywy społeczeństwa wychodzące naprzeciw polityce kulturalnej państwa w realizClcji jej p-ogramów. Ta sprzyjająca atmosfera zainteresowań sprawiła, że autentyczni nosiciele tej tradycji - ludzie samej wsi - zaczynają odnosić się z szacunkiem do swej przeszłości kulturowej. A przecież nie tak dawno nierzadko odwracano się od własnej tradycji jako symbolu społecznego, ekonomicznego i kulturalnego upośledzenia. Warto w tym miejscu stwierdzić, że większość tradycyjnych v:~"'''iOrów kultury ludowej zachowała się w środowisku wiejskim bądź ~3ko przeżytki z życia dawnych społeczności chłopskich, bądź jako (różnie zresztą w środowisku oceniane). relikty, bądź też tylko jako treści pamięciowe starszego pokolenia. Relikty materialne - domy, zagrody, dawne narzędzia, naezyn.ia, ozdoby itp., nawet wytwory dawnej sztuki ludowej - jeśli są jeszcze w użyciu, to jako przejściowe pozostałości z dawnego okresu gospodc\rowania i życia. Chętnie są one zastępowane nowymi dobrmni materialr:',rmi w myśl powszechnie panującej na wsi tendencji do techniczno-cyv;.i.llzacyjnej modernizacji. W życiu rodzinno-familijnym, sąsiedzkim i w ramach dOl'O'::m~g!) cyklu prac gospodarskich spotyka się jeszcze zredukowane prz0jcnvv obrzędowości, pozbawione jednak w znacznej mierze formy ceremoniCllrlL'j oraz oprawy słowno-wokalno-muzycznej, jak też otoczki symboliki magiczno-religijnej. Niełatwo jest dziś wydobyć tę symbolikę nav/et z pJmięci starszych, w przeciwieństwie do dających się dość dokładnie z:' > konstruować form samych obrzędów. Właśnie ta pamięć starszego pokolenia, poparta źródłami pisanymi, staje się podstawą do reanimac) niektórych obrzędów przez zespoły amatorskie dla celów sceniczno-widowiskowych. W zakresie kultywowania i popularyzacji tradycji ludowych na t:'.~·agę zasługują szczególnie trzy kierunki działań: l) zabezpieczanie ma~i::'1'~3lnych zabytków kultury ludowej; 2) rozwijanie i doskonalenie roźrl'/ch form opieki nad współczesną twórczością ludową; 3) rozszerzenie lL~('enatu nad ruchem folkloryzacyjnym. Zabezpieczanie materialnych zabytków ludowych odbvwa się głównie poprzez akcję muzealną. Nigdy przedtem nie uczyniono \v tej dz:edz:nic tyle, co w okresie Polski Ludowej. Chodzi tu zarówno o uhvorzenic wielu specjalistycznych muzeów etnograficznych, sieci muzeów regionalnych z działami etnograficznymi, aż do lokalnych izb regionalnych chroniących zabytki ludowe najbliższej okolicy. Na uwagę zasługuje zabezpieczanie szczególnie cennych zabytków budownictwa ludowego czy to na miejscu (in situ), czy w specjalnych parkach etnograficznych, których liczba �8 JOZEF BURSZTA wzrosła w ciągu trzydziestolecia PRL z kilku do ponad trzydziestu. Niemal każdy region etnograficzny ma ambicję posiadania własnego parku etnograficznego. Charakterystyczne, że parki takie z reguły powstają w wyniku inicjatyw oddolnych, którym zazwyczaj przewodzi zapalony i ofiarn~' ideolog-działacz. * Sprawy twórczości ludowej budziły ożywione dyskusje i powodowały rozbieżne stanowiska: od nader krytycznych i pesymistycznych po apologetyczne i wręcz entuzjastyczne. Wbrew głosom pesymistycznym można mówić' - jak już wspomniano - nie tylko a dalszym ciągu artystycznej twórczości ludowej, ale nawet o jej w i d o c z n y m l' o z woj u. Kontynuo\vane są więc w licznych ośrodkach całego kraju tradycyjne rodzaje plastyki; zdobnictwo z papieru, słomy, piór itp., wyroby z drewna, żelaza. kości, skóry; rzeźba figuralna w drewnie, glinie; malarstwo na szkle, papierze, ścianach; artystyczne wyroby tekstylne - makatki, dywany. narzuty; miniaturyzowane pamiątki itd. Twórczość tego rodzaju jest również żywo uprawiana na zasiedlonych po wojnie ziemiach zachodnich i północnych, a nowe jej rodzaje pojawiły się w takich regionach, gdzie ich poprzednio nie było lub gdzie już zamierały. Kontynuacji sztuki ludowej - podjętej i rozwijanej również przez przedstawicieli pokolenia młodego - sprzyjają w istotnej mierze takie czynniki, jak: konkursy z nagrodami urządzane przez wydziały kultury urzędów wojewódzkich, towarzystwa regionalne, redakcje pism itp. Podstawowe znaczenie ma opieka prawna, pomoc materialna i organizacja zbytu wytworów. Opiekę prawną i status twórcy ludowego uzyskują artyści ludowi (plastycy, prozaicy, poeci) poprzez przynależność do istniejącego od ośmiu lat (i bodaj unikalnego w Europie) Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedzibą w Lublinie; pomoc materialną, głównie poprzez jVlinisterstwo Kultury i Sztuki, a także Cepelię, która to instytucja organizuje również zbyt. Działający z ramienia wspomnianych instytucji etnografowie i plastycy sprawują nad twórczością plastyczną opiekę merytoryczną dbając o jej czystość. O przejawach i formach tej sztuki informuje specjalistyczne czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", katalogi konkursów i wystmv oraz wydawnictwa muzealne. Twórczość prozatorską i poetycką zawarła 5-tomowa seria Wydawnictwa Lubelskiego "Wieś Tworząca". Biblioteka Stowarzyszenia Twórców Ludowych prezentuje aktualnie w 15-woluminowej serii wydawniczej utwory indywidualnych twórców. Natomiast bieżącą twórczość ludową przedstawia "Biuletyn" Stowarzyszenia Twórców, który w najbliższym czasie rna poszerzyć zakres swej tematyki. Żywotności polskiej sztuki ludowej towarzyszy wzrastające jej uznanie w kraju i za granicą. �Wartości kultury ludowej ... 9 Istnieje duż,Y, nie zawsze w pełni zaspokajany popyt na wytwory współczesnej sztuki ludowej. Stąd też Związek Spółdzielni Rzemiosła Ludo\vego i Artystycznego "Cepelia", kontaktujący się z około 800 twórcami, wypracował swoisty "plan produkcyjny". Wytwory te - wraz z cpartą na wzorach ludowych masową produkcją rękodzielniczą oraz przemysłową Cepelii - idą szeroko w Polskę i w świat, popularyzując naszą sztukę ludo'lcvą wśród swoich i obcych. Ów komercjalizm ożywia twórczość: plastyków ludowych, ale pociąga za sobą również zjawiska niepożądane, np. pracę twórcy wyłącznie w celach zarobkowych, co prowadzi do powielania wzorów, schematyzmu i pozbawienia jej głębszych wartości artystycznych. Należy w większym stopniu dbać o to, by do produkcji masowej trafiały wzory twórców najbardziej ambitnych, posiadające wysokie walory artystyczne. Wiele się u nas rnówi i pisze a charakterze w s pół c z e s n e j sztuki ludawf j. Podkreśla si~ słusznie jej różność od sztuki tradycyjnej, tworzonej spontanicznie. tylko jako wyraz ekspresji twórczej i na użytek swego środowiska. Dziś twórca ludowy wyszedł ze swymi dziełami na zewnątrz swego or:-'ginalnego środowiska. Jego prace znajdują się nie tylko w muzeach. ale zdobią mieszkania inteligenckie w kraju i na świecj(. Fakty powyższe świadczą o przełamaniu dawnej opinii, że co ludowe - to prymit,\'\vne, nieświadome, nieestetyczne, niewarte większej uwagi. Dowodzą one, że wytwory sztuki ludowej mogą mieć frapującą formę i głęboką treść: ideologiczną, godne ustawienia ich obok dzieł twórców profesjonalnych. Awans współczesnej polskiej sztuki ludowej jest m. ln, wynikiem wiązania tradycji z nowoczesnością, wartości ludowych z ogólnonarodowymi, i doniosłej roli odgrywanej w kulturze socjalistycznej. * l'JcJjbogatszą częścią kultury ludowej jest folklor. Jako estetyczny, samodzielny dział kultury duchowej stanowi on część twórczości właściwe;j każdej klasie i warstwie społecznej, każdej grupie zawodowej. Jednym z najbogatszych w formy i treści stał się folklor chłopski, właśnie jako wytwór środowiska, jego życia i pracy w zwartych, wyodrębnionych przestrzennie i trwałych społecznościach wiejskich. Folklor jest częścią twórczości, "w której artystyczne odbicie rzeczywistości odbywa si~ za pomocą słowno-muzyczno-choreograficznych i dramaturgicznych form kolektywnej twórczości ludowej - wyrażających światopogląd mas pracując'ich i nierozerwalnie związanych z ich życiem i obyczajem" 3. Z każdą stroną życia na wsi - z wszystkimi rodzajami pracy w domu, 3 W. Gusiew. Estctvka folkloru, Wrocław 1974, s. 7. �10 . JOZEF I3URSZTA w zagrodzie, w polu, z każdym etapem życia człowieka (narodzinami, ożenkiem, pogrzebem), z życiem sąsiedzkim i gromadnym, z wyznaczonvmi kalendarzem i cyklem dorocznych zajęć, obrzędó'N, świąt - powiązały się określone formy i treści słowne, wokalno-muzyczno-t::meczne, jak tez specyficzne zachowania z ich zrozumiałą dla uczestników symboliką itd. Zawarte w klasycznych postaciach folkloru wartości artystyczne i humanistyczne stają się źródłem ich współczesnej reanimacji \\' ohr-:bie kultury narodowej. Mieszczą się tu zjawiska należ;:[Ce przeważnie do współczesnego folkloru pokazowego, widowiskowego, określanego dla odróżnienia od folkloru tradycyjnego w jego autentycznych postaciach i funkcjach - jako f o l k lor y z m. Niekiedy wiążą się one również bezpośrednio z przejawami folkloru autentycznego. Te autentyczne postacie folkloru pokazowego polegaj;:l na przeniesieniu przez jegp nosicieli wybranych, znanych z autopsji i praktyl<owanych (dawniej) form i treści folkloru w nową sytuację, jak;:! tworzą zazwvr:za.i widowiska dla publiczności estradowej. Przykładem\vystępy kapel ludowych, śpiewaków i gawędziarzy ludowych. Folklor laki funkcjonuje jednakże w sytuacji specjalnie zaaranżowanej, w ]{t6rcj następuje oddzielenie wykonawców od widzów. Pozostała mu jedna, ale zasadnil:'za funkcja estetyczna. Folklor widowiskowy należy współcześnie -.'J zn JCZnej mierze do zjawiska folkloryzmu. W zależności od stopnia interpretacji oryginalnego 1.woru folklorystycznego, niejako w zależności od "odległości" od źródła, tj. traclycy jnego folkloru chłopskiego, robotniczego czy innego, zespoły folklorystyczne wykazują różne stopnie "folkloryzmu". Najbhżej źródła są zespoły autentyczne, złożone z ludzi znających folklor z autopsji. Drugi stopień Zd,jmują zespoły regionalne ukazujące folklor w scenicznY'm opnlc')I';<miu. a więc z rozwiniętymi w stosunku do pierwowzoru uld:ldami sc(:n!cznymi. choreograficznymi i wokalnymi oraz zazwyczaj z pc)\\rjqkszoną kapela. Kierownicy zespołów wiedzą dobrze, jak trudno Vi opracowanym .scen:::7.nie folklorze zachować jego oryginalne wartości artys~yczne, o które tak dbają jurorzy festiwalowi. Nie wszystkim się to udaje i dochodzi nieraz do _pokazowej szmiry. Pod względem odtwarzania artyzmu ludowego zespoły regionalne wykazują sporą gamę stopni pośrednich. Najbardziej odległe od autentycznego źródła są tak zwane zespoł:stylizowane. Ich program artystyczny jest w gruncie rzeczy tylko inspirowany przez treści autentyczne, które zostają tu artystycznie tak rozbudowane i przetworzone, że tworzą w istocie nO\ve utwory art\stvcznc. W towarzyszącej im muzyce spotyka się wręcz nowe kompoz~"cje. zachowujące tylko pewne cechy muzyki ludowej. Czołowe zespoły zawodowe ("Mazowsze" i "Sląsk") osiągnęły szczyty artystycznej styEzaeji "na ludowo", ale szczyty te są do zdobycia tylko przez kierowników i zesp:)ły �Wartości Iw.ltury ludowej. .. 11 wysokiej klasy. Zespoły amatorskie usiłują nieraz iść w ich ślady, nie mając często ku temu wystarczających możliwości. Powstaje stąd również pokazowa szmira z tym, że na "wyższym" poziomie. Potrzebna jest energiczna walka z tego rodzaju zjawiskami. Amatorskich zespołów folklorystycznych mamy w Polsce na pewno ponad tysiąc, przy czym rosną tendencje do ich posiadania przez prawie każdą gminę i każde większe środowisko robotnicze. Zależy to od tego, czy jest na miejscu właściwy animator. Materialne podstawy swej egzystencji zespoły znajdują w urzędach do spraw kultury. w instytucjach handlowych czy w większych zakładach wytwórczych. One pomagają w zdobyciu koniecznego wyposażenia, zwłaszcza strojów regionalnych, bez których występy zespołu nie są do pomyślenia. Bodźcami dla prac\' i rozwoju zespołów są właśnie występy - w swoim zakładzie pracy, w swej miejscowości, na uroczystościach oficjalnych, na zlotach, a zvrłaszcza na festiwalach wojewódzkich, regionalnych i ogólnopolskich, czy wreszcie (marzenie każdego zespołu) za granicą. Satysfakcją za ogromny trud włożony w przygotowanie programu są wyróżnienia i nagrody uzyskiwane na przeglądach. Najwyższym uznaniem sćł dyplomy i nagrody im. Oskara Kolberga oraz międzynarodowe (taką jest np. Europa Preis - nagroda europejska im. G. Herdera). Obserwując od lat powstawanie i działalność amatorskich zespDłó.v folklorystycznych, z podziwem notowałem panującą wśród ich członków atmosferę zapału i oddania się sprawie, bez liczenia sil; z czasem i kosztami. Niezwykle wymowne jest ró\vnież żywe zainteresowanie środowisk lokalnych zarówno egzystencją zespołów, jak i ich pokazami. l\lają one zawsze ogromne wzic;cie i komplet widzów. Folklor i folkloryzm uprawiane przez amatorskie zespoły są tylko na początku wewnętrzną sprawą środowisk lokalnych. Oparta na tradycji ludowej ich działalność artystyczna, bo na tym właśnie polega folkloryzm - wyszła poza naturalne środowisko folkloru i w nowym jego ujęciu czy przetworzeniu stała się, m. in. dzięki popularyzacji przez środki audiowizualne, częścią składową współczesnej kultury powsze::hnej, i jako taka jest chłonnie odbierana przez całe społeczeńsh';,). Można rzec, że folklor i folkloryzm uprawiane przez zespoły nadają polskiej kulturze reprezentacyjnej więcej treści i barw narodowych opartych na artystycznych, regionalnych wartościach kultury ludowej. \V tym i kultury środowisk robotniczych. Stwarzają one ważne ogniwo kultur." socjalistycznej. * W Polsce Ludowej, ogólnie biorąc, odziedziczone formy kultury ludowej ulegały przeobrażeniom, zmieniła się też ich rola. Uwarunkowani.em �l~ JOZEF BURSZTA tych przeobrażeń stały się podstawowe przemiany ustrojowe, postęp techniczny i ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja, modernizacja wsi i rolnictwa, umasowienie oświaty i kultury wśród społeczeństwa polskiego, a więc gruntowna i wszechstronna zmiana stylu życia mas. pracujących. Wszechogarniający proces przemian doprowadził do ukształtowania się olbrzymiej liczbowo współczesnej klasy robotniczej i do spotęgowania jej wpływu na kulturę oraz zmienił w pewnym stopniu zastany obraz kultury społeczności chłopskiej. Jakkolwiek musiała ona przystosować się do nowych, zmodernizowanych warunków życia - ciąg ludowej tradycji kulturowej bynajmniej nie został przerwany, lecz tylko z m i e n i o n y. Tradycja ta żyje nadal - choć znacznie ograniczona nie (dko w autentycznym środowisku wiejskim, ale weszła ona po części \\" skład kultury tworzonej, asymilowanej oraz inspirowanej przez klasę robotniczą i pod wieloma względami wzbogaciła ją. W świetle założeń marksistowskiej teorii kultury i polityki kulturalnej państwa wykorzystywanie nagromadzonych, postępowych, humanistycznych i artystycznych wartości tradycji ludowych staje się jednym z. wymogów współczesności, zadaniem i treścią codziennej działalności kulturalnej. Istnieje również w omawianej przez nas dziedzinie wiele problemóv/ -- pytań domagających się odpowiedzi i wyjaśnień. Niektóre z nich chciałbym tylko zamarkować. Konieczna wydaje się bowiem m. in. głębsza niż dotychczas penetracja naukowa zjawisk kultury ludowej. Skoro mowa o tradycji ludowej, należałoby zatem odpowiedzieć na pytanie. jaką przedstawia ona rzeczywistą wartość w poszczególnych warstwach społeczeństwa. Jak wskazuje już pobieżne rozeznanie, dokonały się w tej dziedzinie istotne przewartościowania. Tradycja ludowa w warunkach społeczeństwa socjalistycznego stała się jednym ze składników kultury ogólnonarodowej i bardzo często właśnie w tej postaci a nie jako kultura "egzotyczna", "pierwotna", "prymitywna" czy wąskośrodowiskowa - jest przyswajana przez poszczególne warstwy i środowiska społeczne. Czynnikami sprzyjającymi jej upowszechnianiu i dodatniemu wartościowaniu stały się m. in. mecenat klasy robotniczej, dokumentującej za jej pośrednictwem własne tradycje kulturalne, tożsamość i funkcje kulturotwórcze oraz powstanie dynamicznej inteligencji pochodzenia ludowego, uznającej w tej kulturze jeden z elementów swego rodowodu klasowego. Nawiązywanie do tradycji i kultur ludowych, jak i do tradycji plemienno-etnicznych jest na pewno tendencją ogólniejszą, manifestującą się m. in. w krajach trzeciego świata. Wiąże się ona zapewne, z jednej strony, ze swoistą obroną współczesnych społeczeństw przed unifikacyjnym zalewem cywilizacji światowej i skomercjalizowanej kultury maso- �Wariości kuliury ludowej ... wej. Jest to rówmez, z drugiej strony, przejaw procesu współczesnego różnicowania kulturowego i element kształtowania się oblicza kultur narodowych. Jakie zatem byłyby analogie i jakie różnice w wartościowaniu i w roli tradycji ludowych w społeczeństwach socjalistycznych w zestawieniu z niektórymi tendencjami światowymi? Odpowiedź z całą pewnością wymaga rozszerzonych analiz porównawczych, które przyczyniłyby się do wzbogacenia naszej wiedzy o kulturze narodowej na tle kultur innych społeczeństw. Warto tu podkreślić, że w społeczeństwach socjalistycznych, w odróżnieniu od kapitalistycznych, kultura ludowa - jako kultura klasy robotniczej i całego świata pracy - znalazła się w głównym nurcie kultury ogólnonarodowej i że rozszerzyła widnokrąg jej wartości. Sama też zmieniła swój charakter - stała się w większym stopniu wyrazicielką ethosu moralnego oraz potrzeby i poczucia piękna ludzi pracy. Jeśli w przeszłości kultura ludowa była niejednokrotnie odzwierciedleniem różnic społecznych, w społeczeństwie socjalistycznym występuje jako jeden z czynników integracji narodu oraz stanowi źródło jego wartości ideowo-moralnych. Nawiązując do przeszłości i czerpiąc inspiracje ze współczesności, staje się ona, i powinna stawać się w coraz większym stopniu, elementem osobowości kulturalnej narodu, jego ideałów socjalistycznych. Poważny kompleks zagadnień badawczych wiąże się ze zjawiskami nawiązywania do wartości kultury ludowej przez tych, którzy biorą w niej aktywny udział, oraz przez tych, którzy zadowalają się jedynie bierną konsumpcją kulturalną. Dokumentacji wymaga również sam ruch folklorystyczny w jego linii rozwojowej, nasileniu, osiągnięciach, sukce·sach i porażkach. Sprawy te nie są dotąd rejestrowane w całości przez żaden z ośrodków badawczych. Na szczegółowe zaś rozeznanie zasługuje zagadnienie, jak ten ruch wpływa na aktywność kulturalną i w jakiej mierze oddziałuje na kształtowanie się regionalizmu kulturalnego jako czynnika zbiorowej aktywności kulturalnej. W regionaIiźmie tkwi na pewno potężna siła kulturotwórcza, pomnażająca dorobek ogółu. Powstaje tu dalszy problem, mianowicie, jak bezpośredni i pośredni kontakt z folklorem i folkloryzmem wpływa wychowawczo na osobowość kulturalną człowieka w świetle dyrektyw humanizmu socjalistycznego. Ideałem kultury socjalistycznej jest bowiem bogactwo ludzkiej osobowości, rozwijane w toku twórczej pracy, w pomnażaniu wytworów kultury materialnej i duchowej, przeznaczonych dla społeczeństwa. Nie ulega wątpliwości, że kontakt ten oddziałuje pozytywnie, chociaż potrzebne jest szczegółowe rozpoznanie tego wpływu. Celem socjalistycznej rewolucji kulturalnej jest ukształtowanie nowej kultury socjalistycznej z postępowych pierwiastków narodowych oraz internacjonalistycznych, z tych wartości, jakie nagromadziła kultura lu- �11 JOZEF BURSZTA dowa, plebejska, chłopska i robotnicza. Jest więc godne obserwacji, jak te wartości wchodzą w ogólną kulturę społeczeństwa, jaki jest mechanizm i o.koliczności tego wchodzenia, jak więc ukształtuje się rzeczywisty proces integracji narodu i kultury narodowej. Jest to w rzeczywistości temat na osobny artykuł. W tym miejscu podkreślmy jedynie znaczenie tych wartości dla kształtowania się nie tylko kultury artystycznej, ale również kultury pracy, obyczajowości socjalistycznej, kultury życia codziennego i odpoczynku. Chodzi także o właściwą selekcję wartości i wzorów zgodnie z potrzebami współczesnego rozwini.ętego społeczeństwa socjalistycznego. Problemy te i inne, z tym związane, na pewno są lub staną się przedmiotem badań odpowiednich instytutów naukowych z Instytutem Kultury na czele. Są to procesy, które żywo interesują także etnografów, jako że dotyczą właśnie roli tradycji kultury ludowej. Na tym zaś odcinku istnieje wiele braków i białych pól. Dzieje się tak m. in. dlatego, że Polska Ludowa - w przeciwieństwie do innych krajów socjalistycznych - nie posiada centralnego instytutu etnograficznego, który mógłby objąć całość problemów współczesnej etnografii i uzupełnić dotkliwe braki w tej dziedzinie 4. Taki instytut mógłby wśród swoich zadań postawić także całościowe badanie tych współczesnych procesów, o których była wyżej mowa. 4 Takie luki istnieją nic tylko w zakresie badań kultur pozapolskich. co zrozumiałe, ale również polskiej kultury ludowej, także w jej współczesnych aspektach. Przykładem może być polski folklor muzyczny. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4a447cd894e8802e53a2110c6a9dfe7.pdf 128bee2a25d10b20e879f0327b721b46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1053 Title A name given to the resource Etnografia polska a Ziemie Zachodnie/ LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55 s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA A ZIEMIE ZACHODNIE Sesja Naukowa połączona z 45 Walnym Zjazdem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Międzyrzeczu ma charakter jubileuszowy, i to podwójny. W tym roku przypada mianowicie 75-lecie istnienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które w tym samym roku może święcić także 25-lecie swej działalności w Polsce Ludowej - okresu niewątpliwie największego swego rozwoju i dorobku. Ale nie to jest przedmiotem jubileuszowej Sesji. Jest nim natomiast fakt 25-lecia połączenia się Ziem Zachodnich i Północnych z Macierzą oraz pełnej ich z nią społeczno-ekonomicznej i kulturowej integracji. Fakt ten wyznacza oczywiście zakres treściowy Sesji, a zarazem skłania do syntetycznego spojrzenia wstecz. I Problem: etnografia polska a Ziemie Zachodnie i Północne nie powstał dopiero po 1945 r. Istniał on od początku powstania nauki o kulturze ludu i towarzyszył stale rozwojowi i dziejom polskiej etnografii. Miał on tylko inny charakter do r. 1945, a inny.w ostatnim 25-leciu. Istotną bowiem cechą etnografii jest fakt, że jej przedmiot - życie i kultura grup etnicznych - nie był społecznie obojętny, lecz wiązał się stale ze sprawami narodowo politycznymi. Była to przecież nauka, która już od początku swego pojawienia się nabierała wybitnie cech narodowych i w każdym prawie kraju przybrała postać "etnografii ojczystej", co zaznaczyło się jak bodaj w żadnej innej nauce - nadawaniem jej często, obok ogólnego określenia "etnografia", nazw o charakterze narodowym: ludoznawstwo, die Volkskunde, narodopis, folklivsforskning itd. Niezależnie jednak od nazwy i ukierunkowania, w każdej z tych "etnografii ojczystych" uznano jeden podstawowy fakt: że oto lud ze swoją pełnią kulturową wyznacza etniczno-narodową granicę, mające dla bytu państwowego podstawowe znaczenie. Wraz bowiem ze wzrostem świadomości narodowej, z prze- �16 JOZEF BURSZTA kształcaniem się czy uznawaniem kultur ludowych za kultury narodo• we - zaznaczyła się w czasach nowożytnych tendencja do pokrywania się granic politycznych z narodowymi. Na tym tle wyrosła w dziejach naj nowszych, w sytuacji, gdy granice narodowe i polityczne były rozbieżne, tendencja pochodna - polityka wynaradawiania. Polityka ta dotyczyła głównie właśnie ludu i jego narodowej kultury. Kiedy więc mówimy o etnografii Ziem Północnych i Zachodnich, to dotykamy zarazem historii stosunków polsko-niemieckich, skondensowanych w zmieniającym się przebiegu granicy między ethnicum polskim a niemieckim, granicy nie pokrywającej się bynajmniej z aktualnymi w danym okresie czasu granicami politycznymi. W każdym prawie okresie dziejów wielkie połacie zamieszkałe przez ludność polską włączone były w niemiecki organizm państwowy. W wyniku wielowiekowego niemieckiego "Drang nach Osten" stopniowo ale stale kurczył się i cofał na zachodzie i północy polski obszar etniczny. Cofanie to było równoznaczne ze zmianą charakteru kultury ludowej. Poszczególne tereny pozostawały polskimi dopóty, dopóki lud opowiadał sobie bajki, legendy czy podania po polsku, kiedy w polskich piosenkach wyrażał swoje uczucia itd., a więc dopóki folklor i cała kultura ludu miały polski charakter. Tę dziejową prawdę rozumieli dobrze politycy niemieccy okresu Bismarcka i Wilhelma II. Najbardziej zaś jaskrawo uwydatniło się to za czasów hitlerowskich. "Der deutsche Osten" miał w hitlerowskich planach zaborczych gruntownie i ostatecznie przybrać w pełni charakter niemiecki głównie właśnie poprzez zatarcie polskiego charakteru kultury ludowej. II Etnografia jako nauka powstała i rozwinęła się nie na bazie zainteresowania się społecznym i ekonomicznym położeniem ludu jako podstawy tworzącego się nowożytnego społeczeóstwa narodowego, lecz z potrzeby poznania kultury tego ludu jako rdzenia polskiej kultury narodowej. Już od początku tych zainteresowań zauważono, że tej kultury ludowej nie można traktować jako jednolitej, że aczkolwiek wykazuje ona cechy ogólnopolskie, to manifestuje się realnie w swych postaciach regionalnych jako odpowiednikach przestrzennych ugrupowań etnograficznych ludu polskiego. Podkreślał to już Hugo Kołłątaj w swym ogólnym programie badań ludoznawczych. Większość też badaczy zainteresowała się kulturą tych pojedynczych grup etnograficznych, mało zaś było takich, którzy ujmowaliby od razu całość etniczno-kulturową ludu polskiego. Do tych ostatnich należał przede wszystkim Oskar Kolberg. Objął on swymi badaniami całość obszaru dawnej Rzeczypospolitej i w swym wie·· kopomnym Ludzie utrwalił obrazy etnograficzne wszystkich regionów, nie �§1l1:!(~ ;,"/ ',,ó\ r;I"1f!1 -.: ~d.l'<J, Etnografia polska a Ziemie Zachodnie i'7:::; \~/ zapomniał także o tych odłamach ludu polskiego, które od dawna już tkwiły w obrębie niemieckiego organizmu państwowego. Już w swoim, przeznaczonym do encyklopedii opracowaniu Polskiego ludu (rok 1866) mówi o całości "lechickiego szczepu", który "rozwijając się w pełni życia narodowego w swoim ognisku, w Wielko- i Małopolsce, oraz między Mazurami, zacierał się i gasł powoli na swoich kończynach, czyli ukrainach zachodnich, nad Elbą i Odrą, następnie na Pomorzu, w Łużycach i na Szląsku, gdzie wsiąkając w germanizm, słabe tylko dziś zostawił odrośle. acz nie bez właściwego sobie będące ducha i cech miejscowych, nawet wśród powodzi niemieckiej, wyzierających wyraźnym życiem słowiańskim ..." 1 Z czasem Kolberg zajął się tymi "marginesowymi" ugrupowaniami szczegółowo (jego serie Ludu: Pomorze, Mazury Pruskie). Zamierzał też poświt:cić cztery tomy obrazowi etnograficznemu całego ludu śląskiego l położeniem głównego nacisku na Sląsk pruski, czego ostatecznie nie mógł wykonać, pozostawiając w końcu niezbyt obfity materiał głównie do Śląska Górnego 2. Etnografia polska XIX wieku była - można rzec - głównie etnografią regionalną. Nie jest zatem czymś wyjątkowym fakt, że badania kultury polskich grup ludności w obrębie państwa pruskiego prowadzone były wyłącznie lub przeważnie przez badaczy miejscowych, zarówno niemieckich, jak i tych, którzy odczuwali przynależność do narodu polskiego. Znamienne, że ostatnio wymienieni rekrutowali się z tych, którzy spostrzegli i boleśnie przeżywali postępujący proces germanizacji tych grup i zainteresowani byli nie tylko utrwaleniem w piśmie tej kultury, ale podtrzymaniem nadal jej polskiego charakteru. A ponieważ charakter ten ujawniał się przede wszystkim w folklorze, zwłaszcza w pieśni - na tę też dziedzinę kultury ludowej położyli oni główny nacisk. Ujawniają to także dzieje badań ludoznawczych zarówno w Prusach Wschodnich, na Pomorzu, jak i na Sląsku. Tak więc na Mazurach i Warmii naj starszy rękopiśmienny zbiorek mazurskich pieśni Thomasicka powstał już w końcu XVIII wieku, najstarszy zaś druk takich pieśni z powiatu piski ego wydał w 1835 r. Paulini z Drygał. Entuzjasta polskości i obrońca ludu mazurskiego przed germanizacją, Gustaw Gizewiusz (1810-1848), zebrał "Pieśni ludu znad górnej Drwęcy", do których wydania przystąpiono dopiero teraz. Zainteresowania pieśniami na tle całości kultury ludu wykazywali Marcin Giersz (1808-1895) i inni, a zwłaszcza Wojciech Kętrzyński (1838--1918). Wszy- l O[skar] K[olberg], Polski lud. W: Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 21, Warszawa 1366, s. 217. ~ Zob.: O. Kolberg, Dzieła wszystkie t. 43, Sląsk, przedmowa M. Gładysza, s. XIII i inne. 2 - Lud, t. 55, 1971 ~"1 �18 JOZEF BURSZTA scy oni łączyli zainteresowania ludoznawcze z akcją nad utrzymaniem polskości tego odciętego od Macierzy ludu 3. Takie same lub podobne motywy przewodziły etnografom i folklorystom kaszubskim. Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (1764--1855) z pobudek patriotycznych zajął się dialektem i kulturą ludow,! kaszubską. czyniąc w tym zakresie specjalne badania terenowe. Florian Cejnowa (1817-1881) pierwszy zajął si(~ programowo problemen'l germanizowu;)ia Kaszubów, był gorącym patriotą kaszubskim, usiłował "tworzyć kaszubsl,i język literacki i wiele poświęcał się badaniom historii, jc;zyka i kultury kaszubskiej ze szczególnym. uwzględnieniem folkloru. Za swoją patriotyczną działalność został nawet osadzony w więzieniu. Podobną dziaLiDOŚĆ, choć nie w takim nasileniu, uprawioli: Julian l:lrejs (Sjerp-Polaczek, 1820-1904); przejściowo na tym terenie Roman Zmorski (1822--1867); w zakresie słownictwa kaszubskiego Franciszek Poblocki, pierwszy wydawca Słownika kaszubskiego (1887); wielki ideolog obrony ludności s10wial1skiej w Niemczech przed zgermanizowaniem, Alfons Parczewski (1849-1933), który czynił szerokie wędrówki badawcze po kresach polszczyzny i dał (1896) poważną rozprawE; Szczqtki kaszubskie w prowincji pomorskiej; badacz Kaszubszczyzny, autor szeregu prac historycznych, etnograficznych i językoznawczych -- Józef Lęgowski-Nadmorski (1852-1930); dalej tacy badacze i działacze, jak: Izydor Gulgowski (1874--1925) czy Aleksander Majkowski (1876-1938) i inni 4. Nie inaczej wynika z dziejów XIX-wiecznej etnografii i folklorystyki śląskiej, rozwiniętych tu zresztą wcześniej niż na innych terenach. Szereg opracowań z tych dziedzin dotyczących Sląska Dolnego dał już w początkach XIX w. Jerzy Samuel Bandtkie (1766-1835), późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Najwybitniejszym przedstawicielem i pionierem śląskiego ludoznawstwa stał się Józef Lompa (1797-18G3), znakomity badacz folkloru, szczególnie pie.śni. Do rozwoju śląskiego ludoznawstwa przyczynił się prężny ośrodek słowiański na uniwersytecie we Wrocławiu, skupiający obok Czechów, Lużyczan i Polaków nawet Niemców. Do typowych zaś ludoznawców a zarazem działaczy patriotycznych należeli tacy, jak: Andrzej Cinciała czy Karol Miarka i inni. Na Sląsku też J W. Gębik, Badania nad kulturą ludową Warmii i Mazur. ,.Rocznik Olsztyński'" t. I, 1958, s. 320-323; Tenże, Folklor WaTmii i Mazur i jego polscy badacze w XVIII, XIX i XX stuleciu. "Literatura Ludowa" 1959, nr 3/4, s. 13-26; O. Kolberg, Mazury Pruskie (Dzieła wszystkie t. 40), tu zwłaszcza przedmowa pióra W. OgrodziiJskiego (s. V-XLIV) oraz Słownik biograficzny w opracowaniu W. Chojnackiego (s. 618-624). 4 Zob.: A. Bukowski, Regionalizm kaszubski, Ruch naukowy, literacki i kulturalny. Poznań 1950; O. Kolberg, Pomorze (Dzieła wszystkie t. 39) - w obu pracach szeroka bibliografia. �Etnografia polsIw a Ziemie 19 Zachodnie w badaniach życia ludu Lucjan Malinowski (1839-1898) stworzył podstawy polskich badarl gwaroznawczych w oparciu o uzyskane w badaniach terenowych śląskie zbiory folklorystyczne 5. Dzieje polskich badań etnograficzno-folklorystycznych mające za przedmiot kultun; polskich grup ludnościowych w obrębie państwa niemieckiego w~kazują, że niemal wszystkie one prowadzone były po linii patriotycmej przez działaczy lokalnych na marginesie ich właściwego z8wodu drogą wyłącznie indywidualnego wysiłku i zapału, zazwyczaj bez oparcia instytucjonalnego, czc;sto wbrew własnym interesom material-nym, a z osobistą szkodą. Czasem tylko znajdowali oni oparcie w lokalnych zrzeszeniach, bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach, ale też sami takie instytucjonalne ośrodki zakładali i utrzymywali. To, co uczynili oni dla poh:kiej etnografii Ziem Za.chodnich i Północnych - a uczynili bardzo wiele - zawdzięczać należy głównie sile ich własnej osobowości. III Zinstytucjonalizowana już etnografia okresu międzywojennego tylko częściovvo zainteresowała się w sposób programowy etnografią polskich grup autochtonicznych w Rzeszy Niemieckiej. Spośród czołowych ówczesnych etnografów zainteresowania przeszłością kulturową Ziem Zachodnich przejawiły się w większej mierze jedynie u prof. Adama Fischera, redaktora "Ludu", autora syntetycznych opracowat't kultury kaszubskiej i całego Pomorza oraz zarysu kultury Łużyczan, Słowian Połabskich i dawnych Prusów H. W ośrodku poznańskim tylko dr B. Stelmachowska zwróciła uwagę na przeszłość słowiańską i polską Ziem Zachodnich w szeregu artykułów, ona też opracowała program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego 7. Na szczególną uwagę zasługuje rozwinięta na kilka lat przed ostatnią wojną działalność Wydziału Etnograficznego w Toruniu i Instytutu Bałtyckiego w Gdyni. Żaden jednak z ówczesnych etnografów polskich nie mógł prowadzić systematycznych badań terenowych za polską granicą. pod red. H. Kapełuś i J. KrzyżanowJ. Pośpiecha, Sląsk, s. 425-466; O. Kolberg, Sląsk (Dziela wszystkie t. 43), tu obszerna przedmowa M. Gładysza oraz bibliografia. 6 Wymienić należy najważniejsze tu prace Fischer.a: Lud kaszubski, Lwów 1923; Związek etnogmficzny Pomorza z Polską, TorUł'! 1930; Etnografia slowiańska. 1. Polabianie, Lwów 1931; Kaszubi na tle etnografi'i Polski, Toruń 1934 (toż w książce wydanej także po angielsku: The Cassubian Civilization, by F. Lorentz, A. Fischer and T. Lehr-Splawiński, London 1935). 7 B. Stelm<Jchowska: Z przeszlości Slowian pólnocno-zachodnich. "Pamiętnik Instytutu 13altyckiego", z. 2, Toruń 1931; Etnografia PlJmorza i Prus Wschodnich. W: " DZieje folklorystyki skiego, Ossolineum Słownik Geogmficzny t. 1, z. L Warszawa polskiej 1800-1863, 1970, opracowanie Państwa Polskiego 1937; Sztuka ludowa i ziem historycznie na Kaszubach, z Polską Poznań 1937. związanych, �20 JOZEF BURSZTA Badania kultury polskich grup autochtonicznych pozostały więc głównie domeną etnografów niemieckich, którzy - zwłaszcza w okresie panowania hitleryzmu - starali się zacierać ślady polskości tej kultury i fałszowaniem rzeczywistości kulturowej wykazywać niemiecki charakter tych terenów. Mieli oni do dyspozycji instytuty naukowe, cza~opisma i wydawnictwa, oparcie w państwowej polityce itd. Tej wyraźnie germanizacyjnej akcji badawczo-publikacyjnej ze strony niemieckiej w zakre·· sie kultury ludowej, a zwłaszcza folkloru, bardzo silnie w okresie międzywojennym rozwiniętej, przeciwstawiała się - co wykazały szczegółowe badania - sama ludność polska siłą swej tradycji i przywiązania do własnej kultury 8. Działacze miejscowi, zorganizowani w Związku Polaków w Niemczech, czy też żyjący poza tą organizacją, mogli jedynie dokumentować - i to często w ukryciu - tradycyjną kulturę ludności miejscowej, wykazując już przez sam fakt dokumentacji jej polski charakter. Ale i takie próby spotykały się zazwyczaj z szykanami i kończyły więzieniem 9. Taka działalność w zakresie etnografii i folkloru polskiej ludności autochtonicznej prowadzona była więc nadal wysiłkami indywidualnymi samych działaczy, rzadko w kontaktach z odpowiednimi instytucjami polskimi w kraju. IV Połączenie Ziem Zachodnich z Macierzą przekreśliło od razu rezultaty lO-wiekowego naporu niemczyzny na nasze ziemie i zmieniło obraz etniczny tej części Europy. Przez fakt włączenia terenów zamieszkałych przez autochtonów oraz zasiedlenia tych ziem osadnikami polskimi, po raz pierwszy w dziejach granica państw~a pokryła się ściśle z polsko-niemiecką granicą etniczną. Fakt ten postawił przed polską etnografią szereg zadań, które można ustawić w czterech zasadniczych grupach. Pierwszą z nich jest krąg zagadnień związanych z obrachunkiem z nazistowską etnografią niemiecką. Etnografia ta - jak wiadomo 3 Na terenie Śląska Opolskiego znakomicie to wystąpiło w źródłowych badaniach i publikacjach Doroty Simonides. Zob. np.: Śląska literatul"a ludowa a nauka niemiecka. "Kwartalnik Opolski" 1963, nr 4; Rewizjonizm zachodnioniemiecki a ślqska literatura ludowa. Z folklorystyki .';lqskiej, Opole 1967; Współczesna śląska proza l'udowa, Opole 1969 i inne. Por, też publikowany obok referat tejże autorki na zbliżone tematy. 9 Wskazują na to np. dzieje badań etnograficzno-folklorystycznych okresu międzywojenI!ego na terenie Mazur i Warmii czy Złotowskiego, Zob.: W. Gębik, Folklol' Warmii i Mazur i jego polscy badacze ..., op. cit.; W. Wrzesiński, Powiat zlotowski w latach 1920-1939. W pracy zbior. pod red. wymienionego Ziemia Zlotowska, Gdańsk 1969, s. 117-175. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 21 została włączona w służbę idei narodowego socjalizmu i z tej pozycji rozwinęła swą działalność skierowaną szczególnie na "niemiecki wschód". Powstały specjalne opracowania (w postaci np. zbiorowego dzieła Der deutsche Osten, 1936), które widziały na tym wschodzie tylko niemieckiego chłopa i jego kulturę, jako nosiciela najwyższych narodowych wartości - rasy, germańskości itd. O kulturze grup polskich nie pi5':ano, praktycznie natomiast zajęto się ich kulturową a nawet biologiczną zagładą. Jak również dobrze wiadomo, nasze Ziemie Zachodnie i Północne stały się po wojnie przedmiotem usilnych badań w ramach popieranej przez liczne ziomkostwa w NRF tzw. etnografii przesiedleńców (die Volkskunde der Heimatvertriebenen). Otóż okazuje si!;" że ani ta hitlerowska, ani etnografia przesiedleńców nie zostały ze strony polskiej w sposób jakiś bardziej systematyczny omówione i ocenione. Tą pierwszą zajęła się tuż po wojnie prof. B. Stelmachowska, omawiając działalność oddziału etnograficznego instytutu politycznego (Volkspolitisches Institut) niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu za czasów okupacji l0. Ujawniła ona wyraziście, jak ogromny nacisk kładziono w tzw. Warthegau na zacieranie pozostałości polskiej kultury ludowej z jednej, a jaką wagę przywiązywano do niemieckiej kultury chłopskiej jako do czynnika decydującego o niemieckim charakterze kraju. Natomiast cała etnografia hitlerowska jako taka, w jej teoretyczno-ideologicznych założeniach i wynikających stąd praktycznych poczynaniach w stosunku do ludności polskiej - nie została wzięta na warsztat badawczy. Poruszano te sprawy tylko okazyjnie: przy wydawnictwach regionalnych (jak np. Pomorze Zachodnie - Nasza ziemia ojczysta), na sesjach naukowych, zwłaszcza na Sesji Pomorzoznawczej w 1960 r., kiedy to poddano krytyce wiele stwierdzeń niemieckiej etnografii dotyczących poszczególnych dziedzin kultury ludowej tego regionu, a także zafałszowania sytuacji etnicznej przez niemieckie atlasy etnograficzne 11. Nie podjęto jednak frontalnie spraw etnografii przesiedleńców, co zresztą nie było łatwo w sytuacji kompletnego braku odnośnych wydawnictw zachodnio-niemieckich (o ile wiadomo, czasopisma "Jahrbuch fur die Volkskunde der Heimatvertriebenen" nie ma u nas w żadnym zakładzie etno10 B. Stelmachowska, Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim. "Lud" t. 37: 1947,s. 236-276. 11 Zob. materiały na Konferencję Pomorzoznawczą w: "Szczecin" nr 8-9: 1959 ("Prace i Materiały Etnograficzne" PTL nr XVI) oraz "Lud" t. 48: 1963; T. Wróblewski, Pomorze Zachodnie w niemieckich atlasach etnograficznych. "Szczecin" nr 3-9, op. cit., s. 137-155; J. Burszta, Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim. "Lud" t. 49: 1965, s. 417-450. Dobrze została naświetlona sytuacja w zakresie folkloru dzięki zwłaszcza wspomnianym pracom D. Simonides. �22 JÓZEF BURSZTA graficznym). Jak więc widać, konto w tym zakresie jest jeszcze nadal otwarte, choć sprawy te tracą stopniowo na aktualności w zestawieniu z wytworzoną w międzyczasie nową rzeczywistością polityczną i społeczno-kulturową. v Do drugiej grupy problemów, jakie stanęły przed powojenną etnografią polską, można zaliczyć badania autochtonicznej tradycji kulturowej. Włączenie autochtonicznych grup ludności w polski organizm narodowy dało etnografom możność swobodnego i bezpośredniego zajęcia się badaniem tego, "czego nie starła nawałnica" - jak to obrazowo określiła prof. Stelmachowska. Chodzi o badanie kultury ludowej milionowej grupy Opolan, szeregu autochtonicznych wsi lubuskich, dalej w Złotowskiem, Bytowskiem oraz na terenach Warmii i Mazur. Niejako z miejsca Instytut Zachodni w Poznaniu przeprowadził swoistą akcję historyczno-inwentaryzacyjną przy udziale także etnografów z kilku ośrodków, co znalazło swój wyraz w monumentalnym dziele Ziemie Staropolski 12. W ślad za tym pierwszym, powierzchownym z konieczności jeszcze ujęciem stanu kultury autochtonicznej, poszły badania szczegółowe. Jak to zazwyczaj w naszej etnografii, nie było tu jakiegoś centralnego planu (mimo właśnie ówczesnego centralizmu administracyjnego), inicjatywy badawcze wychodziły natomiast z poszczególnych ośrodków i od jednostek. Ze wszystkich ukierunkowań badawczych była to akcja najbardziej ożywiona, wciągająca nie tylko zawodowych etnografów i folklorystów, ale także liczne rzesze amatorów. Trwa ona też nieprzerwanie do dzisiaj i dała w efekcie kilka tysięcy pozycji bibliograficznych 13. Trudno oczywiście 12 W serii wydawniczej Ziemie Staropolski autochtoniczna kultura ludowa została omówiona w następujących tomach: t. IV cz. 2, Warmia i Mazury, przez H. Skurpskiego i M. PrUfferową; t. II cz. 1, Pomo1·ze Zachodnie, przez B. Stelmachowsl<:ą pod charakterystycznym tytułem Czego nie starła nawalnica; t. III, Ziemia Lubuska, przez A. KutrzE:biankę. 13 Poszczególne regiony zostały już do p2wnego okresu bibliograficznie opracowane, głównie w zakresie folkloru. Zob.: Materiały do bibliografii Mazur i Warmii za lata 1945-1958. Oprac. J. i W. ChojnClccy. "Literatura Ludowa" 1959 nr 3-4, s. 96-119; Materialy do bibliografii polskich publikacji z zakresu folkloru kaszubskiego za lata 1945-1958. Oprac. T. Brzozowska. "Literatura Ludowa" 1959 nr 1-2, s. 112-118; Materiały do bibliografii folklOl·u zachodniopomorskiego od końca XVIII w. do 1959 r. Oprac. J. Chojnacka, W. Chojnacki. "Literatura Ludowa" 1960 nr 4-5, s. 69-82; Materiały do bibliografii folkloru Ziemi Lubuskiej za lata 19451960. Oprac. D. Świrko i W. Jankowerny. "Literatura Ludowa" 1960 nr 6 s. 55-64; Materiały do bibliografii polskich publikacji z zalo·esu folkloru śląskiego za lata 1945-1958. Zestawił J. Sadownik. "Literatura Ludowa" 1958 nr 2-3, s. 98-123. Należy oczekiwać dalszych opracowań w tym zakresie. �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 23 zajmować się tutaj bardziej szczegółowo tym szczególnym dorobkiem. Ogólnie mówiąc, da się on ugrupować w kilka działów. Syntetyczny charakter mają etnograficzne monografie regionów i miejscowości. Można tu przykładowo wymienić takie pozycje, jak: Stare i nowe Siolkowice, pod red. M. Gładysza; Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J. Burszty, w której ujęto również kulturę autochtonicznych wsi lubuskich; Kaszubi bytowscy R. Kukiera i inne. Dojrzewa do opracowania syntetyczna monografia tradycyjnej kultury ludowej Warmiaków i Mazurów przygotowywana w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 14. Ten typ opracowań jest jednak stosunkowo nieliczny, przeważają natomiast znacznie opracowania przedmiotowe i problemowe. Jest ich mnóstwo i dotyczą w większości ujęć wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej: budownictwa, kultury rolniczej, kostiumologii ludowej (tu cenna akcja wydawnicza PTL - Atlas polskich strojów ludowych, w tym także wszystkich grup autochtonicznych), środków transportowych (np. szkutnictwa zachodniopomorskiego), dalej sztuki ludowej, zwyczajów i obrzędów, wierzeń, wiedzy ludowej itd. Vi Szczególnym wzięciem badawczym - nie bez wpływu na możliwość praktycznego wykorzystania - cieszy się autochtoniczny folklor, zwłaszcza muzyczny, badany kiedyś systematycznie przez Państwowy Instytut Sztuki oraz Polskie Radio. Plon zbieracki idzie w wiele tysięcy pieśni i melodii. Wolno natomiast postępuje jego opracowanie i publikowanie. Na uwagę zasługuje fakt, że te właśnie opracowania przedmiotowe i problemowe poszczególnych stron i zagadnień autochtonicznej kultury ludowej nie tylko wypełniły i wypełniają dotkliwe luki w dotychczasowej znajomości tej kultury - tak często przecież celowo pomijanej i przemilczanej w badaniach niemieckich - ale także dały okazję wielu badaczom do skonfrontowania stanowiska polskiej etnografii w stosunku do tendencyjnych często twierdzeń etnografów niemieckich. Ujawniło się to m. in. w swoistej erupcji badawczej z okazji wspomnianej Międzynarodowej Sesji Pomorzoznawczej w Szczecinie w r. 1960. W publikacjach z tą Sesją związanych prześwietlono krytycznie - jak wspomnieliśmy - całą niemal odnośną literaturę niemiecką. Podobnie jest w wielu późniejszych opracowaniach typu problemowego. Badania kultury autochtonicznej pogłębiły w sposób zasadniczy dodo zanotowania są dwie zbiorowe pozycje: Ludność rodzima na Folklor. Pod red. W. Saulera. "Zeszyty Lubuskie" nr 10, Zielona Góra 1970; Wieś dolnośląska, pod red. A. Nasza. "Prace i Materiały Etnograficzne" t. XX, Wrocław 1970. 15 Przykładowymi mogą być tu prace A. Szyfer: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazmów i Warmiaków. Olsztyn 1968; Tmdycyjna ast1'onomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach. Olsztyn 1969. H Ziemi Ostatnio Lubuskiej. �24 JÓZEF BURSZTA tychczasową wiedzę oraz wniosły wiele nowych ujęć poznawczych i korzyści naukowych, zwłaszcza w zestawieniu z badaniami całego polskiego obszaru etnicznego, stanowiącego teraz jeden już niepodzielony, zwarty obszar kulturowy. Wskazały one m. in. na charakterystyczną zachowawczość tradycyjnej kultury autochtonicznej, która wykształciła się w historycznych warunkach koniecznego izolowania się w otoczeniu niemieckim jako swoista metoda samoobrony narodowej. I to była wielka historyczna rola kulturowej tradycji 'autochtonicznej, która też dzięki temu przechowała dla nauki wiele "starego złota" etnograficznego, niekiedy jednak z charakterystycznymi naleciałościami niemieckimi. VI Zasiedlenie Ziem Odzyskanych kilku milionową masą osadników pochodzących z wszystkich grup regionalnych oraz z repatriantów i reemigrantów wywołało szereg społeczno-kulturowych zjawisk, które złożyły się na następną, obszerną grupę problemów badawczych. Można tu znów wydzielić dwa kierunki zainteresowań badawczych, opartych o różne założenia teoretyczno-metodologiczne. Pierwsze z tych ukierunkowań polegało w gruncie rzeczy na dokurnentgcji tradycyjnych dóbr kulturowych wniesionych z sobą przez poszczególne regionalne grupy osadników w nowe środowisko Ziem Zachodnich i Północnych. Faktem jest bowiem, że grupy te wniosły i musiały wnieść z sobą swą regionalną kulturę, a przynajmniej pewne jej przejawy wtedy, gdy całość nie nadawała się do przeniesienia (np. wytwory kultury materialnej, jak budynki, urządzenia, narzędzia). W każdym razie ta wniesiona kultura była pełna w zakresie umiejętności, zachowań społecznych (zwyczaje, obrzędy) i treści umysłowych. Otóż rejestracja tych transferowanych elementów kulturowych stanowi wielostronny interes naukowy. Z jednej strony może być doskonałym źródłem do odtworzenia kształtów kulturowych tych regionów, skąd pochodzili osadnicy. Główna stąd uwaga skupiła się na grupach repatrianckich, a zwłaszcza reemigranckich: z Rumunii, Jugosławii, Francji i in. Grupy te bowiem, stanowiące przez pewien czas wyspy kulturowe w otoczeniu obcym, zachowały zazwyczaj szereg archaicznych elementów kulturowych z dawnego swego miejsca pochodzenia oraz nabyły z otoczenia sporo elementów obcych. Sama więc ich rejestracja stanowi wyjątkowo interesujący materiał do zgoła szerszych dociekań. Dobrze wi~c, że sporo badań i publikacji zostało takim grupom poświęconych. Szczególne osiągnięcia ma tu ośrodek wrocławski 16. 16 cław M. in. zastal temu poświęcony caly 1. tom "Zeszytów Etnograficznych", Wro1963 ("Roczniki Etnografii Śląskiej" t. II z. 2); należą tu też liczne opraco- �Etnografia polska a Ziemie Zachodnie 25 Z drugiej znów strony badania wniesionych w nowe środowisko elementów różnych kultur regionalnych, składających się - przynajmniej przez pewien okres czasu - na nową i specyficzną konfigurację kultur lokalnych Ziemi Zachodnich - rzuca światło zarówno na same procesy osadnicze, jak i na nowy obraz kultury tradycyjnej tych ziem. Całość tego nowego obrazu została uchwycona w jedynej jak dotąd ogólnopolskiej akcji badawczo-publikacyjnej, jaką jest Polski Atlas Etnograficzny. Analogię mamy jeszcze w badaniach sztuki ludowej. Nie powstał tu jednak odpowiedni atlas, choć ukazało się bardzo wiele cennych opracowań monograficznych. Badania elementów wniesionych rzadko dotyczą tylko ich rejestracji. W opracowaniach monograficznych podkreśla się zazwyczaj także funkcję i los tych elementów kulturowych w nowym środowisku: jak one się adaptują, jak zmieniają i wreszcie, jak i kiedy zanikają na rzecz elementów kul tury powszechnej 17. Można tu ogólnie zauważyć, że opracowania tego kierunku badawczego (a jest ich sporo), jako nastawione na szczegółową dokumentację elementów kultur lokalnych, stanowią jeden z dwu równouprawnionych sposobów analizy kultury, w tym kierunku opartej o przyjęte (implicite lub explicite) atomizujące spojrzenie na kulturę. Dorobek tego ukierunkowania badawczego jest duży i trudno tu bliżej się nim zająć. Składa się on w sumie na pełny niemal obraz nowopowstałej sytuacji kulturowej na omawianych ziemiach. Szczególną zasiugę w systematycznej rejestracji, obok specjalistycznych ośrodków (jak np. Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Sląski, Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, katedry uniwersyteckie), mają działy etnograficzne muzeów regionalnych. VII Drugie ukierunkowanie w badaniach powojennej rzeczywistości społeczno-kulturowej bierze za przedmiot obserwacji nie tyle masowe wytwory kulturowe, ich dokumentację i opis, ile sam płynny proces zjawisk społeczno-kulturowych. Zwraca więc uwagę nie na same elementy kulturowe jako takie, na ewentualną zmianę ich formy i funkcji, lecz głównie na sam związek między jednymi a drugimi zjawiskami, na zmienny wania J. Pawłowskiej, a zwłaszcza Dolnoślqska wieś Pracze w powiecie milickim, część I, Wrocław 1966,część II, Wrocław 1968. . 17 Zob. np.: R. Kukier, Integmcja kuUurowa mieszkańców wschodniej części ziem województwa koszalińskiego. "Przegląd Zachodnio-Pomorski" nr 5: 1965 s. 71-75. �26 JOZEF BURSZTA ich stosunek zarówno między sobą jak i całością kultury środowiska, przy czym tradycyjne elementy kulturowe - stosownie do ich rzeczywistego znaczenia - zajmują tylko, zmienną zresztą, część pola obserwacji. Polem tym zaś jest wspomniana całość społeczno-kulturowa konkretnej społeczności. U podłoża tego ukierunkowania leży więc inne, a mianowicie całościowe, holistyczne spojrzenie na kulturę. To ukierunkowanie badawcze jest zatem spokrewnione ze spojrzeniem socjologicznym 18. W procesach zachodzących w obrębie społeczności lokalnych powstałych zarówno w związku z zasiedleniem ich przedstawicielami różnych grup lokalnych, jak i w wyniku oddziaływania szeregu różnych czynników - pod uwagę bierze się szczególnie procesy wiodące w przeobrażeniach kulturowych. Niektóre z nich miały nawet swoiste następstwo czasowe. Tak więc do chronologicznie pierwszych należy proces akomodacji czy adaptacji społeczno-kulturowej, a więc zjawisko dostosowywania się osadników do warunków techniczno-cywilizacyjnych nowego środowiska oraz nawzajem do siebie w indywidualnych i społeczno-kulturowych manifestacjach i wzorach kulturowych. Cechą tego procesu jest, a raczej było, wzajemne wartościowanie, zmieniające się jego kryteria, eliminowanie tych przejawów kulturowych, które podległy wartościowaniu negatywnemu oraz przejmowanie elementów ocenianych wybitnie dodatnio. Równolegle trwał proces swoistej społeczno-kulturowej neutralizacji w obrębie społeczności lokalnych poprzez przejmowanie i manifestowanie elementów cywilizacji urbanistycznej (miejskich strojów, urządzeil wnętrz, języka, modelu zachowania się itp.). Prowadziło to oczywiście do szybkiego zaniku większości tradycyjnych elementów kultur regionalnych jako właśnie podstawy klasyfikacji przynależności regionalnych, a sprzecznych z tendencjami neutralizacji. To wszystko składało się na następną kategorię zjawisk, mianowicie na proces społeczno-kulturowej integracji jako najważniejszego i typowego na Ziemiach Zachodnich. Zarysowane wyżej procesy mają charakter ogólny, tzn. przejawiają się w sposób zbliżony i w tY\1nsamym kierunku na całych omawianych ziemiach, jako zresztą przejaw ogólnych tendencji współczesnego życia. J. Burszta, Reseaj'clL in Cultu1"al AnthTOpology in Western and North-Western Some Aspects of Methodology. W: Poland at the 8th International Congress of Anth'ropological and Ethnological Sciences. Ossolineum 1968, s. 51-61; Tenże, 18 Poland. T1"aditionelle turellen Volkskunde Umwandlung und in den Gegenwartsforschung Dorfern der dargestellt polnischen am Beispiel Westgebiete. W: der kulProbleme Methoden volkskundlicher Gegenwartsforschung, wyd. W. Jacobeit i P. Nedo, Berlin 1969, s. 93-103. ""7 Literatura o charakterze socjologicznym i socjologiczno-etnograficznym do r. 1966 została bibliograficznie ujęta przez A. Kwileckiego w pracy Przemiany społeczne na Ziemiach Zachodnich, pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego. Poznań 1967, s. 335-432. und �Etnograf'ia polska a Z'iem'ie Zachodn'ie 27 Ale poszczególne regiony Ziem Zachodnich i Północnych, a nawet konkretne społeczności lokalne, mają tu swoją specyfikę, w zależności od złożenia konkretnych czynników. Tak więc np. inaczej przebiegają te procesy integracyjne i inną mają postać we wsiach czy regionach o pewnym procencie ludności autochtonicznej, czy też tam, gdzie zdecydowanie przeważa jakaś jedna grupa osadnicza. Badania tych procesów mają już dość poważną literaturę, wychodzącą głównie z ośrodków: wrocławskiego, opolskiego, poznańsko-zielonogórskiego, toruńskiego, a ostatnio także olsztyńskiego. Na jedno jeszcze zjawisko i problem badawczy należy na koniec zwrócić uwagę. Jest nim mianowicie fakt pełnej integracji Ziem Zachodnich z Macierzą, stąd nazywanie ich Ziemiami Zachodnimi (przez duże litery) ma już tylko charakter określeń geograficznych. Nie oznacza to jednak stapiania się ich z resztą ziem w jakąś bezkształtną jednolitość. Procesowi ujednolicania towarzyszy dialektycznie przeciwstawne zjawisko różnicowania się regionalnego. Dzieje się to jednak już na innych drogach i zasadach. Można określić je jako zjawisko współczesnego regionalizmu czy neoregionalizmu. Każdy region, pokrywający się już w zasadzie z terenem województwa, ma swoje centrum administracyjno-gospodarcze i społeczno-kulturalne, które z tej racji stanowi ośrodek więzi regionalnej. Spośród wielu złożonych wyznaczników neoregionalizmu interesować nas tu mogą tylko ściśle kulturowe. Są one trudno dostrzegalne i wymierne. Składa się bowiem na nie jakieś charakterystyczne połączenie różnorodnych tradycji kulturowych i wywodzących się po części z nich inicjatyw społeczno-kulturalnych. Ujawniają się one w wielu przejawach życia regionalnego: w tworzeniu i działalności lokalnych towarzystw miłośników czy przyjaciół danego regionu, w profilu lokalnej literatury pięknej, popularnej i naukowej, w opiece nad twórczością ludową i ludowymi zabytkami, czy wreszcie w wydobywaniu ze skarbów folkloru regionalnego najlepszych i najbardziej reprezentatywnych jego wartości, by je wtórnie wcielać w życie, przynajmniej w to świąteczne. Zadziwia wręcz, jak ten współczesny ruch regionalistyczny zapuścił głęboko korzenie na ziemiach nad Odrą, Nysą i Bałtykiem i jak stał się żywotną i nieodłączną cząstką życia społeczeństwa. Ma on swoje lokalne cechy w każdym województwie, ma je też i piękna Ziemia Lubuska, która właśnie nas gości. Ruch ten ma swoich kronikarzy, ale sprawy roli i przejawów tradycji kulturowej w aktywizacji współczesnego życia społeczno-kulturalnego i w tworzeniu jego nowoczesnych form i treści powinny być domeną zainteresowań przede wszystkim właśnie etnografii. �28 JOZEF BURSZTA JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE WESTERN TERRITORIES (S umma ry) Polish ethnography has long been interested in the culture of the Polish population inhabiting those lands, which until their reincorporation within Polish borders 25 years ago - were a part of the German Reich. By the end of the XVIII century Polish folk songs from Masuria and Varmia were already being recorded, while the first researches into the culture of the local peasantry were conducted with a view to counteracting germanization. (Gizewiusz, Giersz, Kętrzyński and others). The situation was similar in Kashubia and Western Pomerania (Cejnowa, Prejs, Zmorski, Pobłocki, Parczewski and others), also in Silesia (Bandtkie, Lompa, Cinciała, Miarka, Malinowski). GeQfrally speaking, these were studies carried out by regional specialists. Only O. Kolberg attempted an account of the Polish ethnicum taken as a whole. In the interwar period research was hampered by the nationalistic policies of the German authorities. All interest in this field was concentrated in the Polish centres: Poznań (B. Stelmachowska), Lwów (A. Fischer, the author of synthetic studies on Kashubian culture, the Polabian Slavs and the Lusations), Toruń and Gdynia (Baltic Institute). In the post-war period investigations in these areas have been extensively developed following two basic directions: 1) the documentation of traditional autochthonic culture and a critical appreciation of the contribution of German ethnography to this field; 2) research into the socio-cultural adaptation and integration of these communities, for which purpose modern methodological techniques are applied. Bibliography relating to both currents is already very extensive. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcef9683d66ca46cae39231a6cc2debf.pdf 4b7e9c739e6a7904d5f5aae7f2f443ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource etnografia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:301 Title A name given to the resource Dwa modele etnograficznej monografii wsi / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.147-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, A R T Y KUŁ Y,M AT ER IA ŁY Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF BURSZTA DWA MODELE ETNOGRAFICZNEJ MONOGRAFII WSI * W swoim znakomitym, syntetycznym artykule European ethnology in our time prof. Sigurd Erixon wypowiedział bardzo charaiMerystyczne a trafne spostrzeżenie: "Every ,country and every independent territory has its own hi'story and therefore also to a certain degree its own ethnology" 1. Stwierdzenie, że .każdy prawie :kmj ma swoją własną etnografię, sprawdza się na przykładzie 'etnografii polskiej. Etnografia ta (używam tu terminu "etnografia" przyjętego w :krajach socjalistycznych, m. in. w Polsce, ,na oznaczenie zarówno etnografii i etnologii, j,ak też na określenie dzisiejszej sytuacji w etnografii polskiej, zbliżającej się do antropologii Sipołecznej czy kulturowej) - 'otóż etnografia polska wyrosła z jednej str·ony w nawiązaniu do ogólnej myślietnogr.aficznej XIX i XX w., z drugiej - w specyfkznych .społeczno-politycznych i kulturalnych warunkach - i nabrał<a stąd pewnych, typowo krajowych i polskich cech. Cechy te może najl,atwiej dadzą się zilustrować na przylkładzie tradycyjnych, etnograficznych monografii wsi, a także monografii regionów. Dla uproszczenia zatrzymajmy się glówni2 n.a m~:iJ}i'.a:k:ch w.c:i. I Naukowe opracowywanie monografii miejscowości ma w P'olsce długą tradycję. Opracowywali je przedstawiciele różnych nauk: etnografii, hi- * Artykuł zawiera uporządkowany materiał do wykładu wygłoszonego na uniwersytecie w Sztokholmie w dniu 17 kwietnia 1969 1'. Podaję go tutaj bez zmian zdając sobie sprawę zarówno z jego szkicowości jak i z tego, że zawiera on tylko omówienie części zagadnień wchodzących tu pod uwagę. Nie zaopatruję też artykułu w odpowiednią ilość odesłań do literatury. Aby nie było nieporozumień podkreślam, że chodzi tu tylko o typ monografii dotyczącej całokształtu kultury danego środowiska, a nie pewnych tylko jego stron, ani tym bardziej monografii problemowych. 1 S. Erixon, European Ethnology in ow' Time. "Ethnologia Europaea" 1967, 1, s. 3, �148 JOZEF BURSZTA storii, historii g,ospodarczej, socjologii, językoznawstwa itd. Najwięcej tego typu .opracowań poj1awiło się na przełomie XIX i XX w., ale są one illadal 'opracowywane do ostatnich czasów 2. Najbardziej rozpowszechnione były monografie historyczno-gospodarcze oraz właśnie etnograficzne. Typ monografii wsi o charakterze historyczno-gospodarczym stworzył na początku XX w. twórca polskiej szkoły historyczno-gospodarczej, prof. Franciszelk Bujak, autor m. in. dwóch takich monografii 3. Ten typ monografii został przejęty niemal powszechnie przez historyków gospodarczych i kontynuowany jest bez istotnych zmian do dzisiaj. Jeśli chodzi o monogr'afie etnograficzne, to pojawiły ,się wpierw monografie regionów. Najbardziej typową była tu działalność sławnego polskiego etnografa XIX w., Osikam Kołberga (1814-1890). On to stworzył wzór monografii regionu i dał opis wszystkich regionów etnograficznych Polski; 34 takie mnognafie wydał za swego życia, dalsze wydawane są właśni,e obecnie w postaci Dziel wszystkich, mających objąć łą,cznie 80 t,omów. Monografie etnograficzne wsi, zbliżone zresztą swoim uikładem treściowym do monografij regionów, zaczęły pojawiać się w większe'j liczbie w latach 90-tych XIX w. DrukowIano je w ówczesnych czasopismach etnograficz.nych Wisła (od 1887) i Lud (od 1895) oraz jako pozycje samodzielne. Nie miały one wówczas je,szcze ani jasno skrystalizowanego układu treści, ani wyra:lmiejszych metodologicznych przesł'anek. Chodziło po prostu ,o swoisty obraz etnograficzny miejscowości, o zadokumentowanie jej osobliwości ikultury, jej specyficznych cech różniących ją od innych, w uikładzie treściowym zbliżonym do Kolbergowskiego. Z·aikł'adano jedynie, że więiksza liczba takich monografii miejscowości czy określonych regionów, z,awiez,ających możliwie drobiazgowe opisy możliwie największej .liczby ,elementów kulturowych, złoży się na obraz etnograficzny dzielnicy ikraju, a te potem na etnografię ca'łego kraju. Ale było to już stanowisko poznawcze fachowych etnografów 4. Trzeba bowiem ,pamiętać, że etnograficzne monografie miejscowości opracowywali w większ'ości amatorzy. 2 Zob.: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959, s. 157-204. Ostatnie tego typu prace, np.: J. Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim w latach 1945-1960, część I, Wrocław 1966, część II, Wrocław 1968. I F. Bujak, Mieszkienice, wieś powiatu brzeskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1901; tenże, Zmiąca, wieś pow. limanowskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1903. ł Zob.: S. Ciszewf>ki, Krakowiacy. Monografia etnograficzna. Kraków 1894, t. 1, s. 1. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 149 W okresie między obu wojnami światowymi etnograficzne monografie miejscowości i regionów, już mniej niż poprzednio liczne, wynika'ły również z dwóch źródeł: z kręgu naukowcóW oraz z popularnych zainteresowań ludoznawczych i krajoznawczych z tym, że te ostatnie og:mniczały się raczej do miejscowości. Wszystkie jednak miały prawie tożsamy profil, gdyż amatorzy naśladowali naukowców. Należy jednak podkreślić, że naukowcy dopiero w tym okresie wypracowali zdecydowany typ analizy kultury, a stąd i t'lwoistą sekwencję kolejnych opisów poszczególnych elementów kultury środowiska, tj. wsi (miast i miasteczek etnogflaficznie w ten sposób nie badano). Tak powstał jasny model etnograficznej monografii miejscowości, także i regionu, który tu nazywam tradycyjnym, choć jest on jeszcze powszechnie nadal stosowany. Teoretyczne podstawy takiemu modelowi analizy kultury dał w 1924 r. sławny polski etnolog, prof. K. MOlSzyński,późniejszy autor 3-tomowego ogromnego dzieła Kultura ludowa Słowian oraz dużego podręcznika etnografii i etnologii, pt. Człowiek (1958). Ukazał to w artykule O wewnętrznym układzie prac obejmujących całokształt kultury materialnej 5. Właśnie przygotowywał on wówczas materiał do I tomu Kultury ludowej Słowian (kultufIa mater,ialna) i zastanawiał się nad jego uporządkowaniem, gdyż nie było dotąd żadnego ustalonego w~oru. Chciał więc dać jasny i uporządkowany plan, który jednak - jak sam przyznaje "powstał nie tyle dzięki teoretycznym rozważaniom, ile jest prostym ujęciem w słowa tego porządku, który niej,akosam przez się wyniknął" po prostu w czasie logicznego porządkowania materiału. Warto więc ten plan nieco bliżej przedstawić. Oto on (z pominięciem szczegółowych elementów a z podaniem tylko tytułów działów, ustępów): KULTURA MATERIALNA I. ZDOBYWANIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. II. ŻYWNOŚCI I SUROWCOW Zbiór dzikich płodów roślinnych i zwierzęcych Łowiectwo Rybactwo Hodowla zwierząt Uprawa roślin Dobywanie płodów mineralnych PRZECHOWYWANIE 1. Konserwacja 2. Konserwacja G ALBO TECHNICZNA ŻYWNOŚCI I SUROWCOW i przechowywanie i przechowywanie produktów surowców spożywczych "Lud", t. 23, 1924, s. 38-49. Także: K. Moszyński, ,.Przegląd Współczesny" XIII, 1939. kultury. Z zagadnień systematyki �150 III. JOZEF PRZYGOTOWANIE 1. 2. 3. 4. 5. IV. V. VI. SUROWCOw Narzędzia Obróbka surowców roślinnych Obróbka surowców zwierzęcych Obróbka surowców mineralnych Barwniki, smary ZABIEGI 1. 2. 3. 4. 5. STRAWY Zaopatrywanie się w wodę Ognisko (niecenie, piec, naczynia) Sporządzanie potl'aw i napojów Sporządzanie używek Pokarmy anormalne OBROBKA 1. 2. 3. 4. 5. BURSZTA O BEZPIECZEŃSTWO ZEWNĘTHZNE I WYGODĘ Broń (sporządzanie i użytkowanie) Odzież (z dalszym szczególowym rozprowadzeniem) Budowle (konstrukcja, części składowe, poszczególne budowle itd.) Sprzęty domowe Higiena TRANSPORT I KOMUNIKACJA 1. Ruch lądowy (drogi, rodzaje lokomocji, środki) 2. Ruch wodny (podobnie) 3. Wznoszenie się na drzewa. Taki był uikład w ZJakresie kultury materialnej. Zastosował go sam Moszyński hez większych zmian w, t. I Kultury ludowej Słowian (1929). Inni naukowcy a także amatorzy przyjęli bezzmirun ten układ, 00 najwyżej go uipralsz,czając.W z,akrelsiezaśkJuiltury sipo~eC'znej li umysłowej (nota bene - w tym włlaśnie dkresie ustalił się na dobre ten właśnie podział ikultury na owe trzy główne działy) - sytuacja była lepsza, gdyż z dawna przyjął się uklad mniej więcej jed'Uaikowy.Już O. Kolberg w swoim Ikilkudziesięciotomowym Ludzie stosował dość konsekwentnie podział ikultury społecznej i umysłowej ,na ko[ejne jej aspekty. W okresie międzywojennym mamy już jednolity układ zarÓWnow monografiach regionalnych, jak w podręcznikach etnograficznych. Dajmy przytkład z podręoznika etnografii Adama Fischera pt. Lud polski (1926): KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Obrzędy narodzinowe Obrzędy weselne Obrzędy pogrzebowe Zwyczaje domowe Zwyczaje doroczne Prawo ludowe. SPOŁECZNA �Dwa modele etnograficznej KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. monografii wsi 151 DUCHOWA Wierzenia demonologiczne Wyobrażenia o przyrodzie Lecznictwo Czary Opowieści ludowe Pieśni ludowe Zagadki i przysłowia Widowiska dramatyczne Gry i zabawy Tańce Muzyka ludowa. Podobny, bardziej jednak rozbudowany układ kultury duchowej zastosował też sam Moszyński w drugim i trzecim tomie Kultury ludowej Słowian (kultury społecznej nie zdołał opracować, choć to zapowiadał). Istotne jest to, że w każdej monografii miejscowości i regionu spotykamy -aż do dzisiaj - stosowanie takiego układu bez większych zmian i przestawień, a także bez więlk,szych opo.rów czy nefleksji. Wróćmy do modelu monografii miejscowości. U nas, w Polsce, mamy więc ustalony pierwszy naczelny podział na: kulturę materialną, społeczną i duchową (umysłową), a wmmach tych kolejne opisy poszczególnych wytworów kułturowych ustawj,onych w pewne grupy, przy czym zawsze na początku spotykamy zbieractwo, a następnie 1nne formy życia techniczno-gospodarczego; omówienie życia społecznego zaczyna się zawsze ,od narodzin dziedlm a kończy się na obrzędach pogrzebowych itd. Taki a nie inny model monografii regionalnej zastosowaliśmy także przy opracowaniu naszego 3-tomo'Wego dzieła Kultura ludowa Wielkopolski (1961-1967). Można by teraz postawić trzyzasacinicz·e pytania: 1) jakie są zalety, jaka przydatność 'tego modelu analizy kultury społeczności lokalnej i jakie w ogóle względy powodują powszechne stosowanie tego modelu; 2) jaka może być geneza talkiego modelu analizy kultury i jakie teoretyczne zlałożenia mogą leżeć u jego podstawy; 3) jakie są metodologiczne konsekwencje stosowania talkiego modelu i czy istnieje możliwość stosowania modelu innego. W odpowiedzi na pierwsze pytanie należy postawić na cz:ele wzgląd praktycystyczny. A więc omówiony wyżej kolejny układ treści takiej monografii jest bandzo klarowny, wygodny i łatwy do zastosowania przez ikażdego amatora. Pozwala on bez trudu zakwalifikować każdy element kulturowy do odpowiedniej kategorii i wstawić w odpowiednie miejsce opisu. Co więcej, dobrze rozbudowany taki logiczno-formalny schemat układu nie pozwala na pominięcie w badaniach terenowych żadnego z elementów kultury opisywanego środowiska i wręcz nakazuje po- �152 JOZEF BURSZT A szukiwanie go (w pamięci ludzi, n.a strychu, w szopie) wtedy, kiedy on się bezpośrednio w życiu nie ujawnia. Ponieważ schemat ten pozwala na wydzielenie każdego elementu (niejako na "położ.enie go na stole badawczym"), istnieje stąd możliwość jak najbardziej szczegółowego jego opisu formalnego. T'akie 2'!aśdokładne opisy formalne mogą być wielostronnie użyte w dalszej naukowej analizie. Z jednej więc strony pozwalają na porównywanie aktualnej formy danego elementu kulturowego z formami wcześniejszymi z obrębu badanej społeczności, a więc na uchwycenie lokalnej zmienności w czasie danego elementu. Z drugiej znów strony można porównywać formę danego elementu kulturowego z innymi analogicznymi z obrębu innych spoleczności, regionów, czy nawet na terenie wię.kszych obszarów (pod warunkiem o'czywiśde, że rozporządza się odpowiednimianalogicznymi danymi z tej szers.zej przestrzeni). Innymi słowy, umożliwia to dociekania nad przestrzennymi zasięgami badanych wytworów kulturowych. Oczywiście, dociekani-a te wychodzą już poza teoretyczne możliwości takiej pojedynczej monografii miejscowości. Stopień uogólnienia bowiem, jaki można osiągnąć w obrębie takiej jednej monografii, jest bardzo niski; pozwala to właściwie tylko na stwierdzenie występowania w danym miejscu i czasie określonej formy wytworu kulturowego. Od strony logicznej teorii nauki można więc tu stosować tylko twierdzenia typu historycznego 6. Dopiero operowanie wieloma 'au'alogicznymi faJktami 'z większej przestrzeni daje możliwość uogólnień wyższego stopnia. Od strony zatem naukowej przydatności, monografia miejscowości zawierać może tyl:ko materiał opisowy, faktograficzny, przydatny dla dalszych badań już o charakterze systematycznym. Właśnie ustalone w wielu takich monografiach fakty kulturowe stanowią nie2'!będny materiał dla opracowania np. -atlasów etnograficznych. Te z kolei, rzucając światło na zasięgi przestrzenne danych zjawisk, dają możliwość dalszych dociekań nad g.enezą i dyfuzją danych zjawisk poprzez swoistą procedurę metodologiczną, mianowicie przez z<lmienianie ciągów przestrzennych zjawisk na ciągi genetyczno-historyczne. Amatorzy - a stanowią oni większość wśródoiPracowujących monografie wsi - nie zdają sobieoczywiści.e sprawy z takiego naukowego sensu ci przydatności ich .opracowań. Przejmują oni gotowy schemat i ten starają się możliwie dokładnie zastosować. Jest jednak charakterystyczne, że nawet u części dyplomowanych ,etnografów nie spotylka się w tym zakresie większej refleksji metodologicznej. Monografie zaś tego typu (szczególnie regionalne) narosły dość obficie w okresie uroczystości Tysiącleda Państwa Polskiego; pewna liczba powiatów i miast dopraco6 Logiczna teoria nauki. Wybór artykułów 1966, s. 672 i nast. (artykuł A. Malewskiego). pod red. T. Pawłowskiego, Warszawa �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 153 wała się monografii historycznej, której część stanowi zazwyczaj tak właśnie sporządzona partia etnografic:Mla. W poszukiwaniu odpowiedzi na drugie pytanie - o genezie takiego modelu analizy kultury - należy, wydaje mi się, nawiązać do dziejów naulki, a etnografii (etnologii) 'w ,szczególności. Wydaje mi się więc, że źródeł tego modelu należy szukać już w założeniach teoretycznych XIX-wiecmego ewolucjonizmu schematycznego. Tam przecież znajdujemy f.ormalny podział kultury na jej działy, a te z kolei na poszczególne kategorie elementów. Te właśnie pojedyncze elementy kulturowe i ich dobrane zespoły, tralktowane porównawczo od strony formalnej, ustawiane były na zasadzie tylko logiczno-formalnej Iklasyfikacji w odpowiednie "szufladki" i "półki", których układ, .na zasadzie rosnącej złożoności, dyferencjacji i "postępu", miał ilustrować ewolucyjny ciąg rozwojowy tych właśnie badanych elementów kulturowych, a w dalszej konselkwencji całej Ikultury. Taki model analizy kultury odpowiada też założenłom metodologicznym neoewolucjonistów, w warunkach polskich np. teoretycznemu stanowis!ku tzw. "ewolucjonizmu krytycznego" w ujęciu właśnie prof. K. MoszyńSlkiego7. Chodzi przecież przy tym stanowisku nie o badanie kultury czy kultur jako zwartych w sobie całości, ale wlaśnie pojedynczych wytworów w ich szerokich zasięgach, nawet światowych, co najwyżej tzw. "organicznych zespołów", a więc takich, które są z sobą w ja1kiś sposób związane ze względu na służe.nie określonemu celowi lub teź są wzajemnie wyznac:z,aoO'e (np. praktyki kultowe i magiczne a akty prawne; kopieniactwo a ustrój matrylinearny) 8. Zawsze chodzi tu o porównywanie pojedynczych wytworów od strony formalnej i o stosowanie - jako najważniejszej - metody porównawczej i filologicznej. Należy jednak podkreślić, że ewolucjonistów krytycznych nie interesuje monografia społeczności lokalnej j'ako taka, ale same ustalenia pojedynczych faktów, wykorzystywane .później w dociekaniach systematycznych. W monografiach miejscowości i regionalnych dała się zauważyć tendencja do coraz bardziej drobiazgowego i dokładnego opisu poszczególnych wytworów (co, nawiasem mówiąc, doprowadziło do ścisłej współpracy z szeregiem naulk pomocniczych - takich, w obręb ja!kich wchodził dany wytwór kulturowy, co znów w konsekwencji doprowadziło do dalelko idącej dezintegmcji ·samej nauiki etnografii a nawet do oder7 K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. ,.Lud", t. 38, 1948, s. 3-27; tenże, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (1958), cz. 1. R K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny ..., op. cit.,s. 22 i n. �154 JOZEF BURSZTA wania się od niej kilku specjalizacji, np. folklorystyki). Otóż w tej tendencji do dokładności i drobiazgowości opisów coraz większej liczby faktów, a więc do swoistego pisarstwa idiograficznego - można zasadnie doszukiwać się tY'Powegodla 2 połowy XIX w. wpływu na nauki humanistyczne filozoficznego prądu pozytywizmu. Żądał on przecież ś'cisłego trzymania się faktów, nie wychodzenia poza wiadomości źródłowe, kładł nacisk na erudycjonizm i idiografizm 9. Tendencjom tym towarzyszyło przekonanie, że nasza wiedza o rzeczywistości zwiększ,a się w ślad za zwięks:oeniem monograficznych faktów, w ślad za pomnożoną faktografią· Można teraz zaistanowić ,się nad metodOl1Qgiczmymi konsekwencjami taJkiego 'tradycyjnego modelu analizy kultury społeczności lokalnej. Model ten budził z dawna pewne sprzeciwy. Np. J. Falkowski już w 1937 r. uważał ten klasyczny wkład treści monogra!fii ,regionalnej za "bezbarwny szablon", w którym "całość wychOldzi blado, bez wyrazu" ... bez "siły żydowej i plastyczności", gdy tymczasem przy badaniach "wyłania się wiele nO'wych,zag1adnień,które nie wchodzą w ustalony schemat". Tymczasem monografia taka ma dać - mówi Falkowski - "pełny, wyraźny OIbT1a~ żyjącej i działającej grupy ludzi". Natomiast, według kllasycznego układu, ,opisywana grupa pr:zJedSltawiasię nieżyciowo,a te same sfery Sipraw zostają !1ozerwane i przedst'awione w różnych zupełnie miejscach 10. Autor tego artykułu miał ni'ewątpliwie rację, usiłował też wprowadzić w tym schemacie pewne przestawienia li poprawki, które zaci,erały nieco ostry pod'ział tematyki na ikulturę materialną, społeczną i duchową. Nie dał jednalk innego jakościowo wzoru tabej monografii. Wzór talki nie został zresztą .w polskiej literaturze dotąd opracowany. Tutaj usiłuję dać tylko pewne teoretyczne podstawy takiego nowego modelu. Istotne cechy i konsekwencje -owego tr.adycyjnego, klasycznego niejako układu monografii regionalnej (miejscowości) można by ze współczesnego punktu widzenia ująć w sposób najbardz.i.ej skrótOowynastępująco: 1) Kultura ludowa (kultura społeczności ldkalnej) traktowana jest w nim (I'Iaczejimplicite) jako kompleks wytworów kulturowych, z dawna ukszta'łtowanych, istniejących obie1ktywnioejako rzeczy, formy życia zbiorowego i jalko treści myślowe. Jako takie dają się one ujmować najlepiej metodą fil'Ologiczną. 2) Kompleks ten pojmowany jest jako suma luźnych wytworów (eleZob.: J. Topolski, Metodologia historii. Warszawa 1968, s. 80-87. J. Falkowski, O wewnętrznym uk.ladzie prac etnograficznych. "Lud", t. 35, 1937, s. 162-168. 9 10 �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 133 mentów) kulturowych, która to suma da się bez reszty rozłożyć na pojedyncze elementy. Te dadzą .się porządkować według zasady logicznej dedukcji w określone grupy, ustalone również taką ~ogiiką.Można więc powiedzieć, że dekompozycja całości kultury środowiska doprowadziła do wydzielenia i ustalenia na'jmniejszych jej elementów składowych, drugi zaś etap postępowania naukowego - lmncepcyjna ,rekompozycja mająca stanowić naukowy obraz Itej iku:Itury - została w tym schemacie doprowadzona tyl,ko do ustawienia tych elementów w pewne grupy, ustalone właśnie według zasad logiki. Jest to więc bez wątpienia atomi.styczny i schema'tyczny sposób traktowania kultury. 3) W takim ujmowaJniu kultury wszystkie elementy czy ich grupy, traktowane w sposób od siebie wydz,ielony, ujmowane są na równi, tzn. bez uwzględnieni·a ich większej czy mniejszej wagi (z,naczenia) w życiu grupy społecznej, która jest ich .nosicielem. Np. typologia cepów czy kopaczek jest równie ważna 00 wzory zachowania SJię,zasady moralne, czy wierzenia religijne. 4) Bonieważ każdy element j'est tu ,równie ważny, a im jest ich więcej, tym lepiej (w myśl wspomnianej ~asady erudycjonizmu) do opisu bierze się więc, na rówrui z elementami furukcjonującymi i żywymi 'W danym środow,isku także i talkie, któDe wyszły z "użycia", należą już .do minionego etapu w rozwoju omawi'anej kultury i można je odszukać jako relikty pr:zJechowane w różnych schowlkachczy też w pamięci ludzi. Właśnie te "nie żywe" już reLikty stanowią często więlkszy przedmiot zainteresowania niż aktualnie funkcjonujące (badanie reliktów). Jest to zgodne wlaśnie z filologieznym ich tmktowaniem. W efekcie takiego postępowania, przy :którym na jednym poziomie !Znajdą się obok siebie wytwory kulturowe z Tóżnych etapów, z różnych OIkresówczasu, dochodzi w sumie do .stworzenia bogatego i pstreg,o ,obrazu kulrtury danej spolecznośei, ale - nolens volens - obrazu nierzeczywistego, bo anachronicznego. 5) W praktyce badawczo-'terenowej (polskiej) jest z reguły tak, że w monografiach regionalnych (miejscowości) przedmiotem zainteresowania jest nie bieżąca, pelna kultum współczesna, lecz tylko elementy tzw. Ikultury tradycyjnej 11, a więc tej, która ukształtowana została w epoce feudalnej. Także i z trego względu monografie takie nazwaliśmy trradycyjnymi. Ze względu .na wymienione wyżej cechy, w monografii takiej nie ma w gruncie rzeczy miej'sca na sensowne przejście do badań zjawisik kultury WlSpółczesnej. 11 Nie biorę tu pod uwagę licznych w Polsce badań tematycznych nad współczesnymi przeobrażeniami kulturowymi, takimi np., jak kultura masowa, procesy industrializacji i urbanizacji, etc. dania o charakterze tematycznym, a nie typu peŁnej monografii kultury środowiska. �156 JOZEF BURSZTA II Znany już nam model tradycyjny monografii regionalnej wsi został ustalony w okresie, kiedy w etnologii dominowały zainteresowania kulturą w sensie uniwersalnym, a więc kultury ludzkości. Stąd też i badania regionalne o ile towarzyszyła im myśl teoretyczna (jak np. u K. Moszyńskiego, przy atlasach etnograficznych itp.) - traktowane były również w tym aspekcie. Miały one bowiem dać materiał do teorii tej właśnie kultury uniwersalnej. Sytuacja (teoretyc~na) zmieniła się zupełnie od czasu, gdy (lata dwudzieste i trzydzieste bieżącego wieku) powstały w etnologii nowe ukierunkowania metodologiczne. W ślad głównie za metodologicznym stanowiskiem E. Durkheima, F. Boasa a zwłaszcza B. Malinowskiego - nastąpiło - przede wszystkim w etnologii anglosaskiej - przestawienie zainteresowań w pierwszym rzędzie na kultury partykularne, szczegółowe, a więc na kultury konkretnych ludów czy lokalnych grup kulturo·wych. Powstał wówczas - jak wiadomo - zupełnie inny pogląd na kulturę, pogląd holis,tyczny, zwany też integralnym czy strukturalnym, traktujący więc takie kultury jako pewne całości. Istotą i najbardziej nas tu interesującą cechą tego poglądu jest: 1) stanowisko, że ikultura jest czymś więcej, niż sumą składających się na nią części - i to niezależnie od tego, czy istnienie konkretnej kultury pojmuje się supraorganicznie, ikonceptualistycznie czy też realisItycznie 12; 2) jako całość, kultura jest w odpowiedni sposób zorganizowana, usrtrukturyzowana w pewną funkcjonalną całość. Zatem, by ją zrozumieć, nie wystarczy badać tylko jej części, na jakie da się rozłożyć, ale także całość tej struktury, a więc także jakby jej "kościec", Iktóry nadaje jej odpowiednią konfigurację. Właśnie poznanie owej konfiguracji jest istotnym celem badawczym; 3) ze względu na ową konfigurację, poszczególne dementy kultury nabierają różnej ważności dla całego systemu; jedne cechy kultury są tak istotne, że stają się ośrodkami konfiguracji (np. wzory zachowań, idee, mity itp.), inne zaś są tym podporządkowane, są zgoła uboczne, czy nawet konfliktowe: 4) kultura pojmo·12 Supraorganiczny pogląd traktuje kulturę jako realność sui generis istniejącą poza i ponad jednostkami i mającą swoje własne prawa. Twórcą tego poglądu byl E. Durkheim. Pogląd konceptualistyczny nie uważa kultury za realność, lecz sprowadza ,ją raczej do konstrukcji pojęciowej jako formy zachowania i rezultaty tych zachowań, dające się wyjaśnić od strony socjopsychicznej, jak to jest np. 1.1 Ralpha Lintona. Zaś realistyczne pojmowanie kultury uważa ją zarówno za podstawową konstrukcję pojęciową antropologii i zarazem jako empiryczną realność, choć nie dają'Cą się jako całość obserwować (stąd konieczność jej konstrukcji pojęciowej). Por.: A L. Kroeber and C. Kluckhohn, Culture. A Critical Reviev of Concept and Definitions. Harvard University Press (Papers ... XLVII, Nr 1) 1952. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi lG7 wana jest tu od strony zachowań ludzJkich, a więc jako ukształtowany społecznie system zachowań, a następnie dopiero jako nagromadzone rezultaty tych zachowań. Kul1:ura jest ,tu więc zj,awiskiem sensu largo społecznym, stąd też taki pogląd określa się socjologicznym spojrzeniem na kulturę. Przyznać nawiasem należy, że taki pogląd na kulturę dzisiaj w świecie przeważa i leży na linii najbardziej współczesnych tendencji metodologicznych w nauce, aż do cybernetyki włącznie. Z tak określonej kultury i poglądów ,na nią wynikają określone dyrektywy badawcze. W pierwszym rzędzie dotyczą onezaikresu postępowania dekompozycyjnego całości tej kultury na jej składowe części oraz sposobu tTiaktowania tych części. Taka dek'ompozycja na części składowe może być dokonywana różnie. Najmniejszymi elementami są oczywiś'Cie pojedyneze fakty kulturowe, elementy czy zjawiska kulturowe. Te jednak porządkuje się w ,pewne grupy, zwane stronami czy aspektami !kultury, jak np. zachowania, idee, ongianizacja społeczna, technologia itp. Każdy taki aspekt kultury, ustallony na pewnym już poziomie abstrakcji, stoi w o!kreślonym zna<:zeniowym i funkcjonalnym stosunku do całości kuUury. Może te,ż być badany i studiO-WIanyoddzielnie. Ta samodzielność jego badania nie może jednak iść zbyt daleko, istnieje bowiem niehezpieozeństwooderwania jego od całego kontekstu kultury. Ten związek z całością trzeba mieć właśnie stale na uwadze. System aspektów kultury 'został z dawna szczegółowo opracowany w antropologii (etnologii)anglosaslkiej, zwłaszcza w brytyjskiej antropologii społecznej, wywodzącej się z badań terenowych i teoretycznych rozważań B. MalinowSkiego, a rozwiniętej przez jego uczniów. System ten, choć :oostał on wyprarcowany na podstawie badań kultur ludów tzw. prymitywnych czy pierwotnych,z'Ostał ,także dostosowany i,zastosowany do badań wiejskich społeczności Lokalnych w społeczeństwach tzw. cy,wilizowanych czy złożonych 13. Można tu przypomnieć, że w klasycznej formie, dosvosowanej do badań kultur tzw. prymitywnych czy pierwotnych, kolejność .omawianiaposZlczególnych aspektów kultury przedstawia się następująco 14: 1. Omówienie i charaJkterystyka środowiska geogr1aficznego, stwarzająca podstawę do typu gospodarki danego ludu; 2. system ekonomiczny mający z,aspokajać materialne potrzeby (orga13 Zob. np.: R. Redfield, The Little Community. Chicago. University of Chicago Press, 1955; The Social Anthropology of Complex Societies. Edit. by M. Banton, Edinburg 1966. u Tak jest w wielu pracach B. Malinowskiego i innych badaczy ze szkoły brytyjskiej antropologii społecznej, tak też we współczesnych podręcznikach tej antropo1ogii. Zob. np.: Ralph Piddingtan, An Introduction to Social Anthropology. T. I-II, London 1963. �158 JOZEF BURSZTA nizacjH produkcji, dystrybucja, prawa i obowiąL?kiekonomiczne członków społeczności itd.); 3. system organizacji poHtycznejściśle ,powiązany z ekonomicznym (sposób zarządzania, system miejscOiWejwładzy itd.); 4. prawny aspekt kultury wynikający znów ściśle z poprzednich; 5. system wychowawczy w naj szerszym znaczeniu, a więc zarówno wdrażanie do umiejętności i wiedzy, jak też do całej lokalnej tradycji; 6. magiczno-religijny aspekt kultury, stanowiący w społecznościach pierwotnych szeroką dziedzinę kultury; 7. aspekt rozrywlkowy, wypoczynkowy, obrzędowy i estetycZJny (sztuka) życia społeczności lokalnej. Te aspeikty Ikultury można widzieć w k!ażdym społeczeństwie. Łączy się je za,zwyczaj w większe grupy, mające ilustrować cztery generalne strony żyda ludzkiego: kulturę ma<terialną lub techiniczną, język, organizację społe,czną oraz system normatywny, regulujący ludzkie zachowanie. W układzie tym materialna str,ona kulitury (nar,zędzia, mieszkanie, odzież itd.) Jest ściśle związana z ca'lośdążyda i występuje w łączności z wszystkimi rodzajami ludL?kkh zachowań i czynności, podobnie jak język (mowa). Podobnie też całość życia społeczności lokalnej jest zorganizowana w postaci instytucji społeczny;ch (rodzina i naj różniejsze ugrupowania według różnych zasad), a ustalone normy obyczajowe i prawne utrzymują całość takiego porządku za pomocą odpowiedniego systemu sankcji pozytywnych i negatywnych. Oałość kultury jest więc istotnie spójną, ZJorganizowaną, wewnętrznie uS'trukturyzowaną całością i w badaniach każdego jej pojedynczego aspektu trzeba tę całość mieć na oku. III Uwzględniając te strukturalne cechy kultury można stosunkowo łatwo dojść do ustalenia układu treściowego modelu monografii regionalnej, dostosowanego do współczesnych potrzeb. Nie będę jednak tego czynił, zresztą można poszukać wzorów w literaturze już istniejącej 15, 15 Np. ciekawa monografia dotycząca współczesnej wsi jordańskiej: Abdulla M. Lutfiyya, Baytin. A Jordanian Village. A Study of Social Institutions and Social Change in a Folk Community, Beirut 1966. Zbliżone przykłady można wskazać w wielu współczesnych monografiach miejscowości, wychodzących zwłaszcza z ukierunkowania teoretyczno"metodologicznego prof. K. Dobrowolskiego. (Zob. np. ostatnio: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1963). Toteż gdy prof. J. Gajek we wstępie do wspomnianej książki J. Pawłowskiej (Dolnośląska wieś Pracze ..., część I), napisanej ściśle według tradycyjnego modelu, mówiąc o spotykanej krytyce tego .,szufladkowego" układu materiału podkreślał, że inny, nowoczesny wzór monografii miejscowości w literaturze polskiej jeszcze się nie pojawił - miał rację tylko o tyle, �DWlL modele etnograficznej monografii wsi li:i9 Podam natomiast pewną próbę badań w myśl współczesnych założeń, jaką zespół 5 współpracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu stosuje w badaniach spO'łe,cznościlokalnych na polskich Ziemiach Zachod:nich. Pewną, nieśmiałą i jeszcze nie2'Jbytzdecydow,aną próbę zastosowaliśmy w badaniach 'z lait 1960-1963 zak'ończonych puhlikacjią '2'Jbioll'ową Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej 16. W obecnie prowadzonych badaniach ze~połowych w woj.zi,elonogórskim ogmniczamy się do kilku społeczności wioskowych. Przedmiotem badań nie jest kultura tradycyjna według znanego schematu - lecz tzw. "bieżące życie" według zasad nowego modelu, o jalkich była mowa wyżej. Nie wychodzimy więc od pojedynczych elementów poszczególnych działów Ikultury (materiJalnej, spolecznej i umysłowej) a-by }e sz:czególowo opisać i nie wskrzeszamy zjawisk już nie żyjących. Mając na uwadze c·ałość życia społecznego badanej społec?Jnośd, wybieramy pod obserwację niektóre jego ważniejsze sfery (aspekty) i te poddajemy dokładniejszej analizie, wychodząc z założenia, że o charaikterze tej całości można orzekać już na podstawie poznaniia kilku jej stron czy przekrojów. Takimi sfer,ami czy przekrojami są więc w naszy,ch badaniach: gromada jako ,społeczna grupa lok,alna; struktura i życie rodziny wiejskiej; gospodarika i technologia; wspólczesny folJklor. Analizując każdy z tych zakresów życia i kultury mamy nadzieję uzysk'aniaz tych Ikilku uzupełniających się str,on właściwego poglądu na istotne, typowe cechy dzisiejszej społeczności lokalnej. Tak więc w temacie "gromada" będzie ujęta analiza kategorii społeczno~kulturowych mies2'Jkańcówbadanej wsi, urwarstwieni,a i w ogóle strul1<:turyorganizacji społecznej społeczności lokalnej, z uwzględnieniem grup regionalnych, tak typowych dla Ziem Zachodnich. Wystąpią tam swoiste procesy integracji i dezintegracji społecznej, zmieniające się wartościowania społeczne, tendencje i dążności i w związku z tym konkretne normy współżycia społecznego oraz wzory społeczno-lkulturowe. Znajdą też tam swoje miejsce 'talkie zagadnienia, jalk: instytucje życia zbiorowego, własność społeczna i zbiorowe akcje na rzecz gromady, wpływ polity,ki 'administracyjnej na życie i współżycie zbiorowe. ustosunkowanie się gromady jako grupy społecznej do innych gromad i grup wyższego rzędu itd. W ramach zaś współżycia gromadzkiego wystąpi jasno społeczna funkcja wartości tradycyjnych. że ten nowy model ani nie został expressis verbis wyraźnie sformułowany i omówiony, ani też ściśle stosowany. Dyskusja zatem powinna się nad tym zagadnieniem rozwinąć. 16 Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań 1964. �160 JÓZEF BURSZT A W sferze zatY'tułowanej "rodzina" spotykamy również obszerny kompleks zjawisk tradycyjnych i współczesnych o charakterze zarówno czysto społecznym jak i kulturowym. Wystąpią tu: zagadnienia struktury rodziny, za;sady doboru małżonków, strulktura pokrewieństwa i powinowactwa, sprawy podziaŁu dochodu, prawo oficjalne a zwyczajowe, zagadnienia etyki i religii, w-wry życiowe rodziców a dążności i ideały młodego pdkolenia; w rytmie czasu żyda rodzinnego ujaw:ni się właściwa fu!1k'cja zwyczajów i obrzędów oraz magia pmktykowana w odpowiednich sytuacjach, a także zasady współżycia sąsiedzkiego. W życiu domowym wystąpią 'też tradycyjne umiejętności techniczne oraz upodobania estetyczne - itd. Wydzielamy też odpow,iedni dział gospodaTIki i 'technologii nie tylko ze względu na zagadnienia ergologii i typologii, ale także z r.acji szerokiej sfery społecznej z tym działem związanej. Przecież w łączności z techniką pracy domowej, r,olnej, hodowlanej, rzemieślniczej i innej wystąpią np. zasady dzierżenia własności, organizacja pracy indywidualnej, rodzinnej, Wlspółpracy sąsied;cl{iej i zespołowej; malejący ale jeszcze szeroki margilnes tradycyjnej wiedzy i wierzeń z jednej, a powiększający się zakres wiedzy Iksiążkowej i postępu z drugiej strony itd. A zmów dział nazywany roboczo "folklorem" jest tu w istocie czymś znacznie S'zerszymniż to 'Się w £'olklorystyce po'jmuje. Są to w ogóle te wszystkie słowne formy wspÓ'łży;cia międ'zyludzkiego służące nie tyle porozumiewaniu się, co uprzyjemniWliu tego współżycia w jego spontanicznych, tradY'cyjnych i zorganizowanych postaciach, 'a także wyrażające stosunek do świata zewnętrznego. Występują tu formy: od tradycyjnych pieśni śpiewanych w pewnych okazjach czy mowy wiąZJanej, poprzez róime aktualne, a mające pewną formę 'artystyczną zwroty itd. Sytuacjami, w iMórych te formy £'olklm-ystycZJl1ewystępują, są np.: spotkania się osób, swobodne rozmowy, spotkania towarzyskie, zebrani'a, uroczystości obrzędowe itp. W z;wią;cl{uz tymi sytuacjami wystąpi zag'adnienie czasu wolnego i form jego wykorzystania. Życie społeczne w gromadzie, obserwowane ,od strony tego aktu1al:negoi funkcjonalnego folkloru, nabiera zgoła nowych 'zabarwień. Podany wyżej podział tematyczny nie jest pomyślany jako wzór do upowszechnienia i naśladoWlania. Wynikł on po części ze względów roboczych, gdy:ż w stałym zespole badawczym jest naJs tylko pięć osób. W samym opracolWaniu zebranych ma'1;eria'łów tych podziałów tematycznych może być więcej. Nie o to też w tej chwili chodzi. Nam ZJależy tylko na tym, aby w badaniach terenowych mających uchwycić aktualne życie społeczności lokalnej i jego stronę kulturową, mieć ogólne dyrektY'wyobserwacji, idące po linii wSipółczesnyC'htendencj1imetooołogicmlych. �Dwa m.odele etnogTajicznej TI"'Lonogra/ii wsi 161 Jesteśmy też przekonani, że tą drogą zdołamy lepiej uchwycić zjawiska współczesności, niż to jest możliwe w tradycyjnym wwrze badań etnograficznych. Ta próba naszych badań uwzględnia więc postulaty strukturalnego poglądu na kulturę (w znaczeniu strukturalizmu empirycznego, a nie modelu abstrakcyjnego ClauJcleLevi-Straussa) i usiłuje spełniać te metodologiczne wymagania. IV Można by teraz, na z.akończenie, poczynić :kilka przeciwstawień obu tych modeli celem uwydatnienia ich istotnych właściwości. Pierwszy z nich można by słusznie nazwać modelem t r a d y c Y jn y m, drugi współczesnym. Tradycyjnym nie tylko dlatego, że stosowany jest on tradycyjnie i niemal bez zmian od szeregu dziesięcioleci, ale też - i to głównie - z tego względu, że dostosowany jest on do opisów właśnie kultury tradycyjnej, tej, która na większości terenów polskich jest ZJawarta raczej już tylko w tradycji pamięciowej ludzi, dawnych "nosicieli" tej kultury. Za pomocą więc schematu tego modelu dochodzi się do historycznej rekonstruJkcji kultury badanej społeczno.ści lokalnej (wsi, regionu) nie tyle w jej zwartym i jednolitym obrazie, ile w jej ,pojedynczych elementaeh czy grupach elementów. Model ten pozwala właśnie na wręcz swobodne zajmowanie się wszelkimi szczegółami Ikażdego z elementów kulturowych zwłaszcza od strony formy i Wiszelkich ·odmian tej formy, umożliwia grupowanie obok siebie tych odmian zarówno w u1kładzie typologicznym jak przestrzennym, jak też wreszcie ułatwia dowolne, ogranicz.one tylko możliwościami źródłowymi, cofanie się wstecz w śledzeniu zmian danego elementu kulturowego w przeszłych etapach rozwoju. Wszelkie jednak stwierdzenia odnośnie tych elementów i ich grup mogą mieć ,charakter raczej tylko twierdzeń typu historycznego że w danym miejscu i czasie istniał taki to a taki elemen't kulturowy czy grupy tych elementów. I właśnie nic ponadto. Bo chociaż łączy się pojedyncz,e elementy w grupy, to łączenie to ma charakter logiczny anie empiryczno-funkcjonalny czy strukturalny. W treściowym obrębie takiej monografii nie ma większej możliwości na stosowanie twierdzeń a wyższym stopniu ogólno'ści, a tym bardziej twierdzeń typu teore1tycz.n€,g0.A jeśli tak się czasem dzieje, to już na zasadzie innego postępowania myślowego, wykraczającego poza treściowe możliwości tego modelu monografii. Tradycyjny model monografii regionalnej reprezentuje więc typ elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kul tury na pewnym terenie. typ określany niekiedy - właśnie w Szwecji - jako a n t yn -- T,lld. t. :l3. 191)9 �JOZEF BUHSZTA k war y c z n y. I talka też jest ist01na jego wartość jako właśnie uporządkowanego materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego. Można by dodać, że jest to-- zwłaszcza w warunkach europejskich - model anachroniczny; powstał i był stosowany gdy istniała pełna jeszcze kultura tradycyj na. podczas gdy dzisiaj obserwujemy zasadniczy rozpad tej ikultury. Drugi, w s pół c z e s n y model należało by odnieść nie tyle do wsi. co do społeczności lokalnej. Określenie bowiem "społeczność" implikuje bardziej określoną treść niż enigmatyczne: wieś. Zawiera się w nim pojęcie grupy społecznej na określonej przestrzeni, a więc ludzi z sobą taik powiązanych, że tworzą społeczność lokalną o pewnych systemach i wzorach zachowań itd. Pojęcie to implikuje też badanie przede wszystkim zachowal'1 ludzkich, a "obieiktywnych" elementów kulturo\vych (ikultury materialnej) dopiero w związku z tymi zachowaniami. I tu właśnie leży istotna w stosunku do poprzedniego modelu różnica. Otóż wszelkie "rekwizyty" tych zachowań, a więc elementy techniczno-materialne, tylko wtedy wchodzą bezpośrednio w zakres opisu i analizy, jeśli się ona z tymi zachowaniami i postawami ludzi bezpośrednio wiążą. Nie ma tu więc bezpośrednio miejsca na opisy tych rekwizytów jako faktów "samych w sobie"; a więc metoda typu filologicznego tak typowa dla modelu pierwszego - nie jest tu istotna. Zajmować się "filologicznie" t,aikimi pojedynczymi elementami oczywiście można, ale niejako na marginesie systemu opisowo-analitycznego, który jest tu inny. Właśnie sam typ analizy wyznaczony jest strukturalistycznym pojmowaniem przedmiotu badań, w którym części trzeba zawsze odnosić do całości. Z rHcji strukturalistycznego pojmowania przedmiotu badań i dostosowanej do tego analizy, poszczególne elementy życia społecznego i l<ultury społecznośd lo;kalnej uzyskują różne znaczenie, różną wagę znnczeniową. Niejako zatem automatycznie .znikają z pola widzenia relikty ·kulturowe nie odgrywające już w życiu żadn€j roli, gdy znów -- z drugiej strony - elementy nowe, przyjmujące się dopiero w społeczności mogą stać się ogniskiem zainteresowania społeczności i czynnikiem organizującym jej strukturę. Z istoty samej zatem model ten jest jak nnjbardziej adekwatny do chwytania zjawisk współczesnych i aktualnych· przeobrażeń społeczno-!kulturowych. Ponieważ zaś głównym przedmiotem obserwacji i badań są tu procesy i to charakteru szerszego, wykraczające poza obszar badanej społeczności, więc procesy typu ogólnego, ozy - na okreś[.onym etapie rozwoju - nawet powszechnego i ogólnoludzkiego, a analiza zmierza do uchwycenia ich "mechanizmu" przejmvia się-to w konseikwencji, w swoistej gradacji twierdzeń tu stosowanych czy uzyskiwanych, są też i tabe o szerokim zakresie ogól- �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 1(;3 ności. Innymi słowy: model ten pozwala na uzyskiwanie w badaniu nawet małej społeczności twierdzeń typu teoretycznego, a więc określających pewne prawidłowości. JOZEF BURSZT A TWO MODELS OF MONOGRAPHS OF VILLAGES Sunlmary In Polish ethnography fl'Om old time established a specific pattern (model) of monographs of localities (villages) or monographs of ethnographic regions. It originates fnJm ethrwgraphic practice from the second half of the XIXth cen tury and established in between-war period. It bases on dealing the whole sphere of culture first into: material. social and mental (spiritual), and these again into smaller divisions and into single elements. Always in such a monograph the description begins with gathering (collecting, harvesting), social culture begins with the lJl'ith or the child and finishes on funeral customs - ect. The genesis of this type of a monograph - easier to be made even by amateur's - is to look for in rules of schematical evolutionism and positivistic tendences in science. This type is in consistent with the critical evolutionism in ethnology. The usefulness of this model depends at the bottom on documenting of cultural facts, and the degree of genel'alization is highly limited. So such monographs are rather materials to be used in further, but more systematic investigations. Presuppositions and methodological consequences of this model are the following: 1) culture is understand as a sum of loosely products. which may be framed in principals of 10,gical order; 2) all elements are equally treated and valued; 3) tendency to place beside each otiler old cultural elements, soon not functioning and relictic, with contemporary elemenh. and so exists danger of creating an unreal (anachronistic) cultural view; 4) the model does not be competend to .investigate contemporary culture and its changes. It may be called a traditional model. In tendency to work out another, contemporary modelof monographs of village~ the author presents its methodological base deriving from the holistic-structural vie\\' on culture: 1) culture is something more than a sum of its elements; 2) it is a struct urec] and runcLional whole with clefinide centers of configuration; 3) it is not set of from the point of produCib, but. fmm the point of peqple's behavior. The decomposition of culture understand in th1s manner may not be m·bitrary. but it has to be done appropriate to its ·'anatomy". Individual cultural elements are connected into cel'lain greatel' wholenesses, which may be called aspects oE culture. But each element and each aspect l1O.sto be always set about in connection \vith the: ,,-!Joleness. This other model of investigating local communities is actually used by a research collective of the Etl1l10graphic Chair from the University of Puznail in investigating some selected communities in the province of Zielona Góra. The model spoken about gives the possibility to present the actual state and changes in contemporary local communities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5585a6fe20279cd5ef44e40c90250450.pdf 602131fe152f5d05be356d1cde8a9be7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:79 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazowsze, bartnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:64 Title A name given to the resource Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 530-537 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 531 JOZ-EF BURSZTA ZNAMIONA BARTNE PUSZCZY WYSZKOWSKlEJ Ilość znanych znamion bartnych, mogących służyć za podstawę do badań porównawczych, była dotąd w polskiej literaturze naukowej niezbyt duża, gdyż nie przekraczała liczby pięciuset 1. W niniejszym tomie "Ludu" Zygmunt Kolanikowski zamieszcza 47 znamion bartnych z Klucza nżeckiego. Artykuł ten wzbogaca naszą wiedzę o znakach bartnych juz choćby dlatego, że dodaje do skąpej dotychczas znanej liczby znamion dalszych kilkadziesiąt z terenu, który dotądri.ie był od tej strony znany. Są to w dodatku znamiona bardzo ciekawe i w dużej mierze odmienne od dotychczas znanych. W niniejszym artykule dorzucimy jeszcze dalszych kHkadziesiąt znaków. Sądzimy, że ze względu na swoją specyfikę zasługują one na polianie do szerszej wiadomości. W Archiwum iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu w zbiorach po prof. Adamie F i sc h e r z e znajduje się ciekawa pozostałość po znanym etnografie z przełomu XIX i XX w., J a n i e W it o r c i e 2. Jest nią dwukartkowy arkusz papieru dużego formatu za1 Znana dotychczas ,suma znamion wynosiła dokładnie 471. I tak: znakami bartnymi zainteresował się u nas pierwszy L u d w i k K r z y w i c k i w znanym studium o Kurpiach, podając tych znaków 29 (Bibliot.Warsz. 1892, IV, s. 91-95), Z. G'1o g e r !pOdałnastępnych 7 znamion również z Puszc~ Kurpiowskiej i(Encyklop.starop. Uustr. I, s. 119).Następnie St. K u t T Z e b a 'v" zamieścił 18 znamion bartnych z Krakowskiego z lat 1560-1572 (w artykule Przyczynek do teorii runicznej, zamieszczonym w Miesięczn. Herald. 1909,s.1-3). Z kolei J. Leciejewski (pasiecznik wzorowy, 1919)podał aż 176 znamion bartnych. Największą dotąd liczbę zamieścił w swej pracy 'v' B. N a m y s ł o w s k l, gdyż 246, w tym 14 powtórzonych za Kutrzebą (Znamiona bartne mazowieckie XVII i XVIII w. i inne znaki ludowe. Przyczynki do heraldyki i folkloru, Poznań 19'27,s.36---'56 i 58). W wydanej nIedawno pracy J. J. Kar p i ń s k i e g o (Ślady dawnego bartnictwa puszczańskiego na terenie Białowieskiego Parku Narodowego, Kraków 1948) spotykamy 9 znaków. 3 J a n W i t o r t '(7JlJlarłw 1904 T.) prócz szeregu artykułów o charakterze etnog'raficznyJft, zamieszczanych w rocznikach "Ludu" i "Wisły" (m. in. głośny swego czasu Ius primae Inoctis- Lud n, 1896),wydał synte- /' '. pisany jednostronnie ręką Witorta, a noszący tytuł: "Ciosna bartników wyszkowskich". Na drugiej karcie znajdujemy rysunki 62 znamion bartnych. Jak wynika z podanego przez Witorta' opisu, znaki te pochodzą z lustracji Puszczy Wyszkowskiej z r. 1650. Puszcza ta, leżąca w widłach Bugu i Narwi, należała do dóbr biskupstwa płockiego. Miała ona ówcześnie 6 mil długości i 5 mil szerokości. "Puszcza Wyszkowska - czytamy w opisie - w szczególności zaś barcie opisane zostały dokładnie w lustracji biskupów płockich (... ) Dokładność Lustracji posunięta jest tak daleko, że odrysowane są w niej tak zwane "ciosna", czyli "signa", któremi oznaczano przynależność danego drzewa bartnego do tej lub innej barci. (... ) Otóż w naszej lustracj'i spotykamy ogółem 62 ciosen. Wszystkie te ciosna przywiązane są do barci, nie zaś do osoby. Zdarza się, że jedna osoba, posiadając parę barci, ma drzewa z paroma ciosnami. Wśród ciosen nie brak pochodnych, to jest takich, które powstały wskutek dodania pewnych dodatków do figury pierwotnej, jakie mogło mieć miejsce przy podziale barci pomiędzy kiLku bartników. Znaczny procent ciosen posiadał kształt liter używanych w języku polskim. Najczęstszym motywem była litera X, którą w różnych kombinacjach spotykamy w 14 ciosnach wyszkowskich, dalej litera W w czterech kombinacjach, tudzież litery T, N, Y, O. Czasem kombinacje liter przybierały wygląd cyfr rzymskich, np. lUX. Wyobrażenia przedmiotów służyły rzadko za motyw ciosen: spotykamy najczęściej podkowy, krzyże różnego rodzaju, księżyce, cepy, drzewk~, widły, słowem elementy spotykane w herbach rycerstwa polSlkiego". Na tych słowach Witort kończy swój opis, z którego zasadnicze części tu przytoczyliśmy. Zarówno wypowiedź Witorta, jak i wydobyte przez niego znamiona bartne zasługuj ą na kilka słów omówienia. Zagadnienie otwiera się zwłaszcza wtedy, gdy specyfikę ujawnionych tu znaków zestawimy ze znamionami już znanymi. W 'zagadnieniu znamion bartnych można wyróżnić trzy powiązane z sobą strony: genetyczną, morfologiczną i użytkową. Genezę ·znamion bartnych rozwiązał właściwie już L. K r z y w i c k i. Polemizując z twierdzeniami Piekosińskiego o dynastycznym pochodzeniu szlachty polskiej wykazał, że podobieństwo znaków herbowych, rybackich, pasterskich i bartniczych należy wywodzić nie z jakiegoś zapożyczenia czy naśladownictwa (teoria runiczna), ale z jednakowych tyczną pracę pt. zarysy prawa pierwotnego, Warszawa 1899.Na temat znaków własnościowych napisał tylko jedną rozprawę, mianowicie "Godła rodowe chłopów archangielskich" (Lud U, 1896, s. 5-'9) do której materiały zebrał po 1875r., od ki1:ldyto przebywał jako zesłaniec nad Morzem Białym. 34* �532 / 533 sposobów postępowania ludzi w 'podobnych waru~kach 3. Sprawa wydaje się definitywnie rozstrzygnięta p:zez. badama B. N a :n y s ł .0. ws k i e g o. Geneza tego rodzaju znakow Jest zdecydowame pohflletyczna. Są to znaki własnościowe i zwyczaj ich używania ma charakter -~ $. :f N O'X 'd .) <, tt () X H \L ·X lb 17 18 19 $L E 2<, Z5 31 ~O A J t ( XI 49 "il J 3- 1) ss So 57 ~ ~ '1.'2 2:i : a := : 28 29 VJ 35 56 57 Y ~ "2 "3 I XI X ::- SO 51 + ~ X" )\ I X X fi 41 ,S I Q 31., 33 (\ 1.,0 . 39 )K =-ł 14 ..-- f \/ 8 ...v 21 27 . 32 b 7 o~ -20 2b ł A + ~ v. ~ 9.,f' + 13 12 11 10. X * ~ 9 ~ \tJ = 3'0 )k H "" ,,7 '<b "5 52 + J( 53 III X ," \IV T III V ~ Sg 59 bO 61 tl2 Rys. 1. Rysunki wyszkowskioh znamion bartnych. K r z y W i c k i podaje tu charakterystyczny przykład. otóż jako jeszcze dzieci znaczyli sobie wędki znakiem całkowicie podobnym do runa "hagI" choć nie wiedzieli, że wojak lechicki, bartnik zagojski, kaplan skandynawsk!, pasterz kirgiski, rybak rugijski i tkacz z Oberlandu wpadli na tę samą mysI i używali takiego samego znaku. (Kurpie - B. W. IV, s. 96). 3 ogólnoludzki. Nawet podobne do znamion bartnych herby kreskowe, właściwe rycerstwu Litwy i Rusi, były prastarymi znakami gospodarskimi rozpoznawczo-własnościowymi, przeniesionymi z czasem na tarczę herbową 4. Dyskusję może budzić sprawa pierwotnego charakteru użytkowego znamion bartnych. Na ogół sądzi się, że były one niegdyś znakami rodowymi i zarazem własnościowymi, a dopiero później przestały być znamieniem człowieka, stając się tylko znakiem rozpoznawczo-własnościowym. K r z y w i c k~. wnosi, że początkowo, gdy bartnik posiadał bór z dziada pradziada, a zamiany i sprzedaże były nieznane, "znamię posiadało charakter rodowy i słynęło jako własność pewnej rodziny", a stąd że pierwotnie rodzina, bór i znamię nosiły jedno miano~. Podobnie utrzymuje N a m y s ł o w s k i 6. Sytuacja uległa zmianie wraz ze zmianami w sposobie gospodarowania barciami, a wię~ w związku z ich przekazywaniem, dzieleniem i sprzedażą, a zwłaszcza ze względu na ciężary feudalne gospodarstwa bartnego. W okresie, z którego pochodzą znane nam znamiona bartne (XVI-XVIII w.), były one już tylko zwykłymi znakami gospodarskimi, oznaczającymi gos!podarstwo, a nie gospodarującego człowieka. Jako takie używane były na oznaczenie własności boru, półborku 7 czy barci, i nie były związane z człowiekiem, lecz z drzewem czy barcią. Stosowanie ich spowodowane było koniecznością orientacji w posiadaniu barci w puszczy, bez której trudne było gospodarowanie, a zwłaszcza odpowiedzialność bartnika przed właścicielem puszczy, któremu musiał on składać określone daniny i czynsze. Podobną koniecznością uwarunkowane było istnienie wszelkich innych znaków własnościowych; jak merków rybackich, znaków pasterskich itp. Morfologia znamion bartnych kryje w sobie kilka zagadnień. Morfologia stała dawniej na usługach teorii runicznej, jak dzisiaj. rodo4 N a m y s ł o w s oki, o. c., str. 10-12, 36-39. Można tu dooać, że znaki własnościowe były używane nawet w obrębie staropolskiego gospodarstwa folwarcznego. Znany' Anzelm Gostomski kazał znakować nie tylko bydło (własne oraz urzędnicze i czeladzi), ale nawet wory i naczynia na nabiał. Zob. A. G o s t o m s k l, Gospodarstwo, opr. S. IngIot, Bibl. Nar. Wrocław 1951, s. 60-62, 72, 87, 9r, 93, 113. 5 K r z y w i c k i, o. c. s. 92. 6 N a m y s ł o w s k i, o. c. s" 10. 7 Na wyjaśnienie, co to był bór, dobrze będzie przytoczyć określenie K r z y w i c k i e g o: " ... bór zgoła nie jest jakąś ograniczoną połacią ziemi; przeciwnie, był on czymś zgoła niezależnym od gruntu, jedynie sumą pewnej ilości drzew bartnych". Przyjęta na określenie boru cyfra 60 barci była raczej idealną miarą, być może maksymalną, w rzeczywistości były bory o różnej ilości barci (Tamże, str. 88). �535 534 wej 8. Wydaje się, że na podstawie morfologicznej filiacji znamion w zestawieniu z podobieństwem czy tożsamoś<;:ią nazwisk bartników z XVII czy XVIII w. trudno jest wnosić cośkolwiek bliższego o dawnym rodowym charakterze znaków bartnych. Przemawiałaby za tym wielka zmienność samych - Iznaków, gdyż często poprzez' kupno czy zamianę zmieniały one właściciela, pojawiały się ,i ginęły 9. Z drugiej znów strony nierzadko zdarzało się, że ten sam bartnik posiadał drzewa bar1:-ne o różnych' znamionach - na co wskazuje także sam W i t o l' t. Bartnictwo było ,ponadto takim działem gospodarki, który w pewnych okresach ulegał bardzo dużym wahaniom - to zanikał prawie zupełnie na danym terenie, to znów się rozwijał. Na dowód wystarczy przeglądnąć lustracje dóbr, czynione zwłaszcza po katastrofach wojennych czy innych. W związku z morfologią znamion bartnych dyskusję i domysły moilna by skierować także w kierunku odpowiedzi na pytanie, jakie mianowicie wpływy mogły oddziaływać na morfologiczną różnorodność i specyfikę znamion bartnych z różnych terenów, a zwłaszcza co mogło powodować powstanie znamion złożonych i skomplikowanych. Takie bowiem pytanie nasuwa analiza i porównanie znamion bartnych wysZJkoWlSkichze znakami podanymi przez innych badaczy. Z analizy i zestawienia wynika, że znamiona wyszkowskie różnią się znacznie pod niektórym i względami od pozostałych. Dotyczy to nie znaków prostych, ale pochodnych i złożonych. Geneza znaków prostych - takich, jakie np. podał K u t l' Z e b a mogła być całkiem prozaiczna i bez żadnego 'WIPływu ideologicznego. Chodziło o to, aby jak i m ś znakiem odróżnić własne drzewa od cudzych. Najprostszym znakiem jest kreska. W puszczy o wielu "borach" bartnych 10 taka kreska mogła być tylko raz użyta. Stąd biorą początek kombinacje kresek prostych. Najprostszą mów kombinacją to krzyżyk, kształt litery T czy X. I nie koniecznym jest dopatrywać się tu jakichś wpływów kościoła 'czy pisma. Znamiennym jest, że wszystkie znaki podane przez Kutvzebę są właśnie zwykłą kombinacją kresek prostych {z wyjątkiem dwóch znaków o elemencie koła czy półkola). Pochodzą one z połowy XVI w. Rzecz dalej szczególna, że nowsze znaki podane przez Namysłowskiego czy Leciejewskiego są ju~ bardziej skomplikowane. Można tu postawić jako !Zasadę to, że ewoPor. artykuł Z. oK o l a n k o w s k i e g o. o K r z y w i c k i, o. c. s. 91-95. 10 Puszcza stanowiła jednostkę administracyjną i samorządową bartników i dzieliła się ona na "bory". Było zatem ze względów administracyjnych pożądanym,' aby w całej puszczy ten sam znak bartny nie powfarzał się. 8 lucja morfologiczna znamion idzie w kierunku ich komplikowania. Było ono spowodowane zapewne koniecznością wysilania się na to, aby wśród powiększającej się ilości barci wynaleźć nowy, inny znak dla barci nowych, oraz tym, że przy podziale barci musiano dotychczasowy 'znak zróZnicowaćria' tyle odmian,' ile' hast~piło"pódiiałów: Poc"liodżą stąd dwa zróżnicowania: kombinowanie nowych, niespotykanych dotąd znamion dla barci nowych, oraz komplikowanie 'znamion na barciach dotychczasowych przy ich podziale czy sprzedaży. Wydaje się, że zarówno w jednym jak i drugim procesie musiała panować j~kaś zasada oszczędności. To znaczy, że bar,tnik posługując się zapewne niezbyt udoskonalonymi narzędziami do rycia w korze drzewnej, Iznak bartny wzbogacał o tyle tylko, o ile był do tego zmuszony już istniejącą w danej puszczy róilnorodnością morfologiczną znamion. Przy konieczności - powiedzmy - ,;podziału" już istniejącego maku na 2 lub więcej odmian w wypadku podziału boru sprawa dla bartnika była uproszczona; wystarczyły często drobne dodatki kresek. Stąd np. od prostego X w Puszozy Wyszkowskiej powstały zapewne pochodne znaki ujęte pod numerami: 51, 6, 13, 25, 47, 33, 16, 1, 19, 21. Dalej od prostego V nr 18, 61, 2011. Od prostego W pochodzi nr 4, 5 i 37. Trudniejsza była dla bartnika sytuacja przy zakładaniu nowej czy nowych barci (a proces zakładania .zachodził stale aż do upadku bartnictwaz pocz. XIX w.), kiedy musiał wynaleźć, przy mnogości już istniejących, jakiś nowy .znak. Wymagana była tu nie tylko znajomość wszystkich znaków w puszczy, ale także duża inwencja. Tą inwencją, przy swobodzie dysponowania miejs'cem na kOI1ze (w przeciwieństwie do sytuacji rybaka czy pasterza)', tłumaczy się zarówno morfologiczna róilnorodność jak i to, że w różnych terenach Polski powtarzają się te same znaki bartne. W tym wypadku bartnik mógł istotnie nie tyl1ko dowolnie kombinować kreski i kó~ka, ale także szukać wzorów w naturze czy kulturze. Rację rna może Wit ort doipatrujący się w niektórych znamionach (22, 31, 44) wyobrażenia drzewa. Niektóre znaki 11 Ten ostatni znak ~ miał przypuszczalnie jakieś !pOŚrednie formy, które, być może, pozostały na zniszczonych czy opuszczonych barciach. Trzeba bowiem zważyć, że barcie ulegały. częstemu niszczeniu, a wraz z nimi zanikać musiały i znaki bartne. Nowo zakładane barcie wymagały zatem od ,bartnika pewnej inwencji w wynalezieniu znaku. Pochodne zaś stare znaki na barciach .przetrwałych pozostawały. Stąd to zapewne pochodzi, że np. między znakami wy,szkowskimi nie napotykamy czystego W, lecz już z dodatkiem. Przypuszczać można, że czyste W zanikło wraz z bardą. W badanych przez Krzywickiego znakach Puszczy Kurpiowskiej znachodziły się też takie pochodne i złożone, które nie posiadały już form pierwotnych. {Kr z y w i c k i, o. c., s. 93-94). �537 536 W ten sposób w złożoności znaku bartnego uwidacznia się po prostu historia własności danej barci. Dalsze wyświetlenie zagadnienia może dać dopiero porównawcze studium znamion bartnych z różnych terenów, ale tylko przy równoczesnym przebadaniu odnośnych ksiąg sądowych bartnych. Dotychczas nie mamy, poza przypadkowymi notami źródłowymi 17, ani jednej księgi bartnej opublikowanej. Wydanie drukiem choćby jednej wydaje się konieczne tym bardziej, że zachowało się ich tak niewiele. świadczyłyby o braniu wzorów z elementów kultury chrześcijańskiej, obserwowanych w kościele. Chodzi tu głównie o kombinacje literowe, a zwłaszcza rzymskiego X z dodanymi jedynkami 12 (czy wzór w numeracjach drogi krzyżowej?). Można jednak przypuszczać, że bartnik nie zawsze znak sam wymyślał, że niekiedy zasięgał pomocy pisarza bartnego, którym był często ksiądz 13. To tłumaczyło by nam wszelkie kulturalne wpływy, jakie możemy widzieć w morfologii znaków bartnych. Jest tu jednak jeszcze jedno zagadnienie - właśnie specyfiki znaków Puszczy Wyszkowskiej. Jest nią kil,ka znaków, które możemy • v w spadku, wraz z tym znami:onapierwotne przestają być sciosywane i w następstwie ciągłego uzupełniania poczynają przybierać postać coraz bardz1ej złożoną. (Tamże, str,~94). Komplikowanie się znamion bartnych w puszczach litewskich w XVIII w.. tłumaczy H e d e m a n n rozwojem samego bar1Jnictwa,tj. pow,iększaniemsię lic~by właścicieli barci. Z tamtejszych znamion bartnych, nazywanych tam "klej nami", Hedemann reprodukuje tylko dziesięć. Warto je tu dla porównania przytoczy~. zamieszczone są one w dokumencie z r. 1763. " określić jako bardzo złożone. Chodzi o znaki: 26 V V 29 x I x I x o==.' +A::= W I oraz 48 A I I I Znaki te zastanawiają 14. Są one tak rozbudowane = - (szczególnie znak 29), że nie dadzą się pogodzić z zasadą oszczędności. Co więcej, znak 26 i 48 wyraźnie składają się z dwu odmiennych morfologicznie części. W dodaltku przy ;znaku 26 druga część wydaje się być znów pochodna. Podobnie wszystkie iksy w znaku 29 wydają się być podwójnie czy potrójnie pochodne. Jednym ,z rozwiązań zagadki może być jakieś specjalne upodobanie do ornamentyki 15. Jest to mało IJrawdopodobne, choć pewne zdobienie znamion w odpowiednich stosunkach społecznych "gminu bartnego" mogło się pojawić. Najwłaściwszym rozwiązaniem wydaje się takie: oto d~ny bartnik posiadał (przez spadek lub kupno) barcie różnego pochodzenia i znamienia, stąd znaki dotychczas oddziel~e połączył w jeden 16. + Wyr,ażnyślad kJOścielnywidzimy u Kolankowsk:iegow znaku IHS na karcie drugiej przy nazwisku Wojciech Moskwa. Nie wiemy na jakiej podstawie K u t r z e b a twi.erdz.i,gdyż tego nie wyjaśnia, że owe 18 znaków z Borku z pol. XVI w. jest pochodzenia kościelnego (Zob. Przyczynki, s. 3). 13 Zob. J. R a f a c z, Rega,le bartne na Mazowszu, Lwów 1938, str.52. 14 Najbardziej złożony znak spośród dotychczas znanych znajdujemy u Krzywickiego. Liczy on 7 elementów składowych. Podany wyżej znak 29 ma tych elementów 15. 15 zagadkę mogłoby rozwiązać może posiadanie oryginału lustracji, którą w tej chwUi nie możemy dysponować. Chodziłoby o nazwisko bartnika względnie właściciela {szlachcica, księdza). Przy tym byłoby bardzo pożądane' prześledzenie odpowiedniej księgi sądowej bartnej, w której można by obserwować kolejne zmiany w posiadani.u .bard, a stąd można by coś wnioskować o zmianach znaków. 16 Zwrócił na to uwagę KI z y w i c ki twierd<'(ąc,że przy zamianie czy sprzedaży drzew początkowo sciosywano dawne 'znamię i kładziono nowe. Później, gdy nawet pojedyncze drzewa sprzedawano lub rozdawano \1\/ \/\1 + -(- (J. :: (---- Rys. 2. Litewskie )xC --) -Xo=: ,(x klejna. Jak widzimy, są one stosunkowo mało skomplikowane, co może byćzwiązane, zdaje się, z odmienną nieco organizacją tamtej'szego bartnictwa. Co ciekawsze, klejna te są morfologicz,nie różne od znamion w puszczach polskich. Hedemann przypuszcza, że umieszczano je prawdopodobnie nie· za pomocą rycia ale wypalania gotowym przyrządem lpodobnym do cechy brakarskiej, (O. H e d e m a n n, Dawne puszcze i wody. Warszawa 193:4, str. 130----,133). Patrząc na te znaki łatwo możemy zauważyć, że do ich wypalania wystarczyć mogły tylko dwie cechy: jedna prosta, druga krzywa. 17 Np. S1..K u t r z e b a, Acta Ecclesiae CoHegiatae Varsoviensis. (Arch. Kom. Prawn. t. 6, Kraków 1897-1926, str. 5-90). l~ .' I -~•..•.•.... ;i.. , ! j,i li ~i' l ':~ 0: :J , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/369215ba1ec31f3efe9a23eb5a8238d1.pdf 94a2b23684062a73dae428796e7beba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1043 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego ( 1879-1969) / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 JOZEF BURSZTA DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY REGIONALISTY JERZEGO WOJCIECHA SZULCZEWSKmGO (1879-1969) Każdy, kt'O zajmuje się historią jakiejś dziedziny nauki w obrębie danego regionu, wie, jak wiele zawdzięcza się regionalnym badaczom, którzy - najczęściej poza swoją pracą zawodową - poświęcali się amatorsko, w atmosferze swoistego hobby, jakiemuś wycinkowi wiedzy a swym regionie. Tak było zwłaszcza w zakresie regionalnej historii, etnografii i folklorystyki.. Wiemy, jak wiele regionalnych czasopism zawdzięcza swoje powstanie i istnienie takim właśnie regionalistom, którzy zapełniali te pisma swoimi opracowaniami i materiałami. Oni też gromadzili wartościowe przedmioty sztuki i kultury ludowej, zabytki piśmiennictwa, dokumenty, archiwalne materiały źródłowe itd. Powstawały tak zalążki regionalnych muzeów czy archiwów. Było tak zarówno w okresie przed I wojną, w czasach międzywojennych, jak i jest jeszcze w naszych czasach. Długa może być lista takich działaczy w każdym z regionów. Dnia 16 marca 1969 r. pochowano na lokalnym cmentarzu w Puszczykówku pod Poznaniem zasłużonego regionalistę kujawsko-wielkopolskiego, Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Dożył 90-ciu prawie lat bez kilkunastu zaledwie dni. Do ostatnich lat życia oddawał się z upodobaniem dwom swoim zainteresowaniom: badaniom przyrodniczym, jako głównym, oraz ubocznie - folklorystycznym. Kiedy odwiedziłem go ostatni raz w rok przed śmiercią w jego mieszkaniu, zastałem go przy rysowaniu badanych przez siebie owadów. Przy każdym też ze spotkań wyciągał z półek teczki z niepublikowanymi drobnymi opracowaniami etnograficzno-folklorystycznymi. Lubił też przy okazji pobytu w Poznaniu zaglądać do Katedry Etnografii, by sobie na jakiś temat porozmawiać. J est zawsze interesujące, jakie to impulsy i oddziaływania skłaniają człowieka danego zawodu do jego zamiłowań regionalistycznych. �Dorobek ,fol/donlst,yc::nu WojcJcclw S":I.llc,:,:cl-vskl,cgo .J. W. Szulczewski urodził się dnia 22 IV 1879 r. w Cieńcisku pod Strzelnem na Kujawach w rodzinie chłopskiej z ojca Marcina, uczestnika powstania styczniowego a potem uciekiniera na Kujawy. Jak mówi ręko- JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (w roku 1963) piśmienny życiorys opracowany w 1937 r. przez regionalistów z Inowrocławia, J. W. Szulczewski urodził siG jako "wątły chłopczyna w stanie nieżywym, dopiero ciężka praca szczotką i innymi narzędziami »baby« przywróciły dziecko do życia". Miał jednak kłopoty z imionami. Ochrzczony pośpiesznie tuż po urodzeniu się, jako Jerzy Wojciech, nie został zapisany od razu do księgi chrztów. Stało się to później, ale zapisano go z niemiecka jako Adalbert Georg. Nosił więc cztery imiona. Używał jednak imion pojskich, a gdy tylko imcjaly J. W, musiał - - .F1k sam �tiO JOZp;y I3VflSZTA żartobliwie wspomina tłumaczyć: sif;, że nie ozna<.:zały one ".1 CIśnie Wielmożnego". Matka jego, Julianna ze Skowronów ze wsi Stodoły, znała mnóstwo lokalnych podań, legend i pieśni ludowych. Miało to zapewne swój wpływ na młodego Szułczewskiego. W szkole pruskiej uczył się Szulczewski bardzo dobrze, stąd też przeznaczono go na nauczyciela. Preparandę przeszedł w Rogożnie, następnie ukończył seminarium nauczycielskie w Kcyni. Te lata nauki miały -jak się okazuje - zasadnicze znaczenie. W swoim krótkim rękopiśmiennym "Wspomnieniu o prof. O. Knoopie", napisanym w J 963 r. na prośbę autora niniejszego cpracowania, pisze Szulczewski nastGPujqco: "Z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie (...) U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der PTowinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińsl<iego" ("Rogasener Fami1ienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali. Ja wówczas folklorem się nie interesowałem. To się zmieniło, gdy wstąpiłem do seminarium nauczycielskiego w Kcyni. Jeden z profesorów, wykładający literaturę, wypośrodkował u mnie znajomość licznych podań, bajek, legend i polecił mi spisanie tychże. W ten sposób nabrałem wprawy w zbieraniu materiałów folklorystycznych, co było mi bardzo przydatne, gdy już jako młody nauczyciel bliżej zapoznałem się z prof. Knoopem i zostałem jego współpracownikiem. Odtąd, aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę, brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim. Już w pierwszym roku mojego współpracownictwa zebrałem dużo podań, powieści, bajek i legend". Ten okres, do I wojny światowej, zasługuj e szczególnie na u wagę. W latach szkolnych następuje u Szulczewskiego charakterystyczne wykrystalizowanie się zamiłowania w dwóch odmiennych kierunkach: wspomnianym, folklorystycznym, oraz przyrodniczym, również pod wpływem profesora seminarium, znanego w Wielkopolsce przyrodnik,}, E. Pfuhla. Oba te zainteresowania będą się odtąd wzajemnie przeplatały z przewagą raz jednego, to znów drugiego ukierunkowania. Objąwszy w 1899 r. stanowisko nauczyciela i kierownika szkoły w Brudzyniu, pow. żniński, do roku 1906 publikuje Szulczewski pod swym nazwiskiem, a przy ścisłej współpracy z O. Knoopem, wyłącznie prace folklorystyczne w postaci małych artykułów zamieszczanych głównie w "Rogasener Familienblatt" 1. Od 1907 r. rozpoczyna się równoległa tamtej seria opra1 Są to: Der letzte Biirgermeister von I~opienno; Der starke Stelter; Die Sindtlut. Ein Schwank aus Kujavien ("Rogasener Familienblatt r. V i VI, 1901, 1902); �DorO/)fiJ" r()Lkt,nrYsŁ!Jc~:ny WoJ(:tccha 171. SZ1Ltczewski.ego cowań przyrodniczych z entomologii i botaniki 2. Z kolei w latach 1911-1914 przeważają znów opracowania folklorystyczne. Był to właśnie okres bardzo żywej współpracy z O. Knoopem w zakresie zbierania, opracowywania i wydawania materiałów folklorystycznych. O tej współpracy tak wyraża się Szulczewski w owym "Wspomnieniu": "By ten materiał opublikować, uradziliśmy wydać go we formie książki, lecz wydawcy dla niej wtedy nie łatwo było znaleźć. Wprawdzie wielki instytut wydawniczy Brockhaus w Lipsku zgodził się na wydanie jej, lecz o płaceniu honorarium nic wiedzieć nie chciał. Wtedy zaczęliśmy we własnym nakładzie wydawać Przyczynki do ludoznawstwa prowincji poznańskiej (Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen). Wyszły dwa zeszyty, pierwszy opracowany przez profesora Knoopa (Volkstiimliches aus der Tierwelt), a drugi przeze mnie (Allerhand fahrencLes Volk in Kujavien). W toku tych starań wydawniczych profesorowi przypomniał się niejakiś O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim gimnazjl.,m. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty z naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas w jego nakładzie zaczęła wychodzić "Poznańska gazeta nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung"), przyobiecał zaopatrzyć ją w nowy dodatek, przeznaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek Geweihte Pflanzen in Kujavien; Posener ("Zeitschrift des naturwissenschaftlichen ZNV, t. VII i IX, 1902) i dalsze drobne (r. VII, 1903): Ans der gu.ten alten Zeit. Kujavisches Miirchen; Die mutige Pflanzensagen und Pflanzenaberglaube Vereins der Provinz Posen" skrót: zbiory w tymż2 czasopiśmie rogozińskim Schwank; Gastwirtstochter. Bartek's Eine Fahrt Erziihlung zur Holle. Ein aus Kujavien, oraz: GesWrte Grabesru.he. Miirchen. Następnie dwa artykuły; Cereglo. Kujavisches Miirchen ("Hessische Blatter fUr Volkskunde", III, z. 2/3, Leipzig 1904); Polnische Miirchen aus der Provinz Posen ("Mitteilungen der schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", z. 14, Breslau 1905). I wreszcie książeczka, druga z rozpoczętej przez O. Knoopa i A. Szulczewskiego serii, Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen, pt. Allerhand fahrendes Volk in Kujavien, Leszno 1906. Do zanotowania są dwa jeszcze opracowania z pogranicza przyrody i folkloru: Volkskundliches aus der Gesteinkunde, oraz Volkskundliches aus der Geologie (oba w ZNV XV, 1908 i XVI, 1909). 2 Zob.: przyrody 1-2, 5. urodzin prof. J. W. Szulczewskiego, zasłużonego badacza przez Sza. "Przyroda Polski Zachodniej" rok III, 1959, zesz. Na SD-tą rocznicę Wielkopolski, 194-202. �przekształcić będzie można na niezależne cZClsopisl1lO ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło. I jak on przewidywał, tak się też stało. Ów dodatek ("Aus dem Posener Lande") już w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już w drugim roku (od stycznia 1908 r. począwszy) zmienił się na "Posener Heimatkunde" odstępując swą nazwę nowo powstałemu czasopismu. By dla nowo powstałego czasopisma pozyskać dużo abonentów, przedsiębiorczy O. Eulitz uprzystępnił łamy jego wszystkim niemieckim towarzystwom Wielkopolski. W ten sposób owe czasopismo zatraciło swój charakter czasopisma ludoznawczego, z którego powodu nasze (tj. profesora i moje) zainteresowanie dla niego zmalało. W następstwie tego przeze mnie i innych współpracowników (głównie z grona polskich gimnazjastów, uczniów profesora) zgromadzony materiał zaczął wychodzić w różnej szacie 3. W roku 1909 wyszła książka Ostrnii1'kische Sag,en, Miirchen und Erziihlungen (w nakładzie u Eulitza w Lesznie), a dwa lata później jej następczyni Sagen der P1"ovinz Posen (w nakładzie u Eichblatta w Berlin-Friedenau). Zaczęły także wychodzić naukowe dodatki do programów rogozińskiego gimnazjum w roku 1908 (Posener Geld- und Schatzsagen), w roku 1909 (Posener Miirchen) oraz w roku 1912 (Posene1" Dernonensagen). Było wtedy w zwyczaju, że każde gimnazjum rokrocznie wydawało tzw. program, umieszczając w nim wiadomości dotyczące nauki i organizacji zakładu. Taki program każdy z profesorów mógł uzupełnić dodatkiem naukowym, umieszczając w nim rozprawę naukową· Dużo materiału folklorystycznego Wielkopolski zostało opu blikowanego także w różnych czasopismach, tak wielkopolskich ("Rogasener Familienblatt", I-XIII 4, "Historische lVIonatshefte der Provinz Posen", "Aus dem Posener Lande" i "ZeitschriH der naturw. Abteilung"). jak i zagranicznych ("Hessische Blattet" hit" Volkskunde", "Mitteilungen der 3 Wśród wielu opracowań etnograficzno-folklorysty cwych pisanych głównie przez nauczycieli Niemców,znajdujemy w "Aus dem Posener Lande" do 1914 1'. 6 pr.ac Szulczewskiego, a mianowicie: Der Heiland llnd die Pflanzenwelt (Ill, 1908. s. 570-573); Wie Teitel Twardigrosch einen Wolf erLente (V. 1910, s. 199-200): Posener Pflanzenmiirchen (VI, 1911, s.' 563-565); Eine vergessene VoLkswafje oraz Schnupftabaksbereitung in friiherer Zeit (VII, 1912, s. 104 i 287) i wreszcie: Der We!tuntergangsgLaube in der Provinz Posen (IX, 1914, s. 515-519). 4 W tymże czasopiśmie w latach 1911-1914 opubliJwwał Szulczewski nastc:pujące materiały: Schwank und Streich aus der PTOvinz Posen; Etwas vorn Fasten lLl1d der Vorfastenzeit; KLetzko'er im Himmel. Schwank aus der Provinz Posen (X, 1911); Die Welna Provinz und ihTe Sagen; Posen (XIII, 1914). Aus del' SpinnsWbe (Xl. 1912): ETzahl.ungen ous del' �[)oro/)c{'i. jolkloryst.1lc::nu Wojciecha Szulczewsktego schlesischen Gessellschaft fUr Volkskunde", Zeitschrift des Vereins fur Volkskunde in Berlin etc.). Doczekawszy się lat emerytalnych, profesor przeszedł na emeryturę, a opuściwszy Rogoźno przeniósł się na Pomorze. Kiedy się z nim żegnałem, właśnie rozpoczęła się wojna światowa, która przerwała naszą zażyłość. Dalsze wydarzenia (np. powstanie Polski i inne) sprawiły, iż o profesorze odtąd żadne wiadomości do mnie nie dotarły". Tyle z nazbyt zresztą lakonicznych wyznań samego Szulczewskiego. Szperanie po wydawnictwach O. Knoopa dotyczących Poznańskiego rzuca nieco światła na zasięg i charakter współpracy Szulczewskiego z tym wytrwałym zbieraczem i wydawcą folkloru wielkopolskiego. Jak wiadomo, Knoop, jako długoletni profesor w gimnazjum rogozińskim, przez lata całe wciągał swoich uczniów i absolwentów do współpracy przy dokumentowaniu wszystkich gatunków lokalnego folkloru. Sporą listę takich współpracowników ujawnia w swym pierwszym obszernym zbiorze Sagen und Enii/l,lungen aus der Provinz Posen (1893). Szulc zewskiego oczywiście jeszcze wśród nich być nie mogło. Współpraca między nimi zawiązała się - jak wiemy - później. W pierwszym jednak zeszycie zapoczątkowanej przez nich obu serii Beitriige, mianowicie w Volkstiimliches aus der TieTwelt (1905), zawierającej zbiór 555 zapisków dotyczących ludowych wierzeń o zwierzętach, Knoop przyznaje otwarcie, że książeczka ta powstała przy współpracy zbierackiej jego uczniów, ,.szczególnie zaś pana Szulczewskiego". Pisze też o Szulczewskim ogólnie, że zgromadził on na Kujawach w ciągu kilku lat bogaty zbiór opo\vieści ludowych, które właśnie jemu przekazał, istnieją jednak trudności w ich wydaniu drukiem. Wygląda na to, że umieszczenie wspomnianych artykuł{Jw Szulczewskiego w kilku czasopismach niemieckich należy zawdzięczać staraniom Knoopa. Dalsza pozycja O. Knoopa, PoseneT Geld- und Schatzsagen (1908), wydana w ramach dodatku do programu gimnazjum w Rogoźnie, zawiera 84 opowiadań. W przedmowie Knoop stwierdza, " ...dass zahlreiche der hier ver6ffentlichen Sagen von Herm Lehrer A. Szulczewski in Brudzyń mitgeteilt worden sind", nie są one jednak szczegółowo w treści wykazane. Obszerny zbiór opowieści ludowych wydanych przez Knoopa w 1913 r. (Sagen de7' P7'ovinz Posen) zawiera sporo informacji o źródłach ich pochodzenia. Knoop z uznaniem wyraża się tu o współpracy z nim Szulczewskiego. Zamieszczone w końcu tomu wskazówki źródłowe pozwalają wnioskować, że spośród zebranych tu 273 opowiadań ponad połowa pochodzi z polskich źródeł (drukowanych lub terenowych), od samego Szulczewskiego zaś pochodzi aż 50 pozycji, po części zresztą już uprzednio publikowanych. �174 JOZEF BURSZTA O sumarycznym wkładzie Szulczewskiego w materiał folklorystyczny publikowany przez Knoopa informuje ołówkowa notatka samego Szulczewskiego znaleziona na jednej z kart pozostałych po nim rękopisów. Czytamy tam: "Według pobieżnych obliczeń, we wydawnictwach Knoopa znajduje się ponad 500 przeze mnie wyłącznie zebranych na Kujawach podań, powieści, baśni, legend etc., nie licząc setki drobnych notatek dotyczących wierzeń, zwyczajów, lecznictwa ludowego etc. Np. w dziełku Volkstiimliches aus der Tierwelt jest ich 146". Według ustnej informacji Szu1czewskiego, Knoop nie znał języka polskiego. Zbierany materiał polski zatem ktoś tłumaczył na język niemiecki. Początkową ideą jego było przyswojenie zamieszkałym tu Niemcom miejscowej literatury ustnej, a zwłaszcza tej, którą wnieśli z sobą osadnicy niemieccy. Później ujawnia się coraz więcej u Knoppa tendencja kładzenia nacisku na treści pochodzące ze źródeł niemieckich. Był jednak w swojej postawie dość obiektywny. Stąd też dzięki jego działalności i efektywnej z nim współpracy Szu1czewskiego, powstały dla Wielkopolski stosunkowo bogate zbiory opowiadań tym bardziej cennych, że w większości dotąd unikalnych. W większości też istnieją one nadal w języku niemieckim. Nie dokonano ani ich powrotnego przekładu na język polski, ani też nie powstały nowsze zbiory w oparciu o badania terenowe. Sprawy folklorystyki tego regionu są nadal mocno zaniedbane. Jest ciekawe, że Szulczewski dłuższy czas po I wojnie nie podejmuje zagadnień folklorystycznych. Aż do 1932 r. publikuje kilkadziesiąt prac wyłącznie z zakresu entomologii i botaniki. Wiąże się to w znacznej mierze z jego pracą zawodową. W 1919 r. zostaje nauczycielem w seminarium nauczycielskim im. M. Konopnickiej w Poznaniu, a zarazem członkiem Poznańskiego Komitetu Ochrony Przyrody, kieruje też Działem Przyrodniczym i Prehistorycznym Muzeum Wielkopolskiego. W 1924 r. zostaje wybrany na członka Komisji Fizjograficznej, a w trzy lata potem także Komisji Geograficznej PAU w Krakowie. W latach 1927-1930 prowadzi wykłady w Wyższej Szkole Ogrodniczej w Poznaniu. Dopiero gdy przeszedł na emeryturę, odezwała się jego "druga miłość" - etnografia i folklorystyka. Są to z jednej strony opracowania wierzeń związanych ze zwierzętami i roślinami S, z drugiej zaś dawne kujawskie materiały folklorystyczne, publikowane w lokalnych czaso- 5 Wpływ Komitet 1932; niektórych Ochrony Rośliny w wierzeń Przyrody ludowych na ochronę na Wielkopolskę mianownictwie, "Lud" t. 31, 1932. Ta ostatnia i gruntowna; O handlu ziołami przesądach rozprawa leczniczymi zwierząt. i Pomorze (skrót: i lecznictwie jest ze wszystkich na targach Wydawn. Okręgowy Wyd.), Poznań, III, ludu wielkopolskiego. najbardziej obszerna w Poznaniu. Wyd. V. 1935. �Dorobek fol./<;lorystyczny Wojc'iecha 175 Sztl!czewsktego pismach li. Ostatnie prace, już po II wojnie, dotyczą ściśle Wielkopolski 7 • .T. W. Szu]czewski interesował się zjawiskami etnograficzno-folklorystycznymi do ostatka. Te zainteresowania powodowały utrzymywanie przez niego kontaktów z Katedrą Etnografii DAM w Poznaniu. Pozostawił też pewną liczbę rękopisów. Pochodzą one z całego okresu działalności uutora. ,Jedne w postaci zeszytowej, drugie w rodzaju albumików czy w formie wręcz pisanych książek, inne wreszcie na dużych arkuszach dawnego formatu - zawierają materiał różnorodny i w różnym stanie przygotowania. Spotykamy tu więc np. dość duży zbiorek w formacie ]{siążkowym zatytułowany: "Folklor Sammlung II. Brudzyn 1900", zawierający zapisy po polsku jak i po niemiecku (te ostatnie weszły właśnie do wydawnictw Knoopa). Mamy spory tomik pieśni kujawskich z nutami (ok. 30 stron) zbieranych w latach 1902-1910, dalej tomik (stron 49) z opisem wesela kujawskiego wraz z melodiami pieśn~, opracowany w r. 1938;l\ilka kart z przysłowiami (ok. 500) i "powiedzonkami zebranymi w Wielkopo]sce" zawierającymi 446 zapisów. Rękopiśmienne karty za wierają zapisy bajek (z własnoręcznymi rysunkami, zwłaszcza zwierząt), przemów i śpiewów weselnych, zestaw dziecięcych wierszyków przedrwiwających imiona, ułożony w porządku alfabetycznym wg imion, itp. Z podpracowanych i przygotowanych niejako publikacji drobnych prac od 1 do 7 stron można wymienić np. ,,0 poznańskich powiedzonkach brukowych"; "Siły nieczyste (urok, mora, upiór)"; "Ślady inwoltowania w zabobonach Wielkopolski" (chyba najbardziej z tych interesująca); "Choroby, zgon, pogrzeb"; "Narodziny"; ,,0 bursztynie kujawskim"; ,,0 demonach" (najbardziej obszerna); ,,0 obsyłankach"; "Kamienie w lecznictwie ludowym Wielkopolski" itd. Gdyby tak zebrać i wydać całość dorobku etnograficzno-folklorystycznego Szulczewskiego, uzyskalibyśmy co najmniej dwutomowe obszerne wydawnictwo materiałów i opracowań, jako cenny plon rozmiłowanego w kulturze ludowej Kujaw i Wielkopolski regionalisty. r, a dawnych Bożejawic; czyli Diabeł Dwie przygoda według kujawskich kopy w lazęgach powiedzonek niebie; Powiastki }Jodań. kujawsk-ich. i włóczykijach; kujawskich; kujawskie; - Wszystkie Kazanie Kujawiaki z tamtej chłopskie; Kujawskie przyśpiewki publikowane strony Sen Kujawiaka, taneczne; w inowrocławskim "Piaście" 1936 i 1939. 7 I3użemęki i ich wpływ na folklor Wielkopolski. "Przegląd Wielkopolski" Lasy Wielkopolski a 'folklor. "Pn:eglqrl Leśniczy". Poznań, kwieciel'! 1947. 1947; �liI; JOZEF JOZEF' BURSZTA BURSZ TA THE FOLKLORISTIC SCHOLARSHIP OF THE REGIONALIST .JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (1879--1969) SummaI-y J_ W. Szulczewski - during the years spent as a schoolteacher in Brudzyń, district of Żnin - was until 1914 co-worker of O. Knoop, who was then .a professor at a grammar-school in Rogoźno; together they collected and published many tales and legends connected with the regions of Kujawy and Wielkopolska. These were published in local as well as national German periodicals, and also in seperate editions. A considerable part of the materials published by O. Knoop in his numerous books does in fact originate from Szulczewski himself. Szulczewski was also held in high regard as a natural historian, and has many works to his credit in this field. However, folklore was his constant interest, and in the periods succeeding the first and se::ond World Wars he publi-;hed a great deal of minor treatises. He also left a certain amount of manuscript texts. Generally speaking, J. W. Szulcze'Ns.ki provides us with a good example of the work of a regional folklorist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dc941e0df610edf6143e7a35cf2599b9.pdf c97a027b249e4f34945b68468b1be57a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1368 Title A name given to the resource Etnografia polska /LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.5-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. W XXX-L E C I E POLSKI LUDOWEJ Lud, t. 59, ] 975 JOZEF BURSZTA OSIĄGNIĘCIA - ETNOGRAFIA POLSKA ORGANIZACJA - PERSPEKTYWY * Postawienie spraw etnografii polskiej po raz pierwszy od wielu lat na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Polskiej Akademii Nauk zbiega się z jubileuszem XXX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Okoliczności te skłaniają do szerszego spojrzenia na tę naukę. Prócz zatem charakterystyki aktualnej sytuacji w tej dziedzinie. dobrze będzie uczynić krótką wycieczkę w przeszłość. Wycieczka ta uzasadniona ,jest także merytorycznie. 1 Etnografia - jak każda nauka społeczno-humanistyczna - jest nieprzerwanym ciągiem myśli, doświadczeń, propozycji i spojrzeń, stałą kumulacją stopniowych osiągnięć; jest ciągłym rozwojem czerpiącym soki żywotne w spuściźnie przeszłości, ujawniającym się w próbach nowej interpretacji tej spuścizny, a zarazem wykształcania sif; nowych założeń i metodologicznych podejść do rzeczywistości aktualnej. Zwróćmy uwagę tylko na te strony przeszłości, w których ujawniały się różne nurty i sposoby określania i naukowego poznawania przedmiotu. Myśl etnograficzna już od początku uwikłana była \V rozmaity sposób w historię społeczeństw klasowych. Narodziła się przecież z zainteresowań żyjącymi formacjami ludzkimi, od plemiennych po warstwy ludowe w społeczeństwach klasowych. Na ukształtowanie się zaś tej myśli w postaci nauki oddziaływały różne inspiracje. * Referat wygłoszony na posiedzeniu nych PAN w dniu 12 VI ]974. Przedruk plenarnym Wydziału I - Nauk Społeczz: "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, ]9H. �JOZEF BURSZTA Refleksja o ludach tzw. pierwotnych czy "dzikich" powstała głównie z dwóch źródeł: z kumulacji odkryć i opisów różnych ludów, ras i kultur w świecie, z drugiej strony pod wpływem myśli narodzonej w obrębie filozofii dziejów ostałym postępie ludzkości przechodzącej przez coraz to doskonalsze stopnie swego rozwoju. Ramami przedmi.otowymi nauki stały się stąd "pierwotne dzieje ludzkości" na całym globie. Na tej linii zainteresowań wyłoniła się w II połowie XIX w. etnografia jako samodzielna nauka w postaci kierunku ewolucjonistycznego. Postawił on przed nauką niezmiernie ambitne cele poznawcze: rekonstrukcję globalnej kultury ludzkości. W pracach głównych przedstawicieli tej szkoły - H. Morgana, E. B. Tylora, .J. J. Bachofena, Fr. Engelsa i in. - znalazły się pierwsze próby obrazu etapów rozwojowych "pierwotnych dziejów" ludzkości i niektórych wybranych dziedzin jej kultury (rodziny, religii i in.). Te uniwersalne procesy przebiegać mają unilinearnie. Aczkolwiek taka rekonstrukcja dziejów ludzkości i jej kultury została wkrótce podważona, to ten kierunek zainteresowal1, ten niezmiernie szeroki zakres badań i dalekosiężny cel poznawczy przewija się odtąd stale w dziejach naszej nauki. Ewolucjonizm był też tym kierunkiem, który j:Jko pierwszy wprowadził pojęcie kultury i jej składowych elementów. Pojęcie to zrobiło odtąd zawrotną karierę. Kultura (w sensie antropologicznym) staje się z czasem zasadniczym przedmiotem badań etnograficznych. Współczesną postacią tego ukierunkowania jest antropologiczna teoria kultury. Dodać należy, że ukształtowana w ramach tego kierunku nauka przyjęła odrębne i różne nazwy: etnologia, "nauka o ludach" (Volkerkunde) - kraje europejskie; antropologia kulturowa względnie społeczna (kraje anglosaskie i USA). Ma to i dzisiaj pewne reperkusje. Równolegle z kształtowaniem się myśli etnograficznej zorientowanej na tzw. ludy pierwotne, rozwija się w krajach europejskich inn" nurt tych zainteresowań. Przedmiotem tych zainteresowań staje sit; kultura ludowa. I tu bije kilka źródeł, zlewających się w nurt zwany "etnografią", w rodzaju "etnografii narodowej", przybierającej stąd w niektórych krajach także własne nazwy (Volkskunde, narodopis, folk-liv-forskning, badanie tradycji ludowych itp.). Pierwotnym źródłem tego nurtu myśli etnograficznej były z jednej strony wstrząsy społeczne i walki klasowe powstałe w trakcie przekształcnnia się ustroju feudalnego w kapitalistyczny i związane z tym procesy kształtowania się narodów i kultur narodowych. One to wysunęły kwestię pozycji ludu w społeczeństwie i roli kultury ludowej w s3mookreśleniu się etniczno-kulturowym poszczególnych narod:l\v. Naj'odziła sie stąd potrzeba poznania własnego ludu i jego kulturv jako �Etnografia poLska. Osiągnięcia ... zarazem zrębu własnej kultury etnicznej, bądź też poznania składu etnicznego państwa. Z drugiej strony należy wymienić specyficzne załamywanie się perspektywy zainteresowań etnograficznych w prądzie oświecenia, romantyzmu, a potem pozytywizmu. Mając za przedmiot kulturę ludu - w polskich warunkach ludu wiejskiego - nurt ten różnie zazębia się z tym pierwszym, etnologicznym. Rozpoczynające się w I połowie XIX w. w Polsce i w innych krajach badania ludoznawcze wiążą się z pojmowaniem kultury ludowej jako 'woistego źródła historycznego. W koncepcjach zarówno oświeceniowych, .lak i wmantycznych uważano, że kultura ta zachowała zakrzepłe, nieosiągalne za pomocą innych źródeł, ślady zamierzchłej przeszłości. Poprzez badanie treści tych "starożytności polskich" czy "słowiańskich" (obrzęd:·;, pieśni, podania, legendy itd.) da się zrekonstruować naj starszy ct<lp kultury narodowej, zwłaszcza narodowej literatury. Dokumentacja tych tre~;ci kultury ludowej wiązała się więc z koncepcją ciągłości histof\C'znej kultur:-' narodowej i aktualnej roli pierwiastków ludowych w tej ogólnonarodowej kulturze. Ta ostatnia idea będzie się odtąd przewijała w różnym nasileniu do najnowszych czasów. Ona też będzie źrodłem typO\vego w dziejach etnografii emocjonalnego i społecznego zClcll1gażowan.iasię badaczy oraz społeczno-kulturalnego ruchu wiążącegc Ilurt ludO\vy 7 kulturą całego społeczeństwa. O. Kolberg, najbardziej konsekwentny i efektywny badacz kultury Judo'.vej XIX W., ukazał w pełni nowe horyzonty badawcze. Położył :~;:?!;,·.'wicienacisk na zróżnicowanie kulturowe kraju. Ukazał je poprzez f(·.1L'stracy; \vszystkich niemal dziedzin kultury ludowej w ujęciach regi'.ii,aln.ych. Dał też - dIugo potem naśladowany ~ model etnograficznej nlonfJgraii; n·gionalnej. Kolbergowi towarzyszyła dalsza jeszcze mvśl: że ('to suma kultur regionalnych złoży sil; na obraz kuHurow,,/ ]·;<1;~d('.i grupy (,lniczncj. Ten kontekst etnograficzno-etniczny będzie odtąd I.:uraz bardzlPj uświadamiany przez zwiększającą się stopniowo liczbę iJadi;('z\ .. }e:;l '"ID zal<iadany -- czqsw jeszcze tylko i.mpLicde -- w dokw;·,er..ti1cji kultury ludowej nawet na wąskim \v>·cinku terenowym (jraz prz', .jednostkowych badaniach wybranych elementów kultury ludow0.j. thY ken tekst etniczny też będzie odtąd stałą perspektywą myśli ~:~'!nG~~,J'Clfic zne,1. Dal:;ze Doryzonty b<ldawcze wypracowali polscy reprezentanci myśli '_'.'::\:1c.'.11ll'j, gkwnie J. Karłowicz, S. Ciszewski i L. Krz::wicki.,'-.;l.ana ,·,ku ram\ kultur ....uniwersalnej w jej ewolucji, dociekali gen'2zy lc;-"Ó\\'nu Cj,):;tiH:i ;c>cia społecznego, jak i wyt\-vorów materialnych. W tvm globalnym kontekście widzieli kultury etniczne i ich postscie re?icn,;1nc. itk też pojedyncze elementy kulturowe. Na czoło wybil.y się ·"i"· '.utd u.l'cia porównawcze i historyczno-genetyczne. Te perspe'~(;7 �JOZEF BURSZT.'\ ktywy i odpowiadające im metody będą w polskiej myśli etnograficznej nadal krzyżować się z innymi. Zadziwiający swą obfitością dorobek polskiej etnografii sprzed I wojny jest efektem wszystkich tych ukierunkowań badawczych. Dorobek ten. uzyskiwany na drodze mniej lub bardziej ref1e~;:syjnej i świadomej celu poznawczego, będzie stanowił podstawową bazę żródłmvą do coraz te innych sposobów nowej interpretacji. 2 W tzw. okresie międzywojennym etnografia staje sic: dyscypliną akademicką. Jest reprezentowana na wszystkich uniwersytetach, w PAU. w towarzystwach naukowych i w specjalistycznych muzeach. Jest róvvnocześnie przedmiotem zainteresowań szerokiego kręgu amatorów-regionalistów. "Na dole", w regionie, w owych kręgach amatorów-miłośników uprawiana jest wyłącznie dokumentacja kultury ludowej jako dalszy ciąg owej "etnografii ojczystej" z XIX w. Monografie etnograficzne wsi. regionów oraz wybranych działów kultury, rzadziej problemów, stanowią główny dorobek nurtu amatorskiej działalności badawczej. Zamierzonym czy też ukrytym kontekstem tych wycinkowych. fragmentarycznych badań kultury ludowej jest jednak kultura etniczna. Badania te łaczą się w terenie z nurtem regionalistycznym, lub też są wprost jego częścią. Mam tu na myśli silnie ożywiony w tym okresie ruch społeczn.\'"ochrony" zabytków kultury ludowej, popierania twórczości artystycznej, akcje folkloru widowiskowego itd. - słowem chodzi tu o wiązanie kultury ludowej z narodową. "Na górze" u etnografów profesjonalnych, trwa kontynuacja dawnych kierunków badawczych, pojawiają się też nowe. Prawie każdy" z uczonych reprezentuje odmienne stanowisko teoretyczno-badawcze, swoją niejako "szkołę". Te różne stanowiska są w mniejszym lub \viekszym stopniu odbiciem tendencji panujących w nauce światowej, a zarazem przejawem samodzielnych usiłowań celem twórczego wkładu w naukę światomą, z którą istniały wówczas bardzo żywe kontakt\ Skierowane głównie na kulturę uniwersalną, szkoły te stawiał:--" sobie różne cele nadrzędne i różnie rozwiązywały postawione zadania. K. Moszyński reprezentuje teorię tzw. ewolucjonizmu krytycznego Chodzi mu głównie o śledzenie miejsca powstania pojedynczych wvtworów kulturowych w szerokiej skali przestrzennej, by tą drogą dojść' do uchwycenia podstawowych zrębów kultury globalnej. Badanie kultur:-w skali regionalnej i etnicznej. skierowane szczególnie na obsziln 7&- �Etnogrnjl(t polska. Osiągnięcia ... 9 cho\vujące dużą dozę archaizmów, było tu raczej środkiem, a nie celem badawczym, Na tej drodze powstało szczytowe osiągnięcie tego okresu Kultura ludowa Słowian. Przedstawiciele kierunku tzw. kulturowo-historycznego, dyfuzjonistycznego (S. Poniatowski, J. Czekanowski i in.), śledząc wędrówki prze~trzenne pojedynczych wytworów kulturowych i ich zespołów, usiłowali dotrzeć w głąb dziejów kultury świata celem uchwyc:enia tzw. kultur zasadniczych, leżących u podstawy dalszego, ale już multilinearnego jej rozwoj u, Inni znów reprezentanci (E. Frankowski) skupili się na analizie twórczej postawy człowieka wyrażanej w cechach wytworu kulturowego, by tą drogą dotrzeć do - mechanizmów rozwoju kultury ludzkiej, także \': jej postaciach etniczno-regionalnych. Duże osiągnięcia badawcze tych ukierunkowań leżały na linii podobn~'ch zainteresowań w nauce światowej. I u nas, i gdzie indziej cechą t\'ch badań było wychodzenie od wytworu kulturowego, ujmowanego od strony formy. (Dopiero później zaczęto zwracać uwagę także na funkcję \\'ytworu i zawartą w nim treść ideową). Wytwory takie zestawiano na drodze typologiczno-porównawczej z innymi analogicznymi z kultur regionalnych, etnicznych czy z zasięgu obszarów kulturowych, a więc ujmowano w kontekście szerszym, przestrzennym, interetnicznym. Badania takie miały więc wybitnie charakter kulturologii komparatystycznej. ~azywano je wówczas "etnologią", gdy nazwę "etnografia" odniesiono do zainteresowań infraetnicznych i regionalnych. B~'ły to niezmiernie ambitne horyzonty i cele badawcze, dostępne 1dko na drodze erudycyjnej. Wychodząc z atomistycznego pojmowania b-ultury jako dającej się zestawiać według logiczno-formalnego porządku ~umy wytworów kulturowych, ukierunkowania te pozostawialy w konsekwencji poza swym zasięgiem humanistyczny świat człowieka, nosiciela : twórcy kultury - świat jego postaw, wartości, wzorów i dążeń. Do tego świata docierano tylko fragmentarycznie i drogą pośrednią, a to poprzez jego wytwory. Nie było tu metodologicznego przejścia do bezpośredniego badania tego świata. Wspomniane ukierunkowania badawcze G\'ly w etnografii międzywojennej dominujące. Nie wyczerpywały one ,lednak całości osiągnięć. Pojawiły się mianowicie inne nurty badawcze t ;nviące swymi korzeniami w odmiennych ukierunkowaniach filozoficzl1\ch i teoretyczno-metodologicznych. Zwrócone czy to na kultury plemienne czy ludowe uwzględniały one ich kontekst historyczny, El w analizie konkretnych zjawisk zwracały uwagę na ich współzależność z ulnymi. Inaczej - był to nurt zorientowany dyrektywą konkretu i kontekstu. Chodzi zarówno o osadzenie przedmiotu badań w konkretnych l:\\'arunkowaniach historyczno-środowiskowych, jak i o uwzględnianie �10 JOZEF BURSZTA badaniach etnograficznych współzależności zjawisk ujmowanych nie tyle w postaci wytworów, co społeczno-kulturowych procesów. W tym nurcie tkwią badania L. Krzywickiego, socjologa, ekonomisty, statystyka, etnologa. Wychodząc z założeń materializmu dziejowego osadza zarówno kultury plemienne, jak grupy etnograficzne, w konkretnych warunkach historycznych, śledzi podstawy i czynniki ich rozwoju i \\7:'dobywa - obok powtarzalnych, ogólnoludzkich _. specyficzne, im tylko vvłaściwe cechy kulturowe; nacisk kładzie nie na formy kulturow'? ale na rozwojowe mechanizmy w konkretnych uwarunkowaniach historycznych. Tą drogą usiłował on dochodzić do teorii ogólnych. Stanowisko Krzywickiego było jednak wówczas dość odosobnione. Podobne, choć nie we wszystkim, są badania S. Czarnowskiego, historyka kultury, socjologa i zarazem etnografa. I on usiłował uchwycić mechanizmy procesów kulturowych w konkretnych uwarunkowaniach i z konkretnej analizy powiązanych ze sobą zjawisk przechodził do twierdzeń teoretycznych, a więc wyższego stopnia ogólności. J. St. Bystroń, łączący w swoich badaniach również kilka dyscyplin, zajął siG analizą całości, jakI była dla niego polsko kultura ludowa. IN śledzeniu jej historycznego rozwoju traktuje tę kulhm: nie jako autonomiczną zamkni<:~tą całość, lecz jako zespół zmiennych historycznie treści związanych z historycznie zmieniającymi się warunkami życia warstwy chłopskiej w społeczeństwie narodowym. Bystroń pienvszy w nauce polskiej ukazał w pełni powiązanie i współzależność ~:ycia kultm'v 111do\'.;eJ w ramach społeczeństwa narodowego i jego kultury. Zasada konkretu i kontekstu jako niezbędnego warunku pazn,m:", ncluko'Nego uwidoczniła się najwyraźniej w badaniach K. D()!~rowolsk12g(;. \?!ykorzystując dyrektywy bad2\vcze funkcjonnlizmu uzuppłnił je o aspekt historyczny i adekwatną metodę, łącząc je \v posta{: tzw pwtody iml'g1'21nej. Poza nakazem wykorzystywania wszelkich możliwych źródeł j technik badawczych, metoda ta polega na uwzględnianill wszcll,ich uwarunkowań i sił wywołujących przeobrażenia spoleczno-·kulturowe. traktowaniu badanych dziedzin w całokształcie ich k(Jn~ekstu oraz CJłokształtu funkcji badanej instytucji, społeczności lokalnej. regionu, jnk i całej kultury - zaoVv"ocowała ona na dobre w okresie p(Jwojennym. Przykładem zmian orientacji metodologicznej dokonujących si(;:lawe il tego sennego uczonego je";t Józef Obrębski. Początko\'vo był on rcQrezentantem poprzednio omav"rianego nurtu, to jest tZY,,'. ewolucjonizmu krytycznego. Z tego stanowiska badał kultury rolnicze na Bnłkanach. Po przejściu na pozycje funkcjonalizmu, przedmiotem badań stały sit; grupy etniczne jako społeczno-kulturowe organizmy. IN swoich pracacb, łączą::ych explicite teorie socjologiczne z metodnmi etnologicznvmi, zajął sil' H'o,ią dynamiki przemian współczesnych społeczel1stv' i tworzeni'l sit: 'v\' �Etnogru.jiu polska. Osiqgnięcia ... 11 nowych kultur narodowych we wzajemnej interakcji dwóch nurtów kultury: chłopskiej i narodowej. To jest już jednak okres najnowszy nauki. Do takiego stanowiska przyjdzie nam jeszcze nawiązać. 3 Dzieje etnografii w okresie 30 lat Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej są dość szczególne. Pod niektórymi względami ukształtowały się one w swoisty problem, dotąd jeszcze otwarty. Składa się nań głównie specyficzny profil organizacyjny tej nauki. Odbudowały się ze zniszczeń wojennych dawne ośrodki uniwersyteckie (Warszawa, Kraków, Poznań) i powstały nowe (Łódź, Toruń, Wrocław i przejściowo Lublin). Ożywiło swoją działalność Towarzystwo Ludoznawcze (istnieje z przerwami wojennymi od 1895 r.) i objęło swoją działalnością cały kraj. Powstały już w latach 40-ch także naukowe placówki akademickie. Ale nastąpiło bardzo charakterystyczne wydarzenie. Oto - jakby w myśl dawnego atomistycznego poglądu na kulturę z całościowego "organizmu" przedmiotowego nauki oderwano kilka dziedzin i tylko te włączono w organizację placówek Akademii. Chodzi o folklor sło\>vny,którego placówka badawcza znalazła się w Instytucie Badań Literackich. Drugiej dziedzinie - sztuce ludowej - nadano wpierw rangę samodzielnego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, do którego podł~czono także folklor muzyczny, by z czasem obie te specjalizacje zdegradować do pozycji pracowni w ramach Instytutu Sztuki PAN. Pozostały kadłub przedmiotowy etnografii nie został inkorporowany w ramy Akademii aż do 1'. 1954, kiedy to włączono go w obręb Instytutu Historii Kultury Materialnej. Tylko w jego odrębie zachowała się nazwa "etnografia", ale na poziomie Działu, by przy okazji reorganizacji Instytutu spaść do poziomu zakładu - i to tylko jednego. Całość przedmiotową nauki zachowały katedry uniwersyteckie, które zresztą ze względu na szczupłość kadrową i skąp0śĆ środków nie mogły zazwyczaj tej całości objąć. Nie dziwne zatem, że niektóre dziedziny przedmiotowe etnografii zostały przez długi okres czasu zupełnie ?'cmiedbane. Na dobrą sprawę, tylko Polskie Towarzystwo Ludoznawcze scalało w swej działalności owe .,disiecta membra" nauki. Ale ono, choć zdziałało rzeczywiście dużo, miało fllOżliwości ograniczone. Dokumentacja kultury ludowej przedstawia się też w różnych dziedzinach różnie. Muzea - specjalistyczne (Warszawa, Łódź, Kraków, Toruń) i działy etnograficzne wokoło 120 placóvlkach regionalnego muzealnictwa ogólnego -- zajęły się, w różnym zresztą stopniu, dokumentC1Cją kultury materialnej swego regionu. Placówka folklorystyczna w IBL zajf;ła sip, anahu! zc1stanych źródeł folklorystycznych; teren nie został �JOZEF BlJHSZ'L\ objęty żadną planową ogólną akcją dokumentacyjną. To, Co zostało dokonane w zakresie inwentaryzacji folkloru ustnego (tzw. literatury ludowej), przypisać należy wysiłkom tylko nielicznych osób, które - rzecz jasna - mogły ogarnąć zaledwie wycinki terenu. Kraje sąsiednie natomiast, w których istnieją odpowiednie instytuty, rozporządzają ogromnymi zasobami źródeł z tego zakresu. Najlepiej wygląda u nas sytuacja w zakresie badania sztuki ludowej i folkloru muzycznego. Działająca od 1946 r. Pracownia Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej przy IS PAN złożona zaledwie z 5 osób, spenetrowała dotąd około 3/5 obszaru kraju i zgromadziła ponad 85 tys. pozycji inwentarzowych (wywiadów, plansz) i około ;:'7 tys. fotografii dotyczących twórców i twórczości ludowej. Opracowuje też systematycznie po kolei poszczególne rodzaje tej twórczości plastycznej. Pod tym względem Polska wysunęła się w skali europejskiej na czoło. Podobnie Pracownia Dokumentacji Muzyki Ludowej przy IS PAN. Dzięki pracy również kilku zaledwie osób zdołano spenetrować większość obszaru kraju i zgromadzić ponad 60 tys. pozycji inwentarzowych. I ten materiał jest stopniowo opracowywany i publikowany. Skoro mowa o stwarzaniu bazy źródłowej dla naszej nauki, to niewątpliwym osiągnięciem i zasługą Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pracującego w oparciu o fundusze PAN, jest wydawnictwo Dzieła wszystkie. O. Kolberga. To monumentalne wydawnictwo, obliczone na 80 tomów, z których ukazało się w ciągu kilkunastu lat 58 tomów - staje się dziełem źródłowym, jakiego inne kraje nie posiadają. Etnografia powojenna wystartowała z przedwojennych pozycji teoretycznych. Zaznaczyły się głównie trzy kierunki, różnie pojmujące cele badawcze. Ewolucyjny (K. Moszyński i in.) usiłował dojść do prawidłowości kierujących rozwojem kultur niższych, stąd kładł nacisk na badanie kultur ludów egzotycznych świata, a w warunkach europejskich głównie na regiony zachowawcze, archaiczne. Kierunek ,.historyczny" (J. Czekanowski, J. Gajek i in.) skierował się na problematykę etnogenetyczną poprzez badanie zasięgów przestrzennych faktów i zespołów kulturoyvych. Od tej też strony usiłował uchwycić specyfikę poszczególnych kultur etnicznych i ich zmienność w przeszłości. Podstawową była tu metoda kartograficzno-geograficzna. Zaś tzw. kierunek socjologiczny połączony z perspektywą historyczną (K. Dobrowolski) za przedmiot badań obrał kulturę chłopską celem jej historycznej rekonstrukcji i uchwycenia jej przemian w ostatniej dobie. Zmierzał też do teorii poznania współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, w badaniach zarówno kultury chłopskiej, jak i robotniczej. Od lat 50-ch, w ślad za szerszymi dyskusjami i konfrontacjami �Et>logm!iCl poLska. Osiągnięcia ... 13 teoretyczno-planującymi, przy wzrastającej samoświadomości teoretyczno-metodologicznej opartej o zasady materializmu historycznego, poszczególne ośrodki etnograficzne poczęły realizować perspektywicznie ustalone programy badawcze. Obok akcji inwentaryzacyjnej, prowadzonej w różnym zakresie przez każdy z ośrodków we własnym regionie, kontyn.uowano nieliczne akcje ogólnokrajowe. Poza wspomnianymi poprzednio należy wymienić badania źródłowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego zainicjowanego w ramach PTL, przejętego potem w ramy IHKM. Każdy też z ośrodków realizował swoje indywidualne plany badawcze. Dadzą się one ująć w kilka grup: l) monografie etnograficzne regionów (Wielkopolska, teren grupy etnograficznej Kurpiów, niektóre węższe regiony Sląska i Małopolski). Należą tu też (prowadzone przez Zakład Etnografii IHKM) badania pozapolskie (Mongolia, Bułgaria), wiążące się zresztą z następną grupą, a to: 2) monografie problemowe, takie np., jak: wybrane dziedziny kultury materialnej (budownictwo, pasterstwo, rzemiosło, zajęcia pozarolnicze), kultury społecznej (np. współdziałan.ie gospodarcze, zwyczaje, obrzędy i wierzenia), czy pewne bardziej ogólne procesy, jak zderzenie kultur, adaptacja i integracja kulturowa, procesy zmiany kulturowej badane bądź porównawczo w kilku kulturach etnicznych, bądź w większych regionach (np. Karpaty, ziemie województw zachodnich, Małopolska), czy też w wybranych społecznościach lokalnych. Tu można wliczyć żywo rozwijaną od lat 60-ch wybraną problematykę z terenów Ameryki Łacińskiej, a także z Azji Środkowej. Badaniom tym towarzyszyły zazwyczaj szersze ujęcia teoretyczne. Problemy teorii i metodologii etnografii zaczynają od pewnego czasu płynąć coraz żywszym nurtem, na tle i w związku z ożywiającymi się kontaktami z nauką światową; 3) monografie historyczno-etnograficzne analizujące jakieś wybrane zjawisko w rozwoju histmycznym, ujmowane w szerszym kontekście zjawisk współzależnych, czy też rekonstruujące je w historycznym przekroju czasowym (np. historyczny rozwój sztuki ludowej, osadnictwa wiejskiego, demonologii, ogólnego stanu kulturowego wsi dawniejszej itp.). Tu należałaby też wielka seria prowadzona w PTL monografii regionalnych strojów ludowych (Atlas Polskich Strojów Ludowych); 4) opracowania syntetyczne dotyczące całej kultury ludowej w ramach społeczeństwa. Tu należy Etnografia Polski J. S. Bystronia (1947), tu też przygotowywana już do publikacji w ramach ZE IHKM kilkutomowa, zbiorowa Synteza etnografii Polski, oparta o współczesne założenia teoretyczno-metodologiczne. Etnografia polska dopracowała się już zarówno historycznego zarysu, tzw. "etnologii ogólnej" (A. Waligórski: Ant7"Opologiczna koncepcja człowieka), jak i "etnografii krajowej" (Historia etnografii polskiej). �14 JOZEF BURSZTA Jest widoczne, jak w omawianym okresie etnografia polska pozostawiła z czasem na uboczu zainteresowania rekonstrukcją historii kultur pierwotnych. Główna uwaga natomiast została zwrócona na kultury ludowe, traktowane zarówno w ujęciach porównawczych, jak zwłaszcza w ramach jednego etnicum, głównie polskiego. I w jednych, i w drugich dominują zainteresowania teorią kultury ludowej oraz teorią zmiany kulturowej. Od pewnego czasu zarysowały się dość ostro niedobory kadrowe, ubywa przedstawicieli starszej generacji, a niedostateczny dopływ młodej kadry hamował i niejednokrotnie wypaczał rytmiczny rozwój placówek etnograficznych różnej kategorii. Niedobory kadrowe, dotyczące przede wszystkim kadry średniej, są głównie konsekwencją wadliwości polityki kadrowej stosowanej przez wiele lat wobec etnografii, co wymagałoby specjalnego omówienia. Są one także efektem odchodzenia etnografów od swego zawodu do lepiej płatnych stanowisk pozaetnograficznych, a także do innych dyscyplin dających większe szanse życiowe (np. socjologii). W tej sytuacji nieliczne grono etnografów, celem zaspokojenia najpilniejszych potrzeb naszej dyscypliny, włącza się do różnych prac i akcji zespołowych, biorąc na siebie nadmiar obowiązków, ze szkodą dla ich pracy twórczej. Dotyczy to zwłaszcza pracowników uniwersytetów. Obecny stan liczebny etnografów w różnych pionach przedstawiałby się następująco: W jedynym Zakładzie Etnografii w ramach IHKM PAN, na który składają się placówki trzech ośrodków, istnieją zaledwie 23 etaty naukowe, wśród nich tylko 2 samodzielnych pracowników naukowych (poprzednio funkcje pracowników samodzielnych pełnili honorowo przez około 10 lat pracownicy uczelni). W pionie uniwersyteckim zatrudnionych jest w przybliżeniu około 45-50 pracowników etnografii, w tym około 10 samodzielnych. W muzealnictwie liczba etnografów wynosi co najmniej 120 osób, w tym także etnografów "przyuczonych" po wielu latach pracy muzealnej i terenowej. Należy jeszcze wymienić nieliczne stanowiska obsadzone przez etnografów w niektórych instytucjach PAN (np. Instytut Sztuki, po części IBL ze specjalizacją folklorystyczną, Komitet Badania Regionów Uprzemysławianych, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa, dalej takich, jak Instytut Zachodni (Zakład Badania Polonii Zagranicznej); spora ich �Etnografia polsiw. Osiągnięcia ... liczba pracuje w placówkach kulturalno-oświatowych, urzędach wojewódzkich i powiatowych, w domach kultury itp., w Ministerstwie Kultury i Sztuki, wreszcie w placówkach "Cepelii". Istnieje aktualnie duże zapotrzebowanie na kadry etnograficzne. Dopominają się nieustannie o etnografów muzea regionalne i powstające z każdym rokiem muzea typu skansenowskiego. W zasadzie więc każda z około 150 regionalnych placówek muzealnych powinna mieć w przyszłości choć po jednym etnografie. Wojewódzkie wydziały kultury poszukują także etnografów, jako referentów do opieki nad sztuką ludową i ochrony zabytków etnograficznych przy wojewódzkim konserwatorze zabytków. Wobec wzrastającej roli kultury ludowej w życiu kulturalnym kraju istnieje zapotrzebowanie na etnografów w każdym niemal powiecie jako referentów od spraw kultury ludowej (jej badania i upowszechniania). Istniejące niedobory kadrowe trudno jest uzupełnić wobec obowiązującego ciągle wąskiego limitu przyjęć na studia etnograficzne. Stwierdzając niedobory w etnograficznej kadrze naukowej i popularyzacyjno-naukowej i zakładając konieczność normalizacji istniejących stosunków w tym \vzględzie, należałoby poddać wnikliwej analizie istniejący stan rzeczy, by na tej podstawie przygotować długofalowy rytmiczny plan dopływu nowych sił z uwzględnieniem zarazem kształcenia specjalistycznego w deficytowych kierunkach polskiej etnografii, które powinny być uprzywilejowane w rozdziale funduszów stypendialnych w kraju i zagranicą. 5 Wydawnictwa etnograficzne mają na celu zaspokajanie konkretnych potrzeb w zakresie wiedzy o przeszłości kulturowej - kraju, regionu, wsi, klasy chłopskiej i o tkwiących w tej przeszłości korzeniach naszej współczesnej sytuacji; wydobywanie z tej przeszłości dodatnich wartości, ich zachowanie w życiu współczesnym; kumulowanie wiedzy o realiach i prawidłowościach funkcjonowania systemu kultury; utrzymywanie kontaktu ze światową myślą humanistyczną i z naukami o człowieku. I inne. Publikacje etnograficzne ostatnich lat zaspokajały w różny sposób te potrzeby. Ogólna, bibliograficzna informacja o wydawnictwach etnograficznych jest u nas stanowczo za słaba. Ze względu na brak środków finansowych, nie mogła być kontynuowana Bibliografia etnografii polskiej, a bibliografia bieżąca przygotowywana jest systematycznie od paru lat w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi. �Hi JOZEY BURSZTA Należałoby rówmez wznowić bibliografie tematyczne, jakie były wydnwane w okresie poprzednim. a) C z a s o p i s m a i w y d a w n i c t wac i ą g ł e. Wychodzą d\va naczelne: "Etnografia Polska", wydawnictwo IHKM PAN (obecnie tom 18: 1974) i "Lud" organ PTL (t. 59: 1975). Gdy pierwsze jest odbiciem głównie prac prowadzonych w ramach placówek PAN, drugie jest wyrazem działalności PTL i ogólnoetnograficznej. Przekaźnikiem myśli etnograficznej za granicą staje się "Ethnologia Polona" (IHKM PAN). Wyodrębniony profil mają "Łódzkie Studia Etnograficzne". Wyraźny profil tematyczny ma cza'Sopi'smoInstytutu Sztuki PAN "Polska Sztuka Ludowa", poświęcone opracowaniom problemowym i monograficznym historycznej i współczesnej twórczości ludowej i amatorskiej. Ma ono jednak nazbyt ograniczony nakład i dociera do zbyt wąskiego grona odbiorców. Specjalistyczną rolę odgrywał "Teatr Ludowy" a obecnie "Scena" oraz wychodzący od niedawna "Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych"; podobnie wznowiony po pewnej przerwie dwumiesięcznik "Literatura Ludowa" (wyd. PTL). b) W y d a w n i c t wac i ą g ł e n i e r e g u l a r n e. Stanowią domenę działalności głównie PTL i muzeów. Tak więc PTL prowadzi następujące serie: "Archiwum Etnograficzne", "Biblioteka Popularnonaukowa", "Prace i Materiały Etnograficzne", "Atlas Polskich Strojów Ludowych" i "Prace Etnologiczne". Wskutek braku środków finansowych niektóre serie mogą ukazywać się bardzo nieregularnie. Własne nieregularne wydawnictwo prowadzi Muzeum Etnograficzne w Warszawie ("Zeszyty ..."), Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Nie ukazują się od dłuższego czasu zeszyty Muzeum Narodowego we Vvrocławiu, czy Muzeum Narodowego w Poznaniu. Serie te są zarówno wyrazem działalności naukowej danej instytucji, jak też i szerszej współpracy naukowej. Jedynie tylko publikacje własnych pracowników zawierają zeszyty naukowe uczelni: serię etnograficzną prowadzi obecnie jedynie Uniwersytet Jagielloński. c) S e ryj n e w y d a w n i c t wam o n o g r a f i c z n e. Na czoło wysuwa się tu "Biblioteka etnografii polskiej" (dotąd tomów 27), zawierająca przede wszystkim prace pracowników IHKM oraz prace zbiorowe (niektóre z nich w językach obcych jako jedyna forma przekazu informacji na zewnątrz o etnografii polskiej). Drugą ważną serią są "Prace Komisji Socjologicznej PAN Oddziału w Krakowie", będące wyrazem specjalnego ukierunkowania metodologicznego tego ośrodka. Do instytucji o własnych, nieregularnych zresztą seriach monograficznych należą ponadto: Uniwersytet im. A. MickiewilillZ8w Poznaniu, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Opolu, Instytut Śląski w Opolu, Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie oraz kilka muzeów regionalnych. �El110grflJio polska. Osiqfjnic:cL(f ... Ogólnie mówiąc, produkcja naukowa etnografó"v jest obecnie większa J:iż możliwości \vydawnicze, ostatnio niestety coraz bardziej się ~urczące. 6 Z dokommego przeglądu dziejów i charakteru naszej nauki, jej doiwnm'! badawc.:zych i innvch uwidoczniło się, że etnografia przeszła okreś~onc zmiany, podniosła swój poziom samoświadomości i zintegrowała swe stanowisko poznawcze. Można teraz \V końcu postawie pyhmie: c'zym jest etnografia obecnie, jak określa swoje zadania i jak :ie wiąże z funkcjami społecznymi oraz jakie ma potrzeby? Przylgnęła kiedyś do etnografii opinia, że jest to nauka opisowa, CZ\' jest ona taką? I tak, i nie. Opisową ona być musi, ale w sensie :.nalityczm·m: bo przecież ma dawać obraz formy i funkcji wytworów Kulturowych. Żadna inna nauka za nią tego zadania nie wykona. Ale 'Jpisowość jest tu tylko stopniem wstępnym i środkiem do dalszych szczebli poznania. Etnogr<dia jest także \v pewnym sensie jak i np. archeologia nauką o wytworach kulturowych, ale nie traktuje ich jako rzeczywistości "samych \\' sobie" i .,samych dla siebie", lecz jako elementy (i to zmienne) rzeczywistości szerszej, jako "organiczne" części systemów s:-;stemó\v kulturowych. Jest więc etnografia także swoistą teorią kultury. Ale nie ,.kultury ',y ogóle". Nie absolutyzuje zjawisk kulturowych jako wypreparowanego <łłkontekstu życio'wego przedmiotu badań. Bierze pod uwagę tylko pe\vne typy kultur, czy też pewne ich aspekty i z tej racji staje się częścią ogólnej teorii kultury. Etnografia jest w pewnym zakresie także - j-ak to ją zresztą z dawna określano nauką o ludach _. tych "niższych", nieroz\Vinięt.vch. CZ\' plemiennych CI także nauką o ludzie w społeczeństwach klaso·.v~'ch. Ale znów w stosunku do tego ostatniego nie pojmuje go ani jako :'ormacji wydzielonej, zamkniętej, czy niezmiennej, lecz w symbiotycznym ',';spółistnieniu z całością żywego organizmu społeczeństwa. \\7 końcu etnografia jest także nauką o człowieku. Ale znóv.... nie 'J.c:złowieku \V ogóle" i nie jako istocie biologicznej. I nie tylko jako homo creator, cz:-' wyabstrahowany homo cultumlis. Traktuje go jako członka określonych \-vspólnot - wspólnot kulturowych - i z tego t~'lko punktu widzenia jako nosiciela, użytkownika i twórcę kultury, reprezen~anta określonych wspólnot i ustalonych \V ich [«mach s.\'stemów zacho'Yclń oraz wartości społecznych. Kiedv mówimy o orientacjach przedmiotowych etnografii współczes:- ~- :..ud. t. 3n �18 JOZEF BURSZTA nej, powstaje pytanie, czy istnieje jakiś ich wspólny punkt odniesienia. jakaś ich zbieżność czy jakiś wspólny mianownik. Spróbujmv go poszukać. Etnografia ma to samo pole (obiekt) obserwacji, co i inne pokrewne nauki: historia, socjologia czy ekonomia. Jest nim społeczeństwo. Ale nie "społeczeństwo w ogóle", lecz jego konkretna postać:. Twór ten jest we współczesnej etnografii światowej określony wspólnym mianem - etnos. Ten termin uzyskuje w nauce coraz silniej prawo ob)'watelstwa. Czym jest ctnos w ujęciu etnograficznym'/ Jest on -- jak i dla innych nauk - swoistą wspólnotą życiową ludzi określających się jako "my" w zestawieniu z "nie my" czy "obcy": jest to wspólnota całościowa, coś w rodzaju społeczno-kulturowego tworu, znajdującego najwyższe swoje ucieleśnienie w narodzie. Gdy socjologia i historia bada stronę społeczną tej wspólnoty, a ekonomia wspólnotę więzi ekonomicznych - etnografia bierze za przedmiot s\vych badań te właściwości kulturowe, które spełniają funkcję specyficznych cech etnicznych, sprawiają, że etnos jest etnosem. W społecznościach plemienn,\'ch. mało rozwiniętych, funkcję tę pełni całość kultury i dlatego tam etnogra fia bada tę całość. Natomiast w społeczeństwach warstwowo rozwini(~t)'ch czy klasowo zróżnicowanych bierze pod uwagę tylko niektóre aspekty kultury. pozostawiając inne naukom specjalnym: prawu. historii. ekonomii. socjologii itd. Chodzi głównie (ale nie wyłącznie) o te- ,:;cchy kultury, które wykształciły się w życiu ludu w postaci kultury ludowej, czy też przejawiają się w życiu społeczeństwa narodowego jako tradycja ludowa, wyznaczając także współcześnie jego cech." etniczne Przedmiotem etnografii są wszystkie etnika, jakie kiedykolwiek istniały i istnieją w zespołach cech kulturowych poprzednio w.vmicnionych. Wynika z tego konieczność konkretnej współpracy z innymi naukarni: dla ujęć etnohistorycznych głównie z archeologią i historią: dla badań współczesnych z socjologią czy psychologią społeczną. Etnografia bada nie tylko te cechy kulturowe, które pełnią funkcję wydzielania danego etnosu od innych; bada także te elementy, które łqczą go z innymi etnikami i są właściwe obszarom szerszym, interetniemym: także i te, które mają charakter ogólnoludzki. świacicza a ciągłości kulturowej ludzkości. Tu jest właśnie miejsce na wyjście z obrębu jednej kultury etnicznej do innych oraz na stosowanie specjalnych metod badawczych. w tym typologiczno-porównawcze::. dotyczącej pojedynczych wytworów czy ich zespołów. To ujęcie staje się więc t\'lko jedną z perspektyw badawczych, krzyżujących się swoiście z perspektvwą etniczną· Może bvć ono niezbędne przv badaniu np. etnogenez,' poszczególnych ludó\\'. �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 19 Badania jednego etnosu mają na uwadze różne stopnie jego egzystencji: od społeczności lokalnej, przez społeczności terytorialne (np. dawne grupy etnograficzne), aż do całego społeczeństwa. Główną orientacją badań współczesnych jest - tak dzisiaj typowa - zmiana kulturowa. Badana w ramach wąskich społeczności lokalnych (a także szerzej) pozwala na stosowanie (i wymaga) podejścia funkcjonalno-struktural'nego - tego właśnie, które pozwala na uchwycenie struktury i życia żyjącej całości oraz jest etapem zmierzającym do dotarda do mechanizmu zmiany. Tu jednak niezbędne staje się ujęcie diachroniczne celem uchwycenia roli "podłoża historycznego" i procesu zmiany kulturowej. Jest więc widoczne, że etnografia idzie tu - i iść musi - "pod rękę" z jednej strony z socjologią, z drugiej z historią. Jak widzieliśmy z poprzednich wywodów, stawianie etnosu jako pola czy ram badań, i cech etniczno-kulturowych jako specyficznego przedmiotu badań - nie jest bynajmniej nowe. Nurt ten ciągnie się jak widzieliśmy - od początku powstania myśli etnograficznej i podejmowania badań kultur ludowych czy plemiennych. Kiedyś były to założenia albo nie uświadamiane, albo niesprecyzowane, bądź też podejmujące tylko niektóre aspekty tych badań. Współczesne określenie przedmiotu i celu badań etnograficznych leży nie tylko na linii tych założeń teoretycznych i wysiłków, które stosowali Krzywicki, Czarnowski, Bystroń, Obrębski i Dobrowolski, ale pozwala na wykorzystanie tych wszystkich osiągnięć, które dali przedstawiciele nurtów innych. Ukierunkowanie to spełnia wymogi i konkretu, i kontekstu. Współ~zesne ukierunkowanie teoretyczno-metodologiczne i coraz bardziej precyzyjne metody naukowe pozwalają na uzyskanie wysokiego poziomu precyzji. Pozwalają także na to, że nawet w badaniach w mikroskali (np. społeczności lokalnej) można dochodzić w twierdzeniach do uzyskania wysokiego stopnia ich ogólności - nawet do stwierdzeń o charakterze teoretycznym. Znika zatem wszelka podstawa do tradycyjnego podziału na dwie dyscypliny: etnografię i etnologię. Jak zaś będziemy nazywać tę jedną etnografią, etnologią czy antropologią kulturową pozostaje chyba sprawą uboczną, choć nie bez znaczenia. Chętnie jednak powitalibyśmy nazwę "etnologia", tak jak brzmi pokrewna nauka - socjologia. Ustalenie etno su jako ośrodka integrującego różne aspekty obserwacji etnograficznej otwiera rozległe perspekytwy badawcze i stawia przed etnografią aktualne funkcje społeczne. Otóż w tej perspektywie istnieje bezpośrednie podejście do badań żywotnych zjawisk i problemów współczesności. Ci, którzy wiązali etnografię tylko z badaniem tradycyjnej kultury ludowej, uważali, że wraz z rozpadaniem się tej ostatniej kończy się �20 JOZEF BURSZTA aktualność etnografii, że pozostaje jej tylko aspekt historyczny. W świetle powyższych wywodów opinia taka jest całkowicie bezpodstawna. Procesy kształtowania się kultury etnicznej (w sensie: narodowej) to także najżywotniejsze procesy współczesne. W konsekwencji dokonującego się jeszcze na naszych oczach społeczno-ekonomicznego i politycznego "wchodzenia ludu w naród" dokonuje się także proces swoistej osmozy elementów i wartości kultury ludowej z kulturą narodową. To rola tradycji ludowej we współczesnej kulturze narodowej. Funkcjonuje ona zarówno spontanicznie w postaci nurtu wydarzeń codziennych (zjawiska żywiołowe), jak też - co znamienne - jest refleksyjną treścią programów polityki kulturalnej - tej jej strony, która żywi się tradycjami wszystkich nurtów narodowej kultury dla ukształtowania osobowości współczesnego (i przyszłego) obywatela państwa socjalistycznego. To są bardzo żywotne współczesne procesy społeczno-kulturowe uwidaczniające się zresztą we wspólnot!ach etnicznych wszystkich części świata. Są to tzw. procesy etniczności czy etnicyzmu (ethnicity). Nie tylko więc rekonstrukcja kultury ludowej, czy "niższych" kul-" tur świata, ale aktualnie przebiegające procesy etniczno-kulturowe wchodzą w obręb zainteresowań. Etnografia nie może wyzbyć się ani rozległości i historycznej głębi swej perspektywy przedmiotowej, ani nie może rezygnować z analizy tych procesów współczesności, które są dla tej nauki przedmiotowo właściwe. Istnieje tu ogromny wachlarz procesów i problemów badawczych. Stoją one też przed naszą "krajową" etnografią. Wyraziły się m. in. w udziale naszej nauki w kilku problemach węzłowych nauk społecznych. Czy i w jakiej mierze tvm zadaniom podołamy? W aktualnej sytuacji i kadrowej, i organizacyjnej, da się zapewne opanować tylko część stojących przed nauką aktualnych zadań. W organizacji etnografii różnimy się od wszystkich innych krajów demokracji ludowej. Wszędzie tam istnieją specjalistyczne instytuty badawcze w ramach Akademii Nauk. Brak tylko takiego w Polsce. Tylko jeden Instytut Etnografii AN w Moskwie ma 146 samych naukowych pracowników. O niedocenianiu naszej dyscypliny w organizacji akademickiej w przeszłości świadczy m. in. i to, że przez wiele lat etnografia nie miała przedstawicielstwa w żadnym Komitecie w PAN. Dobrze się stało, że przed trzema laty takie przedstawicielstwo powstało - choć tylko jako Sekcja w Komitecie Nauk Socjologicznych, na równi z sześcioma innymi, m. in. z taką jak np. Sekcja Socjologii Pracy czy Sekcja Małych StiuktUi Sp()łecznych. (Już po oddaniu numeru do produkcji zaszły dalsze zmiany. mianowicie w 1975 1'. uchwałą Prezydium PAN został utworzony Komitet Nauk Etnograficznych PAN). �Etnografia polska. Osiągnięcia ... 21 JOZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY. ITS ACHIEVEMENTS-ORGANIZATION-PROSPECTS (S u m mar y) Modern ethnography has its roots in the deep past. It is both the constan t accumulation oE the achievements of research and new attempts to approach problems that were undertaken in the past. Since the beginning it has always fulfilled its social function and continues to do so. Ethnography was born out of two areas of interest: exotic peoples and folk cultures in civilized countries. Both of these streams fused to create an independent science during the second half of the nineteenth century. The various formulations of the problems and their various solutions - the theory of evolution and the historical and cultural trends - were attempts to reconstruct the history of world culture. The studies of regional and ethnic cultures were tied to the universal theory of culture in varying degrees. During the interwar period professional ethnographers represented various "schools" (the cultural and historical, the neoevolutionist, the psychological, the phenomenological and the integral). Amateur ethnographers remained in the regionalist movement and stressed the documentation of regional and ethnic culture. In People's Poland ethnography is pursued in various organizations: at five universities, in institutes in the Polish Academy of Science, in museums and in societies with the Polish Ethnographic Society being the leading one. At first the prewar trends were continued, but later there was a change to marxist points of view. On this basis a there follows a gradual theoretical and methodological deepening of the science. This can be seen in four types of works: ethnographic re-o gional monographs, monographs dealing with specific problems, historical ethnographic monographs and synthetic works. Against this background the author characterizes Polish ethnographic journals and serial and periodical publications. Ethnography is currently a science which is integrated and has several planes. It is the science of products of culture, but it also deals with the theory of culture. It is the science that deals with "lower" peoples and folk cultures, bout it is also the science of man in his cultural behavior patterns and in the structure of his personality. The various planes are combined in the study of the ethnic group a~ a social and cultural formation. This allows both for broad comparative studies of the various products and for research in modern social and cultural processes. Ethnography, which stands between historyand sociology, has an important social function. Thus it is necessary t~ give it an adequate organizational structure in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/779e2c70b5296821e7fd1748e5cb06e9.pdf 211bdd07f937cf274f0311016bdcf19f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1550 Title A name given to the resource Etnografia polska w 25-leciu polskiej Akademii Nauk / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.3-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 62, 1978 JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA POLSKA W 25-LECIU POLSKIEJ AKADEMII NAUK * Do podstawowych wymiarów istnienia należy czas. Dziwny to wymiar. Płynie jednostajnie, miarowo, z dnia na dzień, urozmaicony jedynie powtarzalnym cyklem dorocznym, rozpoczynającym jakby i zamykającym obwód koła. Ale pewna suma odcinków czy cykli czasu uzyskuje jakby nową jakość dialektyczną, coś w rodzaju węzła na ciągnącej się w nieskończoność linii. W życiu jednostki, rodziny, społeczności owe jakości czy węzły znaczą się "świętowaniem", jak to dobrze nazwano w jednej z nowszych publikacji etnograficznych. Inny to jest wówczas wymiar spraw ludzkich, inna ich jakość. W życiu konkretnej instytucji czy całego społeczeństwa owe wymiary znaczą się przede wszystkim jako rocznice czy jubileusze. Wtedy to czyni się retrospekcje, podsumowania, oceny i wyznacza perspektywy na przyszłość. Prawie przed trzema laty, dokładnie w dniu 12 czerwca 1974 r., w tej samej oto sali odbyło się plenarne posiedzenie Wydziału I Polskiej Akademii Nauk w rocznicowej atmosferze 3D-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Miałem wówczas możność i zaszczyt wygłoszenia referatu na temat polskiej etnografii, osiągnięć, organizacji i perspektyw rozwojowych 1. Z żywej dyskusji po referacie, w której zabrało głos kilkunastu wybitnych przedstawicieli polskiej humanistyki, ocena naszej nauki - etnografii - wypadła pozytywnie, a ustosunkowanie do niej było nader przyjazne. Wyrazem tego ustosunkowania było wybranie komisji celem opracowania wniosku o przekształcenie dotychczasowej * Przemówienie wygłoszone na poszerzonym posiedzeniu plenarnym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN w dniu 5 IV 1977 w ramach obchodów 25-lecia Polskiej Akademii Nauk. I Zob.: J. Burszt<l, Etnografia polska. Osiągnięcia, organizacja, perspektywy. "Kultura i Społeczeństwo" nr 3, 1974. Toi: "Lud" t. 59, 1975, s. 5-21. �4 JOZEF BURSZ TA Sekcji Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN w samodzielny Komitet 2. Uchwałą Wydziału I PAN powołano w 1975 r. do życia Komitet Nauk Etnologicznych PAN jako najwyższą reprezentację naszej nauki. Przypomnieniem tak ważnego wydarzenia weszliśmy w aktualną atmosferę, w jakiej żyje i w najbliższych tygodniach żyć będzie polski świat nauki. Jest nią jubileusz 25-1ecia działalności Polskiej Akademii Nauk. Zarówno dla całej polskiej nauki, jak i dla poszczególnych jej dyscyplin, jest to znów okazja nie tyle do "świętowania", ile retrospektywnej, aktualnej i prospektywnej refleksji. Dotyczyć więc ona może przebytej w ostatnim ćwierćwieczu drogi, określenia aktualnego miejsca, znaczenia, pozycji w strukturze nauki z jednej, a obiektywnych wymogów i potrzeb z drugiej strony, a na tym tle 'Skrystalizowania możliwości rozwojowych - wszystko w aspekcie stosunków łączących czy mających łączyć naszą naukę z formami organizacyjnymi Polskiej Akademii Nauk. Refleksja retrospektywna naszej nauki nie wymaga tutaj szerszego omówienia nie tylko z tej racji, że została ona przed kilku laty w różnych postaciach i formach i na różnych szczeblach dokonana z okazji 30-lecia PRL (omawialiśmy te sprawy także na plenarnych posiedzeniach Sekcji Etnografii KNS PAN, a potem naszego KNE), lecz głównie dlatego, że dysponujemy już obszerną publikacją oraz wydanym ostatnio I tomem Etnografii Polski, zawierającym także syntetycznie ujęte dzieje naszej nauki 3. Nawiążemy zresztą do tego w drugiej części naszego dzisiejszego posiedzenia. Wystarczy więc, jeśli z tej przeszłości przypomnimy tutaj tylko punkty znaczące, decydujące, węzłowe - takie, które zaznaczyły się jakąś dominantą w losach i formach organizacyjnych etnografii. W syntezie Etnografia Polski, Przemiany ... prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa zauważa pięć szczegółowych okresów w powojennych dziejach naszej nauki. J eś1i od nich wyjdziemy, to okaże się, że punktem zwrotnym stał się już okres drugi, lata 1948-1956. Był to rzeczywiście okres przełomowy, uwidoczniony w zakresie organizacji, ideologii, ukierunkowań prac badawczych, jak i szkolenia etnograficznego. Wszystko to zaś wy2 Zob.: J. Burszta, Sekcja cław ludowa Polski. Warszawa w - polskiej, Kraków dotychczasowych Przemiany Komitetu Nauk Socjologicznych Polskiej - praca zbiorowa pod red. M. Terleckiej, WroGdańsk 1973; A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura polskich pracach etnograficznych. [w:l Etnografia t. I, praca zbiorowa. Instytut Historii Kultury Etnografii Polskiej pod red. M. Frankowskiej, t. 32, WroKraków Gdańsk 1976, s. 19-57. kultury Materialnej, Biblioteka cław Warszawa - Etnografii t. 59, 1975, s. 290-29l. Akademii Nauk. "Lud" 3 Historia etnografii ludowej, �Etnografia poLska w 25-Leciu P AN nikło właśnie z pierwszego, ale zasadniczego powiązania całości spraw etnografii ze świeżo powołaną do życia Polską Akademią Nauk. Z jej ram wyszły istotne dla dalszych losów naszej nauki sugestie, inicjatywy, ukierunkowania i konkretne poczynania. Jak dobrze pamiętamy z własnych doświadczeń - co zostało też podkreślone we wszystkich dotychczasowych opracowaniach sprawozdawczych i syntetycznych dotyczących historU etnografii w PRL - nasza nauka odbudowała się po wojnie w przedwojennych formach organizacyjnych i w zróżnicowanych ukierunkowaniach metodologicznych. Każdy z ośrodków uniwersyteckich - a tam skupiła się zasadnicza działalność naukowa - reprezentował odrębną szkołę i swoje ukierunkowania badawcze. Wspólnym forum i łącznikiem między nimi było Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, działające z dużym rozmachem. Dawniej jedynie ośrodek krakowski miał udział w organizacji akademickiej w postaci Komisji Etnograficznej w Polskiej Akademii Umiejętności. Szkolenie odbywało się również według wzoru ustalonego jeszcze w 1928 r. Chyba brak jakiegokolwiek akademickiego ośrodka dyspozycyjnego sprawił, że na I Kongresie Nauki Polskiej w 1951 r. etnografia nie znalazła swego właściwego miejsca. Pierwsze powiązania o charakterze akademickim przypadły na rok 1952, kiedy to utworzono w ramach tworzącej się Akademii Nauk Podkomitet Historii Kultury Materialnej, obejmujący zakresem swej działalności także etnografię. I już pierwsza ogólnopolska Konferencja Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w grudniu 1952 r. odbyła się pod auspicjami Wydziału I PAN. Stopniowo następowały dalsze, ważne poczynania, które należy tutaj przypomnieć. W ramach Komitetu Organizacyjnego Instytutu Historii Kultury Materialnej powstała więc Komisja Etnograficzna złożona z czołowych reprezentantów etnografii. Tą drogą doszło do utworzenia w ramach powołanego w dniu 19 XI 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN Działu IV - Etnografii. Już wcześniej, bo w lipcu 1953 r., Komitet Organizacyjny IHKM przejął od Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jeden z jego planów badawczo-terenowych, mianowicie realizację Polskiego Atlasu Etnograficznego. Bo właśnie Dział Etnografii w IHKM, w ramach szeroko zakrojonych planów integracyjnych, powiązał własną działalność z placówkami uniwersyteckimi zarówno pod względem kadrowym, jak i realizacji rozpoczętych czy zaplanowanych tam badań. Toteż liczba 23 etatów, jakimi dysponował Dział IV, rozkładała się głównie między pracowników tych ośrodków. Dla większości pracowników naukowych ze wszystkich ośrodków była to niepowtarzalna już póżniej swoista unia pracy w ramach resortu i w Akademii. Trwała ona jednak tylko kilka lat, do wprowadzenia jednoetatowości. �6 JOZEF BURSZT A Chyba głównie na konto Akademii należy zapisać zasadnicze zmiany ideologiczne i teoretyczno-metodologiczne, jakie zaszły w polskiej etnografii w latach 50-tych. Podstawowe znaczenie miały w tej mierze kolejne konferencje metodologiczne, połączone z programowaniem badań naukowych. Należy tu przypomnieć Konferencję Polskiego Atlasu Etnograficznego w ramach Działu IV IHKM (6-8 VI 1955), która skupiła rzeczywiście dookoła tego, naczelnego wówczas ogólnopolskiego zadania badawczego, wysiłki wszystkich ośrodków etnograficznych. Zaliczyć tu należy także konferencję sprawozdawczo-planującą IHKM z marca 1956 r. odbytą łącznie z Centralnym Zarządem Muzeów i Ochrony Zabytków. Podstawowe zaś znaczenie metodologiczne, ideologiczne i w zakresie planowania nauki miała głośna Etnograficzna Konferencja Metodologiczna w kwietniu 1956 r., nazwana "krakowskim sejmem etnograficznym", z udziałem ok. 80 etnografów z całej Polski, przedstawicieli placówek PAN i reprezentantów pokrewnych dyscypHn - historii i socjologii. Przy starciu się różnych stanowisk i w wyniku szerokiej dyskusji rozpatrzono wówczas podstawowe sprawy etnografii, rozszerzono jej tradycyjny dotąd zakres, także o badanie przemian współczesnych i "żywej społeczności" oraz z dogłębnym poruszeniem podstaw ideologicznych i teoretyczno-metodologicznych nauki, omówiono ogólnopolskie zadania etnografii oraz uchwalono podjęcie wielu badań regionalnych, zarówno ogólnomonograficznych, jak jednotematycznych. Postulo"vano wówczas m. in. opracowanie monograficzne wszystkich bez mała regionów Polski. Są to sprawy wszystkim dobrze znane. Podkreślić wszakże należy fakt, że był to rzeczywiście poważny i zasadniczy zwrot w dziejach naszej dyscypliny, przełom, który legł u podstaw wzrastającego odtąd znaczenia etnografii w świadomości społeczeństwa polskiego. Patrząc na te wydarzenia z perspektywy minionych ponad 20 lat można orzec, że był to niepowtarzalny już potem okres takiego ożywienia umysłów, że graniczył on niemal z euforią. Wydawało się, że w realizacji tak śmiałych i obszernych zadań badawczych powstały nieograniczone wręcz możliwości. Zapewne atmosfera ta przyczyniła się w jakiejś mierze do reaktywowania studiów etnograficznych (1956/1957), choć początkowo połączonych na dwóch pierwszych latach ze studiami archeologii. Faktem pozostaje, że odtąd kształcenie młodej kadry etnografów weszło na normalne tory. Późniejsza rzeczywistość nie we wszystkim spełniła oczekiwania. Przez kilka lat realizowano program badawczy w ramach wspomnianej unii, w pracy poszczególnych osób w placówkach uniwersyteckich i w pracowniach PAN. W ramach formalnego porządkowania stosunków pracy nastąpił wyraźny rozdział obu tych prac. Doszło do swoistego �Etnografia polska w 25-leciu P AN 7 przeJsclOwego curiosum, że po utracie przez część pracowników tzw. drugiego etatu, spora liczba etnografów wykonywała nadal prace dla IHKM na zasadzie honorowej. Etaty w PAN zatrzymali bowiem głównie młodzi pracownicy nauki. Jak ocenić i jak zapisać ów fakt honorowej pracy dla instytutu PAN? Chyba jako docenianie przez etnografów istotnej roli Akademii w organizacji nauki polskiej. Dość szczególnie ukształtowały się losy etnografii w ramach IHKM. Już od początku jego istnienia pozostawiono poza jego ramami znaczną część rzeczywistości kulturowej, stanowiącej zazwyczaj całościowy przedmiot etnografii. Chodzi o sztukę ludową i folklor muzyczny, inkorporowane już wcześniej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki (potem Instytutu Sztuki PAN) oraz o folklor ustny (tzw. literaturę ludową) włączoną w ramy Instytutu Badań Literackich PAN. Owo szczególne rozdzielenie organów żywego organizmu, jakim była czy jest tradycyjna kultura ludowa, między trzy instytuty akademickie jest chyba unikalną polską specyfiką. W obręb IHKM dostała się tzw. "czysta" etnografia, którą raczej można nazwać "chudą". Ograniczała się ona tam w pierwszych latach tylko do zakresu etnografii Polski. Dopiero w 1962 r. rozszerzono jej zakres w IHKM także na etnografię powszechną. Powstał wówczas specjalny Zakład Etnograf'ii Powszechnej z dwoma pracowniami - w Warszawie i Poznaniu. To cenne rozszerzenie zakresu odbyło się jednak z równoczesną likwidacją Działu IV IHKM i jego swoistą degradacją tylko do pozycji Zakładu. I tak pozostaje do dziś. Sporo już dotąd pisano i mówiono na temat samej nazwy Instytutu (Historii Kultury Materialnej), adekwatności tej nazwy i merytorycznych konsekwencji, jakie wynikły czy mogły wynikać z interpretacji samej nazwy. (Jak wiadomo, nazwa ta - jak i cała struktura Instytutu były naśladownictwem wzoru zagranicznego, od czego tam zresztą dawno odstąpiono.) Oczywiście, określenie "kultura materialna" nie ograniczyło, jak wiadomo, zakresu etnografii w IHKM do tego tylko działu kultury, niemniej jednak dało temu działowi priorytet. Ciężar gatunkowy losów naszej dyscypliny leży jednak gdzie indziej, mianowicie w dysproporcji między stojącymi przed tą nauką zadaniami, a szczupłością kadry naukowej. Nie sposób nie dać tu charakterystycznego zestawienia porównawczego. Gdy kadra Instytutu Historii Kultury Materialnej urosJa w ciągu lat do bez mała 300 osób, to Zakład Etnografii, rozpoczynający swoje dzieje z 23 etatami naukowymi, doszedł zaledwie do liczby 24, a więc tylko o 1 więcej niż na początku (w tym: w Warszawie 8, Krakowie 7, Wrocławiu 5 i w Poznaniu 4). Podobno ostatnio utracono 1 etat, nastąpił zatem nawrót do stanu wyjściowego. Swoiście zamrożone możliwości kadrowe etnografów w IHKM musiały się odbić na realizacji zakrojonych kiedyś tak szeroko planów ba- �8 JOZEF BURSZTA dawczych, zwłaszcza w zakresie etnografii Polski, tym bardziej, że częsc kadry poświęca się przecież głównie problemom z zakresu etnografii powszechnej. Stąd też w realizacji niektórych badań i zadań o charakterze ogólnym, dotyczącym całej etnografii, Zakład Etnografii IHKM, reprezentując przecież podstawowe funkcje akademickie, wciąga do realizacji swych zadań pracowników naukowych i innych pionów uniwersytetów i muzeów. Tak było (i jest) podczas badań nad Polskim Atlasem Etnograficznym, zbiorowej pracy Historia etnografii polskiej, czy w ostatnio wydanej i opracowywanej 2-tomowej Etnografii Polski. Przemiany kultury ludowej. W realizowaniu własnych zadań badawczych Zakład Etnografii IHKM wkroczył śmiało na arenę międzynarodową. Zainicjował i przeprowadził badania w Mongolii, w ramach współpracy z Instytutem Etnografii w Sofii otworzył możliwości udziału polskich pracowników w badaniu współczesnej kultury wsi w Bułgarii, był też współorganizatorem międzynarodowych badań kultury ludowej w Karpatach. Tą drogą spełniał i spełnia funkcję krajowej i międzynarodowej współpracy, koordynacji i integracji badań naukowych. Podkreślić też trzeba, że tylko w ramach tego Zakładu prowadzi się u nas szeroko zakrojone i efektywne badania amerykanistyczne, ostatnio także nad Polonią amerykańską. Wszyscy szczególnie doceniamy podstawowy fakt, że w ramach Instytutu HKM stworzone zostały dość szerokie możliwości publikacji prac badawczych i informacji o naukowych osiągnięciach polskiej etnografii. Obok interdyscyplinarnego "Kwartalnika Historii Kultury Materialnej" mamy już 20 pełnych roczników organu "Etnografia Polska", głównie na informowanie zagranicy nastawione są kolejne roczniki "Ethnologia Palona". Trzydzieści kilka tomów serii wydawniczej "Biblioteka Etnografii Polskiej" mówią zaś same za siebie. Są to wszystko ogromne pozytywa, jakie zostały osiągnięte w sytuacji stosunkowo nawet tak skromnej inkorporacji etnografii w ramy Polskiej Akademii Nauk. Ale związek naszej nauki z PAN to nie tylko sam Zakład Etnografii IHKM. To także opieka merytoryczna i finansowa Wydziału I Nauk Społecznych PAN nad ogólnopolskimi instytucjami etnograficznymi i placówkami regionalnymi, zarówno bezpośrednia, jak i poprzez prowincjonalne Oddziały PAN. Przykładem może być Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Utrzymuje się ono - jak wiadomo - z corocznych dotacji PAN. Dzięki tej opiece stało się możliwe wydawanie najstarszego polskiego organu etnograficznego "Lud", kilku serii wydawniczych PTL ("Prace etnograficzne", "Prace etnologiczne", "Atlas polskich strojó\v ludowych", "Archiwum etnograficzne", ostatnio niestety dość mocno ograniczone w możliwościach ich kontynuacji) oraz jedynego czasopisma folklorystycznego "Literatura Ludowa". Dla pełności obrazu uwzględnić �Etnografia polska w 25-lec!u PAN tu trzeba także wydawane w ramach Instytutu Sztuki PAN czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", niezmiernie zasłużone w swej 3D-letniej już działalności. Tu należy także seria wydawnicza Zakładu Badania Literatury Ludowej IBL "Studia Folklorystyczne". Na szczególne zaś podkreślenie zasługuje opieka Wydziału I PAN nad unikalną serią wydawniczą PTL, jaką stały się Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Bez opieki PAN opracowywanie i wydawanie tej monumentalnej aD-tomowej serii byłoby niemożliwe. . Sumując powyższe można zasadnie stwierdzić, że 25-letni okres powiązań żywotnych spraw etnografii z najwyższym szczeblem organizacyjnym nauki, jaką stała się PAN, umożliwił i ułatwił przeobraż.enie się naszej dyscypliny w nową, wyżsżą jakość. Zbieżne współdziałanie osób, placówek, ośrodków regionalnych i centralnych z formami organizacyjnymi i kierunkami działalności P AN stało się nader sprzyjającym czynnikiem w rozwoju jakościowym naszej nauki. Nastąpiło w tym okresie rozszerzenie badań na dziedziny dotąd zaniedbywane, pogłębienie świadomości teoretyczno-metodologicznej, rozwinięcie i zacieśnienie współpracy międzynarodowej oraz współpracy z pokrewnymi naukami i realizacja opracowań syntetycznych. W zakresie poznawczym podkreślić należy efektywne wkroczenie w problematykę kultury współczesnej i w teorię kultury w ogóle. Z drugiej znów strony etnografia nawiązała ścisłe więzi z praktyką i w większej niż przedtem mierze pełni swoją doradczą rolę w życiu współczesnym, zwłaszcza w kulturze artystycznej. Przykładów można by dać tu sporo. Wszystko to sprawiło, że do przeszłości należy już ubieganie się o właściwe miejsce dla etnografii wśród nauk społecznych i o należytą jej pozycję w świadomości społeczeństwa. Chyba przekonywającym tego dowodem jest fakt, że etnografia znalazła przed kilku laty swoje miejsce w Komitecie Nauk Socjologicznych PAN jako jedna z jego Sekcji, a zwłaszcza to, że przed dwoma laty awansowała - dzięki wyraźnej życzliwości Władz - po raz pierwszy w dziejach do godności samodzielnej reprezentacji akademickiej w postaci wspomnianego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Powiem więcej. Jestem oto upoważniony do stwierdzenia wobec plenum KNE PAN, że życzliwość władz Wydziału I PAN idzie jeszcze dalej. Sekretarz Wydz. I prof. dr Władysław Markiewicz na zapytanie, jakie mogą być dalsze losy naszej nauki w PAN i czy widzi możliwości wystąpienia o utworzenie Instytutu Etnografii względnie Etnologii PAN odrzekł, że wniosek taki byłby na miejscu, widzi możliwość jego realizacji i ze swej strony będzie go popierał. Chodziłoby wstępnie o to, by zapadła w tej mierze uchwała plenum KNE PAN. Instytut Etnologii, �10 JOZEF BURSZTA którego powstanie mogłoby się oprzeć o substancję istniejącą w ramach IHKM, byłby niezmiernie potrzebny. Mógłby on podjąć wszystkie podstawowe zadania nauk etnologicznych, umożliwić pełne planowanie naukowe, właściwą koordynację badań, dałby szersze możliwości rozwojowe młodej kadrze itd. Byłby wreszcie równorzędnym partnerem w kontaktach międzynarodowych, zwłaszcza z krajami socjalistycznymi, które tego rodzaju instytuty z dawna posiadają. Zatem jubileusz 25-lecia Polskiej Akademii Nauk zbiega się nam z możliwością uzyskania dla naszej dyscypliny dalszego skoku jakościowego i wyraźnego węzła na linii jej dziejów. Oby wszystkie te nadzieje znalazły swoje urzeczywistnienie! JÓZEF BURSZTA POLISH ETHNOGRAPHY AND THE 25th ANNIVERSARY POLISH ACADEMY OF SCIENCES (S umm OF THE ary) This paper has been presented at the broadened plenary meeting of the Committee for Ethnological Sciences, that had been organized on the occasion of 25th Anniversary of the Polish Academy of Sciences. The subject mattter covers the most significant relations between ethnography and the activities developed by the Academy. The relations date back to 1952, when the Polish Academy of Sciences was founded. At the same time, the Institute of the History of Material Culture was created and, in the framework of the Institute, in late 1953, the Division of Ethnography employing 23 workers at Warsaw, Łódź, Cracow, Poznań and Wrocław. However, Folk Art and Folklore have been included in two other Institute of the Academy. Simultaneously, the Polish Academy of Sciences was aimed to inspire a theoretical and methodological reorientation in Ethnography. For this purpose nation-wide ethnographic conferences were organized in 1952, 1955 and 1956, at which several national-scale Research Programmes were initiated and then developed by the scientific staff of the Academy and some Universities, as well as by specialists employed in Museums (Polish Ethnographic Atlas, monographs of the particular regions, detailed problems form the field of ethnography). In 1962, at the Institute of the History of Material Culture the division of non-Polish ethnography was founded (dealing with Mongolia, Balkans and Latin America). �Etnografia polska w 25-leciu p AN 11 Since recently, the Division of Ethnography at the Institute of the History of Material Culture works at large monographic problems (Ethnography of Poland, History of Polish Ethnography, etc.), publishes several periodicals, one etnographic series ("Ethnographic Library" with 32 volumes, continued), and the voluminous monumental edition of O. Kolberg's Works (with the so far 59 volumes, continued). The ever increasing number of current problems to be solved in Ethnography cals for the creation of the Institute of Ethnology at the Polish Academy of Sciences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e29808ed8c87a6b50164c6cbdc8921f9.pdf 5cb7519807337a0ece89dfa774839125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:297 Title A name given to the resource Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.31-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W DWLJOZIESTOPJF;CIOLECIE ETNOGRAFII POLSKIEJ Lud, t. 53, 1969 1". JOZEF BURSZTA ETNOGRAFIA W ĆWIERĆWIECZU POLSKI LUDOWEJ ORGANIZACJA - TENDENCJE - KIERUNKI BADAA Jubileusz 25-lecia Polskiej RzeczYlpospolitej Ludowe1j, który właśnie obchodzimy, jest okazją do refleksji, do czynienia podsumowań i do swoistego bilansu na różnych odcinkach życia społeczeństwa polskiego, także w nauce, tutaj konkretnie - etnografii. Dwadzieścia pięć lat w dziejach jednej dyscypliny naukowej może być różne. Może to być dużo, może też być i niewiele. Gdybyśmy tak ten okres 25 lat przymierzali wstecz, to moglibyśmy uzyskać takie np. okresy: lata 1914-1939, a więc w zasadzie okres międzywojenny z najbardziej typowymi dla niego osiągnięciami syntetyzującymi w opracowaniach: A. Fischena, J. S. Bystro,nia, S. Poniatowskiego i K. Moszyńskiego. Wcześniejsze dwudziestopięciolecie objęłoby mniej więcej lata 1880-1914, znamienne działalnością trzech ośrodków etnograficznych: lwowskiego (Lud), warszawskiego (Wisła, J. Karłowicz) i kraikowskiego (Akademia Umiejętności). A znów wcześniejszy jeszcze okres - lata 1855-1880 - to dominująoa na polu etnograficznym ,postać O. Kolberga i j~go seria Ludu, itd. Każdy z takich i innych okresów w dziejach polskiej etnografii stwarzał różne warunki jej rozwoju i różnie się do tego rozwoju przyczynił; były okresy powolnego rozwoju, były lata stagnacji czy, odwrotnie, niezwykłych osiągnięć. W żadnym wszJakże z takich dotychczasowych dwudziestopięcioleci nie nastąpiły tak wielkie i znamienne, tak różnorodne i wszechstronne, a zarazem tak przyśpieszone przeobrażenia, ja1k w 25-leciu Polski Ludowej; wielkie różnorodne i wszechstronne, gdyż dotyczyły nie tylko samej nauki, jej org1anizacji, bazy ludzkiej, metodologii i problematyki badawczej, 'ale - co właśnie znamienne - także przedmiotu tej nauki - ludu i jego kultury; przyśpieszone, gdyż nigdy jeszcze w dziejach narodu polskiego nie nastąpiło w ciągu zaledwie 25 lat tyle jakościowych przeobrażeń, zmieniających do gruntu zarówno strukturę społeczeństwa, jalk i obraz jego kultury. �32 JÓZEF BURSZT A Etnografia jest nauką o życiu i kulturze terytorialnych grup ludzkich, przede wszystkim o kulturze żywej, aktualnej. Przedmiot ten stał się tymczasem bardzo zmienny i coraz trudniej uchwytny. Już niemal przed półwieczem nasz sławny etnolog, B. Malinowski, pisał: "Etnologia znajduje się w smutnej i absurdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, polegającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać właściwe narzędzia badawcze i chce już przystąpić do opracowywania wyznaczonych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola badawczego, i to znika z niezwykłą szybkością" (Argonauci zachodniego Pacyfiku ..., wyd. polskie, 1967, s. 13). Stwierdzenie to można odnieść szczególnie właśnie do naszej polskiej rzeczy·wistości w okresie po ostatniej wojnie. Istotne cechy kultury ludowej, równoznacznej niemal w naszych, polskich warunkach z kul turą wsi, kulturą chłopską, na początku tego okresu to jeszcze: zdecydowana dwuklasowość społeczeństwa polskiego i jego kultury, gdy ok. 70% ludności mieszkającej na wsi T€lprezentowało kulturę tradycyjną, chłopską, traktowaną dotąd przez elitarną klasę społeczeństwa ja-ko kultura "gorsza", "niższa" i zawsze przeciwstawiana kulturze elitarnej, jako "wyższej", "lepsrej" itd.; to jeszcze zamknięcie wsi w jej własnych opłotkach, w tradycyjnym, niemal natumlnym systemie gospodarowania a prymitywnej, niskiej technice, w kręgu tradycyjnej sfery życia zbiorowego i wyobrażeń, przy zasadniczym odcięciu spraw wewnętrznych wsi od szerszego świata i przy braku z tym światem szerszych kontaktów itd., ttd. Jakże natomiast odmienny obraz mamy w końcu 25-lecia: kilikumilionowy odpływ ludzi ze wsi do miast i przemysłu; masowy udzia'ł młodzieży wiejskiej w szkolnictwie zawodowym i ogólnym; modernizacja i technicyzacja gospodarstwa wiejskiego; zasadniczy postęp w warunkach codziennego żyda i jego gruntowna modernizacja przy szerokim udziale ludności wsi w kulturze masowej - itd. W efekcie takich przeobrażeń nastąpiło nie tylko zasadnicze wyrównanie się kultury wsi z kulturą ogólnonarodową ale i fakt, że to, co dotąd było okreśLane jako kultura ludowa (w sensie tr-adycyjnym), odeszło czy odchodzi szybko w przeszłość stając się w gruncie rzeczy coraz więcej kategorią historyczną. Stało się jasne, że te wszystkie procesy zmian i w efekcie kategorialnie odmienna zupełnie sytuacja, jaka powst.ała w zakresie życia i kultury podstawowych warstw pracującego ludu w okresie Polski Ludowej, musiała w jakiś sposób rzutować na same losy etnografii, ,na jej przedmiot, metody, orientacje metodologiczne itd. Spoglądając więc wstecz na ubiegłe 25-lecie wypadnie przyglądnąć się nie tylko przedmiotowym zmianom w obrębie samej etnografii, ale także i temu, czy i w jakiej mierze zmiany te korespondowały z bieżącymi potrzebami życia. Jest �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 33 to tym bardziej wskazane, że etnografii - w jej szewkim ujęciu nie można ograniczać tylko do dyscypliny naukowej, skupi'ającej ścisłe jeno grono specjalistów. Jest bowiem faiktem, ·że poza fachowymi ośrodkami uniwersyteckimi, akademickimi i muzealnymi, czynne zainteresowania etnograficzne miały i mają dość szerokie rzesze amatorów i różnego pokroju dział-aczy. Trzeba też pamiętać, że wiele dziedzin tradycyjnej kultury ludowej sta'10 się w omawianym okresie przedmiotem praktycznego zainteresowania zarÓ'wno; poEtyki kulturalnej państwa, wielu instytucji społeczno~kulturalnych w ramach szerokiej kultury masowej, jak też wreszcie żywego nurtu indywidualnych upodobań estetycznych. Tej swoistejotoc~ki, jaką zyskał przedm,iot zainteresowań etnografii kultura ludowa - nie spotykamy na ogół przy przedmiocie badań innych dyscyplin naukowych. To oczywiście musi w jakiś sposób rzutować nie tylko na same naukowe zainteresowania etnografów, ale także na ich praktyczne stanowisko życiowe. To może stanowić też swoiste kryterium dla stanowiska etnografów w tym pierwszym i drugim zakresie spraw. Stan, rozwój i sytuacja w powojennej etnografii polskiej były przedmiotem już kilkakrotnych omówień przy różnych okazjach (zob. zestawienie ważniejszych pozycjibibliografic:wych w końcu artyku'łu). Tam też może czytelnik znaleźć poźądane szczegóły, na które tu oczywiście bralk miejsca. Ponieważ niektóre działy etnografii są w niniejszym tomie Ludu omówione w bardziej szczegółowych artykulach A. Kutrzeby-Pojnarowej, M. Frankowskiej i M. Znamierowskiej-Priifferowej, które to artyikuły dają wystarczające z:bNżenie do kolej'nych problem6w - ograniczymy się w tym, wstę'Pnym niejako artyikule do niektórych, uzupełniających punktów widzea'lia, mając głównie na uwadze: zarys ogólny tych dziejów, zasadnicze linie rozwojowe i ich osiągnięcia w zestawieniu z konkretmymi potrzebami. W tym ogólnym ujęciu nie :będzie oczywiście chodziło o przyczepianie laurelk ale o to, 'by z rzeczywistego dotychczasowego przebiegu .spraw uwydatnić możliwie jasno konsekwencje pnaktyczne i ,postulaty a'la przysZ'łość. W tym ogólnym zarysie chcielibyśmy poszukiwać odpowiedzi na następujące główne kwestie: 1. jakie nastąpiły zmiany organizacyjne polskiej etnografii i jak one rzutowały na rozwój samej nauki; 2. jakie zmiany ,nastąpiły w głównych u1kierunkowaniach teoretyczno-metodologicznych i w jakiej mierze korespondują one ze współczesnymi wymaganiami; 3. jakie są najważniejsze kierunki prac badawczo-naukowych, ich istotne osiągnięcia i potrzeby; 4. ja1ki był, jest czy nawet powinien być stosune.k samej nauki do u;powsze.chniającego się zjawiska, które nazwiemy tu folkloryzmem. 3 - Lud, t. 53, 1969 �34 JOZEF BURSZT A I W organizacji polskiej etnografii mamy wyraźne cztery piony: Ikatedry uniwersyteckie, zakłady i pracownie naulkowe w ramach organizacyjnych Polskiej Akademii Nauk, specjalistyczne towarzystwa naukowe z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym na czele, czy też ośrodki etnograficzne w ogólnych i regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, wreszcie - jako ostatni pion - muzea etnograficzne czy też działy etnogr'aficzne w muzeach ogólnych. W powojennych zaś dziejach polskiej etnografii wydziel,ają się dwa główne okresy: do 1954 r. i po tym okresie, Ikiedy dzięki stworzeniu Instytutu Historii Kultu~y Materialnej PAN w grę weszły nowe formy organizacyjne badań nau1kowych oraz nowe stanowiska i tendencje badawcze i teoretyczno-metodologiczne. Okres pierwszych kilku lat powojennych wypełniła wytężona odbudowa uniwersyteckich ośrodków etnograficznych. Już w r. 1944 powstaje w Lublinie Katedra Etnografii i Etnologii pod kierunkiem Józefa Gajka, tam też reaktywuje się Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, jedyna powszechna org1anizacja polskich etnografów, która zaczyna odtąd po raz pierwszy w swych dziejach obejmować swą działalnością cały obszar kraju. Z ram też tego Towarzystwa wychodzi dość wcześnie szereg ogólnopolskich inicjatyw etnograficznych. W zniszczonej Warszawie posiadającej przed wojną kilka katedr typu etnograficznego, powstaje zupełnie od nowa Zakład Etnografii UW pod kierunkiem Witolda Dynowskiego. Podobnie w Poznaniu Eugeniusz Frankowski doprowad~a do wskrzeszenia Instytutu Etnologii UP., obok powstałego na krótko (B. Stelmachowska) Zakładu Etnografii Słowian Zachodnich. W Krakowie, z którym wojna obeszła się względnie łaskawie, Katedrę Etnografii Słowian tworzy Kazimierz Moszyński przesiedliwszy się tu z WHna, a Kazimierz Dobrowolski reaktywuje Seminarium Etnologii i Socjologii, przemianowane później na Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii. Powstają następnie zakłady etnograficzne w dwóch następnych, dotąd nieuniwersyteckich ośrodkach: w Toruniu (Boże.na Stelmachowska) i w Łodzi (Kazimiera Zawistowicz-Adamska). Tworzy się także uniwersytecki ośrodek etnograficzny we Wrocławiu (przejściowo Roman Reinfuss, potem Adolf Nasz, od 1953 także Józef Gajek). We wszystkich ośrodkach, prócz jedynie Krakowa, wyposażenie zakładów i ikatedr etnograficznych musiało być stworzone zupełnie od nowa, w takich też warunkach podjęto zarówno prace badawczo-naukowe jak i dydaktyczne. Do końca 1948 r. etnografia tworzy oddzielną sekcję kształcenia studentów w ramach tzw. nauk antropologicznych, jest ona też tzw. �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 35 przedmiotem pobocznym dla studium geografii, historii sztuki i socjologii i niektórych kierunków filologii, wg programu przedwojennego. Już jednak w 1950 r. wprowadza się, obok studiów etnograficznych starego typu, kształcenie studentów w ramach tzw. Studium Historii Kultury Materialnej, na trzech tylko uniwersytetach: warszawskim, krakowskim i poznańskim. Studium to 'łączyło ściśle archeologię z etnografią i kładło nacisk - zgodnie z ówczesnymi tendencjami na (zaniedbaną dotąd w znacznej mierze) historię kultury materialnej. Po kilku latach Studium HKM zostaje zastąpione dwoma odrębnymi kierunkami - archeologią i etnografią. Odtąd etnogPaiia zaczyna być nauczana według jednolitego, zmienianego zresztą i ulepszanego co pewien czas programu, aż na 6 uniwersytetach, poza więc wymienionymi także na łódzkim j lubelskim. I chociaż ostatnio nauczanie etnografii zostało ograniczone do 4 uniwersytetów {przejściowo nawet do trzech), to sam fakt, że stanowi ona u nas odrębną sekcję uniwersytecką należy uważać za okoliczność bardzo pomyślną. Wiadomo przecież, że nie jest tak w wielu krajach europejskich, gdzie etnografię złączono z innymi dyscyplinami, zwłaszcza z filologią i historią. Okazuje się ponadto, że obawy Komisji Planowani'a o swoistą "nadprodu1kcję" młodej kadry etnografów - co uwidacznia się we wprowadzaniu corocznie na nie1których uniwersytetach studiów przemiennych - jak dotąd, nie sprawdzają się. Absolwenci etnografii znajdują joaiksię okazuje - dość szerokie możliwości zatrudnienia nie tylko w placówkach ściśle etnograficznych, ale także - i może przede wszystJkim w rozwijających się dynamicznie instytucjach społeczno-kulturalnych, do czego zresztą, z racji swego przygotowania, są chyba najbardziej predestynowani. F-aikt ten rzutuje w ja1k.iś :sposób na sam iprogram kształcenia etnograficznego. Jest charakterystyczne, że żaden z uniwersytedkich ośrodków etnograficznych nie doszedł do stworzenia własnego organu wydawnicrego (jak to jest np. w archeologii). Cała produkcja nauikowa tych ośrodków była przejmowana bądź przez serie wydawnicze PTL, Etnografię Polską, publikacje muzealne czy też wydawnictwa o charakterze ogólnym. Powstały co najwyżej (jaik np. w Poznaniu) etnograd'iczne serie wydawnicze w ramach wydawnictw uniwersyteckich. Etnografia zresztą nie miała nigdy takiej pomyślnej aury społecznej ja np. 'archeologia, która cieszyła się maksymalnym niemal uznaniem, ostatnio głównie z racji swej funkcji w obchodach Tysiącleda Państwa Polskiego. alPinia społeczna w wartościowaniu etnografii wydaje się od pewnego czasu zmieniać na korzyść, co jest chyba zjawiskiem nieco złożonym; wiązać się to zdaje takźe ze zmianą· wartościowania samej ikultury ludowej. �36 JOZEF BURSZT A PolsJkie Towarzystwo Ludm~nawcze (do 1951 Zarząd Główny w Lublinie, w latach 1951-1953 w Poznaniu, potem we Wrocławiu) było co najmniej przez 10 powojennych lat jedyną ogólną organizacją etnografów i wyłącznym zorganizowanym reprezentantem tej nauki na zewnątrz. Ono było też jedynym forum wymiany myśli, dyskusji przedmiotowych i teoretycznych, podejmowania szerszych akcji badawczych omz szerokiej dzia"lalności wydawniczej, pod wieloletnim efektywnym kierownictwem prof. J. Gajka. Na czoło wysuwa się ta ost'atnia działalność. Warto tu więc przypomnieć i uporządkować odnośne fakty. Tak więc tuż po wojnie PTL wznawia zasłużone c7Jasopismo etnograficzne Lud jako swój organ, ponadto uruchomiło względnie wznowiło po kolei szereg serii wydawniczych, a mianowicie: 1. Prace Etnologiczne - od 1947 T., wyszło tomów 9. Seria obejmuje - jak wiadomo - prace z zakresu etnogl'afii powszechnej; 2. Prace i Materiały Etnograficzne - od 1934 r., łącznie tomów 26 (w tym po wojnie tomów 21). Zawierają one zazwyczaj prace zbiorowe dotyczące etnografii regionalnej oraz różne monografie tematyczne; 3. Atlas Polskich Strojów Ludowych od 1949 r. Dotąd ukazało się 29 zeszytów z różnych regionów Polski; 4. Archiwum Etnograficzne od 1951 r., dotąd tomów 30, wydawanych powieliaczowo (malą poligrafią) a zawierających prace o różnym charakterze źródłowym (np. źródła do strojów ludowych, kwestionariusze, bibliografie, biografie i monografie tematyczne); 5. Biblioteka Popularna - od 1958 L, dotąd tomów 4; 6. Literatura Ludowa - od 1957 r., nieTegul'arnie wychodzący 2-miesięcznik jako jedyne c7Jasopismo fallklarystyczne pod red. J. Krzyżanowskiego; wyszło roczników 10; 7. Łódzkie Studia Etnograficzne - od 1959 r., rocznik, pod red. K. Z'awistowicz-Adamskiej w Łodzi, dotąd tomów 10; i wreszcie 8. Dzieła Wszystkie O. Kolberga. Jest to seria specjalna, zainicjowana - jaik wiadomo - już w pierwszych latach po wojnie, do jej realizacji przyszło jednak dopiero w ramach obchodów TysiącJeda Państwa Polskiego. Od 1962 T. do jesieni r. 1969 wyszło łącznie tomów: 50, ca,łość, 'będ.ąca w ikoile'jnym OIpracowani1u,pr'zewidziana jest na 80 romów. Wszystlkie te serie wydawnicze, z których aż 8 powstało w okresie omawianym, - nadal kontynuowane, choć różnie można je w szczegółach oceniać - są niewątpliwie dużym osiągnięciem organizacyjno-wydawniczym PTL, wysuwającym tę organiz'ację wśród innych analogicznych w Europie na jedno z naczelnych miejsc. Czołową rolę pełniło czasopismo Lud aż do uk'azania się drugiego - Etnografii Polskiej. Na jego łamach miały miejsce także w okresie przełomowym lat 19491953 podstawowe dyskusje metodologiczne nad charakterem etnografii �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 37 w aspekcie współczesnej myśli naukowej i nowoczesnych potrzeb społecznych. Właśnie PTL organizowało wiele takich konferencji (do 1952 r. odbyło się ich 6), przyswajało również, szczególnie w tym właśnie okresie, osiągnięcia i metody etnografii radzieckiej. Gdy zaś w wyniku swoistej organizacji polskiej nauki nastąpił rozdział poszczególnych dziedzin kultury ludowej o czym jeszcze wspomnimy - między Instytut Sztuki, Instytut Badań Literackich i Instytut Historii Kultury Materialnej kładący nacisk na badania tej właśnie dziedziny kultury - Towarzystwo Ludoznawcze było, jako to słusznie zaznaczył J. Gajek (Lud, t. 43), jedyną platformą łączącą całość problematyki etnograficznej i utrzymującą żywy kontakt zarówno ze specjalistami innych dziedzin (językoznawstwa, antropologii, filologii, historii kultury itd.), j-ak też z szeroką rzeszą miłośników swojszczyzny - z regionalistami, krajozlnawcami i różnego ,autor'amentu etnografami - amatorami. Poświęciliśmy sporo miejsca omówieniu działalności PolsIkiego Towarzystwa Ludoznawczego jako najbardziej dla etnografii polskiej zasłużonej ogólnopoilskiej organizacji społeczno-kulturalnej o wyłącznym profilu etnograficznym. Nie należy jednak zapominać, że pewną etnografkzną dział,alność badawcw-naukową i wydawmiezą spotkać moż·· na zarówno w regionalnych towarzystwach naukowych i społeczno-kulturalnych, jak też i w specjalistycznych towarzystwach naukowych. Te pierwsze jak np. Pozmańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Lubuskie Towarzystwo Naukowe i inne - wyłoniły oSitatnio specjalne komisje etnograficzne z własnym planem badawczo-naukowym. Ale nawet i wtedy, kiedy takich komisji nie ma, etnografia regionalna znajduje w nich od czasu do czasu swe miejsce, w niektórych, jak np. w Rzeszowie, Gdańsku, wybitne. Zależy to od lokalnych okoliczności, a zwłaszcza od zainteresowań ich członków czy pracowników. Podobnie jest w specjalistycznych towarzystwach naukowych, do których często właśnie przechodzi po studiach młoda kadm etnografów. Można tu wymienić: Instytut Zachodni, Instytut Zachodnio-Pomorski, Instytut Bałtycki w Gdańsku, Instytut Śląski w Opolu, czy - ostatnio wydzielony w Olsztynie z Towarzystwa "Pojezierze" - Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego. Rozwijająca się ostatnio dość żywo działalność takich ośrodków (nie zawsze, co prawda własnymi siłami etnograficznymi lecz często zapraszanymi z zewnątrz) zasługiwałaby już na osobne omówienie. Jest oczywiste, że kierunek działalności tych ośrodków jest do pewnego stopnia odbiciem sytuacji panującej w etnografii uniwersyteckiej i akademickiej, czy w działalności muzealnej. Kolejnym pionem organizacyjnym polskiej etnografii są zakł-ady �38 JOZEF BURSZTA Polskiej Akademii Nauk. Pierwsza ogólnopolska konferencja metodologiczna etnografów ,w Krakowie (17-19 II 1951), zorganizowana przez PTL i zapoczątkowująca teoretyczną reorientację etnografii, uchwaliła wprawdzie powołanie w obrębie Polskiej Akademii Nauk odrębnego Instytutu Etnograficznego, do jego jednaik powstania mimo kilku jeszcze późniejszych i nawet najnowszych prób - dotąd nie doszło. W obrębie natomiast powołanego z końcem 1953 r. Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN wydzielono z początkiem 1954 r. Dział IV tegoż Instytutu (kier. prof. W. Dynowski) jako akademicką reprezentację etnografii polskiej. Po pewnych zmianach organizacyjnych w skład tego Działu wchodzą ostatnio następujące zakłady i pracownie: Zakład Etnografii POJWszechinejw Warszawie (kier. prof. W. Dynowski) z podległą .jemu Pra'cownią Etnografii Powszechnej w Poznaniu {doe. M. F,ranlkowslm); Zakład Polskiego Attlasu Etnograficznego we W!rodawlu (prof. J. Gaj~k) - agenda przejęta zPo1skiego Towarzystwa Ludoznawczego; Zakład Etnografii Polski w Krakowie (prof. M. Gładysz) ze specjalną w obrębie tego Zakładu Pracownią Etnografii Karpat; Zakład Etnografii Polski w Warszawie (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) z podlegającą jemu formalnie Pracownią Etnograficzną w Łodzi (prof. K. Zawistowicz-Adamska), w ramach zaś tej ostatniej specjalny Zespół Badania Kultury Robotniczej (Ikier. prof. K. DobrowolsJki). Łącznie zatem 7 zakładów i pracowni z zespołem. Organem Dzia'łu zostało czołowe dzisiaj czasopismo etnograficzne w Polsce Etnografia Polska (od 1958, dotąd tomów 12), prace zaś pracowników drukuje się w serii Biblioteka Etnografii Polskiej (dotąd tomów 16). Cechą szczególną rozwoju stosunków w okresie powojennym jest oderwanie niektórych dziedzin kultury ludowej z zakresu organizacyjnego etnografii i przydzielenie ich odrębnym instytutom. Tak więc folklor słowny stał się przedmiotem badań odrębnego zakładu dla badań literatury ludowej, wchodzącego w ramy organizacyjne Instytutu Badań Literackich PAN (kier. prof. J. Krzyżanowski i dr H. Kapełuś). Z pracownią tą związana jest redakcja czasopisma PTL Literatura Ludowa. A znów folklor muzyczny i sztuka ludowa objęte są badaniami Instytutu Sztuki PAN, przez dwie odrębne pracownie, a mianowicie: Pracownia Badań Sztuki Ludowej (prof. R. Reinfuss: niejako organem tej pracowni jest kwartalnik Polska Sztuka Ludowa, od 1947 r.). Drugą jest Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym (kier. uprzednio doc. M. Sobieski, ostatnio mgr .T. Sobieska). Ostatnim wreszcie, czwartym pionem organizacyjnym polskiej etnogr.afii są muzea. Należy tu wyróżnić samodzielne muzea etnograficzne oraz oddziały etnograficzne typu ogólnego. Samodzielnych muzeów �Etnogra/ia w ćwierćWieczu PoLski Ludowej 39 etnograficznych mamy w Polsce 7, ·a to w: Warszawie, Krakowie, Toruniu, Poznaniu, Wrocławiu i w Sanoku; można tu doliczyć także łączOiI1ez archeologicznym muzeum w Łodzi. Więikszość z nich ma swoje wydawnictwa ciągłe: Zeszyty Muzeum Etnograficznego w Warszawie (wyszło zeszytów 7); Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie (od 1966, wyszło tomów 3) oraz tamże seria Prac i Materiałów; Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; Roczniki Etnografii Śląskiej i Zeszyty Etnograficzne we Wrocławiu oraz Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (od 1957, wyszło tomów 12). Drugim typem są muzea wielodziałowe. Dział etnograficzny znajduje się przy sporej części muzeów lokalnych, których liczba zresztą szybko z każdym niemal rokiem rośnie. Niektóre z nich mają swoje, choć nieregularne, periodyki wydawnicze (Bytom, Rzeszów, Opole, Olsztyn, Białystok, Kielce, Sz'czecin). Od pewnego czasu panuje duże ożywienie w ,tworzeniu muzeów skansenowskich. Istnieją one, nie/kiedy w zalążku, w Toruniu, Sanoiku, Zubrzycy Górnej, Olsztynku, Klukach (pow. Słupsk), Opolu, Nowogrodzie Łomżyńskim i we Wdzydzach Kaszubskich; tworzą się w: Po~naniu, Zielonej Górze, Szczecinie i w killku jeszcze innych ośrodkach. O działalności muzeów informuje szczegółowo artykuł prof. dr M. Znamierowskiej-Priifferowej. Interesuje nas w tej chwili ten zasadniczy fakt, że zarówno samodzielne muzea etnograficzne jak i takież oddziały w muzeach ogólnych -prócz swoich wielostronnych funkcji - stały się, przynajmniej znaczna ich część, bardzo poważnymi placówkami naukowymi a cennym regionalnym profilu badawczo-naukowym i dokumentacyjnym, częstokroć wręcz odkrywczym. Przykładów można by dać wiele, aż do takich niezwyklecharakterystyc~nych i twórczych postaci, jak np. doc. dr A. Chętnik czy doc. F. Kotula. Ta strona działalności muzeów, zwłaszcza właśnie regionalnych, zasługiwałaby również na specjalne omówienie. Na całość więc dorobku etnografii polskiej w ciągu ostatnich 25 lat dorobku niewątpliwie ogromnego składa się ogólna suma osiągnięć wszystkich tych czterech jej pionów organizacyjnych. Jest to suma złożona dość mechanicznie, gdyż z części, z których każda rozwijała się w znacznej mierze od siebie niezależnie; każdy pion bowiem, podlegający innym organom zwierzchnim, wypracowywał swoje plany badawczo-nauikowe we własnych ramach, bez koordynacji z innymi pionami, a nawet jeśli chodzi o ośrodki uniwersyteckie bez ich uzgadniania między mniejszymi jednostkami organiz,acyjiI1ymi tego samego typu. Trudno by powiedzieć, czy suma tego dorobiku byłaby większa czy mniejsza, lepsza czy gorsza, gdyby losy organizacyjne potoczyły się inaczej, a więc gdyby cały zakres przedmiotu badań _ �40 JOZEF BURSZT A kultura ludowa, jeśli chodzi o nasze, polskie warun!ki - podlegał muś jednolitemu ośrodkowi planującemu i koordynacyjnemu. to na pewno dorobek inny. Faktem pozostaje, że taka j'ak u nas organizacyjna nauki etnografii nie ma - biorąc w całości odpowiednika w innych krajach. jaikieByłby postać swego II Równolegle z omówionymi zmianami orgHnizacyjnymi w naszej etnografii następowały znamienne przeobrażenia w tendencjach, ukierunkowaniach i prądach teoretyczno-metodologicznych. Zasadnicze zmi'any można ująć w następujące punkty: 1. przeżywanie się i wygasanie różnorodnych "szkół" z okresu międzywojennego przy równoczesnym dużym wkładzie starszego pokołeni'a etnografów w początkach okresu w ogólny dorobek naukowy; 2.ożywione dyskusje metodologiczne nad przedmiotem, celami i metodami etnografii w celu dostosowania jej do zupełnie zmienionej po wojnie sytuacji i potrzeb; 3. zasadnicze oparcie tej nauki o założenia metodologiczne materializmu dialektycznego i historycznego, przy równoczesnym znacznym zainteresowaniu osiągnięciami etnografii zachodniej; 4. planowanie badal1 i ich znaczne ożywienie. Tuż po wyzwoleniu, w 1945 roiku, na czoło wysunęły się pilne potrzeby badawczo-terenowe na Ziemiach Odzyskanych. Należało w pierwszym rzędzie ukazać z jednej strony obraz etnograficzny polskich grup ludnościowych na tych ziemiach, z drugiej przedstawić etnograficzne postulaty w odniesieniu do sposobu zasiedlenia tych obszarów ludnością polską. Etnografowie wzięli aktywny udział w kolejnych sesjach Rady Naukowej dla Zagadniel1 Ziem Odzyskanych, na których przedstawiono (K. Dobrowolski) swoiste dezyderaty w sprawie procesu zasiedlenia tych ziem, jakie wynikały z typu kultury grup osadników. W ramach zaś szeroko zakrojonych prac Instytutu Zachodniego w Poznaniu, publikującego serię wydawniczą Ziemie Staropolskie, a także w serii specj1alnych publikacji i artyikułów, opracowano obrazy kultury ludowej polskich grup autochtonicznych na Pomorzu Zachodnim i Wschodnim (B. Stelmachowska, M. Znamierowska-Priifferowa, E. Sukertowa-Biedrawina), Ziemi Lubuskiej (A. Kutrzeba) i Śląska Dolnego (M. Gładysz, J. Ligęza i inni). Tak się jednak niestety sprawy ułożyły_ że etnografowie - mimo planów i zapowiedzi - nie podjęli (jak np. socjologowie czy demografowie) dość wcześnie badal1 nad kapitalnymi �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 41 procesami osadnictwa, ,adaptacji i integracji kulturowej społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich w celu uchwycenia tych procesów in statu nascendi. Badania takie rozpoczęto właściwie dopiero od roku ok. 1960 (ośrodek poznański, wrocławski, opolski, później też dals7Je), kiedy to pierwszą, najciekawszą bodaj fazę tych procesów trzeba było już w znacznej mierze rekonstruować. Nawiasem mówiąc, etnografia ówczesna (jeśli już użyjemy takiego personifikującego zwrotu), zorientowana według międzywojennych "szkół", nie był'a przygotowana (poza, oczywiście, kierunkiem badawczym K. Dobrowolskiego) do podjęcia tego typu badań. 'Nie dziwne więc, że w stosunku do Ziem Zachodnich ograniczono się na długo do dokumentacji jedynie tradycyjnej kultury ludowej. J est zrozumiałe, że w pierwszych latach po wojnie, w okresie odbudowy placówek i warsztatów naukowych, etnografia polska mogła odbudować się na dorobku międzywojennym i do tego dorobku ukierunkowanego zresztą według różnych "szkół" nawiązała. Do głosu doszli uczeni starszego pokolenia, choć część z nich w czasie wojny zginęła. Nie dożył końca wojny Adam Fischer, zginął z rąk okupantów czołowy polski przedstawiciel wiedeńskiej sZ:koły kulturowo-historycznej i twórca jej "polskiej" odmiany - Stanisław Poniatowski. Jego jednak teoretyczne i materiałowe rozprawy drukowane są w Ludzie (1947, 1948). Klasycznym reprezentantem założeń metodologicznych tego kierunku poz,ostał nadal Jan Czekanowski, czołowy antropolog i twórca polskiej szkoły 'antropologicznej, zwolennikami stali się także inni (J. Gajek, E. Bulanda). Właśnie w obrębie tego kierunku powstał projekt opracowania Polskiego Atlasu Etnogmficznego jak też i Atlasu Strojów Ludowych, do realiz.acji Iktórych - jak wspomniano - przystąpiło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a potem zakład PAN. W pierwszych latach po wojnie prezentuje swój syntetyczny dorobek historyk kultury, socjolog i etnograf, prof. J. SL Bystroń, w postaci głównie dwóch podręcznikowych prac: Kultura ludowa (wydanie II) i Etnografia Polski {ł1947). Jest charakterystyczne, że słabo przejawia się teoretyczna myśl anglosaskiego kierunku funkcjonalnego, stworzonego przecież przez Polaka, B. Malinowskiego. Poza informującymi ,artykułami (E. Bulanda - 1945, F. Mirek - 1947 i J. Obrębski) nie ma poważniejszych opracowań. Nie stworzono też ani w tym czasie, ani później, żadnego wzoru monografii regionalnej w oparciu o teorię tego kierunku. Podlegnie on zresztą wkrótce ostrej krytyce. Niektóre z dawnych ukierunkowań, jak np. fenomenologiczny (C. Baudouin-Courtenay-Jędrzejewiczowa w Wilnie, po wojnie w Londynie) nie przejawiły się w ogóle, inne (np. psychologizm E. Frankowski) tylko przez pewien C7Jas. �42 JOZEF BURSZT A Okresu przedwojennego sięga kierunek metodologicz.ny wypracowany przez K. Dobrowolskiego, zwany integralnym. Powstał on jednak raczej w obrębie socjologii i w tych ramach w gruncie rzeczy jest on uprawiany, bafdzo zresztą aktywnie i produktywnie. Również w okresie przedwojennym skrystalizował K. Moszyński, czołowy polski etnolog, swój teoretyczny kierunek tzw. ewolucjonizmu krytycznego, czego wyr'azem jest przede wszystkim jego monumentalne 3-tomowe dzieło Kultura ludowa Słowian (1929-1939). Dał temu teoretyczne podstawy także w okresie omawianym (1947-1949). • Dalszych kilka powojennych lat dziejów polskiej etnografii znamienne jest (od strony teoretycznej) dość gwałtowną krytyką przejawów niektórych kierunków etnologii zachodniej. Najbardziej ostra krytyka, wynikająca jednak w znacznej mierze z racji politycznych, skierowana została właśnie na funkcjonalizm. Z drugiej znów strony niektóre dawniejsze i współczesne kierunki etnologii 'anglosaskiej i ameryJkańsikiej stają się przedmiotem solidnych opracowań, ale socjologów (J. Lutyńskiego, A. KłoskowsJkiej). Równolegle pojawia się coraz więcej opracowań informujących o etnografii radzieckiej. Piszą na jej temat J. LutyńsJki, E. Frankowski, J. Kulczycki, T. Wróblewski, wydaje się tłumaczenia pmc S. A. Tokan~wa, S. P. Tołstowa, .1. Potiechina, M. Lewina i innych (Lud, t. 39), także dwóch prac zbiorowych: Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952) oraz szereg wybranych artykułów składających się na wydany przez PTL zbiorowy tom Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953). Tym akcjom towarzyszą dyskusje i konferencje metodologiczne, zwłaszcza w obrębie PTL. Dzięki inicjatywie PTL m. in. doszło do zwołania 3-dniowej konferencji metodologicznej w Krakowie (1951), która dla dalszego ukierunkowania polskiej etnografii miała poważne znaczenie. Postanowiono tam m. in. położyć w badaniach nacisk .na dynamikę współczesnych przeobrażeń oraz na powiązania etnografii z życiem i budową socjalizmu. Uchwalono też powołanie Instytutu Etnograficznego w obrębie Polskiej Akademii Nauk. Chociaż wiele z postanowień i zapowiedzi miało jeszcze wówczas charakter raczej deklaraJtywny i werbalny (zob. Lud, t. 39), niemniej jednak - wraz zresztą z metodologiczną reorientacją całej wówczas polskiej humanistylki - zaznaczył się także w etnografii zasadniczy zwrot. Od tego też czasu przyjęło się używanie terminu "etnografia" na oznaczenie dwu dotąd wyróimianych nauk: ell;nogl'afii (nauki opisowej) i etnologii (nauki porównawczej, teoretycznej). Stąd też :pojęcie "etnografia" oznacza odrtąd za:równo naukę OIpisową o kulturze, j:ak i teoretyczną, choć jeszcze często do dzisiaj, niejako dla uwydatnienia tej drugiej strony, spotyka się używanie terminu etnologia. �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 43 W tym zwrotnym okresie w dziejach etnografii polskiej, do roku 1956, miało miejsce kilka konferencji metodologicznych i sprawozdawczo-planujących. Wytyczyłyo.ne zarówno kierunki jak i konkretny prognam badawczy. Wychodziły one wpierw z inicjatywy PTL, później PAN, która stała się z czasem głównym ośrodkiem organizacyjnym etnografii. Kilka kolejnych konferencji dotyczyło prac nad realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego (Pracownia we Wrocławiu pod kierunkiem prof. Gajka). Najważniejsza z nich, 6-8 VI 1956, z udziałem etnografów, języikoznawców, historyków, archeologów, -antropologów i geografów - oceniła stosowane w badaniach terenowych metody badawcze, siatkę punktów, hasła, opracowane już kartogramy, zagadnienie współpracy z innymi naukami przy realizacji atlasu -oraz przedyskutował-a założenia metodologiczne. W sprawie PAE powstała też spora już literatura. J'ak wiadomo, wyszły dotąd tylko 3 zeszyty PAE. W wydaniu następnych nastąpiły pewne zahamowania wynikające z różnorodnych przyczyn. Opracowywanie PAE jest jednym z niewielu zbiorowych przedsięwzięć etnograficznych, obejmujących teren całej Polski. Inne konferencje dotyczyły zagadnień metodologicznych całej etnografii. Najważniejsza z nich, zwołana przez PAN, miała miejsce w KraIkowie w dniu 23 IV 1956. Zgromadziła ona 80 etnografów z całej Polski, a dotyczyła oceny dotychczasowych dróg rozwojowych etnografii polsikiej oraz jej obecnych zadań na tle sytuacji etnografii w innych krajach oraz :konkretnych potrzeb i związków etnografii z innymi naukami (referat prof. Dobrowolskiego). Określono tam etnografię jako nauikę historyczną, badającą kulturę ludu pracującego, jej kształtowanie się i przeobrażenia. Przy wyznaczaiu jej współczesnych teoretycznych i metodologicznych podstaw widziano dwa podstawowe zadania: rekonstruowanie minionych procesów kulturowych oraz badanie współczesnej, żywej rz-eczywistości kulturowej (w sensie badań małych społeczności i ich kultury). To ostatnie określono jako podstawową domenę etnografii. Realizując te zadani-a, w etnografii powinno krzyżować się - jak mówił Dobrowolski - indywidualizujący i syntetyzujący (teoretyczny) punkt widzenia. Tezy powyższe były prezentacją wspomnianego integralnego ukierunkowania w etnografii, reprezentowanego przez K. Dobrowolskiego i jego "szkołę". To w gruncie rzeczy socjologiczne stanowisko (o cechach strukturalizmu empirycznego w hadaniu społeczności lokalnych) starło się na tej właśnie :konferencji z innym, mianowicie ewolucjonizmu krytycznego, reprezentowanego przez K. Moszyńskiego (wydawał on właśnie wówczas swoje wielkie dzieło: Człowiek. Wstęp do etnografii �44 JOZEF BURSZTA powszechnej i etnologii, 1958). Rz.ecz zrozumiała. Są to przecież dwa diametralnie różne i przeciwst,awne stanowiska metodologiczne w etnografii. Inna znów konferencja zasadnicza (20-23 III 1956) dotyczyła tylko placówek etnograficznych skupionych w PAN. Wytyczyła ona na wiele lat tematykę badawczą tych właśnie placówek, już zresztą uprzednio rozpoczętą. Placówki etnograficzne PAN podjęły następujące ważniejsze badania: 1. Opracowanie regionalnych monografii etnograficznych: wsi Siołkowice na Śląsku Opolskim (kier. M. Gładysz, wyszły 2 tomy, dalsze Wi opracowaniu); regionu kurpiowskiego (kier. A. Kutrzeba-Pojnarowa, wyszły 3 tomy pt. Kurpie. Puszcza Zielona). Planowano wówczas opracowanie kiliku jeszcze innych regionów, do pełnej realizacji tych badań jednak nie doszło. 2. Monografie tematyczne, jak: główne i dodatkowe zajęcia ludności wiejskiej w XIX i XX w. {kier. K. Zawistowicz-Adamska, wyszło kilka prac); rozwój narzędzi rolniczych na tle przeobrażeń s.połeczno-gospodarcżych i kulturowych wsi małopolskiej oraz współczesne kształtowanie się kultury mas pracujących (kier. K. Dobrowolski). Z tych zakresów wysz'ło drulkiem również wiele opracowań. J'ak okazuje się, placówki PAN podjęły - poza przejętym z PTL atlasem etnograficznym - tematy:kę badawczą zbliżoną do tej, jaką uprawiały i prowadzą ośrodki uniwersyteckie. Planowano wprawdzie opracowanie uniwersyteckiego podręc~nika etnografii, ale nie wyszedł on dotąd poza wstępne płanowanie. Nie udało się też dotąd działowi etnograficznemu PAN zorganizować ani jednej (poza badaniami kultury ludowej Karpat) międzynarodowej !konferencji (sesji) etnograficznej. Natomiast PTL ma na swoim koncie Międzynarodową Sesję Pomorzoznawczą w Szczecinie (1960), która była poważnym wydarzeniem. W ostatnich 10 latach badania w obrębie PAN rozszerzono o tematykę pozakrajową, a więc powszechną. Ośrodek warszawski (kier. W. Dynowski) podjął terenowe badania w Mongolii i zamkną\ je monografią Współczesna Mongolia i kilIkoma innymi ro~prawami. Pracownia Etnografii Powszechnej w Poznaniu (kier. M. Frankowska) podjęła niektóre zagadnienia etnograficzne Ameryki łacińskiej (Peru w XVI-XVII w., Meksyk). O tym kierunku badań informuje szczegółowo artyikuł M. Frankowskiej. W'łączeni'e etnografii w ramy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN spowodowało przez dłuższy okres czasu znaczną przewagę (niemal wyłączność) tematy:ki badawczej z zakresu kultury materialnej, notabene dotąd w etnografii polskiej mocno zaniedbanej. Zważyć przy tym należy, że kulturę materialną głównie badały też inne działy tego �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 45 Instytutu - archeologicmy i historyczny. Doprowadziło to do zaCleSnienia współpracy etnografów z przedstawicielami tych właśnie dwóch dyscyplin. W efekcie kultura materialna obszaru polskiego została bardzo dobrze opr'acowana, jak to wyn.tka z zamieszczonego niżej artykułu A. Kutrzeby-Pojnawwej. Liter,atura zarówno monograficzna jak i syntetyczna jest tu wręcz ogromna. Zaniedbano jednak przy tym :wacznie badania strony społecznej i umysłowej kultury ludowej. Niejako do odrobienia strat przystąpiono w ostatnich latach. W ostatnich też latach coraz czę-ściej :oaczynają pojawiać się zwłaszcza w czasopiśmie Etnografia Polska - artykuły o charakterze teoretyczno-metodologicznym, pis'ane zarówno przez pracowników PAN jak i uniwersytetów. Dotyczą one głównie dwóch spraw: 1. badania kultury współczesnej i społeczności lokalnych; 2. współczesnych kierunków w etnografii europejs1kiej i światowej. Ten ostatni dział jest jeszcze stosunkowo skąpo obsłużony. Coraz więcej natomiast pojawia się hadań nad tzw. współczesną rzeczY'wistością kulturową. Jeden ze zjazdów dorocznych PTL (Łódź 1967) poświęcony był wyłącznie tym zagadnieniom. Można wymienić tu następującą tematykę badawczą: przeobrażenia kultury wsi (społeczności lokalnych) pod wpływem procesów industrializacji i urbanizacji (sporo lokalnych badań w ośrodku łódzkim, krakowskim i poznańskim); wpływ kultury masowej; rozpad tradycyjnej kultury wsi; procesy adaptacji i integracji Ikulturowej wsi na zasiedlonych po wojnie polskich Ziemiach Zachodnich (szczególnie badania uniwersyteokie ośrodka poznańskiego) itp. Wszystkie te badania mają duże nachylenie socjologiczne i zbliżyły etnografię polską do zachodniej antropologii społecznej i kulturowej. Jest chara1kterystyczne, że wśród etnografów, zwłaszcza pokolenia mlodszego, przejawiają się dzisiaj tendencje do bardziej zdecydowanego samookreślenia się metodologicznego w sensie adekwatnego dostosowania etnografii do współczesnych potrzeb ~arówno w zakresie przedmiotów jak i metod badań; etnografia tradycyjna z jej przedmiotem - tradycyjną kulturą ludową i z dotychczasowymi metodami - znajduje się w swoistym kryzysie, podkreślanym wielokrotnie. Oderwane od organizacyjnego pionu etnografii dziedziny - literatura ludowa, folklor muzyczny i taneczny 01"lazsztuka ludowa - są przedmiotem badań o różnym natężeniu. Hist()rycy literatury (J. Krzyżanowski, St. Pigoń) opracowali teoretyczne podstawy literatury ludowej, zajmowano się różnymi jej gatunkami, wydano też nieco materiałów źródłowych, systematyki zaś doczekała się jedynie bajka ludowa (J. Krzyżanowski, 1947). Folklor muzyczny zaś i sztuka ludowa - j'ak żadne inne dziedziny - są przedmiotem systematycznych badań na terenie całej Polski. W wyniku wieloletnich badań zespołu �4(i JOZEF z BURSZTA M. i J. Sobieskich zebrano całego terytorium Polski ok. 60 tys. tekstów i mel-odii, niez,ależnie od teg.o Polskie Radio nagromadziło również swoje zbiory regionalne. Ukazało się z tego zakresu sporo -artykułów w różnych czasopismach muzycznych i innych, wydano sporo zbiorków regionalnych. Systematyczne jednak opracowanie tego ogromnego zbioru musiało zostać przesunięte na póżniej. Nieco inaczej jest ze sztuką ludową, nad czym należy się jeszcze nieco dłużej zatrzymać. Sztuka ludowa jest tym działem kultury ludowej, który został najlepiej bodaj w Polsce przebadany. Stało się to dzięki należytej organizacji badań i ich systematycznemu przez cały okres kontynuowaniu. Już w 1946 roku zostaje utworzony przy Ministerstwie Kultury i Sztulki specjalny Instytut Badań Sztuki Ludowej, a w rok potem powstaje odpowiednie pismo - Polska Sztuka Ludowa. W roku 1950 instytut ten, pod nazwą Sekcji Badani-a Sztuki Ludowej (potem wspomnianej poprzednio Pracowni w Krakowie), staje się częścią składową Państwowego Instytutu Sztuki (później: Instytutu Sztuki PAN). W wyniku przebadania całego niemal /te.rytorium POllski, Pracownia ta dysponuje około 80 tysiącami pozycji 'archiwalnych (protokołów badań i rysunków) oraz ok. 45 tys. zdjęć fotograficznych. Dzięki systematycznym badaniom narosła też w okresie powojennym bardzo obszerna fachowa literatura do wszystkich działów sztuki ludowej. Równolegle z badani,ami i akcją publikacyjną następowały swoiste przeobI'ażenia metodologiczne w poglądach i interpretacji sztuki ludowej. Pierwsze lata powojenne cechowały się różnorodnością poglądów panujących w okresie międzywojennym, z przewagą jednak stanowiska formalistycznego i psychologicznego: szukania w sztuce ludowej owego constans, a więc tego, co trwałe, niezmienne, co miało cechować tę sztukę na różnych obszarach kuli ziemskiej, niezależnie od warunków bytu, coś, co miało być wyznaczone typowymi cechami tzw. pierwotnej psychiki. Tendencje okresu powojennego przyczyniły się do precyzowania pojęcia sztulki ludowej i do powiązania tego zjawiska z historycznym podłożem oraz z konkretnym środowiskiem. Szeroką dyskusję metodologiczną rozpoczęła odbyta w 1949 roku konferencja metodal-ogiczna w Toruniu, następnie druga w Krakowie (na Wawelu) w 1950 roku, będąca pierwszą próbą rewizji dotychczasowych ;poglądów i metod wreszcie trzecia konferencja (1951, Jadwisin), która była prezentacją nowych założeń metodologicznych. Badania terenowe tej dziedziny kultury .wsi oparto o szczegółowo ro'zpracowa,ny kwe.s,tionariusz używany do badań kolektywnych, przy czym zjawiska sztuki ujmowano kompleksowo z naciskiem na ich zmienność w czasie i w konkretnych warunkach środowisika. Szczególnie duże znaczenie miały teoretyczne prace i artykuły K. Piwockiego. Dyskusja nad pojmowaniem sztuki lu- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 47' dowej, przy dalszej równocześnie eksploracji terenu trwa jednak nadal. Szczególne znaczenie w tej dyskusji ma zasadniczy artyikuł K. Piwockiego (Sztu.ka ludowa w nauce o sztuce, "Lud", t. 51, 1967) oraz specjalnie zorganizowana dyskusja metodologiczna w redakcji Polskiej Sztuki Ludowej (zob. nr 4, 1967). III Gdybyśmy tak mogli polożyć na stole tom bibliografii polskich prac etnograficznych za ostatnie 25-lecie (niestety, opracowanie bibliografii jest jedną z naj słabszych stron naszej etnografii) byłby to tom olbrzymi. Bo istotnie, naukowy dorobek etnograficzny jest ogromny i przewyższa wszystkie analogiczne okresy z ubiegłych czasów. Nie ma tu oczywiście miejsca na szczegółową analizę tego dorobku - w znacznej mierze funkcję tę spełniają dalsze artyikuły w niniejszym tomie Ludu. Można wszakże usiłować przedstawić ogólną charakterystykę tego dorobku przez jego uporządkowanie w pewne ilustratywne działy ogólne, a więc nie tyle przedmi{)towe, C{) zalkresowe. Z tego punktu widzenia mielibyśmy: 1. Opracowania dotyczące całeg{) terytorium etnicznego Polski. Określenie takie kryje w sobie z jednej strony prace, które stanowią syntezę kultury lud{)wej etnicum polskiego, z drugiej zaś specjalistyczne pr'ace analityczne dotyczące pewnych stron kultury tego całego etnicum, jak np. atlasy etnograficzne. Można więc rzec, że całego obsz'aru Polski dotyczyły (jeśli nie będziemy brać pod uwagę sztuki ludowej i folkloru muzycznego) jedynie badania dla opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego, które - jak dotąd - objęły tylko kulturę materialną. Chociaż pracownia wrDcławska opracowała tylko część kartogramów, to jednak już one stały się podstawą do ciekawych dociekań na temat zróżnicowania kulturoweg{) Polski (por. Lud t. 47, artykuły J. Gajka i innych). Należy więc sobie życzyć, aby praca nad PAF. jak najżywiej postępowała dalej. Być może, Atlas da solidne p{)dstawy do opracowania mapy etnicznej Polsiki. Jak wiadom{), próby ośrodka warszawskiego opracowania takiej mapy nie dały rezultatów i dotąd ostatnim osiągnięciem w zakresie zróżnicowania etnicznego i etnograficznego Polski jest opracowanie, J. S. Bystronia (1925). W zakresie etnograficznych podziałów reg.ionalnych Polski zresztą nie ma opracowanych d{)tąd w pełni podstaw teoretyczno-metod{)logicznych, od których przecież należałoby całe zagadnienie rozpocząć. �48 JOZEF BURSZTA W zakresie syntezy ludowej kultury tradycyjnej Polski posługujemy się również dotąd starymi, popularnymi podręcznik'ami etnografii Polski A. Fischera (1926), S. Poniat'owskiego {1934, ten notabene, w znacznej mierze dotyczy b. polskich terenów wschodnich), czy J. S. Bystronia (1947). Szkoda więc, że nowoczesny, uniwersytecki podręcznik etnografii Polski, o którym mówiło się często w ciągu minionego ćwierćwiecza, nie wyszedł dalej poza wstępne rozmowy i plany. Nie mamy też wyczerpującego opracowania historii naszej dyscypliny. Wydaje się więc, że te i inne IPodobnebraki ogólne powinny były stać się zadaniem zakładów etnograficznych PAN, a nie badania i prace przeważnie tego samego typu, j-akie mogą prowadzić i prowadzą ośrodki uniwersyteckie czy zgoła nawet muzea. Podobnie ma się sprawa z historią lkultury ludowej w Polsce. Istnieje dobra synteza, ale tylko kultury rolniczej, opracowana przez historyków (Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, dwa tomy, 1964, dalsze w opracowaniu), w zakresie natomiast całości dziejów jesteśmy zdani na dawno już przestarzałe partie w Dziejach kultury polskiej A. Briidknera oraz w odniesieniu do norw01żytnego oikresu tY'ch dziejów na Kulturę ludową J. S. Bystronia {1936, 1947). Istnieje natomi'ast już tak wiele drobnych, wycinkowych opracowań do dziejów tej kultury, że na nową ich syntezę można się jlUż dzisiaj pokusić. A ,pO/kusa jest naprawdę duża, jeszcze zaś większe zapotrzebowanie. Sytuację dla takiego opracowania ulatwia po części fa1kt, że niektóre dziedziny Ikultury mają już swoje zarysy. Obok wspomnianego Zarysu historii gospodarstwa wiejskiego mamy np. historię włókiennictwa, wstępny zarys historii osadnictwa wiejskiego i rozplanowań wsi {J. Burszta, 1958), .szereg opracowań history:ków: J. Topolskiego, B. Baranowskiego, S. Inglota, Z. Kuchowicza i wielu innych, spośród etnografów zwłaszcza T. Seweryna i innych. Istnieje też mnóstwo opriacowań regionalnych i lokalnych. 2. Monografie regionów etnograficznych. Rozumie się tu opracowania obejmujące cał.()śćkultury danego regionu (większego czy mniejszego), grupy etnograficznej czy nawet etnograficzne monografie wsi jako swoistych ekspozycji kultury regionalnej. Aczkolwiek zasięg terenowy t~kich monografii może być różny - od dzielnicy Polski i wojewódZ'twa do pojedynczej wsi -to Ijednak (gdy ohodzi o badanie kultury tradycyjnej, a o taką tutaj chodzi) reprezentują one zazwyczaj jednolity mniej więcej model schematyczny. Całość kultury ludowej jest tu, według ustalonego z dawna wzoru, podzielona na: materialną, spolecz:ną i duchową {umysłową), każdy z tych dzi'ałów na koleJne elementy kulturowe. W taki właśnie sposób wszelkie opisy kultur regionalnych dają się z sobą zestawiać i porównywać. Ten typ opracowań, mający dawną sw.()ją genezę i długą już historię, �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 49 był i jest dość żywo po ostatniej wojnie kontynuowany. Najpełniejszym wymzem takiego opracowania jest 3-tomowa Kultura ludowa Wielkopolski (1960, 1964, 1967), dalej Kurpie. Puszcza Zielona (1962, 1964, 3 tomy, nie obejmujące jednak wszystkich dziedzin kultury lecz raczej wybrane z przewagą materialnej). W podobny sposób mamy opracowane inne, mniejsze regiony (zapowiadane na Ikonferencj'ach etnograficznych opraoowania innych, większych regionów Polski nie zostały zrealizowane), takie jak ,np. W. Łęgi Ziemia Chełmińska (1951), zbiorowe opracowanie Nad rzeką Ropą (1965), ostatnio duża monografia R. Kukiera Kaszubi bytowscy - i wiele innych, zwłaszcza monografii powiatów czy podobnych obszarów nazyw,anych '(często wbrew falktom historycznym) "ziemiami". Jeśli chodzi o etnograficzne monografie wsi - zjawisko mniej częste niż w okresie międzywojennym - to sZiczytowym w swej dokładno\ŚciosiągnięCliem jem kilkwtomorwa (nie :zakończ,ona jeszcze) monografia wsi Stare i Nowe Siołkowice, pod kierunkiem i ;redakcją M. Gładysza. Taki sam typ monografii reprezentują np. Pracze. Wieś w powiecie milickim, J. PawłOlWslkie'j(1965, 1967). Nie miejsce tu zresztą na wymienianie wszystkich. Historię teg'o typu opracowań przedstawiła K. Adamus (Etnografia Polski, t. II), a niektóre teoretycZine ich problemy ujął zwłaszcza J. Topolski (Kwartalnik HKM 1966 nr 3). W stosunku do tradycyjnego typu i schematu talki'ch monogra1ii można mieć dzisiaj szereg zastrzeżeń charakteru metodologicznego, niemniej monografie te mają szczególną wartość }ako zwŁaszcz·a źródło faktograficzne do dalszych badań innego już typu, ta:kże do syntez etnograficznych. 3. Monografie tematyczne i problemowe. Są to oczywiście ze wszystkichopracowań najliczniejsze, idące w tysiące. Można je systematyzować w różny sposób. Z punktu widzenia jednak rozwoju naszej nauki w omawianym okresie, można je ująć naj,pr'ościej w dwie główne grupy: A) ograniczające się do badań tradycyjnej kultury ludowej; B) mające za przedmiot współczesne procesy społeczno-lkulturowe, pojmowane oczywiście także w ich aspekcie diachronicznym. Podział ten dyktuje taki rzeczywiście stan w tych opracowaniach. W grupie A) zatem mieszczą się wszystkie te opracowania etnograficzne i etnograficzno-historyczne, które dotyczą wybranych zagadnień tradycyjnej kultury ludowej według typowego podziału na kulturę materialną, społeczną i umysłową. Zostały one dość szczegółowo omówione w dalszych ,artykuł,ach niniejszego wydawnictwa, nie będziemy więc tu bliżej się nimi zajmować. Brak tu oczywiście szczegółowego omówienia badań nad literaturą ludową, folklorem muzycznym i tanecznym oraz sztuką ludof\vą. Są to sprawy do specjalnego omówienia 4 - LuCi. t. 'i:l. 1%'1 �50 JOZEF BURSZT A prz,ez odpowiednich specjalistów. Niech nam tu więc wystarczą uwagi poprzednio wymienione. Monografie, o jakich tu mowa, stanowią dość szeroką gamę stopni: od czysto opisowych, wąskich tematycznie i drobiazgowych, traktujących wybrane zjawiska w sposób oderwany od kul turowego kontekstu, do problemowych, ujmujących badany przedmiot w synchronicznym i diachronicznym powiązaniu z c'ałością konkretnej kultury. Odnośnie do tych pierwszych nasuwa się uwaga zupełnie innego charakteru, mianowicie sprawa potocznej opinii o nauce etnografii. Otóż z racji tego, że monografie pierwszego typu - owe opisowe i drobiazgowe - były w omawianym okresie produkowane dość licznie, one właśnie stały się podstawą oceny całej etnografii u niektórych osób postronnych, nie związanych z etnografią, choć niekiedy nawet wysoko wykształconych i usytuowanych - że oto etnografia to nauka tylko o reliktach, że zajmuje się takimi "problemami", jak "cyfrowane portki" itp. Tacy i inni, mając na uwadze tylko tego typu prace, a nie dostrzegając całej problemowości zjawisk i opracowań etnograficznych, uważali, że etnografia to nauika zdecydowanie przeżywająca się już. Mówię o tym tutaj dlatego, że są to dość powszechne opinie jeszcze dzisiaj. Może też i dlatego etnograHa - tak przecież nauka rozbudowana - nie doczekała się swego samodzielnego miejsca w P AN. Problemowe traktowanie zjawisk tradycyjnej kultury ludowej wiąże etnogr'afię z szeregiem nauk pokrewnych i pomocniczych. Ponieważ przedmi,ot - tradycyjna kultura ludowa - ma zasadniczy aspekt historyczny, podstawowymi metodami w rozwiązywaniu problemów stała się metoda historyczna sensu largo i filologiczna. B) Monografie tematyczno-problemowe mające za przedmiot tzw. współczesność, stanowią zupełnie inny typ badań etnograficznych. Etnografia polska (nie licząc oczywiście typu bad,ań prowadzonych jeszoze przed wojną pod Ikierorwlni'CtwemK. DobI1owolskiego) przestawila się częśoCiowona ten rodzaj badań stosunkowo niedawno, zasadniczo po wspomnianej uprzednio serii konferencji metodologicznych. Przyjmowanie się tego typu badań jest zresztą spmwą zupełnie świeżą, o czym świadczy m. in. tematyika sesji naukowej z okazji walnego zebrania PTL w Łodzi w 1967 r. (zob. Łódzkie Studia Etnograficzne, t. X, 1968). Metodologiczne dyskusje i polemiki toczą się i będą z,apewne trwały jeszcze długo, choć opracowani'a tego rodzaju ukazują się coraz częściej. Chodzi tu o takie badania, jak: rozpad tradycyjnej kultury ludowej i tworzenie się współczesnego oblicza kulturowego wsi pod wpływem procesów urbanizacji, industrializacji i kultury masowej; procesy adaptacji i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich; kultura współczesnych grup zawodowych (np. górników, chłopo-rabotni- �Etnografia w ćwierćwieczu PoLski Ludowej 51 ków itp.). "Współczesność" pojmowana jest tu oczywiście szeroko i w pewnym sensie umownie, nie wyklucza to też historycznego ujmowania zjawisk; np. analizy przeobrażeń środowisk wiejskich, jakie prz.eprowadza ośrodek krakowski pod kierunkiem K. Dobrowolskiego, sięgają w głąb XIX w. Do tego typu badań należą nie tylko monografie nazywane tu tematyczno-problemowymi, ujmujące jeden jakiś, zazwyczaj bardziej typowy i "na czasie" aspekt kultury środowiska (te są najliczniejsze i najbardziej efektywne), ale takż·e (nieliczne dotąd) pełne monografie spoleczności lokalnych, badające całość współczesnej kultury tej społeczności, nie tylko kulturę tradycyjną· Oba te rodzaje badań opierają się (implicite, czy rzadziej explicite) o inne założenia metodologiczne, o inne też, niż w tzw. tradycyjnej etnografii, pojmowanie kultury. Przedmiotem badań nie jest tu już wielka grupa etniczna (lud) jako fragment uniwersalistycznie pojmowanej kultury (kultury ludzkości), lecz kultura konkretnej grupy lokalnej, najczęściej właśnie społeczności wiejskiej. Kulturę tę zaś w ślad za współczesnymi u1kierunkowaniami humanist~ki, a konkretnie za ustaleniami soc}ologii i antropologii społecznej czy kulturowej - pojmuje się nie jako sumę czy zbiór luźnych elementów kulturowych (jak to było w ukształtowanej na różnych dawnych kierunkach etnografii tradycyjnej), ale jako empirycznie ustrukturyzowaną i funkcjonującą całość. Takie stanowisko nakazuje, przy badaniu wybranych aspektów ;kultury środowiska, mieć stale na uwadze jego fun1kcjonalną i strukturalną łączność z całym kontekstem kulturowym. Zrozumiałe zatem, dlaczego czołowi dyskutanci na konferencji metodologicznej w 1956 roku - prof. Dobrowolski i prof. Moszyński - nie mogli znaleźć wspólnej platformy porozumienia, każdy z nich bowiem wychodził z odmiennych z-ałożeń metodologicznych. Tego rodzaju badania przeobrażeń społeczno-kulturowych społeczności lokalnych leżą jak najbardziej na linii współczesnego 2lapotrzebowania społecznego. Dokumentują bowiem one m. in. kulturową stronę procesu tworzenia się współczesnego społeczeństwa w warunikach socJalizmu i powstawania nowoczesnej kultury narodowej. Jak kiedyś co wielokrotnie analizował J. Chałasiński - na kulturę narodu składały się dwie odrębne kultury: "wyższa", elitarna, "pańska" i "niższa", niżej wartościowana, Ikultura "chłopska", tak dzisiaj obserwujemy, w ślad za ogromnymi przemianami strukturalnymi społeczeństwa polsJkiego stapianie się obu nurtów w jednolitą kulturę narodową. W tym stapianiu się tradycyjna kultura ludowa w swym naturalnym środowisku gwałtownie rozpada się i zanika. Nie ginie jednak zupełnie. Właśnie obserwujemy z,namienny pr·oces: kiedy owa "kultura chłopska" staje się cor·az więcej kategorią historyczną i gdy nieaktualne stały się dawne �52 JOZEF BURSZTA pejoratywne o niej sądy kultura ta zaczyna być oceniana jako wartościowa, piękna i interesująca. I nie tylko wartościowana. Także wykorzystywana w pełni w życiu kulturalnym narodu. Jest to szeroki, współczesny ,proces, który możemy nazwać folkloryzmem. Widoczny jest on w programach radiowych, telewizyjnych, na scenach i estradach, w uroczystościach lokalnych, wojewódzkich i centralnych, w turystyce, w programa'ch zespołów teatralnych, pieśni i tańca, nawet w zespołach big-beatowych; widoczny on jest w masowej' produkcji przedmiotów użytkowych kierowanej przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego - itd. Proces ten polega po prostu na stosowaniu folkloru, a więc na wykorzystywaniu najlepszych i najpię:kniejszych wytworów kultury ludowej, przejmowanych już najczęściej nie wprost z życia ale z naukowej ich, :właśnie etnograficznej doikumerrtaojri, dla wzbogacenia i uprzyjemnienia życia kulturalnego wszystkich warstw narodu. Ten narastający niemal żywiołowo proces !(jest to zresztą współczesne zjawis/ko europejskie i światowe) w przedziwny sposób godzi ową tradycję ludową i tradycyjne kierunki badać etnograficznych - z badaniami współczesnych zjawisk kulturowych, gdyż stanowi przecież jeden z najbardziej interesujących 'aspektów tych zjawisk. Jak dotąd jednak, mało jest nauikowego zainteresowania etnografów tym zjawiskiem. IV W podsumowaniu tego nazbyt ogólnego i skrótowego przeglądu etnografii polskiej w ostatnim ćwierćwieczu nasuwają się nieodparcie zasadnicze stwierdzenia odnośnie zarówno do charakteru jej dotychczasowego dorobku, jak też wynik,ających z tego najpilniejszych potrzeb i zadań w najbliższej przyszłości. Sumaryczny dorobek etnografii polskiej (mamy tu na myśli zasadniczo etnografię Polski w sensie pols:kiego folklife research) jest niewątpliwie bardzo duży, jeśli go liczyć ilością opublikowanych pozycji. Przekr'acza on znacznie i wielokrotnie cały dotychczasowy dorobek etnograficzny wszystkich poprzednich okresów. Jest to dorobek tak duży, że pełne jego opanowanie przez jedną osobę w ciągu jej życia wydaje się już raczej trudno ,osiąg'alne. Ten duży dorobek ogólny budzi jednak poważne refleksje, zwłaszcza w zestawieniu z charakterem dorobku etnograficznego w innych :krajach (choćby np. w porównaniu ze Szwe·cją, gdzie. notabene, etnogra- �Etnografia w ćwierćwieczu Polski Ludowej 53 fia jako dyscyplina uniwersytecka jest od polskiej zna,cznie młodsza}. Albowiem: 1) W dorobku tym uwidacznia się nie tyle jakieś jednolite planowanie w skali całego kraju - ile znakomita żywiołowość i przypadkowość, same w sobie pożyteczne jako spiritus movens w badaniach i zainteresowaniach tematycznych, ale przecież nie wystarczające. Stąd też ten ogólny dorobek jest w gruncie rzeczy, czy w przeważającej mierze, dość mechaniczną sumą indywidualnych wysiłków badaczy oraz poszczególnych ośrodków etnogr'aficznych, i jaJko talki nie za.5!p()ikajawielu istotnych potrzeb omawiaJllej dyscypliny. 2) Cechą omawianego okresu jest znaczna nierównomierność w opracowaniu poszczególnych dziedzin życia i kultury ludu. Są dziedziny jak kultura materialna - opracowane wszechstronnie i dość wyczerpująco, są inne znacznie mniej uwzględniHne czy nawet oa'łkowicie zaniedbane. Do tych ostatnich należy folklor sensu largissimo. W jego ramach dobrze przedstawia się - jak widzieliśmy - sztuka ludowa, w pewnej mierze folklor muzyczny, w szeregu natomiast innych dziHłów folkloru sytuacja wygląda wręcz żenująco. Niemal więc w ogóle nieruszone zostały takie rodzaje folkloru słownego, jak: zalklęcia, zagadki, twórczość ludowa związana z obrzędami, podania ludowe i legendy, satyra ludowa, twórczość widowisJkowa czy folklor dziecięcy. Sporadyczne były badania zwyczajów rodzinnych i dorocznych, wierzeii czy wiedzy ludowej. Istnieją tu więc do odrobienia ogromne obszary i dziedziny badań kultury ludu polskiego. 3) W dość rozstrzelonej i nierównie traktowanej tematyce badawczej ujawniała się nazbyt słaiba tendencja do opracowań syntetycZll1ych poszczególnych dziedzin życia i Ikultury ludu dotyczących całego polskiego terytorium etnicznego. Nawet tak preferowana dziedzina jak kultufia materialna, nie posiada syntetyzujących ujęć wielu działów kultury, np. budownictwa, odzieży, wielu dziedzin wytwórczości ludowej itp., a cóż dopiero mówić o większości dziedzin życia spo'łecznego i folkloru. Wydaje się, że opracowanie kolejnych takich tematycznych syntez jest warunkiem wstępnym dla oczekiwanej z dawna podręcznikowej syntezy etnografii Polski, stąd brak większości tych syntez tematycznych utrudniał realizację tej ogólnej syntezy. Ale nie tylko to. Odczuwa się brak także innych wstępnych a podstawowych opracowań: pojęć ogólnych i szczegółowej terminologii w zastosowaniu do potrzeb etnografii krajowej, preliminariów w zakresie założeń i podstaw teoretyczno-metodologicznych, słowni;k-a biograficznego, historii polskiej myśli etnograficznej nn tle ogólnym, historii badań r,egionalnych i innych itd. Te wszystkie potrzeby nie zostaną chyba nigdy w pełni opracowane na dotychczasowej drodze rozwoju żywiołowego i osiągnięć indywidual- �54 JOZEF BURSZT A nych. I chyba nazbyt wymownym jest fakt, że szereg zagadnień z powyższego zakresu, typowo etnogr-aficznych, zostało podjętych ;przez Iprzedstawicieli innych dyscyplin - zwłaszcza historii i socjologii. Chodzi talkże o to, by zainteresowania teoretyczne nie sprowadzały się tylko do indywidualnego hobby, ale były programem instytucjonalnym. 4) Wszelkie prace etnograficzne o charakterze syntetycznym wyma·gają istnienia dobrze postawionego archiwum czy archiwów dokumentacyjnych. Nowoczesne wymogi pracy naukowej zakładają możność korzystania przez wysoko kwalifikowanego pracownika naukowego z ł'atwo dostępnej pełnej bazy źródłowej, uporządkowanej według kryterium rzeczowego, czasowego i przestrzennego, aby mógł on główny swój wysiłek skoncentrować ·na opracowanie samego problemu. Sytuacja jest tymczasem daleka od ideału. Nie istnieje żadne centralne archiwum etnograficzne, co więcej, nie było ono dotąd nigdy na serio planowane. Tylko po części sprawę rozwiązuje archiwum etnograficzne stworzone przy Polskim Atlasie Etnograficznym we Wrocławiu, gdyż nastawione jest ono na określone, specjalne ccle. Świetnie zorganizowane i na europejskim poziomie postawione archiwum sztuki ludowej w Krakowie obejmuje tylko tę jedną dziedzinę, podobnie jak warszawskie archiwum folkloru muzy'cznego. A znów archiwizacja przy muzeach etnograficznych ma z regu'ły zasięg loikalny, zaiŚ dokumel1'taJoja przy katedrach i zakładach PAN ma zazwyczaj charakter specjalistyczny i ściśle zamknięty. Ogromne zbiory różnych etnograficznych wydawnictw źródłowych (nie mówiąc o szerokich rękopiśmiennych zJbiorach archiwalnych) czelmją nadal na dokumentacyjne rozpracowanie. Skutek jest oczywiście taki, że k'ażdy, kto chciałby przystąpić do jakiegoś syntetycznego opracowania przedmiotowego bądź ogólnego - stwarzać sobie musi sam wystarczającą bazę źródłową niemal od samego początJku. To zazwyczaj przekracza siły i zasoby jednostki. Nie dziwne zatem, że prace syntetyczne są tak skąpe, a opracowania mają w ogromnej większości cha·raikter regionalny i przyczynkarski. Jest zaś faktem, że w krajach sąsiednich (ZSRR, Czechosłowacja, NRD, kraje skandynawskie) sytuacja pod tym względem jest znacznie lepsza, niekiedy (np. w Szwecji) wręcz idealna. Jako curiosum można natomiast przytoczyć fakt, że jedno ze znakomitych polskich ar'chiwów prywatnych, gromadzone wysiłkiem całego życia, a które jego twórca chce oddać dla ogólnego użytku, nie znajduje jak dotąd, zainteresowania i opiekuna. 5) Etnografia należy do tego typu nauk, które rodziły się i rozwijały w obrębie organizmów państwowych i narodowych jako "etnografie ojczyste", nabierające stąd w 'obrębie niemallkażdego kraju cech swoistych, .gdyż przecież wiązały się one ściśle z życiem każdego z narodów. Stąd pochodzi m. in. - niespotykana w innych naukach - tak �L/nagrafia w ćwierćwieczu Polski 55 Ludowe] wielka różnorodność nazw na określenie tej dyscypliny. Nauka współczesna może natomiast rozwijać się tylko w ścisłych kontalktach z nauką światową. To jest oczywiste. Tymczasem kontalkty etnogr·afii polskiej z nauką europejską i światową przedstawiają wiel·e do życzeni.a. Podkreślaliśmy już, że w ciągu 25-lecia tylko raz była Polska miejscem szerszej, międzynarodowej konferencji etnograficznej (1960 r.). Alt i odwrotnie: udział polskich etnogr>afów w międzynarodowych spotkaniach i w międzynarodowych akcjach badawczo-naukowych bardzo szwankował. Można by tu np. przytoczyć całą listę międzynarodowych spotJkań w ostatnich kilku nawet latach, na których braikowało przedstawicieli właśnie tylko Polski. Nie jest też najlepiej ze wzajemną informacją międzynarodową. Ale jest to już specjalne zagadnienie. Z powyższego wszystkiego nasuwa się chyba jeden generalny wniosek Jest on :natury orgaUiimcyjnej. Należatoby ohyba, tak postawić organizację polsikiej etnografii, by móc jak najbardziej sensownie i celowo wykorzystać zapał, oddanie i wysiłki rozproszonych działań jeddnostek i lokalnych ośrodików dla zaspoikojeni,a przede wszystkim najbardziej palących potrzeb ca}.ej nauki etnografii w jej służbie dla narodu i państwa - i tak, by na 'następny jubileusz, 50-lecia Polski Ludowej, można było z pełną satysfakcją dorobek nasz'ej nauki ocenić. WYBRANA LITERATURA (zawiera tyliko pozycje o charakterze ogólnym) Adamus K., Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Biernacka M., a poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Bulanda E., Czy kryzys etnograficznej szkoły wiedeńskiej? "Lud", t. 45, 1960. a metodzie funkcjonalnej w etnologii. "Lud", t. 36, 1946. Burszta J., Analiza kultury w etnografii tradycyjnej a w badaniach nad współczesnością. Niektóre różnice. Tezy. "Łódzkie Studia EtnogI'afi:czne", t. X, 1968. Etnografia daniami a współczesność. na Ziemiach Folklorismus in Polen. Przegląd i perspektywy t. 49, 1965. Research in Cultural of Nieco refleksji metodologicznych w związku z ba- "Etnografia Polska", t. IX, 1965. "Zeitsch:r<ift fur Violkskunde", 1,969, nr 1. Zachodnich. badań etnograficznych Anthropology in na Pomorzu Western and Zachodnim. Narth-Western "Lud", Poland. W: Poland .at the 8th Internationa.l Congress of Anthropological and Ethnological Sciences. Wroclaw-Warszawa-Kraków 1968. Czekanowska A., Badania nad myzuką ludową w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 4:J, 1956. Some J1spects Methodology. �56 JOZEF Dobrowolski K., Drogi rozwoju BURSZTA etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody "Etnografia Polska", t. I, 1958. Studia nad teorią kultury ludowej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. Sytuacja etnografii w Polsce. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Dynowski W., Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej. "Etnografia Polska", t. VIl, 1963. Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych. "Etnografia Polska", t. XI, 1967. Frankowska M., Problemy atlasu etnograficznego. "Lud", t. 38, 1948. Frankowski E., Zagadnienia metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji t. 5, 1951. Gajek J., Metodyka monograficznego opracowywania strojów ludowych. "Lud", t. 41, 1954. Polski Atlas Etnograficzny. Lublin 1947. Podstawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii. "Lud", t. 42, 1956. i związki Rola z innymi Polskiego naukami. Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Ku~1Jury Mąter1alnej", 19,57, nr 3/4. "Lud", t. 47, 1962. "Kw,a,rta1nikHistorii Etnograficznym. Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Lud", t. 44, 1959. Gajkowa O., Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciągu 70-1ecia. "Lud", t. 51, 1967. Gładysz M., Międzynarodowa konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Jackowski A., Z zagadnień historii i metodologii badań nad sztuką ludową. Materiały do Studiów i Dyskusji 1955, nr 3/4. Judenko K., Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięciolecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. "Lud", t. 43, 1958. Karwot E., Zagadnienie wierzeń i magii w pracach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. "Lud", t. 43, 1958. Klimaszewska J., Kutrzeba-Pojnarowa A., Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956. "Etnografia Polska", t. II, 1959. Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 II 1951. "Lud", t. 39, 1952. Kopczyńska-Jaworska B., Badania karpackie Zakładu Etnografii Ul, oraz Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu i Pracowni IHKM Kutrzeba-Pojnarowa nej. "Etnografia Polska", t. IV, 1961. O potrzebie współpracy archeologów nr 2. Organizacja pracy we. "Etnografia Problematyka Karpat. Łódzkiego PAN w Łodzi. "Łódzkie Studia Etnogrąficzne", A., Atlas kultury ludowej jako jedna z form pracy graficznej etnograficznej z etnografami. w Polsce. Instytucje Etno- t. VI, 1964. etnograficz- "Wiedza i Życie", 1953, i wydawnictwa nauk'J- Polska", t. II, 1959. polskich prac etnograficznych "Etnografia Polska", t. VI, 1962. dotyczących terenów Zachodnich �Ku1tura wsi 57 wsi poLskiej i etnologii w Polsce. Kraków 1948. społecznych w studiach nad przeszłością Rozwój etnografii Wspólpraca nauk kultury materiaLna polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw i teraźniejszością "Etno- źródłowych. grafia Polska" t. XI, 1967. Z zagadnień daniach metodyki kultury Kutrzeba-Pojnarowa polskich prac etnograficznych. Czas i przestrzeń "Etnografia Polska", t. IX, 1965. A., Bieńkowski W., Aktualna pozycja etnografii "Kwartaln1k Historyczny", z. 6, 1956. w ba- ludowej. historycznych. Kwaśniewicz W., Dziesięć Ludowej. "Kwartalnik Etnograficzne badania lat działalności Historii Zakładu Kultury terenowe Etnografii w obrębie Ogólnej nauk UJ w Polsce Materialnej", w Karpatach 195,6, nr 2. Zachodnich w 1960 r. przez Ka- Polska", t. V, 1961. Kwaśniewski K., Etnografia w Polsce. Placówki i pracownicy. "Lud", t. 46, 1961. Lange R., Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce. "Lud", t. 51, 1968. Lutyński J., Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Łódź 1956. Malinowski T., Zagadnienie współpracy etnografii z archeologią w latach 1945-1955. "Lud", t. 43, 1958. Markowska D., Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce. "Etnografia Polska", t. IX, 1965. Matusek M., Prace Zakładu Etnografii Słowian UJ na terenie Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Mirek Fr., Nowe kierunki antropologii kulturalnej, archeologii i antropologii fizycznej. "Lud", t. 38, 1948. Misińska M., Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Maliński B., Historia. Osobowość. Sztuka. Refleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966. Moszyński K., Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. "Lud", t. 38, 1948. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "KWlartafnik HLstCYrii Kultury Materialnej", t. IV, 1956. Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. "Etnografia Polska", t. I, 1958. Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. "Kwartalnik Historii Kultury M.at'el'ialnej", 1956, ,fiT 3. Stan i zadania etnografii polskiej. "Lud", t. 38, 1948. Nasz A., Działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu w zakresie prac naukowo-badawczych i wydawniczych. "Lud", t. 43, tedrę Etnografii Ogólnej UJ. "Etnografia i Socjologii 1958. Obrębski J., Teoria pierwotnych. Ocena dorobku ekonomiczna i metoda socjologiczna w badaniu społeczeństw "Przegląd Socjologiczny", t. 8, 1946. pol.skiej etnografii i etnologii "Lud", t. 39, 1952. Olszewska-Dyoniziak B., Funkcjonalny z punktu widzenia postępowej myśli spolecznej. osiągnięć współczesnej Pietraszek E., Etnogra,ficzna model antropologii konferencja analizy kultury w świetle niektórych "Etnografia Polska", t. X, 1966. metodologiczna. "Etnogr:8ifia ,Polska", t. I, i socjologii. 1958. Kultura ludowa i robotnicza grafia Polska", t. X, 1966. wobec współczesnej problematyki kultury. "Etno- �58 ANNA Piwocki K., O historycznej Sztuka ludowa Poniatowski genezie polskiej sztuki badania etnologiczne i metody genezy wytworów ich badań "Polska Sprawozdania nad sztuką ludową badań. kulturowych "Lud", t. 36, 1946. Reinfuss R., Stan badań nad polską sztuką ludową 1950, z. l. Stan ludowej. Wrocław 1953. w nauce o sztuce. "Lud", t. 51, 1967. St., Fakty Metoda KUTRZEBA-POJNAROWA i ich "Lud", t. 37, 1947. (Cz. L Mahavrata). w etnologii. w Polsce. "Pols~a Sztuka Ludowa", perspektywy na najbliższą przyszłość. Sztuka L1udoWla",1964, z. 4. z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii. Zestawili K. W. i T. S. "Lud", t. 50, 1966. Szurmiak-Bogucka A., Bogucki K., Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat. "Etnografia Polska", t. V, 1961. Topolski J., Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. (O potrzebie monografii integralnych). "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej". R. XIV. nr 3, 1966. Trawińska-Kwaśniewska M., Zycie społeczne w pracach wydawniczych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie ostatniego dziesięciolecia. "Lud", t. 43, 1958. Zadrożyńska-Barącz A., Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych. "Etnografia Polska", t. XII, 1968. Zawistowicz-Adamska K., Dawność i teraźniejszość w badaniach etnograficznych. "Lud", t. 43, 1958. Sesja Naukowa czesności. Polskiego Towarzystwa "Łódzkie Studia Etnograficzne", Ludoznawczego na temat współ- t. X, 1968 (tamże inne artykuły na ten temat). JOZEF BURSZTA ETHNOGRAPHY IN THE QUARTER OF THE CENTURY OF PEOPLE'S POLAND Summary On the occasion of the 25-th jubilee of the Polish People's Republic the journal Lud presents a view of evolution attaiments, and state of the Polish ethnography in its most important sections of this period. The paper, of general character, speaks about: the organization of science, tendencies of development, sets of investigations and on its background circumscribes the most important problems to be done in future. In the organization of Polish ethnography exist four divisions: 1) University chairs. In the period spoken about they came into being in six centers: Warsaw, Kraków, Poznań, Łódź, Wrocław, and Lublin. All have been educating students; in last time educating has been limited to 4 centers. The curriculum has been changed several times. The structure of chairs, which are investigation centers too, is a numerous one. 2) Departments and studies within the framework of the Polish Academy of Soiences, make 'up the IV-th Division of the Instituteof History of MateTial �KultuTa materialna wsi polskiej -Culture. There are eight of them in various towns. Some ranges of folk culture became distract in their organization and included into other institutes: folk-literature (oral folklore) into the Institute of Literary Research of the Polish Academy of Sciences, folk fine arts and musical folklore into the Institute of Art of the Polish Academy of Sciences. 3) Social-cultural societies. A specialistic one is the Polish Ethnographical Society, existing from 1895, which after 1945 became more and more active. From among nine of the Society's series of publications seven came into being after last war. Also the Society, till coming to being in 1954 Departments of the Polish Academy of Sciences, represented Polish ethnography exclusively, conducted wide investigation and organization actions. Ethnographic activity in a narrower sphere is persued by local socia,land learned :sodeties. 4) Museums. There are seven independent ethnographic museums, among them some publishing their own series. Besides in about 100 local m1lJSeumsthereare ethno.graphic sections or ethnographic collections. A part of these museums is doing ethnographic research. In the beginning of post-war time in ethnography came out influences of old "schools" and methodological sets. Gradually succeeded methodological transposing to Marxistic base. The result of it is an enormous development of investigations especially of, abandoned to that time, material culture, which is to see as well in form of regional ethnographic monographs as in thematic monographs written in cooperation of ethnographers with historians and archaeologists. In last years the development of contemporary social-culture phenomenons is to be noted on one side, an increasing interest in theorretic-me'thod01o!¢cal problems on the other side. In the scope of fO'Iklo;re sy,gtematicaly have been inv'€stigated folk tales, history and systematics of fokloristics, other ranges of oral folklore are waiting for investigating. In the range of music folklore great collections from Poland have been gathered (about 60 thousands records) and a systematically investigation of them have been started. Far the best situation is presented in the range of folk art. Great collections are gathered and continually collecting of new is ac·companied by gradually monographic and ,gynthetIc in Vlestig.atin.g. In the domain of strict ethnographic monographs stand out: 1) monographs according to the whole area of the Polish territory, for instance the Polish Ethnographic Atlas and the problem of cultural differentiation of the country and thematic monographs; 2) monographs of ethnographic regions (Great Poland, Kurpie and other); 3) specialistic and problematic monographs dealing with traditional as well as with contemporary culture. At least the author touches folklorizm as a contemporary investigating phenomenon and points out most urgent problems in future: increasing of synthetic works, organization of ethnographic archives and increasing contacts of Polish science with world science. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1555c5f5dbc4c3ce4b87adb9a51a56a4.pdf c0aa784f782977134976e6fd1ea8f6bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource regionalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:293 Title A name given to the resource Region i regionalne monografie etnograficzne / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.599-614 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 31. cz. U. 1963 JOZEF BURSZTA REGION I REGIONALNE PROBLEMY (REFERAT MONOGRAFIE ETNOGRAFICZNE I METODY BADAŃ WYGŁOSZONY NA XLI WALNYM ZJEŹDZIE LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU, DNIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA 21 X 1966 R.). Tytuł mego referatu można by sformułować nieco inaczej, bardziej może wyraziście i jednoznacznie, jako: "W sprawie założeń, podstaw teoretycznych i metod badań regionów etnograficznych". Cała sesja naukowa z okazji XLI Walnego Zjazdu PTL jest poświęcona - jak wiemy regionalnym monografiom etnograficznym; dobrze zatem chyba będzie, jeśli na początku tej sesji uświadomimy sobie kilka podstawowych, wyjściowych niejako faktów. Dadzą się one ująć w kilka zasadniczych grup: 1) jakie jest w dawniejszej i nowszej etnografii polskiej rozumienie pojęcia "region" i jakie są kryteria jego wydzielania; 2) jaki jest zasadniczy profil (czy profile) opracowań nazywanych "regionalnymi monografiami etnograficznymi"; 3) jakie cele czy zadania stawia się tym opracowaniom, i wreszcie 4) jaki jest stan samowiedzy metodologicznej towarzyszący etnograficznym badaniom regionalnym i odnośnym syntetycznym ich ujęciom. I Posługiwanie się pojęciem regionu nie jest właściwe tylko samej nauce etnografii czy - używając tytułowego określenia naszego Towarzystwa - ludoznawstwu. Posługuje się nim szczególnie geografia i geografia ekonomiczna, posługują się nim też inne nauki, jak archeologia, językoznawstwo itd. Jest ono też w powszechnym użyciu we współczesnej praktyce administracyjnej, w zarządzaniu i planowaniu gospodarczym, w akcji społeczno-kulturalnej itp. W każdej z tych dziedzin nauki i praktyki pojęcie regionu jest swoiste, specyficzna jest też �600 JOZEF BURSZTA w etnografii sama historia zainteresowań regionalnych oraz znaczenie, jakie miały i mają dla tej nauki badania regionalne. Jest charakterystyczne, że jak z jednej strony refleksje o charakterze regionalnym rozumiane jako wyczucie różnych różnic (językowych, V-lyznaniowych, gospodarczych czy w ogóle kulturowych) dzielących jedne społeczeństwa czy grupy terytorialne od innych - towarzyszyły z dawna opisom o charakterze etnograficznym, tak z drugiej strony pojęcie "regionu" nie jest związane ściśle z samym powstaniem etnografii jako nauki, ani też nie towarzyszy stale dalszemu rozwojowi tej dyscypliny. Przecież dla ewolucjonizmu schematycznego XIX w. tego właśnie, który stworzył etnografię jako dyscyplinę naukową (rozumianą jako etnografia i etnologia łącznie), pojęcie regionu było zgoła obce. Przedmiotem tej nauki stało się od razu społeczeństwo ludzkie w ogóle i kultura ludzka w ogóle w ich stadiach i etapach rozwojowych. Chodziło o uchwycenie ich praw rozwojowych, ich ewolucji w czasie, niezależnie od miejsca na kuli ziemskiej. Owszem, stwierdzano różnice w rozwoju i stanie społeczeństw i kultur na różnych punktach lmli ziemskiej (coś jakby ró~:nice regionalne sensu largissimo), ale te różnice przekładano zgoła na inny język naukowy, mianowicie jako różnice szczebla rozwojowego, jako swoisty w y z n a c z n i k c z a s u w rozwoju kultury. Słusznie pisze A. Kutrzeba-Pojnarowa, że "zagadnienie regionu etnograficznego nie jest tematem nowym w etnografii. Zrodziło się ze zdobytego z potocznej obserwacji przekonania o niejednolitości zjawisk kulturowych, jakie występują w tym samym czasie VI różnych punktćlch przestrzeni w tym samym społeczeństwie" 1. Ale pojęcie regionu i odpowiadających jemu badań etnograficznych nie da się znów, z drugiej strony, jednoznacznie związać z uznaniem przestrzennego zróżnicowania zjawisk kulturowych. Dla prof. K. Moszyńskiego, twórcy pierwszego w Europie tego typu wydawnictwa, jakim był Atlas kultury ludowej 10 Polsce, autora m. in. pracy pod znamiennym tytułem: Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce - region etnograficzny, dla którego miał przecież ogromne zrozumienie, nie był bynajmniej podstawą wyjścia. Co więcej - jest nawet dyskusyjne, czy był on celem dojścia. Interesowały go fakty kulturowe i ich zespoły w ich szerokich zasięgach i zróżnicowaniach przestrzennych. "Nadrzędnym i ostatecznym celem etnografii - pisał Moszyński - (... ) jest przyczynić si€·; do wykrycia praw generalnych rządzących rozwoj em kultury w ścisłym związku z rozwojem człowieka, jako jej wytwórcy i nosiciela", zas "niższym w hierarchii celów - pisał dalej Moszyński - ale bezwzględ1 a A .. K u t:' z Eob a - P W~P()lcZCSii-C MazQŁl1gzll. o.i 11 a etnoqraficzne \V: g,trpil'. PI/sze?o 1" o w a, prace Zie)ol!a Zagac/H1eilic icrcl'.()1('(! It. n. il([. HIt]:? rcuiOlW O/)S.:'(/ r:?'c ". 2:\-2fi. w etnografii polskiej J!()/'/(J('IIO-n;s('1lorl"ic(!IJ �H.eąi-on i. 1'e910Tlulne nl011,ograj'ie nOl etnogro.iiczl1C nie niezbędnym dla osiągnięcia celu ostatecznego, jest rekonstrukcja historii konkretnych kultur poszczególnych ludów oraz, w ścisłym a to oparciu, rekonstrukcja historii kultury w ogóle ... " 2. Czy w tych ujęciach mieści się pojęcie regionu jako p a l a b a d a ń etnograficznych? Niewątpliwie tak, przecież sam Moszyński jest autorem pracy Polesie wschodnie (Warszawa 1928). Ale czy region jest u niego (prócz pola) także p r z e d m i o t e m b a d a ń? Chyba już nie. Bo pole badań - to możliwość uchwycenia wielu zjawisk etnograficznych na określonym terenie (w regionie) i możliwość ich odniesienia do analogicznych zjawisk zachodzących na szerszym obszarze, zaś region jako przedmiot badań implikuje już w sobie (uprzedzając dalsze wywody) jakąś ustrukturyzowaną jedność przestrzenną będącą jako całość obiektem badawczym 3. II Zainteresowania przestrzennym zrozmcowaniem kultury ludowej w Polsce, podziałem kraju na mniejsze jednostki kulturowe - regiony czy etnograficzne grupy regionalne - przejawiają się już od początków etnografii polskiej. Ujawniają się one zarówno w programach badawczych, w ustalaniu samego podziału etnograficznego kraju, jak i w opracowaniu etnograficznych monografii regionalnych. Kapitalne wyczucie zróżnicowania kultury ludowej miał Hugo Kołłątaj, kiedy zalecał badania tej kultury według podziału na prowincje, ziemie czy powiaty. Pierwszy podział regionalny ustalił w 1830 r. Łukasz Gołębiowski, kiedy to lud polski (jeden z trzech "rodzajów chłopów", obok ludu ruskiego i litewskiego w granicach dawnej Rzplitej) dzielił na: "Krakowiaków, Kujawiaków albo Wielkopolanów, gmin lubelski, sandomirski, Podlasianów i Mazurów mieszkańców równin, tudzień Górali, Hucułów ... " 4. Zatem, prócz Hucułów, ustalił on 7 regionalnych grup etnograficznych, rozumianych także jako regiony. Znakomite odbicie tych ugrupowań regionalnych znajdujemy u W. Pola jako poety w jego Pieśni o ziemi naszej i w jego pracach jako geografa i etnografa. Prof. K. Zawistowicz-Adamska pisze zdecydowanie, że W. Pol "jest pierwszym autorem, , K. M o s z~' li s k i, I'VicklórclcytYC2llC d/a prac Po/ski.cqo .ll/asll Etnogra- "Etnografia Polska" t. l. 1958, s. 59. •1 Rozróżnienie obu tych po.i<,'ć w zastosowaniu do badRo po.ied~·ncz."('h w>:i, zob.: J. T () P o I ski. Problemu m,et.odologicznc monograficznych bodań wsi . ..K\vartalnik Historii Kultury Materialnej" R. XIV, nr 3, J960, s. -l29. l L G () l C' b i ()w ~ l; i. Llld polski.. je!!/) :W.llC?o.l<'. ::nllOoo'lI/. \\'\"d. lI. Lwó\~' fiez /lego. 1 ~JB.j. ~. J Ci. �602 .TOZEF BURSZTA który Z całą świadomością dążył do wydzielenia terytorium etnograficznego, zamieszkanego przez określoną grupę ludnościową, wyodrębniającą się zespołem cech kulturowych uwarunkowanych środowiskiem geograficznym i stosunkami narodowościowymi" 5. W przygotowaniu i opracowaniu materiałów do etnograficznej regionalizacji Polski pierwsze miejsce należy się oczywiście O. Kolbergowi. Jego monumentalny Lud jest przecież pierwszym i jedynym konsekwentnym, mniej lub więcej pełnym opisem wszystkich regionów etnograficznych tak, jak to Kolberg założył. Wiemy dobrze, że za podstawę podziału etnograficznego Polski przyjął on historyczno-geograficzne prowincje Polski: Wielkopolskę z Kujawami, Śląsk, Pomorze, Mazowsze i Małopolskę. W dalszych jednak podziałach przyjął dodatkowe kryteria: dawne województwa, ziemie, granice gubernii, księstw czy jednostek administracyjnych stworzonych przez zaborców. Zdawał sobie jednak sprawę z tego, że - jak pisze w przedmowie do SandomieTskiego " ... określona w ten sposób prowincjonalność nie może ściśle być ujętą w karby narzucone jej przez polityczne podziały i rozgraniczenia; wkracza ona nierzadko w ościenne powiaty i a dalsze zawadza, to znów ścieśnia się w grupy gmin blisko siebie leżące. Wiadomo, że naturalnymi przegrodami rodów i narodów są częstokroć bory, nieużytki, wszelkie puszcze, wody i góry, a rozdział ten, utrudniając związki, jest powodem wyrabiania się miejscowych obyczajów" 6. O. Kolberg nie tylko przeprowadził podział ziem polskich na regiony etnograficzne - podział, który w znacznej mierze posiadał dalszą wartość użytkową - ale także w przeprowadzonym opisie poszczególnych regionów uwzględniał te kompleksy zjawisk, które powodowały kształtowanie się różnic kulturowych już w obrębie wydzielonych regionów, a więc takie, jak: napływ ludności etnicznie obcej, wpływ kultur i ludów sąsiednich, a więc dyfuzję kulturową, wpływ Kościoła i tzw. warstw wyższych na treści kultury ludowej itd. Stąd też Kolberg nie zadowalał się podziałem obszaru Polski na zasadnicze regiony kulturowe, ale w obrębie tych stosował dalsze podziały na mniejsze jednostki, które określilibyśmy dzisiaj subregionami. Przykładem może być Wielkopolska (W. Ks. Poznańskie) czy Mazowsze. Te subregiony określał dość ściśle, nie starał się jednak a dokładne, linearne odgraniczenie jednych regionów od drugich. W wielu też wypadkach zachodzą one wzajemnie na siebie. Nie można oczywiście na tym miejscu przedstawić historii badań nad 5 wej, 6 K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Wincenty PoL Warszawa 1966, s. 121. O. K o l b e r g, Dzieła wszystkie, t. 2, s. 6-7. badacz kultury Ludo- �HegLull i rcyionalne monografie etno9rafic?ne regionalizacją etnograficzną Polski, nie o to też w gruncie rzeczy chodzi. Wystarczy wspomnieć o ważniejszych usiłowaniach i wynikach oraz uwydatnić cechy ustalanej kolejno regionalizacji. Warto więc może przypomnieć, że w 1900 1'. Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności wystąpiła z inicjatywą stworzenia polskiej mapy etnograficznej, do realizacji której jednak nie doszło. Duże ZP.8czenie miał syntetyczny zarys etnograficzny ziem polskich opracowany przez J. Karłowicza w pracy pt. Lud zamieszczonej w zbiorowym dziele Polska. Obrazy i opisy (1906). W okresie międzywojennym zagadnienia regionalizacji etnograficznej Polski podejmują niemal równocześnie dwaj wybitni uczeni: A. Fischer i J. St. Bystroń. Pierwszy w swym znanym podręczniku Lud polski wywodzi zróżnicowanie etnograficzne nie tyle z dawnych podziałów administracyjnych, co przede wszystkim plemiennych i językowo-historycznych, na podstawie których wyodrębnia 8 tzw. "grup etnicznych" (WielIwpoIanie, Łęczycanie, Sieradzanie, Kujawianie, Pomorzanie, Ślązacy, Małopolanie i Mazurzy) 7. U Fischera zatem zasięg podstawowej "grupy etnicznej" (szczepowej) jest równoznaczny z podstawowym, zasadniczym podziałem regionalnym. W obrębie jednak tych grup szczepowych wyróżnia Fischer grupy drobne i odmiany lokalne (np. Pałuki, Porzeczanie, Chazaki, Taśtaki, Borowiacy itd.). Od tej samej strony - zasięgów wielkich grup plemiennych i grup mniejszych - podszedł do regionalizacji Polski J. Sto Bystroń. Opierając się o doskonale opracowaną metodę filologiczną i historyczną posługuje się nie tylko analizą obiektywnych cech etnograficznych (strój, budownictwo, gwara i in.), ale także danymi pomocniczymi, a więc nazwiskami czy przezwiskami grup lokalnych. Z pierwotnych swoich zamiarów wyznaczenia regionom granic linearnych Bystroń zrezygnował' stwierdziwszy, że terytoria graniczne przedstawiają stan przejściowy. Na uwagę zasługuje jednak fakt, że widział on konieczność badań o charakterze atlasowym jako podstawę do ścisłej regionalizacji Polski. "Aby móc wyznaczyć z całą pewnością i ścisłością grupy etnograficzne na ziemiach polskich - pisał Bystroń - należałoby najpierw mieć mapy najdokładniejsze zasięgów terytorialnych poszczególnych składników kulturalnych, np. budownictwa, ubiorów, sprzętów, zwyczajów itd., potem dopiero skonstatować w jakich zespołach te składniki występują i wreszcie określić terytorium grupy" 8. Wykreślenie terytorium grupy etnograficznej jest dla Bystronia podstawą wyjściową dalszych badań. "Nauka o terytorium etnograficznym podkreśla on A. F i s c h e r, Lud polski, Lwów, Warszawa, Kraków 1926, s. 12 i nast. J. Sto B y s t roń, Ugrupowania etniczne Ludu poLskiego, KrakÓW 1926, s. 4. s. 119. 7 H �(;04· JOZEF BURSZTA wyraźnie - musi poprzedzić studium kultury ludowej. Zanim przystąpimy do badania poszczególnych działów kultury, musimy zapoznać się z grupami, które zamieszkują terytorium nas interesujące i które tworzą j podtrzymują tę kulturę" 9. Ustalił on też 7 tzw. podstawowych grup pierwotnych (prócz kresowej), które z kolei podzielił na etniczne grupy zasadnicze i grupy mniejsze, łącznie ponad 60 grup (część z nich poza obecnym terytorium Polski). Po tej linii szły badania J. Gajka nad składem etnicznym Pomorza 10. Ustalenia te mają dziś w znacznej mierze wartość historyczną wobec ogromnych zmian, jakie zaszły w demograficznym układzie Polski po II wojnie światowej. Są one jednak nadal ostatecznym osiągnięciem etnografii polskiej w stosunku do dawnego terytorium państwowego. W okresie Polski Ludowej mamy - jak wiadomo - do czynienia z dwoma kierunkami prac w zakresie regionalizacji Polski. Jednym jest schemat regionalizacji przygotowany zespołowo pod kierunkiem doe.' dr A. Kutrzeby-Pojnarowej w Zakładzie Etnografii Polski IHKM PAN. O tej pracy może poinformować sama doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Drugim rodzajem pracy a zarazem znacznym osiągnięciem, innej zresztą skali i odmiennego typu, to dwa zeszyty Polskiego Atla'su Etnograficznego opracowane pod kierunkiem prof. dr J. Gajka w Zakładzie PAE PAN. Prof. Gajek, w oparciu o ok. 300 opublikowanych i pozostających jeszcze w rękopisie skartografowal1. przestrzennych zasięgów poszczególnych wytworów kultury ludowej, głównie materialnej, opracował wstępny, syntetyczny zarys regionalizacji Polski w postaci oznaczenia 7 zespołów terytorialnych w Polsce, inaczej "specyficznych areałów kulturowych" 11. Do tych zagadnień będę miał możność jeszcze wrócić. Może nazbyt długo zatrzymałem się nad scharakteryzowaniem niektórych wysiłków zmierzających do ustalenia podziału terytorium polskiego na regiony etnograficzne. Przypomnienia te były jednak chyba potrzebne. Okazuje się, że ustalenie regionów etnograficznych jest jednym z najtrudniejszych zadań. Trzeba tu krzyżować z sobą wiele przekrojów dwóch - powiedzmy - ciągów: chronologicznego i przestrzennego (geograficznego), oba zmieniające się stale w czasie i wymagające olbrzymiego wręcz zasobu faktograficznego, często jednak już dzisiaj w terenie niedostępnego. Jak widzieliśmy, do wyznaczenia etnograficznej regionalizacji Polski dOcllOdzi się dwoma różnymi metodami. .Jedna to to, jaką nojpcłnie,i B y s t l' ()!'t, Wstęp do J. G a.i E'k, Skl,ad ci'nicZ'lI.l} .J. SI. l' Hna. R. :~.nr 1-2 J: .J. C;' a j ("l\:, ,%1. " 16-'-209. (9-10). Studio uncl 1./((l.():CI/(ltr~lw(l H'ieikit'!lo ,'!JfoptOulf(o:'itą polskicqo, POlllorzo .. (cpifJllu;i'zru'.irt wyd. ,T(>},a II. Warszawa Pomol>ka", Pnj, ... oi.ę; ... Lud" H139. Toru"l t. 47. �1{eyiu1! i re~t(}nallle TIu.JHografit' et H04raficz"e stosował J. St. Bystroń: historyczno-etnograficzna z uwzględnieniem także metody socjologicznej (samookreślenie grupowe). Druga to właśnie metoda kartograficzna, zastosowana w PAE, metoda niewątpliwie precyzyjna, ale opierająca się na zupełnie innych od tamtej założeniach. W tej chwili nie chodzi o to, by określić wzajemny stosunek obu tych metod, ich efektywność i przydatność czy też o to, by uwydatnić różnice w ich podstawowych założeniach. Chodzi nam w tej chwili tylko o stwierdzenie, że obie mają na celu m. in. wyznaczenie zróżnicowania terytorium polskiego w zakresie ludowej kultury tradycyjnej w postaci ustalenia jego tradycyjnych regionów kulturowych jako właśnie pola czy przedmiotu regionalnych badań etnograficznych. III Już pobieżny rzut oka na dzieje etnografii polskiej wykazuje, że konkretne badania regionalne toczyły się równolegle i w znacznej mierze niezależnie od studiów nad l ustaleniem podziałów regionalnych. Powstają więc tu dwa zasadnicze pytania: 1) jaki obierano zakres terytorialny monografii regionalnych: w jakiej więc mierze kierowano się zasięgiem grupy pierwotnej, czy tzw. zasadniczej (Bystroń), czy też grupy mniejszej, pochodnej; inaczej: jak wyznaczano zasięg terenowy badań, ów właśnie region i czym w istocie ten region był; 2) jaka była typowa treść merytoryczna etnograficznych monografii regionalnych, jakie były stąd cele naukowe stawiane tym badaniom regionalnym, czy istniało tu może jakieś stopniowanie celów - i jakie? Dużo czasu musielibyśmy użyć dla scharakteryzowania choćby ważniejszych opracowań. Jest ich mnóstwo. Niech nam wystarczą wyrwane przykłady, względnie tylko ogólna ich charakterystyka, z konieczności nazbyt pobieżna. O. Kolberg stworzył niewątpliwie pierwszy wzór klasycznej monografii regionalnej zarówno co do wyznaczenia regionu, jak i treści merytorycznej monografii. Wzór ten działał szeroko i długo, naśladowany był jednak rozmaicie. Jeśli więc chodzi o sam zasięg obieranego do opisu regionu, to panuje tu znakomita różnolitość. Zależało to od konkretnych warunków: możliwości terenowych danego badacza, jego przygotowania i zamiłowań regionalnych, atrakcyjności opiS)"""anego terenu itp. Można tu zastosować pewne stopniowanie. Tak ",1ięc mamy opisy etnograficzne miasta i jego okolicy. Przykładem - S. Udzieli Materiały etnograficzne z miasta Ropczyc i okolicy, lub A. Saloniego Lud przeworski, czy W. Łęgi Okolice Świecia. Matel'iały etnograficzne. Badania takiej ..oko- �(jOn JOZF.F BURSZTA licy" pokrywają się niekiedy z obszarem powiatu. Mamy następnie niejasne zazwyczaj określenie "ziemi", które rzadko nawiązuje do historyczno-geograficznego pojęcia terytorialnego o tej nazwie. W. ł--,ęga swoje dwie pełne monografie nazwał: Ziemia chelmdiska'. Prace i materiały etnograficzne, drugą, starszą, Ziemia nwlborska. Wiadomo zaś, że w geografii historycznej dawnej Polski nie było "ziemi malborskiej". Innym przypadkiem zakreślenia regionu badawczego, już szerszego, to dowolny wybór kilku sąsiednich powiatów, nie stanowiących często ani żadnej jednostki geograficznej, ani historyczno-kulturowej. Przykładem mogą być prace J. Szembek-Szeptyckiej P1'zyczynki do etnografii Wielkopolski i uzupełniająca tę praca Z. Szembek, Dalsze p1'zyczynki do etnogmfii Wi.elkopolski - obie, mimo tytułu "przyczynki", stanowiące typowy przykład ówczesnych monografii regionalnych. W obu chodzi o teren kilku powiatów południowej Wielkopolski a więc o teren dostępny do badań obu siostrom Szembek. Idąc dalej po tej linii dochodzimy do obszaru województwa, rzadko zresztą branego za pole badań regionalnych. Rzadko również podejmuje się określony region geograficzny czy jego część (np. J. Gajek Zarys etnograficzny zachodniej części Podola). Ulubionym natomiast obiektem badań regionalnych jest większa lub mniejsza etnograficzna grupa regionalna. Już w połowie XIX w. L. Delavaux pisał o Góralach Beskidowych. Przykładów nowszych może być bardzo dużo: L. Krzywicki Kurpie, A. Chętnik Kurpie czy najnowsze opracowanie Kurpie. Puszcza Zielona, dalej A. Pleszczyński Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, A. Chmielińska Księżacy (Łowiczanie), R. Reinfuss Ruś Szlachtowska' czy opracowania Kaszubów (F. Lorenz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński Kaszubi. Kultura ludowa i język) itd. Rzecz znamienna, że w wyborze i zakreślaniu regionu nie podejmuje się na ogół rozróżnień regionalnych O. Kolberga. Bodaj czy nie jedynym, jak dotąd, wyjątkiem są badania kultury ludowej Wielkopolski, podjęte (i właściwie już zakończone) w naszym ośrodku (Kultura ludowa Wielkopolski t. I-II, tom III w druku). Z dokonanego wyżej szkicowego przeglądu etnograficznych monografii regionalnych wynika jeden zasadniczy wniosek: oto brany za pole badań teren jest ogromnie rozciągły, a przy jego wyborze nie było jednolitego kryterium. Gdybyśmy za -monografię regionalną uznali zbiorowe, wielotomowe dzieło pod kierunkiem i redakcją prof. M. Gładysza Stare i Nowe Siolkowice (a tak przecież trzeba to uznać), to zasięg terenowy monografii regionalnych rozciąga się od jednej gromady po dawną historyczno-geograficzną prowincję (Wielkopolska) 12. Wśród tej różnorodno12 Można na tym miejscu zaznaczyć, że szeroko zakrojone i przeprowadzone kompleksowe badania karpackie nie są badaniami regionalnymi w sensie tu rozumianym. Są to badania wieloregionalne i zarazem wielotematyczne. �H.(~~;i()H i (euio1wl.1'/e mUlll.'f)ruf'e etn()yra}ic:ll(~ ()O'l ści można jednak zauważyć kierowanie się dwoma podstawowymi kryteriami wyboru wyznaczającymi dwa rodzaje prac. Wybiera się więc, po pierwsze, jako przedmiot czy pole badań określoną g r u p ę e t n 0g r a f i c z n ą, mniejszą lub większą, zajmującą mniejszy czy wi~kszy teren, bardziej lub mniej jednolitą kulturowo (od Bojarów Międzyrzeckich czy Mazurów Wieleńskich po Kurpie czy Kaszuby). Polem badań jest, po drugie, mniej lub więcej umownie wykrojony t e r e n: wsi, gromady, współczesnego powiatu (nazywanego często "ziemią"), kilku sąsiadujących powiatów, całego współczesnego województwa czy da'vvnej prowincji. Teren taki może stanowić wycinek z większego obszaru zajętego przez jedną grupę etnograficzną, może też przekraczać zasięg przestrzenny jednej grupy, obejmować ich kilka itp. Powstają stąd więc - jak wspomniałem - dwa rodzaje monografii: 1) taki, którego treść stanowi k u l t u r a l u d o w a regionalnej g r u p y etnograficznej (czy etniczr:ej); 2) taki rodzaj, który zawiera mniej lub więcej systematyczny opis k u l t u r y l u d o w e j danego t e r e n u (regionu). Pewna różnorodność istnieje także w zakresie treściowym monografii regionalnych. O. Kolberg stworzył tu pewien wzór sekwencji materiałowego opisu, był on jednak naśladowany w różnym stopniu. Utarł się tradycyjny podział: na kulturę materialną, społeczną i duchową. W tym zakresie jednak widzimy dużą różnicę między XX-wiecznymi iJ. współczesnymi monografiami regionalnymi. Monografie dawniejsze, pisane często przez nie przygotowanych do tego amatorów, nie-zawsze obejmowały wszystkie: dziedziny kultury ludowej, traktując je wyborczo. Manierą ówczesną nie zwracano większej uwagi na kulturę materialną, kładąc nacisk głównie na treści folklorystyczne. Nie przedstawiano też zazwycwj historii grupy czy regionu i nie dawano opisu środowiska geograficznego oraz historii zagadnień osadniczych. Z uporem zaś przedstawiano cechy antropologiczne opisywanej grupy i cechy osobowości (charakterologiczne) jej członków. Jeśli zaś chodzi o opisy samych działów kultury, to mają one z reguły charakter statyczno-opisowy. Celem tych monografii był bowiem sam opis pełni ginącej już kultury tradycyjnej, przynajmniej niektórych jej dziedzin. Chodziło głównie o jej dokumentację. Były to też w gruncie rzeczy "materiały etnograficzne", co często znalazło swoje odbicie w tytule. Były takimi nawet i wtedy, gdy zawierały w podtytule oznaczenie: "studium". Chcąc podać choćby najbardziej ogólną charakterystykę współczesnych etnograficznych monografii regionalnych należałoby zauważyć, że towarzyszy im zarówno inny, nowoczesny warsztat naukowy jak i zwiększona znacznie samowiedza metodologiczna. Współczesne monografie re- �608 JÓZEF BURSZTA gionalne nie są już z reguły niemal dziełem jednego badacza. Wymagania współczesnego opisu tak wzrosły, że zanika już uniwersalny etnograf, znający się na wszystkich dziedzinach kultury i biorący się do ich analitycznego opracowania. Są to więc zazwyczaj badania i opracowania zespołowe, w których biorą udział już specjaliści: obok typowego, "rasowego" etnografa, posiadającego już pogłębioną znajomość wybranych dziedzin kultury, bierze w nich udział folklorysta, muzykolog, językoznawca, historyk gospodarczy, socjolog itp. Jest to zgodne z charakterem etnografii jako nauki, mającej nazbyt obszerny swój zakres przedmiotowy, łączący się bardzo ściśle z szeregiem sąsiednich dyscyplin naukowych. Stąd opisy poszczególnych dziedzin uzyskują pogłębienie od strony technologii, typologii czy funkcji. Jest to też zgodne ze współczesnym, integratywnym spojrzeniem na kulturę, jako skomplikowaną, ciągle zmienną, ale strukturalną i funkcjonalną jedność unormowanych zachowań ludzkich i wytworów tych zachowań. Stąd też poszczególne działy czy elementy kulturowe traktowane są w zarysie ich historycznego rozwoju, przeobrażeń a także zaniku, rozpadu. Poszczególne zjawiska traktuje się też zarówno w ich wzajemnym powiązaniu, jak i na tle i w związku z środowiskiem geograficznym i ze społeczno-gospodarczymi dziejami regionu. Takim badaniom i opisom towarzyszy też świadomość bliższych i dalszych celów. Poza zwykłą dokumentacją kultury tradycyjnej i współczesnej regionu, tak potrzebnej nie tylko ze względu na dobro nauki czy ewentualne wykorzystan~ opracowań etnograficznych w regionalnym ruchu kulturalno-oświatowym, ale także zamierzonej, przyszłej syntezy etnograficznej Polski - analiza kultury regionalnej powinna dać niezbędne dane do teorii kultury. IV Wróćmy jeszcze do niektórych zagadnień regionalizacji, regionu, kultury regionalnej i samej regionalnej monografii. Sprawy te bowiem nie są dotąd jeszcze nazbyt jasne. Mówić o regionie, terytorium etnograficznym czy grupie etnograficznej oznacza zarazem uznawanie przestrzennego zróżnicowania kultury ludzkiej w jej poszczególnych czy choćby niektórych elementach. Oznacza to chyba także, że poszczególne regiony czy grupy etnograficzne posiadają jakąś swoją specyfikę, czymś wyznaczoną. Dążenie do wyjaśnienia tego zróżnicowania, do uchwycenia czynników determinujących te różnice oraz specyfikę kultury regionalnej -- staje się podstawowym powodem badań i opracowań regionalnych. W postępowaniu badawczym jednym z pierwszych niepokujq ..ch �Heqioll i Teylonl1lHe mlHworllfie et.nogTaIiczne GOg problemów jest bliższe czy nawet ścisłe wyznaczenie granic regionu jako określonej swoiście jedności czy zespołu tradycyjnych elementów kulturowych. Widzieliśmy z kilku przykładów, że w praktyce badawczej postępowano w tym zakresie - zwłaszcza dawniej - dość niefrasobliwie. Wybór regionu można więc porównać do nakładania na teren jakby szklanego klosza o większej czy mniejszej średnicy, dość przypadkowej, a następnie na obserwowaniu i opisywaniu tego, co się w granicach zamkniętych tym kloszem dzieje. Zachodzi więc pytanie - czy wolno nam tak region wydzielać, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami? Pamiętamy bowiem o tym, jak . J. St. Bystroń domagał się takiego postępowania, aby badania kultury ludowej rozpoczynały się od mniej więcej ścisłego wyznaczenia wpierw samych regionów, aby więc regiony były punktem wyjścia badań, a nie ich punktem dojścia. U podłoża tego postulatu leży bowiem przekonanie, że istnieje określona regionalna integracja podstawowych zjawisk społeczno-kulturowych, że etnografia ma wszędzie do czynienia z obszarami czy areałami 'społeczno~kulturowymi jako jedno'stkami i jednościami strukturalnymi - a te właśnie powinny być w całości przedmiotem makroanalizy. Postulat ten znalazł swoje uzewnętrznienie na krako\vskiej konferencji metodologicznej w 1956 r., kiedy to zaplanowano jed-· nolite mniej więcej badania poszczególnych regionów całej Pol ••ki. Tu wracamy znów do początku zagadnienia: jak te regiony wyznaczyć? Jakie są kryteria ich obiektywnego wydzielania? Można by dużo mówić na temat ewentualnych "zapożyczeń" regionalizacyjnych z innych nauk. Można by więc brać za podstawę wyjścia regiony geograficzne jako te, które w przeszłości stanowiły i w znacznej mierze tworzą i dzisiaj zasadnicze warunki dla gospodarki a stąd i dla konfiguracji kulturowej. Można by, dalej, wychodzić - jak to już było wspomniane - od dawnych jednostek geograficzno-historycznych (dzielnic, województw, ziem itd.). Można by też usiłować nawiązywać do podziałów językowych (narzeczy, dialektów, gwar). Okazało by się jednak przy bliższym wejrzeniu, że żaden z tych podziałów regionalnych nie jest dla wymagań "regionu etnograficznego" adekwatny: regiony geograficzne (fizyczne) stanowią tylko pewne warunki i tło kształtowania się kultury, ale nigdy nie wyznaczają jej typu w sposób konieczny i jednoznaczny; regiony historyczno-geograficzne są tylko częściowo przydatne, gdyż w nowszych czasach zasadniczo się one zatarły; regiony językowe znów nie pokrywają się z innymi zjawiskami kulturowymi. Należałoby szukać oczywiście - i to w pierwszym rzędzie -- etnograficznych wyznaczników regionalnych. Tymi mogłyby być więc wspomniane poprzednio grupy etnograficzne ustalone w dawniejszej i nowszej etnografii. Jest to jednak znów zawodne, gdyż: 1) nie zostały li - Lud. l. ol. ''z. II. l~oH �610 .JOZEF BURSZTA one terytorialnie ściśle wyznaczone; 2) są one dzisiaj już w znacznej mierze kategorią historyczną; 3) około 1/3 obszaru współczesnej Polski (Ziemie Zachodnie i Północne) wymknęłaby się spod regionalizacji. W poszukiwaniu jakichś obiektywnych kryteriów etnograficznych w wydzieleniu regionu odwołujemy się znów do osiągnięć Polskiego Atlasu Etnograficznego, a więc do kartograficznych ustaleń zasięgów przestrzennych poszczególnych tradycyjnych elementów kultury chłopskiej. Ich wzajemne pokrywanie się, krzyżowanie i wyłączanie może ukazać w efekcie zarysowanie się - od tej właśnie, obiektywnej strony - etnograficznej regionalizacji Polski. Znamy pierwsze ustalenia syntetyczne J. Gajka w tym zakresie, z których wynika 7 polskich areałów kulturowych w zróżnicowaniu tradycyjnej kultury chłopskiej. Niewątpliwie są to ustalenia ważne, ciekawe i frapujące. Nasuwa sir: tu jednak dalszy problem. Prof. Gajek świadomy jest tego, że za pomocą analizy setek skartografowań uzyskuje się w efekcie regionali.zację w sposób mechaniczny, że taki region wyłania się wtedy, gdy zasięgi wielu zjawisk zdołają się pokryć w sposób dość jednoznaczny. Z drugiej strony stwierdza, że region jest nie jednością mechaniczną. ale żywą, że wyznaczają go także żywi ludzie kategoriami swoich zachowań, postaw i swej świadomości zbiorowej. W tej kwestii znajdujemy u Gajka znamienną wypowiedź, że oto uzyskany podział na areały kulturowe odpowiada "świadomości ludzkich zbiorowisk regionalnyco" , inaczej "poczuciu wspólnoty" a zarazem "poczuciu różnic regionalnych" 13. Są to jednak stwierdzenia innego już rzędu, nie wynikające zapewne z samych kartogramów P AE, ale uzyskane inną drogą. Wyniki atlasowe stanowić mogą istotnie pierwszy pewny punkt wyjścia do regionalizacji etnograficznej. Uzyskujemy tą drogą tylko podziuł pierwszej niejako kategorii, podział na makroregiony, słusznie też nazwane nie regionami, ale "areałami kulturowymi". W ramach tych siedmiu areałów należałoby poszukiwać przy pomocy także innych metod i kryteriów dalszych podziałów na właściwe regiony etnograficzne i dalsze subregiony, w czym skartografowania mogą odegrać znaczną rolę pomocniczą. Umożliwiają one wiązanie metody kartograficznej z geograficzną, a więc tą, która pozwala na zestawienie faktów etnograficznych (ich formy i funkcji) z warunkami środowiska geograficznego, przez co możemy uściślać wnioski uzyskane na podstawie samej metody kartograficznej. Możemy znów, dalej, wiązać te fakty kulturowe z warunkami historycznymi życia ich nosicieli ludu -, a więc stosować metodę historyczną, historyczno-genetyczną i historyczno-porównawczą. Ale czy uzyskamy tą drogą ścisłe wydzielenie regionów etnograficznych? Chyba nie, a może tylko w niektórych wypadkach, 13 J. G a j e k, Studia nad etnograficzną regionalizacją ..., op. cit., s. 169. �Region i regionalne monografie etnograficzne 611 przy szczególnym złożeniu się różnorodnych czynników. Jak wiemy, regiony ustalano dawniej na podstawie kilku zaledwie, najbardziej ewidentnych cech: stroju, budownictwa, jakichś innych szczególnie wyróżniających cech, w tym nazwy czy przezwiska. Kiedy jednak brano jako kryterium dalsze - samookreślenie się grupy (kryterium socjologiczne), to zasięg przestrzenny objęty tym kryterium nie pokrywał się często z zasięgami wyznaczonymi przez kryteria obiektywne. Podobnie jest i dzisiaj. Możemy więc powiedzieć, że ścisłe i jednoznaczne wydzielenie tradycyjnych regionów etnograficznych na podstawie obiektywnych wyznaczników kulturowych jest bardzo trudne a nawet wręcz (poza pewnymi wyjątkami) niemożliwe. Pojedyncze kryteria takich regionów wyznaczyć nie mogą, suma zaś kilku kryteriów daje wyniki rozbieżne. Region etnograficzny jest zatem kategorią raczej umowną. v A jednak region kulturowy istnieje. Istniał on dawniej jako swoista synteza tradycyjnych elementów kulturowych, do charakteru której usiłujemy dotrzeć za pomocą rekonstrukcji układu i konfiguracji tych elementów. Region kulturowy istnieje też i dzisiaj. Jest faktem ogólnie znanym, że w efekcie olbrzymich przeobrażeń naszego współczesnego życia zatarły się w znacznej mierze i zamazały tradycyjne regiony kulturowe, a powstały i na naszych oczach powstają regiony nowe, nie mające nieraz nic wspólnego z regionami dawnymi. Powstają nowe jedności terytorialno-kulturowe z własnym swoim ośrodkiem skupienia i organizacji, czy będzie nim miasto wojewódzkie, powiatowe, czy centrum ośrodka przemysłowego. Takim regionem staje się np. Ziemia Lubuska czy Koszalińskie, takim też na "starych ziemiach" staje się np. Kieleckie w jego współczesnych granicach. Te nowe całości regionalne oparte są w swej jedności czy wyodrębnianiu się już nie (czy nie tyle) o formalne różnice elementów kulturowych, ale o zgoła inne wyznaczniki. Podstawowym wyznacznikiem staje się coraz silniej - jak to wykazała dyskusja tocząca się wokół Kongresu Kultury Polskiej - szeroko pojmowany n o w y r u c h r e g i o n a l n y, nowy regionalizm, przejawiający się w wielu sferach życia zbiorowości terytorialnych czy społeczności lokalnych, zwłaszcza w ruchu społeczno-kulturalnym. Tworzą się nowe więzie społeczne, nowe wzory zachowań i w ogóle nowe formy i wzory kulturowe. Trudno zresztą analizować tutaj bliżej to nowe zjawisko, owe - jakby to nazwał E. Paukszta - "wszystkie barwy regionalizmu". �t>12 JOZD' BURSZ TA Dla współczesnej etnograficznej monografii regionalnej nie jest istotne ani ścisłe, linearne wyznaczenie granic regionu, ani konieczność wzięcia pod badania całego, wyznaczonego w jakiś sposób regionu, ani też wymóg przebadania wszystkich dziedzin kultury według jej tradycyjnego podziału. Monografie regionalne mogą być różne. Może to być - jak np. w badaniach ośrodka łódzkiego - jakiś jeden problem, jakieś jedno, najbardziej typowe zjawisko, badane na tle i w związku z całokształtem życia i kultury obranej jednostki regionalnej. A jednostką tą może być jedna wieś, jedna społeczność wiejska, może nią być kilka wybranych wsi, może nią też być cały współczesny region (neoregion). Chodzi bowiem nie o to, aby - badając jedną społeczność wioskową (czy małomiasteczkową) - dać jej mikroanalityczny opis, jako właśnie tylko opis. Chodzi o to, aby badaniem kierowała z a s a d a i n t e g r a l n o ś c i. Zasada ta wymaga, aby poszczególne fakty i zjawiska traktować nie w oderwaniu od siebie i od ich całego otoczenia, ale w ścisłym ich strukturalnym i funkcjonalnym związku; odpowiadać więc na pytania nie tylko: "co" i "gdzie", ale też i: "jak" i "dlaczego"? Szukać więc wyjaśnienia faktów nie w nich samych, ale w innych, z nimi związanych. Zasada ta wymaga i tego, aby opisując jakiś mały wycinek treściowy czy terytorialny (wieś) - umieć odnosić ten wycinek nie tylko do całości kultury tej jednostki, ale i do szerszej jedności terytorialnej, której dany wycinek jest tylko ekspozycją; umieć więc uzyskane z mikroanalizy wyniki odnosić z ram badanych jednostek do szerszego regionu, do większych więc całości. Wówczas to mikroanalityczna monografia określonej miejscowości staje się zarazem monografią regionalną, gdyż z p r z e d m i o t u badań staje się ona zarazem p o l e m b a d a ń regionalnych. W ramach więc takiej integralnej monografii regionalnej mamy skojarzenie obu punktów: punktu wyjścia i punktu dojścia. JOZEF BURSZTA THE REGION AND REGIONAL ETHNOGRAPHIC MONOGRAPHS. PROBLEMS AND INVESTIGATIONS' METHODS. SUMMAHY In discussion about regional ethnographic monographs in the very beginning one should take into consideration the problem of methodologic consciousness accompaning the only meaning of the comprehension on one side, and its merits sphereand scientific purposes set up to regional monographs, on the other side. Regional investigations accompanied permanently the history of Polish ethnography. Their connections with ethnographic schools and theories were lax. TI1e~' �Region i -regionalne monogra ..fi.e etnograficzne 613 just resulted out of ascertaining differentiation in cultural phenomena in space and from the necessity of documentation about condition of folk-culture. Hence the region was conceived and chosen differently too: as a single village, the terrain of a district or a province, geographical region, or, most often, as an ethnographic regional group. Tests of precise appointing ethnographic regions were based on different criterions and did not give positive results. A precise appointing of the borders of the region is not indispensable neither in monographs of documentary type nor in those works, dealing with cultural structure of the region. In both cases it means, to have - investigating a smaller part of the terrain the methodologic possibility of delivering investigations' results to greater cultural unites of space character. The principle of integrality should guide modern regional investigations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc5c3e1b9126dd450157dbf59e0248f6.pdf 49d027dfaa5ab0b800084eb85d7bbe0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Pomorze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:223 Title A name given to the resource Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu Zachodnim/ LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.417- 450 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text , JOZEF BURSZT A PRZEGLĄD ... ' .. j I PERSPEKTYWY BADAN ETNOGRAFICZNYCH NA POMORZU ZACHODNIM Badania etnografic:zme na FomoTZu Zachodnim mogą dziś dotyczyć nie jednej, a dwóch odrębnych rzeczywistości kulturowych. Pierwszą jest kompleks .,przeszłej" kultury tego regionu, której ciąg życiowy zakończył siq wraz z końcem II wojny światowej. Obejmuje ona zarówno kulturę dawnych zachodnio-pomorskich plemion słowiańskich, jak i powstałych na ich podłożu i w wyni-ku kolonizacji niemieckiej młodszych grup etnograficznych i reg'ionów kulturowych. Druga, całkiem odrębna rzeczywistość kulturowa - to kształtująca się współcześnie, od 15-u zaledwie lat, kultura ludowa tego regionu, której istotą jest wytworzenie się nowego oblicza kulturowego, niejako nowej syntezy kulturowej poprzez procesy asymilacj1i, adaptacji i amalgamacji treści kulturowych różnych grup etnicznych i regionalnych, współżyjących na terenie poszczególnych wsi. Z pierwszej rzeczywistości kułturowej powstały zarówno w terenie, jak i w zbiorach muzealnych nidiczne stosunkowo relikty materialne, żywe zaś elementy zachowały się tylko tam, gdzie pozostała ludność autochtoniczna, tj. na wschodnich skrawkach Pomorza Zachodniego. Pozostała jednak z okresu pTzedwojennego stosunkowo bardzo obfita spuścizna naukowa etnografów i badaczy, głównie zachodniopomc\l'skich, niemieckich, odtwarzająca dość dobrze miniony stan kultury tego regionu, Powstaje stąd dość specyficzna sytuacja dla współczesnych badań etnograficznych dotyczących dawnej kultury Pomorza Zachodniego. Z jednej strony bowiem istnieją mocno ograniczone możliwości przeprowadnnia poszuk1iwań terenowych. Badania 27 - .,Luc!"·, t. XLIX I �418 dotyczyć mogą tylko wyszukiwania na całym terenie zachowanych jeszcze reliktów i ich opracowania. Jest to oczywiście wobec zniszczenia w czasie wojny większości dotychczasowych zbiorów muzealnych - zadanie poważne. Badania nad całością miejscowej kultury ludowej można przeprowadzać jeszcze niemal w pełni na terenach o ludności autochtonicznej, Dużo stosunkowo możliwości badań uzupełniających kry ją w sobh~ zbiory archiwalne l. Z drugiej strony istnieje wspomniana obfita literatura etnograficzna tym cenniejsza, że dotyczy wyłącznie minionej przeszłości kulturowej. Z tej racji stanowi ona niejako kompleks zamknięty, który może być już tylko niezmacznie PQszerzony od strony faktograficznej, natomiast jest i będz'ie dawał szerokie możliwości interpretacji, zwłaszcza w świetle nowych badań i postępów etnografii i historii. Zatem w stosunku doW'spomnianej pierwszej rzeczywistości kulturowej wyłoniły się i są realizowane następujące odcinki badań et'nograficwych na Pomorzu Zachodnim: 1) te,renowe badania penetracyjne celem głównie rejeskacji zachowanych reliktów kultury, prowadzone zarówno indywidua'lnie przez pojedynCZE' OtsJby, jak i zbiorowo z ramienia różnych instytucji; 2) badania historyczno-etnograficzne, prowadzone w oparciu o różnego ror12aju zbiory archiwalne; 3) studia nad wybranymi zagadnieniami na podstawie przede wszystkim interpretacji spuścizny naukowej z okresu przedwojennego. Zdajmy teraz sprawę z tych trzech odcinków badań etnograficznych. PI zedstu'.vimy je w postaci najkrótszej i bynajmniej nie pełnej. Chodzi tu bowiem o to tylko, ażeby zwrócić uwagę na najważniejszą problematykę. POLSKIE BADANIA TERENOWE NA POMORZU ZACHODNIM VV U.KRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ Jeśli chodzi o b8.dania terenowe wspomnimy tylko o tych, które były dotąd prowadzone przez instytucje naukowe - katedry uniwersyteckie, muzea, instytuty i towarzystwa naukowe. Zasłużony badacz kultury ludowej Pomorza, r:;rof. ell'. B. Stelmachawska, poświęoiła sporą C2ęŚĆ swych zainter230wań obszarowi zachodnio-pomorskiemu już w okresie międzywojennym jako pracownik Uniwersytetu Poznańskiego, następnie - Muzeum Miejskiego w Pomani u,i Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego. Tuż zaraz po wojnie, jako kierownik Katedry Etnografii UMK w Toruniu, prof. S t e l m a c ho w s k a r,ozwi:nęła ożywioną działalność bada1wczą na terenie Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Już w 1946 r. publikuje program badań na Ziemiach Zachodnich, które mają dać odpowiedź na dwie zasad'nicze kwestie: jakie dadzą się wyszukać 'relikty kultury polskiej i słowiańskiej na Ziemiach Zachodnich oraz jakie są formy i kierunki ewolucji -etniczmej w wyniku repolonizacji tych ziem 2. W ślad za zapowiedzią i programem poszły badania tmuńskiego ośrodka etnograficznego. Zespół badawczy pod kierunkiem pirof. Stelmachowskiej w kilku ekspedycjach objął systematycznymi badaniami teren Słowińców, a penetracyjnymi dalej na zachód polożone powiaty·J. Wyniki tych badań zosta,ły po części opublikowane, po częsci ukazują się już po śmierci B. Stelmachowskiej w serii Biblioteki Słupskiej 4. Badania objęły jednak głównie kulturę materialną· Katedra Etnografii Uniwersytetu Poznańsk'iego za czasów kierownictwa prof. dra E. F r a n k a w s k i e g o w ramach szerzej zakrojonych badań zainteresowała się zagadnieniem granicy etnograficznej wielkopolsko-pomorskiej. Badania w latach 1954--1956 przeprowadzał dr Tadeusz W rób l e w s k i. Spośród muzeów pomorskich działalność naukowo~badawczą uprawiały dotąd tylko dwa - szczecińskie i toruńskie. Jvluzeum w Szczecinie utworzyło w 1948 r. (jako ówczesne Muzeum Morskie) odrębny Dział Etnograficzny. Ten Dział zakreślił sobie szeroką d2'~ałalność badawczą· W jej ramach dr T. D e l i m a t przcprJ\\'&dził intensywn2 bL~::!aniana:! s::kutni:::twem pomorskim 5. Badania penetracyjne przeprowadzone przez mgr A. G e rl a c h w 1957 r. dotyczyły budownictwa i szkutnictwa 6. Muzeum Etmograficme w Toruniu wespół z Muzeum Mazurskim w Olsztynie pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e l' o w s k i e j- :1 I I �420 421 P r Li f f e r o w e j przeprowadza badania terenowe na terenie powiatu złotowskiego. Należy wspomnieć także o przeprowadzanych regularnie od 1946 r. systematycznych badaniCich Katedry Architektury i Pla-' nowania Wsi Politechniki Gdańskiej pod kierunkiem profF. M ark o w s k i e g o. Objęły one systematyczną inwentaryzacją zabytki budownictwa l udowego na całym obszarze Pomorza - wpierw na terenie Kaszubszczyzny (przebadanie ok. 300wsi), następnie woj. olsztyńskiego i koszalińskiego. Zebrane b0gate materiały nie zostały jeszcze dotąd opracowane. Tak się złożyło, że w ramach planów badawczych najbardziej; zasłużonej dla Pomorza Zachodniego placówki, jaką jest Instytut Zachodni, nie zaplanowano zupełnie problematyki ściśle etnograficznej uważając zapewne, że rola ta na,leży do uniw€'rsytE'~kich katedr etnografii i do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego .. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zainteresowało się Pomorzem Zachodnim na równi z innymi reg;oinami Polski. Zaplano-wano 3 zakresy działalności i :3 seTie wydawnicze: Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Polskich Strojów LudGwych oraz poszczególne monografie, których ukoronowaniem miało być specjalne dzieło "Pomorze Za~hodni2" 1. Do opracowania monografii "Pomorze Zachodnie" jeszcze nie doszło i zapewne nie pn~dko to nastąpi *. Ze wzmianką o Polskim AtLasie Etnograficznym 8 wchodzimy od razu w trzEc:i odcinek bada!'l dotyczących dawnej rzeczywistości kulturowej Pomorza Zachodniego, mianowicie pode jmowania i rozwiązywania przez uczonych polskich niektórych, specjalnie ważnych z punktu widzenia in~eresów nauki polskiej, p:roblemów etnograficznych. Wiążą się one oczywiśe:e z wymienionymi pop,:zednio obydwoma odcinkami badań, niemniej jednak pLnktern wyjściowym dla ich podjęcia jest z3zwyczaj stanowiskG dotychCL:ascwej, ściśle dowojennej etnografii niemieckiet. 'Patrz wydane przez P. T. L.: A. D o b r o w ol s k i e j. Strój pyrzy"ki. P. S. \'1 1:';55 .. Pra::.''? i Materiały Eto:Jgraf!czne" tom XVI, Sz~zecin 1959 oraz to!n_ XXII Szczecm l~tiO.. ,Literatura ludowa" Pomorze Zachodnie Nr 45 1969. Patrz te~ ,.Lud" t. ·,8 Wrocław 1963 oraz ..Polski Atlas Etnograficzny" zeszyt I Wrocław 19". wyd. P. A. N. (Przyp. Red.l. DO'WOJENNA NIEMIECKA LITERATURA ETNOGRAFICZNA Nie miejsce tutaj na szczegółowe omówienie i ocenę całego dorobku etnografii niemieckiej dotyczącej Pomorza Zachodniego. Potrzebna nam tu jest jednak krótka chalI'akterystyka tej nauki i jej rozwoju. Można w jej dziejach wyróżnić dwa nierówne okresy: 1) od jej właściwego początku, gdzieś .po 1890 r., do ok. 1930 r.i 2) okres 1931-1939. Pierwszy okres cechuje żywiołowy niemal l'ozwój badań i publikacji etnograficznych, dotyczący jednak niemal wyłącmie kultury społecznej i duchowej Pomorza. Działalność badawczą i naukową prowadziły ra,czej indywidualne jednostki, amatorzy i miłośnicy kultury ludowej, głównie z własnej łnicjaty~y i na swój Taichuneik.Na cZlOłowybijają się: A. H a a s, O. K n o o p, i U. J a h n. Skupieni wpierw przy Monatsbliittel' der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde (od 1887) i przy Baltische Studien, od 1892 r. badacze pomorscy posiadali własne 'czasopismo poświęcone wyłącznie etnografi.i Pomorza, tj. miitter der pommerschen Volkskunde. Jak już sam podtytuł tego pisma mówi 9, na 00 wskazuje także treść wszystkich ID roczników, gromadzono wyłącznie ma1eriały opisowe i to z zakresu kU'ltury społecznej i duchowej, brak zaś było zainteresowań kultu'rą materialną. Tak było z małymi wyjątkami aż do lat 3D-ch, kiedy nastąpił wyraźny przełom. Ok-res 1931-1936 jest szczytowym w rozwoju etnografii pomorskiej nie tylko ze względu na niezwykłe ożywienie badań nad wszystkimi dziedzinami kultury ludowej 10, ale przede wszystkim na podjęcie i opracowanie kilku zagadnień ogólnych, dotyczących zwłaszcza przestrzennego ukształtowania się zjawisk kulturowych na Pomorzu. Zagadnienia te wynikły przy przejęciu i zastosowaniu metody geografi.czno-kartograficzmej w etno.grafii. Określono to jako Yolks = und Kulturgeogmphie. STREFY I REGIONY KULTUROWE POMORZA i\. Jednym z najważniejszych osiągnięć naukowych było stwierdzenie, że Pomorze Zachodnie nie stanowi jednolitego obszaru �4~2 kulturO\~ego lecz dzieli się na kilka stref, 'IV obrębie. których występuJe ~ kolei kilka regionów kulturowych. Punktem wyjściowym badan .by~y ,,:yniki dociekań W. P e s s l e l' a dotyczące rozprzestrzenIenIa SIę na Pomorzu domu typu dolnosaskiego 11_ Da:lszy zasadniczy podział na regiony kulturowe całego Pomorza powst~ł w wyniku badań R. H o l s t e n a dotyczących geografii wY'raz~w 12. Został ..on w pełni potwierdzony i rozbudowany przez szczegolowe badanIa W. B o r c h e l' sa i innych 13, a szczególnie' przez pra:cenad Atlasem Kultury Ludowej Pomorza H. . Ustal'ona trójskefowość Pomorza przedsta1wia się następująco:' pIerwszą strefę, stanowi Pomorze Zaodrzańskie (Vorpommern) po rzekę Wkrę I Żarową (Ucker u. Za1row); druga rozciąga się po rzekę Parsętę, trzecia po Łebę. ,Te trzy zasadni~ze strefy kulturowe Pomorza zostaly wyd~lelo~e n.a podstawIe geografii wyrazów .j różnic \V występowanIU nIektorych zwyczajów ludowych 15, a mają one, zdaniem H o l s t e n a i K a i s e r a 1~, wynikać z trzech ,różny.ch kierunków kolonizacji niemieckiej: strefa z3JChodnia miała' zostać skolonizowanaosadnikami z Dolnej Saksonii i Westfalii, stTefa środkowa, po Parsętę, kolonistami z Dolnej Frank<Jni'i i Nadrenii. strefa wschodnia zaś przez niemieckie zakony rycerskie od XIV w. J,UŻ tutaj można zauważyć, że autorzy zajmujący się regionamI kulturowymi Pomorza nie dostrzegali lub nie chcieli dostrzegać, że u podłoża zróżnicowań leżeć muszą także różnice w asymi'lacji kulturowego podłoża słowiańskiego 17. ~odstawowe znaczenie dla dalszych do'ciekań mają ustaloneregIOny występowania, niektórych zjawisk kulturowych, jak strojów i sztuki ludowej. W. Borchers, jeden z najbardziej pracowitych i zasłużonych badaczy kultury ludowej Pomorza, wykorzystując dotychczasowe szczegółowe opracowania, pierwszy' dał kartograficzne ujęcie występowania obu tych zjawisk. Jest' charakterystyczne, że oba te zjawiska występują wyspowa i - co więcej - zasadniczo się pokrywają z tym jednak. że obszary występowania sz.tuki ludowej są nieco większe niż strojów. co' jest zresztą zrozumiałe. B o r c h e r s posługuje sic: ramowym podziałem H o l s t e n a i w ramach trójstrefowości Pomorza ustala szczegółowe regiony kulturowe. Pomocniczo posługuje się dalszym jesz.cze podziałem Pomorza na strefę przybrzeżną (Kiistengebiet) i wewnętrzną (Binnenland), a to ze względu na dwa podstawowe zajęcia ludności, wyznaczające w ,istotnej mierze typ kultury, mianowicie przybrzeżne rybołówstwo morskie i rolnictwo. W dwóch zasadniczych w tej mierze pracach, opublikowanych w 1932 i w 1933 r.18, B o r c h e r s ustala następujące regiony występowania strojów i przejawów sztuki ludowej: w obrębie obszaru przybrzeżnego, a w strefie Pomorza Zaodrzańskiego półwyspy Dars i Sianożęt (Zingst), da1ej wyspy ota'czające Ranę (Rugię), jak Chycina (Hiddensee) i Omaniec (Ummamz) oraz półwysep mnichowski -na Ranie i wreszcie Ina Uznamiu półwY5€'p Lipa (Lieperwinkel). W pasie przybrzeżnym Pomorza Środkowego, od Kamienia po Kołobrzeg, wydZJiela parafię Wrzosowo (Frit-. zow) i Białoboki pod T'rzebiato-.vem, w pow. kamieńskim (na południu) wieś Laska (Laatzig). Na Pomorzu Dolnym mamy wpierw oderwaną wyspę dwóch iwsi - Jamno i Łabusz i wreszcie, jeśli chodzi szczególnie o sztukę ludową, S'ze'reg wsi pow. dadowskiego i słUJpskiego, J ak0 osta tll'i na wschodz'ie region kulturowy, ale tylko pod względem strojów, wymienia Kaszubów nadłebskich. O sztuce kaszubskiej nie chce jednak pisać, uważając, że przekazy jej są za skąpe. W głębi lądu wyróżnia szczególnie znany obszar pyrzycki, dwie wsie 'nad Odrą, Widuchowa (Fiddichow) i Ognica (Nipperwiese) i wreszcie kilka wsi w dawnym pow. Szadzko (Saatzig) na wschód od Stargardu. Pomijając na razie szereg kvvestii wiążących się z powyższymi regionami kulturowymi, należy podkreślić szczególną wagę ich ustalenia. Odkąd bowiem je zauważono, stały się one podstawą różnorodnych interpretacji celem ich wyjaśnienia. Dlaczego regiony te ukształtowały s:ę wyspowo, dlaczego wi~kszość ich występuje w pasie nadmorskim, skąd się biorą zauważone między niektórymi regionami (np. obszarem środkowym, a ośrodkami na Ranie) ciekawe filiacje, dlaczego znów inne regiony odcinają się od reszty swą odrębnoścą, skąd w ogóle doszło do ich powstania, a dlaczego ogromna większość obszaru pozostała ! I , I I , I, I; �424 kulturowo jałowa, itd. itd. Są to w istocie zagadnienia najbardziej pasjonujące i nic dziwnego, że do dzisiaj są one przedmiotem interpretacji i będą nimi chyba jeszcze długo. Właściwa bowiem odpowiedź na te zagadnienia zawierać może klucz do rozwiązania wielu kwestii, stawianych także przez inne nauki, np. historię· W tych zagadnieniach może się też kryć materiał do odpowiedzi na wiele kwestyj etnicznych. B o r c h e r s zauważył, że regiony występowania stl'lOjów ludowych pokrywają się mniej więcej z innymi zjawiskami etnograficZ'nymi 19. Tark więc np. stroje wybrzeża z zasięgiem domu dolnosaskiego, strój pyrzycki z zasięgiem domu pyrzyckiego itp. Z zasadniczym zaś trójstrefowym podziałem pokrywać się ma wg niego nawet histor,ia kultury: w za!chodniej części Pomorza panowało miejskie pl'alWOlubeckie, w środkowej magdeburskie, zaś we wschodniej chełmińskie. W wyjaśnieniu zjawiska powstania regionów kulturowych, Borchers, idąc po -części za poprzednikami, Ziwłaszcza za Holstenem, wprowadza szeTeg różnorodnych czynników, ,o których warto wspomnieć, gdyż będą się one u innych często powtarz.ać. Niektóre z wyjaśnień zatrącają dobrze znaną nacjonalistyczną mistyką 20, in:ne jednak zawierają uchwycenie istotnych związków przyczynowych. Nie można Borchersowi odmówić swrokicr. horyzontów. Już w samym założeniu widzi ogólny wpływ wa· runków geograficznych, historycznych i gospodarczych. Pomorze jest terenem zderzenia się kultury germańskiej ze słowiańską, jak :powiada -.:-. zachodnio- i wschodnioeuropejskiej. Widzi też związki kulturowe niemieckiego obszaru kulturowego ze Skandynawią. Pomorze jest krajem, gdzie splotły się wpływy Brandenburgii. Zakonu Krzyżackiego, Polski i Szwecji 21. Jest ono też krajem typowo kolonizacyjnym, gdzie osiedlono osadników z różnych stron i gdzie ludność słowiańska została zniemczona z \vyjątkiem Kaszubów. Śladów Słowiańszczyzny jednak szuka B o re h e r s tylko i jedynie na tych nie zniemczonych jeszcze terenach, ale i tam - uważa - trudno jest powiedz,ieć, co np. w strojach kaszubskich jest niemieckiego, a co polskiego czy słowiańskiego. gdyż nauka za pó2mo do tych zagadnień przystąpiła. Stąd 425- też i w sztuce kaszubskiej Borchers widzi tylko wpływ zachodnio-pruski, a nie słowiański czy polski 22. Interesują szczególnie te ujęcia Borchersa, które starają się wyjaśnić ową charakterystyczną wyspowość w występowaniu l'egrionów kulturowych. Borchers wskazuje szczególnie na wpływ osadnictwa prowadzonego przez średniowie'czne klasztory cystersów (rejon Mnichowa i Pyrzyc) i premonstrantów z Trzebiatowa nard Regą (osadnictwo idące z holenderskiej Fryzj;i). Chodzi tu nie o bezpośredni wpływ klasztorów, ale o lepszą znacznie pozycję społeczno-ekonomiczną kolonistów niż chłopów miejscowych w dobrach rycerskich. Tam, gdzie chłopi mieli lepsze warunki f'gzystencji, ich społeczno-prawna i gospodarcza pozycja była ustabilizowana, gdzie silna władza brała ich w opiekę i chroniła - tam mogła wykwitnąć w pełni kultura ludowa. Wielkie zaś bwle plamy na kultur'owej karcie Pomorza pokry'wają się mniej więcej z zasięgiem dóbr rycerskich, gdzie panował ustrój pańszczyzniany. Nad stwierdze.niami W. B o r C h e r s a warto był>o zatrzymać się z tego względu, że jest to pierwsze pełne ujęcie regionów kulturowych Pomorza i że sta'nowi próbę wyjaśnienia ich powstania, choć jeszcze bardzo ogólną i raczej w postaci ~formuławania zagadnienia do dalszych badań. W takim też ujęciu. wydaje mi się, leży klucz do rozwiązywania większości zjawisk etnograficznych Pomorza Zachodniego. ZAGADNIENIE ETNICZNE. STOSUNEK l'<AUKI NIEMIECKIEJ SKlEJ DO SUBSTRATU SŁOWIAŃSKIEGO Na czoło zagadnień związanych z regtonalizacją Pomorza Zachodniego wysuwa się sprawa składu etnicznego ludności i późniejszych jej zmian. Chodzi 7. jednej strony o wykazanie ugrupowań słowiańskich i polskich oraz niemieckich i innych, z drugiej o analizę ich wkładu w ogólną kulturę ludową Pomorza. Pod tym względem stanowiska badawcze nauki niemieckiej i polskiej Jóżnią się nieraz dość znacznie. Jeśli chodzi o stanowisko etno- �42(j grafii niemieckiej, można go najkrócej scharakteryzowac następująco: 1) Sprawa składu plemiennego ludności słowiańskiej nie jest przedmiotem jej zainteresowania. Od czasów pracy F. T e t z n er a ~.1 nie było na ten temat poważniejszego opracowania. Nacisk kładzie się głównie na niemieckie grupy etniczne kolonizujące Pomorze. Poznane są one jednak dotąd dośćogólnj,kowo. 2) Istnieje wyraźna niechęć do przypisywania innym, nie niemieckim grupom 'kolonistów większego Wlpływu na kultUTę ludową Pomorza. Wpływy szły niemal wyłącznie od stl'ony kontynentu, od południa, wnoszone przez kolonistów niemieckich 24. Wybrzeże morskie - odczuwa się to wyraźnie w opraoowaniach niemieckich - nie jest tu pomostem łączącym kulturowo leżące nad morze kraje, ale jakąś nieprzebytą ścianą, do której dochod.ziły wpływy niemieokie z południa. Były to tylko wpływy kontynentalne 25. Z obcy'ch grup etnicznych przypisuje się pewne znaczenie, i to w stopniu znacznie zmniejszonym, kolonistom holenderskim i fryzyjskim 26, 3) Stosunek do wpływów i pozostałości słowiańskich jest więcej niż wstrzemięźliwy. Nie zaprzecza się, że elementy słowiańskie w kulturze ludowej Porrtorza istnieją, są one jednak: a) zbyt skąpe, aby były godne specjalnego zainteresowania; b) występują raczej tylko tam, gdzie zachowały sif; resztki ludności kaszubskiej. W przeciwieństwie do dawnej etnografii niemieckiej, która odrębności w kulturze ludowej Pomorza, nie posiadające analogii z cechamikultuTY ludności niemieckiej, skłonna była tłumaczyć jako pozostałości słowiańskie -' przedstawiciele nowszej etnografii (mam tu na myśli głównie twórców dzieła "Atlas de?' Pomnw?'schen Volkskunde") usiłują pozostawić jako niewyjaśnione, czekając na dalszy rozwój badań etnograficznych, lub tłumaczyć innymi wpływami. 4.) To ogólne stanowisko w stosunku do spuścizny ~lowiańskie'; pozostaje w łączności z mechanicznym po£lądem na sam proces kolonizacji i germanizacji. Przesadny pogląd na zbyt szvbkie i całkowite zgermanizowanie Pomorza z wyjątkiem ~\I~chodnich jego skrawków stoi w ścisłej łączności z drugim po- 427 glqdem, że germanizacja ludności autochtonicznej była równoznaczna z momentalnym niemal i kompletnym rozpadem dotychczasowych treści kulturowych, a przyjęciem się z miejsca inn yeh, nowych treści. A tak w rzeczywistości nigdy nie było. Tr~dn{) na tym miejscu przedstawić skomplikowany mechanizm procesu wynarada,wiania, ale przecież dotyczy 'On "wymiany" tvlko niektórych treści i to w drodze stopniowego wzajemnego ~rzenikania i przejmowania poszczególnych elementów i ic~ adaptacji. Niektóre tylko elementy zanikają stopniowo całkowlcie, inne żyją nadal choć nieraz pod inną etykietą. Tak jest z\vłaszcza w obyczajach i zwyczajach oraz w treściach folkloru. Można stwievdzić, że w tych zagadnieniach stanowisko przedwojennej nauki niemieckiej wwiera wyraźną, a zas:ldniczą wewnętrzną sprzeczność. Z jednej bowiem strony przyjmowało się, najczęściej milcząco, że na większości terenów Pomorza kompletny niemal rozpad kultury słowiańskiej nastąpił już w XIII-XIV w. 27, że zatem kuliuTowe elementy słowiańskie nie wykazywały żadnej tendencji do p'r~etrwania - i dl~tego z.anikły. Z drugiej jednak strony przyjmuje się expreSSIS verbIS, że we współczesnej kulturze ludowej Pomorza istnieje wiele elementów starogermańskich, sprzed tysiąca lat 28. Jest to oczywiste przykładanie dwóch różnych założeń i kryteriów do tego ~amego zjawiska - kuUury ludowej. W świetle tej sytuacji jest najzupełniej zrozumiale, że nauka polska zmierz.a w pierwsz.ym rzędzie do szczegółowego odtworzenia przemian etnkznych na Pomo'rzu Zachodnim w ciągu dziejów ze szczególnym uwzględnieniem stopniowego zanikania ludności słowiańskiej 29. Co się zaś tyczy pO,~lądu na zmiany kulturO'.ve, to można ogólnie stwierdzić, że nauka polska zajmuje tu star,owisko metodologicznie bardziej słuszne. W większym stopniu :;niźeli przedwojenna nauka niemiecka traktuje poszczególne elementy kulturowe i całą kulturę funkcjonalnie - jako wynik działania szeregu różnorodnych czynników: stosunków społecznogospodarczych, politycznych, wpływu miast, dworu i klas uprzywileJow:mych, infiltracji elementów obcych z zewnątrz, ale teżi to przede wszystkim - jako odbicie odrębności gruPO\\'€j �429 428 i przynależności etnicznej. W formach mieszanych i pochodnych - a takimi głównie są pomorskie elementy kulturowe w ich zlepku i nawarstwieniu się doszukuje się - jeśli jest to tylko możliwe - genezy poszczególnych składników i form, w tym elementy pochodzenia słowiańskiego budzą - rzecz jasna - największe zainteresowanie. Wychodzi się przy tym z założenia. że w utrwalonych faktach etnograficznych Pomorza można lównie dobrze doszukiwać się zarówno archaicznych elementów germańskich jak i słowiańskich. Kulturowy substrat słowial1ski trwał tu niewątpliwie dłużej i silniej zaznaczył się 'N kulturze ludowej Pomorza niż to się widzi w opracowaniach niemieckich. Przejdźmy do kilku zagadnień szczegółowych. ZAGADNIENIE TYPOW BUDOWNICTWA LUDOWEGO Jednym z najbardziej spornych, dotąd ostatecznie wystarcza,iąco nieprzebadanych ,i nierozwiązanych zagadnień, jest kwestia typów w budownictwie ludowym Pomorza i ich genezy. Budownictwo kaszubskie w pow. Lębork, Bytów i Miastko raczej nie wchodzi w rachube. J.est ano dobrze zbadane i jako zbliżone do budownictwa polskiego (dom zrębowy drewniany) nie budzi większej dyskusji 30, Inaczej jest jednak z typami budownictwa ludowego występującymi na reszcie terenu Pomorza Zachodniego. Sporą dyskusję wzbudził dom tzw. "pyrzycki" oraz budownictwo w pasie przybrzeżnym od Dziwnowa po Słupsk. Dom pyrzycki (das Weizackerhaus lub Mii7'kisches Dielenhaus), o którym pisali już R. H 'Ol s t e n i H. S i u t S 11, a następnie inni, uważany był zgodnie jako typ pochodny bezpośrednio od domu dolnosaskiego poprzez skrzyżowanie z typem frankońskim. Sprawą tą zajęła się szczególnie A. D a b r a w J l s k a, ostatnio Z. R a d a c k i ~2. Na podstawie głównie rzutu poziomego (przednie usytuowanie części mieszkalnej i występowanie czarnej kuchni) autorzy oi zgodnie stwierdzają, że jest to wytwór l'€gionalny domu wąskofrontowego rozwinięty z wielotraktowych chat słowiańskich z niektórymi tylko elementami domu dolnosaskiego (rozwinięcie trójwnętrzne pierwszego traktu pod wpływem domu saskiego). Wtórnym zjawiskiem, rozpowszechnionym dopiero w XVIII wieku, ma byt" sień poprzeczna, tzw. Achterhaus. A. D o b I' o wal s k a przypuszcza nawet, że dom pyrzycki miał kiedyś podcienia, które później zostały zabudowane. R ad a c k i zaś uważa, że wystE;pujący między dolną Noteci,,! a Pyrzycami podcieniowy dom wąskofrontowy rozwinął się równolegle z pyrzyckim i oba zalicza do typu zachodnio-pomCl'skiego domu wąskofrontowego. Jako taki miał on szerokie rozprzestrzenienie w pow. białogard2Jkim, nakielskim, wałeckim i kartuskim. Sięgając jeszczl; dalej w genezę tego typu, widzą jego autochtoniczną ciągłość od podcieniowego domu kultury łużyckiej, znanego z wykopalisk w Buku pod Berlinem. Czyli - sumując spotykamy tu wywód obu typów domów wąskofrontowych podcieniowego i pyrzyckiego - z elementów autochtonicznych, z domieszką, różną w obu typach, nowych elementów budowlanych przyniesionych przez kolonistów. Jak widać, sprawa wymagałaby jeszcze dalszego uściślenia i dokumentacji. Spore różnice zdań istniejq na temat typu budownictwa w pasie przybrzeżnym. Zasługują tu na uwagę dwie rozprawy Go e h r t z a i E. G o h r b a n d t a. Zabierał też w tej sprawie głos G. B r o n i s c h 33. Według znów mniej więcej z§':odnej 8'pinii tych badaczy (najbardziej zdecydowanie ujawnia się to u G o h r b a n d t a), na całym obszarze pasa przybrzeżnego, od Dziwnowa poza Słupsk, występował dawniej jeden tylko jedyny typ domu, właściwy tylko temu obszarowi i nie mający wiele wspólnego z budownictwem regionów sąsiednich, podczas, gdy dawniejsza literatura niemiecka, operująca tylko ułamkowymi danymi (badania nad budownictwem rozpoczęły się na dobre dopiero za czasćw G o h r b a n d t a) widziała na tym terenie az 3 typy domów - irankoński, nordycki szerokofrontowy (nordischer Vierkanthof) i dom saski, Tymczasem, wg opinii tych autorów, zwłaszcza Gohrbandta, występował tu tylko jednolity typ domu z przewagą element(:\V dolnosaskich, jest on zatem �+30 porhodny od dolnosaskiego. Niektóre tylko dodatki - galeryjka i brama wjazdowa - mają być pochodzenia frankońskiego. Dom ten miał wziąć swój początek od kolonistów dolnosaskich, którzy przyszli tu z Pomorza Zaodrzańskiego (Vorpommern) przez Uznam i Wolin i brali w posiadanie obszar przybrzeżny początkowo w dość: wąskim pasie, później coraz bardziej się powiększającym aż na całą szerokość prowincji. Tym Sasom podporządko~ wali się kulturowo osiedlający się tu także Fryzyjczycy. Dodac trz'eba, ż,e ten typ domu już z dawna na Pomorzu Zachodnim nie i~;tnieje, a to w wyniku ustaw budowlanych pruskich, zwłaszcw rozporządzenia Fryderyl{a II z 1752 r., a następnie w wyniku uwłaszczenia, które całkowicie zmieniło zabudowę wsi. Jak widzimy, w literaturze niemieckiej nie ma mowy o żadnym substracie kulturowym słowi8ńskim. Koloniści przychodzili j;kby do pustego kraju, będącego kulturowo białą plamą· . Etnogrdiczne badania polskie zajęły się też i tym zaga~'Dle.Diem.. Wymienić tu należy prace A. D o b r o w o l s k l ~ )~ Z. R a d a c k i e g o, ostataio zwłaszcza publikowane wymkl b':Jdar, terenowych B. S t e l m a c h o w s k i e j i T. W r óli l e w s k i e g o H. Głów,ny tenor ich stwierdzeń w wymienionej sprawie brzmi następująco: . 1) na omawianym tE.renie wystE;puje z dawien. dawna ~le ;edcn , kcz kilka typów domów. Obok wskazywane) przez meJ . . mieckich badaczy fo-rmy dolnosaskiej, zmienionej w porownamu do pierwowzoru, istniały ('na terenie sbwińskim - S t c ~m.ac hu w s k a) trzy jeszcze typy: wąskofrontawa chata podclem~wa, sbwir.ska chata parzysta, mająca, według stwiel'dz.ema B. Stelmae:howskiej, równie starą metrykę; oraz - jako od:rę~l1Y typ _ dom szerokofr,ontowy (Vierkantho.f - Z. R a ,d a ck 1): 2) panuje tu istotnie typ budownictwa mieszanego, powstały ze starszych i nowszych €lementów, ale nie są to tylko formy . k'12. S ą to mi'-'~""ne formy mies7ane bez reszty gerrnans . '~... ~ .. bu:iownichva slowińsko-holenderskiego (T. W l' ó b l ew s k 1); 3) najbardziej archaiczne p:::JStaciedomów mają \V'i~lr:cech 0g61nosłowiańskich. Dopiero na te warstwy n.~kł.adały SH:~ nowe elementy obce i stąd powstało daleko idące zrOZl11cowamew for- 431 l I ! ! I I ,l I i l mie budownictwa. Nawet szerokofrontowy dom o podwórzu czworokątnym jest kombinacją elementów miejscowych z saskimi (A. D o b r o wo l s k a); 4) 'Typowa dla budownictwa Słowińców chata parzysta, symetryczno-dwuizbowa, uważana do,tąd jako powstała dopiero po ustawie z 1752 r., jest wcześniejsza i ma mieć według twierdze~ nia B. S t e l m a c h o w s k i e j swoją genezę w rodzimej koncepcji architektonicznej: powstała ona ze względów funkcyjnych (zawód rybacki z obsługą "cezeźników") z zestawienia dwóch chat jednoizbowych jako odrębność slowiński,ej grupy rybackiej; 5) najbardziej archai.cznym typem chaty, opisanym przez F. T e t z n e r a 35 w Klukach -- jest takii, który żywo przypomina znane z wykopalisk kultury łużyckiej jednoizbowe chaty z wejściem w ścianie szczytowej. To są najistotniejsze ujęcia z "obu stron barykady" w kwestii typologH budownictwa zachodniopomorskiego nacalym pasie przybrzeżnym. Jest tu istotnie tyle spornych kwestii, że sprawa będzie i powinna być przedmiotem dalszych wnikliwych badań. ZachodniopomoI'skie budownictwo ludowe posiada wiele swych charakterystycznych cech, takich jak przewaga symetrycznych domów szerokofrontowych, występowanie szerokich kominów w środkowej części sieni na całą jej szerokość oraz urządzenia ogniowe pochodne od "czarnej kuchni". Wszystkie te i tym podobne elementy odcinają wyraźnie obszar zachodniopomorski od niemieckiego. a wiążą go z ogólnym obszarem słowiańskim. Zagadnienia te są przedmiotem badań na podstawie materiałów uzyskanych dla Polskiego Atlasu Etnograficznego 36. Można tu oczekiwać wielu jeszcze interesujących wyników. WNIOSKI Z ZACHODNIOPOMORSKIEGO SZKUTNICTWA LUDOWEGO Warto nawiązać od razu do zagadnień szkutnictwa zachodniopomorskiego. Mamy w tej mierze długoletnie gruntowne badania T. D e l i m a t a i P. S m ó l ark a 37. Delimat wykorzystuje w pełni opracowania niemieckie, zwłaszcza Borchersa i W. M it z ki 38. samodzielnie jednak dochodzi do zaskakujących, a cie- �432 433 kawie dokumentowanych wniosków. Otóż całe Pomorze, cd Odry aż poza Wisłę, ma swoje odrębne cechy, wyróżniające go zarówno od obszaru wschodniego jak i zachodniego. Występują one nie tylko na obszarze kaszubskim i słowińskim, ale także na terenach z dawna zgermanizowanych, jak np. na pojezierzu szczeciniecko- drawskim. Do tych cech szkutnictwa pomorskiego należy m. in.: bezwręgowa konstrukcja łodzi, dno z klepek poprzecznych, poszycie burt klepkami pionowymi, łukowaty kształt dna i łukowaty kil, wiosłowanie z wolnej ręki i rejowy żagiel. Cechy te, wzięte z łodzi współczesnych, powtarzają się w pomorskich łodziach średniowiecznych znanych z wykopalisk, różnią się natomiast od obszaru niemieckiego za Odrą. Mielibyśmy tu zatem do czynienia z pozostałościami kultury słowiańskiej jeszcze z okresu przed germanizacją Pomorza Zachodniego. Podobną a'rchaiczność cech szkutnictwa pomorskiego 6twierdził w wY1niku swych wieloletnich obs~a'cji i badań H. W i lc z e iW s k i 39. Zatem wniloski, jakie nasuwa historia i typologia pomorskiego szkutnictwa, są analogiczne do tych z za.kresu budownictwa. Podobnie jest, jak niżej zobaczymy w dziedzi'nie strojów i sztuki ludowej. SPORNE KWESTIE KOSTIUMOLOGII LUDOWEJ Badcmia nad kostiumologią ludową Pomorza Zachodniego były w latach 30-tych b. wieku - jak stwierdzał W. B o r c h e r sdopiero w początkach 40. Znane były wówc'Zas poszczególne stroje i ich regiony - kaszubski, pyrzycki, mnichowski 41, ale tylko te z XIX w. Nie posiadano żadnych reliktów z w. XVIII, niejasny . był też wiek, pochodzenie i rozwój poszczególnych strojów, gdyż n:e przeprowadzano badań źródłowych. B o r c h e r s nie tylko podsumowuje dotychczasowy dDrobek w tej dziedzinie, ale dorzuca szereg nowych spostrzeżeń. Zauważa on m. in. ciekawe zjawisko, że re['iony strojów jak już było wspomniane grupują się jeden za drugim w pasie przybrzeżnym od Rany aż po Lębork, p{)dczas gdy w głębi lądu występuje jeden tylko zwarty obszar pyrzychi, Poza strojempyrzyckim wyróżnia on trzy grupy strojów pasa przybrzeżnego. ośrodek rugijski -- Chycina (Hiddensce), Omaniec, Mnichowo, Lipa trzebiat'Jvvs;<:Gjamneński (Białoboki i Płoty pod Trzebiatowem i Jamno ,: Labuszem) oraz trzeci -- k3szubski. Widzi szczególne pokrev;:2ństwo kostiumologiczne ośrodka trzebiatowskiego z mnichows;<im, Borchers podl;reśla mocno fakt, że w istniejących w XIX w. strojach znaleźć można elementy różnorod:1cgo pochodzenia :.:arć'vvno pod \vzględ.em wieku jak i etnicznym. Da się Yv'i;:;c wyróżnić składniki wczesnośredniowieczne i nowo:~ytne, elementy jJochodne z ubiorów hiszpc)j1Sklch. niderlandzkich i francuskich, Podkreśla dalej zrM:r,icov.ranie tych strojGw \vedług zcJ\vodu i społecznej po:'ycj:, dostrz.ega istnienie w wielu miejscach rcieszanych strojóv; miejsko-wiejskich. Elementy slo\viar.skie 'widzi jednak tylko i jedyn:e 1,,: .s~;:'oju kaszubskim. (K;:,;:;zubiiladłebscy) ze ",'zgIęciu na ich oc1n,ienno,ść etnicz,ną i inną przyna]eżn{'Jś(; polityczną. W literaturze polskiej ndjwic;cej uwagi zagaClmeniom kostiu-; mologicz.nym Pomorza Zachodniego poświęciła clDtąd A D ob r o wo l ska. Do śmiałych niewątpliwie posunięć, ale równocześnie bardzo wnikli'.\'ych, 1131eży zasadnicze jGj stwierdzenie, że na całym davvnym obszarze Słowian Zachodnich da się wyszukać ze źródeł ikonograficznych 3 elementy ubioru świ2dcząoe o oddziaływaniu po:Hoża sI-owiańskiego na zespół odzieżowy środkowo-północna-europejski. Występowanie ich pokrywa si~ z wykreślonym przez L. N i e d e r l e g o zasiqgiem Słowian Zachodnich. Są to: płócienna biała płachta żałobna z czółkiem i podgębnikiem, wałei~ chus'cy noszony w rękach lub pod pachą (Regenrolle) oraz rnE:':J,w koszulak noszona "na wypust" 1~. Artykul .'Świadczy o dużych możliwościac;l historycznej retrogresji woparciu o materiał etnograLczny·;3. W tym samym kierunku. tj. wyszukiwania reliktów sło\vinńskiej odzieży, idą badania A. D o b r o \'1 o l s k i e j na Pomorzu Zachodnim .:;. Spotyka się je zarówno w stroju jamneńsklm jak i pyrzyckim. W Jamnie i Łabuszu, obok utworzonego w XVII w. bogatego stroju kololótcw, pochodzącego z Holandii, istniał 2R - .. Lud", l. XLIX I i, �434 435 mało znany strój mIeJscowy. Ten jednak nie zachował się w czystej postaci, lecz powiązał z miejscowym w ciekawą grupę kostiumologiczną o cechach mieszanych, rodzimych i obcych. Do cech roodzimych, przypominających strój słowińskich Kabatków, należą białe opaski na glowq w stroju kobiecym, a w meskim granatowa sukmana poza kolana, bez zapięć, kołnierza i jde~zeni, zbliżona w swej formie do typu południowo-polskiego. Podobnie w stroju pyrzyckim. Znany i opisywany dawniej strój pyrzycki 45 Jest według Dobrowolskiej całkiem nowego pochodzenia, mianowicie z początku XIX w., wniesiony przez kolonistów fryzyjskich osiedlonych za Fryderyka Wilhelma III. P'oprzednio noszony strój był miejscowe[o pochodzenia, zna,cznie bardziej IIboższy, posiadający również niektóre elementy słowiańskie, jak w stroju )amneńskim. Podobnie też gdzie indziej. Spod Kołobrzega znany jest zabytek ikonogrdiczny z XVIII w., ukazujący noswny tam strój kaszubski. Dobrowolska jest zdania, ż·e ów strój rodzimy znachodził się wszędzie tam, gdzie w XIX w. zachowały się oazy ludności słowiańskiej (kolo Gryfie, Kamienia, Trzebieszowa, Gryfina, Pyrzyc, Stargardu itd.). Z XVI wieku znany jest on w podmiejskich osiedlach zamieszkałych przez pospólstwo. Omawiany strój ma według stwierdzeń A. D o b r o w o l s k i e j duże powiąza'nie ze strojem k<'szubskim, rugijskim oraz z łużyckim. Tak więc, jak Pomorze Zachodnie stanowi pod względem językowym obszar pośredni między gwarami kaszubskimi i wieleckimi, tak pod względem kostiumowym ma być również terenem pl'zejściowym, łączącym odzież kaszubską, rugijską i łużycką· Zagadnienia związane z zachodnio-pomorskim strojem ludowym są więc - jak widzimy - bardzo frapujące, kryją w sobie wiele jeszcze niejasnych stron i nadal będą stanowić wdzięczne pole badań. PROBLEMY SZTUKI LUDOWEJ POMORZA Zainteresowania sztuką ludową P,omorza Za,chodniego doprowadziły w pierwszym rzędzie do wspomnianego już zaobserwowania i ustalenia regionów kulturowych. Najwięcej uwagi tym zagadnieniom w literaturze międzywojennej poswlęcii: znów W. B o r c h e r s 46. W obrębie strefy przybrzeżnej ustalił on trzy zasadnicze regiony Pomorza Zaodrzańskiego, Środkowego i Wschodniego, w głębi lądu wyjątkowy obszar pyrzycki i sąsiedni, niewielki, byłego powiatu Szadzko, dzisiaj Stargard. Każdy z tych regionów wykazuje swoje odrębne rysy 47. Mimo zróżnioowa'nia Borchers spostrzega duże pokrewieństwo obszaru środkowego (od Kamienia po Kołobrzeg) ze wschodnim (słowińsko-darłowskim). Oba te obszary mają nosić jednolity westfalskodolnosaski chara.kter 48, im zaś dalej na wschód, tym bardziej uwidaczniać się ma wpływ zachodnio-pruski (oddziaływanie gdańskiej sztuki meblarskiej). B a r c h e r s nie spostrzega żadnych przejawów sztuki słowia11skiej na omawianym terenie (terenem kaszwbskim nie zajmuje się). Podkreśla różnorodne wpływy działające na zróżnicowania w stylach ludowych, w tym przede wszystkim stylu sztuki oficjalnej różnych okresów (średniowiecza, renesansu, baroku itd.) - ostate·czne jednak wyjaśnienie widzi we wpływa'ch krajobrazu i rasy 49. Ludową sztuką pomorską zajęła się zdawna B. S t € l m ac h o w ska. W okresie międzywojennym miała o'na możność przeprowadzenia badań muzealnych w Szczecinie i innych miastach, poszukując głównie analogii kultur'owych tego obsza~u z innymi regionami polskimi i słowiańskimi. Analogii tych znalazła sporo. Są nimi zarówno dre'Mniane dzwonnice-wieże przy daJwnych kościołach, rzeźby i malowane ozdoby o motywach zoomorfiozmych, dwojaczki pyrzyclkie, skrzynie, szelbiąg itp. 50. W tych sprawach zajmuje wielokrotnie głos A. D o b r ow o l ska. Nawiązując do scharakteryzowanych i omówionych szczegółowo dwóch terytoriów artystycznych - północnego związanego z kulturą rybacką i południowego, rolniczego - A. D ob r o w o l s k a zauważa zaskakujące filiacje stylistyczne obu tych terytoriów z obszarami polskimi i słowiańskimi. Tak więc malowany sprzęt domowy, ryzowane deseczki tkackie, hafciarskie zdobienia odzieży, skłonność do wielobarwnego koloryzmuwidoczne na terytorium południowym Pomorza Zachodniego są właściwe i typowe dla ludów i obszarów rolniczych j mają �436 437 liczne analogie i nawiązania z kulturą artystyczną Slo'xian południowych, a takze z innymi regionami, jak Czechami, 8łowaczyzną, Wqgrami, Rumunią itd. Dobrowolska przypuszcza istnienie impulsó'vv pł.vnących z południa. Północne zaś ter:·;torium artystyczne, cechujące sit; wyrobami drewnianymi zdJbionymi głównie ornamentern abstrakcyjno-geometrycznym i zwierzęcym. ma mieć według tej autorki swoje filiacje z odpowiednimi wyrobami £óralszcz:yzny śląskiej, Fodhala i w ogóle Podk.trpacia. Stąd stawia ona hipoteze o południowym czy połucinio'wowschodnim (od Ken'pat i Bałkanów) pochodzeniu tych wyl\\lorów i wątków zdobniczych. Szlak ten mógł pwwadzić aż do S:<:andynawii. Mógł też-obok pcwyzszego istnieć szlak \v:,;chodni idący od Wie:koru.si \Nzdłuż nlOrza Bałtyckiego, gdy~; na tej drodze istnieją również zaskakujące analogie fil. NIECO SPC>STH7";::v0 C<;();.~YCH. iJFH.SPEETYWA j)ALS;~YCIl BADAŃ W ZAKRESIE KULTURY TRADYCYJNEJ To wszystko były przykłady z zakresu kultury materialne.i ukazujące, :iakie stawiano dawniej zagadnienia i jak je nzwiązywano, a jak czyni się to obecnie. Dotyczyły one wyjaśnienia pewnych zjawisk w obrębie kultury ludowej Pomorza na tle ich związków Z SZE;t3zym obszarem kulturo'Nym. Jest oczy~viste, że kultury ludowej Pomorza Zachodniego, właśnie jako obszaru wybitnie kJlo:1.izacY.inego, nie można wyjaśnić tylko od strony kultury zaplecza niemieckiego. Stosownie do trzech glównych składników, które złożyły si~ n:1 całość kultury Pomorza, trzeba uwzględniać również trzy kierunki interpretacyjne i trzy powiązania kultury rniejscowe.i. a mianowicie: 1) z sbwiań.3ką kulturą miejscową na tie i w z.wiązku z całym ob:=;zarem słowiańskim, 2) z zapleczem niemieckim i b'Ermańskim kręgiem kulturowym, 3) z kulturą ludów basenu morza Bałtyckiego. Wid,,;p.liśmy jasno, że· dowojenna literatura niemiecka nastawiona była niemal wyłącn:e na drugą orientacjl';. Dopiero pod sam koniec: zwróc::m<>uwagq na I:wiązki kulturowe Pomorza z kulturą wybrzeży Bałtyku. Prawie calkowicie zaniedbano jednak (w okresie \\'\-- bujałego nacjonalizmu niewątpliwie celowo) uwzgledniania w kulturze Pomacza elementów słowiańskich. Czyniono te tylko tam, ,gdzie narzucała się ich oczywistość. Chodzi tu główni.e o stuclia nad nazwami miejsco\V.vmi i polnymi, które z dużą pasją uprawiał R. Holsten .. Jest zatern oczy'Niste. że dzisiejsza nauka p::;Jska. odrabi:'jąc: pc ważne zaległości, kładzie główny nacisk wraśn12 na wyszukiwanie w kulturw ludowej Pomorza' ciementow słowiańskich. Wsz:,;stkie powyższe uwa;i ,xlnoszą sit; nie tylko do kultury materialnej. a!e talóe Sp:::>ł2cznej i duchowej. Te ostatnie dwa c>ialy kultury są w p:::>15kich badaniach etnograficznych 'i'aledwie \V skromnycn p:::>::zątkach. Działy to ważne, gdy;~ zawier&ją elementy o najsdnie.iszej bJd<1j tencienc:,ii do przetrwania ?arówno w forn,ic ory;:inainej i pełnej, jak -- CZt;sc:ej --- szczątkowej, t'micn;cncj lub zespolonej z elementarni obcymi. Dotyczy to z\vłaszcza folkloru. Jeżeli elementy kultury materialnej ulegają zaz\.vyczaj szybkim zmianom w śiad za zmi~n'1 warunków życio\\'Y~~!"j2śli vV' ślad za tym idą także el.,;"rnenty ku.ltury spclecznej, gdzie. jak np. w zwyczajach zachowały sic: tu i h,m tylko resztki, to cbwr.e elementy wierz:miowc, światopoglądowe i ·'Nied?y ludo\'.ej. \VYP8rt~ z praktycznego życia, utrzymują "iE; długo w po::;L:ci wątkć,'vv opowieści, legend, baśni, zabaw dziecinnych itp. \1::Jżna zasadnie przypuszcza(\ ż'" właśnie w tych treści3ch kulturowych Zilc{1owaly siC; rwjbarctzi:::j bogate elementy kultury sło\viailskiej. Literatura niemiecka z ,:akl'csu ludo\'vej kultury społecznej i diJCho\Vej Pomorza Zac'hodniego jest bardzo b::Jgata i trudno tu \Vymicn:;~ \\·<:l:7.niejsze cho':'by pozycj:. SpJśród wielu r;azwisk wyrnienić tu m')żn<:l te, które 11'1jwięce,i sic: przyczyniły dr. zadokLl'-.;eni.oJ'YC:ll'a tege> dzialu kuHury. Nc:leżą tu: H a a 5, J a h n, a 2\,:L~s:('za K n o o p. Z nowszych głównie tylekroć juz razy wsp:n.in:mi E.) r c h e r s i K. r", a i s e rj2. Nie będzie ;wzesadą r;O\':iCcl!Cnie. 72 żadc'l1 z ni::h nie ldadł nacisku na odróżnianie wątkćw i eL'\i:2l1tów p:J:::hodzC'nlL\ germańskie.~:o od sbwi:J.hski::h. ~ie ma tegJ n~-lwet u O. T<n o () p:l. ktć!','-' r::tjwiecej zaimował si\~ teren~~rni s:0\vińsko-kClszubskjn11. �438 Ta bogata literatura zawiera dzisiaj nie.przebrane wprost możliwości badawcze zarówno z zakresu kultury społecznej jak i folkloru. Jak wiele elementów słowiańskich można z tei literatury wydobyć czy to gdy chodzi o zwyczaje i obrzędO\,~ość rodzinną i doroczną, czy też o folklor muzyczny lub prozodię ludową - wskazuje popularne opracowanie B. Sielmachowskiej 53. Chociaż ujęcia autorki nie zawsze są odpowiednio krytyczne i przekonywujące, to i tak pozostaje mnóstwo zauw:lżonych treści słowiańskich. Należą tu np. z Rany (pominą WSZy zrozumiały w tym względzie teren Słowińców, a zwłaszcza K~3zubów) tradycyjne pokarmy spożywane \v określonych obrzędach dorocznych (proso, groch, jarmuż, kiszona kapusta), świąteczne pieczywo "kołacz" czy - w brzmieniu 10ka1lnym na Ranie - "tołacz", różnorodne maszkary trzechkrólowe czy wielkanocne "kulanie jajek", itp. Jeś1i chodzi o ludową prozodię, to największą wartość poznawczą posiadają legendy i podania o wątkach historycznych i lokalnych. Zwrócił na nie uwagę w krótkim, &le bard~o cennym i nowatorskim artykule K. Ś l a s k i 54. Poruszył je medawno także T. W rób l e w s ki 55. Są to jednak dopiero początki i próby poszukiwań, cała natomiast dziedzina czeka na systematyczne badania i opracowania. Wymagają one jednak specjalnych umiejętności, a to przede wszystkim z zakresu filologii zarówno polskiej jak niemieckiej. Rzecz polega nie tylko na przebadaniu olbrzymiej literatury pod kątem wydzielenia wątków słowiańskich i polskich od germańskich, tak zazwyczaj razem splecionych i pomieszanych, ale także na opracowaniu również pod tym kątem archiwaliów, czy to będą źródła kościelne czy akta sądowe, czy też zbiory sp.~cja]nie z.§"romadzone56. BADANIA NAD ZJAWISKAMI WSPÓŁCZESNYMI. NIEKTORE WNIOSKI DOTYCZĄCE KSZTAŁTOWANIA SIĘ SYNTEZY KULTl'ROWEJ ZE STAPIANIA SIĘ KULTUR REGIONALNYCH Wspomniano na początku, że drugim kompleksem zClgadnień et~og:~ficznych na Pomorzu Zachodnim jest współczesna rzeczyWlstosc kulturowa ukształtowana w wyniku powojennych proce- 439 sów osadniczych i współżycia z sobą na tych samych miejscach grup osadników różnego pochodzenia i reprezentujących różne odmian~ kultury regionalnej. Są to zagadnienia o kapitalnym znaczenIU. Ważność ich uznali dawno socjologowie i badania nad tymi zjawiskami są w pełnym toku, istnieją też noważne wyniki tych badań. ' W rama'ch etnograf.ii prowadzono dotąd systematyczne badania leżące w profilu problemów Polskiego Atlasu Etnograficznego. Nie prowadzono jednak takich badań, któreby zajęły się całością problemu powstania na Ziemiach Zachodnich nowej rzeczywistości kulturowej i mechanizmu jej tworzenia się. Dzięki inicjatywie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i poparciu WydZiiału Kultury 'Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, można było takie badania na terenie kilku wsi koszalińskich zorganizować i przeprowadzić 57. Było to dopiero za~czqtkowanie badań wymagających jeszcze ze względu chocby na obszerny zakres t-ematyczny - pogłębienia w ciągu następnych sezonów, niemniej jednak można już dziś podać szereg spostrzeżeń. Na tym miejscu można zająć się tylko nie którymi i to 'W postaci najbardziej skrótowej. Każda z sześciu badanych wsi ma nieco inną strukturę społeczną i etnograficzną. Np. w Iwięcinie przeważa - w znaczeniu społecMym i kulturowym - grupa Wielunian nad drugą z kolei - grupą lubelską. W Wierciszewie grupa osadników z Wołynia, po której idzie grupa wileńska i z B:ałorusi. \V K raśni;Zu występują na równi osadnicy "z.za Buga", z Lubelskiego, z Kieleckiego oraz Łemkowie, podobnie w Jamnie. Mścicom piętno nadaje grupa poznańska, w Łabuszu osadnicy z Lubelskiego i Kieleckiego. W ciągu 15-lecia w żyaiu każdej z grup nastąpiły duże zmiany kulturowe, różne zresztą u różnych, w sensie zubożenia lub rozpadu w zakresie wniesionych tradycyjnych treści kulturowych. Zmiany te odbywały się za:wsze w płaszczyźnie działania opinii społecznej środowiska wiejskiego, w związku z tym omawiane zagadnienia mają na poły charakter socjologiczny i etnograficzny. �W obrębie poszczególnych społeczności wiejskich dokonał się już niemal w pełni proces integracji społecznej; nastąpiła asymilacja do warLinkó\v rzeczowych środowiska, niemal całkowicie zanikły pocątko\ve antagonizmy lub obcość, powstałe głównie na tle dośw-:adczanych różnic w kulturze życia codziennego. Istnieją wpravvdzie jeszcze pewne odrębności (np. w gwarze, w przygotowaniu pożywieni2. VI niektórych zwyczajach. w postawach i 'Nar'LOściach społecznych), mają one jednak dzisiaj charakter 1'<lC:';o,'j społecznie obojętny. Mi~dzy poszczególnymi grupami posiadającymi jednak nadal (jeśli chodzi o starsze pokolenie) poczucie odrębności. uwarunkowane zresztą wieloma czym)ikami, wytwoayła się wiE::~~,poleczna różnego charakteru: lokalnego, gospodarczego, towarz:l"kiego, sąslt~d:-:k:ego itp. Obserwuje sip, więc powstanie pl'r:y\Vi~',~ania do gospod2rstwa, wsi i okolicy. Przejawem tep:·o jest m. in. kompletna ju:;; stabjL;':acja i poczucie swojskości, inae2.2j mówiąc proces autochtonizacji dokonyv/uje siqw całej pełni. Vvidzi się, dalej, działanie nowego wzoru społecznego. Jest nim wzór dobrego gospod8rzCl, .realiwwany szcwgólnie silnie - rzecz znamiennaprzez grupy dotąd gospodarczo upośledz.one (Zabu~.anie, ł.• emkowie, Lub] ini;:;ni0, }:\.ieJecczanie). Innym przejawemwiczi jest wytworzen~e sic: we wszystkich \vsiach kilku form wspoldziałani9. gospodarczego i pomocy sąsiedzkiej. Najeżą tu: kolejne wypi.cki'mie cr1Jeba (Kraśnik). wybieranie kartofli, upowszechnione jako pomoc wzajemna a równocześnie uroczystość tovvarzyska, której wysb-,n::ość mo?:na porówna e z wesel·em (lwięej,,), dalej ,vspólny kolejny wypas byd1a i "pi2rzawkj" (darcie pierza). NaJeży tu t2:': c<ekawy zwyczaj obchocL_enia zbiorowo imienin w postaci s',vego rodzaju "kuligu" (lwięcin). Najb3.rd.~icj bo~b.i radykalne zmiany zaszły w zakresie adaptacji eosp0d'Jlczej. Grupa poznańska, jako najbardziej zbliż/.ma do no\vego typu gJspod8rowania, nie miała niem.al VJtl'zeby dostosowywania sil~ do nowych w8runków. Ona też stała się arb!tre:n i w!:f)rem w zakresie gospodarki. Grupą. która przeszła największe zmiany w procesie adaptacji gospodarczej, są Lemkovv'je, z kolei repatrianci ze wschodu. Łemkowie. osiedli tu w cią- gu 1947 r., przywieźli z sobą niemal k{)mpletny inwentarz ruchomy, źywy i martwy. dostoso\vany do gospodarki w górach (\vąskie, częstokroć drewniane wozy, półkoszki, małe huculskie konie, krowy, żarna, drewniane brony i pługi itp.). a także znajomość tradycyjnej, przestarzałej techniki rolniczej. Przyjechali 1',kże w swoich tradycyjnych strojach. Początkowo zaczt:li na nowych miejscach gospodarować zupełme po dawnemu. Bud:.>;iłoto zdziwienie, uśmiechy, a nawet kpiny. W wyniku nacisku opinii społecznej wyizolowali się oni i odseparowali, zamknęlJ w swojej włas;lej grupie. ale po to, aby niejako w spokoju przejśC~ proces "mutacji". Podpatrywali doslown;e sposób gospodarowania i życia grup wyznaczających wzór ~iospodarczy, porzucali CZ:"jYl prędzej wyróżniające Ich od innych rekwizyty kultury mat2ri.11n2j i staL się dz!siaj ._- 'shśnie oni - ni2mal najlepszymi gospodarzami ... Tu doszli do kultury - słyszymy .nich opinię -- kupili narzedzia, maszyny. łóżka, talel'l:e, widelce i wszystko -- brali zapatry\'.ranie z Polakaw z CentraL ... dziś to "zabijają się" za tą ziemią, a jDk llicur,~;dzaj, to plac? i lament. tak b::iją siL,:biedy" ... :,8. Inne grupy przeszły proces adaptacji gospodarczej \V sposób nmiej totalny. Kijka j"któv,r z tego zakresu: \v każdej niem"l zagradz;" przebudowano dawn2 k:Jpulaste D~2ce c~llebowe na m)1iejs;:2 . .l'·;iektórzy Łemkowie i Z8bużanie pobudo\vali sobie poc/:ątkowo duże piece do spania, takie, do jakich byli przyzwyczajeni w dawr.yrn n-,iejscu znmieszkania. Po pewnym czasie szybko je zbLłrzyli. Szybko też porzucili gotowanie strawy w piecu chlebJwym rClZna cal:? dzień albo l1;;:1\vct na kilka dni i wyciąg3i1ie z niego garnkóvv \'.·idełkarni. PrzcsLli sial' z ręki, sadzi(:~ zje~:1n;3i,i pod n.::Jtyk~. prać bi~limc w 1'22::"2 c?~' stawie kijankami. Ale I: t:::go ostSltniego p:nostał cie\,;:c:wy relikt: sLtwianie bCliii nic ns. pci\Vy.~szeniu, ale na pc::llod~E' i scbvL.nie się przy pr311iu tak 53.111::'>. j~~~:to było przy kijancei \-.';ele, \vide inny::'·!'·~p:·aw. 'ii'idx;:na jest jednak u \vszystkich tencLr,c.ia rzadko :T2:';Ztą moż]i\\'.'\ do zl'ealizo\Vclni8 -- ncdct'\'ania zc"'Todzie bardziej swojskiego wyglądu, na wzór dawny. Stąd pochodzi i bielenie ścian fGchóv;kowych. i remont n:3 wzór dawny, i budowanie no'.,;'ych budynków (.st'Jd6ł) po s\oliojomu. c;:y - nielicm2 ° �442 jeszcze zresztą - przestawianie budynków gospodarczych w inny układ (np. wydzielanie chlewu spod wspólnego dachu z domem Kraśnik). Nieco inne zjawiska można obserwować w zakresie zwyczajów i obrzędowości. Z jednej strony nastąpiło wyraźne zubożenie dotychczasowych treś>ci, z drugiej jednak przejmowanie niektórych przez inne grupy. Tak więc np. zanikła stopniowo wystawność wesela i spraszanie na nie całej wsi, tradycyjne ob:::hodzenie dor'Ooz.inychświąt (np. zanik większości tradycyjnych potraw wigilij'nych), szeregtr.adycyjnych obrządków podczas wesela. u niektórych grup zanikł dotychczasowy obyczaj chwalen~:'i zmarłego i podkreślania jego· zalet, a zarazem 'zbyt teatralnego za,wodzenia w żalu za zmarłym; przestano spraszać naraz kilkunastu kumów do chrzdin, ,itp. Równocześnie jedne z form obrzędowych, jak np. weselne czy właśnie pogrzebowe, przejmowane są przez innych i upowSizechniają się w obrębie wsi czy parafii. To znów Lublinianie ozy Wielunianie narzucili niemal reszcie pewne zVI/Yczaje bożonarodzeniowe, wielkanocne ozy żniwne (np. ,.wigiliarze", "Józef y", "Herody", dożynki sąsiedzkie itp.). Zmieniła się też znakomicie pozycja społecznd kobiety; w niektórych grupach, np. u Łemków, doznała ona zmacznego polepszenia. Zanikały 'zawsze dość szybko te treści, kitóre zys'kały sobie negatywną opin:ę we wsi - to leży zasadniczo u podłoża rozpadu sZ€regu tradycyjnych elementów kulturowych. Widocmy jest daleko zaawansowany proces niwelacji nazewnictwa i ,w ogóle język'owej. Jest regułą, że grupy takie jak Łemkowie, Wilnianie, Wołynianie, a nawet Wielunianie - porzucają używane dotąd niektóre określenia i terminy n& rzecz słownictwa centralnego, zwłaszcza lubelsko-wars!zawskiego. Argumentem jest, że jest to "bardz,iej po polsku", czy "czysto po polsku". Znika więc np. "barczyk" na rzecz orczyka, "tok" lub "za'pole" na rzecz boiska, "sztyl" zamienia się na toporzysko. "pece" na pustaki, "drela" na siewnik itd. - bo "jakbym mówił tak jak u nas, toby silO? każdy śmiał" - stwierdza osadnik z Wieluńskiego. Powstają jednak i nO\votwory językowe. nie Z8wsze najszczęśliwsze. Do tych należy np. powszechny ter- 44? min "ga~le" na określenie wideł do ziemniaków, czy "kopIe" no ~znaczeme zagrodzonego miejsca wypasu bydła (niem. Gabel l Koppel). Nie będzie. chyba zaskakującym stwierdzenie, że najbardziej o~rne ,na zmIany są niektóre dziedZliny folkloru. Można uchwyCIC.mnost~o treści wierzeniowych, przesądów i praktyk, w tym takze magIcznych. Wprawdzie nie wszystk'ie grupy są pod tym w~ględem równe, ale te, które z tymi treściami przyjechały (~eIUJ~ .tu Wieluniall1ie), pielęgnują je w pełni nadal. Co więcej, tres01 te zostały przejęte przez inne grupy. . Tak .więc wierzy się np. we :wszelkiego rodzaju "strachy". MIeszkają one oczywiście przy każdymcmental"zu - [iJe nie ty~ko. \~ ~r~ś~ikuchodzi nocami po pałacu dawny jego dzied~l~,,,w 1WlęCll1l.e.straszy Niemiec w cylindrze, ale także straszy "c,os na tym m;eJscu w polu, gdzie zmarł tragioznie traktorzysta. Podobn:c w Wiercisz€lwie. Stwarza się więc - niejako dla wy:w.orzema. "swojskiej" atmosfery także i "swoje" strachy, .luz powoJenne. Duszą oczywiście zmory, które umie się w wiador~lYs~sób odpędzać. Można też zabrać mleko cudzej krowie, rll?zna Jednak poZ'nać czarow:nicę podczas uroczystej procesji \vlelkanocnej. WJ:Óżysię pogodzie z dni po Bożym Narcdzeniu zaś o indywidualnych losach ze snów. DZ'iewczyny wróżą o chło~ pa~ach i ~amąż'pójściu w wigilię św. Andrzeja, a jak to nie pomoze, mają do dyspozycji na miejscu takiego, który magicznymi zabiegami stara się dla dziewczyny a wzajemność. Można też wyleczyć się po domowemu z wszelkich chorób ziołami zama\via~iem, okadzaniem itp. Można znaleźć w ziemi nawet 'skarb (już Jako poniemieckti) - jednym siowem istnieje w pewnych zakresach stworzona już społeczno-światopoglądowa atmosfera nie inna od tej, jaką miano w da\\"nym miejscu pobV'tu. l to też świadczy zarówno o integracji i stabHi:zacji społeczn~j jak i adaptacji kulturowej oraz o zdecydowanym procesie auto:htonizacji. Podałem powyżej oczywiście tylko niektóre z wvn·ków badań zbiorowych nad współczesnym obrazem etnograficzr.ym wsi na Pmnorzu Zachodnim. Powstaje tu jedno z zasadnic:>:ych Pytań, a mianowicie, w jakim kierunku zmiel'za ewolucja kultu;y ° �444 wsi. Trzeba tu niewaŁpLv/ie clabzych bsdań, ale już dziś można i)r;,::pu~cić, że .mimo ;-Lcul~,l:';{)(le.l niweiacji ;<ulturowcj, która niszczy dawne [army na. ::'EC1. ;co::'lY',cpolitycznyt.::h -- można n"J\'.'j(~ o Wyksztćlłu.lillU H)'.'.C,i kultury ludowej na Ziemiech Zachodnich. 1<ultura l:l,:,: ,',stająca na dawnym tle słowiailsi<im, a w otoc:zenil: rek\v;:-:ytów kakmiz3cyjr.ej kultury niel:liec](ie j - j2St swoistą synt~?ą elementów kulturowych pochoc1;c:;]c,i.';;r, z v:szystkich niemal gn:p etnJgraficznych ziem polskich. O nd:~:.r/e t{;,'j synte:z:-, niewiele ,j2szcze dotąd wiemy. Prz;.:pisy L e s i ń s k i i B. D r e \'1 n i 3 k, ŻródlG do insLvr:, u:si na PomorZil Zachodnim w Wojewódzkim Archiwum Pa,lstU.'on ym ,v Szczeci n :8, "S?czecin" (Prace i mat(;ric;ły etnograficzne t. XVI), 1959. nr 8-9, s. 157-·--170. Zob. np. H. I Kultury 1nateri(tillej ,c S t e] m a c h o w s t ol, l'\;,iwr:'c ]Jl'L,!))'um:.e bUchT' etnograBydgoszcz HHG, nr Ei2,) L'zLJ.ł Inform. Naukowej V;ydzialu Pomorzoznawczego Instytutu Bałtyckiegu. Por. też: J. G a j e k, Na marginesie progru 7Tlu.. oariui! eino,C,..ru/' (; u! i.;C;1, r:'(i Zie1ąi(Jch OdzysKn.n 11th. J.Lucl" t. 36, Lublin l:1'~6. ". 4n:>·.q:ą B. 2 jicznych. ;, Zob.: "Lud", t. 37, Kraków 1947, s. 454-453; R. Kuk i e r, Proiesor dr Bożena S t e l m a c h o w s k 2, "Lud", t. 44, Wrodaw 1959, s. 481-494. I Sro\vińska \vic·s :r~-!;..,kl.JnJ.:;·:;Jli0t.(~k~ Slupska" t. 2, Po/:n:-:;.ń-·Slup;~k 1958; B. S t e 1 m a c h o w s k a, Budownictwo S!owiń.ców, "Biblioteka Siu!Jska" t. 3, Poznań-Słupsk 1959. -. Zob. sprawozdania t. 43, s. 396-398. D e l T. j m J l H .,Ludzie" w l, Spra\vQzdani..:: A., G e r 18. c h \\' lVlnlr:'rl.ołoc7';, t. III. Szczecin HJ.J7, s. :-:7'7·--213':. -; J. c.-~a je k. ZCU!(li'l':o.. Pui:j;.:.·...C?}() t~}I1.~(jrzystv;(f sie najbliższego 6-1ecia. Lud, 1952 r., t. 39, 603-611. ..•Polsk.i .11.1:1 as Et nogruf· c.:;n ~J. /.:,:.:;; Sage Llnd ciel' pommersch971 PóźnieJsze pomorskie w kolejnych tomach 193B, s. 293--307: 11 W. BOł/er7l!J'i/.s?S i A i:'i'E ,j o!w LH-cioZi'?Ul!Y li a :::·,.c1tnlc:;n:y Ci okre- .A. D o... n. S t el m ach ow s k s. Wi~z.ło podtytuł: .sch'!.~·af1k und F;'r"(I/'\.'!1, u' ..~Lego 10 roczników lHonatssci:l'ijt Streich, O, Lied: fiir R{:dsel in POI~1mi.!r;:. '" Por. podstawową Atlas Mi,~Jy lVICirch en, Si,t1..e unci Sprachti.ches 'mel K n o () P Zochodni.o-F)()rnorsk,ic!? ·:yt 1~r;')bny. V\Trl.)cL~nv 1[;53; b r o w o l s k a, Str6j pyr.:l'ci-::i, Wl"rJc!aw 195;): Strój kClS.2ubski., W'rocldw H·5':;. "\\T,'dawali Otto .",.-okresie 1892- ·1902. t. 39, s. ,161--457 bibliografiE; ,::"mieszczo.'<) w pracy W. K a i s e r a, I.T'2x1':)andl, Gr~ifswaJd 1936, s. 310-328. piśmiE'nnictwo etnograficzne omawia K. K a i s e r Vclks}':::'16e Ba]i,.5chf 41, 1939, P e s s l e r. ill Die POmntUll 5tl((;'<'7I N. F.: :39, 1937. s. 32I-~32: s. 235--2j·!' Verbreitllng des 90. 1906, s. 357 i n. fJ('OI//I'}J;li'<c:lc .. Chom" altsii:hsischen 40. �-446 447 H o l s t e n, Sprachgrenzen im pommerschen Plattdeutsch, 192 j. 13 W. B o r c h e r s, Volkstrachtelljorschung in Pommern. "Pommersche Heimatpflege" 1932, s. 163---180; t e n ż e. Neue Ergebnisse der Volkskunstforschung tit Pommern, tamże, 19J3, s. 188-212; R. H o l s t e n. Pyritz als Kultur"Liitrum. "Monatsblatter der Gesellschaft fur pommersche Geschichte und Altertumskunde" Jhg 4b, 1934, s. 121-129; H. B o 11 n o w, Beitriige 2;.,r KUlturgeographie Pommerns. "Unser Pommerland" 20, 1935, s. 199-20J, ij mop. 11 K. K a i s El r, Der AtLas der deutschen Volkskunde in Pommern. "PommeTsc~,e Heimatpflege" 1933, s. 93-103; szczególnie zaś tegoż: Atlas der pommerschen Volkskunde, op. cit. Krytyczne omówienie tego Atlasu, zob. T. W rób l e w s k i, Pomorze Zachodnie w niemieckich atLasach etnograj;czllych. ,.Szczecin" 1959, nr 8-9, s. 137-155. Li Jest interesujące, że podobny podział Pomorza na 3 czę~ci został <:astosowany przez K. Ś l a s k i e g o w jego gruntownej i cenn,~j pracy: Przemiany etniczne na Pomorzu Zachodnim, Poznań 1954. Używa on określeń: Pomorze Zaodrzańskie, Środkowe i Dolne. Podział ten stosowany jest także przez innych badaczy. li) K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit.. s. 273-304; R. H o l s t en. Wirtschajtsund Verkehrsgecgraph:scher Atlas von Pommern, Stetiin 1934. 17 Kulturowy substrat słowiański Pomorza uwidocznia się m. in. w zjawisk':ic;1 językowych. Por. w tej sprawie: T. M i l e w s k i, Zachodnia granica pomurskiego obszaru. ję.?ykowego w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis" X, Poznań 1931. s. 124-152; T. L e h r - S p l a w i ń s ki, Zachodnia granica kaszubszczy"-ny w wiekach średnich. "Slavia Occidentalis", XVI, Poznań 1937, s. 139-150. 1~ W. B o r c h e r s, Volkstrachtenjorschtmg in Pommern: op. cit. Zob. mapy na s. 190 i n. T e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit. Inne prace szczegółowe W. B o r c h e r s a z tego zakresu: Volkstracht und Volkskunst im Lieper Winkel auj der Insel Usedom. "Monatsblatter ..." 1931, s. 2-10; Volkskunst im Weizacker. Ein Beitrag zur Volkskundlichen Struktur Mittelpommer7łs, Leizig 1932. lO B o I' C h e r s. Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 179. 20 Tak np. w wyjaśnianiu barwności regionu pyrzyckiego powiada. "dass hier ein geheimer Zusammen!1ang zwischen Boden, Volkstum und Volkskunst besteht. .." B o r c h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 192. Na innym znów miejscu (s. 189) widzi WP!yw rasy. 21 B o I' C h e I' s, Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 164. 22 B o I' C h e r s, Neue Ergebnisse ..., op. cit., s. 197. 2:< F. T e t z n e r, D:e Slowinzen und Lebakaschuben, "GlobUli", Berlin 1899; tenże, Die Slawen in Deutschland, Braunschweig 1902. 2' Die deutschen Kolonisten "roJlten" Pommern auf, vom Westen, 12 Leipzig R. vom Suden und vom Usten her ... Das sind "innerdeutsche" Bewegungen. K. K a i s e r, Atlas der pommerschen Volkskunde. Textband, s. 306. Zob. też: R H o l s t e n, Wie Pommern ein deutsches Land wurde. "Unser Pommernland" 19, 1934. s. 60-68. 2. Dopiero w nowszych pracach stawia się programowo zagadnien~e łaczności kulturowej basenu morza Bałtyckiego. Por. np. sprawozdame B o I' C h e I' s a ze stanu badań muzealnych za rok 1936 w "Baltische Studien", N. F. 37, 1935, s. 335 i n. Podobnie K. K a i s e r. Pornmersche Volkskunde 1936, tamże, s. 322-324. 211 Zob. np.: K. K a i s e r, Atlas ..., op. cit., s. 271 i n.; W. B o rc h e r s Volkstrachtenforschung ..., op. cit., s. 171; E. G o h r b a n d t, Der volkstumliche Bau der Bauernhaje im hinterpommerschen Kustengebiet. .,Pómmersche Heimatpflege" IV. 1933. s. 127 i n.; G. B r o n i s c h, Von zwei unbekannten Hausformen im astlichen Pommern. "Das Bollwerk" VI, 1935. s. 371-375; H. S i u t s, Zur Geschichte der Weizacke.rtracht. "Monatsblatter ...", 40, 1926, s. 1-3. Najwięcej danych o wply"Vle tyc.h ~olonistów, ale w innych poza Pomorzem częściach Niemiec, znaJduJem?' w pracy O. G l a s e r a, Die Niederliinder in der brandenburg-preussl- W. Berlin 1939. może być praca F. A d I e r a, Manchgut. Das Bild einer Volkskultur auf Rugen, Greifswald 1936. Wszystkie dawne elementy kulturowe są tu uważane za "altgermanisch". po Słowianach (Wen dach) pozostały jedynie nazwy miejscowe, polne i szereg nazwisk. 2' Por. np. W. B o r c h e r s, Tiermasken und Tiervermummungen in Pommern. "Monatsblatter ...••• 45, 1933, s. 181-188. Przykładów można tu JOchen Kulturarbeit, 27 zresztą Przykładem przytoczyć dużo. Z bogatej literatury można tu wymienić niektóre pozycje: K. Ś l a sk i Przemiany etniczne na Pomorzn Zachodnim w rozwoju dziejowym, Po~nań 1954; G. L a b u d a. Uwagi dyskusyjne w sprawie przemian etnicznych Pomorza Zachodniego. "Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza", I, Poznań 1955, s. 309-325; t e n ż e, Rodzime podstawy 29 i obce nawarstwienia kulturowe na Pomorzu w okresie wczesnegu jeuda- (600-1200). "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), Szczecin 1959, s. 9-35; t e n ż e, Slowiańszczyzna pierwotna, Warszawa 195'4. Zob. też Pomorze średniowieczne, pod red. G. L a b u d y, Warsz?.wa 1958: Pomorze nowożytne. jak wyżej, Warszawa 1959. ~o Por. G. B r o n i s c h, W. O h I e. H. T e i c h m li 11 e r: Kreis Biltow, Stettin 1939. (Tu podana szczegółowa literatura). Badania na tym terenie nad budownictwem ludowym prowadził T. W rób l e w s k i. Szeroko zaplanowane badania prowadzi tu ostatnio Muzeum Etnog.~aficzne w Toruniu pod kierunkiem prof. dr M. Z n a m i e r o w s k i e j - P l' U f f elizmu r o w ej. "R. H o l ~ t e n, Die Volkskul1de des Weizackers. SteWa lql4; �I lI H. S i Ll t s. Dus \Veiz~ckerci()rj Ulic' sein altes BOllernholls. ,.ljnser Pommerh1nd" 7. 1\;22. s. 318-324. o" A. D o b r o IV o l s k a, Dom pyrzycki. "Biul<:>tyn Historii Sztuki E:uJtury" 19·U, nr 12. s. 12'1-12d, ryc. 59-65: tamżc', Ludowi! b:IGownictl.fO m:c,',kulr;e P()nlClT:'U Zuchoclnirqo ... Ochrona Z:Jb:·tków" R. 5, 1952, z. -t. s. ~·:2J-·-239, ryc. '2·(;,--201: Z. n a d a c k i. Tmdycyjne budou.·nictu;o wiejskie It" u'ojP.iI; .. ,~<:z~ciń.skim. "Szczecin" (Prace i materiał:--' ctnografczne t. XVI). IDYl,;. 117--136. .," E. C o e h r t L.. Das BGliendw liS im. l{eqienmgsbezi rl~ Kush1, Stuttgart 1~13l: E, C () hl' b a !1 d t. Der l'"lkstiim/iche B"11. der n'lIwrnilijfe im h:71.terp();)HnerSC;'l'll Kii~i eHgebiel. ,.r'ommers('he Heim<ltDf1C'ge" IV. 1935, s. 127- ..i3D; G, Broili;<ch. Vun -leei tin1Jek:unnten Hows/onnen im o8t.!ic;',cn Pommel'n. Obj. cit.. s. 371-373. ';I B. S t e l m a c h o w s k a, Buduwnictu;() Stolfiii,cóu:. Poznań-Siupsk 1960 (Biblioteka Słupska t. 5). W tymże tomie pomieszczona praca K. K r aj e \V s k : e g o. Un:uqi. nar! lCspótc-:csr.1!m stanem zrlbytków budJ:J:l1.CiWa sIOlr'ńsk:,,(;n,: T. W rób l e w s k i. Etnograficzny zarys Pomorza Zachocirl;('q,). IV zo;.orowej pJ'dC:,-: Pomorze Zachodnie. nasza ziemia ojczysta, pod n:-cl. K. 513skiego. Poznań ]960, s. 198-220. ".; F. T e t.? n e;'. S/u'c'i,nze:l '1.1Id Lebukaschllben, op. cit. ",I Badania K. Kw,) ś n i e w s k i e g o. Tezy zamieszczono w: "Szczecin" z. 4-;'). 1961J (Prac~ i materialy etnograficzne t. XXII), s. 117-118 ," T. D e.l i rn a t, Z badul'" nad szkutnictwem ludowym Pomorza. "Szczecin" 1959 (Prace i materiały et.nograficzne t. XVI), s. 93-105. 'JS \V, B o r c h er 5, Pommersche Fischerboote des Odermiindungsgebiete,'; .. ,Unser Pommerland" 1935, H. 5 i odb.; W. M i t z k a, Norddeutsche Buotsr:rten. "Niederdeutsche Zeitschrift fur Volkskunde" 19:31, H. l. ,I!> H. \V i l c z e w s k i, Z probtematyki etnogrofi.cznejwybrzeży Ba!t y/w. Lud t. 44, Wrocla\v 1955, s. 56-74. /'1 W. B o r c h e r s, Votkstrachtel1forschu.ng ..., op. et., s. 134. -II E. S i u t s. Zur Geschiclite der Weizackertracht. "Monatsblatter ...". 40. 1926, s. 1-3; J. E b e r t, Die Be/bucker Trucht.. "Unser Pommerland" 13. 1928. 5. 240-245; W. B o r c h c r s. Volkstracht und Volksk:1Lnst im Lieper WiTtket auf cler lnse/ Usedom. "MonatsbIatter ..." 45, 1931, s. 2-10. Zob. też: M. R e e p E' 1. Pommersche Volkskltnde, w "Das Pommersche Heimatbuch", Berlin H)26, s. 364-408; A. H a a s, Riigensche Volkskunde, Siet tin 1920. 12 A. D o b r a \V o l s k 8. Ikonografia ludowej odzieży zachodnio-slou'iclńskiej ... Pamic:tnik SJowiański" t. II, Kraków 1931, s. 33-60, ryc. 1-28. '" Por. recenzjq tego artykułu piora J. G a j k a, Lud t. 44, Wrocław 1954. s. 1046--1048. "A, D o b r o w o l s k a, Strój z Jamna pod Koszalinem. "Polska Sztuka Ludowa" 1955. z. 1, s. 52-59; t. e n ż e, Strój pyrzycki. Wrocław 1955; t e n ż e. Z problematyki odzieży ludowej nu Pomorzu Zachodnim. "Szczecin" (Prace i materiały etnograficzne t. XVI), s. 51-92. 4S Zob. przypis 41. 46 W. B o r c h e r s, Votkstl'acht und Volkskunst im Lieper Winkel, op. cit.; t e n że, Votkskunst und Totenkult in Pommern. "Unser Pommerland" 16, 1931, s. 67-77; t e n ż e, Volkskunst im Stolper Land. "Unser Pommerland" 18, 1933, s. 48-52; t e n ż e, Neue Ergebnisse ..., op. cit.; t e nż e, Von pommerscher Volkskunst. "Das Bollwerk" VII, 1936, s. 82--817; i inne. '7 Zob. Borchers, Neue Ergebnisst' ..., op. cit., s. 198. 4" Tamże, s. 196. 411 " ••• dass die Volkskunst... starker aIs die Stilkunst landschaftlich und rassisch gebunden ist". Tamże, s. 199. 50 B. S t e 1m a c h o w s k a, Zdobnictwo t Ildoue ziemi pyrzyckiej, Poznań 1946; t a k ż e, Czego nie star~u nawałnica, w zbiorowej pracy pod red. J. D e r e s i e w i c z a, Pomorza Zachodnie, cz. 1, Poznań 1949, s. 221-248. SI A. D o b r o w o 1 s k a, Materiały do tudowej kultury artystycznej Pomorza Zuc}lOdniego. "Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1956, s. 188-189. S" Z bardzo obfitej literatury można na tym miejscu podać kilka tylko ważniejszych pozycji. Na czoło należy wysunąć lO roczników "Blatter fUr pommersche Volkskunde" specjalnie tym dziedzinom poświęcone; z pojedynczych pozycji: U. J a h n, Hexenwesen und Zouberei, in Pommern. "Baltische Studien" 26, 1886, IS. 169-364; t e n ż e, Volkssagen aus Pommern und Rugen, 2 Aufl., Berlin 1889; O. K n o o p, Volkssagen, Erziihlungen, Poznań Aberglauben und Miirchen aus dem ostlichen Hinterpommern, B o r c h e r sund K. K a i s e r, Feste und Briiuche des pommErscilen Votkes im Jahrestauf, Stettin 1935; ciż sami, Leben und Sterben im pommerschen Volksbrallch, Stettin 1936; A. H a a s (oprac.), Pommersche Volkslieder mit Bilder und Weisen, Leipzig 1927; t e fi że, Rugensche Sagen und Marchen, 8 wyd., Bergen 1935; P. Kle i n, Volkslied und Votkstunz ;n Pommern, Greifswald 1935. S:J B. S t e 1 m a c h o w s k a, Czego nie starła nawałnica ..., op. cit. 0' K. S l a s k i, Podania zachodnio-pomorskie jako materia! do badań u:czesnodzejowych. "Przegląd Zachodni" 1931 nr 1/2, s. 39-44. ,-",T. W rób l e w s k i, Etnograficzny zarys Pomorza Zachodniego, op. cit., s. 193-220. "Ii Zob. "Lud" t. 39, Kraków-Poznań 1952, s. 464-467, notatka T. D el i m a t a o Muzeum Morskim 1e S:::cz?cinie. Także "Lud" t. 43, Wrocław 1894; W. 1958, s. 306 i n. ," Bad:wia, które zorganizował i prO\vadzil niżej podpisany, objęły 6 wsi \V pow. koszalińskim, a mi lnowi-::ie: lwięcin, Wierciszewo, Kraśnik, M~cice .. Jamno i ł"abusz. Przeprowadwno je htem 1960 r., a zorganizowano 2~J - .. Lud" t. XIX �450 w ten sposób, że w każdej z wsi przebywalo w ciągu miesi'1<:~ co najmniej po dwóch pracowników, którzy czynili obserwacje i wywiady z ludnością nad zagadnieniami poswwionymi w kwestionariuszlI. 17dzial \V badaniach wzięli (idąc kolejno według \vyze.] wymienionych wsi): dr Zbigniew Jasiewicz, mgr Boguslaw Linette, Celina Szexczyk, Krystyna Bykowska, Irena Czapracka, Eugona Ostrowska, Maria Pocalujko (ÓWCZCśne studentki IV r. etnografii), mgr Bogumiła Traczyk, dr Walerian Sobisiak, mgr Aleksandra Wojciechowska, mgr Janina Dydowicw'.\·a, doc. dr Jerzy Topolski, mgr Marian Gry;:~ i niżej podpisany. W trakcie baoJ!'! urządzano co tydzień kilkugodzinne seminarium w Koszalinie. Zebrclllc materiały znajdują się \V Katedrze Etno1:rafii Uniwersytetu w P,.'waniu. .1" Materiały z bada!'l, Kraśnik, Czap. V 3. ;\1 Materiały z badań, Iwięcino, Jas. 17/2. U wag a: Niniejszy tekst został napisany w 196~ r. w zwi~)zku z odbyt'] \V tym roku Mięclzynal'uQou:ą Konferencją Pornar::nznawc.:q IV Szczec;nie. Obejmuje on też stan badań do 1960 r. Badania etnograficzne nad współczesnymi przemianami kulturowymi w owych 6-u wsiach prowadził zespól poznallski w blach następnych -- - 1961 i 1962. Wyniki tych badań zost3m~ ujęte \V odrębnych publikacjach. W tym z:):uesj~ Zobacz: J. B u r s z t a, Etnograficzne baclania terenowe w Kosz(J!iii.skiem. Zarys problematyki, w: "Zapiski ko,zalińskie" nr 1 (9), 1962, s. 25-30: J. B u r s z t a i Z. J a s i e w i c z, Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Północnych w świetle materialów ze wsi koszalińskich, w: "Polska Sztuka Ludowa nr 4, 1962, s. 197---220. , . ATLAS POLSHICH STROJOW LUDOWYCH cena CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmacnowska 3. FrancJszek Klonowski - CZĘSC 1. Adam 2.•. '1.• dam :'. Adam 'i. Halina I POMORZE I WARMIA Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój \varmiński, 1955 1959 1960 II WIELKOPOLSKA 22.29.27.- I KUJAWY Glapa - Strój szamotuiski, 1951 (wyczerpany) G13pa Strój dzierżacki, 1;),53 . Glctpa -- Str6j lublISki, 19ó6 . Mikulowsk~ Strój kujawski, 19'>3 CZĘSC III IV MAZOWS.:i:'E 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn Slrój dolnośląski (Pogórze), 2. S\'011',;la·.·,o Broniez Strój pszczyński, 1954' . 3. Longin Malicki StrÓj górali śląskich, 19'>6 CZĘSC zł 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE 1. Maria Zywir;ka - Strój kurpiowski Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) 2. Jad\viga S\Viąt.koV/SI-:a - Strój łO\vicki, 1!)53 . :L Jan Piotr Dekowski Strój piotrko\vski, 1954 4. J"U1USZ Svv'ieży Strój podlasl.:;:i, 1950 ~ Jan Piotr DeJ-:ovlski Strój sieradzki, 1959 6. ,T.::nlina Krajewsl<n '- Strój opoczyński, 19~6 7. Adam Chętnik Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, 1960 16.'>0 25.27.28.28.27.32.- Ą CZE;ŚC ....;. V MAŁOPOLSKA 1. 2. 3. '. 5. nnman Rein£uss ::itrój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Fr;~nciszek Kotula Strój rzeszowski. 1951 (\vyczerpany) .Tanusz S-.v;eży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) ErTyt" St~rek Strój spiski, 1954 Fon~iszek Kotula Strój lalicucki, 1955 ii. S2bastian Flizak Strój Zagórzan, 1956 . " " ,. Pal'bara Kazl1owska-Jarecl<a Strój biłgorajsl<i, 1958 8. Janusz Karnacki - Strój sandomierski, 1957. . . 9. Tadeusz Seweryn Strój Krakowj~ków Wscllodnich, 1960 JO. J. i M. Kamoccy - Strój S\\'iętokrzyski 1961 II. Edyta Starek Strój orawski (w druku) LITERATURA ?\~'Urnie.'3.~/~('i':r;il' . Po.s.,..vi<:;cony 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- LUDOvVA sprc:n,'om literatury luc1owej, pOrl red. J. Krzyżano\v~~H?g.0 l. S. ?\\'Ifl;;;l. Zeszyty: podh<=llań5ki. k~elecki, rZ';:'szo",vski, cieszYJlski. dolnoSląskl.. gO~·nosl~ ..•:~o-o~oł~ki, knsl.ub;;;ki, \\·<)r:TliIisl<i. ltlbels1.d, mazurski, podlaski, pornol"skl, lubu~,kl" łOWiCki. m.:lz':)v.:iec~~i,l;;;urpiowsl<i, siera<lzko-ł~czycl:i. piotrkowski. PrenU!l1eratiJ r':>CZl1a 48.--. ZaITIó\\"ieni;J P:'zyj~ujc Reclal<cja, \Varsz3wa, Nowy Świat '!. pokój 121. Konto czelwwe 1-7-110090 lub Oddzi:lly Ruchu. �Cena zł 100,- 013 A H C H I \ \. LJ I\1 [T N O G fi , Lir. ,11' 3 Nr :J. I:C"i'ol~ 'Nę;;rc::now;ol f~;~EKS ,,~~LEGO j.~ r-it :';. \Vlc.t1Y'''3V' n~ck, .:.!P. TERIAL" DO • '1 LT...n)O~NE.I 1818-1803, H15~ . . . . . l\'r 11. h~~lJ.na BittrH:r l'lIATER"LAŁY DO BIBLIO FGL~K lE.J CZŁONKOW P.T.L., 1955 N 12. \VieslC"1"'\' Die11kowsJ.;i p~):Jr{ZED"!"HCY OSKAR!\. KOLBERGA NA POLiJ DP-DAn LUDOZNAWCZYCH IV POl.SCE, 1956 !';r I?-, 14', 15, 16. PI''''''' zbi<)l'()wa lJ [ULE"'YN IN;'-OP.l\·lACY JNY POLSKIEGO l":)WA:"ZiS·"{'WA LLJDOZNAWCZEGO Nr 1, Z. 3, 4, (wyczerpany) Nr 17. \ViJ:tor S:.'l"Hal.lllTl L"fJDGV.;r;: OHnZĘDY VV'2SELNE \VE \"./SrACH DOLINY HOCZE'.Vi{I : TAnr·L\ \\TK'l Z~_E:\11 SANOCKlcJ. 19~łJ (wycz.) C'Jr l~. Stanisldw Bąk _. WESiCLE LUDO\\E W GR;'iIJOv\'IE SANDOHIEHSKI~: ~J".. ~z. ' 1 "J 'l' -- JAN KAHŁO"NICZ i LUDWIK l:RZYWICKl .JAKO HEPREZENTANCr DWU NTJRT(,W W ETNOLOGII l'OLSKIF;J (wyczerp.) Nr ~O.• 'ulian Bal"y~ ; Irena T"rn'1U - ~.'IATf'RIALY DO HISTORII ODZIELY LrDOWEJ PL- WSCHD. WlELKO,'OLSKI Nr 21. Teresa Siuctow3ka-Myzyk - 'Jl\RTNICTWO W PŁ·N.-WSCH. EUROPiE ZE SZCZ.8GOL·r·rIM UViZGLĘIJNIF.NIEM POLSKI Nt' 2~. Józef Gajek TRANSPOHT l KOMUNIKACJA LĄDOWA k'i;.,stion.urLu~:~ Nr ;) dla c21ów Polskiego Atlasu EtnograficznegD (.vyczecpany) Nr 23. A.nnA i"cY;;7.cz··Wirpszowa NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. \V LATAC.H 1950·--1953 Ni' 2-1. J()z~f B3bicz - NAUKA O LUDACH FRYDERYKA HATZLA . Nr ?3. i,I"ria Henslowa HOSLINY DZIKO ROSN.,\CE VI KtJLT"(JF;,'E LuDU POLSKIEGO Nr ~6. Janusz Bohdanowiez - MATERIALY DO hOWALSTvV.'. LUDOWEGO POLUDN[.)WEJ KIELECCZYZNY 1':1'27. J,)zd Gajel, LUDOWA KULTURA MATERIALNE'" ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwes'.ionariusz Nr ij dla celów. P. A. E. N;' }:J. Nr Nr NI ~~5_. ?'L30.'25.- ~O.~5.- ao.20.-- 30.30.- E~K A P O P U L A R N A / 1. JóZ"i' Burszta, OD OSADYs'ŁOW1AJ\;SKIEJ DO 'NSI WSPOŁCZESNE.' (\Vycz~r,Y";dny) 2. j\.. :fred Z~,1'ęba. PHACA DIALEKTOLOG.'\' v.' TE HENIE 3. A'~larn GIClpa i .. 4.lfoY1:; Kowa1s1n TAl'-.iCE I ZAT-:A "\VY \VJI:LKOPOLSKIE 11. Al,,]<sand2r Lech GorJlew"ki DROGI SyriOW SLONCA... OSK.·\R I{OLBERG, DZIEL\ R('~dycj,J !TIC!1ogrntii ~i.nc[;rafic~nyc~1. etn.:JgrćtficzUE', Twó1.·czoŚć n1u7ycZnd.. Ine<Eta. MatEriały 33.3lJ.11;.46.3J.- V\lSZYSTIHE StU(;irł, nateri:,ty c10kUl1'lent8cyjr.? Zamówienia !'!aclsylc>ć 1:a Rdres: POLSKIE T·')WARZYSTWO Li)DOZKAWC;'::~ WHO CŁA W, NA~'KEHA 4 i 20.- Cl.gć. G~j:i(owa B I B L lOT Nt' lC- pr7.yczyn]~i ponlocnirze. < ,i l I I I I .\ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b48a7ff317a71b65390274293aa7e06b.pdf 3cae3661513a4eda537c7cd878fb9169 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1628 Title A name given to the resource Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicznych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.41-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JÓZEF BURSZTA ETNOGRAFIA A Nieco refleksji WSPÓŁCZESNOŚĆ metodologicznych na Ziemiach w związku z Zachodnich badaniami I Różnorodne mogą być źródła i n s p i r a c j i do r e f l e k s j i nad uprawianą dyscypliną naukową. Główne drogi podejścia są jednak d w i e : o d teo­ r e t y c z n y c h rozważań n a podstawie l e k t u r y odnośnej l i t e r a t u r y bądź o d strony p r a k t y c z n e j , a m i a n o w i c i e z p o t r z e b y rozwiązania bieżących k o n k r e t n y c h k w e s t i i , w t r a k c i e a k t u a l n y c h e m p i r y c z n y c h badań. D r o ­ ga pierwsza, wychodząc od t e o r i i , n i e zawsze m u s i prowadzić ido w e r y ­ f i k a c j i twierdzeń w p r a k t y c z n y m zastosowaniu, d r u g a zaś r o d z i się w e m p i r i i i zazwyczaj szuka swego u g r u n t o w a n i a oraz oparcia w l i t e ­ r a t u r z e i w efekcie zmierza do swego w y r a z u w t e o r e t y c z n y c h sfor­ mułowania ch. Do poniższych, sfcroimmych zresztą jeszcze, gdyż dopiero wstępnych, niepełnych i niewykończonych, r e f l e k s j i wyszedłem z tego drugiego, empirycznego źródła i n s p i r a c j i — o d 'badań t e r e n o w y c h . K i e d y w 1960 r . przystąpiłem do p l a n o w a n i a i organizowania b a ­ dań etnograficznych n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h , stanąłem w r a z z zespo­ łem wobec w i e l u podstawowych pytań i k w e s t i i , które należało r o z ­ strzygnąć, choćby w sposób tymczasowy. T a k b o w i e m jest, że każde 1 O o r g a n i z a c j i i p r o f i l u t y c h b a d a ń zob.: J . B u r s z t a , Etnograficzne bada­ nia terenowe w Koszalińskiem. Zarys problematyki. „Zapiski Koszalińskie", n r 1 (9) : 1962; t e n ż e : Die ethnographische Erforschung des gegenwärtigen Dorfes in Grosspolen und Westpommern. „Ethnographica", t. 3 — 4 : 1 9 6 2 ; t e n ż e : Ethno­ graphische Probleme des Umsiedlungsprozesses in den polnischen Westgebieten. „Deutsches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , H . 1: 1964; t e n ż e O badaniach przeobra­ żeń kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich, w p r a c y z b i o r o w e j pod r e d . J . B u r s z t y , Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, Poznań 1964; Zob. też: J . B u r s z t a , Z. J a s i e w i c z , Zderzenie kultur na Ziemiach Zachodnich i Pół­ nocnych w świetle materiałów ze wsi koszalińskich, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 4: 1962. Niezależnie od t y c h z b i o r o w y c h badań prowadzę n a Z i e m i a c h Z a c h o d ­ n i c h i Północnych c o r a z to w i n n y c h p u n k t a c h b a d a n i a i n d y w i d u a l n e . 1 �JOZEF 42 BURSZTA badanie empiryczne k o n k r e t n e j czy k o n k r e t n y c h zbiorowości m u s i mieć — obok ustalonego technicznego sposobu przeprowadzania badań — także określone założenia metodologiczne. Te zaś mogą być bądź w y ­ łożone e x p l i c i t e , bądź też t y l k o założone i m p l i c i t e , ą wyrażające się. już choćby w s a m y m sformułowaniu kwestionariusza. Potrzeba zaś uświadomienia sobie p o d s t a w o w y c h założeń była w naszych badaniach szczególna. Rozpoczynaliśmy b o w i e m t a k i e 'badania, do których nie było u nas żadnego w z o r u 'i u t a r t y c h dróg. A c z k o l w i e k w obrębie naszej etnografii badania t a k i e , 'postulowano d a w n i e j , to j e d n a k n i e doszło dotąd nie t y l k o do i c h realizacji, ale n a w e t do szczegółowego określe­ n i a i c h p r o b l e m a t y k i . K o n k r e t n e badania terenowe ma Z i e m i a c h Z a ­ chodnich i Północnych 'potoczyły się n a t o m i a s t — jeśli chodzi o etno­ grafię — w r a m a c h dotychczasowych, t r a d y c y j n y c h ukierunkowań, zresztą j a k najbardziej potrzebnych, a t o : d o k u m e n t o w a n i a reliktów polskiej i słowiańskiej k u l t u r y t y c h z i e m , głównie z obrębu k u l t u r y m a t e r i a l n e j , oraz o p r a c o w y w a n i a zagadnień historycznego procesu kształ­ t o w a n i a się k u l t u r y l u d o w e j t y c h regionów. Z t y c h zakresów powstała n a w e t dość o b f i t a l i t e r a t u r a . 2 3 N a m chodziło o i n n y k i e r u n e k , a m i a n o w i c i e analizę współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h wynikających z zasiedlenia Z i e m Zachodnich i Północnych osadnikami różnego pochodzenia, reprezentującymi różne k u l t u r y regionalne. Jako 'przedmiot stacjonarnych i w i e l o l e t n i c h badań wytypowaliśmy jeden region, m i a n o w i c i e żyzny okręg r o l n i c z y pow. k o ­ szalińskiego, cechujący się dawniej swoistą kulturą regionalną (Jamno, Łabusz i okolice, znane z t z w . „kultury jamneńskiej" ). Region t e n nie miał już żadnej ludności autochtonicznej. Upraszczało t o z jednej s t r o n y zagadnienie, gdyż eliminowało konieczność badania dość s k o m ­ p l i k o w a n y c h stosunków między ludnością autochtoniczną a osadniczą, 4 Z o b . : R . B u ł a w s k i , R a d a N a u k o w a d l a zagadnień Z i e m O d z y s k a n y c h , „Przegląd Z a c h o d n i " ; n r 2: 1946; B . S t e l m a c h o w s k a , Pomorze w programie badań etnograficznych (Dział I n f o r m . N a u k Wydziału P o m o r z o z n a w c z e g o Insty­ t u t u Bałtyckiego), B y d g o s z c z 1946; J . G a j e k, Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych, „ L u d " , t. 26: 1946, s. 403—404; t e n ż e , Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-lecia, „ L u d " , t. 39: 1952, s. 606—611. Początek n a s z y c h badań miał związek z M i ę d z y n a ­ rodową Konferencją Pomorzoznawczą w S z c z e c i n i e w 1960 r. 2 Przegląd tych zagadnień dotyczących jednej tylko dzielnicy J . B u r s z t a , Przegląd i perspektywy badań etnograficznych na Pomorzu chodnim, „ L u d " , t. 49: 1965. 3 zob.: Za­ Zob.: U . J a h n , A . M . C o h n , Jamund bei Cöslin, „Zeitschrift des V e r e i n s für V o l k s k u n d e " , t. 1: 1891, s. 77—100, 335—343; K . K a i s e r , Atlas der pomnverschen Volkskunde, Greifswald 1936; A . D o b r o w o l s k a , Strój z Jamna pod Koszalinem, „Polska S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1955, s. 52—59, i w i e l e i n n y c h p r a c polskich 1 niemieckich. 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 43 z d r u g i e j jednak wyizolowywało, niejako eksperymentalnie, sam p r o ­ b l e m stosunków społeczno-kulturowych między różnorodnymi g r u p a m i s a m e j ludności osadniczej. Do t y c h celów, drogą rekonesansu tere­ nowego p r z y współdziałaniu i i n f o r m a c j a c h l o k a l n y c h działaczy i p r a ­ cowników różnych i n s t y t u c j i , wybraliśmy z tego r e g i o n u 6 w s i dbając 0 to, aby każda z n i c h przedstawiała inną strukturą osadniczą, t j . i n n y skład osiadłych w i c h obrębie g r u p r e g i o n a l n y c h . W wyjściowej postawie badawczej uznaliśmy więc bądź za uboczne, bądź nieistotne d l a naszego głównego p r o b l e m u t a k i e kwestie, j a k r e ­ k o n s t r u k c j a d a w n e j k u l t u r y l u d o w e j tego r e g i o n u w o p a r c i u o tereno­ we, muzealne czy a r c h i w a l n e i l i t e r a c k i e źródła, d a l e j rekonstrukcję k u l t u r r e g i o n a l n y c h poszczególnych g r u p osadników w i c h d a w n y c h miejscach p o b y t u ( n p . osadników z Wileńskiego, Białorusi, Wołynia, Podola l u b Bieszczad i t d . ) ; n i e chodziło 'też o to, aby głównie zarejestro­ wać i udokumentować wszelkie w y t w o r y t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w n i e ­ sione z sobą przez osadników do nowego środowiska, a więc i c h stan v 1 formalną postać, dla samej i c h d o k u m e n t a c j i . Ta t r a d y c y j n a k u l t u r a wnoszona n a n o w e miejsce przez każdą z g r u p r e g i o n a l n y c h była oczy­ wiście d l a nas istotna, ale zupełnie z innego p u n k t u widzenia. I t u właśnie powstaje seria pytań. T a k więc p o d s t a w o w y m p y t a n i e m jest, co dzieje się z elementarni k u l t u r y regionalnej wniesionej przez każdą z r o d z i n czy g r u p regio­ nalnych? Jeśli w danej w s i osiedliło się k i l k a g r u p r e g i o n a l n y c h — a t a k (było w każdej ze w s i — to s w o i s t y m z j a w i s k i e m musiało być zetknięcie się, „zderzenie" w s z y s t k i c h t y c h k u l t u r w obrębie w s i . Co wówczas dzieje się w i c h obrębie? N a pewno zaczynają zachodzić w ó w ­ czas duże, gwałtowne nawet zmiany. Jakie? Czy m a m y t u do czynienia ze stopniową redukcją elementów t r a d y c y j n y c h , a (nawet z nagłym ich rozpadem i z a n i k i e m , zwłaszcza w t e d y , g d y one z b y t różnią się w swej tradycyjności o d jakiegoś nowego, utworzonego już w n o w y m m i e j s c u modelu? Czy d o t y c z y to w s z y s t k i c h elementów, czy t y l k o pewnych? Jakich? C z y są też t a k i e elementy, które — wręcz p r z e ­ c i w n i e — dyfundują w obręb i n n y c h g r u p i k u l t u r regionalnych? W j a ­ k i e j mierze zachodzi też dyfuzja spoza obrębu wsi? Jeśli t a k , to j a k i e c z y n n i k i kierują zarówno redukcją, rozpadem j a k i dyfuzją? Czy są one c h a r a k t e r u racjonalno-ekonomicznego, czy raczej społecznego, leżącego w obrębie n o r m i wzorów społecznych? A jeśli t a k , t o znów j a k n a n o w y m m i e j s c u dochodzi do wykształcenia się n o w y c h m o d e l i i w z o ­ rów społecznych i czy one są w ogóle l u b w j a k i e j mierze związane z wykształcaniem się modela i wzorów k u l t u r o w y c h ? Czy i jaka istnieje t u współzależność? J a k zatem m a m y patrzeć na kulturę w s i : czy jako n a zbiór luźnych, n i e powiązanych z sobą elementów, czy też jako n a �JÓZEF 44 BURSZTA pewną, powiązaną z sobą f u n k c j o n a l n i e i s t r u k t u r a l n i e całość? Czy i j a k i istnieje związek między t y m działem k u l t u r y , który t r a k t u j e m y j a k o zachowania l u d z k i e , w t e n czy i n n y sposób wyznaczane, a t y m działem, który można określić jako w y t w o r y t y c h zachowań? Czy też całą k u l ­ turę m a m y traktować jako z o b i e k t y w i z o w a n y zbiór (zespół) samych t y l k o wytworów? 5 Można b y jeszcze nadmienić dalszą serię pytań wiążących się z o b r a ­ n y m p r z e d m i o t e m badań, j a k n p . adaptacja do środowiska geograficzne­ go, wykształcanie się wspólnych elementów k u l t u r o w y c h wiążących całą społeczność wiejską na n o w y c h zasadach, proces ujednolicania się k u l t u r y r e g i o n u a p r o b l e m ogólnej k u l t u r y masowej w aspekcie t w o ­ rzenia się społeczeństwa socjalistycznego i t p . Wszystkie te ogólne i szczegółowe p y t a n i a n i e zmieniają postaci całego p r o b l e m u , gdyż leżą na t e j samej l i n i i . Nasuwają się natomiast inne myślowe konsekwencje zarysowanej w y ż e j p r o b l e m a t y k i . Jeśli badaniami o b e j m i e m y współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e , t o w j a k i e j mierze jest do t y c h badań u p r a w n i o n a etnografia i j a k r z u t u j e to na określenie j e j p r z e d m i o t u i zakresu oraz na związki etnografii z n a u k a m i sąsiednimi i poikrewnym i — zwłaszcza z historią i socjologią. Jakie m a to konsekwencje w stosunku do dotychczasowych pojęć i m e t o d badawczych etnografii? II Zastanówmy się w p i e r w n a d o w y m „uprawnieniem" etnografii do obejmowania s w o i m zakresem p r z e d m i o t u także zagadnień określanych jako „współczesne", a więc t a k i c h , j a k procesy urbanizacji, i n d u s t r i a ­ lizacji, n i w e l a c j i i adaptacji k u l t u r o w e j i t p . Bo t y l k o w obrębie t y c h współczesnych zjawisk leży przedmiot zakreślonych przez nas badań na Z i e m i a c h Zachodnich. Pojęcie „współczesności" m a treść w y b i t n i e relatywną, a pojawiło się w naukach społecznych, zwłaszcza w etnografii, stosunkowo n i e ­ dawno. Za czasów O. K o l b e r g a czy Z. Glogera „współczesność" p o k r y ­ wała się n i e m a l w pełni z całym zakresem p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i , któ­ r y m był „ l u d " ze swoją aktualną „kulturą ludową". Tymczasem ów klasyczny przedmiot etnografii — l u d i jego k u l t u r a — od k i l k u d z i e ­ sięciu l a t począł coraz gwałtowniej się zmieniać i relatywizować. Pod pojęciem „ l u d " rozumiano dawniej (u n a s ) wyłącznie l u d w i e j s k i , 0 5 A. W związku z pojmowaniem Kłosowskiej, 6 Inne, niemieckiej, Kultura jak wiadomo, kultury masowa. było gdzie t y m m i a n e m pojęcie ludu obejmowano oo wiązało się zresztą z s i l n y m w p ł y w e m kenes Kulturgut), i odwrotnie. zob. Krytyka ostatnie i obrona, (Volk) w etnograficznej także m i e j s k i e kultury znakomite Warszawa miejskiej „stan" studium 1964. literaturze rzemieślniczy, n a wiejską (versun­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 45 pod „kulturą ludową" — t y l k o kulturę chłopską. Dzisiaj określenie „ l u d " nabrało już t a k różnego znaczenia, że oznaczanie n i m ludności chłopskiej staje się coraz bardziej anachronizmem. A znów o g r a n i ­ czenie p r z e d m i o t u badań do t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej w s y t u a c j i , gdy k u l t u r a ta całkowicie się zmienia i ginie pod w p ł y w e m w i e l u niwelujących procesów — pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje dla samej e t n o g r a f i i jako n a u k i . Następstwem tego byłoby m . i n . p r z e ­ kształcenie z czasem e t n o g r a f i i jako n a u k i dotąd e m p i r y c z n e j z a j m u ­ jącej się badaniem „ ż y w e j " k u l t u r y w naukę ściśle i wyłącznie h i s t o ­ ryczną, zajmującą się t y l k o — j a k archeologia — minioną przeszłością. E m p i r y c z n i e można b y wówczas badać — jeśli chodzi o l u d o w e k u l t u r y europejskie — t y l k o istniejące jeszcze w y r w a n e już ze swego życiowego k o n t e k s t u oraz coraz m n i e j liczne r e l i k t y . Etnografia — wyznają to wszystkie j e j współczesne k i e r u n k i , prócz c h y b a j e d y n i e kierunków w e t n o g r a f i i z o r i e n t o w a n y c h psychologicznie — jest przede w s z y s t k i m nauką historyczną i jako taka w c h o d z i w obręb szeregu n a u k h i s t o r y c z n y c h , nigdzie jednak nie jest t r a k t o w a n a jako nauka w y ł ą c z n i e historyczna. Właśnie t e n d y l e m a t , stojący przed etnografią n i e m a l o d czasu wkraczania epoki i n d u s t r i a l n e j , wywołał żywą i trwającą ido dziś, a u nas jeszcze stosunkowo skąpą dyskusję nad p r z e d m i o t e m , celami i m e t o d a m i współczesnej e t n o g r a f i i . Mówi się jednak, że etnografia znalazła już drogę do współczesności. Dyskusję n a d rozszerzeniem p r z e d m i o t u etnografii poza zakres t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j także n a badanie d y n a m i k i współczesnych p r z e m i a n k u l t u r o w y c h rozpoczął u nas prof. K . D o b r o w o l s k i już p r z e d ostatnią w o j n ą . Stanowisko swoje kontynuował o n k o n s e k w e n t n i e w okresie p o w o j e n n y m obejmując s w y m i b a d a n i a m i zarówno współ­ czesne przeobrażenia k u l t u r o w e w s i małopolskiej, j a k i kulturę t w o ­ rzącej się k l a s y robotniczej. W metodzie badań i syntez łączył o n i łączy konsekwentnie h i s t o r y c z n y i socjologiczny sposób u j m o w a n i a z j a w i s k . Zagadnienia te stały się p r z e d m i o t e m gorących d y s k u s j i na k o n f e r e n c j i etnografów, zwołanej w K r a k o w i e w dniach 17—19 lutego 1951 r. z r a c j i nadchodzącego K o n g r e s u N a u k i Polskiej. A c z k o l w i e k 7 8 7 K. Główne Dobrowolski, zadania etnografii polskiej, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń P A U " , n r 10: 1937, s. 305—307. 8 Por.: K . D o b r o w o l s k i , Przedmowa do r e d a g o w a n e g o p r z e z niego z. 2 P r a c i Materiałów E t n o g r a f i c z n y c h , W r o c ł a w — K r a k ó w s z c z o n y c h t a m artykułów. Zob. też: K . D o b r o w o l s k i , polskiej, jej obecne zadania, metody i związki P o l s k a " , t. 1: 1958, s. 72—81; t e n ż e , t. 4: 1960, s. 15—90; t e n ż e , społeczną, [w:] Robotnicy na Wrocław—Warszawa—Kraków Uwagi Studia nad teorią o badaniach wczasach w 1963, s. 5—28. z innymi Drogi rozwoju naukami, kultury nad współczesną pierwszych t. 10 1957, o r a z treść z a m i e ­ latach etnografii „Etnografia ludowej, tamże, rzeczywistością Polski Ludowej, �JOZEF 46 BURSZTA zadeklarowano wówczas konieczność wiązania e t n o g r a f i i z p r a k t y c z ­ n y m i potrzebami współczesnej rzeczywistości p o l s k i e j , to nie osiągnięto jednolitego stanowiska co do słuszności badania przez etnografię k u l ­ t u r y k l a s y robotniczej. Do dzisiaj jeszcze słyszy się o d czasu do czasu na konferencjach n a u k o w y c h głosy usiłujące bronić „samodzielności" e t n o g r a f i i w znaczeniu zawężonym, mającej zajmować się t y l k o t y m i zagadnieniami, które mają bezpośredni związek z p o d s t a w o w y m i p r o ­ b l e m a m i etnogenetycznymi. Głosy t e odżegnywują się zdecydowanie od j a k i e g o k o l w i e k wiązania e t n o g r a f i i z socjologią, a zatem i od badań nad współczesnością. D y s k u s j a jednak narasta. Ostatnio stanowisko w t e j sprawie zajął r e d a k t o r „Etnografii P o l s k i e j " prof. W . D y n o w s k i , uznając za konieczne „poszerzenie t r a d y c y j n e j t e m a t y k i badawczej o współczesne p r z e m i a n y w k u l t u r z e w s i , j a k i o zakres studiów n a d kulturą klasy r o b o t n i c z e j " , widząc wielką przydatność t a k i c h badań nawet dla ogólnej t e o r i i k u l t u r l u d o w y c h . Istnieją też w t e j sprawie już pierwsze odgłosy p u b l i c y ­ styczne, dotąd jednak jakoś nie k o n t y n u o w a n e . W sumie dyskusja n a d zagadnieniem współczesnej e t n o g r a f i i jest dotąd u nas dość jeszcze skąpa. Równocześnie jednak prowadzone są badania empiryczne n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i k u l t u r o w y m i p o d w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i uprzemysłowienia. P r o w a d z i je etnograficzny ośrodek warszawski (region Płocka), ośrodek łódzki (Bełchatów), o d dawna ośrodek k r a ­ k o w s k i i o d pewnego czasu także poznański. B a d a n i o m t y m n i e towa­ rzyszy jednak Ibardziej szczegółowa dyskusja metodologiczna, poza ośrodkiem k r a k o w s k i m . W w y n i k u t y c h badań należy chyba j e j oczekiwać w niedługim czasie. 9 1 0 1 1 W etnografii radzieckiej interesujący nas p r o b l e m został p o s t a w i o n y p r o g r a m o w o , zdecydowanie jasno i jest konsekwentnie r e a l i z o w a n y o d szeregu już l a t w r a m a c h w y t y c z o n y c h dla e t n o g r a f i i k i l k u zadań. Etnografia uważana jest t a m — j a k w i a d o m o — za należącą do syste­ m u n a u k historycznych, w których obrębie stanowi ona pogranicze między różnymi n a u k a m i h i s t o r y c z n y m i a i n n y m i n a u k a m i h u m a n i ­ s t y c z n y m i oraz p r z y r o d n i c z y m i , w t y m głównie geografią. Etnografię p o j m u j e się jako rozgałęziony zespół d y s c y p l i n n a u k o w y c h grupują­ cych się wokół i c h c e n t r u m 'badawczego, j a k i m jest badanie współW. 9 Dynowski, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej, „Etnografia B o i s k a " , t. 7: 1963, s. 15—27. Z. 11 Biały, Poza c y m i się z a w s z e ły, Etnografia wspomnianymi pożyteczna, wyżej głęboką refleksją'metodologiczną, E. Ż a r n e c k a - B i a ł y , etnograficznych, „Polityka", n r 49 (301), iz 8 X I I 1962. i innymi pracami Z zagadnień weryfikacji „Zeszyty N a u k o w e U J . P r a c e K . Dobrowolskiego, zob. c i e k a w y w terenowych Etnograficzne", cechują­ artykuł: Z . Bia­ badaniach z. 1: 1963, s. 9 — 8 1 . �ETNOGRAFIA A 47 WSPÓŁCZESNOŚĆ czesnego życia ludów za pomocą metod e m p i r y c z n y c h . O b o k tego wła­ ściwego c e n t r u m wyodrębnia się t z w . etnografię historyczną, paleoetnografię i geografię etniczną. Z trzech zaś zasadniczych problemów badawczych e t n o g r a f i i radzieckiej na czoło w y s u w a się współczesne procesy zachodzące w życiu i k u l t u r z e ludów ZSRR (zwłaszcza ludów opóźnionych w r o z w o j u ) szczególnie p o d wpływem szybkiej p r z e b u ­ d o w y gospodarki i b y t u t y c h ludów. Chodzi t u głównie o wpływ p r o ­ cesów i n d u s t r i a l i z a c j i . S. P. Tołstow przyznaje, że zagadnienia te, mające znakomite znaczenie teoretyczne i p r a k t y c z n e wobec i c h do­ tychczasowego zaniedbania w nauce — także obcej — przedstawiały znaczną trudność. Trzeba było wytyczać t u własne d r o g i ' . 12 P r o b l e m y współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h i w p ł y w postę­ p u technicznego ma życie ludności w i e j s k i e j znalazły swoje o d z w i e r ­ ciedlenie w (programie V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o ­ pologicznych i E t n o g r a f i c z n y c h w M o s k w i e , gdzie dla t y c h zagadnień u t w o r z o n o specjalną sekcję B . 9, „Etnografia stosowana". W r a m a c h n o w y c h zadań odbudowanej na n o w y c h zasadach e t n o ­ g r a f i i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o k r a t y c z n e j wśród czterech d z i a ­ łów pracy I n s t y t u t u E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j ( I n s t i t u t für deutsche V o l k s ­ kunde) już na d r u g i m z k o l e i m i e j s c u w p r o g r a m i e ^badawczym znalazły się badania współczesnej k u l t u r y robotniczej i chłopskiej jako ciąg d a l ­ szy głównego p r z e d m i o t u etnografii, j a k i m jest etnos jako powstała historycznie i rozwijająca się społeczność w j e j właściwościach języko­ wych, gospodarczo-kulturowych i psychicznych . T a m również, j a k w ZSRR, woibec dotychczasowego b r a k u tego t y p u badań, i c h p r o g r a m i problematykę w y p r a c o w u j e się zupełnie o d nowa. Niektóre j e d n a k działy badań k u l t u r y robotniczej u p r a w i a n e są o d dawna (głównie w Górach K r u s z c o w y c h i na Łużycachi), czemu służą zarówno miejscowe muzea, regionalne zespoły twórców l u d o ­ w y c h , j a k i specjalne czasopisma . Ważniejszych p u b l i k a c j i z t e j n o ­ w e j p r o b l e m a t y k i dotąd jeszcze n i e ma, choć przystąpiono już do n i e ­ których badań. 13 14 S . P. T o ł s t o w , Osnownyje teoreticzeskije probliemy sowretniennoj sowietskoj etnografii, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 6: i960, s. 10—29; por. też: Ł. P. P o t a p o w , Etnograf iczeskoje izuczenije socjalisticzeskoj kultury i byta narodów SSSR, „Sowietskaja E t n o g r a f i a " , z. 2: 1962, s. 3—19. N i e p r z y t a c z a m t u już o d ­ nośnych p r a c m o n o g r a f i c z n y c h . J e s t i c h w r a d z i e c k i e j l i t e r a t u r z e sporo. 1 2 Zob.: W. S t e i n i t z , Die volkskundliche Arbeit in der Deutschen Demo­ kratischen Republik, w y d . 2, B e r l i n 1955; W. K o h t e , Die vordlinglichsten Auf­ gaben der Ethnographie in der DDR, „Völkerforschung. Vorträge", B e r l i n 1955, s. 78—91. 1 3 Np. „HeimatkundMche Blätter für die B e z i r k e D r e s d e n , K a i r l - M a r x - S t a d t , L e i p z i g " , wychodzące od 1958 r. j a k o „Sächsische Heimatblätter". 1 4 �JOZEF 48 BURSZTA Znaczne osiągnięcia mają w t y m zakresie Czechosłowacy. W w y n i k u zespołowych badań k u l t u r y robotniczej dużych ośrodków przemysło­ w y c h ukazały się specjalne p u b l i k a c j e . O d 1948 r . bada się zespołowo przeobrażenia k u l t u r o w e niektórych nowo zasiedlonych po w o j n i e t e ­ renów p r z y g r a n i c z n y c h . N a uwagę zasługuje działalność M u z e u m Etnograficznego w B r n i e p o d k i e r u n k i e m dra L . K u n z a , gdzie nie t y l k o p r o g r a m o w o zakłada się badania współczesnych 'przemian k u l t u r o w y c h i k u l t u r y k l a s y robotniczej, ale założenia te znalazły swój zdecydowany w y r a z w stałej ekspozycji m u z e a l n e j . N a te zagadnienia zwraca się również dużą uwagę na W ę g r z e c h . 1 5 16 17 18 W s z k i c o w y m przeglądzie przejawiania się p r o b l e m a t y k i współcze­ sności w badaniach etnograficznych w niektórych k r a j a c h europejskich w a r t o zatrzymać się jeszcze n a d etnografią zachodnioniemiecką. W o k r e ­ sie p o w o j e n n y m rozwinęły się t a m mocno zarówno teoretyczne r o z w a ­ żania n a d zadaniami współczesnej etnografii, j a k i empiryczne badania d y n a m i k i p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h . Wyrosły one w bezpośrednim nawiązaniu z jednej s t r o n y do o l b r z y m i c h p r z e ­ sunięć demograficznych jako głównie e f e k t u p o w o j e n n y c h przemiesz­ czeń przesiedleńczych, z 'drugiej do gwałtownego procesu i n d u s t r i a l i ­ zacji i u r b a n i z a c j i . W teoretycznych sformułowaniach można zauważyć duży w p ł y w współczesnej amerykańskiej a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j . Czołowy etnograf zachodnioniemiecki, G. H e i l f u r t h , określając etno­ grafię jako naukę złożoną, zajmującą się strukturą i funkcją podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturowegb życia, w i d z i konieczność współ­ p r a c y k i l k u 'pokrewnych d y s c y p l i n oraz elastycznego spojrzenia na p r z e d m i o t j e j badań. Zainteresowań e t n o g r a f i i mie da się już ograniczyć do sfery chłopśko-rzemieślniczej; oczywiste stają się badania etnogra­ ficzne w i e l k i e g o miasta i ludności przemysłowej, ujęte jednak w formę badań społeczności l o k a l n y c h , gdyż w i c h obrębie o d b y w a się n o w o ­ czesna integracja p o d s t a w o w y c h f o r m k u l t u r o w y c h . W t y c h badaniach Np. 1 5 sko. Zivot 16 Banickd dedina a kultura Zob. n p . Udu Zakarovce (praca v prumyslove „Ćeskoslovenska abiorowa), oblasti Etnografie", (praca Bratislava Kladen- 1956; z b i o r o w a ) , B r a n a 1959. r o c z n i k i 1954, 1958, 1961; „Sloven- s k y N a r o d o p i s " , 1959, i inne. 17 „Btnographica", t. 2: 1960. T a r n m . i n . artykuły: noj ziemledielskoj dierievni; O. S k a l n i k o v a , Matierialnyje grafii gorniakow i promyszlennych czenie raboczego kłassa w Brno. cji muzealnej pt. Lid v peti raboczych; Etnograficze- L . K u n z, skoje i s s l e d o u m n i e i d o k u m e n t a c t j a p i e r i e m i e n , proiszedszych w bytie sowriemien- pamiatniki po K . F o j t i k, Etnograficzeskoje Odnośnie zaś do m e t o d y c z n y c h założeń generacich, zob.: „Ethnographica", t. izuekspozy­ 3 — 4 : 1962, zwłaszcza artykuły L . K u n z a . 18 etno­ Zob. poszczególne r o c z n i k i „Acta E t h n o g r a p h i c a " , zwłaszcza t. 5: 1956. �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 49 j e d n a k etnografia jako n a u k a .antropologiczno-historyczna m u s i opero­ wać pojęciami i m e t o d a m i socjologicznymi i p s y c h o l o g i c z n y m i . Do praktycznego powiązania pojęć i m e t o d etnograficznych z socjo­ l o g i c z n y m i doszło w N R F n a j p i e r w w szeroko p r o w a d z o n y c h badaniach nad przesiedleńcami, a następnie n a d procesami i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji. Ogromna w p r o s t l i t e r a t u r a powstała w związku z p r o b l e m e m przesiedleńców, przeważnie jednak są to p u b l i k a c j e małej wartości n a u k o w e j , o dużym zaś ładunku r e w i z j o n i s t y c z n y m , a n a w e t s z o w i n i ­ s t y c z n y m . N i e w a r t o n a d nią bliżej się t u zatrzymywać. Wartościowe są zaś prace z tego drugiego k i e r u n k u badań, prowadzonych — rzecz szczególna — n i e m a l wyłącznie przez socjologów. Właśnie z obrębu socjologii wyszło p r o g r a m o w e sformułowanie powiązania e t n o g r a f i i z socjologią w badaniach e m p i r y c z n y c h . T a k więc W . B r e p o h l p o s t u l u j e wyraźnie rozszerzenie e t n o g r a f i i o m e t o d y socjologiczne, b y za i c h 'po­ mocą głębiej oświetlić zarówno f u n k c j o n a l n e związki między poszcze­ gólnymi dziedzinami k u l t u r y , j a k i między w y t w o r a m i k u l t u r o w y m i a życiem społecznym, które w y k a z u j e dużą dynamikę zmian. Z r a c j i tej, że w y t w o r y k u l t u r o w e trwają z reguły dłużej niż l u d z k a generacja, istnieje w e t n o g r a f i i niebezpieczeństwo ograniczania się do filologicz­ nego — j a k to określa — sposobu i c h u j m o w a n i a , a więc jako w y t w o ­ rów o d e r w a n y c h o d społecznego k o n t e k s t u , istniejących d l a samych siebie. Tymczasem każdy w y t w ó r k u l t u r o w y jest stale j a k najściślej związany z życiem społecznym, pełni w n i m określone f u n k c j e , a bez uwzględnienia t y c h f u n k c j i etnografia nie może być nauką p e ł n ą . 19 20 Podobnie w y p o w i a d a się w związku z problematyką badania zjawisk i n d u s t r i a l i z a c j i i n n y socjolog, m i a n o w i c i e H . B a u s i n g e r , znany także z badań etnograficznonsocjologicznych nowo powstałych (głównie z osad­ n i c t w a przesiedleńców) o s i e d l i . Na t a k i c h założeniach metodologicz21 2 2 G. H e pod ired. R . Volkskunde empirischer Volkskunde K . Meisen). 19 d l f u r t h , Volkskunde, „Handbuch der e m p i r i s c h e n i S o z i a l f o r s c h u n g " , Königa, t. 1: 1962, s. 537—550. P o d o b n i e w 'rozprawie t e g o ż a u t o r a : jenseits der Ideologien. Zum Problemstand des Faches im Blickfeld Forschung, M a r b u r g 1961. Zbliżone s t a n o w i s k o z a j m u j e H . K o r e n , in der Gegenwart, Graz—Wien 1952, podobnie w i e l u i n n y c h (np. W. B r e p o h l , Das soziologische in der Volkskunde, „Rheinisches J a h r b u c h für V o l k s k u n d e " , 4 J h r g . B a n n 1953, s. 245—275. T u m . i n . sformułowanie: „Das W e s e n t l i c h e n i c h t a u f der p h i l o l o g i s c h e n , s o n d e r n a u f der s o z i a l e n S e i t e l i e g t " (s. 270). L u b i n n e : „Alles, w a s z u r V o l k s k u n d e gehört, h a t w i s s e n s c h a f t l i c h e i n e n soziologischen u n d p r a k t i s c h e i n e n s o z i a l e n S i n n , i s t s o m i t v o m z w i s c h e n m e n ­ s c h l i c h e n h e r z u v e r s t e h e n " (s. 249). 2 0 21 H . B a u s i n g e r, Volkskultur in der technischen Welt, H . B a u s i n g e r, M . B r a u n , H . S c h w e d t , Neue dlich-soziologische Untersuchungen des Ludwig — Uhland S t u t t g a r t 1959. 2 2 4 - Etnografia Polska, t. I X S t u t t g a r t 1961 Siedlungen. — Instituts Volkskun­ Tübingen, �JOZEF 50 BURSZTA n y c h powstało sporo i n n y c h interesujących prac wiążących ściśle e t n o ­ grafię z socjologią w badaniach współczesnych zjawisk, czy też p r a c o charakterze s y n t e t y c z n y m . Wspomniane wiązanie o b u n a u k w badaniach e m p i r y c z n y c h znajduje swoje teoretyczne 'uzasadnienie także w aspekcie szerszego zagadnie­ nia, m i a n o w i c i e współczesnej tendencji db i n t e g r a c j i n a u k społecz­ n y c h . T r u d n o się n a d t y m t u bliżej zatrzymywać. 2 3 24 III Już sto l a t t e m u narzekał O. K o l b e r g n a to, że dawna, piękna i b o ­ gata k u l t u r a l u d u wiejskiego ginie, że n i e można już znaleźć w t e r e n i e niektórych typów b u d o w l i , narzędzi, strojów, obrzędów, zwyczajów, tańców l u b m e l o d i i . Stąd też m . i n . t a k s k w a p l i w i e wykorzystywał o n wszelkie dostępne źródła pisane z d a w n i e j s z y c h czasów. A było to w t e d y , g d y k u l t u r a l u d o w a przeżywała swój szczytowy okres r o z w o j u . O d czasów K o l b e r g a r o z p a d t r a d y c y j n e j k u l t u r y w s i następował, można rzec, w 'postępie g e o m e t r y c z n y m , a i m bliżej naszych d n i , t y m jest o n coraz gwałtowniejszy. Dzisiaj wieś polska n i e m a l w e w s z y s t k i c h r e ­ gionach, w ślad za gwałtownymi i p o d s t a w o w y m i 'przeobrażeniami go­ spodarczymi i s t r u k t u r a l n y m i ' k r a j u , przeżywa wręcz rewolucję k u l t u ­ ralną. Jest t a k n i e t y l k o u nas. Cały współczesny świat, n a w e t k r a j e gospodarczo zacofane, zalewa zniwelowana, coraz b a r d z i e j j e d n o l i t a k u l ­ t u r a masowa, w której elementy k u l t u r y l o k a l n e j , regionalnej czy n a ­ rodowej coraz bardziej się cofają. Chcąc dzisiaj badać o r y g i n a l n e k u l ­ t u r y t r a d y c y j n e l u b choćby już t y l k o i c h szczątki, trzeba wyszukiwać miejsca „zabite deskami o d świata", choć t a k ie w k u l t u r a c h E u r o p y t r u d n o jest znaleźć, gdyż r e z e r w a t y k u l t u r a l n e przestały istnieć. D z i ­ siaj szuka się już i c h w w y m i a r a c h k u l i ziemskiej — w puszczach A m a z o n k i , j a k C. Lévi-Strauss, w głębi p u s t y n i a u s t r a l i j s k i e j , j a k F r e d e r i c k G. G. Rose i t d . , bo n a w e t r e z e r w a t y indiańskie przestały odpowiadać sensowi swej n a z w y . I m p a k t ogólnoświatowej k u l t u r y masowej nie t y l k o n a różnych obszarach osiąga różny stopień nasycenia, ale jest wszędzie względny. 23 Np.: dustrieller einer Wurzbacher, westdeutschen dustrievolk am G. Entwicklung, Ruhrgebiet, 2 4 von Gerrveinnde, Das an Dorf den Stuttgart in Spannungsfeld 45 Dörfern 1954; W . zur industriellen und in­ Weilern Brepohl, Daseinsform, In­ dargestellt Tübingen 1957. „Handbuch S. Ż ó ł k i e w s k i , „Kultura Pflaum, der agraren Zob. n p . : H . A l b e r t , forschung, tyki, ländlichen im Wandel R. B d . 1, Untersuchung der Integracja Probleme empirischem nauk der Wissenschaftslehre Sozialforsohung". społecznych i Społeczeństwo", z. 1/2: 1960. in der Sozial­ B d . 1: 1961, s. 3 8 — 6 3 ; i uwspółcześnienie ich problema­ �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 51 M i m o postępującej gwałtownie standaryzacji, wciskającej się coraz szerzej w e wszystkie dziedziny życia, istnieją — i chyba zawsze będą istnieć — różnice w k u l t u r a c h narodowych, r e g i o n a l n y c h , a n a w e t l o ­ k a l n y c h . Pochodzą one z c h a r a k t e r u , ze s p e c y f i k i stapiania się w j e d ­ ność n o w y c h elementów standaryzowanych z e l e m e n t a m i k u l t u r y l o ­ k a l n e j . K l a s y c z n y m przykładem może być Japonia, gdzie t a k wiele o r y g i n a l n y c h , archaicznych cech n a r o d o w e j k u l t u r y mogło zachować się i stopić z najbardziej nowoczesną cywilizacją techniczną. Wszędzie dzisiaj etnografia stoi właśnie przed t y m zagadnieniem — badaniem z jednej s t r o n y procesów n i w e l a c y j n y c h , z d r u g i e j procesów t w o r z e n i a się narodowej, regionalnej l u b l o k a l n e j i n t e g r a c j i podsta­ w o w y c h f o r m społeczno-kulturalnego życia, p o w s t a w a n i a n o w y c h j e d ­ ności s t r u k t u r a l n y c h i f u n k c j o n a l n y c h w d i a l e k t y c z n y m procesie sta­ piania się „starego" i „nowego" w nową, jakościowo inną całość. T a k jest w e t n o g r a f i i radzieckiej, w b a d a n i u k u l t u r y i życia ludów prze­ chodzących w p r o s t z epoki p i e r w o t n e j do socjalizmu, t a k jest w etno­ g r a f i i ludów A f r y k i uzyskujących samodzielność polityczną, t a k jest też, g d y m a m y do czynienia z p o w s t a w a n i e m okręgu przemysłowego konińsko-tureckiego u nas czy Schwarze Purnpe w N R D . O podobne s p r a w y chodzi — mutatis mutandis — w t e d y , g d y badamy procesy tworzenia się n o w e j k u l t u r y w s i n a Z i e m i a c h Zachodnich i Północnych. Wszędzie t a m zachodzą podstawowe procesy n i w e l a c j i k u l t u r o w e j , a za­ razem wzajemnej adaptacji i i n t e g r a c j i f o r m społeczno-kulturowych w obrębie jednostek przestrzennych. Właśnie Ziemie Zachodnie i Północne są wdzięcznym p o l e m badań t y c h współczesnych procesów k u l t u r o w y c h . M a m y t a m niejako całe l a b o r a t o r i u m socjologiczno-etnograficzne. N a s z k i c u j m y pokrótce jego składowe elementy. Przestrzennie „laboratorium" to w y d z i e l a się n a m w postaci k o n ­ k r e t n e j w s i , dopiero w dalszej mierze m a m y „kombinat" — k i l k a w s i jednego r e g i o n u , a więc w konsekwencji i większą jednostkę lokalną: region. Każda wieś — przed osiedleniem się ludności polskiej — stanowiła t y l k o określone środowisko geograficzne, posiadające podstawowe w y ­ posażenie m a t e r i a l n e : układ pól, łąk, pastwisk, ulic, ogrodów, zagród z i c h zabudowaniami i p e w n y m wyposażeniem t e c h n i c z n y m . Wszystko to stanowiło potencjalnie zdecydowane w a r u n k i życia n o w y c h osadni­ ków, po p r o s t u określone f o r m y i c h materialnego b y t u . I oto w te f o r ­ m y „wlewają się" różnorodne „treści", wykształcone w różnych i róż­ n o r o d n y c h f o r m a c h : osiedlają się w e w s i różne g r u p y osadników r e ­ prezentujące różne k u l t u r y regionalne, o d najbardziej n a w e t t r a d y c y j - �JOZEF 52 BURSZTA n y c h (np. Łemkowie, osadnicy z Wileńskiego), do zbliżonych do m i e j ­ scowej (osadnicy z Poznańskiego). Już t u t a j m a m y k i l k a płaszczyzn badań „laboratoryjnych". W p i e r w więc adaptacja do warunków środowiska geograficznego. Ta przebiega n i e t y l e w stosunkach i n t e r p e r s o n a l n y c h , g r u p o w y c h , co w i n d y w i ­ d u a l n y c h odniesieniach: człowiek — środowisko geograficzne. To p r o ­ ces długi, trwający do dziś. Już inaczej jest ze sposobem poznawania w s i i o k o l i c y i z n a d a w a n i e m poszczególnym m i e j s c o m n o w y c h nazw l o k a l n y c h . To dzieje się już w r a m a c h życia społecznego całej g r o m a dy . O d czasu zasiedlenia w s i przez różne g r u p y osadników rozpoczynają się s k o m p l i k o w a n e procesy społeczno-kulturowe. Każda g r u p a osadni­ ków wniosła oczywiście z sobą zasób własnej k u l t u r y regionalnej (pewne wyposażenie m a t e r i a l n e , różne u różnych g r u p , umiejętności techniczne i wiedzę, zinstytucjonalizowane f o r m y społecznego zacho­ w a n i a się w postaci zespołu zwyczajów, obyczajów i t d . ) . Wszystkie t e k u l t u r y regionalne miały w d a w n y m środowisku osadników określoną, względnie trwałą strukturę, cechującą się: unifikacją f o r m , m n i e j w i ę ­ cej stałymi w z o r a m i zachowań się o p a r t y m i n a względnie j e d n o l i t y c h i stałych n o r m a c h obyczajowych, m o r a l n y c h i p r a w n y c h , uważanych w d a n y m środowisku za n i e m a l a b s o l u t n e . G r u p y osadników osie­ dlając się we w s i na Z i e m i a c h Zachodnich zmieniły swe dotychczasowe środowisko k u l t u r o w e . N a n o w y m miejscu zaczęły żyć — oczywiście — swą własną, wniesioną t a m kulturą. Inaczej być nie mogło. A l e n i e ­ możliwością było pełne zrekonstruowanie swego środowiska w dawnej postaci n a n o w y m miejscu. Próby tego znane były zwłaszcza w t y c h miejscowościach Z i e m Zachodnich, które zostały zasiedlone o s a d n i k a m i pochodzącymi z jednej w s i . Co więcej, n i e można było na n o w y m miejscu zachować nienaruszonej własnej k u l t u r y , gdyż same podstawy j e j organizacji zostały, p r z y n a j m n i e j u większości g r u p osadników, zachwiane, a n a w e t rozbite. Okazało się, że k u l t u r y wniesione przez poszczególne g r u p y osadników różniły się między sobą, nieraz dość znacznie, co ujawniło się dość szybko w t r a k c i e współżycia społecznego w nowej, l o k a l n e j społeczności. W o w y m t y p o w y m „zderzeniu się" k u l t u r własne wartości, uważane dotąd n i e m a l za absolutne, zostały z r e l a t y w i z o w a n e . „Zderzenie k u l t u r " jest zarazem k o n f l i k t e m g r u p o ­ w y c h ocen i wartości. Stąd też w początkowej fazie osadnictwa, k i e d y każda g r u p a żyła przeważnie jeszcze własną, wniesioną kulturą, wieś 2 5 20 Z a g a d n i e n i e m kształtowania się w i e d z y o n o w y m środowisku g e o g r a f i c z n y m u osadników n a Z i e m i a c h Z a c h o d n i c h z a j m u j e się u c z e s t n i k mego s e m i n a r i u m doktorskiego, m g r A . J a s i e w i c z . 25 2 6 Zob. D o b r o w o l s k i , Studia nad teorią kultury ludowej. �ETNOGRAFIA A 53 WSPÓŁCZESNOŚĆ n i e stanowiła jeszcze społeczności l o k a l n e j w sensie socjologicznym. Była to t y l k o suma różniących się między sobą g r u p , wzorów, ocen, wartości i postaw, z których większość n i e miała m o c y obowiązującej całą wieś. Co więcej, między różnorodnymi systemami wartości w y ­ nikły dość nawet ostre k o n f l i k t y . Mozaika k u l t u r o w a w s i była odpo­ w i e d n i k i e m dezintegracji •społecznej w s i — i o d w r o t n i e . Nieliczne t y l k o elementy wiązały ludność w s i w jedną społeczność. T a k było jednak t y l k o na początku. N o w e środowisko geograficzne, miejscowe w a r u n k i pracy narzucające j e d n o l i t e sposoby gospodarowa­ n i a , ciągłe styczności w c h w i l a c h p r a c y i w y p o c z y n k u i t p . prowadziły do powolnego kształtowania .się nowego k o m p l e k s u wzorów i n o r m życia społecznego i k u l t u r y . Wykształcanie się tego nowego m o d e l u jest j e d n y m z najciekawszych i najbardziej pasjonujących zagadnień socjologicznych i e t n o g r a f i c z n y c h ' . O b s e r w u j e m y gwałtowny w p r o s t rozpad w i e l u t r a d y c y j n y c h elementów k u l t u r o w y c h , głównie t y c h , które n i e uzyskały dodatniej oceny powstałej już nowej o p i n i i środo­ wiska. D z i e w c z y n y z Kieleckiego szybko pochowały do skrzyń l u b szaf swe pasiaste spódnice i wełniane n a r z u t y , wzbudzające sensację w K o ­ szalinie. Znikły prędko z izb „wschodniaków" pobudowane zaraz po osiedleniu duże piece, które trzymały cały dzień ciepłą strawę, a w n o ­ cy służyły do spania. Wąskie i l e k k i e w o z y „centralniaków" budziły u osadników z Poznańskiego uśmiech p o l i t o w a n i a i k p i n y , że t a k i m i to „tylko jabłka n a t a r g wozić, a n i e jechać w pole". W miarę moż­ ności zastąpiono je też szybko w o z a m i s z e r o k i m i i ciężkimi. Łemkowie spraszali początkowo na chrzciny, d a w n y m s w o i m zwyczajem, k i l k a l u b kilkanaście p a r kumów, co u reszty osadników budziło ogromne zdzi­ wienie. „Pochwalony" w p o z d r o w i e n i u zastąpiono rychło „dzień do­ b r y m " . Krótko też oglądano po wsiach pranie b i e l i z n y k i j a n k a m i w sta­ w i e l u b w rzece. T a k i c h przykładów można dać mnóstwo. 27 K o m p l e t n y rozpad d o t y c z y t y l k o t y c h elementów, które — n i e będąc uznane — mają cechy wizualności i przez to wzbudzają w śro­ d o w i s k u określone oceny i postawy. Względy p r a k t y c z n e i ekonomiczne nie zawsze odgrywają t u rolę, n i e k i e d y zanik t a k i c h elementów o d ­ bywał się w b r e w powyższym zasadom. Takie zaś elementy k u l t u r o w e , które mogą istnieć Ibez swej w i z u a l n e j f o r m y , a zatem i bez wzbudzania wartościowania społecznego, l u b też ujawniają się t y l k o "V ścisłym gronie r o d z i n n y m — zachowały się nadal, ale t y l k o jako „wewnętrzna własność" poszczególnych r o d z i n . Do t a k i c h należą np.: obrzędowe p o ­ t r a w y w i g i l i j n e , język (np. u Łemków), treści wierzeniowe, zabiegi 2 7 Stare Niektóre z t y c h zagadnień z a w a r t e są i nowe w kulturze wsi koszalińskiej. w wspomnianej zbiorowej pracy �JÓZEF B U R S Z T A 54 magiczne i t p . Nosicielami t a k i c h elementów są niekiedy t y l k o k o b i e t y . A l e już n p . pozycja społeczna k o b i e t y w rodzinie, t o , czy jest ona w y ­ znaczona przez 'pozostałości u s t r o j u patriarchalnego (jak n p . u osadni­ ków z południowego wschodu), czy rniatriarchalnego — u j a w n i a się w środowisku różnymi d r o g a m i . Jeśli różni się ona z b y t n i o o d prze­ ciętnego w z o r u przyjętego współcześnie, ulega szybko zmianie w myśl obowiązujących n o r m . 28 J a k z t y c h przykładów widać, proces r o z p a d u t r a d y c y j n y c h ele­ mentów k u l t u r y n a Z i e m i a c h Zachodnich (podobnie j a k gdzie i n d z i e j , chociaż t u t a j przyspieszenie tego procesu wyjaskrawiło leżące u jego podłoża c z y n n i k i ) n i e da się należycie, wyjaśnić bez uwzględnienia sfery współżycia społecznego. Podobnie jest z całym złożonym procesem i n t e g r a c j i k u l t u r y g r u p y l o k a l n e j . Jest to znów proces s k o m p l i k o w a n y i bodaj bardziej złożony niż rozpad t r a d y c j i . N i e m a m z a m i a r u omówić tego w sposób w y c z e r ­ pujący, mogę zaś dać n a t y m m i e j s c u t y l k o pewne szkice tego zagad­ nienia. Zagadnieniu i n t e g r a c j i społecznej poświęcili socjologowie badający Ziemie Zachodnie sporą już literaturę . Uwzględniali o n i jednak głów­ n i e same t y l k o procesy społeczne, n i e zwracając z b y t n i e j u w a g i na zjawiska k u l t u r o w e . Integracja k u l t u r o w a g r u p y l o k a l n e j przedstawia się n a m — uprasz­ czając zagadnienie — jako z jednej s t r o n y ujednolicenie elementów k u l t u r o w y c h , z d r u g i e j zespolenie i c h różnych f o r m w jednolitą i m n i e j więcej harmonijną całość w obrębie społeczności l o k a l n e j . Upraszczając dalej, możemy powiedzieć, że integracja k u l t u r o w a zachodzi na trzech różnych drogach: 1) poprzez wzajemną wymianę i dyfuzję elementów k u l t u r o w y c h z g r u p y do g r u p y , 2) poprzez spontaniczne wykształca­ nie się elementów n o w y c h w obrębie w s i będących odpowiedzią na n o ­ w e w a r u n k i b y t u , 3) poprzez dostawanie się w obręb w s i elementów k u l t u r y ogólnej, masowej. 29 Wymianą i dyfuzją dóbr k u l t u r o w y c h rządzą społeczne mniemania, wartościowania i k o n k r e t n e postawy. Są one bądź odziedziczone, bądź 28 wych pod T a k więc np. u Łemków czynności w dom wtedy, jechać w pole, pracach kobiety wykonywały mężczyzn. N p . gdy mąż, po s k o n s u m o w a n i u podobnie odprzęganie początkowo zaprzęganie do wozu szereg i usługo­ podjeżdżanie podanego śniadania, zamierzał k o n i po p o w r o c i e i t p . Wzbudzało n y c h krytykę, s z y b k o też — j a k i i n n e podobne — zanikło, oo w e f e k c i e sło z n a c z e n i e 29 Należą kobiety w B. t u liczne prace (W. C h Tiielewska) podnio­ tych rodzinach. ośrodków: warszawskiego k o w s k i i i n . ) , łódzkiego ( K . Ż y g u l s M ) , wrocławskiego poznańskiego wy­ to u i n ­ Markiewicz, i innych. J. Ziółkowski, Z. (S Ossowski, (K. Golachowskd, Dulczewski, A. S. Nowa­ I . Tucnnatu), Kwilecki, �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 55 wykształcone na m i e j s c u drogą w i e l o k r o t n e g o doświadczenia. D o odzie­ dziczonych mniemań należą s t e r e o t y p y . Wiadomo, osadnik z Poznań­ skiego to t e n , co to urnie dobrze gospodarzyć, zna się n a maszynach r o l n i c z y c h i n a agrotechnice, jest zaradny, oszczędny i p r a c o w i t y , choć z d r u g i e j s t r o n y n i e grzeszy a n i gościnnością, a n i życzliwością, a n i w e ­ sołością w codziennym życiu. A znów osadnik z Wileńskiego l u b B i a ­ łorusi to w p r a w d z i e k i e p s k i gospodarz, z nowoczesną wiedzą rolniczą, a n a w e t z pracowitością u niego n i e za dobrze, ale za to człowiek do­ b r y , gościnny, uczynny, miły w obejściu i t d . A t e n z Kieleckiego..., a t e n Łernko... — i t d . N i e r y s u j m y dalej treści poszczególnych stereo­ typów, n i e s z u k a j m y też i c h genezy. W i e m y , że z n a j d u j e m y j e już w każdym n i e m a l t o m i e Dzieł K o l b e r g a l u b w każdej m o n o g r a f i i etno­ graficznej z X I X w . F a k t e m jest, że stereotypy, choć w części t y l k o o d ­ powiadają rzeczywistości, działają i kierują wartościowaniami i zacho­ waniami ludzkimi. Tak i w t y m przypadku. W n o w y m m i e j s c u gospodarność i wiedzę techniczno^rolniczą nauczo­ no się prędko cenić. W z o r e m do naśladowania był t u stereotyp osadnika z Poznańskiego. Wzięto też o d niego dużo, ale n a początku. Dzisiaj umieją w t y m celować przedstawiciele w s z y s t k i c h g r u p , także Łem^ ko wie. Gościnność, szerokie, o t w a r t e usposobienie Zabużan podobały się w s z y s t k i m . Przejęto też o d n i c h sporo z f o r m ugaszczania, t o w a r z y ­ skiej zabawy, pomocy sąsiedzkiej i t d . Spodobały się też niektóre w s c h o d ­ nie p o t r a w y i sposoby i c h przyrządzania. Wiele też z tego rozpowszech^ niło się na całą wieś. Taką drogą wzajemnego p r z e j m o w a n i a doszło czasami do k u m u l a c j i tego samego r o d z a j u wytworów, a więc do wzbo­ gacenia dotychczasowego zasobu k u l t u r o w e g o poszczególnych g r u p . Re­ j e s t r u j e się n a w e t wzbogacenie (zapewne przejściowe) niektórych treści typowo tradycyjnych . Rozpad j e d n y c h , znaczna r e d u k c j a d r u g i c h i wzajemne p r z e j m o w a ­ nie i n n y c h elementów k u l t u r o w y c h w dużym s t o p n i u ujednoliciło obraz k u l t u r o w y w s i . A l e nie zupełnie. W atmosferze narastającej i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j i postępującej z nią równolegle i n t e g r a c j i społecznej „pra­ w o o b y w a t e l s t w a " uzyskały różne odrębności grupowe. To jest też przejaw integracji k u l t u r y lokalnej. Wniesione w nowe środowisko k u l t u r y małych g r u p były za szczupłe, za wąskie i niewystarczające wobec bieżących potrzeb. N i e wystarczała n a w e t i c h k u m u l a c j a , zwłaszcza w s y t u a c j i t w o r z e n i a się 30 T a k z a n o t o w a n o ,np. w z a j e m n e p r z e j m o w a n i e p r z e z k o b i e t y niektórych z a ­ biegów m a g i c z n y c h związanych z g o s p o d a r s t w e m d o m o w y m . O b o k z n a n y c h sobie zabiegów m a g i c z n y c h k o b i e t y , zauważywszy u i n n y c h i n n e z a b i e g i , „na w s z e l k i w y p a d e k " zaczęły j e także stosować. 3 0 �56 JOZEF BURSZTA społeczeństwa socjalistycznego, opartego o nowe, inne o d dotychcza­ sowych podstawy organizacyjne i treści społeczno-kulturowe. Bieżące życie prowadziło wiec do powstawania n o w y c h elementów zaspoka­ jających różnorodne rosnące w y m a g a n i a . Część z n i c h jest w y t w o r e m g r u p o w y m , powstała w obrębie w s i , znaczna część jest zaś efektem w z r o s t u i postępu k u l t u r y ogólnej. Wiele można znaleźć d r o b n y c h i większych pomysłów, udogodnień w życiu d o m o w y m , w zagrodzie l u b w p o l u , p o c z y n i o n y c h przez p o ­ szczególnych osadników i upowszechnionych p o t e m we w s i . Należą t u np. sposoby w y p a s u bydła — wspólne l u b i n d y w i d u a l n e — pewns ulepszenia w narzędziach, j a k pługi, radła czy b r o n y (np. do b r o n o ­ w a n i a łąk), sposoby p r z e c h o w y w a n i a płodów r o l n y c h , urządzenia wnętrz m i e s z k a l n y c h i t d . Należą t u też 'powstające spontanicznie f o r m y 'po­ m o c y czy raczej współpracy sąsiedzkiej, n p . kolejne w y p i e k a n i e chleba, wspólne w y k o p k i , „pierzawki", dalej dość rozpowszechnione sąsiedzkie spółki maszynowe. T u też można zaliczyć organizowane ad hoc zbio­ rowe akcje do w y k o n a n i a p e w n y c h prac dla wspólnego dobra. U k o ­ r o n o w a n i e m tego wszystkiego jest powstały już wszędzie t z w . p a t r i o ­ t y z m l o k a l n y . Można t u użyć innego współczesnego t e r m i n u — neoregionalizm. Żadna wieś, j a k żadna g r u p a l o k a l n a , nie może być dzisiaj odgro­ dzona o d szerszego świata. Treści k u l t u r y ogólnej, n a z w i j m y ją współ­ czesnym m i a n e m — masowej, wciskają się na wieś coraz większym s t r u m i e n i e m . Przychodzą one przez szkołę i nauczyciela, przez świe­ tlicę wiejską, liczne czasopisma, książki, poprzez organizacje miejscowe, radio, telewizję i wreszcie drogą częstych kontaktów z miastem, za­ równo d o r y w c z y c h (targ, sklepy, urzędy), j a k i stałych (praca w mieście). I m p a k t k u l t u r y m i e j s k i e j i ogólnej (masowej) jest o c z y w i s t y i coraz silniejszy. Pod naporem t e j k u l t u r y bledną i maleją silne ongiś k o n f l i k t y wewnątrzwsiowe o podłożu k u l t u r o w y m . Wieś dzisiejsza — można rzec — jest zwrócona s w y m o b l i c z e m n a zewnątrz, bierze i chce brać z t e j k u l t u r y masowej coraz więcej. I t u powstaje jeden z najnowszych problemów — j a k przedosta­ je się na wieś k u l t u r a masowa, j a k ona stapia się z dotychczasową t r a ­ dycją kulturową w s i , j a k t w o r z y się n a t y m t l e nowa integracja k u l t u r o w a i społeczna zarówno w obrębie w s i , jąk i szerszego r e g i o n u . Tego ogromnego zagadnienia nie zamierzamy t u poruszać. Czy j e d n a k i m p a k t k u l t u r y masowej oznacza t y l k o integrację wsi? I t a k , i nie. Można t u jasno widzieć dialektyczną jedność przeciwieństw. W y s t a r ­ czy wspomnieć, że pod n a p o r e m m o d e l i k u l t u r o w y c h wnoszonych przez kulturę masową następuje d y s k r e d y t a c j a d a w n y c h wzorów i m o d e l i życia wiejskiego, uwidoczniona najwyraźniej w postawach i dążeniach �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 57 młodzieży w i e j s k i e j . Przykład: w odpowiedzi na ankietę dotyczącą pragnień i zamierzeń życiowych poszkolnych wszyscy uczniowie k l a s y V I I w Mścicach (22 uczniów) opowiedzieli się za wyjściem ze w s i do zawodów pozarolniczych. Istnieją podobne dane z i n n y c h szkół. Jest to wyraźny k o n f l i k t pokoleń, ale jest o n w y r a z e m k r y z y s u t r a d y c y j n y c h f o r m życia wiejskiego, p r z e j a w e m k o n f l i k t u wzorów i m o d e l i — dawne­ go, wiejskiego, reprezentowanego przez starsze pokolenie (choć ono samo także po części dotychczasowe w z o r y i f o r m y życia zmienia), i nowego, generalnie reprezentowanego przez młodzież. To t y l k o jeden przykład z najnowszej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j . P y ­ tanie — czy t y m i zagadnieniami ma się zajmować t a k ż e współczesna etnografia? L u b inaczej: czy to t a l k ż e k u l t u r a wsi? Czy to j e s z c z e k u l t u r a „ludowa", czy już masowa? P y t a n i a powyższe wymagałyby dłuższych wywodów, do których wrócimy na i n n y m m i e j s c u . T u t a j z a j m i j m y się pokrótce j e d n y m za­ gadnieniem, ogniskującym w sobie inne. Jest n i m pojmowanie k u l t u r y . Chyba n i k t już dzisiaj nie p o t r a f i zliczyć w s z y s t k i c h nagromadzo­ n y c h w nauce d e f i n i c j i k u l t u r y . Jest też k i l k a sposobów j e j definio­ wania . W y d a j e m i się, że u podłoża w i e l u współczesnych rozbieżności w e t n o g r a f i i leży m . i n . różne p o j m o w a n i e k u l t u r y . Powiedziałbym, że etnografowie, mając na co dzień do czynienia z o d e r w a n y m i f r a g ­ m e n t a m i k u l t u r y l u d o w e j l u b też z odrębnymi j e j dziedzinami, skłonni są tę kulturę hipostazować, c z y l i pojmować ją jako b y t samodzielny i niezależny, samorozwijający się i zmieniający — i obracać się w obrę­ bie t a k p o j m o w a n e j k a t e g o r i i . U j a w n i a się t o m . i n . w d e f i n i o w a n i u k u l t u r y jako t y l k o wytworów, chociaż szeroko p o j m o w a n y c h . P o j ­ mowanie k u l t u r y może być j e d n a k inne, m i a n o w i c i e socjocentryczne, takie jakie w y c h o d z i z kręgu antropologów k u l t u r o w y c h i socjologów. W p o j m o w a n i u t y m na czoło w y s u w a się n i e w y t w o r y , lecz l u d z k i e za­ chowania. A . Kłoskowska, modyfikując określenie k u l t u r y przez R. L i n tona, pisze: „Kultura jest t o względnie zintegrowana całość obejmująca zachowania l u d z i przebiegające według wspólnych dla zbiorowości spo­ łecznej wzorów wykształconych i p r z y s w a j a n y c h w t o k u i n t e r a k c j i oraz zawierająca w y t w o r y t a k i c h zachowań" . 31 3 2 3S W e m p i r y c z n y m badaniu k u l t u r y — która jest przecież Odsyłam t u znów do s t u d i u m K ł o s o w s k i e j , do irozdz. I , „Rozumienie k u l t u r y " . 31 Kultura masowa, przedmiozwłaszcza Np. d e f i n i c j a k u l t u r y podaina p r z e z K . Moszyńskiego: „Kultura, biorąc ogólnie, to całkowity .zespół w s z y s t k i c h w y t w o r ó w powstałych w t r a k c i e r o z w o j u ludzkości w j e j łonie l u b w k o n t a k c i e z nią w p r z y r o d z i e , a n i e należących stricte i wyłącznie do b i o - i p s y c h o l o g i i człowieka". K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstąp do etnografii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958, s. 11. 3 2 3 3 Kłosowska, op. cit., s. 40. �JOZEF 58 BURSZTA tern interesujących nas t u n a u k : e t n o g r a f i i , socjologii, j a k i (jeśli uży­ j e m y zamiennego na etnografię określenia) a n t r o p o l o g i i ' k u l t u r a l n e j — chodzi w gruncie rzeczy n i e o to, co wysuwać na czoło, n i e o z i n s t y t u ­ cjonalizowane zachowania ludzkie l u b w y t w o r y t y c h zachowań, ale o to, aby w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e odrywać o d zachowań, i o d w r o t ­ nie, ale traktować je jako ściśle z sobą powiązane i stanowiące s t r u k t u ­ ralną i funkcjonalną całość. O d r y w a n i e i j e d n y c h , i d r u g i c h p r o w a d z i na manowce. Były d a w n i e j w socjologii próby analitycznego r o z g r a ­ niczenia zjawisk czysto społecznych o d k u l t u r o w y c h , m i a n o w i c i e w so­ cjologii G. S i m m e l a i L . Wiesego (socjologia formalna), nie dały one j e d n a k większych efektów i sprowadziły socjologię w zaułek. A g d y (jak n i e k i e d y w etnografii) o d r y w a się w y t w o r y k u l t u r o w e o d i c h spo­ łecznego sprzężenia — nie p o t r a f i się w i e l e w k u l t u r z e wyjaśnić. W y t w o r y k u l t u r y nie są f a k t a m i j e d n o s t k o w y m i , i n d y w i d u a l i n y m i . G d y ­ b y były t a k i m i , etnografię b y n i e interesowały. Wytwarzają je ludzie zawsze w określonych w a r u n k a c h zinstytucjonalizowanego życia spo­ łecznego. T y l k o w y m y k a się z tego (po części) wynalazczość w 'powsta­ w a n i u bądź oryginalnego w y t w o r u , hądź w a r i a n t u już istniejącego. A l e g d y twór l u b w a r i a n t już istnieje, staje się p o n a d i n d y w i d u a l n y , p o n a d personalny, n i g d y natomiast n i e p r o w a d z i życia samodzielnego. Każdy wytwór żyje w społeczności, jest przez nią p r z e j m o w a n y , r e p r o d u k o w a ­ n y , z m i e n i a n y i p r z e k a z y w a n y następnym pokoleniom. Bez życia spo­ łecznego w y t w o r y k u l t u r o w e stają się niezrozumiałe i jeżeli t r a k t u j e się je jako takie — samodzielne, w y r w a n e , istniejące same d l a sie­ bie — w g r u n c i e rzeczy nic się nie wyjaśnia. Panowała kiedyś w naszej etnografii, w ślad zresztą za panującą w t e j nauce metodą filologiczną, „moda" n a u k o w a n a ustawianie w jednej płaszczyźnie, pod jeden tytuł, t a k i c h samych faktów k u l t u r o w y c h z różnych czasów, z różnych k u l t u r i z różnych punktów k u l i ziemskiej (np. prace J . G. Frazera, u nas H . Biegeleisena). Prace te nie dawały, j a k wiadomo, n i c więcej ponad zwykłe, ciekawostkowe zestawienia faktów i nic nie wyjaśniały. N i c też dziwnego, że dzisiaj n i k t już t a k i c h prac nie pisze. Można natomiast obserwować w e współczesnej e t n o g r a f i i u t r w a l e n i e się i n n e j zupełnie m e t o d y badania k u l t u r y . Bada się więc nie jakiś jeden wytwór k u l t u r o w y i n i e „kulturę w ogóle", ale k o n k r e t n e j e d ­ n o s t k i t e r y t o r i a l n e : lokalne społeczności (wieś, gmina, miasto), lokalne g r u p y etnograficzne czy k o n k r e t n y l u d (etnos). T a k jest przede wszyst­ k i m w e t n o g r a f i i radzieckiej, t a k jest też — w różnym zresztą ujęciu — w e t n o g r a f i i z a c h o d n i e j . U podłoża przejścia n a taką metodę leży 3i Zob.: J . L u t y n . s k i, Antropologiczna monografia terenowa i badania spo­ łeczno-kulturowych przeobrażeń w Polsce współczesnej, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 15: 1961 z. 2, s. 36—59. T a m obficie c y t o w a n a l i t e r a t u r a . 3 4 �ETNOGRAFIA A WSPÓŁCZESNOŚĆ 59 właśnie p o j m o w a n i e t a k i e j społeczności l u b g r u p y i j e j k u l t u r y jako całości zespolonych z sobą elementów. K o n s e k w e n t n i e też stosuje się w t y c h badaniach m e t o d y k o m p l e k s o w e — równoczesny udział specja­ listów z w i e l u p o k r e w n y c h d y s c y p l i n . A l e jest t u jeszcze j e d n a konsekwencja. Skoro p r z e d m i o t e m p i r y c z ­ nych badań socjologii i e t n o g r a f i i czy a n t r o p o l o g i i k u l t u r a l n e j jest m n i e j więcej t e n sam (o istniejących p e w n y c h różnicach nie będziemy t u mówili), skoro nie można i nie da się oddzielić i odrywać sfery zja­ w i s k społecznych o d czysto k u l t u r o w y c h , skoro i t u , i t a m obowiązuje j e d n a k o w y sposób t r a k t o w a n i a t y c h zjawisk, skoro — dalej — zarów­ no socjologia, j a k etnografia używa w badaniach t e r e n o w y c h także wspólnych (nie wyłącznie) zasadniczych metod, j a k obserwacji, a n k i e ­ t y i w y w i a d u — to powstaje p y t a n i e : j a k a jest między t y m i n a u k a m i różnica, jeśli chodzi o badania empiryczne? 3 5 N i e będziemy tego p y t a n i a rozwiązywali. Pewne różnice niewątpli­ w i e itnieją, ale zbliżenie i c h (oczywiście w badaniach k o n k r e t n y c h społeczności l o k a l n y c h ) jest t a k duże, że te same badania można p r o ­ wadzić pod firmą jednej l u b d r u g i e j n a u k i , choć same p u n k t y wyjścio­ we są u o b u nieco inne . A l e gdybyśmy nawet nie chcieli wyciągać aż t a k daleko idących wniosków, to pozostaje n i e o d p a r t y m f a k t e m , że w etnograficznych badaniach współczesnych przeobrażeń k u l t u r o w y c h , o j a k i c h w niniejszych rozważaniach była m o w a , nieodzowne jest — aby procesy k u l t u r o w e móc w ogóle wyjaśnić — stosowanie m e t o d socjolo­ gicznych. Co 'do tego istnieje u większości współczesnych etnografów zgodna opinia. 36 Z p r z e d s t a w i o n y c h wyżej niektórych i pobieżnych r e f l e k s j i powsta­ łych na t l e k o n k r e t n y c h badań t e r e n o w y c h nasuwają się w n i o s k i co do dalszych szczegółowych studiów i d y s k u s j i . Dotyczą one m . i n . : p r z e d m i o t u e t n o g r a f i i jako głównie n a u k i historycznej, zajmującej się czy mającej się zajmować także współczesnymi z j a w i s k a m i k u l t u r o w y ­ m i , ale znów t a k , aby n i e zakreślać e t n o g r a f i i zbyt szerokich r a m i n i e zagubić w t y m j e j zasadniczego p r z e d m i o t u ; n i e t y l e ścisłego oddzie­ lenia zakresu badań e t n o g r a f i i o d zakresu i n n y c h sąsiednich n a u k ( h i ­ s t o r i i , socjologii, e k o n o m i i itd.), ile c h a r a k t e r u i c h współpracy w bada35 nica Nieco inaczej jest w badaniach stopnia ( k w e s t i a źródeł). c z y s t o h i s t o r y c z n y c h , ale j e s t to t y l k o r ó ż ­ Z n a m i e n n e , że J . L u t y ń s k i , mówiąc o a n t r o p o l o g i c z n y c h monografiach t e r e n o w y c h , uważa j e z a równoznaczne z t e r e n o w y m i m o n o g r a f i a m i s o c j o l o g i c z ­ n y m i (op. cit., s. 37 n.). I s t n i e j e , j a k w i a d o m o , t e n d e n c j a zastąpienia t e r m i n u „etnografia" i n n y m , m. i n . właśnie antropologią kulturalną, który to t e r m i n p r z y ­ j ą ł się w U S A całkowicie. 3 6 �JÓZEF 60 BURSZTA niach k o m p l e k s o w y c h ; ustalenia, co należy rozumieć pod „zjawiskami współczesnymi" ,które m a badać etnografia. T a k j a k istnieje przyjęty schemat t r a d y c y j n y c h zagadnień etnograficznych, t a k p o w i n i e n być przyjęty odnośny układ współczesnych zjawisk k u l t u r o w y c h ; przejęcia pojęć i m e t o d ze współczesnej socjologii a d e k w a t n y c h do badań i p r o ­ blemów etnograficznych oraz z k o l e i w y p r a c o w a n i a n o w y c h pojęć i m e ­ t o d stosownie do bieżących potrzeb i t d . T y l k o w t e d y etnografia może służyć bieżącym potrzebom życia, może stać w służbie społeczeństwa — a o t o przecież także w nauce chodzi. Józef Burszta ETHNOGRAPHIE Einige methodologische UND GEGENWARTSFORSCHUNG Reflexionen in Verbindung mit Polnischen Westgebieten den Forschungen in den Z u s a m m e n f a s s u n g D e r L e h r s t u h l für E t h n o g r a p h i e d e r Universität Poznań führt u n t e r L e i t u n g des V e r f a s s e r s s e i t e i n i g e n J a h r e n u.a. F o r s c h u n g e n über die. gegenwärtigen k u l t u r e l l e n U m w a n d l u g e n i n ländlichen G e g e n d e n der p o l n i s c h e n Westgebieten. D e r A r t i k e l i s t ein skizzenartiger V e r s u c h z u r E r f a s s u n g einiger auf dem G r u n d e dieser F o r s c h u n g e n stehender methodologischer Voraussetzungen. Die Besiedlung des L a n d e s i n den polnischen Westgebieten mit Ansiedlern v o n m a n n i g f a l t i g e r r e g i o n a l e r H e r k u n f t führte z u m Z u s a m m e n s t o s s v e r s c h i e d e n e r r e ­ gionaler K u l t u r e n , i n denen begannen: eine der wissenschaft, und welche Der charakteristische Umwandlungen die F r a g e , sich Massenkultur inwieweit mit Verfasser diesen bespricht die eine gegenseitige Kulturmerkmale. methodologischen Diskussion, Bereich neuer gegenwärtigen entsteht sich von Kulturelementen, Herausbildung fluss Es Verfall auch Gleichzeitig offenbart die des auf die Kultur Ethnographie, zeitgenössichen Konsequenzen die i n v e r s c h i e d e n e n Ausdehnung der daraus anderer sich zu Ländern ethnographischen Lebens. Geschichts­ befassen ergeben und ein E i n - ländlichen als eine Erscheinungen sich zu vollziehen Übernahme hat werden. i m Gange Forschungen befindliche über den d e r t r a d i t i o n e l l e n V o l k s k u l t u i r h i n a u s z u m Gegenstände h a t : i n P o l e n , an­ der sowjetischen der westdeutschen Ethnographie, i n d a r D D R , i n der Ethnographie. Angesichts Tschechoslowakei des ungestümen Zerfalls sowie in der t r a d i ­ t i o n e l l e n Valksfculitiur, s t e h t die E t h n o g r a p h i e h e u t e überall v o r d e m P r o b l e m , e i n e r ­ seits die Ausgleichspirozesse z u u n t e r s u c h e n , a n d e r e r s e i t s s i c h d e r zesse aineir n a t i o n a l e n , r e g i o n a l e n o d e r l o k a l e n V e r e i n i g u n g des gesellschaftlich-kulturellen funktioneller „Neuen" zu einem Einen nungen schnelle Einheiten der Entstehung neuer i m dialektischen Verschmelzungsprozess neuen, ähnlichen Lebens, qualitativ Fragenkomplex i n d e n ländlichen Umgestaltungen: Gegenden die anderen bilden die unserer voneinander Ganzen Gestaltungspro­ grundlegender Formen struktureller und des „ A l t e n " und anzunehmen. kulturellen Westgebieten. unterschiedlichen Gegenwartserschei­ Dort vollziehen Kulturen der sich sich �ETNOGRAFIA dort niedergelassenen, Zerfall, teils einem verschiedenen gegenseitigen vollzogen Situation: von Stereotyps men, neuer Beurteilungen lokaler verschiedener alter u n d neuer einheitlichen, mehr oder sondern regionalen sich immer entstandener — also ein teilweise einem anheimge­ gesellschaftlichen neuer Verhaltungsfor- der Kulturintegration i m der sowie harmonierenden gleichzeitig 'sind in einer konkreten Kulturelemente weniger Gruppen Der Prozess Gemeinschaften 61 und Adaptationsprozess sowie und Wertungen. Bereiche konkreter Kulturprozess, WSPÓŁCZESNOŚĆ Diffusions- fallen. Diese Prozesse Wirkungen A Vereinhaitlichungsprazess die V e r e i n i g u n g Ganzen — 'gesellschaftlicher zu ist n i c h t Prozess. einem n u r ein Um diese k o m p l i z i e r t e E r s c h e i n u n g z u erklären, können w i r diese u n d j e n e P r o z e s s e voneinander turellen trennen, Erzeugnisse ebenso, nicht schaftlichen Kopplung Erzeugnisse Hieraus chung schen und ergibt solcher menschlichen einer Verhalten, Kultur die von ihrer kann. Ohne ein gesellschaftliches L e b e n kul­ gesell­ bleiben sich kul­ unverstanden. sich einerseits Erscheinungen, Untersuchungen Ergebnisse dem t r e n n e n u n d sie n i c h t a l s selbständige E r z e u g n i s s e , für selbst b e s t e h e n d , b e h a n d e l n turelle w i e man bei Untersuchung von nicht über d e r Soziologie die N o t w e n d i g k e i t andererseits das die zeitgenössischen in Anspruch einer Bedürfnis, komplexen bei den Voraussetzungen, zu nehmen. Untersu­ ethnographi­ die Methoden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5eb1df4ebd632c45d7ce01349b0646a.pdf 9e740c4fdde67925c1deb974fe42ce4c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnografia polska - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1689 Title A name given to the resource Polska etnografia (etnologia) po II wojnie / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.3-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef ; Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. ,ROZPRAWY Lud, t. 66, l.!132 JOZEJF BURiSZT,A, POLSKA ,BRJONISŁA WA ETNOGRAFIA KOBCZYŃ6IKiA-J1A\WOiRSKA PO II WOJNIE * (ETNOLOGIA) Polska etnografia (etnologia) pr:z;eszła po II lwojnie śwd.aibolwej kUka oIkr€lSuswego 1'0ZiWojlU.Bez na'W!iąiZa11.ia dQ tych dkresów nie rnorlna zro7JUimiećw~ółoz€'snego stanu na'szej lIlauki. Wyró:źmia się u nas nas:tEaplUjące oilcresy przełomowe: lata 1948 - Hł50, 1954 - .119,516 oll'az lata po 1,97:0 roku. PieI'rw'sze lata to Okres odbudowy ZJIri:szC'wnY'Ch ipiI"ZeZwojnę placówek o:raz ocgalIli'zaoja :nauki na bazi€ dorobku przedwojennego nd.wy'cn OŚ:rodkaw pracy. Rearkty:wowano ikatedryetnagraTii i etnologii w Krakolwie, Warszawiei Poznaniu. Zor.ga'llizowano nowe kat'e1dry w nowo pows'talych uniwersylteJt;aoh w wbhnie, TOI"urii!u,Łod~i i ;WrocłaJwiu. P.rzys,tą'Piono również do odbUidowy starY'Ch i oI"gani'zacji :n!owych muzeÓiw oraz działów etnograficznych iW lIll:u7)each cre:gi<maJny.ch. Rozwinęło. ~ą działalność * Czy_telnikJOIwi należy się wyjaśnienie c-o do genezy tego arrty.l{;U~u. W'iOlSiną 1001 r. cliw.aj pI"CYies1OO"ow,ie z Daparta:rnentu An1JropoJ ogii Społec2JIlej Urriwertsyteltu w SZito:kho-1mi-e,UH Hammenz i Toma's Gerho,l:rn, zwróci.lli sIę do wy:m'iem.iony'ch wyżej autorów o nadesłanie artykułu doty,czącego polskiej etnografii (etnologii, antropologi społecznej vel kulturowej). A'rtykuł ma wejść do specjalnego numeru ,,ElthnOls" - C;Z;ClCS,OIpilsma redag'QlW1aneg-oprZlez w/w pl'OfeSiOTaw i wych1odizą'c-eg,ow jęll.y'ku angiels.kim. P'od nac'zelny'ID tytułem "The Sh1al!)Lnigof Nart.,j,onaJ kruthmpOllogies" zamierzali oni dać przegląd charakterystyki tej nauki (nauk) w ograniczonej lliczbie krajów, w tym wł'aśnie P,olskli. Pmzysłanemu LJa.ITlÓ'wien·uuOlWaJrzymyła szczególowa instrukcja co do pI10filu opracowania oraz objętości (maksimum 25 -sUr-on).NClJsrzeotPralc.ow:a:nie,ie,;t Ziorien!bOlwane wg t)'lC'h Wiskalzówe:k. Uważąmy za potrzebne udostępnienie czytelnikom jego wersji pols~iej. Pomijamy tu wyselekcjo'nlOlwaną bibli1oiglralflę. ZeW7Jględiu na ogra:nilcizoną objętość i pr·oJil oprCllc'owClJnlia,treść jego nie oddaje wszystkich niuansów polskiej etnologii. Redakcja otwiera więc łamy "Ludu" dWadals-zych Opl1aJoowań na omaWiainy tu temat. 1 JO �4 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Polski'e Towarzystwo LuidOlZoolWC:ze (PTL) z jego Je:dynym wówiC'zaSogólnopolskim czasopismem "Lud". OdbudOlWa lIlie :była łatwa. Z1biory muzeall!ne jako dO'Woo.poł!skości w przeważającej mierze ZJastały całlroiwide z.ni!szc'lone przez OkUlpanta, wielu eituogTafów zginęło IW czasie działań ,wojennych, inn!i. w obozach hitlerOlWskiJCh,mektórzy pozosta:li na emiogracji, 'bądź zmalr'li w dkresie oiklUipacj'i.Z preedwojennychkJier1owników kat,ed,r tylko trzech wróciło na swe daJwn,e s,tanrowilSka, lpOws1;a'łeipięć kaltedr Qbję!l:iJ:udzi,e młodzi lecz kształceni na przedwojennych uni'weTlSyteitach, stąd też zarówno ich działalność nawwwa jak dydailctycZiIla ,przez kilka pi1e'l"lWszycihlat po wojnj'e nalWliązywała do lciel'lu'llikówme'todologicznych, zain.'tere?owań badalWczych i probilemait)l1ki chalra!k.t;erY'stycznej dila oścr:'OIdkówmacierzystych. Podoibnie jak prz.oo wojną, uniw,e;rsy:te1;ykształ:towały IDaJgiJstrów wzakres:ie eltnografii z e'tJI1JO\log.ią, pr;zy czym ,program stuk:h&v, obok p!fzedmiotu W!ioidąc,ego,przeiW,tdyiwał pr.zeIdm1ot "lpolboczny", którym mogła być bądź arciheolo1gia, bąldź antmpalo:gia fizyczna. W zalkres1e m~toidologii !okres powojenny ,oharakt&yzowała - jak przed wojną - znaczna rÓŻllord,d'ność stan~ilik metddo[ogicznych. KOllltynuoiWano trzy domd/nujące nUlrly: kry,ty,cznego eIWo1ucjonizmu, s'Woiste~ go historyzmu ora'z zW()llnana<rastającego oocjOllogi'mn'U.Na ogół hrak bylo rw POIlsce ortoddklSyjnych wy7JrLaiw'có!w i teoret)1lków jednego stanolWiska teoJ'eityclZJlo-mel.toldologiclznego.MOiŻna powiedrzieć, że domi'lllUjące były teooe'llcjeeikle!k.lyczne wykorzysltująe'e róime nurty; od historyzmu ,podejmującego prablematylkę 'etnOlgenety~zną, zm'ieT'zaijącelgorpoprzez badanrie .zas~ęgów 'k'U!ltur-owycl1i badania porównawcze do uchwycenia specyfiki ikultur narodowych czy regionalnych, poprzez psychologiz;m, do socjologizrrnru i'llJteresując.ego się prawte wyłącznie 'współzaaeżno&cią zjawilsiki ilCihspolecznJ1ffi luwa:Nl:llikQWaIl'ilem. Ce'chą dominującą powojennych poczynań nauikowych było (położenie od początku ogr{)(Illnego 'naciJskIUna r.ozwój badań terenowych. Wynikało to z potrzeiby udoikume'lllowaniazalUiikającej kul1JUry ,tradycyjnej zarówno w IWy':n:iik.u .zn:llszczeńwojennych, jak i za'choidzącyiohIpr:zeoblra'żeń spoleczno-eikQil1omicznych krajiU. BadalIiia tereno'we (pJ'oiwad:wJIlebyły jednak w roz'PTolszeniu, p:rzy C'zym ,ohdk katedr i muze&w zaczęły je również prowadzić i1rme, nowo pcxWistał,eiinisty1Jucje,jak 'irustyrt;utyregionalIlIe (MaZ'UX'Sdd, Śląski, Zachodni) czy specijalistyczne, jak Instytut Baidań Literackich proiwad.zący m. in. badania literatury ludowej, czy Państwowy Inst)l1tut Badania Sztuki LuJdo'Welj:pir:owadzący haida'l1'iapilasty/ki i mUZJ1ki luJdO'\lI,ej.Brak było lpoC'zynań ikoordynujący'Oh, poza dy.SkU\Sljamio'l1ganizowalIlymi przez Poiskie Towarrzy!S1:lwoLucioznalWcZJe,które, pomimo Ż€ ZT'Zeszało wó:wczas prawie 'WS'zyts.tikichzaWOdOIWO C'zyrrnych etnografów, �Pobka etnog.ra.jia ,po II woj11Ji.e 5 miało ogranliJczoI1lemożliiwości ;wyłwieralIliajakiegokolwi'eok nacisku w celU zrreaii'z,oIwania!p!ootJW'oIwalnyoo zami'e'rzeń. Pomimo trudności wyoowniczych pierfWiSZelata po wojnie pnzyniosły szereg iPUhlilkaoji. Oboik niehcz,nyeh wznowi'eń pmc prZleidwo'j€nnych, były to częściQW'Ooudem oca~ale praoe, kltóry'Ch wydaniu p<rneoS11lk1oidziła wOjlna, nieiiJczne stosun!kowo prace iPlI'zygotowane w trudnych wa{funlkach. oJrupacji z myśilą o powojennej o:dbudiowilekraju czy :p'oGlpies'Znie pub.likOlWanewyniki iPie:rrws'zychrpowojenn~ch badań plI'O'wadzonyohpoza celami ~YlSto po'znawczymi dla pa1inz€!boclhuidow:u:jącyc<h się mtrzle&w,bądz z myśilą o rpo!tr7Jeibacih powstającej w nowym }{Smakie rzeczYlWis!tości.Te ostaJtni'e zostały niejednO!kr,atnie polddallle w okresie następ!nym olS'trej krytyce. W miarę s'talbihzacjiżycia gorspoda:reze:gooraz kiI'zlelpnięciast['lukitur arganiJzacyjnych na3tępuje,w .nalUoepolskiej proces IPrzebu.do,wy metod'O'logicznejwi~ąoej się z nowymi potrzebami życia nauikolWelglO w tPJ."Zeobrażonych całJlwwicie warulllkach ustrojowych. Proc€1S Z[ll[an MI ,wilelu drz.iedzinach nauki, w tym rówll1ieiŻIW etnografii, .oIdlby:wałsię w znacznym stopniu pod 'WlpłYlwernoogór'nych,:m:nstyltucj'Otnahlwwanych naci''''Mw. W śroo'Owil'lllmetno:g{fafi'Cznymzaezynają się ipojawiać a{f!tylkułypl'ecyz.!Ująoestanowisko metoidOllogic'zne pOISw:oególnych badac,zy o;ra'Z ich stooun€lk do teorii ma1;'eTiali:zmu hilS1;oryc:znlegoi dialelktyczneg'O, jak rótWnież a!I'ltYlkułypisane pl"ze:zetnografów lub iplI'ZelCłstaiWicieh dyscyplin pokrewnych usiłiujące oikT'eślić generalny stosunek założeń dyscypliny do wslkazań maiTlksizmu. Pojawiają się również omó:wi'eniai tłumaczenia pTaC uczonych radzieckich. Zbieżność zain1ieroesowańtradycyjnej etnogrrafii izalec-eń iIlami marksistoJWskiej dOtStr'ZIBgahówcześni et:nografmvie w badaniu "bazy", stąd też obseT1Wowaćmożna WZT'OstzaiJIliter,esowańbadaniami tzw _ kultury materia1lnej i :zJwiązanymi!Znią stloounlkamiprddUlkcji. Brak wiodącego ośroidka koordynacyjneg,o ,pr'Zyczynil się niewątpliwie do tego, że śxodowi!sko etnograf1c zne nie docze!kalo się wyraźnego określenia swej :pozycji na brzemiennym w skutki I KOnJgT'esieNauki Połskiej, który miał ffi1ej'SC'ew 1;95.1 r. i który zaitnicj'OIwałutworzenie Polskiej Akademii Nauk. • Braik wyiraźni'e sprecyŻ>dwanelgopoglądu na miejsce etnografii w 'zespole naUik humanistyc~nych ora~z dominująca w latach pięćdziesiątych tendencja do unifikacji i c€II1tralWacjipoczynań iIla'Ulko.wychspowodowały, że w :zreiormo'wanym, nowym, jednolitym na iWS'zyl3tkichuniwersykitach pmgrami'e studiów obowią71Wjącym00. T. ak. 19150/19.511 połączOtno i �, JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA etnografię z arohoologią Polski i powsZiechną oca'Z z archool'Ogią ŚTódziemnomo~siką w jedno studium Historii Kultury Materialnej. Studium to przewidywa'ło dużą ilość przedmiotów "kursowych" (obowiązkowych) o ściśle określonej zawartości oraz tzw. "przedmioty ideologiczne" zaznajamiające studenta z założeniami idreQwo-,p'Olitycznymiustroju socjalistycznego oraz z zasadami materializmu historycznego i dialektycznego. Studium to początkowo trwało trzy, a następnie cztery lata, przy czym na ostatnich latach przHwidywało specjailizację w zakresie jednego :ztrzech wiodącyćh przedmiotów (etnografii, archeologii powszechnej lub .ŚTód'ziemnomo!l'skiej).W tym miejscu zaznaczyć na.l'eży, że za przykład€lITlZSRR i innych krajów demokracji ludowej upowszechniono pogląd, że :na okr'eŚ'lenie naszej dyscypliny wystarczy posługiwać się jednym terminem "etnografia", przy czym nauka ta, :posługująca .się jedną metodologią :ma:rkŚistowską, obejmować miałaby swym zaikresem zarówno etnografię krajową i europejską (Vol.kskunde), jak pozaeurOlpejską (Volkerkunde), zarówno 'badania monograficzne, jak porównawcze oraz ;re:f.leksjętemetyczną. Równo1legJledo reformy studiów, które zresztąuruchamiJolJlo tylko na trz·ech uniwersy1tetach, ,przystąpiono w 195:3 T. w Polskiej Aikademii Nauk do zoogani7!owaiIriaInstytutu Historii Kultury Materialnej (IHKM) również z działami: aJ"Chealogii Polski, an:heologii ŚTódziemnomoT'Stkiej, kultury materialnej ~esu feudalnego i etnografii. Podobnie jak w innych kraijach soc.ja'listycznych, !również w Po.J.!Soe Akademia Na'uk i jej instytuty miały w załozeniu pełnić rolę głównegoośT1odka badawczego i koocdynacyjne,go, wytyczającego kie,ruIlIki nOlwych poszukiwań i czu,. wająoergo nad ich metodologią. Zało,żenia te w warunkach polskich a zwłaszcza na grunciee:t'llog:rafii, nie doczelkały się pełJnej realiza'cji. Okres wyraźmych dążeń centTalhstyc'znych oraz presji metodologicznej w dzj'edziJnieeitnolgraiii ,wytye'zają daty dwóch lwnferencji: pierwszej zw'Ołanej przez P.olskie Towarzy.stw,o Ludoznawcz,e w 19~1 r. w zwią'zku z przygotowywanym Kongresem Nauki Poilstkiej,.i drugiej zorganizowanej w 119516 r. przez IHKM PAN. Pierwsza kOlJlierencja dokonała s:t€ITeatYPowe'go rozrachunku z dorobkiem przedwojermej etnografii "z punktu widzelJlia postępowej myśli społecznej,'" OTaz etnografii p'a~ennej "w diaJ.e1ktyczny.m'procesie walki starych tendencji z .nowymi p-rezentowanymi iprzez dąż,enie do powiązania nauki 'Z życiem i oparcia jej o materiahzm hist'oryczny i dialektyczny" . Postanow;ienia tej konferencji (19,51) .postulowały podejuuOiwanieprac z zakresu etnografii historyc:lJIl€j, :tradycyjnej kultury "ludu pracująceg'D", reahwwanie tematów :pomijanych w dotychczasowym d-oTobkuet- �Polska etnografia 7 ;po II wojnie nOlgrafii polskiej, jak np. U'wY1pUlklającychZTó~nic()walIli,eklasOlw~ wsi, ZTy'Wająoez wyidea:hzowalllym olbrazlem kultury WISi itp., iWyldobycie z kultury ludOlwej talkich waiTiQśai,iktóre mOlgłyibybyć wprowadzone ~o kultury narodowej, czyli oT!gan:i'zowaniebadań przytda1Jnych dla prak.tyki społeezne j . DTuga konferencja (W5'6), której Iprogram naukowy :określił ,referat K. DOIbrowolskiego, !pomimo za'Sadnicz'e'go podtxzYmaJnia :wiooących idei poprzeidJniej, pQPif'zez poszerzenie 'i pogłębieni'e prespekitywy m'etodologicznej, otworzyła lll'OIWy okres TOZWOjU etnograf.i'i polEiki1e1j. Pomimo wieilu zalStrzeżeń, dOlrobku lat 119i5:l- 19516 ni,e mQl~na .nie docenić. Jakko1wi,ek były to lata trudne dla badań t·erenowyoo wobec nasilenia się od. 1948 r. itendencji prtzymusowej' kole1kitywi'zacji gOlspodamtw młnych, pol1tyki Iwyidawlllii.czejpreferującej określone 'Pu:blikacje, lataz:nalCznego ogra'n~czenia pracy dyidaiktycznej (etnografów :kiszrtakiły tylko ,trzy ośrodki akademickie w kraju i niektórzy pracownicy Z!ostali odsunięci od pracy dydaktycznej), to jednak studia ebnOlgrafi.ezne.ukończyło ok. 100 €!tnografów, p.owięiktszyły zmaC'zn1 eswe ~biiQTy,prężme pracujące muzea eltnograiiCtZne,dokumenta'cję 'z :za;k;resu fl()1ikloiI'umuzycznego i siZJtukilUldbiwejgromadz±ł Państwowy Instytut Sztuki, IHKM PAN rozwinął, zarpQlc:zątkoiwane 'przez PTL, badania nad P,OI1sikim M~asem Etnografic~nym ,i:td. OhOk alIiy:kułów "krytycznych" czy 'W1PT'owad'zającyohw pra1kJty'kę zasady 'W'u1gaTlnegomaTklsi'ZIDU(-lub wcielających w naiwny spOlSób ~sady maTiksizrnu) na łamach WyldaJwni:otwetThCJlgrafi:cZIl}'lch(glównie wydawanych przez Polski'e TowaTzystWiQLudoznalwc:ze) opub'li:kDłWaIThO S1Zereg cielkalWyehstudiów i przyczyn1ków o ni:eprz.emijająoej waTltości dotkumenta'cyjnej. Uka'zalo się S2JeT·eg-odlkrywC'zychprac zzaikresu hilStorii kultury mateT'ialinej. Podkreśhć lna:leży, iż szer'eg studiów o oharalkWrz,e pT'Zeglądowym z d:ziecłzimyhistJorii i teOT'iikultury, zwłaszcza w dOT01:)ku nauki anglosaskiej (1ll!p.prace oma1wiając€ 'kTytyeznie neoeiwOllucjonizm czy etnopsycholQgi'ZJm),opuhJi:kOlwailisocjologowie 'poZlbawi'eni w omawianym okresie możliwości S'zrelT'szej działa1ności badaw1c'zej. ani też pT!zys:t~pih do przygotowania tłurmaez,eń z 8!nglosa[gkiej literatury światowej, które zaczęto publilkować po 1956 r. Przełom lat C'ztero2Jiestych j pięćdziesiątyoh korzystnie 'zapisał się równi'eż w dzieldziJnie rozwoju S2'ieTooko poję'tej fOl1IkJ.ory.sty1ci. NielZibyt fortunne dla rozwoju sztuki 'założenia socr'eali~u przewidywaly szerokie 'nawiąza:nie do nurtów "ku1tuxy narodowej" identyfikowanych w znacznym stopniu z wartościami rodzimego folkloru, stąd też w okresie tym popieralllo !powstawanie zespołów folklorytstyc'Zinyoh, w tym także l �8 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSK,A-JA WORSKA zaJWIOdowych,r.eprez;enta'Cyjlnych. Praca tych IZe'S\POłów wymagała pO'SZiUkrwań i gr-omardizenia naigrań muzy1ki ludowej, qpil';óW archaic'Znych obrzędów czy dokwnenJtacji tradYC)ńj!negostroju. W 1-949 r. Z)OO'galni'zdwail1D C€'nt~aJę Prz'emyiSłu Ludowego i ATttySltycznego (CEPELIA). Imstylt'Ucja ta, ;poprzez pddtrzyirl1anie i J'iea.k,tywo!wanie wielu zan~kających dziedz~n wy<tiwór:czościludowej oraz olrgarniwwanie zbytu, odgrywa ido dziś lWieTkąrolę wzachowa'Iliiu umiejętności rękodziiedIlii.czychna wsi, a ponadto 'zatrudnia ,przy :pracach 'oTlgaJIlizacy";nych i badawczych (od 1>9,67 r. posiada bowiem właiSny Zakład Bada\wczy) ISpOrąrzeszę e.tlnogirafów. Zasadinicz,e ZllIliany, jalkie zaszły IWży.ciu spo1eC'zno.-,politycznym Maju po roku 19i56, okI"eślO1IliO ,1aJpidamie jako ksz;tałitoIWani'e"po1slk.iej drogi do oocjali'mlu". OId:biłY'siętOneszerdko w ŻYciuna:ukowym. Dla zai'I1lt€Tesowań badaw:c·zych etnografii S'ZCZ-egó1mie istotne było odejście od klOnoe:pojiipOWlS'zechlDej kolekiyiwizacji gospodarstiw ro:Jmych, wzrost zainter~oiwa[lia auteIlltyc:zmJńffiifo.rnnami aktywności wi€jsikiej, pmoesarmi integracyjnytrni ,na tzJw. Zi,emialCh OdzySkanych (Poilsika !pÓłnocno-wschodnia i zachodnia), gdzi!e spotkała się ludność au\tocht'Olnic:zma z ludnością naJPłyiWlową!pmybyłą z irunych stron PolSki, czy obserwacja narastających IWwYIIl,jjkiu podnoszenia się stopy żyC!ilo!Wej zmian w kulturze il:radYlcY'jne'j \WIsi. Całą ooukę poilislką, zwłaLSZ1C'za human:ilsty'kę, cecholwało odejście od ciasnego dogmaJty:mnu ora:z chęć twórczegozeSipdlenia zasad maiberia'lizmu historycznego i dia1leiktyczn€'goz 'pTZ€myśl1eniamicwłowych, pracujących jeszc-ze lub zmarlych hurman:istbw polskich okresu m'iędzy:wojennego. Zrnamienny i ważki dlla środowmka etnograficznego był !'iN tych lataah ogI'OOl1IIlY rozkwit socjologii polsldej. W tym czasie cówroeż etn!O"" gr.afia zbliżała się bardzo zalkresem swych zainte'resowań do anglos~iej antropolorgii ~oł;ec:znej. W zbli:lJeln;i'll eitnfOigrafiipdlsbej ,dlonauki ś;wia!towej w jej ang'losaSlkim wydani!u pewną !rOlę odegrały slpecyficzne kOlIlitaiktypersonalne pdLsiki'ego środowiska .naukowego .z LondyńlSką Szkołą EJkonarniczmą i jej repr'ezentantem, Bolakiem z pochomerria, wychawa1n\kiem wlwe:rsytetu krakowskiego, Bronisławem Malinowskim, twórcą kierunku funkcjonalnego, oraz z jego .nalS'tępcą,R. Firth'em. W środowisku socjoilogicZinym dominowali iW !Omawiarnych latach wycholWalI1kawri.:e uniw€lTlSybet'UpozmańSkiego, uC7JnL<JwieFloriana Znaniec'kiego, jednego z czoł,owych prOlpagJaltorówwykorzy.sta'nia w ,pracy badawczej ddk.umenJtÓ'WO'Sobistych. Młodsza generacja socjologów popularyzowała poglądy Ta[cotta Pa:rscmsa tOTa:zlicznych pa-alktykóiw i teoretyków armery:kańsikiej so.cjoLogii, etnosocjologii i etnopsychologii. iKOlIlltakty,personalne środowiSka etnografic:zmego z nauką światawą �Polska etThograj.fapo II wojnie 9 mia,ły ll1i'estelty SlPolraidyc:zny ohaTalk.ter. Do rzaid~oślci naieża'ły prrzyja~dy za'cho<ci(nioellWolPejsk'ioh Ulczonych. Również rSlporadyczni1e zapraszano etnografów po1sikirch zagcr-anicę ito głÓ'Wll1riJe do krajów słowiańsikich. Stosunkowo rui!eiJriJczne i za:1Jwyczaj k,rótJkJotmvałe były stariJe zagTaniczne pracownilków naukotwych. Wyjeżdżano naj1dzęściJej dio iFra1ncji, mniej do RFN i krajów aI11(gloSlasik.lch, wyjątlk.owo do krajów skanrdynawskich czy śródziemnom<mslk'ich. Wlres:zJcie na'leży s1JwieTdzić, ile młodsi p!racownicy nauki my studenci miieli znikome możliwości wyjalzd6w zaigran~cznych. Poznaniu nauki światowej w znacznie ,większym stoIpniu sprzyjało ożywienie [plo 195\6 T. wymiany wyidawnictw i prenumeiI"alty czasopism (ogmrniJc:zJonen.ieS1JetypOInowl'll'iie wkońou lat 60-tych). Po znllresireIliiuiI"óżmoralkilchograniic~eń zaczęto też pubMik.o'wać liczne przekłady IpT'zyswaja'jące, choć pT'zecię1mie z QPóźniernieffi dochodzącym do dziesięciu lat, kilasJ71C:zme :pozycje z lit,eratury śiwiatolW'€ij. W 19,57 T. wzno,wi'ono The Sexual Life of Savages B. Mailincxwskiego,w 1968 r. wydano pod wspólnym tyt:u:ł'em Szkice z teorii kultury sZ€iI"eg jego artykułów z lat 1£),26- 1,9.45, zaś w 1967 Argonauts of the Western Pacific (dopieTO ,Ord1e~0 T. zadzął ukazywać 'Się pel'llYZJbiór dzieł B. Ma[ilnowsikiego). W 19B5 r. wydano t<łumaczenie R. Firtha Human Types. An Introduction to Social Anthropology, mrS w 1'969 er. T. ParsonlSa Social Structure and Personality i w 197\2 tegoż Essayin Sociological Theory. W ralku 1966 ukalzało się też t'lumat'ZJenie R. Benedict Patterns of Culture oraz wybór z prac E. Fu:omma. Rok 1960 IzapoczątJkOlwał pTiZ1eikłardyprac C. Levi-Straussa (Smutek tropików iClzyesej z wy1dawlnlctwa vbiOiI"olW€goRasa i nauka). PireiI"WlSlzą jego pralcą śeiśle nau;kową, która ulkaza,ła się w tłuma'iCl~erniu,był Le totemisme aujourd'hui (1969), zaś tłumac'zenie Anthropologie structurale o:publilkowano dopie~o w 1970 r. D O'm i Inu j ą c e t e n d e 'n c j e b a d a w c z e i i c h z akr € 6. Cechą r02'JWO'jurpollskiej etnogra.fii aid po'łowy lat pięćdziesiątych i w latalcn s~eśćdiziesiąrtych b)"lo 'SZ!czlególne ipołączenó:e ni:elkltórych poiCllstalW'owych aspektów mart'eriai1i:zJmuhisitor)'lc'znergo i metody dia~erktYClznej z tendiencj,ami naiUlki śWialto:wrej, L'JwraszC'zafunlkcjonalliz'illu. Zgodnie z zało·żeniami teorri maerksistolwlstkiej, w ana1i:zie 'etnografiC'znej dużą wagę przywią,z)'lwalTho do Toli ZI111iiennychC'zynników społelciZno-goSlpoidaTlczych ksztalJtujących kUlrturę olk:reśl'OInyoh zhiorowo\'ŚiC'i.Jednrocześniie w baidaniarch dominowały mollliog:rafie ,wybranych śr'odowlilsk, których kultura traktowana była jako .system wza,jemnych ws:półlzależnych zjaiwisk. W schremaoie anallizy szerdko s1JO'aowalnodycrekityrwy klasycznego fUll1ikcjonaEzmu. Dodal1JkiOwąro[ę w sto:sulnikolwoSlzerokim upolWs:zec1miell1iu omalWia- �10 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKiA-JAWORSKA nej metody bai<lalWczej odegrały z jednej s1Jr{)llly przedwojenne trl3dycje po'1sikie'j:s~oły monografii gospodaT:Czo-h'iSitDir~mejmałych społeczności loikalnych (szkoła F. Bujarka) ,oraz txadycj'e szk!oły durlkheimowooej u:powszerchiniQll1.€ w pracach kultum[og.ic~ny:ch S. CzaTlno:wiSkiego, wT'<:'Szcie przede wszystkim, publikowane od 19,5:3 r. prace t:eor'etycz:rreK. Dobrow0 1S1kiego, okre1ślające podohne znloż,e:niabadawcze mianem "metody integralnej". W pracach tyoh Dobrowolski pre1cylzowałrównież chard.kte~ rysty~c:zmecechyora1z regulmmości kształtowania się i plfiOoesuzmian chłopslkiej kultury tradycyjnej. Na wspomnianej już komerencji metodologicznej w 1966 r. K. Dobrowo1slk:iprzedstawił szerOlkozaikrojony ,progmm badań etnografii, którego zadaniem pOIWi<n:na być z j-ed'I1:ejstronyr:eko'I1:s.hmkcja historyczna, a z drug,iej p.OiZIlanieaktualnej rzeczywistości, słowem badanie całokształJtu k!ultury chłopskiej w jej his'borycznym TOI~oju. Szczególną uwagę zwracał na to, że tego rodzaju bada·nia ;powinny obejmO'wać nie tyłko ei1ementy r:eliktowe, na kitóre dę.'wni'ej'2'Jwracanosz'e':aegó~nąuwagę, lecz talkże .głęb:okie przeahra'Żenia jakim ulega kultura wspóŁczesnej wsi pod wpłYIWemill;owego układu sltosunkóws\polec'2'Jnych i go'Spocia;rczych. POll1.adto,etnografowie n1e powi'nni ograni'c'zać ba/dań do kultury ludności wi'ejskile'j, lecz podjąć także ohse'I'Iwac'jękultury kłasy robotniczej w jej różnych środowiskowych odmianach. Dobrowolski po~;;tulował talkże zajęcie się dziejami kultury ludu pracującego w .poprzednich fo:rrrnacjach ora:z dalszy, obok vnnych dyscyplin, udział etnografó·w w badaniu społeoz'l1O'ści etni:cznych. Pomimo ogJ:'0!ffi:nego roz;woju badań w następnych lartach, tak s'ZJeroiki program ll1ie został w peł.ni zrealiZQIwa'ny,ZJwłaS'zczajeśli chodzi obadainie }{ułtury lI'oboimic:zJej. Na wie'lką skailę ro:awinięto natomiast n.ajróżnoI'odniejs:2leg.orodzaju badatni,a te;renowe dotyczące tradycyjnej kultury wybranych regionów, wsilU'b zjawisk. Bada,nia te prowadziły zaró'wno ośrodki 'll'lliweT'sytecikie,jak ;pracowlIlie etnogra:tiiCl:aneIHKM P AN, jak w["€'sz;óe muzea regionalne i central1ne. W ~niiki ·opracO'w~wane w formie artykułÓIW,prac dYlplorrnO'WY'ch (magisterski.ch), doktorskich czy hahiJli~acyj.nych, puhliJ~OIW<:lIne były w coraz liczniej wychodzących periodylkach i w~da'w!I1iictwachseryj'!1Ych, ta:bch jak "Etnografia Polska", "Bihliowka Etnografii Pal:skiej" (wydaWInidwa IHKM PAN), czy w rocznikach .prac mUZJealnY'ch.Jest crzeezą roamienną, ż,e na ok.. 300 prac dyplolITlowychprzygotowywanych w lata:ch 1956 - 1970, w~ększość (241) . ba'w:w.ała na ma,teriałach w,s,pólcześnie zehra!nych przez autorów, a z.aledwlie kiTka pOT'U'szaŁo p'I'toolemy ogólnometodO'lo.gicz;ne,zaś głównym :prrzedm:ioiemz'ailDteresowań był problem regiomlhzmu kulturowego. Znamienne, że były to zazwyczaj bad1łJniadługO!trwałe, :pJ'owadz'one metO!dycznie, bogato dokumentowane i uwzględniające różm'OfoidJny ma1 �Polska etnograjjfa ,po II wojnie 11 teriał źródłowy (arlChi:wa1i~,mate!l'iały statysty'C':zme,ohserwa:cj:e, IW)'iwiady itp.). COlrarzczęściej centralnym prohlemem ibaida1wlc'zym stawały się nLe tylko skutki proceisu, ale i Saim mechaniZlill zmiany ku1tur'Owej. W badall1iach tychetnJOigrafowie Ispotykali się często z coT!azaktywniej pracującymi socjologami wsi, przy czym graniJce międizy tymi dwoma dyscY'phnami niej.erclinoklrotnieza'cierały się. Baidania s'Olcjologire~necechowała większa tendencja dJOujęć maikrostruktUrraiLnyrch,wylkorzystywall1ia masowych darnych anali:z.OIwanyahprzy pomocy prarwideł statystycznych, etnografowie zaś przedkładali mikroanalizy oparte o badania 1;?Jw."metodą antropolD!giczną". Ponadto we iwnioskowaniJu częściej odwoływali się do tłumaczreń genetycznrO-'przyczynowych, a nie· jak to czynili socjologorwie - pralwie wyłąeznie strukturalno-funkcj,onalnych. Oba typy badań uzupeŁniały się haI1monijnie po'Zwailają!cna ,wzajemną weryfikację wniosków z tym jednak zastrzeżeniem, że IW badaniaeh etnograficznych do końoa nie został rozwiązany pr ob1em pełnego prlz'eidBtawłenia Sllwmphkowarnej rzeczywistoś,ci kulturolwej "s;połeczeń,stwa złożonego" (complex society). Uwaga badarwlcm zatrzylmylwa'ła się za:Ziwylczajna badaniu przyczyn tI1wania lub zanikania elementów archaicznych, ze szkodą dla śledzenia dróg powstawania i upowsz'e1chniania się innowacji kulturo'wych. NajC'zęściej stosorwarnąmetodą pokazania procesu pa:-zemianbyła ciągle metoda re:kornsbru~cji modelu "kUl1trury tradycyjnej" z oikresu nasycenia jej ar:chailzmami i nasrtępnie śrledzenie Zm!iHIll jakie w stosunku do niego zaszły w obsmwowanej społec:zllloŚICi. Szczególne miejslce wśród badań przeolbra~eń wlsi zajęły badania nad integracją kulturową mieszkańców ziem oci'zyskalllychorrarz stiwiimdzolllle tam regularności. Towarzys:ząoe badaniom etnog:rafic:onym dąŻleniredo budolwania ogólnej teorii zmiany kulturowej ora/z otwarcie się nowych moŻiliiwOlści poprzez zacieśnienie współpracy naukowej krajów sOlcjallistyeznych sipOrwodalwało podjęcie analogicznych badarl w spOrlec:z.nościa:cho ipodohnym ustroju lecz odmienrnej przeszłości (badarniia prlzemialll kuHuTlowYlch w Mong!Qliii Bułgarii). We współpracy międzyrnaroidorwej wa:-rgani:z.owano też badania porównawcze nad kulturą ziem górlsk'ich w Ka'rpa,tach. Jeśli chodzi o badania porÓrwlllaeze,to w dalszym ciągu, choć w mniej3'zym zespole badawC'zym, prlOlWadzonobadania nad Po!lskim A!tlas'em Etnograficzmym olI'az dokumentacyjne badania 'nad slztluką ludową i wytwórczością artysrtycz:ną. Znaezącym poeiąglllięciem orrganiza'cyjnym było utwo!l'zenie w IHKM PAN w 1962 r. Zakładu Etnografii Powszechnej z dW01;napmoOlWniami: warszawską zajmują,cą się kulturą Mongolii li poznańską podejmującą prace ame['ylkalllistyc::zme.J ednoczeŚinie z:1ikwidOlwanoosoibny Dział Etnogrrafi'i w IHKM, co os'łabiło pozycję tej naulk<i.w strukturlZie Aika1 �12 JOZEF BURSZTA, BRONISł,AWA KOPCZYŃSK!A-JAWORSKA demiJi. NastątpiŁo też 2)nac~e roz1uźni:eni€ więzi placówek IHKM i uniw'eI"SyIteckich. Już na począ1J~u ,()Iffiawianego olkTesu (w roiku 1956/W'5rT) przeprowad:wno kioi1eljną!['IOOlrgamtiJzację studiów etnog;rafic'2)nych. Tym razem zmierzała l()II1a do (pełnego wyodrębniiffi1ia i usamodziteJ.ni,enia dyscypliny. Uetalono sz.cZJergół<Jłwy program na'Uc:zaIf1li.'a, który obQlwiązywał w identycznym ks'Ztałici'e na trzech, a następnile c:ztetrech uniiwer'Sytert;ach, na których prowadWIl'D studia €bnograr£iczne. Program !ten miał k":mtałlCić,,'UJIliwersainego" ,eronograia mogąoego zajmować się zacrówno ,etno;gtrafią PolJ Siki, jak Europy ozy krajów pozaeulropejskich, mia'ł przygOltOlwywać zarÓiWinodo iPfl'acy badatWICzejw i1nsty;tucjach nalUkQIWych,jak do pracy w mu'Zeacth, placówkach ochmny zahy:tków, czy instytuc jach !popierania wyttIwÓTCzościllUldiowej.Stąd 'Zalw'ilerał,obok wykładów i Ćiwic:zeńo charaktlerze €ncykJ.opedycmym, 'Zajęcia z teorii kUiltUry i histociietil1Olgrafii, s€IDinaTlium meto'dolO'giczne ora'z diużą ilość prakJty\k. badalWt'Zych, zajęć i pTaikity'kmu~ooilmych, ponadto wylkłaidy na temat sz:tuki ludowej, e'1eme'llJtów :fiollikOOrystylki, QlchrOiIlyzalbyltkówczy poliity\k.iIkultu!I'a[nejkraju. Tak ws:ae<cihl9tronmie ustalony program ,kształrenia mie mógł być z wielu obi.ekltywtnych !przyczyn z roWiIlym pawrozerui:em reahz:OIwany we ws'zYSltkich om'Qld!kalch.W połdWite lat 7.0-ch pirzyjęła się praktyka realirowalIlia cZęlŚci,programu wedllU!gwłalSIlych usta[eń danego ośrodka uniwe!fisytiec'kli'ego.Dało to możliwość n:iiektórym ośrodlk.om (Wa:rszawa, Poznań, Łódź) poldż'enia więk:s'zego nalCiBlmna zRlznajamianie studentów ?Je wspókwsnymi kierunkami ;w hiuma;rlli:tyce i a:trop()logi~ ŚiWiatowej oraz na samą teorię k'l.l'1tury. Nada'I kształci się "uniwersa[nego" abooilwenta etilografii. W tych ramach jednak isitnieje d[a zidolmych studentów moi1ilWIOlŚć ~!jali:zac<ji IW obranym kieI'IUnku - teorii czy pralktyki. SpraiWa z a t r u ciilli € IIIi a a b s o l wen t ó w etmograIT1ii ciągle była kłOlpQthJWaz raoji m. in. periQldycznY'ch wahań poł1tyik:i naukowej i kulturr'a~I1Jej.Brzy dektla['()Iwanym przez cały c'zas istnieruia PRL pozytytwinym stosurnikIudo ochrony dJzj'edzictwa k:u.HmJTlaWnego, mvłaszcza kuJtUiry ludJolWiejornz cenłtrallnie stemwanej gospodaiI'lki pla'now:ej, występowały stałemnilany w ilości przyljmQIWanych na kierunek etnograficzny studentów (od 5 do 20 osób rocznie na jed€iIl U'niwel'sytelt), uruchamianie i zalW'ieszanie siui<liów etiIlO!graficmych na pOlS'zczelgólnychuni.Jwersyteltach (od sZ€ślCiu w okrr-esie największego ro~woju, do trzech w ciągu długich oIkIresólwczasu). Stąid t€lŻ w jednym roku w skali kraju końozyło et1:nograf:ię 5 osób, w inJnyimponad 7,Q(iSób. ZasadniJooo prr-ę:lm:ierozwijające się muz.ealnic,tlW/oetn!O!gu-aficznezgłaszało zapOltrzebwaniie na różne iJlości abso1wentów, przy czym w końcu 1.9:5;7 r. nastą!piła zmiana w sytuacji muzeów, gdyż ich większość, w ZlWiiązku z rozszelr'Zeniem UpM',WiIlieńterenowych ogn1w adminisxiracji, prze- �PoLska etnograji'a po II wojnie . 13 szła spod opireki MinJi.sterstwa Ku1tUJrY i Sm.uki. !pod :za,rząd ogniw l"'egionalny,ch tej alC1Jmi:nil'>tra cji. SpowoldiQwałoto z jeldnej strony :Mac:zJIlyrozwój muzea1niotiwa, gdyż poszcoogólJne regiony zaczęły d~żyć do S1lWOrZ€nia własnych muzeów regionalnych. Z drugiej jednak strony akcja gr<JmardZienia i OipTaCiOlWywaniaolffielktów ginąeej lmilJtu!l'Y ludowej nie sprzy jałapoglę'bianiu indy:wi:diua1nych zam tetl'eoowań nau:kOlwycll. Stąd też praca w mU'ZiealC'h straciła na a'traikcyjności. ~eJplmwaidzana alIlahza zatI1U1dJnieniawyika:zała, iż na oJwło 700 ahso1wentów etnografii z lat 19,45- 1'9175,zaledwie polowa pracuje w swoim zClJW'OIdzie, w większości w mU'ZJeachora'z w iJrrStyrtJuc'jachkulturalno""OO:Wialtowycih. WłJaŚlnie po 1'9,5\6r. zaczyna r()7lW~'jaćsię bUjnie społec2)ny ruch foJk1orysty.c:zmy. LicZJba imprez fdJ.lkllorysty.c'Z'I1ychw postaci fe:,"1;!i.IWaili, "D.ni foillk1oru", "Jarmall"ków foillclorystyc2'lnych" i róiJoogo roidlzau ikOlIlJku:rsów wyrtiwólJ.'c:z,oŚ!C,i 'LudOlwej didbiega IW la,taoh 70-'ch 400 .irrnJpr1ezrocmiJe! Prace organizacyjne wyrrnagały doradztwa fachOlwelgO i absiO'r1bOlWały 7IDaczne ilości etnogiI'afów. JedrnQlO.Z.eŚ:nie jednak na'leży stwieirdzić, że faikJtyczne ulCzesilmicmJwoetnograifów w kształl1;Qlwaniu poEtyki kulitu:ralnej k!fa!ju było skromne i ZiI1a!C'ZJThi'e częściej decydenoi korzysta:li zdocad7Jbwa socjologów, zwł:aszcza prę2mie ro7JW'ijaJjąaej się od połowy lat sZ€Ś&llziesiątych soc.jorlog,iikuilitulI"Y. StOSUinkOWOnie7Jnac'ZJny był rówrue1ż udzi'ał etnogralfÓiW w pubiliiJkacjach POIPWa:rrn:o-ma,UJkowych.Zmsa!drnik:zylPl'Zclom zarÓWlIlO w prnkJtyce s;połeczej jak i w zaiJnit'eiI"esdwalniach metoidologi'C'mlych miały przynieść dopiero lata si,ooemdlliesiąte. 1 LaJta 7()...,te w poilSkiJej etnografii wy!ka:zały z oałą O'S1:lrościąistotny problem prlled jakim stanęła ta dyscyplina wde:dzy - właooe samoorkreślenie się w oblrilCzu dolmnujących się pT'WillialIl SjpOłeczno-ikul1:Juralnych POllSki OTaz s:tOSUlnek etnogra!fii lill-ajowej do nauki europ.ejsikiej i świartowej. Wpra1wid:zie o sytuacji kryzysIowej w 'e't.nolgraiii dyslkutowano już od końca lat 50~tych, kiiedy to pI1zyś:pies:z:one przeobra0ooie się krajobrazu kiu'1tUlrowego !p()!1s1dejwsi "uśmi&lC'ito" wyod!rę!blIliający definicyjnie tę dys:cyphnę przedmiot badań - tradycyjną kulturę chłOlpską ('ozęiStoidemtyfiko'waną z kiulturę ludową); I~ZJez długi czas sybuaoja była jedm.alkże .pa{I'·addksalna: w teol"'eitycZJnyoh r:oZJwa1żalI1iachpisamo i mówWno o potr:zJeibii,eokreślenia na nowo ipcr"ZJedmiOltu baidań e'tnolgrafJ.i, wska.,.. zywano ma niemo'żność kOlntynuowania dotychczasowego pro!fill:u baidań iW. - W Ipraktyo€ badawczej ;niewiele się jednakzrnienialo, mimo iIż rozs:zerw.no badCłJnia o zjClIWislimkultury robotmiczej oraz wS'półc'ZJes.nej kultury arrt}'1styc:7Jnejo ludiOlw.o-.chłopsk~ejp.rIOlwenilE:mcji(np. folkloryzm). J,oonOcrLeŚI1iewyrr-aźnie OdeZllWClJDO brak kontarrciJu z pOMewtIlym:i dy- �14 JOZEF BURSZ~A, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA scyplinami .nllnmnilSltyki .zaifówno !kraljowej, jak j .ohcej. Na!stępujące po sobie ,,,prrełiOmy" toore,tyczme hurmallli:stylki eumpejsikiej i ś.wia1towej strotkrturnilfrstyclMy, he:rnnellleutyezmy, s€ffililOtyo:zmyodbijały się początkowo słaibym echem w krajOWejetnografiJi, ciągle sikupionej na 10ka1Jnej prol1>rrema,tyce, brak było ikiryitycznych. analiz dokonań współczesnej antn)(PQllogh kui1turowej i społecznej. Z c'zasem nastąpiła reOTientacja. Zanim jednak pa-zejdziemy dio scha.raiktelIyZlOtwa:nlianowych tendencji teore.tyczno-metoldiQ,lOl~c7lnych, na:leży {zarysować ogólLnte tło i UlwaruiIl·· 'lroiwania krajowe. W latach 70-4ych nastąpiło - mimo s:zJerelgu trudJności - wzmożenie poŚT€idtrri.chi be'z:poś.Tedinich kOlllltaktów z OII"ga'l1'i.'zacją i osiągnięciami '7JaTÓWTI(:> €lUifIOIPej:Sk!iej jak i śWlialtowej etnografii, €'tnolOlgii, antbropologii społ,ec7llI1€:jtikuJ:tUlrO'wej, a to Wieloma @ogami. W kQlI1taktacn 1ndytwiduaJinych ,i itnJSty:tucjOiIl'aillnychdociera1ją do .kJraju ZairÓIWiIlOważniejsze pozyej1e liiltemtruTy śiwiaiWwej i >informacje o nliej w takich periOldykach, jak np. "Current Anthropology", "Annual Review of Antmopo1ogy" Ii in. IIIlSipiro.jąciOdzia'ła :udział - aC71ko1Jwi.€Ik osób nielicznych - rw międzynarodlQiWY'ch i śwlial1Jowych k.QlI1lgreśach i sylmpoojac!h etill{)lgJraficznych i anltropiOil()lg'iczmych,z kongregelm łnter'll'aitionai UniOlll olf Athrwpoiloglcal and Ethnol'ogical Sciences na czele. O takich symipozJach ikongiresach iinfoJrmują kraJowe peTlio:dyik:i"Lud" i "Etnografia Połslka", tak jak o polslkiioh baidall'l:iaoh :i:nfOlI"IllUjeizagrr-alIlicę,wydaJWany od 191715 r. po angie1skiu roczl1lilk "Ethin()l!OIgia Pd1ona". Lic;zniejszy, choć zalpewne mniej in~iII'ujący rltO'WaitOirsiko, był i jest udzvał pol!skitch e1Jnograi'ów IW eUT'opejskich akcjach rbadawczych i wydawniczych ("Ethnologia Europaea", ,,!Demots", "Eltiłmoll.lOlgi'a Slav,iea", e'UTiOlpejskiat'las e1molgrafic:z.ny, mięctzY1narodlowe badania kultury l!udmvej Ka:rpat, etnOlg'rafia Słdwffin, prOlblemy I01'k!loryziffiIUilbd.). Na uwa'gę zasługują natomiast - w poprzednich oikr,esach ralClZej nile wyt5tępujące - !poza€!UlI"!opej:skJie e'1<S1peidycjeba:dalwcze praoownikÓiW niektórych ka1Jedr e1Jnngrafii i s:bUldenltówtZJw!łaszcza z Poznamńa) ma;z nliekJtórych muzeologów do tak'ich krajów jak: Azja Śr~owa (U~beikiiMatll), ŚT:o!dik.dwyWsC'hód (Afgal11iStan, Irak, Pakistan), Indie, Małaz:ja, Afryka rówtnlilkoiwa O'l"a:zAmecr-yka Poluidniowa {<Beru i Wenezuela). W ostatnich laltrach występują .dość lieZille1ndyiwiJdualne, dłJuższe luJb krótsze, Wytjazdy zaJgrallli'CZThestudentów i aibSlo1lwJeiI1tólw ,etno!grat~i. - Wszystkie tle faikty wywarły ni'ewątplrWlie swój beqJpOOredmii pOŚTOOI11i WlpłY1wlIla naszą lIla!Ukę. Całość zaś SlptraJWeinografiC'ZJnyc'h usiłuje korelo'wać pawl9tia'ły w 191715 lir. KJorrnitelt NalUk Etnol1ogic7lllY'ChPAN skupiający 30 przreid!stalWlilCicli ·tej nalUk,ii niektóryoh pokJr€Winydh. Na tak uikształfuwanym gtmlJncie narodziły się piraby orclmienm.ego OkJreśl€lllia zaJimJter€'SiOlwańi pola po:zmawczegl() etnograru. SpOira grupa. �Polska etnografia po II wojnie 15 zwłasze:za młodych adeptów tej nalUlki, s'kJUipiłaSlwoją Uiwagę na dwóch generalnych k}westiach: 1) przergilądzie dotyC'hc'zal'3lo~egodorobku te!oretycmego etnografiIi. krajowej oraz 2) wyJka'zaniu możliwości nOrwleg~jakościowo podej'ścia do zjaW'ilSkkUilttNy. Jeśli chodzi o ikIWe5tię1), to do dzisiaj nie osiąg!I1ięto zaidmva1a,jącychrezultatów - brok jeSit systemowego pr~ergłądrui kryityczmej anau.izy .dotychc:zal'i<~ych założeń tooll":eitycznych ·etnografiili..Wyka1zano jed)'lnie nieadekwatność dmnrinującego w praktyce, tlradycyjlnelglo sposobu alna'lizy kultury, kitóry nie móg1ł dorprowadzić do całośc'iolwego spojrzenia na 'zjalwiska kułturrolwe. w ich wzajemnym po~li.ązaniu d€'term:iJnacyjnytm (i{,wtura w tym ujęciu sprorwadza się do zJbiorruifóimych elementów 'n~'e powri.ą1zanyohze wbą, tll"aik:t.owa'Ilych w seusi'e ;wy.tworów już poMrtałych i "wbiektyw.i'WiWHnyc'h"). Zanegorwano również .zasadność podziału 'ca:ŁokształtlUkurlt'UJTyna jej sfery: roolteri'a1Jną,slPoł'eezmą,i duchową. Na kOlIriec wreszcie podikJreŚillOno ni€lprz)'ldartmolść dotychezasorwy,ch założeń ,oanośnue kultury do badań nad kultmą symiboil:ilcziną. Jeśli chodm o kwestię 2) - pozytyrwny prQlgram badań nad ikJu1'turą - tutaj zrobiono nieco więoej. Na początku lat 'i)O-tych "od!kr)'l1o" dla krajowej et,nografii C. 'Levi-Straussa i cały nmt strukturalistycznej re_ fleksji nad. kulturą. Mlorlzli adhere.ncistruktuTalizmu w po.}slkiej etnQgrafii zajmują się nie tyle fi[ozoficznymi impihkacjami struJMura:1iJZJmu (teza o wrodzoności Sltru!ktur, naltura strukturalliJstytc::;mi1ede:liillliowa1nego "śwata kuiltury"), ile możhwościami tej orientacji badawczej jaklo dogodnej i płOidJnej,po'ZJnawC'zoanali'zy poszczegó1nych dziedzin :ku~tury symrbolioonej. W OIparruiuo pro!pO!Il<OWaII1e na g:runc1e tej teorii schematy metooo'l ogti.crmemłodzi adepci opracowah przy kłaidOWIenilejalk:o analizy dotyczące zjalWtiskmalgii, sym:boElki obrzędowej i mi!tol1ogiiludowej. W o~tartnich ,lai1:achUiwl~da'Ozn:iają się tendencje wią'zania k[asyczneg'o stirnkJtuTalli'zmuw e1Jnologii (start)'l9tycznego, jalk nazwałby go J. Piaget) z dokonaniami francUSkiej szktoły historycznej, t'Z1W."La nouveli1!e histoire" (p. Aries, M. Bloch, B. Braude1, J. Le Gaff, Guy Bois i ·n.). To połąoZ€lni'ema w przeikonaniu 'Wyz;n~ców tłumaczyć "st:ru:kitUJrydłiug\iiegotrwania" ,w perspektywie histmYClZJnQ~s!Jruikltu<railinelj i dO\Prnwad:zić w efeikcie do porwstania antrOipolo'gii historyczmej, krt:óra za!wierać będzie w sobie ddtychtlzasolWy strulkt'UlralLzrrn i efektywnie połączy w sobie dwie perspektywy badarwcze - synchroniczną i diachronicz:ną. Na razi!e powstaje to jednak w sfe~e .deMamtylw:nej i nie podjęto jeszcze empiryc'Zn)'iCh!badań na tym gruncie. W ściSłym Zlwiązku ze strulk1JUralistyc:zmym odłamem tzw. "l1J()Iwej etnologii" IW Polsce są wyzna~cy 'ZalO'ż,eńt€O'T€ltyc'ZJnych w)'lpracowanych w ramach rad:ziec~iej s2'Jko~ysemiotycznej z TaTtu. lcł1zJdalniem, potraktowi3.rruiekultury j'ako zbioru t e k s t ów je.'>t szczegóftni:e liŻyt �16 JÓZEF BURSZTA, BRO ISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA teczne w badanriach przekazów kultury symbolicznej - miJtó'W, baśni, bajek, pTZYJPOiWi,eśCli. Analiza serrui.dtyczna zawa.era w sobie aspekt syntaiktyazmy, semantyc:m1Y oraz pra:grrnat)'ICzny. Z wYll1ilkówprz€ipTOIwadlZ'onych amali'z na piertWs:ZYlChdwóC'hpozioma'ch wnioSikruje się o a~pekcie pragiIWłity,c:zmymzjawiska, który odnosi się do stosunku naidalWców i 00bio~cÓ'Wznaków do ,tekstu (Inp. oikTteskmegoobrzędu). Nie!któ!rzy ZlWolelI1lIllilcy s<emi~ltycZlnejteoirii. zjaiWilSlkkJulltu!rdW)'IChpostulwją odrębność alIla,lrilzypra'grrnaltycznej i Sikwpi'ają się na tz:w. spolecznej sytuacji !komurniwwaiI1ia, tj. wychodzą pooa sam teikst (poza powiązarnia w€lwnątir'zteikst'owe znaków) i badają zac'hoiWania społeczne jednoobek w ~oc.esie S€'miotY'c~ego pT'zeka1zJ'lwalIlJia kOiffiuniJkaitówZIllaikowych. Równteż j€idnak. i too nurt badań etnogTa!ficzn)'ICh pooosta,je, jaJk dotąd, na wstępnym etarpi.le;precyziQIwania me1Jod i zalkreślwl1'iapłaszczyzny badaJWczej. Mając jednalk na u.iWa,clzeSlpoxe osiągnięcia semliotyików literatury 'IN Polsce, mO'żma spQidzielWaćsię ,w p'IiZJ'IS:z!łości eIf€\ktywnJ'ICh analiz iJlllllych d1.ied~n kultury dokonywany oh już prnez samych €ltnogirad:ó'IN. PojaiW'ia1jąsię już pi'eŁI'wSIZ€ tego typu prace. TI"Z1ocrian odłamem Iwreszcie młodej generacji pollS/kochetlllogTafów j€St odłam ZlWoll€1I11nilkÓIW fenomenOllogiozmego cha'ra!ktte:ryrowarnIiaśw:iaft.ak.ulturr-y. Braee te są na ra~e na etalPie pTzysiWajarnia polskiej etnogracfii trra- . dycj,i myśilowej E. Husserla, R. I:ngaroiena, R. otto" M. E1iade. Ambicją zaś jest zalSltOOOJWarn;ie metOIdy f€lIllQlIl1ernolog'icznej (niezbyt zresztą jasno preZlentQW'anej) do antiropolO1gIiJC':zmych badań nad "istotą sYrrnibOllu, ~eligiri i kultury". Na ef,e;k1y,'Podobnie jak. w rPTzJ'lpadkiusemioty1ki, tI"Zeba jednak jeszcze poczekać. DosłoiWIniew osta,tmich 2 - 3 latach pojawiła się najmłodsza generacja etnQgrafó1w poJis'k:ich,których amb:i:cją jest chal1'aiktery:zx)lwanieteoretyczno-rnetodologi'0Z1I1yc'hpodstaw etnografii jarko nalUikti.bez ściśle zakreślonych glrank i pT'Oiblema.tyki haidaiwczej. Talk cha<ra.kterYZ'O'lNanaetnogra;f,ja m'iała!by zbliżać się do ideału kulturologii - a więc badać kultwrę we wszy$tkJich jej przejawach i iW)TIDi:airach. Miałaby pr'zy tym wypracować model alnaJ:izy, który by~by w stanie uchwycić .ty!poW()antropolQ1giClZlne cechy kultury i wyikazać rchspecyfiilkę. Zamiel1'ZI€llIi,em tej gru;py etnografów j'est także (jUlŻ reaJizowaina) analiza p.O\S~zególnyC'h temiri antI"(~poJOig;fu świat~ej - głównie amerykańSkiej. Gdyby chciJeć pOid:sJUIIllolwać w kiJ.iku punktach ,pod!sitalwOiWe zamie!rzenia programowe wymi'OOiOlllychkilllm girup młodych po'lskicn etmogl1'afÓ'w, olka'Z'lijesię, że W\SIpómeim lWiSzy;S1lkim jest: 1) .dą'Żeni,e do :krytycznego przeZlwyoięż,ernlia dotylchicza'solwego stadi:umetlnOlgra£icZIllych badań nad kulturą; 2) skupienie się na symbolicznej sferze kultury, która 'Została wylI'aŹirliew prreszlo.ścli zalIli,edbana lub nie osiągnięto w niej waczących efektÓIW ba:da:wlc'zych.Stąd nacisk na takie dziedziny kultury, jak magia, �Polska etnografia 17 .po II wojnie religia, k05mologia, ('również IW wyrrnii'a!I"'Ze 'parówlIlawczyrrn), symbcillka (tutaj meco o:pracowań szamanizmu w MlQIJl:go'lii); 3) precyzja metod badaiWICzychw opalliCiu o ~espól spójnych 'za~O'ŻJeń metodologicznych (s1Jro!k'turahzan);4) wyznaczenie nowego pola badalW'Czego'dla etnografii, rezyiglIla1cjaz dotychczasowego pr:wdmli!otowego coo'raIMeryZOiWalIlia zasięgu rprawomocmości badań e1nograHcznych ora'z 5) SZN!S'zeko~zystanie z dOlro'1)kunallillti światowej i 1lwÓTiC ze jego pr:ue!klS'ztalłcalnie lIla potrzeby rodzimej ,etnograrfii. Nie od rzeczy będzie jedina!k wspomnieć, że iWiękl9zośćtych ambitnych zamierzeń pozJoistaje ciągIIe 'jeszcze tylko zamierzJerniami i dopiero najbliższe laJta 'Pokażą, co właścilwie "za1ofenuje" po1s1dej etnografii mŁode grono jej adeptów. obrzędów JOZEF BURSZTA, POLISH ETNOGRAPHY BRONISŁAWA (ETNOLOGY) KOPczYNSKA-JAWORSKA AFTER THE SECOND WORLD WAR (Summary) This is a Polish version of an article whlich was written for the Swedish magazine "Ethnos" published by Prof. Prof, U. Hannerz and T. Gerholm. The article will be published in a special issue of the "Ethnos" magazine devoted to characterization of ethnography (ethnology, social or cultural anthropology) in several countries throughout the world under the title "The Shaping 01' Nationa,l Anthropologies", Fm cO'mpaJrat'ive pUI'pOlses a fo.rma1l and suhstantial ffi()del a.ppOlinJted by the publishers was followed. Re-'organiza1'ion of ethno.graphic resear'ch in PO'lamd aUer 19'45: depa,rtment.s uf ethnogira,phy, thei,r staff, C,olll,ullluaUOInof va,r.ious met.holC!·olO1gi;ccl'1 aJp,pr,()I:.l;che'S, flcldwOłrk, allJd l'esealrch units. The per:iod of 1948 - 10950: a new resealrich trend uniiiic!at'i·on am cemltraHzarticm of s'Cientifi.c and didaiCti<: coctiviteis. The period nf -1951 - 1956: O1r'gu'n'ization of the Ins.t'iitute of the History (lf Ma.terial Culture, crudal mcthCldo,I'ogk:al c'OInierences and nm\' metho.d'Ololglical trends, new wo.r'ks on hiSltmy of maltcrial culture and theOlry ot culture, recoI'ds of musk folklore and fOl1kart, Essential Cha!Digc:swhich Clccuned after 1956: withdr,a,wal fmm a relSltrie:ted dtogma!ti3m, ju:ndion o,f M~rxism principles with the pl'e-rwail' aJC1h'iev·ements of Polish schohurs, d1:rect and indirect contacts with the worLd 9cienloe, tr.ansl'atioms of f[)rcign wlorkis, a proj.ect of !wide ethnogJ'aphic resea.l"Ch and '~t's (inc.omplete) reaJi.zatiOln, s'erial publi.cati1aD's, cloose rela.t'iOll1!Swith 901cioa'ogy a!nd a tendency to elabo'I'ate a theo,ry (lf cul:tural c:h<llll'ge,f'ieildworrk outsdide Pol:a;n'd (M.ongobia, Bulgaria), re-OIrga,nizalt'io,n of ethnogra'ph~,c cUI'1'Lculum, ethrJ!0'gralphic mu's,eology <lind f101:~J.ou·islt.ic movement. The period after 1970: increaJs.ed cuJtt:a,C:ts with worLd :sci'ence, co·-operation 2 "Lud" - tom 66 �18 JOZEF BURSZTA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA wi,th foreign departments, sc.ientific expediŁionsoutside Eu,rope. On such basis originated attempts to define interests and cognitive scope of ethnography. Quite a !)iig group of yQUJJg eit.hnQgra:phers have· focused ,their arttention on two general px1oblems: l) c.rirt,ical aI11Ia1ys.iJs od' h:ithe'l1t.o existJing theol'eti'ca1 aJchieve:nents of PQdish ethTho~aphy, 2) possibilities of new a'pp.roaiches towa.rds cultuooi pheno- mena. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7eb3dfea39129503154afe95b7b35018.pdf 1a79bcfc640e739561f875bf3def4257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny ogłoszenia matrymonialne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5000 Title A name given to the resource W poszukiwaniu milości idealnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.146-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burzyńska-Kamieniecka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Szukam kogoś kto przywróci ANNA wyjątkowego, blask smutnym i kolory szarym B. BURZYŃSKA oczom (Uniwersytet Wrocławski) dniom... Wydawać by się mogło, że dziś - na początku n o ­ W poszukiwaniu miłości idealnej wego w i e k u , w dobie rozwoju i n t e r n e t u i i n n y c h me­ diów, nawiązywanie kontaktów między ludźmi za po­ m o c ą zamieszczanych w prasie ogłoszeń należy już do przeszłości. Wciąż j e d n a k w w i e l u czasopismach poja­ wiają się charakterystyczne k o m u n i k a t y typu Pani po­ zna Pana...; Poślubię... czy Szukam żony..., O wirtualnym odbiorcy prasowych ogłoszeń matrymonialnych nikogo zaś już nie dziwią regularnie ukazujące się o d pewnego czasu pisma w całości poświęcone tzw. ogłoszeniom towarzyskim czy m a t r y m o n i a l n y m . Potrzeba znalezie­ nia życiowego partnera / męża, żony, pragnienie trwa­ łego związku / małżeństwa, c h ę ć założenia rodziny to p o d uwagę jedynie anonse zredagowane przez kobiety c z y n n i k i wpływające zwykle na decyzję o zredagowa¬ (Oferty pań), co zawęża prowadzone analizy do rekon¬ n i u odpowiedniego anonsu. strukcji i opisu obrazu idealnego partnera - mężczy¬ Prasowe ogłoszenia m a t r y m o n i a l n e są specyficzny­ zny, który w c h o d z i w wyobrażony przez a u t o r k i ideal¬ m i tekstami użytkowymi, które "(...) należy traktować ny związek. jako pewną zorganizowaną całość, zamkniętą z punk¬ Jeżeli chodzi o strukturę b a d a n y c h ogłoszeń, to t u widzenia nadawcy, zawierającą względnie stałe ele¬ w analizowanych tekstach dają się wyróżnić trzy sche¬ menty, charakterystyczne dla danego typu wypowiedzi." 1 Maksymalnie kondensując treść maty, według których są one k o n s t r u o w a n e . ogłoszenia, Najczęściej spotykanym schematem jest wykorzy¬ nadawca stara się wykreować w n i m swój wizerunek, stanie zwrotu k o n t a k t o w e g o typu Pani pozna Pana... , przedstawić postulowane cechy potencjalnego odbior¬ obudowanego e l e m e n t a m i służącymi autoprezentacji cy oraz wskazać na aspekt i l l o k u c y j n y k o m u n i k a t u . nadawcy i charakteryzującymi odbiorcę (w 3 os. lp.) N a podstawie i n f o r m a c j i pochodzących o d autora wraz z p o d a n i e m i n f o r m a c j i o celu k o n t a k t u , j a k n p . : anonsu można zatem zrekonstruować obraz przyszłego partnera, czyli wirtualnego odbiorcy Energiczna, wpisanego w tekst ogłoszenia, a także odtworzyć wyobrażenia bowiązań, nadawcy na t e m a t c h a r a k t e r u związku, w którym pra¬ aspektowo - jako oparta na uczuciu relacja, związek mojego życia itp.). Ja, ładna, Na pow. związku. związek. ogłoszeń oczach, spo­ finansowo. Zadzwoń, jeżeli pragniesz miły, stałego ( " K o n t a k t " , marzec 2002) opis p o s t u l o w a n y c h cech partnera, wprowadzony za¬ i m k i e m ty, a następnie dokonuje się autoprezentacji towarzyskim nadawcy, poprzedzonej zaimkiem ja. " K o n t a k t " w okresie o d lutego do maja 2002 r o k u . O życzeniowym charakterze w i z e r u n k u idealnego Szczegółową analizę przeprowadzono natomiast na partnera świadczy tymczasem trzeci sposób konstru¬ próbie liczącej sto dwadzieścia tekstów, umieszczo¬ warzyskie oraz Inne oferty). szatynka o piwnych szczera, raczej domatorka. Ty — 25 / 34, lacji nadawczo - odbiorczych. N a j p i e r w pojawia się siąca d w u s t u anonsów, zamieszczonych w ogólnopol¬ owania tekstów ofert występujących w analizowanym (nie brano p o d uwagę tekstów z d w u pozostałych r u b r y k - Oferty - k i anonsów jest zmiana kolejności sygnalizowania re¬ go związku, przejrzano na potrzeby tej pracy około ty¬ n y c h w rubryce Oferty matrymonialne formy Częstym zabiegiem wykorzystywanym przez autor¬ k o n k r e t n y c h wyobrażeń idealnego partnera i idealne¬ matrymonialno - myśli o ży­ 170 cm, zaradny, o dobrym sercu, spokojny, niezależny autorów anonsów m a t r y m o n i a l n y c h : miłość to idealny s k i m miesięczniku szczupła kojna, rozsądna, tak wyobrażany m o d e l idealnej miłości składają się A b y dotrzeć do zawartych w tekstach w wieku do 60 lat, który poważnie go charakteryzując i zachęcając do działania, j a k n p . więc dwa schematy konceptualizacji tego pojęcia przez partner i miłość to idealny - pośrednio do odbiorcy (ty - 2. os. l p . ) , równocześnie nalizowanym jako osoba partnera związku (on jest mo­ miłością wieku nadawca mówi o sobie w 1 os. l p . (ja) i zwraca się bez¬ pomiędzy osobami różnej płci oraz w znaczeniu spersobyła jedyną w średnim Czasami p o j a w i a się m o d y f i k a c j a tej kreowanego obrazu idealnej miłości, rozumianej d w u - ją miłością, sumienna, ciu. ( " K o n t a k t " , l u t y 2002) gnie się znaleźć. Jest to równocześnie rekonstrukcja 2 wrażliwa, pozna pana, uczciwego, o dużej kulturze osobistej, bez zo¬ czasopiśmie, oparty na frazie wyrażającej w a r u n e k je¬ to­ żeli — to, Jeżeli jesteś... (+ charakterystyka cech partne­ A n a l i z o w a n e oferty musia¬ ra), to czekam na ciebie ja (autoprezentacja), n p . : ły zawierać podstawowe informacje charakteryzujące Jeśli nadawcę i odbiorcę, a także wskazywać na cel tekstu. dokucza ustabilizowany Ze względu na ograniczone możliwości czasowe wzięto 121 ci samotność, życiowo, wolny, uczciwy, w wieku do 55 lat, jesteś pragniesz �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE trwałego związku uczciwej domatorki, — to zadzwoń 155/62, do 50-letniej, 'Rak\ średnie. wolnej, ście i wadze (5%), zadbany (4%), elegancki (3%), ("Kon¬ brą prezencją t a k t " , kwiecień 2002) cze określenia - o młodym Tak ukształtowane k o m u n i k a t y zawierają informa¬ włosach, zdo- / o miłej prezencji (2,5%), a także pojedyn¬ wysportowany, wyglądzie, atrakcyjny, męski, o ciemnych efektowny. cje charakteryzujące nadawcę i opisujące w i r t u a l n e g o Obrazu idealnego partnera dopełniają informacje odbiorcę przy p o m o c y o d p o w i e d n i o dobranego zespo¬ 0 wykształceniu, a u t o r k i ofert podkreślają, że p o w i n n o łu cech. I c h posiadanie jest wypełnieniem schematu: być o n o minimum średnie Miłość to idealny partner. prostu - ( 6 % ) , wyższe A d r e s a t ogłoszenia nie m u s i mieć zbyt wyszukane¬ N a w y k r e o w a n y w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ n y c h analizowanych w tej pracy obraz idealnego part¬ go hobby - wystarczą podróże, nera - niec, spacery. mężczyzny składają się elementy ( 5 % ) , albo po matura. opisujące wycieczki, muzyka, ta¬ przede wszystkim jego w i e k , stan c y w i l n y i relacje ro¬ Jak więc widać, w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ dzinne, cechy charakteru, nałogi, stosunek do dóbr n y c h redagowanych przez panie, d o c h o d z i do kreacji m a t e r i a l n y c h , wygląd zewnętrzny, wykształcenie i za¬ obrazu partnera, który jest mężczyzną i d e a l n y m , posia¬ interesowania. dającym pozytywne cechy charakteru, atrakcyjny wy¬ B i o r ą c p o d uwagę k r y t e r i u m częstości występowa¬ gląd zewnętrzny i znajduje się w dobrej sytuacji mate¬ nia, w świetle analizowanych tekstów idealny partner rialnej. Jest to wizerunek postulowany, będący od¬ p o w i n i e n mieć konkretną liczbę lat (zwykle podawane zwierciedleniem marzeń i przejawem tęsknoty za miło¬ były przedziały wiekowe odpowiednie do w i e k u part¬ ścią idealną utożsamianą z doskonałym p a r t n e r e m n e r k i i informacja ta pojawiła się w 76 na 120 bada­ związku. Jak zauważają H a l i n a i Tadeusz Zgółkowie, n y c h ogłoszeń, o b o k określeń - wiek stosowny - w t y m przypadku d o c h o d z i do wirtualizacji obrazu 4/120 i odpowiedni - 2/ 120). Istotne okazują się także infor¬ nadawcy i odbiorcy ogłoszeń, "zarówno cechy własne, macje o stanie c y w i l n y m i relacjach r o d z i n n y c h od¬ j a k i oczekiwane poddane są zabiegowi ulepszenia, biorcy. W b a d a n y m materiale przeważają określenia: melioracji w k i e r u n k u oczekiwań. (... ) Obie postaci ( 1 2 % tekstów) , o b o k nazw mają przeto status l e k k o odrealniony - właśnie wirtu¬ wolny / stanu wolnego k o n k r e t n y c h - kawaler 3 ( 6 % ) , wdowiec ( 4 % ) , a także alny, postulatywny, oczekiwany, w y m a r z o n y . " określenie eufemizujące - prawie wolny ( 3 % ) . Okre¬ 4 Jak już wcześniej w s p o m n i a n o , ujawniającemu się ślanie stanu cywilnego często łączone jest z zobowiąza¬ w ogłoszeniach m a t r y m o n i a l n y c h schematowi n i a m i r o d z i n n y m i , występują zatem sformułowania - to idealny partner towarzyszy schemat miłość to idealny bez zobowiązań ( 6 % ) , bez rodziny, bez dzieci, ale także i n f o r m a c j a - dziecko nie stanowi miłość związek. A l d o n a Zwierzyńska, porównując definicję przeszkody. miłości Sporo miejsca a u t o r k i anonsów poświęcają przed¬ w p o l s k i c h i angielskich słownikach, wydzieliła pięć stawieniu postulowanych cech charakteru wirtualnego podstawowych m o d e l i tego pojęcia, które implikują odbiorcy, wśród których na p l a n pierwszy wysuwają się jeszcze cztery i n n e wspólne modele, zgodne " ( . . . ) z co¬ p o d względem f r e k w e n c j i użycia określenia d z i e n n y m i doświadczeniami o b y d w u społeczeństw". kulturalny (17,5%), inteligentny (12,5%), uczciwy (10%), odpowie¬ dzialny (7%), z klasą (7%), czuły (6%), zaradny (6%), wierny (3%), opiekuńczy (3%), nieza¬ myślący o ży­ ciu (2,5%), przedsiębiorczy wykształcony (1,6%), z humorem M o d e l e przedstawione przez autorkę to przede (6%), leżny (2,5%), pełen ciepła (2,5%), poważnie wartościowy wszystkim: " 1 . M o d e l uczucia: Miłość jest uczuciem, które od¬ czuwać może jednostka do osoby drugiej, o b i e k t u / (1,6%), p r z e d m i o t u l u b samej siebie.(... ) (1,6%), a także - szczery, o dużej moralno¬ ści, spokojny, wyrozumiały, życzliwy, troskliwy. 2. M o d e l interakcyjny: Miłość zakłada interakcję Pojawiają j e d n o s t k i odczuwającej miłość z o b i e k t e m miłości. się również pojedyncze określenia postulowanych po¬ staw - romantyk, optymista, 3. M o d e l seksualny: Miłość związana jest z pożąda¬ dżentelmen. n i e m i atrakcyjnością seksualną jednostek odczuwają¬ I s t o t n y m elementem obrazu idealnego partnera cych miłość, przy czym są to osoby płci o d m i e n n y c h . okazują się nałogi, a właściwie - i c h b r a k ( 2 2 % ) . Cho¬ 4. M o d e l aktywnego zainteresowania: Jednostka dzi przede wszystkim o palenie papierosów i a l k o h o l . odczuwająca miłość przejawia swoje uczucia wobec N i e z w y k l e ważna d l a a u t o r e k anonsów wydaje obiektu się także sfera m a t e r i a l n a , a w i ę c oczekują p a r t n e r a dobrze sytuowanego, bilizowanego (7%), bez problemów materialnie z domem lub własnym ( 5 % ) , ze stałym możnego z mieszkaniem dochodem zwoje zainteresowanie 5. M o d e l stopniowego rozwoju: Miłość rozpoczyna się, jej siła stopniowo wzrasta i osiąga k l i m a k s . " Oczy¬ ( 5 % ) , za¬ wiście t r u d n o zaprzeczyć, że każdy z t y c h m o d e l i jest (3%), z 6 w p e w i e n sposób, chociażby pośrednio, aktualizowany dobrą w treści ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h . Wydaje się jed¬ Wygląd zewnętrzny bywa stosunkowo słabo opisy¬ najczęściej okazując usta¬ emeryturą. wany, miłości, 1 składając jego dowody. samochodem finansowych, (17,5%), 5 występują określenia: n a k , że najwyraźniej uwidaczniają się w analizowa¬ n y c h anonsach d w a spośród czterech m o d e l i , impliko¬ przystojny (8,5%), wysoki (8,5%), informacje o k o n k r e t n y m wzro- w a n y c h przez opisane wyżej: 122 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska nie odrzucają wszelkie przejawy "powszedniości", j a k "6 M o d e l stabilizacji: Miłość prowadzi do małżeń­ n p . skąpi nie dzwonić!; stwa i prokreacji. 7. M o d e l spełnienia: Miłość jest celem i środkiem osiągnięcia szczęścia." oszuści matrymonialni, rani i w separacji wykluczeni). stop; ka¬ Jednakże z drugiej strony w obrębie tych samych tekstów pojawiają się konwen¬ 7 Modele stabilizacji i spełnienia są najbardziej w i ­ cjonalne wyrażenia nawiązujące do stereotypowych doczne w różnego rodzaju deklaracjach dotyczących wyobrażeń, uosabiających ukochaną osobę z postacią wyobrażeń przyszłego życia, składanych przez a u t o r k i bohatera, jednostką wybitną, księciem z bajki, j a k n p . w poszczególnych ogłoszeniach. Informacje te tworzą Pozna czułego, tzw. moc illokucyjną tekstów, czyli określają cel nawią¬ ty książę zania k o n t a k t u , n p . (poznam pana) w celu założenia przyjdź do mnie! chającej się rodziny; z którym stworzę szczęśliwą ko­ zadbanego (!) i przystojnego ukochany, czekam na ciebie księcia; każdego Mój dnia, Można by zatem odnieść wrażenie, że oparty na rodzinę. wpisanych w teksty analizowanych ofert matrymonial¬ Wśród cech idealnego związku nadawcy anonsów najczęściej podkreślają jego trwałość i stały charakter, n y c h schematach konceptualizacyjnych miłość to ide¬ z czym wiążą poczucie bezpieczeństwa, spokoju i szczę¬ alny partner oraz miłość to idealny związek ścia, n p . : nej miłości jest bliski pojęciu miłości romantycznej. (poznam pana), przy którym i poczuję się m o d e l ideal¬ k i e m u stwierdzeniu przeczy jednak już sam bezpieczna zestaw cech potencjalnego partnera, precyzyjnie wyselekcjo¬ szczęśliwa; (poznam pana), który da przyjaźń, miłość, n o w a n y c h p o d kątem j a k największej poczucie użyteczności, kamuflowanej za p o m o c ą k o n w e n c j o n a l n y c h środków bezpieczeństwa; stylistycznych. Czyżby więc tworzony w tego rodzaju pokocha i odda serce wolnemu, szczodremu w zamian za oparcie, stabilizację i poczucie tekstach obraz w i r t u a l n e g o odbiorcy był jedynie kartą bezpieczeństwa. przetargową w skomplikowanej grze w poszukiwanie Stabilizację i poczucie bezpieczeństwa i m p l i k u j e idealnej miłości? również pojawiająca się w analizowanych komunika¬ t a c h metafora domowego ogniska, jak n p . w anonsie: Ciepło domowego ogniska stworzy dla odpowiedniego na na poziomie, z kraju lub zza granicy W pa­ Kreacja obrazu idealnej miłości w tekstach (...). opisach idealnego związku przedstawianych ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h w badanych ofertach występują także wyrażenia opar¬ te na metaforze miłość jest jednością, Bądźmy jak np.: razem na dobre i na złe; (Pragnę być w związku), w którym mogłabym dzielić radości życia we dwoje; Sens życia to miłość dwojga bliskich sobie ludzi; Smutek idzie w parze z samotnością. nie musi być. Możemy być W samotności Rozejrzyj się. Tak jednością; Tylko we dwoje miłość jest źródłem życia, mało w życiu jest radości. się odnajdziemy, może razem szczęścia; Może gdzieś zostaniemy? Według Z o l t a n a Kóvecsesa metafora miłość jest jed¬ nością stanowi metaforę centralą dla pojęcia miłości ro¬ mantycznej, Ta¬ wszak " j e d n o ś ć miłości istnieje ponieważ osoby zakochane wiążą 'uczucia / afekt (...), entu¬ zjazm, zainteresowanie, zażyłość czy intymność i tęsk¬ nota', które to pojęcia stanowią jądro konceptualne 'miłości r o m a n t y c z n e j ' " . 8 N a podstawie zawartych w tekstach ogłoszeń ma¬ t r y m o n i a l n y c h charakterystyk wirtualnego odbiorcy i i n f o r m a c j i na t e m a t celu k o n t a k t u można odtworzyć obraz idealnego partnera, j a k i tworzą a u t o r k i anonsów oraz zrekonstruować i c h wyobrażenia o idealnym związku. Jak w y n i k a z przeprowadzonej analizy, w o b u wypadkach jest to wizja postulowana, życzeniowa, a więc nieco odrealniona. W i r t u a l n e m u odbiorcy z jednej strony przypisuje się k o n k r e t n e cechy pozytywnie wartościowane ipożądane przez nadawcę, co niewątpliwie świadczy o jego głębokim pragmatyzmie ( a u t o r k i ogłoszeń zdecydowa- 123 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE Wybrana literatura przedmiotu Lykke Aresin, Kurt Starke, Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie. Katarzyna Sobstyl, "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Języko- wy1998 / 6. Halina i Tadeusz Zgółkowie, Świat wartości w leksyce ogłoszeń towarzy­ skich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Językowy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000. Aldona Zwierzyńska, Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi­ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologiczne se­ mantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992. Przypisy: 1 K. Sobstyl: "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Językowy1998/6, s. 20 2 Por. Lykke Aresin, Kurt Starke: Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie, s. 178 3 Dane procentowe wyrażają stosunek liczby tekstów, w których wystąpiły omawiane cechy, do ogólnej liczby badanych tekstów. 4 Halina i Tadeusz Zgółkowie: Świat wartości w leksyce ogłoszeń to­ warzyskich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Języko¬ wy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000 s. 331 5 A . Zwierzyńska: Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi¬ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologicz¬ ne semantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992, s. 95 6 7 Op. cit., s. 94-95 Op. cit., s. 95. Autorka proponuje jeszcze: "8. Model sprawczy: Miłość jest źródłem wielu czynów popełnianych przez istoty ludzkie, 9. Model fizjologiczno - psychiczny: Miłość ma wpływ na funkcjonowanie organizmu i psychiki człowieka, pozytywny lub negatywny.", op. cit. s. 95 8 Op. cit., s. 94-95 124 �