49 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b5a8e4c448ea9d668c2dcea7adff160.pdf 17d4cd28d7def0d8e05a77c4680504a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3958 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.95-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA MIESIĘC-ZNIK, ORGAN T SZTUKA PAŃSTWOWE R A R T Y K U Ł Y E GO Ś LUDOWA INSTYTUTU L SZTUKI C: T E O R E T Y C Z N E Roman Reinfuss. — Po I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie Badań Nad Sztuką. Bożena Stel­ machowska. — Współczesna ceramika ludowa na K a ­ szubach. Aleksander Wojciechowski. — Dwuosnowowe tkaniny białostockie. Zofia Staronkowa. — Kanafasy — góralskie pasiaki. Zofia Kurkowa. — Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie. Andrzej Żaki. — Z naj­ nowszych badań nad kulturą plemion prapolskich. S P R A W O Z D A N I A , R E C E N Z J E , D R O B N E W I A D O M O Ś C I Roman Reinfuss — Z obozu naukowego w Weryni. O. A. Korbę — Program etnograficznych badań k a ­ zachskiej kołchozowej wsi. Zofia Onyszkiewicz — Wy­ stawa materiałów z zakresu sztuki ludowej Działu Zdobnictwa Ludowego P.I.S. w Krakowie. Zofia CieślaReinfussowa — Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie koło Tarnowa. Zofia Kurkowa — Z konkursu szopek w Krakowie. Jan A. Zaremba — Wycinanki opoczyńskie na wystawie w Kielcach. ROK IV LIPIEC - GRUDZIEŃ 1950 NR 7 - 12 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c04380873f943809b34a02797340c49.pdf 60072bc2d9281f3ead1a321bafe14883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4239 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3951 Title A name given to the resource Stan badań nad polską sztuką ludową / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.3-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NAD STAN BADAN POLSKĄ SZTUKĄ L U D O W Ą ROMAN O m a w i a n i e stanu badań nad polską sztuką ludową, nawet jeśli uwagę swą skupimy na samej tylko plastyce, nasuwa szereg poważnych trudności. Zreferować stan i dorobek badań w pewnej dziedzinie wiedzy, to znaczy przed­ stawić jej dzieje w rozwoju historycznym, wskazać na podejmowane prace, publikowane wyniki, omówić metody i kierunki, a na końcu spojrzeć na całość krytycznie i wyciągnąć wnio­ ski na przyszłość. Dokonanie takiego przeglądu w dziedzinie badań nad ludową plastyką, wy­ magałoby szeregu miesięcy żmudnej pracy, po­ łączonej z wertowaniem obszernej i bardzo roz­ proszonej literatury, otrzymane zaś wyniki nie dałyby się zamknąć w wąskich ramach jednego artykułu. Krótki stosunkowo czas, j a k i miałem do napisania niniejszego szkicu, szczupła ilość miejsca, skłoniły mnie do tego, że w doborze materiału ograniczyłem się raczej do omawia­ nia faktów reprezentacyjnych i tych, które w rozwoju badań plastyki ludowej miały ode­ grać, lub rzeczywiście odegrały rolę poważ­ niejszą. Na wstępie zaznaczyć muszę, że plastyka sta­ nowi jedną z najmłodszych dziedzin badania polskiej sztuki ludowej. Podczas gdy w zakre­ sie literatury, już w pierwszych dziesiątkach lat ub. wieku kwitnie ożywiona praca zbieracka, której wynikiem jest szereg publikacji, za­ wierających przysłowia, pieśni i opowiadania; ludową twórczością plastyczną nie zajmuje się wówczas nikt, a nikłe wiadomości z tego za­ kresu bywają notowane niekiedy na marginesie opisów, poświęconych innym zagadnieniom, np. budownictwu, strojom itp. Nawet u Oskara Kol­ berga, któremu zawdzięczamy zebranie tak bo- RE IN FUSS gatych materiałów etnograficznych z zakresu muzyki, tańca, literatury, obrzędów, czy nawet kultury materialnej, zagadnienie ludowej twór­ czości plastycznej, jako dział kultury jest zu­ pełnie nie uwzględnione. Przyczyną tego stanu rzeczy jest charaktery­ styczna dla pierwszej połowy ubiegłego wieku postawa sfer naukowych, które doceniając (a nawet przeceniając niekiedy) znaczenie ba­ dań nad ludową literaturą, z lekceważeniem od­ nosiły się do chłopskiej twórczości plastycznej, widząc w niej nieudolny prymityw, pozbawiony jakiejkolwiek wartości estetycznej. Z uprzedze­ niami owymi usiłował walczyć J. I . Kraszewski, który w swej „Sztuce u Słowian", drukowanej w roku 1860 wskazywał, że sztuka „nawet na najniższym szczeblu rozwoju, u źródeł swych śledzoną i badaną być powinna". Zwracając się pod adresem współczesnych badaczy sztuki, za­ patrzonych wyłącznie w dzieła świata antycz­ nego i późniejszych stylów historycznych, wy­ powiada Kraszewski znamienne słowa: „Nie szukajmy świątyń greckich, gdzie ich nie było i być nie mogło, ale starajmy się po­ znać charakter budownictwa ziemi naszej, wy­ czytać wdzięk jego i odrębne piętna; w życiu powszednim, sprzęcie codziennego użytku, usi­ łujmy rozpoznać, co rzemieślnikowi podała ma­ terialna potrzeba, a co zrobił natchniony, choć nierozwiniętym, tęsknym uczuciem piękności, żądzą nadania wdzięku dziełu swej ręki. W po­ lewie prostego garnka, najpośledniejszego z wy­ robów ceramiki, znajdziemy i odróżnimy, za­ stanowiwszy się nieco, czego nauczyła potrzeba, czego wymagała trwałość, a co nakreśliła wy­ kluwająca się już myśl ornamentacji dla oka, ozdoby zaspokajającej tylko pragnienie duszy". �Wezwania Kraszewskiego na długo pozostały bez echa, a zakorzenione uprzedzenia, powodu­ jące niedocenianie ludowej twórczości plastycz­ nej, jeszcze pod koniec X I X stulecia nie były zupełnie przełamane. Przykładem może być wy­ powiedź prof. W. Łuszczkiewicza, cytowana u Mokłowskiego, który budownictwu ludowemu, zwłaszcza podhalańskiemu, przyznawał „pewien artyzm", ale równocześnie zastrzegał się, że nie doszło ono nigdy „do znaczenia rzeczy sztuki". Nie mniej, przy końcu ub. wieku zainteresowa­ nie ludową sztuką plastyczną staje się już cał­ kiem widoczne. Wyrazem tego są w „Wiśle", od pierwszych niemal chwil jej powstania, poja­ wiające się wzmianki, artykuliki, rysunki po­ święcone ludowemu zdobnictwu. Na łamach „Wisły" odbywa się pierwsza bodaj w polskiej literaturze etnograficznej polemika, na temat „ludowości" pewnych motywów hafciarskich. W owych czasach, wśród osób interesujących się ludową twórczością plastyczną wybija się Z. Gloger, W. Gerson, M . Wawrzeniecki, publi­ kujący w licznych artykulikach zebrane przez siebie materiały, dotyczące zdobnictwa archi­ tektonicznego, dekoracyjnego kowalstwa i inn. oraz Seweryn Udziela. Zasłużony ten etnograf rozpoczął na terenie Małopolski szeroko zakro­ joną akcję zbierania materiałów, odnoszących się do ludowego zdobnictwa. Niektóre z nich, zwłaszcza dotyczące haftów, zostały przez Udzielę opublikowane w licznych pracach, re­ szta zaś, zebrana w tzw. „Tekach Udzieli" spo­ czywa niewydana w archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Udziela, który początkowo gromadził mate­ riały z zakresu ludowej sztuki w formie barw­ nych kopii i rysunków, zaczął następnie zbierać oryginały. W muzeum, utworzonym przez niego w Krakowie, na plan pierwszy wybijały się zbiory ludowej sztuki, co pośrednio wpłynęło na pewien styl i innych muzeów etnograficznych, powstałych później. Budzące się zainteresowanie i podziw dla pla­ stycznej twórczości ludowej, znalazło wyraz w propagowanej przez Jerzego Warchałowskiego „sztuce stosowanej", której jednym z celów było gromadzenie motywów ludowych i wpro­ wadzenie ich do twórczości dekoracyjnej arty­ stów miejskich. W Krakowie wychodziło w la­ tach 1906—1910 czasopismo „Polska Sztuka Stosowana", w którym publikowane były rów­ nież bogate materiały z zakresu ludowego zdob­ nictwa, głównie zaś architektury i meblarstwa. Czasy poprzedzające wybuch pierwszej wojny światowej, jeśli chodzi o badania ludowej pla­ 4 styki, można by nazwać „okresem zbieractwa". Zbieranie materiałów (zresztą niesystematyczne i po trosze dyletanckie), oraz publikowanie drobnych przyczynków, wybija się w tym czasie na plan pierwszy. Z wybitniejszych prac tego okresu wymienić należy: L . Puszeta „Studia nad polskim budownictwem drewnianym", Z. Glogera: „Budownictwo drewniane i wyroby z drzewa", Wł. Matlakowskiego „Budownictwo ludowe na Podhalu" i „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu". W roku 1904 wychodzi pierwsza ( i jedyna) część „Sztuki ludowej w Polsce" napisana przez K. Mokłowskiego. Obszerna ta praca wbrew temu co głosi tytuł, nie daje pełnego obrazu pla­ stycznej twórczości ludu polskiego, lecz tylko studia nad budownictwem, w których jednakże uwzględniony jest również problem zdobnictwa architektonicznego, a po części i sprzętarstwo. K. Mokłowski, nie posiadający należytego przy­ gotowania naukowego, nie umiał poradzić sobie z rozległym przedmiotem, zabłąkał się na bez­ droża naiwnych często etymologii i dał w rezul­ tacie pracę, której jedynym trwałym walorem okazał się nagromadzony w niej materiał oraz ilustracje. Wśród drobniejszych prac, poświęconych za­ gadnieniu ludowej sztuki, na podkreślenie za­ sługuje drobny artykulik Seweryna Udzieli, drukowany w r. 1889 w I I I t. „Wisły" pt. „Po­ czucie piękna ludu Ropczyckiego", w którym autor daje zarys artystycznej twórczości wło­ ścian z okolic Ropczyc, usiłując równocześnie ustalić kryteria piękna, uznawane przez lud tamtejszy. Wzmiankowany tu artykuł Udzieli jest wbrew entuzjastycznej ocenie J. St. Bystronia pracą słabą, Jeśli o niej wspominam, to dlatego jedynie, ażeby wskazać, iż problem ludowej estetyki, jako przedmiot badania, został postawiony już pod koniec X I X wieku. O ile przed pierwszą wojną światową za­ gadnienia sztuki ludowej były badane głównie przez osoby nie posiadające do tego odpowied­ niego przygotowania fachowego, amatorów, często entuzjastów (np. Wł. Matlakowski, z zawodu lekarz), o tyle w okresie między­ wojennym, na odcinku sztuki ludowej pracują również etnografowie zawodowi. W czasie tym etnografia wykładana jest w Polsce na 5 uni­ wersytetach, przy czym niektórzy z wykłada­ jących profesorów jak np. prof. E. Frankowski w Poznaniu i Cezaria Jędrzejewiczowa (wykła­ dająca początkowo w Wilnie, później w War­ szawie), wyraźnie zwracają uwagę swych ucz­ niów w kierunku badań sztuki ludowej. �W związku z przyjmującymi się u nas nowymi kierunkami w sztuce, wychodzącymi z założeń czysto formalnych, wprowadzającymi celowo deformację, sztuka ludowa w kołach artystów plastyków zaczęła zyskiwać coraz większe uzna­ nie. Prócz Wawrzenieckiego i Udzieli, którzy w dalszym ciągu publikują prace z zakresu lu­ dowej plastyki, pojawiają się nowe nazwiska, głównie artystów (Stanisław Barabasz, Leo­ nard Lepszy, Władysław Skoczylas), czasem historyków sztuki (Tadeusz Dobrowolski, Ag­ nieszka Dobrowolska, Józef Grabowski, Ksa­ wery Piwocki, Tadeusz Seweryn), a wreszcie wyszkolonych etnografów (Witold Dynowski, Mieczysław Gładysz, Bożena Stelmachowska), pewną ilość wartościowych prac zawdzięczamy osobom, które ze sztuką ludową stykały się od strony gospodarczej, pracując na odcinku orga­ nizacji ludowego przemysłu artystycznego (Ja­ nina Orężyna, Helena Schramówna). Z profe­ sorów wykładających na katedrach etnografii i etnologii, najwięcej prac z zakresu sztuki lu­ dowej publikuje E. Frankowski. Pod koniec okresu międzywojennego aztuką ludową Sło­ wian, zatem i Polski zajmował się Kazimierz Moszyński. Wyjątkowo, tematy z zakresu ludo­ wej plastyki porusza J. St. Bystroń. Lista wymienionych nazwisk nie jest oczy­ wiście kompletna. Zagadnienia wchodzące w za­ kres ludowej sztuki plastycznej głównie zdob­ nictwo, uwzględnione były również w wielu pracach poświęconych zasadniczo omawianiu tych czy innych dziedzin kultury materialnej, zwłaszcza zaś opisowi budownictwa i stroju. Okres międzywojenny, w badaniach nad sztuką ludową cechuje duży wysiłek osobisty poszczególnych badaczy, wielki chaos poczynań i małe możliwości osiągnięcia większych wy­ ników. Z wyjątkiem nielicznych wypadków, kiedy akcja badawcza była finansowana przez P.A.U. (jak np. w badaniach śląskich M . Gładysza), lub inną j a k ą ś instytucję, badania prowadzone były przeważnie na własny koszt przez poszcze­ gólnych pracowników naukowych, którzy skut­ kiem tego, latami zmuszeni byli przewlekać swe prace, nie osiągając zresztą zwykle (jeśli chodzi o zebranie materiałów) wyników zadowalają­ cych. W poczynaniach naukowych, gdzie jedyną busolą były osobiste zainteresowania autorów, widzimy rażący chaos, wyrażający się zarówno w zakresie organizacji badań terenowych (ośro­ dek warszawski prowadził badartia na Huculszczyźnie, lwowski zaś na Kaszubach), jak i wy­ boru tematów. Częściowo ze względów politycz­ nych, częściowo dlatego, że tereny te były z puriktu widzenia sztuki ludowej specjalnie bogate i interesujące, uwaga naszych badaczy koncentrowała się na etnicznie ruskich zie­ miach wschodnich. Intensywnym badaniom pod­ dana była Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Pole­ sie i tereny pogranicza litewsko-białoruskiego, zaniedbywano natomiast obszary Polski środko­ wej (Mazowsze), czy zachodniej (Wielkopol­ ska), której badanie było zagadnieniem szczegól­ nie palącym z powodu szybko postępującej urba­ nizacji i zaniku ludowej kultury tradycyjnej. Przeglądając katalogi i inne wydawnictwa pol­ skiej sztuki ludowej, dostrzegamy osobliwe zja­ wisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demon­ strowana była wyrobami pochodzenia ukraiń­ skiego lub białoruskiego. Ruch wydawniczy w zakresie badań nad sztuką ludową, w okresie międzywojennym był raczej słaby. Prace ze względów materialnych ukazywały się rzadko i z trudem. Dotacje rzą­ dowe na cele wydawnictw etnograficznych były nadzwyczaj skąpe, co powodowało, że np. ów­ czesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, drukując w czasie od r. 1928 do 1937, 10 tomów publikacji (poświęconych w du­ żej mierze ludowej sztuce), zmuszony był po­ magać sobie w zdobywaniu funduszów wydaw­ niczych handlem ludowymi ubiorami. Mimo wskazanych trudności pojawiło się je­ dnak szereg prac z zakresu ludowej sztuki, wy­ danych staraniem P.A.U., Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie, Muzeum Śląskiego w Kato­ wicach, Książnicy Atlas, względnie przez wy­ dawców prywatnych, a w szczególności J. Mortkowicza. Z prac, które w tym okresie znalazły się na półkach księgarskich, należy wymienić niektóre jak np. W. Antoniewicza („Metalowe spinki góralskie"), A. Dobrowolskiej („Żywotek cieszyński"), T. Dobrowolskiego („Śląska rzeźba ludowa w drzewie"), W. Dynowskiego („Barwione kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia"), M . Gładysza („Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku" i „Zdobnictwo metalowe na Śląsku"), K. Piwockiego („Drze­ woryt ludowy w Polsce"), T. Seweryna („Skrzy­ nie krakowskie", „Parzenice góralskie" i „Pol­ skie malarstwo ludowe"), B. Stelmachowskiej („Sztuka ludowa na Kaszubach"). Prócz mono­ grafii (wymienionych przeze mnie w pewnym wyborze) pojawiają się też w owym czasie pu­ blikacje materiałów. Do takich zaliczyć można St. Barabasza „Sztuka ludowa na Podhalu", E. Frankowskiego „Malowanki" i „Wycinanki",.. 5- �Wł. Skoczylasa „Drzeworyt ludowy w Polsce", S. Udzieli „Hafty kurpiowskie" i szereg innych. Syntetyczne ujęcie całości polskiej ludowej twórczości plastycznej w okresie międzywojen­ nym dokonane nie zostało. Nie jest nim bowiem ani wydana przez Mortkowicza „Sztuka ludu polskiego" E. Frankowskiego, zawierająca tekst bardzo krótki i popularnie potraktowany, ani przez tegoż autora napisana „Sztuka ludowa", która weszła w skład wydawnictwa zbiorowego „Wiedza o Polsce". Druga ta praca poza obszer­ nym wstępem teoretycznym, o czym wspomnę jeszcze na innym miejscu, w swej części szcze­ gółowej ogranicza się do omówienia budownic­ twa ludowego (głównie od strony technicznej) oraz analizy kilku motywów, występujących między innymi w ludowym zdobnictwie (motyw drzewka, orłów, węża). Ujęcie tematu nie wy­ czerpujące całokształtu twórczości plastycznej ludu polskiego spowodowało, że praca Frankow­ skiego nie stała się tym, czym stać się powinna, t j . długo wyczekiwanym podręcznikiem dla stu­ diującej młodzieży uniwersyteckiej i działaczy pracujących na odcinku organizacji ludowego przemysłu. Wzrastającego zapotrzebowania na tego rodzaju podręcznik nie zaspokoił również rozdział o sztuce plastycznej w I I tomie, na­ pisanej przez K. Moszyńskiego, „Kultury ludo­ wej Słowian". Autor ten omawia wprawdzie w sposób systematyczny całokształt plastycznej twórczości ludowej, referując jednakowoż po­ szczególne zagadnienia w zasięgu całej Słowiań­ szczyzny, materiał polski uwzględnia, jak dla naszych potrzeb, w sposób zbyt skondensowany. Po zakończeniu drugiej wojny światowej akcja badania sztuki ludowej posunęła się żwawo naprzód. Dzięki dużemu zrozumieniu, z jakim zagadnienia naukowe spotykają się wśród decydujących czynników państwowych, nie skąpi się grosza na cele badawcze i wydaw­ nicze. W roku 1946 przy Ministerstwie Kultury i Sztuki zostaje założona pod nazwą Państwo­ wego Instytutu Badania Sztuki Ludowej spe­ cjalna placówka, której zadaniem było naukowe badanie i opracowywanie całokształtu sztuki lu­ dowej. Instytut dzielił się wewnętrznie na 5 sekcji, z których 3 (Sekcja plastyki, zdobnic­ twa i budownictwa) zajmowały się zagadnie­ niami plastyki ludowej. Jako organ naukowy Instytutu został założony miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa", redagowany początkowo przez założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu dra Józefa Grabowskiego a po jego ustąpieniu przez dyr. Tadeusza Zyglera. 6 Dookoła „Polskiej Sztuki Ludowej" skupili się prawie wszyscy pracownicy naukowi w Polsce, aktywni na odcinku badania ludowej sztuki. Państwowy Instytut Badania Sztuki L u ­ dowej skoncentrował znaczny wysiłek w kie­ runku prowadzenia badań terenowych. Badania te, podejmowane przy udziale licz­ nych współpracowników, rekrutujących się z grona młodzieży studiującej etnografię, histo­ rię sztuki i uczniów szkół artystycznych, obej­ mowały głównie tereny mniej znane, specjalnie ważne, lub takie, gdzie akcja zbieracka stawała się potrzebą palącą, na skutek gwałtownego tempa przemian, jakim ulegała kultura trady­ cyjna. Od 1 stycznia 1950 r. Państwowy Instytut Badania Sztuki LudoAvej został w całości wcie­ lony jako „Sekcja Sztuki Ludowej" do utwo­ rzonego w tym czasie Państwowego Instytutu Sztuki w ramach, którego kontynuuje dawne badania i wydaje „Polską Sztukę Ludową". Prócz Polskiej Sztuki Ludowej, która obecnie zaczyna swój czwarty rocznik, pojawiło się kilka prac oddzielnych, poświęconych zagadnie­ niom ludowej plastyki. Jako przykład wymienić należy B. Stelmachowskiej „Zdobnictwo ludowe ziemi Pyrzyckiej", czy Świątkowskiej „Wyci­ nanka łowicka". Problem ochrony twórczości tradycyjnej i adaptacji wyrobów ludowego prze­ mysłu do warunków życia miejskiego omawia T. Seweryn w książce pt. „Rozdroża sztuki lu­ dowej". W związku z wzmożonym zaintereso­ waniem sztuką ludową i dzięki poparciu M i n i ­ sterstwa Kultury i Sztuki, zorganizowano w mi­ nionym pięcioleciu szereg większych i mniej­ szych wystaw. Niektóre z nich wysyłane rów­ nież zagranicę (do ZSRR i krajów Europy za­ chodniej) zyskiwały sobie jak najżyczliwsze recenzje. Dla każdej większej wystawy opraco­ wywane są bardzo starannie katalogi, które czasami zamieniają się w zwięzłe zarysy, ujmu­ jące syntetyczne wiadomości o danej gałęzi sztuki lub twórczości artystycznej w pewnym regionie. Przystępując z kolei do omawiania wyników naukowych opisanych wyżej prac badawczych i publikacji, zacznę od zagadnień metodologicz­ nych, z których na czoło wysuwa się problem samego przedmiotu badań. Czy istnieje odrębna sztuka ludowa, mogąca być przedmiotem badań specjalnej gałęzi studiów? Pytanie to, na które odpowiedź wydaje się pozornie tak prosta i oczy­ wista, zostało dopiero niedawno pozytywnie rozstrzygnięte. �Wspomniałem już o tym na innym miejscu, że szereg badaczy, zwłaszcza historyków sztuki ), jeszcze pod koniec ub. stulecia, lu­ dowej twórczości plastycznej nie uznawał za godną miana „sztuki". Ludzie ci podchodzący do zagadnienia twórczości artystycznej wyłącz­ nie od strony estetycznej, stosujący do wy­ tworów ludowych kryteria oceny wypracowane dla dzieł sztuki historycznej, traktowali ludową twórczość plastyczną bądź jako pierwociny, „które jeszcze nie stały się sztuką" (Łuszczkiewicz) lub odwrotnie, jako zbarbaryzowane, względnie zdegenerowane odpryski sztuki „wiel­ kiej", nieudolne jej naśladownictwo, pozbawione wartości estetycznych. Stanowisko to zostało wprawdzie porzucone i w praktyce uznaje się istnienie odrębnej sztuki ludowej, niemniej za­ gadnienie to nie zostało dotychczas pod wzglę­ dem teoretycznym należycie oświetlone. Osta­ tnio problem ten poruszyła w jednej ze swych prac Bożena Stelmachowska, wysuwając szereg argumentów, mających wykazać, „że teoretycy historii sztuki są upoważnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa"?). 1 Wiele wysiłku, zwłaszcza w okresie między­ wojennym, włożone zostało w to, ażeby pojęcie sztuki ludowej możliwie precyzyjnie zdefinio­ wać i ustalić granicę między ludową, a nieludową twórczością plastyczną. Ponieważ po­ glądy wyrażone na ten temat przez zajmują­ cych się ludową plastyką historyków sztuki, etnografów i artystów zostały już zestawione i opublikowane w artykułach B. Stelmachow­ skiej ) i J. Grabowskiego ), nie będę ich na tym miejscu streszczał po raz trzeci. Jak wynika z owego zestawienia, od zarania badań ludowej plastyki definicję sztuki ludowej starano się budować przede wszystkim na zało­ żeniach formalnych. Szukano „ludowego stylu". Terminu tego używa w swej pracy już K. Mokłowski, a bliżej precyzuje go J. Kieszkowski we wstępie do katalogu drzeworytów ludowych, я 1 4 ) Np. wspomniany wyżej W. Łuszczkiewicz. JQ_B. Stelmachowska: Na drodze do teorii sztuki lu­ dowej. Lud t. X X X V I I . ) j . w. i}__J. Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . ) J . Kieszkowski: Zwięzły katalog dawnych drze­ worytów ludowych zebranych i wystawionych przez Zygmunta Łazarskiego. Warszawa 1921. ) J . St. Bystroń: Polskie drzeworyty ludowe. Sztuki Piękne г. V. ') T . Dobrowolski: Śląska rzeźba ludowa w drzewie. Katowice 1930. Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie śląskie r. 1935. — Polska rzeźba ludowa. Nike 1939. 3 5 5 wydanym w roku 1921 ), w którym jako cechy ludowego stylu podkreśla typizację, płaszczyznowość, dekoracyjność, konturowanie itd. Od tego czasu definicja stylu ludowego została przez szereg autorów uzupełniona i rozbudo­ wana. Pisał na ten temat J. St. B y s t r o ń ) , T. Dobrowolski • ) , K. Piwocki »), T. Seweryn ) i inni. Żmudnie zestawiane „cechy" stylu ludowego ustalone na podstawie analizy porównawczej elementów formalnych nie zadowalają jednako­ woż całkowicie nawet najbardziej zdecydowa­ nych zwolenników takiego ujęcia. Przykładem może być J. Grabowski, który w jednym ze swych artykułów pisze w sposób następujący: „Uważam, że opieranie się przy określaniu stylu ludowego wyłącznie na kryteriach formalnych, nie może wyjaśnić dostatecznie jego istoty i dla­ tego należy sięgnąć do innych jeszcze sposo­ bów", do których należy według autora bliżej nieokreślone „odczuwanie istoty stylu ludo­ wego" przez ludzi wrażliwych na sztukę ludo­ wą, a szczególnie a r t y s t ó w ) . 6 9 10 Godząc się na to, że sztuka ludowa posiada swój własny styl, odróżniający j ą całym szere­ giem cech formalnych od sztuki warstw elitar­ nych, poszczególni badacze wyrażają różne po­ glądy na temat genezy ludowego stylu. We­ dług T. Dobrowolskiego, u podstaw różnic for­ malnych zachodzących między sztuką warstw elitarnych, a sztuką ludową, stoją różnice po­ ziomu umysłowego i umiejętności technicznych. Różnice te zdaniem autora traktować należy „jako skutek braku umiejętności i mało wni­ kliwej obserwacji charakterystycznej dla nis­ kich k u l t u r " ) . 11 Zupełnie inaczej na istotę ludowego stylu za­ patruje się autor pracy o polskim drzeworycie ludowym Ksawery Piwocki. W artykule pole­ micznym, skierowanym przeciw Dobrowol­ skiemu, pisze on co następuje: „Dzieła ludowe zaciekawiają nas nie swą „nieudolnością", lecz 8 ) K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. Z badań nad powstaniem stylu ludowego. Prze­ gląd Współczesny 1930. 9 ) T. Seweryn: Technika malowania obrazów szkle. Lud 1932. Polskie malarstwo ludowe. Kraków 1937. na Polska sztuka ludowa (katalog wystawy) Kraków 1948. 6 10 ) J . Grabowski: Zagadnienie stylu ludowego. Polska Sztuka Ludowa t. I , I I . 1 1 ) T. Dobrowolski: ś l ą s k a sztuka ludowa w drzewie. Katowice 1930. �swą odrębnością, przez którą przeziera inny, odrębny od naszego świata pogląd artysty­ czny" ) . Odrębność dzieł sztuki ludowej, wyrażająca się przede wszystkim tendencją do wprowadza­ nia deformacji wynika według Piwockiego z ar­ tystycznego światopoglądu wiejskich twórców, który jest odmienny od światopoglądu artystów kształcących się w miastach. „Dzieła ludowe posiadają swój własny styl, styl ludowy, a u pod­ stawy jego leży specyficzna postawa psychiczna artysty ludowego, prymitywna, zbliżona do po­ stawy dziecka i ludzi pierwotnych" „Ponieważ według poglądów powyższych styl ludowy jest wynikiem „specyficznej postawy psychicznej artysty", nasuwa się wniosek, że na tle jednakowych postaw psychicznych po­ wstawać będą niezależnie od siebie jednakowe dzieła, świadczące o jedności „stylu ludowego". Bardzo wyraźną wypowiedź na ten temat znaj­ dziemy w „Sztuce ludowej" E. Frankowskiego. „Ten sam materiał i ta sama technika nadają formom kulturowym, a w związku z tym i zdob­ niczym na całym świecie wspólny charakter, niezależnie od zapożyczeń i krzyżowań. Czynni­ kiem wspólnoty pomysłów jest wspólna budowa ciała ludzkiego, wspólne właściwości psychiczne, wspólne nakazy życia, wspólne przeżycia emo­ cjonalne, które w warunkach odpowiednich wy­ łaniają samorzutnie z człowieka, mimo jego róż­ nic rasowych, te same pierwsze formy zużytko­ wania otaczającego go świata. W ten sposób powstają wspólne wszystkim ludom zasadnicze typy wyrobów". 1. narodowe, na które składają się odręb­ ności, właściwe tylko pewnej grupie etni­ cznej oraz 1 2 Na tle „zasadniczej jedności wytworów" przejawia się jednak dosyć znaczna różnorod­ ność powstająca na skutek przeobrażeń, jakim podlegają wspólne wszystkim „typy zasadnicze" wytworów kulturowych: „Decydującą rolę w tym procesie odgrywają warunki antropogeograficzne środowiska, życie i właściwości rasowe osobników twórczych w gromadzie współżyjących. W ten sposób „typy zasadnicze wytworów kulturowych" w dalszych swych przeobrażeniach otrzymują piętno odrębności grupowej" ) . 1 4 Pogląd wyrażony przez Frankowskiego znaj­ dziemy w podobnym sformułowaniu u J. Gra­ bowskiego: „Sztuka ludowa rozpatrywana w skali ogólnoludzkiej, posiada dwa oblicza: n ) K . Piwocki: Z badań nad podstawami stylu ludo­ wego. Przegląd Współczesny 1930. ) j . w. 1S 1 4 ) E . Frankowski: t. I I I . 8 Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce 2. międzynarodowe, a raczej ogólnoludzkie, wytworzone przez wspólnotę stylową sztuki naturalnej, wypływającej z podsta­ wowych i wrodzonych praw kształtowania artystycznego, tkwiących w psychice czło­ wieka" ) . 1 5 Zestawiając następnie dwie prymitywne rzeź­ by, z których jedna wykonana była przez pol­ skiego chłopa, a druga przez Murzyna z A f r y k i , wyciąga Grabowski następujący wniosek: „Ze­ stawienie to dowodzi bezspornie, że styl ludowy posiada zasiąg ogólnoludzki, a poszczególne jego analogie i odmiany powstają bez kontaktu z sobą w różnych, często bardzo odległych od siebie punktach globu ziemskiego" ) . Styl ludowy jest nie tylko wspólny wszystkim ludom, ale jest również niezmienny w czasie. „Sztuka ludowa (pisze J. St. Bystroń w swej pracy o ludowym drzeworycie) sprawia wra­ żenie świata oderwanego od czasu i przestrzeni, nie dającego się złączyć z czymś konkretnie znanym". Zupełnie analogiczny pogląd wyraża Leon Chwistek ) . 1 6 1 7 Szereg scharakteryzowanych powyżej po­ staw czołowych badaczy polskiej sztuki ludo­ wej wskazuje, że wszyscy oni wychodzili z za­ łożeń idealistycznych, które jako błędne nie mogły wiedzy o sztuce ludowej pchnąć na tory właściwe. Materializm historyczny, jako metoda badań naukowych, nie był w naszej dziedzinie stosowany. Wprawdzie u Mokłowskiego znaj­ dziemy pewne ślady, wskazujące na to, że pi­ sząc swe dzieło korzystał on rńiędzy innymi z pism Marksa i Engelsa, niemniej jednak, nie potrafił on przyswoić sobie ich sposobu myśle­ nia i pracy jego w żadnym wypadku za marksi­ stowską uznać nie można. Zreferowane tu poglądy na istotę sztuki lu­ dowej znalazły swój pełny wyraz w metodach stosowanych do badania ludowej twórczości plastycznej. Jako czołowe zagadnienie wysu­ nięto błędnie zagadnienie formy. „Problem for­ my (pisze prof. Frankowski) stanowi jedno z najważniejszych zagadnień etnologii. Jedynie wniknięcie w jego istotę, zrozumienie praw, ja15 ) J . Grabowski: Sztuka ludowa sztuką ludów. Pol­ ska Sztuka Ludowa t. I I . 10 ) j - w. , ) L . Chwistek: Zagadnienie wiedzy o malarstwie. Przegląd Współczesny 1936. 17 �kie się z nim wiążą, umożliwi nam właściwą pracę naukową" ®). Zagadnienie twórczości artystycznej rozpa­ trywane jest przez Frankowskiego w płaszczy­ źnie psychologicznej. Opierając się na „Filo­ zofii sztuki" M . Sobieskiego wyraża on pogląd, że „klucz do rozwiązania zagadki twórczości leży w poznaniu przebiegu procesu twórczego, j a k i zachodzi w duszy artysty, w poznaniu ich pobudek psychologicznych". Za Hirthem przyj­ muje Frankowski, że „należy przeniknąć istotę procesu twórczego a r t y s t y " ) . 1 19 Wobec trudności tego rodzaju badań, przy­ znaje autor, że właściwie jest to tylko postulat, do zrealizowania którego nie ma jak dotychczas odpowiedniej metody naukowej. Metodę psy­ chologiczną stosuje do wyjaśnienia zagadnień sztuki ludowej większość badaczy, pracujących na tym polu. Niektórzy z nich chcąc swe psy­ chologiczne studia ująć w karby jakiejś bar­ dziej konkretnej metody szukali pomocy w me­ todzie testów. Posługiwał się nią T. Dobrowol­ ski w czasie badań prowadzonych wśród ślą­ skich rzeźbiarzy ludowych ) i M . Gładysz, opracowujący zdobnictwo ludowe na Śląsku. Zwłaszcza Gładysz metodę testów, którą zasto­ sował w związku ze studiami nad estetyczną wrażliwością ludu śląskiego, rozbudował w for­ mie zwartego systemu, dającego możność cyfro­ wego ujmowania i porównywania badanych zjawisk. 20 Nie wszyscy badacze uznają jednak pełną wartościowość metody testów, powtarzając przeciw niej zarzuty, wysuwane przez psycho­ logów (bylejakość, fabulacja, mniemanie zasu­ gerowane, mniemanie wywołane, mniemanie sa­ morodne). Jakkolwiek proces twórczy przebie­ ga całkowicie w obrębie psychiki artysty, jest on jednak uzależniony od czynników zewnętrz­ nych. Gładysz w swych studiach nad zdobnic­ twem górali śląskich, jako podniety wpływają­ ce na twórczość artystyczną górali wysuwa pod­ niety estetyczne w formie kontaktów z cudzymi dziełami sztuki plastycznej, podniety religijne, magiczne i społeczne. Niektórzy autorowie, jak np. T. Seweryn te same zagadnienia omawiają pod nazwą „podłoży" (podłoże kultowe, ma­ giczne, społeczne). Naszkicowany powyżej zarys poglądów teo­ retycznych na zagadnienie sztuki ludowej, wy­ pracowany głównie w latach międzywojennych przez szereg badaczy polskiej sztuki ludowej, już w pierwszym rzucie zwraca uwagę swoją fragmentarycznością. Jak słusznie podkreśliła B. Stelmachowska, cała uwaga została tu skie­ rowana na malarstwo, rzeźbę i grafikę ludową, przy prawie 'zupełnym nieuwzględnieniu nie­ mniej ważnego działu: sztuki stosowanej, t j . zdobnictwa. Zagadnieniem tym prócz Heleny Schramównej zajmowała się w jednej ze swych prac Agnieszka Dobrowolska, usiłując na podstawie analizy treści, kompozycji, formy i techniki przeprowadzić granicę między zdobnictwem ludowym a nieludowym ) . Wychodzące z założeń idealistycznych definio­ wanie sztuki ludowej na podstawie formalnej, jest niesłuszne i z punktu widzenia naukowego jałowe. Określanie sztuki ludowej poprzez takie czy inne cechy formalne, przyjmowane jako stałe, jest błędne, nie uwzględnia bowiem możli­ wości r o z w o j u sztuki ludowej. Obserwacja zaś poucza nas, że sztuka ludo­ wa rozwija się, a rozwój jej idzie w kierunku, który rozsadza formalistyczne ujęcia ludowego stylu. Na skutek rozdźwięku, j a k i zachodzi z po­ wodu rozwoju sztuki ludowej między nowszy­ mi wytworami wiejskich artystów, a sztywny­ mi definicjami ludowego stylu, niektórzy ba­ dacze nie mieszczące się w definicji wytwory artystów ludowych wyłączają w ogóle poza na­ wias sztuki ludowej, gdyż „po osiągnięciu pew­ nej poprawności, twórczość ludowa traci swój charakter", innymi słowy przestaje być „ludo­ wą". 2 1 Sztuka ludowa ujmowana jest zwykle jako zjawisko statyczne. Wynika to z metafizycznych założeń naszych teoretyków sztuki, którzy lu­ dową twórczość artystyczną t r a k t u j ą jako zja­ wisko w swej istocie niezmienne i usiłują sztu­ kę ludową przeciwstawić raz na zawsze sztuce warstw elitarnych, budując między nimi wiecz­ ny przedział oparty na zasadach różnic formal­ nych. Stanowisko takie jest oczywiście niesłuszne, skrytykowane zostało w przemówieniu ministra W. Sokorskiego, wygłoszonym 28 maja 1949 ro­ ku z okazji Festiwalu Muzyki Ludowej: „Spro­ wadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej (mómił min. Sokorski) do jakoby niezmiennych i ja­ koby zakończonych już w swoim rozwoju mo­ tywów, tonacji, wątków tematycznych, czy też 20 18 ) E . Frankowski: t. I I I . l e ) j . w. Sztuka ludowa. Wiedza o Polsce ) T . Dobrowolski: Kilka uwag o rzeźbie ludowej. Zaranie Śląskie 1935. ) A. Dobrowolska: Kilka uwag o istocie ornamentu ludowego. Zaranie Śląskie t. X I I I . 21 9 �wzorów artystycznych jest poważnym niepo­ rozumieniem, zaistniałym w pewnych kolach tylko na skutek niedostatecznej znajomości prac badawczo-porównawczych" -). Idealistycznemu sposobowi ujmowania sztu­ k i ludowej, jako zjawiska pozaczasowego, prze­ ciwstawia się po marksistowsku sformułowana definicja min. Sokorskiego, w myśl której „sztu­ ka ludowa jest określoną zupełnie kategorią hi­ storyczną, historycznie powstałą i ulegającą hi­ storycznym przekształceniom, kategorią wkra­ czającą w nową epokę jako zjawisko żywe, twórcze i kształtujące się wciąż na nowo" ) . Zgodnie z zasadami kierunków idealistycz­ nych w estetyce, jako podstawowa, używana była przez naszych badaczy sztuki ludowej me­ toda psychologiczna. Wobec rozbieżności poglądów, braku dosta­ tecznie ścisłych metod i sformułowań w obrę­ bie samej psychologii, wiodła ona niektórych autorów i piszących o sztuce ludowej na bezdro­ ż a ) . Czasem pod osłoną psychologizmu szerzył się beztreściowy werbalizm, zaprawiony tu i ówdzie zwrotami o brzmieniu nieomal mistycz­ nym. Ileż to razy w trudniejszych wypadkach, wymagających sumiennej analizy, popartej ba­ daniami historycznymi, ekonomicznymi, wyma­ gających nałożenia badanego zjawiska na sze­ rokie tło warunków społecznych, pisze się po prostu o „pięknie promieniującym mądrością pokoleń", „mądrości opierającej się na doświad­ czeniach wieków" itp. Metoda historyczna w badaniach sztuki lu­ dowej odgrywała rolę o wiele pośledniejszą. Uciekano się do niej w wypadkach koniecznych, gdy chodziło o wykrycie w sztuce ludowej ob­ cych zapożyczeń, lub wpływów i wówczas, gdy starano się określić chronologicznie moment rozszczepienia podstawowego pnia sztuki na dwie odrośle, t j . sztukę ludową i nieludową ) . Metoda historyczna nie była u nas dotychczas w badaniach sztuki ludowej należycie wykorzy­ stana, co wynikało z idealistycznego, antydialektycznego nastawienia badaczy, zajmujących się ludową twórczością artystyczną. Traktując sztukę ludową jako zjawisko stałe, nie ulegające zmianom, nie odczuwali oni po­ trzeby rozleglej szych studiów historycznych. 2 2 3 24 2 5 2 2 ) W. Sokorski: O właściwy stosunek do sztuki ludo­ wej. Polska Sztuka Ludowa t. I I . ) j . w. ) M. Wawrzeniecki: Nowe naukowe stanowisko poj­ mowania i wyjaśniania niektórych przejawów w dzie­ dzinie ludoznawstwa i archeologii przedhistorycznej. Warszawa 1910. Stanowisko takie było z naukowego punktu w i ­ dzenia niesłuszne i szkodliwe. Stojąc na gruncie marksistowskiej dialektyki wiemy, że żadna rzecz nie pozostaje tym, czym jest, każda ulega przemianom. „Metoda dialektyczna (mówi J. Stalin) wy­ maga rozpatrywania zjawisk z punktu widze­ nia ich ruchu, ich zmian, ich rozwoju, z punktu widzenia ich powstawania i obumierania )". Otwiera to szerokie pole do zastosowania me­ tody historycznej. W okresie międzywojennym niektórzy bada­ cze, zajmujący się sztuką ludową, jak np. E. Frankowski, K. Moszyński, T. Seweryn uwzględ­ niali zmienność badanych zjawisk, nie wycią­ gali jednakowoż z tego pełnych konsekwencji. W polskiej literaturze poświęconej zagadnie­ niu sztuki ludowej, podejście historyczne spoty­ ka się niekiedy w pracach monograficznych (np. T. Seweryn „Parzenice góralskie"). Nie znaczy to jednak, ażeby one czyniły zadość wy­ maganiom marksistowskiej dialektyki. Metoda marksistowska wymaga, ażeby bada­ ne zjawisko nie było rozpatrywane w postaci izolowanej, lecz w łączności z innymi otaczają­ cymi go zjawiskami. Niedociągnięcia metodycz­ ne prac, ujmujących od strony historycznej pewne zjawiska z zakresu ludowej sztuki, pole­ gają najczęściej właśnie na tym, że ogranicza­ j ą się do omawiania przeszłości i rozwoju sa­ mego przedmiotu badań, bez łączności z resztą związanych z nim zjawisk. Jeżeli nawet nie­ którzy autorowie, opracowując pewne zagadnie­ nia rozszerzali je, uwzględniając „podłoża" czy „podniety" wpływające na kształtowanie się procesów twórczych, zwykle ograniczali się do stwierdzenia faktów, nie posuwając się już do ich wyjaśnienia. Pisało się więc o „podłożu" czy „podniecie": religijnej, magicznej, społecz­ nej, nie wnikając w to, jakie były przyczyny, że te właśnie momenty w danym czasie odegrały rolę w kształtowaniu się twórczości ludowej. Sztuka ludowa jako jeden z przejawów życia duchowego jest w stosunku do bytu materialne­ go zjawiskiem wtórnym i od niego uzależnio­ nym. W myśl leninowskiej teorii odbicia rzeczy­ wistości w sztuce, dzieło sztuki stanowi histo­ rycznie uwarunkowane, subiektywnie przez ar28 2 5 ) K . Piwocki: Pojęcie sztuki ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I . 2 3 2 4 10 2 6 ) W. Dynowski: Historycyzm w sztuce ludowej. Polska Sztuka Ludowa t. I I , I I I . 2 7 ) J . Stalin: O materializmie dialektycznym. �tyatę wyrażone odbicie rzeczywistości obiektyw­ nie istniejącej. Chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na właściwe tło ekonomiczne i polityczne. Tego u nas nie robiono lub robio­ no w zakresie bardzo niewystarczającym. Wy­ jątkowo zdarzało się, by autorowie piszący 0 sztuce ludowej wiązali zagadnienie twórczości ludowej z warunkami, jakie panowały na wsi w poszczególnych okresach historycznych. Jest rzeczą bardzo znamienną, iż w polskiej litera­ turze etnograficznej nie została prawie zupeł­ nie poruszona kwestia wpływu, j a k i na ludową twórczość artystyczną wywarła, np. niewola pańszczyźniana i jej zniesienie. Sztuka ludowa jako zjawisko, które powstało i rozwinęło się w obrębie mas ludowych, posiada swoje oblicze klasowe, którego w naukowych badaniach nie wolno nie dostrzegać, względnie świadomie po­ mijać. Przechodząc od zagadnień teoretycznych do omówienia dorobku naukowego w innych dzie­ dzinach badania sztuki ludowej, zacznę od mo­ nografii publikacji materiałów. Gdy zestawi­ my nasz dotychczasowy dorobek na tym odcin­ ku dostrzegamy, że zainteresowania naukowe naszych badaczy nie obejmowały w sposób równomierny wszystkich dziedzin ludowej twór­ czości plastycznej. Stosunkowo najliczniejsze są prace poświę­ cone ubiorom i ich zdobnictwu. W pracach z te­ go zakresu mamy zarówno monografie poszcze­ gólnych ubiorów regionalnych (krakowskiego, śląskiego, pogórzańskiego, sądeckiego, lubel­ skiego, łowickiego, górali beskidowych i szcza­ wnickich), jak i niektórych części składowych, np. pasów, czepców, gorsetów (żywotek cie­ szyński). Stosunkowo dużo zajmowano się haf­ tem. Dotychczas opracowane są hafty kaszub­ skie, śląskie, opoczyńskie, kurpiowskie i nie­ które odmiany krakowskiego. Z terenów kar­ packich opracowane są hafty krzyżykowe, gó­ rali śląskich, ponadto doczekały się opracowa­ nia parzenice górali podhalańskich. Na drugim miejscu, jeśli chodzi o liczebność umieścić moż­ na prace poświęcone ozdobnemu sprzętarstwu 1 zdobnictwu w drewnie. Dotychczas opracowa­ ne zostały pod tym względem tereny Kaszubów, Pomorza zachodniego, Góralszczyzny śląskiej, Podhala, Sądecczyzny. Z Krakowskiego publi­ kowane są głównie prace poświęcone malowa­ nym skrzyniom. Bez porównania mniejsze za­ interesowanie budziło zdobnictwo w metalu. Poza gruntownie opracowanym terenem Góral­ szczyzny śląskiej mamy z tego zakresu właści­ wie dwie tylko większe prace, z których jedna poświęcona jest ludowej biżuterii krakowskiej, druga zaś spinkom góralskim. Jeszcze mniej zajmowano się wyrobami ceramicznymi. Prócz wydawnictwa, zawierającego barwne reproduk­ cje ceramiki kaszubskiej, wymienićby tu można zaledwie kilka drobnych artykułów, rozrzuco­ nych w czasopismach etnograficznych, głównie zaś w „Rzeczach Pięknych" i „Polskiej Sztuce Ludowej". Zróżnicowany dział zdobnictwa wnętrz opra­ cowany jest dosyć nierównomiernie. Stosunko­ wo najwięcej posiadamy publikacji dotyczących wycinanek. Prace te tworzą szeroki wachlarz, jeśli chodzi o treść i zakres. Prócz pracy ujmu­ jącej w formie syntetycznej całość zagadnienia, mamy opisy poszczególnych odmian regional­ nych, a nawet monografie poświęcone pojedyn­ czym twórcom. Podczas gdy wycinanka cieszyła się wielkim zainteresowaniem, malowanki doczekały się za­ ledwie kilku drobnych artykułów i jednego, barwnego wydawnictwa materiałów. Z innych ozdób spotykanych we wnętrzu opracowane zo­ stały pająki, podłaźniki i światy. Zdobnictwo architektoniczne, jako zagadnie­ nie samodzielne, a nie traktowane na marginesie opisu technicznego, jest dotychczas bardzo sła­ bo uwzględniane. Istnieje kilka artykułów, od­ noszących się do zdobnictwa dachów, drzwi, względnie malowania zrębów. Najlepiej znane jest dotychczas zdobnictwo w budownictwie Kurpiów, Podhala i okolic Babiej Góry. Co do innych terenów wiadomości są na razie frag­ mentaryczne. Nieco bardziej wyrównany obraz daje do­ tychczasowy dorobek naukowy w zakresie malarstwa, drzeworytu i rzeźby. W malarstwie najwięcej zajmowano się obrazami na szkle. Istnieje kilka prac poświęconych temu temato­ w i . Prócz jednej, która dotyczy zagadnienia techniki malowania na szkle, reszta stanowi opisy poszczególnych zespołów regionalnych, czy też grup wyróżniających się tematem. Naj­ więcej publikacji odnosi się do terenów Podhala i Żywiecczyzny. Malarstwo na płótnie, drzewie etc. doczekało się jednej, większej pracy, opar­ tej głównie na materiale pochodzącym z Polski południowej. Z kilku prac o ludowym drzewo­ rycie na szczególną wzmiankę zasługują dwie, z których jedna posiada charakter syntetyczny, druga jest obszernym zbiorem pięknie wyda­ nych materiałów. O rzeźbie ludowej pisano sto­ sunkowo dużo, głównie z okazji różnych wystaw. Px*zeważnie &ą to artykuły ogólne, porozrzucane 11 �po różnych czasopismach. Monografii regional­ nych jest bardzo mało,, obejmują one rzeźbę śląską, lubelską i z okolic Krosna. Większej pracy syntetycznej, która ujmowała by łącznie zagadnienie malarstwa, drzeworytu i rzeźby ludowej na terenie całej Polski, dotych­ czas nie posiadamy. Ukazały się natomiast dwie mniejsze, ale obejmujące całość, napisane w związku z „Wystawą Polskiej Sztuki Ludo­ wej", zorganizowaną w Krakowie, w roku 1948 przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Jak wynika z powyższego zestawienia, w za­ kresie monografii i publikacji materiałów ba­ dania polskiej sztuki ludowej zdziałano dotych­ czas stosunkowo dużo, niemniej wyniki dotych­ czasowe nie są zupełnie zadowalające. Okazuje się bowiem, że materiał zbierany i publikowany był niejako „na w y r y w k i " . Stosunkowo najle­ piej zbadana została Polska południowa, a zwła­ szcza Góralszczyzna, a poza tym Kaszuby, Kur­ pie, słabiej Lubelszczyzna, Krakowskie, a naj­ mniej Wielkopolska, Kujawy, Mazowsze, Pod­ lasie i Rzeszowskie. Nawet na terenach najle­ piej opracowanych, na każdym niemal kroku dostrzega się rażące luki. Na publikacje, o których powyżej pisałem, składają się obszerniejsze prace o charakterze monograficznym (np. Bożeny Stelmachow­ skiej „Sztuka Ludowa na Kaszubach" lub Mie­ czysława Gładysza „Zdobnictwo drzewne górali śląskich") jak i zbiory materiałów (np. E. Frankowskiego ^Malowanki"). W pracach monograficznych, zebrany ma­ teriał analizowany jest zwykle od strony for­ malnej, a wyjaśniany przy pomocy metody psy­ chologicznej. Historyczne naświetlenie mate­ riału, o ile jest uzwględnione, stosowane bywa zazwyczaj w skali zacieśnionej, ściśle do bada­ nego zagadnienia, bez uwzględnienia powiązań z innymi dziedzinami kultury, warunkami eko­ nomicznymi i społecznymi. Jeśli chodzi o wy­ czerpanie materiału, wartość monografii bywa różna. Ogólnie można powiedzieć, że i m większe terytorium geograficzne obejmuje praca, tym słabsza jest jej podbudowa przy pomocy mate­ riału faktycznego. Przyczyna leży w dawnej metodzie zbierania materiałów terenowych, która najczęściej polegała na osobistych bada­ niach autora. Gdy wyniki tych prac konfrontu­ jemy dziś z materiałem zebranym na tym sa­ mym obszarze metodą badań zbiorowych oka­ zuje się, że dawne prace opierały się na materia­ łach cząstkowych i wnioski na ich podstawie wysnuwane są zazwyczaj błędne. Z tego właśnie powodu nawet tereny, względnie zagadnienia, 12 które już zostały pod względem naukowym prze­ pracowane, powinny być zasadniczo poddane powtórnym, chociażby tylko kontrolnym bada­ niom. Prace w zakresie dokumentacji, prowadzone były w czasie międzywojennym, głównie przez muzea i uniwersyteckie zakłady naukowe. Archi­ wa zakładów naukowych, podczas wojny uległy przeważnie zniszczeniu lub rozproszeniu. Z archiwów muzealnych zachowało się archi­ wum Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem i archiwum Państwowego Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie. W tym ostatnim znajdują się nie wydane dotychczas dużej wartości materiały ilustracyjne z zakresu sztuki ludowej, zebrane przed laty 50 pod kierunkiem Seweryna Udzieli. Pewna ilość materiałów rękopiśmiennych i ilu­ stracyjnych znajduje się również w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w L u ­ blinie. Wynikiem powojennych badań terenowych jest bogate archiwum Sekcji Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, zawierające zbiory tkanin ludowych, wycinanek, barwnych kopii zdobionych mebli, haftów, okuć na wo­ zach etc. Archiwum uzupełnia bogaty zbiór fo­ tografii, obejmujących poza wyżej wymienio­ nymi zagadnieniami, również zdjęcia rzeźb, ma­ lowanych obrazów i drzeworytów. Z naszkicowanego na tym miejscu stanu ba­ dań nad polską sztuką ludową wynika, że do­ tychczasowy dorobek nasz na tym odcinku wy­ kazuje jeszcze poważne braki i sporo będzie trzeba włożyć pracy i zbiorowego wysiłku, aby je w możliwie szybkim tempie usunąć i luki powypełniać. Jednym z najpilniejszych zadań jest niewąt­ pliwie wypracowanie nowych, opartych na za­ sadach dialektycznego materializmu metod ba­ dania sztuki ludowej i stworzenia dla niej no­ wej definicji. Definicji, która zagadnienie sztu­ ki ludowej ujmowałaby nie od strony formal­ nej nie jako tak czy inaczej określony „styl lu­ dowy", ale jako zjawisko historycznie uwa­ runkowane, wyrosłe na tle klasowego zróżnico­ wania. Zarówno w opracowaniach, jak i w ba­ daniach terenowych trzeba będzie jak najści­ ślej uwzględniać momenty powiązań, zachodzą­ ce między zjawiskami sztuki ludowej, a innymi dziedzinami życia. Ze szczególną uwagą prze­ śledzić trzeba, w j a k i sposób na rozwoju sztuki ludowej zaważyły momenty kluczowe w dzie­ jach wsi, jak zniesienie pańszczyzny, a teraz z kolei moment uspołecznienia gospodarstw rol­ nych. Wypełniając luki w interesującej nas l i - �teraturze, należy dążyć do wydania nowocześnie opracowanego podręcznika polskiej sztuki lu­ dowej, który w formie syntetycznej obejmował­ by rzeczywiście całokształt tego skomplikowa­ nego zagadnienia. Prócz podręcznika o charak­ terze ogólnym, odczuwa się potrzebę monogra­ f i i , obejmujących poszczególne działy ludowej twórczości artystycznej np. tkactwa, ceramiki, meblarstwa, zabawkarstwa etc. Monografie ta­ kie, poza swoim znaczeniem czysto naukowym, odegrałyby doniosłą rolę w życiu praktycznym, służąc przemysłowi i miejskiej sztuce użytko­ wej. Oczywiście, ażeby nie popełniać błędów mi­ nionej przeszłości, prace syntetyczne muszą być oparte na możliwie najpełniejszych badaniach terenowych. I dlatego właśnie jednym z najpil­ niejszych zadań chwili bieżącej, jest zorganizo­ wanie na wielką skalę badań terenowych, ba­ dań, do których wciągnięte byłyby wszystkie zainteresowane instytucje oraz wszyscy pracu­ jący na polu sztuki etnografowie. W badaniach tych, należałoby uwzględnić przede wszystkim te tereny, które dotychczas zbyt mało, albo zu­ pełnie nie były przez etnografów badane i te, które na skutek szczególnie ostrego tempa urba­ nizacji zatracają cechy kultury tradycyjnej. Osią przedsięwziętej na wielką skalę akcji badawczej musi stać się jednolity plan, który w naszej dziedzinie przeprowadziłby trudne za­ danie zróżnicowania hierarchii potrzeb, syn­ chronizacji i korelacji wysiłków, podejmowa­ nych przez różne instytucje i osoby biorące udział w długo falowych badaniach sztuki lu­ dowej. Planu takiego dotychczas nie posiadaliśmy i mimo tego, że od zakończenia wojny minęło już lat parę, praca na interesującym nas odcin­ ku biegła w dalszym ciągu starym trybem od wypadku do wypadku. Sytuacja uległa zmianie od momentu utwo­ rzenia Państwowego Instytutu Sztuki, który jako jedno z podstawowych swych zadań posta­ wił zagadnienie planowania i realizacji szero­ ko zakrojonych prac badawczych we wszystkich dziedzinach sztuki. Obrazem dotychczasowego wysiłku Instytutu na odcinku badania twórczości ludowej jest, prowadzona w tej chwili akcja zbierania folk­ loru muzycznego, której zasięg obejmuje całą Polskę, a rezultatem, po kilku zaledwie miesią­ cach pracy są setki nagrań, ilustrujące twór­ czość muzyczną szeregu regionów etnograficz­ nych. Działalność zapoczątkowana szczęśliwie w dziedzinie ludowej muzyki, rozszerzana bę­ dzie w najbliższych czasach i na inne działy sztuki ludowej, a w szczególności na ludową plastykę. W ramach prac poprzedzających Kon­ gres Nauki, w związku z mającą się odbyć w je­ sieni Konferencją Podsekcji Historii Sztuki, wypracowują się w P a ń s t w . Inst. Sztuki obok innych, także plany organizacji naukowych ba­ dań w zakresie ludowej twórczości plastycznej. W planach tych szczególny nacisk położony zo­ stanie na zagadnienia metodologiczne i zmianę samego stylu dotychczasowej pracy naukowej, w której w miejsce dawnego systemu pracy jednostkowej, punkt ciężkości przełożony zo­ stanie na wysiłek zbiorowy, na pracę kolektyw­ ną. Zaplanowana zostanie organizacja przy­ szłych badań terenowych na obszarze całego państwa, oraz sposób opracowania nagromadzo­ nych tą drogą materiałów. Wypracowane plany po przedyskutowaniu w gronie fachowców, zgromadzonych na Kon­ ferencji Podkomisji Historii Sztuki, wejdą w stadium realizacji, której r y t m zostanie do­ stosowany do rytmu ogólnego Planu sześciolet­ niego. W ten sposób w ciągu kilku najbliższych lat Państwowy Instytut Sztuki pragnie nadro­ bić dotychczasowe braki w dziedzinie badań lu­ dowej twórczości artystycznej. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84efcadb4f2c304fea30832a1bb3be77.pdf 5e8b03d0f0ce3abde7f6415fd25cf2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4238 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3950 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN L U D O W A PAŃSTWOWEGO T R INSTYTUTU E A R T Y K U Ł Y Ś Ć SZTUKI : T E O R E T Y C Z N E Roman Reinfuss — Stan badań nad polską sztuką ludową. Julian Krzyżanowski •— Folklorystyka w za­ sięgu badań naukowo-literackich. O P R A C O W A N I A Jadwiga i Marian Sobiescy — Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychcza­ sowych badań. Roman Reinfuss — Orawski dom z wyżką. Agnieszka Dobrowolska — Meble ludowe zachodnio-pomorskie. Zofia Staronkowa •— Wskazówki do badania tkanin ludowych. Józef Vydra — Funkcja nieprzemakalności tkanin ludowych. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Piotr Greniuk —- Wystawa sztuki i przemysłu ludowego w Węgrowie. Blanka Kaczorowska — Pokaz zapaski ludowej w Piotrkowie Trybunalskim. E. A. Milsztein — Państwowe Muzeum Etnografii narodów Z S R R . К. P. — Chełmińska-Świątkowska J . Wycinanka łowicka. W. K. — Różycka M. B. Od ściegu do haftu. Instrukcje i kwestionariusze dla badaczy kultury ludo­ wej. Piotr Grzegorczyk — Plastyka ludowa Polski, bibliografia orientacyjna. ROK IV STYCZEŃ — C Z E R W I E C 1950 NR 1 — 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68883322dc19183a66bbc02c736d04e3.pdf 7b3580ec7b6c44b1740d98250231f0c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4245 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3957 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.6, z.1-6; s.74-92 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEGO W 7 я i inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, w wykonaniu Wydziału Kultury i Sztuki War­ szawskiej Wojew. Rady Narodowej oraz Spół­ dzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Wę­ growie odbyła się tam w czasie od 25 czerwca do 9 lipca 1950 r. wystawa sztuki i przemysłu ludowego. Wystawa była podzielona na dwie części — jedna z nich mieściła się w lokalu zajmowanym dziś przez Spółdzielnię, druga pomieszczona zo­ stała obok, w specjalnie na ten cel wybudowa­ nym baraku, który w przyszłości służyć będzie dla prac spółdzielni. Pierwsza część wystawy obejmowała prze- Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy wyk. w 1875 r. we wsi Orzeszówko, gm. Miedzna. 74 I PRZEMYSŁU WĘGROWIE PIOTR GRENIUK ważnie wyroby spółdzielni, przede wszystkim firanki i tkaniny, bo to jest jej specjalnością, kilkanaście okazów ceramiki (powiat węgrow­ ski ubogi w glinę garncarską, w tej gałęzi prze­ mysłu nie przoduje), figurki z ciasta tzw. „prostyńskie kozy". Tu również znajdywały się eks­ ponaty gotowej odzieży kobiecej i dziecięcej, uszyte z materiałów spółdzielni, przez P a ń ­ stwowe Liceum Odzieżowe w Warszawie. W tej części organizatorzy urządzili wzor­ cowy „kącik dla dzieci", z dziecięcymi mebel­ kami f i r m y „ŁAD", książkami i zabawkami oraz świetlicę-czytelnię. Tu również odbywała się sprzedaż wyrobów spółdzielni, a także ksią- Ryc. 2. Dywan, wyk. Leokadia Wrzosek, Lubiesza, gm. Olszew. wieś �Zarówno techniki, jak też materiału w odnie­ sieniu do potrzeb wsi współczesnej. Znajdywały się tam np. dwa warsztaty tkackie, jeden sprzed 85 laty, ze wsi Lipki, pry­ mitywny, wąski, drugi nowoczesny, szeroki, 0 mechanicznym przerzucaniu czółenka. W cza­ sie trwania wystawy przy jednym i przy dru­ gim tkały kobiety i każdy ze zwiedzających mógł stwierdzić naocznie, jak ciężki był trud tkania dawniej, a jak dziś, dzięki ulepszeniom, praca na nowym warsztacie jest o wiele lżejsza, a co najważniejsze jest sprawniejsza i znacz­ nie wydajniejsza. Ryc. S. Dywan, wyk. Feliksa Zdunek w 1890 wieś J arnica, pow. Wągrów. г., żek i zabawek dla dzieci oraz oddanych w komis przedmiotów jak — fartuchy, chusteczki, paski skórzane itd. Druga część wystawy obejmowała eksponaty w liczbie 336 sztuk, pochodzące z trzech powia­ tów Podlasia, z dziedziny tkactwa współczes­ nego i zabytkowego, w charakterystyczny dla tego regionu dełeń w kraty, spódnice, zapaski, dywany, chodniki itp., nieco ciekawych wy­ robów ludowych, muzealnej już dziś wartości, jak wyroby ze słomy tzw. „koszki" na ziarno i krupy, sprzęt domowy i gospodarski, trombity, wycinanki z opłatków, kilka okazów dawnego stroju kobiecego oraz współczesną odzież męską i kobiecą, szytą z materiałów wyrabianych bądź przez miejscową spółdzielnię, bądź przez ko­ biety na wsi. Rozwieszone na ścianach mapy, wykonane przez Mariana Adamkiewicza ilu­ strowały rozmieszczenie tkactwa i innych ro­ dzajów rzemiosła ludowego na terenie powia­ tów węgrowskiego, sokołowskiego i siedlec­ kiego. Ten podział, zastosowany może nie umyślnie, był na wystawie słuszny, bowiem wykazywał porównawczo postęp twórczości ludowej i jej przystosowywanie się do warunków, potrzeb i wymagań człowieka doby dzisiejszej. Nie był to jedynie pokaz starych eksponatów, już dziś historycznych, chociaż częstokroć pięknych i o dużej wartości artystycznej, ale na wysta­ wie pokazano, jak postępuje zmiana i rozwój Organizatorzy wystawy poszli jeszcze dalej. Aby wyraźniej ukazać postęp i rozwój życia na wsi, Spółdzielnia dostarczyła Państwowemu Liceum Odzieżowemu w Warszawie, ul. Górno­ śląska 31, 250 m różnych tkanin, z których uczennice, pod fachowym kierunkiem nauczy­ cieli zaprojektowały i wykonały ponad 60 róż­ nych modeli sukienek, spódnic, bluzek, fartu­ chów, płaszczy, bielizny pościelowej, roboczych kombinezonów dla robotników państwowych gospodarstw rolnych, stroju wycieczkowego, nakrycia głowy dla żniwiarzy (połączenie sło­ mianej plecionki z płótnem) itd. Wykonaną w ten sposób odzież prezentowały zebranej publiczności w dniu otwarcia wy­ stawy na specjalnym „pokazie mody" uczen­ nice w. w. Liceum. Ten sposób wiązania wy­ stawy z prezentacją wyrobów współczesnej techniki tkackiej, z pokazem nowych tkanin barwionych, deseniowych i ich zastosowaniem w dzisiejszej odzieży, w urządzeniu wnętrza mieszkalnego zarówno na wsi, jak i w mieście jest bardzo dobrze pomyślany, jeśli przypomnę, że niektórym podobnym wystawom wyraźnie go brakowało. Cóż bowiem z tego, że na wy­ stawie sztuki ludowej pokażemy stare, nawet piękne okazy, pochodzące 'z twórczości ludowej, jeśli jednocześnie nie uprzytomnimy szerokim rzeszom zainteresowanych, jak one w szeregu zmian przekształciły się do służby dnia dzisiej- • szego. Dziś jest dla nas jasnym, że różnica między wsią i miastem musi się zacierać. Po­ stęp i rozwój życia gospodarczego na wsi, wzra­ stający dobrobyt pracującego chłopstwa budzi coraz szersze pragnienia i dążenia do pogłę­ bienia dóbr kulturalnych. Wieś pragnie na równi z miastem współuczestniczyć w dorobku kulturowym Polski Ludowej, pragnie iść z p r ą ­ dem socjalizacji życia i na tej drodze widzi swoją przyszłość. Stąd każdy przejaw przemian w kierunku postępu jest nam wszystkim bliski 1 winniśmy go wspierać. 75 �Chłop pragnie widzieć rozwój techniki wśród przedmiotów codziennego użytku i ma do niej pozytywny stosunek. Cieszy się więc, gdy widzi, że rzeczy stare, wykonane w braku odpowied­ nich narzędzi ręcznie, prymitywnie, zastępo­ wane są dziś ulepszonymi, przydatniejszymi, choć z tamtymi mają łączność formy, ale przez swoją współczesną treść stają się inne, nowe. Ten bardzo dobry sposób ukazania prze­ szłości rzemiosła i sztuki ludowej w zestawieniu z dzisiejszymi osiągnięciami na tym polu, był na wystawie węgrowskiej przeprowadzony je­ szcze nieśmiało. Niektóre eksponaty muzealne nie miały odpowiedników, wyrosłych z pracy człowieka dzisiejszego. I tak np. ul pszczeli, wydłubany w kłodzie drzewa, pochodzący z Chojeczna Cesarzy, gm. Grębków, pow. Węgrów, a mający 110 lat, czy ul słomiany „koszka" z Sadolesia, gm. Sadowne, pow. Węgrów, jakie nam pokazano na wystawie, winny były rów­ nież mieć obok siebie ule dziś stosowane w ra­ cjonalnej pasiece, z nadstawkami, aby ujaw­ niały postęp, aby pouczały o korzyściach roz­ woju w tej dziedzinie, aby wśród chłopówpszczelarzy, bartników nie budziły niepotrze­ bnej łezki, że tamte ule były „piękne", „cie­ kawe", ale żeby pomogły i m dojść do wniosku, że ul słomiany czy kłoda były wyrazem za­ cofania gospodarczego wsi, jej prymitywu, biedy i nędzy, że postęp w każdej dziedzinie jest konieczny, bo przynosi udogodnienia, przy­ nosi człowiekowi pożytek. Jeśli nam mówią kierownicy wystawy, że ule takie są jeszcze dziś w użyciu w Tończy, gm. Starawieś i w Wierzbnie, gm. Ossówno, pow. Węgrów, to słuchamy tego z pewnym niepokojem, że gromady te przejawiają wyraźne zacofanie go­ spodarcze, że pszczelnictwo w nich jest prymi­ tywne i nie przynosi ich właścicielom odpowie­ dniego zysku, a czas i praca włożone przy takiej pasiece są zmarnowane. Nie należy jednak wy­ ciągać z tego mylnego wniosku, jakoby na ta•kich wystawach, jak w Węgrowie nie należy pokazywać rzeczy z lat dawnych. Przeciwnie, trzeba koniecznie, właśnie dlatego, aby zwiedza­ jącym pomóc śledzić za postępem życia na wsi. Potrzeba dyktowana jest i tymi względami również, że poprzez tego rodzaju wystawy wy­ ciągamy muzealne eksponaty niejako na świa­ tło dzienne i organizujemy dla nich właściwą opiekę. Oto np. do Węgrowa udał się pracownik Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach, który szereg eksponatów zakupił do zbiorów tego mu­ zeum. W ten sposób powędrowały do muzeum 76 Ryc. U. Pasiak, wyk. Stanisław wieś Wrotnów, pow. Kuta w 1949 г., Węgrów. — stara socha drewniana z Zawad, gm. Jaczew, pow. Węgrów, która będzie dowodem rewolucyj­ nych zmian, jakie w Polsce powrześniowej za­ szły w naszym rolnictwie, które na pola spół­ dzielni produkcyjnych i państwowe gospodar­ stwa rolne wprowadza traktory; stępa' nożna, również z pow. węgrowskiego ukazująca w po­ równaniu z dzisiejszymi młynami straszliwy mozół pańszczyźnianego chłopa, który w tym prymitywnym sprzęcie przygotowywał dla sie­ bie i swej rodziny krupy; do muzeum oddano też długie „trombity" — „ligawki" pochodzące z Górek Grubaków, gm. Jaczew i Wilczogąb, gm. Sadowne, pow. Węgrów oraz z gminy Ster­ dyń, pow. Sokołów. Chłopi, którzy posiadają tego rodzaju ekspo­ naty, jeśli się o nie zwrócą organizatorzy wy­ staw, winni je chętnie dostarczać, gdyż w ten sposób wystawy nasze będa miały możność po­ glądowego pokazania zaszłych zmian gospodarczo-ekonomicznych na wsi, a w wypadku, gdy któryś z eksponatów ma wartość muzealną, winni go za odpłatą, czy bezinteresownie prze­ kazywać do muzeów etnograficznych, aby je w ten sposób wzbogacić o dowody życia i pracy przeszłych pokoleń. Właściwe zastosowanie znalazły piękne, choć skromne fartuszki podlaskie z dyskretnymi, drobnymi, kolorowymi paseczkami, których na wystawę dostarczyły — Aleksandra Sobieska z Orzeszówki, Stanisława Pielech z Wólki Mie- �dzyńskiej i Helena Supeł z Wrotnowa, gm/ Miedzna, pow. Węgrów oraz Maria Biernacka z Wyrozęb Konaty i Janina Główko z Paderewki, gm. Sterdyń, pow. Sokołów. Płócienne tkaniny, z których uszyto fartuszki, posłużą jako wzór dla produkcji lnianych materiałów odzieżowych, wykonywanych przez Spółdzielnię. Takie wyzyskanie dawnych tkanin do współ­ czesnej produkcji jest normalnym zjawiskiem i w łańcuchu przemian koniecznym. Bardzo ciekawymi eksponatami na wystawie w Węgrowie były wycinanki z opłatków, zwane na Podlasiu „kolędy". Pochodzą one z Górek, gm. Jaczew, pow. Węgrów, a wycinały je He­ lena Górska i Czesława Rowicka. Sztukę tę po­ siadają również mężczyźni, a jednym z nich, którego prace były na wystawie, jest Franci­ szek Salach ze wsi Dzięcioły Bliższe, gm. Ster­ dyń, pow. Sokołów. Wycinanki te, bardzo deli­ katne w rysunku, bogate w ornamencie, w kształcie rozet, wielkości mniej więcej dużego talerza związane były z obrzędem świąt godnich. Choinki w tych stronach Podlasia, w końcu ubiegłego stulecia i w dwudziestych latach bieżącego na wsiach nie były znane, „Jsolędy" zatem, zawieszone na nitce u sufitu były swego rodzaju odświętną ozdobą izb wiej­ skich. Do całości omawianych eksponatów na­ leży jeszcze wymienić realistyczne rzeźby w drzewie, wykonane przez Stanisława Bajdeckiego, ze wsi Bujały Gniewosze, gm. Sabnie, pow. Sokołów. Rzeźby te są zazwyczaj małe, zrobione z jednego lub kilku kawałeczków drewna, barwione. Drewniane ptaszki i zwie­ rzęta Baj decki ego są zgrabne, a jego dokładna, precyzyjna technika wskazują na nieprzeciętne zdolności autora, którym należałoby się bliżej zainteresować, a umiejętności jego dalej kształcić. Dla całokształtu opisu wystawy sztuki i prze­ mysłu ludowego w Węgrowie, trzeba koniecznie osobno poświęcić nieco uwagi dla omówienia działalności Podlaskiej Spółdzielni Sztuki i Prze­ mysłu Ludowego, która z jednej strony była organizatorem i gospodarzem wystawy, z dru­ giej zaś, na tle jej prac, możemy bliżej zorien­ tować się o przyszłości naszego rzemiosła ludo­ wego i o jego najbardziej prawdopodobnym kierunku rozwojowym. Spółdzielnia pracuje od roku 1946 i w tej chwili zrzesza około 300 członków; przeważnie kobiety (jest kilku mężczyzn), bezrolne lub małorolne, spośród których ponad 100 należy do Związku Zawodowego. Przez przyjęcie spół­ dzielczej formy pracy, powstał nie tylko rzutki warsztat pracy dla wiejskich rzemieślników, którym Spółdzielnia ułatwia nabycie surowców i umożliwia opłacalny zbyt wyprodukowanych towarów, ale również zapewnia członkom związ­ ku zawodowego bezpłatne leczenie, potrzebują­ cym udziela pożyczek i zapomóg. Rozbudzono również wśród zrzeszonych życie społeczne, oświatowe i kulturalne. Co dwa tygodnie człon­ kowie spółdzielni zbierają się w swojej świe­ tlicy, gdzie odbywają się fachowe wykłady £ po­ gadanki, śpiewy, gry i zabawy. Spółdzielnia, której dewizą jest hasło — „Własnymi rękami wypracujemy naszą przy- 77 �szłość" — ma na celu, w oparciu o surowiec wiejski i fabryczny, w oparciu o warsztaty tkackie własne i indywidualnych właścicieli, czerpiąc wzory z bogatej tradycji tkackiej na tym terenie — rozwinąć na zasadach kolek­ tywnej, zespołowej pracy produkcję tanich tka­ nin, firanek dla świata pracy. Ambicją Spół­ dzielni jest, aby jej produkcja nosiła charakter piękna, estetyki, aby przez zastosowanie nowo­ czesnych warsztatów, praca była zarazem spra­ wna, by czyniła trud człowieka lżejszym i wy­ dajniejszym. W ciągu dwuletniej praktyki członkowie Spółdzielni opracowali normy pracy i wprowa­ dzili między sobą współzawodnictwo. Normy te są następujące: ' l . siatkarka — ma wykonać w ciągu miesiąca, przy normalnych zajęciach domowych 3 szt. siatki w rozmiarze 3 X 3 m, 2. poszywaczka — winna w ciągu miesiąca po­ szyć wzorem ozdobnym 9 firanek, 3. tkaczka — winna w okresie miesiąca utkać z przędzy fabrycznej 30 m tkaniny, albo z przędzy ręcznej 40 m, albo płótna grubego 50 m, albo chodnika 60 m, 4. tkaczka tkająca w deseń — winna w tymże okresie czasu utkać — wąskiej tkaniny 30 m, szerokiej 25 m. Wyznaczono nagrody — przodownik pracy otrzymuje 8 tys. złotych, I nagroda wynosi 6 tys. zł, I I — 5 tys. zł, I I I — 3 tys. zł. Oprócz tego przyznawane są nagrody w wysokości 200 zł za ciekawsze pomysły zdobnicze. W dniu 1 maja 1950 r. rozdano członkom Spółdzielni — I nagród 19, I I — 11 i I I I — 12. Przodownikami pracy s ą : Helena Salach z żeleźnik, gm. Miedzna, która już drugi rok z rzędu przoduje w pracy w gru­ pie produkcyjnej siatkarek, osiągając 155% normy. Zuzanna Konik, poszywaczka, z Woli Orzeszowskiej, gm. Miedzna, artystycznie uzdol­ niona 134%, Feliksa Rosa 110%, Marianna Kłos, technik tkacki, jedna z założycielek Spółdzielni. Dzięki pracy w Spółdzielni wykształciła córkę w Liceum Odzieżowym w Warszawie. Nie obce są również cełonkom Spółdzielni sprawy racjonalizatorstwa. Frędzlarka Maria Bujnowska, dzięki swemu pomysłowi, zastoso­ Fotografie 78 wykonał wanemu przy dorabianiu frędzli do firanek za­ robiła w ciągu roku 42 tys. złotych, nie odrywa­ jąc się od swych normalnych, codziennych zajęć. W regulaminie Spółdzielni znajduje się nast. punkt, odnośnie pracy społecznej członków — „czy przez swoją pracę oddziaływuje dodatnio na swoją rodzinę, na otoczenie". — Widać, że i to zagadnienie żywe jest wśród członków Pod­ laskiej. Spółdzielni, skoro 27-letnia, bezrolna chłopka Jadwiga Kuśmierczykowa uzyskała ty­ tuł przodownika pracy w t y m zakresie. Ona pierwsza, mimo przesądów kobiet wiejskich, od­ była poród w szpitalu, a w swojej okolicy, wśród tamtejszych rzemieślników jest żarliwą propagatorką pracy zespołowej, kolektywnej. Słusznymi są przeto usiłowania, aby rozwój spółdzielczych warsztatów tkackich, firankarskich obejmował coraz szersze grono rzemieśl­ ników wiejskich, aby w oparciu o zespołowe formy pracy mogli oni z korzyścią dla siebie wykonywać swe rzemiosło, ale żeby jedno­ cześnie nie starali się naśladować fabryk lub z nimi konkurować. Byłoby to nonsensem. Są to dwie różne, choć pokrewne sobie dziedziny, które winny się tylko uzupełnić. Pierwszeństwo fabryk jest w t y m względzie konieczne. Nie wydaje m i się przeto słusznym stanowisko Scholastyki Chrupkowej ze wsi Poszew ki, po­ wiatu węgrowskiego, która utkała materiał na garnitur dla swego męża (numer katologu wy­ stawy 90). Przecież fabryka robi to znacznie lepiej i szybciej. Zgódźmy się, że może to być praca pojęta amatorsko, dla przyjemności, n i ­ gdy jednak nie może być zasadą w dalszym roz­ woju Spółdzielni. T Szereg eksponatów znajdujących się na wy­ stawie uzyskało nagrody bądź dyplomy uznania. Ogółem nagrodzono 98 osób, pośród których rozdzielono 566 tysięcy złotych. Ponadto na za­ rządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki każdy wystawca otrzymał 1.000 zł nagrody za udział w wystawie. Zorganizowane w dniu otwarcia wystawy występy artystyczne zespołów młodzieżowych z okolicznych wsi były celowym uzupełnieniem jej artystycznego charakteru, co nie umniej­ szało wystawie znaczenia społeczno-gospodar­ czego, które było jej głównym zadaniem. Stefan Deptuszewski. �Ryc. 1. Dwie osiemdziesię­ cioletnie staruszki Marianna Krus z Komornik i Marian­ na Mękarska z Bogusławie pow. piotrkowski, nagrodzo­ ne pierwszymi nagrodami za najbardziej typowe za­ paski. W W POKAZ ZAPASKI L U D O W E J PIOTRKOWIE TRYBUNALSKIM dniach od 2 do 16 lipca br., odbył się w Piotrkowie Trybunalskim pokaz zapasek re­ gionalnych, powiatów piotrkowskiego i radom­ szczańskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury i Sztuki Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i ekspozyturę Łódzkiej Cen­ trali Przemysłu Ludowego i Artystycznego. BLANKA KACZOROWSKA Wystawa zgromadziła 100 eksponatów w po­ staci różnorodnych zapasek, pochodzących sprzed kilkudziesięciu lat jak i współczes­ nych. Wypożyczono je od kobiet wiejskich ze wsi należących do w. w. powiatów, j a k : Bogusławice, Żarnowica, Komorniki, Podolin, Ręko­ rej, Uszczyn, Czarnocin, Konary, Masłowice, Pacierzów, Zawada. 79 �Ryc. 2. Zapaska ze wsi Rękorej, gm. Podolin, pow. piotrkowski, wyk. w roku 1905 przez Janinę Bednarek (I nagroda). Ryc. 3. Zapaska ze wsi Bogusławice, pow. piotrkowski, wyk. w 1908 r. przez Mariannę Pękarską (I nagroda). Zapaski zebrane na wystawie wykazały wy­ sokie wartości artystyczne samorodnej twór­ czości ludowej w zakresie tkactwa, tak bardzo charakterystyczne dla tych regionów. T y m nie­ mniej nie brakowało t u okazów, na których wy­ raźnie widoczne były wpływy „mody" łowickiej, zarówno w układzie pasów wełniaka, jak i ich zestawieniu kolorystycznym. W powiecie piotrkowskim, dominującym ko­ lorem jest „ p ą s " (cynober), na którego tle rozłożone są symetryczne, rytmicznie powtarza­ jące się zespoły barwnych prążków (pasków), ułożonych koncentrycznie, po obu stronach je­ dnego środkowego. Zapaski starsze posiadają prążki drobniej­ sze (ryc. 1, 2, 3 ) , w nowszych zaś, stają się one coraz bogatsze (ryc. 4 ) . Rozwój ich wykazuje tendencję k u rozbudowywaniu owych poszcze­ gólnych grup (zespołów) pasków, które dla urozmaicenia prostych, pionowo biegnących kolorowych nitek tkaniny, przybierają formę „ząbków", na skutek wprowadzenia odmiennej techniki tkackiej, przy pomocy tzw. „deski" (deseczka tkacka). Technika ta wprowadza „przetykania" na przemian powtarzających się kolorów i wnosi bogaty element dekoracyjny do prostej zdawałoby się tkaniny (ryc. 5, 6). Zapaska radomszczańska jest skromniejsza, utrzymana w tonach ciemniejszych. Mniej spo­ tyka się tu „przetykań", a ewolucja układu i kolorów wykazuje analogię z zapaską piotr­ kowską (ryc. 7, 8, 9 ) . Obydwa typy zapasek charakteryzuje ograni­ czona ilość kolorów, zamykająca się w ramach 4 — 7 barw j a k : pąsowy, czarny, szafirowy, zielony, biały, fioletowy i bordo. Barwa biała występuje jako nikła prążka, wykonana w weł­ nianym wątku, bawełną. Zapaski współczesne odznaczają się większą rozpiętością kolorysty- �czną a także różnią się od starszych pod wzglę­ dem samego układu pasków, które upodabniają je do wzorów stosowanych w Łowiczu. Prócz wprowadzenia nowych kolorów (żółty, różowy, niebieski), daje się zauważyć użycie kilku odcieni w zakresie jednego koloru, np. cztery odcienie zielonego, kilka odcieni żółtego, aż do pomarańczowego, różowego do amarantowego itp. Zapaska zatraca wtedy swą kolory­ styczną intensywność, a staje się miejscami nie­ mal pastelowa. Zespoły pasków komponowane są „tęczowo", tworząc szereg niesymetryczny od jasnego odcienia do ciemnego. Owe zespoły poszczególnych pasków nabierają zarazem co­ raz większej szerokości, tworząc tzw. „długie mody". Nowe te układy pasków wprowadzane są w zapasce na przemian z dawnymi, symetrycz­ nymi układami (ryc. 6), a przestrzeń między nimi wypełnia tło. W latach ostatnich zaczął coraz silniej wy­ stępować w tkaninie kolor biały, a na wystawie znalazła się nawet zapaska wykonana na białym „dnie" (tle), zrobiona w roku 1949 (ryc. 7). Należy zwrócić uwagę na to, iż województwo łódzkie wyróżnia się z terenu całej Polski bar­ dzo żywą po dziś dzień tradycją tkactwa i stroju ludowego i że w jego obrębie istnieją ośrodki, które zaznaczają się w ludowej twórczości arty­ stycznej szczególnie silnie, promieniując sze­ roko na okoliczne regiony. Ową dominantę kulturową o bardzo odręb­ nym charakterze stanowią Łowickie i Opoczyń­ skie, których zasięg odnośnie wpływów w tka­ ninie trudny jest w chwili obecnej do uchwy­ cenia. Wskazują na to nowsze eksponaty, ze­ brane z innych stron województwa, mające pe­ wne cechy wspólne z wzorami łowickimi i opo­ czyńskimi. Ryc. S. Zapaska ze wsi Zalesie, gm. Uszczyn, pow. piotr­ kowski, wyk. w roku. 1934 przez Helenę Kulbat (IV nagroda). Ryc. 7. Zapaska na białym „dnie" ze wsi Boguslawice, pow. piotrkowski, wyk. w roku 19Ą9 przez Mariannę Kaimierczak (III nagroda). Ryc. 8. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w roku 1915 przez Kordulę Miechoń. Ryc. 9. Zapaska ze wsi Pacierzów, gm. Konary, pow. radomszczański, wyk. w r. 1910 przez Kordulę Michoń. 81 �Ryc. 10. Zapaska ze wsi Zawada, gm. Konary, pow. ra­ domszczański, wyk. w roku 1915 przez Wiktorię Bo­ rowik (I nagroda). Zagadnienie tych naleciałości w tkaninie piotr­ kowskiej i radomszczańskiej poruszył i omó­ wił w prelekcji wygłoszonej na terenie wystawy do zebranych na niej kobiet wiejskich, prof. Chwalisław Zieliński, jeden z organizatorów tej imprezy. Zdaniem prof. Zielińskiego (zajmują­ cego się między innymi opracowywaniem strony artystycznej tego okręgu), należałoby wyrugo­ wać z terenu obce, szczególnie łowickie wpływy, przez co doprowadziłoby się do oczyszczenia tutejszej twórczości tkackiej z niewłaściwych, jego zdaniem, elementów układu i skali barwnej. Jako najlepsze z wystawionych na pokazie wyróżnione zostały nagrodami pieniężnymi te zapaski, które wykazały jak największą ostroż­ ność ich twórców w stosunku do obcych „zawidzianych" wzorów, a które świadczyły o zacho­ waniu miejscowej tradycji w sposobie kompo­ nowania zespołów poszczególnych pasów i prąż­ ków. Zapaski odbiegające pod względem artystycz­ nym od wzorów starszych, zawierające nowe motywy układu i bogatsze zastosowanie kolo­ Fotografie 82 wykonał rów, wskazujące na wpływy obce — zostały w nagrodach pominięte. Zbyt rygorystyczne stanowisko j u r y w trak­ towaniu tkanin, odbiegających od starych wzo­ rów, moim zdaniem, jako antydialektyczne — jest niesłuszne. Sztuka ludowa jest tworem żywym i ustawicz­ nie zmiennym. Zmienność ta, jako zjawisko na­ turalne i konieczne, nie może być hamowana przez sztuczne petryfikowanie form dawniej­ szych, które zresztą były też tylko jednym z eta­ pów rozwojowych. Nagród pieniężnych rozdano 45 na łączną sumę 200.000 zł, wyasygnowaną przez Minister­ stwo Kultury i Sztuki, a także 25 nagród po 2000 zł, przez Centralę Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Prócz tego poszczególnym osobom jak i urzę­ dom gminnym wręczono szereg dyplomów i l i ­ stów pochwalnych, zarówno za pomoc i zrozu­ mienie ważności oraz doniosłości zorganizowa­ nia wystawy, jak i za pielęgnowanie tradycji ludowych w noszeniu i popieraniu stroju regio­ nalnego. Omówiona tu wystawa poprzedza jesienny konkurs tkaniny ludowej, mający się odbyć w Łodzi, na którym pokazane będą prace obec­ nie wykonywane przez kobiety wiejskie. Na zakończenie podkreślić należy skromną wprawdzie, ale pomysłową i dowcipną ekspo­ zycję wystawy, gdzie zapaski po prostu rozmie­ szczono na poręczach krzeseł, przez co w bardzo prosty i plastyczny sposób udostępniono je zwiedzającym. Wystawa ta dała możność zaznajomienia się nie tylko z tkactwem ludowym tych stron, ale także z pracami tkackimi spółdzielni pracy „ R u n o " w Wolborzu, powiatu piotrkowskiego, która wystawiła swoje samodziałowe tkaniny, wykonane w oparciu o tutejsze oryginalne wzory ludowe. Ludwik Żukowski. �PAŃSTWOWE MUZEUM E T N O G R A F I I N A R O D Ó W ZSRR Tłumaczenie z rosyjskiego: Sowietskaja Etnografia nr 1, 1950 r. Przekład: Zofia Turska. E. A. MILSZTEIN W 1948 r. po siedmioletniej przerwie, Mu­ sterna koronka wzbudza zachwyt zwiedzają­ zeum znowu zostało otwarte dla zwiedzających, cych, którzy utwierdzają się w przekonaniu, że W nowoodbudowanych salach odbyła się w dniu bogactwo sztuki ludowej, sięgającej swymi ko­ 15 lipca 1948 r. inauguracja wystawy — rzeniami w daleką przeszłość, osiąga obecnie, „Sztuka ludowa i regionalne stroje narodów sło­ w warunkach radzieckich, swój niebywale wy­ wiańskich". Myśl przewodnią, wyrażającą ideo­ soki poziom. wy kierunek wystawy, zaczerpnięto z następu­ Szeroko reprezentowane są na wystawie na­ jących słów Stalina, wypowiedzianych z okazji rodowe stroje północnych, południowych i cen­ przyjęcia rządowej delegacji Finlandii: tralnych regionów. Obok archaicznych kolekcji „Ludzie radzieccy kierują się tym przekona­ Muzeum, przedstawiono odzież wyprodukowaną niem, że każda narodowość, bez względu na w ostatnich latach. liczebność, posiada swoje odrębne cechy, swoją W salach tych wystawiono także ceramikę, specyfikę, jej tylko właściwą — różną od spe­ koronki, hafty i malaturę na drzewie. Spośród cyfiki innych narodów. Te cechy odrębne sta­ malatur olejnych zaprezentowano różnorodną nowią ten wkład, j a k i wnosi każda narodowość technikę, stosowaną przez poszczególne ośrodki: do wspólnej skarbnicy światowej kultury, uzu­ Msterę, Fedoskin, Chołujew i Paleks. Paleszapełniając j ą i wzbogacając". nie przedstawili cały szereg szkatułek, z ilustro­ Bogate zbiory Muzeum pozwoliły przedstawić wanymi cytatami z bajek Bazowa j a k : „Ka­ różnorodne dziedziny sztuki ludowej: ruskiej, mienny kwiatek" i inne. Mistrz ich D. N . Butobiałoruskiej, ukraińskiej, jak również zacho­ r i n w ciągu całego roku pracował nad stworze­ dnich i południowych Słowian. niem obrazu o treści następującej: „Towarzysz Trzy pierwsze sale poświęcono ruskiej sztuce Stalin wznosi toast na cześć rosyjskiego na­ ludowej. Wystawiono tu zabytkową i współ­ rodu" — osiągnął przy tym efekt nadzwy­ czesną rzeźbę — wspaniałe rzeźby w korze czajny. Obraz przedstawia, w kompozycji złożo­ brzozowej — a wśród nich ulubiona postać nej, właściwej dla sztuki Paleszan, różne sceny wodza narodów Z.S.R.R. towarzysza Stalina, z wielkiej, narodowej wojny. W barwnej formie widoki Kremla, bohaterskie sceny wojenne i kolorycie autor zgrał umiejętnie, wiernie prze­ A r m i i Radzieckiej. Wśród eksponatów w tym kazał patos i prostotę radzieckich ludzi, którzy dziale wyróżnia się wyrzeźbiona w jednej bryle na zew tow. Stalina bohatersko pracowali na brzozy grupa zatytułowana: „Wiejscy delegaci tyłach frontu, zmagali się w bitwach, aby przy­ u W. I . Lenina". Z dużym odczuciem wydobył bliżyć godzinę zwycięstwa nad bestialskimi, fa­ z niej artysta-samouk Tierentjew nastrój bez­ szystowskimi hordami. W środku obrazu wielki pośredniej pogawędki wielkiego wodza Lenina Stalin w otoczeniu swych współbojowników: z chłopami. Z bogatej kolekcji chołmogórskich Mołotowa, żdanowa, Kaganowicza, Mikojana, rzeźbiarzy wyróżnia się swą misterną robotą Berii, marszałków Związku Radzieckiego, sta­ kubek, wykonany przez młodego rzeźbiarza ra­ chanowców, inżynierów — wznosi toast na cześć dzieckiego tow. Sztanga. rosyjskiego narodu. Kubek ten, wykonany z kła mamuta, przed­ stawia wielkich wodzów rosyjskich: Aleksan­ Z lewej strony widnieje szereg scen charak­ dra Newskiego, Dymitra Pożarskiego, Aleksan­ teryzujących bohaterstwo i całkowite oddanie dra Suworowa i Michała Kutuzowa. się radzieckich ludzi swej socjalistycznej Ro­ Z zamiłowaniem i uparcie pracował nad nim dzinie. Tu utrwalono legendarne zmaganie Alek­ Sztang w ciągu 13 miesięcy. Jego ażurowa, mi- sandra Matrosowa, przykrywającego własną 83 �piersią lufę wrażego karabinu, bohaterskie wy­ siłki sewastopolskich marynarzy na Małachowym Kurhanie i partyzantów na głębokich ty­ łach wroga. Radziecka Armia, uzbrojona w no­ woczesną technikę: tanki, samoloty, „katiusze" kieruje swoje ostatnie uderzenie w gniazdo nie­ mieckiego faszyzmu — Berlin. Pod naporem radzieckich wojsk zmykają w bezładzie nie­ mieccy faszyści; płonie Reichstag. Salwy zwy­ cięstwa na tle Kremla i Admiralicji — głoszą narodowi dziejowe zwycięstwo. Jednocześnie z tymi wojennymi zmaganiami odbywa się gi­ gantyczna praca na tyłach wojsk. Zakłady przemysłowe, elewatory, szyby mówią o poten­ cjale rozbudowy gospodarczej na Uralu, Sy­ berii, Kazachstanie. Obraz wykonano na planszy z papier-mache. Jak objaśniał Butorin złożyło się na nią 120 ar­ kuszy brunatnego, drzewnego kartonu, sklejo­ nego klajstrem z pszenicznej mąki. Płaty spra­ sowanego kartonu przesuszono, napuszczono olejem i znowu suszono, a potem politurowano w stolarni. Po należytym wygładzeniu, grunto­ wano gliną zmieszaną z sadzą, czyszczono szmerglem, lakierowano i ostatecznie dosu­ szano. Wówczas dopiero można było przystąpić do malowania. Praca Butorina wywołuje duże zainteresowanie zwiedzających i wysoką ocenę. „Człowiek z natury swojej jest a r t y s t ą " — mówił wielki pisarz rosyjski M . Gorkij. To twierdzenie znajduje swój pełny wyraz na wy­ stawie ukraińskiej sztuki ludowej. Tu przede wszystkim rzuca się w oczy wspaniałe malar­ stwo ścienne, wykonane przez mistrzynie z ludu, a w ich rzędzie i mistrzyń radzieckich (Pawlenko i innych) kontynuujących i rozwijają­ cych tradycje tej sztuki, boga,to zademonstro­ wanej na wystawie. Z jakim przejęciem hafciarki ukraińskie wyszywały ręcznik — przed­ stawiający Kreml — symbol wielkiego zbrata­ nia narodów Z.S.R.R., ażeby go złożyć w darze wielkiemu przyjacielowi ukraińskiego narodu — Stalinowi, widać to na wystawionym w Mu­ zeum egzemplarzu ręcznika. Haft na nim roz­ wiązano w tradycyjnych motywach królewickich mistrzyń. W dziele przedstawiono szereg eksponatów żywcem wyjętych z kolorytu epoki uwiecznionej w dziełach Gogola. Tu bogata na­ rzuta, tam kwietny oczepek (przybranie głowy) i świtka i szara czapka i żupan i fujarka, wszystko co utrwala Gogol w swoich powieś­ ciach rodzajowych — a zwłaszcza w powieści: „Wieczór na futorze w pobliżu Dikanki". Na wystawie wykazano nie tylko różnorod­ ność ludowej sztuki, ale i etnograficzną spójnię 84 słowiańskich narodów. Tematowi temu poświę­ cono centralną salę, gdzie umieszczono ekspo­ naty nie tylko Rosjan, Białorusinów, Ukraiń­ ców, ale i Bułgarów, Czechów, Słowaków i in­ nych słowiańskich narodów. Ta wspólnota w stroju, w ozdobach nie jest bynajmniej przy­ padkową, na równi z danymi archeologicznymi, lingwistycznymi i historycznymi jest ona do­ kumentem pobratymstwa słowiańskich naro­ dów na czele z Z. S. R. R. Mieszkańcy Leningradu z dużym zaintereso­ waniem odwiedzają Muzeum. Wielu z nich było świadkami tych dni, gdy faszystowscy barba­ rzyńcy zrzucali zapalające bomby i ostrzeliwali Muzeum. „Ja, żywy świadek zniszczeń Państwo­ wego Muzeum Etnografii, dokonywanych ręką hitlerowskich bandytów w ciągu minionych lat wielkiej, narodowej wojny. Nie udało się ban­ dytom zniweczyć cennego dorobku narodowego. Na wystawie wybijają się nowe okazy ludowej twórczości, a wśród nich rzucają się w oczy prace paleskich majstrów, które swym kolory­ tem i formą zniewalają wzrok każdego ze zwie­ dzających" — pisze Chramów w księdze pa­ miątkowej Muzeum, a znowu inny (tow. Korniłow) dodaje: „Dzięki za doznaną twórczą ra­ dość". Z początkiem kwietnia 1949 otwarto w Mu­ zeum nową w y s t a w ę : „Produkcja dywanów wśród narodów środkowo-azjatyckich". M . I . Kalinin kiedyś powiedział, że „sztuka ludowa jednego z narodów Związku Radziec­ kiego jest serdecznie bliską drugiemu naro­ dowi". Z dużym więc zainteresowaniem oglądają mieszkańcy Leningradu wystawę i zaznajamiają się z pięknymi wzorami kunsztu kobierniczego, wypracowanymi przez bratnie narody. W okre­ sie władzy radzieckiej jeszcze bardziej rozwinął się ten przemysł wśród republik środkowo-azja­ tyckich. Na miejscu honorowym wystawy umieszczono wielki kobierzec — portret W. I . Lenina, a obok mapę republik Środkowej A z j i oraz kronikę rozwoju przemysłu dywanowego wśród tych na­ rodów. Przedstawiono tam wyroby kobiernicze Uzbeków (dywany i „koszmy", manekiny wy­ obrażające Uzbekanki przędzące i czeszące w e ł n ę ) ; wyrób dywanów, wzorzystych „ko­ szem" i „czcij" u Kirgizów; obróbkę wełny i folowanie „ko.szem" w Kazachstanie; a szcze­ gólnie bogato przedstawiają się na wystawie wyroby tkackie Turkmenii. Przedstawiono tu j u r t ę turkmeńską z pełnym wyposażeniem i wszechstronnym wykorzystaniem produktów tkackich w życiu codziennym (kobierce do sie- �dzenia. wojłoki okrywające jurtę, chodniki, f i ­ systematycznej działalności Muzeum. Kolekcje ranki itd.)- Kobierce występują tu jako nie­ Muzeum wymagają bowiem stałej odnowy. odłączna część składowa kompleksu bytowania W związku z tym, w r. 1948 zorganizowano życiowego Turkmeńczyka. przez pracowników naukowych Muzeum szereg Mistrzowie turkmeńscy — często poszukują ekspedycji badawczych do następujących repu­ tematyki dla swych dywanów w ojczystych sce­ blik i regionów: do Mordawskiej, Marijskiej nach rodzajowych, jak np. „Przewożenie zaślu­ i Tatarskiej A. S. R. R. wyjechała T. A. K r i u bionej do domu męża", „Najeźdźca Turkmeń- kowa, do Kirgijskiej S. R. R. — S. M . Lejkiski" itd. nowa, do Kabardyńskiej i Północno-Osetyńskiej W okresie rządów radzieckich przemysł ręko­ A. S. R. R. — E. N . Studencka i Ł. F. Winodzielniczy, dywanowy osiągnął tu swój rozkwit. gradowa i do Ziemi Kurskiej — T. S. Wja­ Pojawiły się nowe motywy. Na wystawie umie­ zowska. szczono wielki dywan — panneau — przedsta­ Od 15 lipca 1948 r. do 1 stycznia 1949 r. Mu­ wiający „Braterstwo narodów Z. S. R. R.". Pod zeum odwiedziło 30.000 osób. sztandarem, na którym wy tkano portrety Lenina W końcu 1948 r. zapadła uchwała Rady Mini­ i Stalina, zebrali się radośnie przedstawiciele strów, o przekazaniu zbiorów Moskiewskiego różnych republik, symbolizując jedność i nie­ Muzeum Narodów Z. S. R. R. — Muzeum Etno­ rozerwalną więź narodów Z. S. R. R. graficznemu w Leningradzie i przemianowaniu Jednocześnie z rozwojem życia społecznego go na: „Państwowe Muzeum Etnografii Naro­ Turkmenii, dywany weszły i do pomieszczeń dów Z. S. R. R. W ciągu drugiego półrocza społecznych, jak klubów, czytelni; na wystawie 1948 r. odbywało się przekazywanie zbiorów zademonstrowano „czerwoną czajchanę", ozdo­ Moskiewskiego Muzeum Z. S. R. R. Muzeum bioną kobiercami. Wszędzie one zdobią i pod­ w Leningradzie; w ten sposób powstało tam je­ noszą poziom życia codziennego. dyne, reprezentacyjne Muzeum narodowe, Współczesne dywany są wyrabiane w głów­ wspólne dla całego Z. S. R. R. nych artelach tkackich Aszchabadu, Taszkientu, Zbiory Moskiewskiego Muzeum gromadzono Alma-Ata i innych. w ciągu 100 lat. Weszły doń zbiory galerii DaZnacznie podniosła się obecnie liczba węzłów szkowskiej i Rumiancewych, kolekcje zebrane na 1 m , co jest miernikiem kunsztu; jeśli przez rosyjskich uczonych po rewolucji paź­ przedtem na 1 m turkmeńskiego dywanu wy­ dziernikowej oraz uzupełniają je kolekcje zbie­ padało 80—120 tysięcy węzłów — to teraz liczba rane przez współczesnych uczonych, członków ta dochodzi do 400 tysięcy. Tego poziomu dy­ Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R.: wany przedstawiono właśnie w przeważającej S. P. Tołstowa, M . G. Lewina i innych. części na wystawie. Obecnie Zarząd Muzeum przystąpił do orga Jeśli chodzi o pracę naukowo-badawczą, pro­ nizowania stałych wystaw. Rozpracowano już wadzoną przez Muzeum w r. 1948, to ta łączyła projekty wystaw dla narodów zawołżańskich się ściśle z odbywającymi się wystawami i po­ oraz północnego Kaukazu. Plany, wytypowa­ legała w pierwszym rzędzie na syntetycznym nych do otwarcia wystaw, zostały poddane oce­ opracowywaniu wystawionych eksponatów. nie przedstawicielom Marijskiej A. S. R. (Auto­ I tak: A. J. Dujsburg opracował temat: „Ele­ nomicznej Socjalistycznej Republice), Kabar­ menty wspólne w strojach narodów słowiań­ dyńskiej A . S. R. R. i Udmurckiej. skich"; T. S. Wjazowska: „Zmiany w rosyjskim Te wystawy zostaną otwarte już w nowostroju narodowym związane z rozwojem kapi­ talizmu na w s i " ; L . W. Tazichina: „Współ­ zbudowanych salach. Latem 1949 roku Muzeum czesne hafty złote u Rosjan"; E. N . Studenecka: zorganizowało wyprawy do Republiki Udmurc­ kiej, Czuwaskiej, Kabardyńskiej i Północno„Współczesne mieszkanie kabardyńskie". Na tle wystawionych eksponatów pracownicy Osetyńskiej Republiki. 2 2 naukowi Muzeum wygłaszali prelekcje na na­ stępujące tematy: „Sztuka ludowa i regionalne stroje słowiańskich narodów", „Rosyjska sztuka ludowa", „Białoruska i ukraińska sztuka lu­ dowa", „Wspólne cechy w kulturze materialnej słowiańskich narodów" i inne. Jednocześnie z tymi pracami prowadzono ba­ dania terenowe, które stanowią integralną część Partyjne i naukowe organizacje radzieckie przyjęły żywy udział w ocenie przedstawionych im planów wystaw oraz podjęły szereg uchwał, dotyczących udziału w ich realizacji. Powołano komisje miejscowe do wytypowania i zebrania eksponatów. Ta ścisła więź z organizacjami po­ zwala na głębszą penetrację i wierniejsze przed­ stawienie życia narodów w epoce radzieckiej. 85 �RECENZJE Chełmińska-śiuiątkowska J. W Y C I N A N K A ŁOWICKA. Lublin 1950. Od­ bitka z V I I I tomu Prac i materiałów etnogra­ ficznych. Pol. Tow. Ludoznawcze. Str. 55. Pięćdziesięcio pięcio stronicowa broszura po­ święcona wycinance łowickiej, a zawierająca 42 ilustracje i 6 tablic barwnych jest bez wąt­ pienia pozycją dodatnią w naszej literaturze o sztuce ludowej. Zawiera znacznie więcej ma­ teriału, niż wszystkie prace poprzednie w tym zakresie, ale zagadnienia nie wyczerpuje i jest jeszcze jednym, stosunkowo obszernym, przy­ czynkiem. Wartość tego przyczynku polega przede wszystkim na tym, że autorka nie opiera się wyłącznie na literaturze, ale i na własnych badaniach terenowych, prowadzonych w prze­ ciągu kilku lat. Twórczość ludowa jest ściśle związana z dzie­ jami społeczno-ekonomicznymi ludu w różnych okresach historii, jest odbiciem stosunków pa­ nujących i pełni ona swoistą funkcję. Tego sta­ nowiska wyraźnie w pracy nie stwierdzamy. Nie znaczy to jednak, że zagadnień tych autorka wcale nie porusza. Owszem, omawia je, ale są one nieskoordynowane. Dziwnym np. wydaje się podział książki, gdzie sama wycinanka, jej rodzaje, tematyka, narzę­ dzia itp. są rozpatrywane osobno, a osobno chronologia, etapy rozwoju wycinanki. Nie ulega wątpliwości, że sam wytwór artystyczny jest uzależniony od czasu i stosunków, w któ­ rych występuje i dlatego w określonym czasie musi być rozpatrywany. Dla przykładu przytaczamy dwa okresy roz­ woju wycinanki łowickiej na odcinku tematyki. Między innymi motywami, istotnie ludowymi, w pierwotnej wycinance łowickiej z końca X I X wieku występuje motyw kielicha, karety, pani z pieskiem lub tp. Są to motywy obce, n~arzu^one!wsi~przez klasy inne, panujące w tym okresie. Tymczasem w wycinance współczesnej (mówię tu o wyci­ nance obrazkowej), dominuje różna tematyka pracy, walki o pokój, elektryfikacja wsi itp. 86 Obraz wycinanki łowickiej nie jest pełny z tego względu, że autorka nie zajmuje się bar­ dziej szczegółowo wycinanką współczesną, choć stronice książki zdobią prace współczesne. A u ­ torka bardzo się ogranicza pod tym względem i stwierdza, że rola wycinanki współczesnej jest inna, ale jaka, tego nam nie wyjaśnia. Wspo­ mina jedynie o konkursach organizowanych po ostatniej wojnie i daje wykaz autorów nagro­ dzonych. Fakt ten pozbawia autorkę możliwości porównania wycinanek z różnych okresów ich rozwoju. Za bardzo dodatni natomiast fakt należy uznać, że podane są w pracy sylw etki wybitniej­ szych artystek i ich wypowiedzi. Autorka pod tym względem słusznie zrywa z anonimo­ wością w sztuce ludowej i wysuwa na plan pierwszy człowieka — twórcę. Pod względem artystycznym praca na ogół nie daje dostatecznej analizy wycinanki łowickiej. Ocena poszczególnych artystek choć jest intere­ sująca, tylko częściowo słuszna. Autorka nie zawsze daje sobie radę z materiałem artystycz­ nym, jeżeli pochodzi on od wycinankarek wy­ bitniejszych. Mianowicie. Zarówno I . Strycharska-Wawrykowicz, jak i Elżbieta Żaczek, nie­ chybnie utalentowane artystki, wskutek braku głębszej i świadomej kultury artystycznej, ule­ gając złym wpływom, tworzą czasem dzieła wręcz nieudane, przerafinowane i złe. Świa­ dectwem tego są reprodukowane wycinanki okrągłe obu autorek (Tabl. 3, Tabl. 5, Ryc. 36 i 37), odbiegające od zasadniczego stylu wy­ cinanek łowickich, o wyraźnym charakterze najgorszej secesji, wywodzące się z miejskiej, zachodnio-europejskiej tandety. Jest to zresztą z punktu widzenia artystycz­ nego najsłabsza strona pracy. Wyżej wymie­ nione bowiem wycinanki, podane w kolorze na planszach należy uznać za niedociągnięcia bro­ szury. Wynikło to stąd, że autorka nie przeanalizo­ wała dokładnie co jest istotnie ludowe w wyci­ nance łowickiej, a co jest szkodliwą nalecia­ łością. A naleciałości te, istnieją w wycinance r �nawet u wybitnych artystek, które sięgają bądź do niewłaściwych źródeł, bądź ulegają nie­ właściwym inspiracjom i zamówieniom ludzi o spaczonym smaku artystycznym. Nie jest winą autorki, że reprodukcje są złe, a układ graficzny nieopracowany. Są to przy­ czyny natury technicznej. W pracy omawianej przydała by się również mapka rozmieszczenia różnych typów wycina­ nek łowickich. Umieszczenie bibliografii zagadnienia i stre­ szczenia w języku francuskim zaliczyć należy do stron dodatnich pracy. Spółdzielnia Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi przez sfinansowanie nakładu udowod­ niła, że spółdzielczość artystyczna może rów­ nież spełniać poważną rolę kulturalną. Broszura na pewno przyda się pracownikom kulturalnospołecznym i , w pewnym sensie, naukowym. K. P. Różycka Bibliografia polska o hafcie A. Ryszkiewicza, obejmująca 128 pozycji, stanowi cenny aneks. Autorka „Od ściegu do haftu" stara się po­ wiązać swój tekst ze sztuką ludową. W hafcie ludowym podkreśla ustawiczne komponowanie i nowatorstwo artystyczne, „gdyż lud rysunku mechanicznie przenoszonego w hafcie nie sto­ suje — wychodzi zawsze prawie z natury mate­ riału, którego (haft) ma być ozdobą". Słusznie jest podkreślona ścisła zależność kompozycji artystycznej od tworzywa, zależność tak istotna w różnych gałęziach sztuki, wyczuwana przez artystów ludowych. Bogactwo form hafciarstwa ludowego, z innych nieco przesłanek wychodząc, podkreślała w 1937 r. J. Orynżyna: „Haft jest techniką może najgiętszą spośród sztuk ludo­ wych, najmniej skrępowaną narzędziem i uży­ wająca coraz więcej kupnych surowców, dzięki czemu skala jego przeobrażeń jest prawdopodo­ bnie najbardziej urozmaicona". M. B. OD ŚCIEGU DO H A F T U . Biuro Wzorów i Mody Przemysłu Włókienniczego w Łodzi. Str. 87 + 8 tablic barwnych. Bibliografia haftów i koronek — Andrzej Ryszkiewicz, str. 73—83. Praca przeznaczona przede wszystkim dla szkół zawodowych, świetlic, warsztatów odzie­ żowych i „domowych" miłośniczek haftu, przed­ stawia w przystępny sposób technikę ściegów hafciarskich, które autorka dzieli na 7 grup. W części wprowadzającej („Kilka słów 0 hafciarstwie"), autorka zaznajamia z krótką analizą rękodzieła hafciarskiego, jego tworzy­ wem, kompozycją oraz metodami pracy zespo­ łowej. Materiał historyczny, dotyczący hafciarstwa, korzystnie uzupełnia tekst, szkoda tylko, że został umieszczony pośród przeprowadzanych rozważań nad elementami haftu współczesnego, co powoduje zaciemnienie układu wstępu. Nieco inne rozłożenie ilustracji zapewniłoby ściślejszy ich związek z treścią, a nie tak, jak to uczyniła autorka zamieszczając np. hafty kurpiowskie przy tekście historycznym, stare zaś sycylijskie 1 węgierskie przy opisie haftu współczesnego. Właściwy, przejrzysty wykład techniki, obej­ mujący 7 grup ściegów, jest bogato ilustrowany rysunkami (wyjaśniającymi m. i . sposób prze­ wlekania igły), w bardzo udany sposób uzupeł­ niający dydaktyczne opisy. Podobnie potrakto­ wane są uwagi o rozbudowie ściegów, przeno­ szeniu wzorów na materiał, o tkaninach jako tworzywie, o hafcie na tiulu itd. Przepisy do­ tyczące prasowania haftów oraz praktyczne wskazówki dla haftujących, uzupełniają zasad­ niczą część podręcznika. Autorka jednak za mało sięga do wzorów lu­ dowych, do ich kompozycji i rozwoju. Temu za­ gadnieniu poświęca rozdzialik zatytułowany „Kilka słów o hafcie ludowym". Zamieszcza re­ produkcje tylko kurpiowskich haftów, powinna natomiast pokazać krótki, lecz typowy obraz re­ gionalny ludowego hafciarstwa z jego ostatnimi wytworami. Nie byłyby one mniej celowe niż fragmenty makaty XI-wiecznej z Bayeux. Całość pracy należy ocenić pozytywnie. Pro­ blem łączności z wzorami ludowymi, choć nie rozpracowany, przedstawiony jest we właści­ wym świetle i przez żadnego z czytelników „Od ściegu do haftu" nie może być przeoczony. Szwankuje nieco rzeczowy układ treści. W. K. 87 �INSTRUKCJE I KWESTIONARIUSZE DLA BADACZY KULTURY LUDOWEJ W lecie 1949 r. zorganizowany został przez Związek Kół Historyków Sztuki Studentów Wyższych Uczelni Polski obóz naukowy pod Sulejowem, którego zada­ niem było przeprowadzenie inwentaryzacji zabytków sztuki powiatu opoczyńskiego oraz prace szkoleniowe. W ramach tego obozu została zorganizowana przez Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej ekipa folklorystyczna spośród stałych pracowników Insty­ tutu, studentów etnografii, historii sztuki i wyższych szkół plastycznych. Dla uczestników tej ekipy, którzy w większości nie byli dostatecznie przygotowani teore­ tycznie i praktycznie do badań terenowych, dr R. Rein­ fuss przygotował instrukcje i kwestionariusze. Pisane częściowo już w trakcie prac obozowych noszą na sobie ślady pośpiechu i zawierają niejedną usterkę, nie­ mniej jednak redakcia postanowiła je opublikować jako materiał do dyskusji. A. I N S T R U K C J A W Z A K R E S I E Z D O B N I C T W A LUDOWEGO Celem badań jest zebranie możliwie jak największej ilości materiałów, naświetlających wszechstronnie za­ gadnienie zdobnictwa ludowego. Ze względu na bogactwo materiału, znajdującego się w terenie, konieczna jest maksymalna racjonalizacja wysiłku badawczego, wykluczaiaca wszelką stratę czasu innym badaczom na utrwalenie w opisach czy materiale ilustracyjnym przedmiotóiw /raz odkrytych i opracowanych. Praca w terenie odbywa sie grupami. Każda z grup pracuie pod kierunkiem instruktora i zajmuje się za­ sadniczo jednym tvlko zagadnieniem, w oparciu o od­ nośny kwestionariusz. W każdei grupie powinien pra­ cować przynaimniei jeden rysownik. Ażeby sobie wzajemnie w terenie nie przeszkadz4Ć, poszczególne gruny zaczynaia prace w różnych punk­ tach wsi. W czasie pracv nalezv też zwracać uwagę na materiały interesujące inne grupy i robić dla nich no­ tatki informacyjne. W czasie badań należy położvć naiwiokszy nacisk na możliwie najściślejsze zanotowanie badanego okazu. Każdy rvsunek nowinien bvć już w terenie wykonany w sposób techniczny, a wiec w określonei podziałce, która dla przedmiotów większych (ли. т е Ы е , krm'e) przvimuiemy w skali 1 : 5, dla mniejszych (ceramika, solniczki. wrzeciona itn.) 1 : 2, lub nawet 1 : 1 ( r a ­ porty tkackie, wycinanki, szczegóły przęślic itp.). Również tzw. rysunki „odręczne" powinny być w rzeczywistości rysunkami technicznymi, srmrzadzonymi co najmniej w 2 rzutach (frontowy i boczny). Kolorv nalezv notować przy pomocy akwareli, tem­ pery lub kredek, o ile skala barw jest dostatecznie szeroka. W rysunku trzeba stosować wszelkie ułatwienia tech­ niczne, skracając czas ich wykonania. Ryzowania na przedmiotach drewnianych, hafty wypukłe itp., należy kopiować przy pomocy „przecierki", wykonanej na białym papierze, przy pomocy łyżki cynowej (lub ewen­ tualnie aluminiowej), firanki nanierowe. wycinanki należy obrysować na kalce (szkicówce). Hafty krzy­ żykowe, dekompozvcie tkanin i kroje strojów wykonuje się na papierze milimetrowym. Każdy ważniejszy rysunek powinien być uzupełniony fotografią. W czasie wykonywania rysunku przez jed­ nego członka grupy, inni przeprowadzają wywiad. Tekst kwestionariusza winien być zasadniczo opano­ wany pamięciowo. W przypadku jawnego używania kwestionariusza należy informatorom wyjaśnić nau­ kowy („szkolny") cel badań. Odpowiedzi należy notować na miejscu, pisząc za­ wsze tylko po jednej stronie kartki, odwrotną zosta­ wiając czystą. 88 Notatki i wszystkie rysunki, odnoszące się do tego samego obiektu, powinny być w jednakowy sposób oznaczone (miejscowość, nr domu, właściciel obiektu). W przypadku gdyby w tym samym domu opracowano dwa analogiczne przedmioty (np. 2 przęślice), należy je oznaczyć kolejnymi literami alfabetu, według kolej­ ności opracowywania. Celem c ow e j: wywiadu jest ustalenie miej- a) n o m e n k l a t u r y , związanej z badanym przed­ miotem (o każdy drobiazg należy pytać: „jak się to u was nazywa" i starannie notować odpowiedzi; b) h i s t o r i i przedmiotu indywidualnej (miejsce wy­ konania, przeróbki itp. tego konkretnie badanego przedmiotu) i ogólnej, przez którą rozumiemy histo­ rię całego rodzaju badanych przedmiotów (np. kwestia kiedy i skąd rozpowszechniły się koło­ wrotki w danej okolicy). Zagadnienie pochodzenia, centra produkcji i przemiany w czasie należy noto­ wać jak najstaranniej; c) e k o n o m i c z n e g o i s p o ł e c z n e g o t ł a ba­ danego wytworu, przez co rozumie się ustalenie czynników gospodarczych, powoduiacvch powstanie, rozwói, ewentualnie zanikanie badanego zjawiska (ścisły związek z wymienianą w punkcie poprzednim „historią" przedmiotu) i jego przydział do określo­ nei klasy społecznej w obrębie wiejsk'ei społecz­ ności. Ludność wsi jest klasowo zróżnicowana, pewne zjawiska kulturalne z przyczyn przede wszvstkim ekonomicznych, kształtuia się różnie w obrębie różnych klas społecznych. Różnice te na­ leży snecialnie starannie wvszukiwac i notować, podobnie jak i wszelkie nrzejawv nodstaw klaso­ wych, uwidaczniających się w związku z badanymi zagadnieniami; d) z a s i e c r u g e o g r a f i c z n e g o , badaiac zjawi­ sko pod katem jego zasięgu w danei mieiscowości. Należy zaw=ze rjvtac. iaki jest jego za«iesr terenowy. Czy w sąsiedniej i dalszei wsi np. ubieraia się zu­ pełnie tak samo. w których ubieraia sie już inaczej i na czvm różnice polegają. Odpowiedzi na te py­ tania U"znlaią badacza na dostrzeganie w terenie różnic, które normalnie mógłby przooczvc i pozwalaia w dalszych badaniach sprawdzić słuszność ze­ branych w drodze wywiadu informacji; e) f u n k c j i , czvli zastosowania (roli) badanego przedmiotu w kulturze mieiscowego ludu. Zbierając informacie do funkcii badanego przeHmiotn. nie trzeba zadowalać się wymienieniem funkcji głównej (np. skrzynia — sprzęt do nrzechowvwania ubrań), lecz trzeba poznać i wszelkie funkcie wtórne (np. stara skrzynia zastosowana jako klatka na kró­ liki czy k u r y ) ; f) i d e o l o g i i przedmiotu, gdzie chodzi o ocenę war­ tości badanego przedmiotu według oninii informa­ torów. Czy przedmiot odpowiada ich dzisiejszym wymogom praktvcznym, estetycznym itp. Czy uwa­ żany jest za piękny, ewentualnie jaki on powinien być, ażeby ich potrzeby praktyczne i estetyczne w całości zaspokajał. Podanie podstaw ideologicznych ludności jest bardzo ważne, gdyż wpływa ono na utrzymanie się, wzclednie zanikanie w terenie zjawisk ludowej kultury; g) w r a ż l i w o ś c i estetycznej, podczas lania której należy ustawicznie pytać, czy przedmiot uważany jest za „piękny" czy nie. wać wypowiedzi wraz z całym uzasadnieniem, nym przez informatora. Zebranie znacznej usta­ dany Noto­ poda­ ilości �tego rodzaju wypowiedzi pozwoli w rezultacie na ustalenie: a) kanonów piękna ludu wiejskiego, b) jego wrażliwości estetycznej na barwy i ich ze­ stawienia, kompozycje ornamentalne itp. Wypowiedzi należy notować dosłownie, z zachowa­ niem właściwości gwarowych. Zwracać należy uwagę na różnice w wypowiedziach informatorów różnego wieku, płci i klasy społecznej w obrębie wsi. Po przeprowadzeniu badań w pewnej miejscowości, należy natychmiast przystąpić do opracowania zebra­ nych materiałów na czysto. Instruktorzy, przeglądając każdy opis, sporządzony w terenie, wynotowują ewentualne braki, które należy możliwie najszybciej uzupełnić. Wynotowują też infor­ macje odnoszące się do innych miejscowości, które w dalszych badaniach trzeba będzie sprawdzić lub szczególnie starannie przepracować. Wynotowują za­ rysowujące się na tle zebranego materiału problemy, do których następnie opracowują osobne kwestionariu­ sze, stanowiące w dalszych badaniach uzupełnienie kwestionariusza głównego, posiadającego z natury rzeczy charakter ramowy. Instruktorzy, przy pomocy stojących do ich dyspo­ zycji rysowników, od pierwszego dnia badań zakładają kartoteki, zawierające typologiczny przegląd znalezio­ nych dotychczas przedmiotów. Arkusz takiej kartoteki, o formacie nie większym jak ćwiartka papieru znormalizowanego, zawiera sche­ matyczny rysunek przedmiotu, wraz z ozdobami i no­ tatka, gdzie go wykonano i znaleziono. Kartotekę bierze się ze sobą na badania terenowe i tam opracowuje sie gruntownie tylko te z przed­ miotów znalezionych, które nie znajdują ścisłego od­ powiednika w kartotece. Jeśli zostanie znaleziony przedmiot, który pod względem materiału, konstrukcji, formy i zdobienia odpowiada przedmiotowi już po­ przednio opracowanemu, notuie się tvlko szczegóły me­ tryki (miejscowość znalezienia, pochodzenia itd.) za­ miast opisu zaś. powołuie się na odnośną kartkę z kar­ toteki. Oczywiście kartoteka musi być stale uzupeł­ niana nowymi znaleziskami. Instruktorzy (każdy w zakresie swej specjalności), kierują porządkowaniem zebranych materiałów. Poszczególne opisy przedmiotów, obejmuiace opraco­ wanie na czysto i notatki brulionowe powinny zostać spięte i zaopatrzone w okładkę i następujące dane: miejscowość, powiat, nazwa przedmiotu. Materiały zebrane w danym dziale (np. meblarstwo) zostaia zebrane w jednej teczce z nazwą tematu i miej­ scowości na okładce. Wykaz działów: 1. Z^obriictwo architektoniczne i wnętrza. 2. Tkactwo. 3. Ubiór. 4. Róż^e (meble, narzędzia, ceramika, wycinanki, pająki). B. INSTRUKCJA W ZAKRESIE STROJU LUDOWEGO Celem badań jest gruntowne zaznajomienie s i ę : a) z ludowym ubiorem tradycyinym, noszonym do czasów ostatnich i z przemianami, jakim uległ w przeszłości. Dlatego przv opisie każdej części ubioru trzpba w y p y t y w a ć : jak było dawniej i noto­ wać przybliżone daty zaszłych przemian oraz wa­ runki, w jakich pojawiły się nowości. (Kto zapo­ czątkował, w jakiej miejscowości, skąd przyszła nowa moda itp.); b) ze zmiennością ubioru w zależności od płci (ko­ biecy, męski), wieku (dziecięcy, dzieci podrastające, młodzież), stanu cywilnego (kawalerowie, żonaci, panny, mężatki), pory roku (ubiór letni, zimowy), czynności (ubiór codzienny w ogóle i do prac spe­ cjalnych), ubiór pastuchów, żeńców itp., ubiór od­ świętny, zwykły i specjalny „na duże święta", np. Boże Ciało i obrzędowy, chrzestny, weselny, ża­ łobny, od sytuacji ekonomicznej (ubiór ubogich i bogatych), stanu społecznego (ubiór starszyzny wiejskiej — wójtów, sołtysów, radnych). W związku z powyższym zawsze należy pytać, czy dany ubiór noszony był przez wszystkich (a je­ śli nie, to przez kogo?) i w jakich sytuacjach; c) ze zróżnicowaniem terytorialnym ubioru. Dlatego po zaznajomieniu się z zespołem ubiorów w danej miejscowości, należy wypytywać informatorów, w których miejscowościach noszone są ubiory ana­ logiczne, a gdzie panuje już „inna moda" i na czym polegają różnice. Podane miejscowości i granice należy starannie notować. Traktując ubiór jako jeden z przejawów ludowej twórczości artystycznej, należy zwrócić uwagę na wy­ powiadane, przez informatorów oceny estetyczne (trzeba zadawać pytanie „czy wam się to podoba" i „dlaczego się wam podoba"), uzasadnienia notować trzeba mo­ żliwie dosłownie. W związku z badaniami ocen estetycznych należy pamiętać, że zmieniały się one w czasie, dlatego o tym samym przedmiocie należy notować opinię ludzi sta­ rych, w średnim wieku i młodych. Opinie te dotyczyć mogą ubioru jako całości lub poszczególnych jego części, czy nawet poszczególnych ozdób. Każdy z członków grupy badającej strój w danej wsi wyszukuje sobie informatorów oddzielnie. O ile możności należy dążyć do tego, aby każdy z badaczy przeprowadził pełny wywiad w sprawie stroju kobie­ cego i męskiego przynajmniej dwa razy w jednej miej­ scowości. W drugim wywiadzie (z innym informato­ rem), należy zwrócić uwagę przede wszystkim na te punkty opisu stroju, które w pierwszym wywiadzie przestawiały się niejasno lub nieprawdopodobnie (tzw. wywiad sprawdzający). Należy zwracać uwagę na odpowiedni dobór informatorów. Wybieramy przede wszystkim ludzi w wieku średnim i starych, którzy ubiór ludowy noszą, lub choćby tylko posiadają. Jeżeli we wsi mieszkają ludzie, którzy sporządzają lub spo­ rządzali ubiory ludowe, a więc krawcy, szwaczki, szewcy dajemy im pierwszeństwo przed wszystkimi innymi informatorami. Wiadomości techniczne. 1. Wywiad prowadzimy w kolejności wynikającej z za­ łączonego do instrukcji kwestionariusza. 2. Opis poszczególnych części powinien być oparty na bezpośredniej analizie obiektu, uzupełnionej ob­ jaśnieniami informatora. Na informacjach ustnych poprzestajemy wyjątkowo o ile chodzi o ubiory, których dziś absolutnie w danej miejscowości od­ szukać nie można. 3. Opis pojedynczej części ubioru musi zawierać: a) miejscową nazwę gwarową, b) krótkie określenie rodzaju ubioru (np. krótka kamizelka bez rękawów), c) opis materiału, d) rysunek schematyczny, wy­ konany w formie siatki, z uwzględnieniem wszyst­ kich wymiarów, e) rysunek schematyczny, przed­ stawiający przód i tył ubioru i zaznaczenie ozdób, f) rysunki fragmentów ozdób w naturalnej wiel­ kości i rysunki barwne, przedstawiające raporty tkanin użytych. Opis techniczny ozdób. W wypadku, gdy wywiad robiony jest z rzemieśl­ nikiem (np. krawcem), należy podać opis wszyst­ kich czynności związanych z wykonaniem ubioru (branie miary, krojenie, ścieg, kolejność i technika zdobienia, g) wiadomości historyczne o badanym ubiorze, h) wiadomości o dzisiejszym i dawnym jego zasięgu, i) zastosowanie (kto i kiedy go nosił), j ) ludowa ocena ubioru, względnie jego części z punktu widzenia praktyczności, użyteczności, piękna, k) czy strój utrzymuje się, a jeżeli nie, to jakie są przyczyny jego ginięcia. 4. W terenie rysunki wykonujemy ołówkiem na bloku, znacząc kolory przy pomocy farb akwarelowych lub kredek. Należy pisać i rysować tylko po jednej stro­ nie kartki papieru. Na każdej kartce papieru pisać miejscowość, numer domu, nazwisko właściciela. 5. Zarówno pojedyncze części ubioru jak i komplety należy fotografować. 6. N a czysto przerysowywuje się zebrany materiał ilustracyjny tuszem, lub maluje temperami. 89 i �I. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U Z D O B N I C ­ TWA W BUDOWNICTWIE I WNĘTRZU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . I. Otoczenie. 1. Czy wybierając miejsce pod budowę domu zwra­ cają na to uwagę, by było „ładne" . . . Jakie miejsce, przy łące i t p . . . . , a może inne względy wpływają na wybór miejsca, a więc j a k i e . . . 2. Czy w pobliżu domu posiadają ogródki kwiato­ we... Jak wyjaśniają ich c e l . . . Co w nich rośnie . . . Które kwiaty uważają za n a j p i ę k n i e j s z e . . . Dla­ czego . . . 3. Czy sadzą w pobliżu zagrody drzewa lub krzewy nieowocowe . . . Jakie . . . W jakim celu . . . Czy zagrody zadrzewione uważają za piękne . . . 4. Czy znany 'był zwyczaj wysypywania podwórza przed świętem w różne wzory przy pomocy piasku. Jakie to były wzory? . . . Czy robili to wszyscy, czy tylko niektórzy, a wtedy k t o . . . 5. Czy zagroda otoczona jest płotem . . . Z czego on jest wykonany . . . Czy jest ozdobny (np. wyplatany w deseń) . . . Czy na parkanach z desek występują malatury . . . Czy w ogrodzeniu bywają ozdobne bramy wjazdowe lub furtki dla pieszych . . . 6. Jakie były zewnętrzne cechy, które odróżniały za­ grodę bogatego chłopa od biednego . . . I I . Budynki. 7. Czy we wsi przeważają zagrody wielobudynkowe czy jednobudynkowe . . . 8. Jaki jest stosunek widzialnej części ścian do wy­ sokości dachu — a) w starych domach, b) w now­ szych . . . Czy uzasadniają zmianę wysokości dachu (momenty gospodarcze, konstrukcyjne i este­ tyczne) . . . Które proporcje bardziej się podo­ bają . . . Dlaczego . . . 9. Z jakiego materiału wykonane są ściany? . . . Jaką techniką (np. na słup, na węgieł, na rygiel itp.) . . . Czy belki użyte do budowania zrębu są okrągłe, czy obrobione... (jaki mają p r z e k r ó j ) . . . Czy belki zrębu bywają na końcach ozdobnie wycinane (rys. lub fot.) . . . 10. Czy zrąb domu urozmaicony jest wnęką, podcie­ niem lub gankiem . . . Jeśli tak, opisać i podać rys. względnie fot. całości i odnośnych c z ę ś c i . . . 11. Czy obramienia drzwi posiadają formy ozdobne . . . Czy bywają (ew. bywały) drzwi o górnym wykroju o w a l n y m . . . Czy tafla drzwi bywa ozdobnie wy­ kładana (rys., fot.) . . . Czy bywają ozdobne oku­ cia przy klamkach . . . l l a . Czy jako ozdoba okien występują u góry lub u dołu listwy rzeźbione . . . Jak się one nazywają . . . Czy występują okiennice . . . Narysować kształt otwo­ rów w okiennicach . . . Czy bywają okiennice ma­ lowane . . . Co malowano na nich (rys., fot.) . . . Co oznaczają takie malowania i kolor, np. malo­ wane okiennice — panna na wydaniu . . . 12. Czy na surowym zrębie chałupy malowano glinką lub wapnem jakieś ozdoby... Co one przedsta­ wiały . . . (kropki, pasy, zygzaki, rośliny itp.) . . . Jak one były na ścianie rozmieszczone . . . Kto je malował, przy jakiej okazji, w jakim celu . . . Czy malowane w ten sposób domy uważają za pięk­ n e . . . Dlaczego . . . Gdzie (w których wsiach) teraz jeszcze takie ozdoby malują . . . Od jakiego czasu rozpowszechniło się" malowanie całego zrębu wa­ pnem na biało . . . Czy rozumiane jest higieniczne znaczenie bielenia.. . Czy na białym zrębie cha­ łupy malowano jakieś znaki lub ozdoby barwne . . . 13. Jaki jest kształt dachu. . . Jakie były dawne kształty d a c h ó w . . . Jaki kształt dachu uważany jest za najpiękniejszy . . . Dlaczego . . . Czym jest dach pokryty . . . Jeżeli słomą, to czy poszycie jest gładkie, czy w schodki... Czy poszycie układane 90 jest ozdobnie (opis, rys., fot.) . . . Czy kalenica opatrzona jest kozłami . . . Czy są dymniki, czy posiadają formę ozdobną (rys., fot.) . . . Jeśli dach jest z gontów, to czy ostatni górny i ostatni dolny szereg składa się z gontów ozdobnie wycinanych ( r y s . ) . . . Czy ściana szczytowa dachu jest szalo­ wana d e s k a m i . . . jeśli ozdobnie, podać opis i rysu­ nek, wzgl. fotografie . . . Zanotować kształt i układ okienek w ścianie szczytowej dachu. Czy wystę­ pują „śparogi" lub „pazdury" (rys., f o t . ) . . . Jak się w gwarze ludowej nazywają . . . W jakim celu się je robi . . . 14. Budynki gospodarcze — stajnię, stodołę i inne budynki gospodarcze opracować według tego sa­ mego schematu (punkt 7—11). 16. Studnie. Zwrócić uwagę na konstrukcję studni i sprawdzić, czy poszczególne części są wykonane ozdobnie (fot., rys.) . . . I I I . Zdobnictwo wnętrza. 16. Czy występują ozdoby rzeźbione na konstrukcjach drewnianych wnętrza — a) na powale (tragarze), b) na obramieniach okien i d r z w i . . . 17. Opracować formę pieca kuchennego ze szczegól­ nym uwzględnieniem ozdób jak np. gzymsy, filarki etc. Kto takie piece budował? (rys., fot.) . . . 18. Opisać sposób malowania w n ę t r z a , . . Czy malo­ wane jest wraz z p o w a ł ą . . . Czy malowane jest na jeden kolor, czy kilkoma kolorami. . Czy na tle pomalowanej ściany występują jakieś ozdoby wykonane inną barwą . . . Jak są wykonane, od­ ręcznie, czy przy użyciu szablonu lub w sposób mechaniczny, np. gumowym wałkiem . . . Jakie są motywy tych ozdób (geometryczne, roślinne itp.), (zrobić barwny rysunek i fot.) . . . 19. Jakie poza malowaniem występują ozdoby ścien­ ne... Czy naklejają lub naklejali na ścianach i belkach powały papierowe w y c i n a n k i . . . (jeśli tak, opracować je według kwestionariusza nr V a ) . Czy występują na ścianach izby inne ozdoby wy­ konane np. z drzewa, szyszek i t p . . . . Opisać je, podać rysunek i fot... . Czy zdobią ściany zielenią, jaką i z jakiej o k a z j i . . . Czy w izbie są obrazy święte . . . Czy miejsce, w którym się znajdują jest dodatkowo zdobione . . . Jeśli tak, to czym (np. wy­ cinankami, zielenią, kolorową bibułką, sztucznymi kwiatami) . . . 20. W jaki sposób przyozdobione są okna, czy wystę­ pują f i r a n k i . . . Z czego są wykonane . . . Kto je r o b i ł . . . (opisać według kwestionariusza nr V b ) . Jakie kwiaty występują w o k n a c h . . . (podać ich nazwę botaniczną i ludową) . . . Dlaczego stawiają kwiaty w oknach . . . Które kwiaty lub ich zespoły uważają za najpiękniejsze . . . Dlaczego . . . 21. W jaki sposób przyozdobiona jest p o w a ł a . . . Czy spotyka się „pająki" . . . Jeśli tak, to opracować je według kwestionariusza nr V I . 22. Kiedy według opinii miejscowych ludzi izba jest „pięknie" przyozdobiona . . . Jaki jest główny cel zdobienia . . . Kto się tym zajmuje . . . Kiedy się z d o b i . . . W związku z jakimi o k a z j a m i . . . 23. Czy w zdobieniu domów i wnętrz zachodzi różnica między bogatymi i ubogimi gospodarzami . . . Na czym ta różnica polega . . . I V . Umeblowanie. 24. Jak rozplanowane są meble w izbie (rys.) . . . 25. Wymienić, które ze znajdujących się mebli w izbie są pochodzenia ludowego (np. kredens, łóżko, skrzynia, półka na talerze zw. „listwą" itp), które zaś pochodzą z miasta (fornierowana szafa, kon­ sola, komoda, otomana itp.). Określić stopień przy­ wiązania do dawnych sprzętów . . . Czy jest wśród chłopów dążenie do nowoczesnych m e b l i . . . W czym się wyraża . . . 26. Meble pochodzenia ludowego opracować sztuka po sztuce, według kwestionariusza nr I V . Opracował... dnia . . . �II. K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A TKANIN 3. Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat,.. Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 4. 1. Ludowa nazwa tkaniny . . . 2. Z jakiego materiału wykonana j e s t . . . a) osno­ wa. . . b) wątek . . . Uwaga: W wypadku jeśli w osnowie lub wątku zastosowanych jest kilka surowców, określić w przybliżeniu, w jakim procencie i zestawieniu występuje każdy z nich. 3. Jakim splotem wykonano tkaninę (nazwy lu­ dowe) . . . 4. He ram posiadał w a r s z t a t . . . W jaki sposób prze­ wlekano osnowę w bardzie i grzebieniu... Wy­ konać rysunek dekompozycji tkaniny i schemat przewleczenia... Podać gęstość tkaniny na 1 cm i szerokość . . . 5. Kompozycja zdobnicza tkaniny — a) układ pa­ sowy. . . b) układ kraciasty . . . c) tkaniny o dese­ niu kostkowym... d) tkaniny o splocie ozdob­ nym (jak atłas itp.) . . . Nazwy poszczególnych tkanin w gwarze ludowej . . . W wypadku tkaniny deseniowej należy opisać, narysować, względnie sfotografować . . . 6. Zestawienia kolorystyczne — a) zanotować raport kolorystyczny . . . b) ludowe nazwy barw . . . 7. Technika barwienia — a) Jakich używano barw­ ników naturalnych . . . b) Jakich używano środków chemicznych . . . Podać ludowe nazwy . . . 8. Czy białe tkaniny samodziałowe zdobiono sposo­ bem d r u k a r s k i m . . . a) gdzie istniały tego rodzaju warsztaty . . . b) jakiego koloru było tło i wzór . . . c) jakie były motywy . . (rys., fot.) . . . 9. Wykończenie tkaniny — a) płótno, w jaki sposób wykańczano po zdjęciu z krosien (frędzle, ob­ szycie itp.), technika bielenia... b) sukno (folowanie, czesanie i dekatyzowanie) . . . c) jak zakań­ czano osnowę . . . 10. Wykonawca — a) czas w y k o n a n i a . . . b) miej­ sce . . . c) czas potrzebny do wykonania tkaniny . . . d) wynagrodzenie (w p i e n i ą d z a c h . . . w natu­ r z e . . . ) . Czy znane były wypadki w y z y s k u . . . jakie... 11. Czy podobne tkaniny — a) pod względem tech­ nicznym, b) pod względem kolorystycznym, robiono dawniej . . . 12. Od jakiego czasu je p a m i ę t a j ą . . . 13. Jakie nastąpiły po nich (technika, kolor) . . . 14. Skąd przyszła nowa moda . . . 15. Kto ją r o z p o w s z e c h n i ł . . . Czy wieś garnie się do mody, czy woli poprzestać na swoich w y r o b a c h . . . Jak się odnosi ludność wiejska do osób zalecają­ cych strój d a w n y . . . 16. Do czego opisana tkanina używana była dawniej... 17. Do czego używana jest dzisiaj . . . 18. Które tkaniny uważają za piękne . . . 19. Uwagi Opracował... III. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P R A C O W A N I A STROJU Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. S t r o j e kobiece. 1. Co ubierały na głowę d z i e w c z ę t a . . . Czy wplatały we włosy jakie ozdoby... Czy nosiły c h u s t k i . . . Z czego zrobione i gdzie kupowane . . . (O ile można podać miejsce zakupu i próbki materiału) . . . 2. Jaki był ubiór głowy panny młodej . . . Z czego zrobiony... Czy były w nim sztuczne kwiaty i w s t ą ż k i . . . Gdzie kupowane . . . Czy żyją jeszcze B. kobiety, które umiałyby sporządzić ubiór panny młodej . . . Jak ubierały głowy kobiety zamężne . . . Na czym upinały włosy . . . Czy nosiły na głowie chusty . . . Z czego zrobione... Gdzie kupowane (podać próbki materii). Z czego szyto koszule... Z płótna samodziałowego czy kupnego... Czy wyrabiają jeszcze w okolicy płótno s a m o d z i a ł o w e . . . (jeżeli jest tkacz, podać jego adres) . . . Czym koszule zdobiono . . . (koron­ ki, hafty i t p . ) . . . Czy żyją jeszcze kobiety, które umiałyby zdobić koszule według dawnych wzo­ rów . . . (jeżeli tak, to podać ich nazwiska i adres)... Ozy używano do ozdoby koszul przedmiotów kup­ nych . . . (np. guziczki itp.) . . . Z czego szyto spódnice letnie, zimowe, odświętne . . . Podać próbki materiałów . . . Jeżeli spódnice szyto z materiałów samodziałowych podać, czy te samo­ działy są jeszcze obecnie w y r a b i a n e . . . Czy no­ siły dawniej kobiety spódnice z samodziałowego płótna farbowanego przez małomiasteczkowego farbiarza w różne desenie tzw. malowanki, wybij a n k i . . . Jeżeli tak, to podać, czy żyje jeszcze w okolicy farbiarz, który barwi samodziały w de­ seń . . . na jeden k o l o r . . . lub jego najbliższa ro­ dzina (np. syn, żona), podać a d r e s . . . Z czego robiono zapaski (fartuchy) . . . podać próbki Czy materiały te można jeszcze kupić i u kogo . . . Co ubierano na n o g i . . . (onuce, skarpety, poń­ czochy). Z czego wykonane... Robione ręcznie, czy kupne . . . Czy były zdobione . . . Czy dziś wyra­ biają je j e s z c z e . . . Jakie noszono obuwie (trzewiki, buty z cholew­ kami) . . . Z jakiego materiału . . . Kto je wyrabiał i g d z i e . . . Czy przy obuwiu były jakieś ozdoby np. tasiemki, gwoździe mosiężne do nabijania . . . Czy nosiły kobiety gorsety . . . Z jakiej m a t e r i i . . . (podać próbki materii z gorsetów, pochodzących z różnych czasów) . . . Czym były gorsety zdobione (podać próbki) . . . Jakie było wierzchnie okrycie kobiety... W lecie (bluza, katana, kaftan, kacabajka itp.) . . . W zi­ mie (sukmana, płaszcz watowany i t p . ) . . . Z czego poszczególne okrycia były wykonane i czym zdo­ bione . . . Podać próbki materii i ozdób . . . Czy żyją jeszcze krawcy, którzy te stroje s z y j ą . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy w zimie nosiły kobiety k o ż u c h y . . . Czym te kożuchy były zdobione . . . Kto je wyrabiał, względ­ nie gdzie je kupowano . . . Jeżeli jest w okolicy jakiś kuśnierz robiący kożuchy według starej mody, podać jego adres i nazwisko . . . Czy nosiły kobiety jako strój wierzchni narzutki (chusty, płachty, łoktusze, rańtuchy, obrusy itp.) . . . Z jakiej m a t e r i i . . . Czym zdobione . . . (podać próbki). Jak je u b i e r a ł y . . . Jakie noszono ozdoby (korale, paciorki, naszyj­ niki z mosiądzu itp.) . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Gdzie je nabywano . . . Jakie są części stroju kobiecego nie wymienione w powyższych pytaniach, a występujące w stroju regionalnym (np. krajki do przepasywania itp.) . . . Przy każdym wymienionym przedmiocie podać jego miejscową nazwę, opis, podać próbki mate­ riału i ozdób oraz zaznaczyć kto te przedmioty wyrabia . . . Stroje męskie. 15. Jaki był letni ubiór głowy m ę ż c z y z n y . . . Czy no­ sili kapelusze słomiane . . . Kto je r o b i ł . . . Czy no­ szono kapelusze filcowe . . . Kto je r o b i ł . . . Gdzie je kupowano... Czy żyje w okolicy kapelusznik, który wyrabia z filcu kapelusze ludowe według dawnej mody . . . Jakich używano ozdób do kapelu­ sza (np. parobek, drużba, pan m ł o d y ) . . . Jakie było zimowe nakrycie g ł o w y . . . Czy noszono weł­ niane czapki dziane na drutach . . . Czy zachowały się jeszcze stare okazy czapek futrzanych . . . 91 �16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Z czego szyto koszule... Jaki był krój najdaw­ niejszych k o s z u l . . . Czy są w okolicy specjalistki lub specjaliści od zdobienia k o s z u l . . . Jeżeli tak, to podać ich nazwiska i a d r e s y . . . Czy do koszul używano jakichś kupnych ozdób (tasiemki, spinki, guziki itp.) . . . Podać ich wzory . . . Czy jest w oko­ licy specjalista wyrabiający ozdobne spinki do ko­ szul . . . Jeżeli tak, to podać jego nazwisko i adres... Z czego szyto dawniej letnie spodnie... Jaki był ich krój . . . Czym je zdobiono... Z czego szyto zimowe spodnie . . . Podać krój i ozdoby . . . Co ubierają mężczyźni na nogi (onucki, skar­ pety) . . . Czy te części stroju są zdobione . . . Kto je wykonuje . . . Jakie obuwie nosili mężczyźni (łapcie plecione z łyka, kierpce, chodaki, buty z cholewami) • • • Z jakiego materiału . . . Kto je w y r a b i a ł . . . Czy do ozdoby obuwia, były używane jakieś kupne ozdoby, jak np. mosiężne gwoździe i t p . . . . Jeżeli tak, postarać się o próbkę i podać gdzie te ozdoby wyrabiano i nabywano . . . Czy mężczyźni nosili krótkie kamizelki sukienne . . . Jak je n a z y w a l i . . . Z jakiej materii były szyte . . . Podać próbkę m a t e r i i . . . Czym były zdobione . . . Podać próbki ozdób, guzików . . . Jaka była wierzchnia odzież m ę s k a . . . Letnia i zimowa . . . Z jakiej materii była szyta . . . Z czego były wykonane ozdoby . . . Podać p r ó b k i . . . Czy w okolicy jest krawiec umiejący szyć i zdobić stroje ludowe według starego zwyczaju . . . Podać nazwiska i adresy . . . Jakie kożuchy nosili mężczyźni . . . Czym były zdo­ bione . . . Gdzie je kupowano, względnie kto je wy­ rabiał . . . Jeżeli jest w okolicy kuśnierz, który te kożuchy wyrabia, podać jego nazwisko i adres . . . Jakie noszono dawniej pasy . . . Jakie były ich ro­ dzaje i z czego zrobione . . . Gdzie je nabywano, a kto je r o b i ł . . . Czy żyje w okolicy rymarz, który takie pasy w y k o n u j e . . . Czy nosili mężczyźni krajki, względnie pasy wykonane z n i c i . . . Wymienić składowe części stroju męskiego, po­ minięte w poprzednich pytaniach, a występujące w danym stroju regionalnym (np. torby skórzane, torby wełniane, ozdoby, kapciuchy na tytoń, fajki itp.) . . . Podać opis, a więc materiał, z którego są wykonane ozdoby, następnie wymienić, gdzie te przedmioty były kupowane, względnie kto je wy­ rabiał (adres) . . . Opracował... dnia . . . I V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U W S Z E L K I C H PRZEDMIOTÓW Z D O B I O N Y C H ( N A R Z Ę D Z I A , CERAMIKA ITP.) Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Przedmiot... 2. Jego nazwa ludowa . . . 3. Materiał z jakiego jest wykonany (przy drewnie podać też gatunek) . . . 4. Technika wykonania (sposób obróbki np. strugane, kute, lepione z gliny itp.) . . . 5. Konstrukcja (sposób łączenia części składanych, opis wraz z rysunkami w rzutach, przekrojach, fot. (rysunki szczegółów konstrukcyjnych w podziałce 1 : 5 ) . . . 6. Ozdoby. — Technika wykonania ozdób . . . Kompo­ zycje (podział na pola zdobnicze) . . . motywy z rysunkami całości i fragmentów . . . układ orna­ mentu . . . opis barw . . . 7. Kto w y k o n a ł . . . Gdzie . . . Sposób nabycia . . . (Jeśli dar, to przy jakiej okoliczności) . . . 8. Gdzie było centrum wyrobu tego rodzaju przed­ miotów . . . Czy dziś przedmioty te są wykony­ wane . . . Jeśli nie, dlaczego . . . 9. Jak opisywany przedmiot i jego zdobnictwo zmie­ niało się w czasie (informacje zaczerpnięte z tra- 92 dycji) . . . Czy używany był powszechnie, czy tylko u najbogatszych, względnie właśnie biedniej­ szych . . . Czym różniły się badane przedmioty w zależności od zamożności właściciela . . . Opracował... dnia . . . V . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U WYCINANEK Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . A. Wycinanki kolorowe. 1. Czy we wsi wykonywano wycinanki z kolorowego papieru . . . Czy wykonują dziś . . . ewentualnie odkąd zaniechano ich wyrobu i z jakiego powodu . . . 2. Czy są we wsi osoby, umiejące wykonywać kolo­ rowe wycinanki, dostarczyć im materiału i popro­ sić, by wycięły znane sobie wzory wycinankowe, poczynając od najdawniejszych . . . 3. Opisać technikę wycinania (narzędzia, materiał, składanie papieru, ewentualne rysowanie mo­ tywu etc.) . . . 4. Jak nazywają się w gwarze miejscowej poszcze­ gólne typy wycinanek, w zależności od formy (np. koliste, kwadratowe, pasowe, o motywach antro' pomorficznych) . . . Jak nazywają się części (ele­ menty), z których składają się w y c i n a n k i . . . 5. Jakich kolorów papieru używają najchętniej . . . Jak w gwarze miejscowej nazywają się poszcze­ gólne k o l o r y . . . Jakie barwy uważają za naj­ piękniejsze i dlaczego . . . 6. Czy wykonują wycinanki z kilku kolorów papieru, naklejanych warstwami jedna na drugiej . . . 7. Jak się takie wycinanki nazywają . . . 8. Do czego wycinanki były u ż y w a n e . . . Gdzie wy­ cinanki naklejano . . . W jakim porządku . . . Czy w uboższych domach też . . . B. W y c i n a n k i białe. 9. Czy zawieszają w oknach firanki wykonane z bia­ łej, wycinanej bibułki . . . 10. Czy firanki te kupują (gdzie, u kogo), czy robią sami . . . 11. W jaki sposób zawieszają firanki w oknie (pozio­ mo u góry, pionowo po bokach, ukośnie itp.) . . . 12. Technika wycinania (składania papieru, ewentual­ ny r y s u n e k ) . . . 13. Opis kompozycji wzoru, poszczególnych moty­ wów . . . Wykonać rysunek (przez odbicie na szy­ bie) lub fotografię f i r ? m k i . . . 14. Skąd czerpią wzory motywów firankowych . . . 15. Kto zrobioną firankę w y c i n a ł . . . Gdzie... K i e d y . . . Opracował... VI. dnia . . . K W E S T I O N A R I U S Z DO O P I S U PAJĄKÓW Nazwa w s i . . . nr domu . . . Gmina' zbiorowa . . . powiat... Nazwisko, imię i wiek informatora . . . 1. Czy zdobi się powały izb „ p a j ą k a m i " . . . Jak się one w gwarze miejscowej nazywają . . . 2. Z czego (z jakich materiałów) wykonywane są „pająki" . . . 3. Jaka jest podstawowa konstrukcja (szkielet) „pa­ jąka", wykonać rysunek . . . 4. W jaki sposób wykonane są poszczególne części składowe (podać rysunki fragmentów z oznacze­ niem materiału i barw) . . . 5. Kto wykonuje „ p a j ą k i " . . . Z jakiej okazji robi się je i zawiesza . . . Opracował... dnia . . . �WAŻNIEJSZE POPRAWKI I UZUPEŁNIENIA do nr 11—12, 1949. 1. Str. 305 (tytułowa), 7 wiersz od góry zamiast Volk — winno być: Folk. 2. Fotografie do artykułu A. Wojciechowskiego pt. „Tematyka społeczna i polityczna w wycinance ło­ wickiej" — wykonał Henryk Kukowski. 3. Fotografie do artykułu J . Stankiewiczowej pt. „Wojewódzka wystawa sztuki ludowej w Łańcucie" — wykonał Stefan Deptuszewski. 4. Wycinanki zamieszczone na str.: 345, 346, 348 wy­ konała Maria Kołaczyńska, a nie M. Kołaczkowska. Dotyczy to również tegoż nazwiska w tekście arty­ kułu. 5. Str. 345, szpalta druga, 1 od góry zamiast J . Sura — winno b y ć : J . Surma. 6. Str. 347, szpalta druga, 9 wiersz od dołu zamiast „Welesa" — winno być: „Wesela". 7. Str. 352, w tytule streszczenia francuskiego zamiast S U M E T — winno być: S U J E T . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c744c5bde87604b06c6936fd75e0442f.pdf 7a79d26fc4494468d8642f1a9a106bfa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3642 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3419 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P o l t KI A N I R O P O • C I A . u k ; L u d o w a T Y K U L T U R Y ^'.j i a E T N O G R A F I A ? z ł S Z T U K A ( 3 0 0 0 0 zł) M A Ł G O R Z A T A BARANOWSKA ZBIGNIEW B E N E D Y K T O W I C Z JADWIGA B O C H E Ń S K A ANNA BEATA B O H D Z S E W I C Z D A R I U S Z CZAJA MARIUSZ C Z U S A J W O J C I E C H DUDZIK ANETA G Ó R N I C K A - B O R A T Y Ń S K A ALEKSANDER J A C K O W S K I MAGDALENA J A W O R S K A W I E S Ł A W J U S Z C Z A K EWA K L E K O T LESZEK. K O L A N K I E W I C Z IWONA K U R Z P A W E Ł M A C I E J K O A N D R Z E J MENCWEL W O J C I E C H MICHERA Z B I G N I E W O S I Ń S K I P A W E Ł RODAK TERESA R U T K O W S K A ROBERT S A N K O W S K ! S Ł A W O M I R S I K O R A LUDWIK STOMMA R O C H SULIMA M A Ł G O R Z A T A S Z P A K O W S K A JOANNA TOKARSKA-BAKIR �SPIS TREŚCI Wiesław Juszczak O Antropologii i symbolu * O Antropologii i symbolu. Rozmowa * * 3 5 Ludwik Stomma „Trzeba odjechać..." 20 Małgorzata Baranowska Ukryta forma świata 21 Sławomir Sikora Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być. Shakespeare, ant­ ropologia i Toma Stopparda gra w teatr 24 Ewa Klekot Dwie strony tej samej monety 30 Aleksander Jackowski Katedra Kultury polskiej 33 Andrzej Mencwel Wyobraźnia antropologiczna 34 Małgorzata Szpakowska Lem i trzy ewolucje 39 * Jak rozumieć „Ziemi U r l o " 48 * * Roch Sulima Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przy­ czynek do etnografii miasta 52 Grotowski wobec gnozy 65 Leszek Kolankicwicz Aktorstwo w teatrze Grotowskiego 72 Wojciech Dudzik O teatrze alternatywnym 74 Jadwiga Bocheńska „Nieobojętna sztuka" i nie obojętny widz 76 Mariusz Czubaj Teledyskowy obraz świata 78 Raporty Gardzienicc 86 Zbigniew Osiński studentów: Holstebro 88 Scheersberg 91 Sejny 92 Graffiti na murach Warszawy 1989-1990 94 Paweł Rodak Wyobrażenia społeczne a nauki humanistyczne 95 Mariusz Czubaj Elitarność jako wyobrażenie społeczne 98 Paweł Maciejko Rytm Iwona Kurz Pop-mitologie 100 Robert Sankowski Kino, telewizja i co dalej? 101 Aneta Górnicka-Boratyńska Zrozumieć egzystencję 102 Anna Beata Bohdziewicz Recenzje Streszczenia Noty o mitów 99 artykułów 103 autorach Na okładce: Na stronie 104 Graffiti. Fot.: Anna Beata Bohdziewicz t y t u ł o w e j : Henryk Waniek, Tcmplum Salomonis I V , fragment, olej/płótno, © COPYRIGHT B Y „ K O N T E K S T Y " Przedruk tekstów wzgl. większych fragmentów tylko za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Wydział Polonistyki UW 1989 �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 2-1995 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Wiesław Juszczak On Anthropology and Symbol * Conversation on Anthropology and Symbol * * 3 5 Ludwik Stomma "One Ought to Leave..." 20 Małgorzata Baranowska The Hidden Form o f the World 21 Sławomir Sikora Rosencrantz and Guildenstern Are Dead, or H o w to Exist. Shakespeare, Anthropology and Tom Stoppard's Theatrical Game 24 Ewa Klekot T w o Sides o f the Same Coin 30 Aleksander Jackowski Katedra Kultury polskiej. The Chair o f Polish Culture 33 Andrzej Mencweł The Anthropological Imagination 34 Małgorzata Szpakowska Lem and Three Evolutions 39 * How Are We to Understand „T h e Land o f U l r o " 48 * * Roch Sulima Józef Tkaczuk and Others, or About Names on the Walls. A Contribution Zbigniew Osiński Grotowski and Gnosis 65 Leszek Kolankiewicz Acting in the Grotowski Theatre 72 to Urban Ethnography 52 Wojciech Dudzik _ On the Alternative Theatre 74 Jadwiga Bocheńska ' „Engaged A r t " and the Engaged Viwer 76 Mariusz Czubaj The World as Seen in the Video Clip 78 Magdalena Jaworska „Polesie" 81 Graffiti 94 Paweł Rodak Social Concepts and the Humanities 95 Mariusz Czubaj Elitism as a Social Conception 98 Paweł Maciejko The Rhythm o f Myths Iwona Kurz Pop-mythologies 100 Robert Sankowski The Cinema, Telewision and What Now? 101 Aneta Górnicka-Boratyńska To Understand Existence 102 Students Reports 86 Anna Beata Bohdziewicz Reviews Summary About Redagują: the of Articles 103 Authors 104 Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, L u d w i k Stomma Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor 99 techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , u l . Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 teł. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af187559d8ec7b641c569d75bd7f635.pdf 90ccc3902d4cad5158db2cd2e4852f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6250 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource wizualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5827 Title A name given to the resource Kompleks Edichny (Bestia wizualna) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.47-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM WOJCIECH MICHERA nteresuje mnie tu pewien uporczywie od XIV w. powracający wariant biblijnej sceny Kuszenia, przedstawiający szatana w hybrydycznej postaci węża z głową człowieka; dokładniej zaś - z głową młodej dziewczyny (virgineum vultus habens, jak mó­ wią średniowieczne teksty), stanowiącą najczęściej wierną kopię oblicza stojącej naprzeciwko Ewy. M o­ tyw ten pojawia się najpierw, począwszy od XII w., w komentarzach egzegetycznych (Petrus Comestor, Historia scholastica), następnie zaś przejmują go dra­ maty liturgiczne oraz sztuki plastyczne. W XV-XVII wieku jest już w malarstwie i rzeźbie tak popularny, że Giorgio Vasari na przykład, opisujący w swoich Żywotach najsławniejszych malarzy fresk dekorujący sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, wyraża wprawdzie zachwyt kunsztem malarskim Michała Anioła, ale zachowuje szokujący nas dzisiaj spokój, jeśli idzie o treść dzieła: „Z kolei - pisze - widać Adama, który skuszony przez postać pół węża, pół kobiety odbiera w owym jabłku swój i nasz los zgonu, i widać jak on i Ewa wygnani są z raju.”1 Wiek później John Milton w Raju utraconym (skomponowanym - jak się uważa - pod dużym wpływem praktyki malarskiej i emblematycznej)2 czuje się nawet w obowiązku zaznaczyć, że szatan wyruszający na spotkanie z Ewą to: Meer serpent in appearance - „tylko wąż z wyglądu” (9, 413).3 Począwszy od końca XVII w. maniera ta, choć nie znika zupełnie, staje się znacznie rzadsza (od wę­ ża alegorycznego bardziej interesuje badaczy wąż poddający się klasyfikacji zoologicznej). Literatura naukowa, dotycząca tej osobliwej ma­ niery malarskiej i literackiej, nie jest duża (jeśli nie li­ czyć okazjonalnych uwag typu: „stara tradycja malar­ ska”), składa się na nią bowiem kilka zaledwie prac. Dzięki jednak takim badaczom, jak John K. Bonnell (1917), John M. Steadman (1957), John B. Friedman (1966) i Henry Ansgar Kelly (1971), wskazane zosta­ ły wszystkie jak się wydaje istotne źródła.4 Osobne miejsce na tej liście zajmuje artykuł Nony Flores (1996), która poddała subtelnej analizie ikonograficz­ nej kilka wybranych przykładów rzeźbiarskich i ma­ larskich, w ścisłym powiązaniu z tekstami literackimi.5 Są to przykłady, „które przedstawiają węża z gło­ wą kobiety w sposób podkreślający grzechy przypisy­ wane Ewie w [biblijnej scenie] Upadku - przede wszystkim pożądliwość, wyniosłość, oszustwo - i przez wieki stanowiące podstawę antyfeministycznego moralizatorstwa.”6 Flores omawia pewne warianty i zna­ czące szczegóły przedstawienia (łatwo je przeoczyć, gdy zadowalamy się jego ogólną klasyfikacją), dzięki którym ten figuratywny dyskurs teologiczno-moralny ukazuje grzech i kuszenie jako: lubieżność, zwodnicze piękno, wizualne złudzenie, manipulację słowną czyli te wszystkie właściwości, które dyskurs antyfeministyczny kojarzy z kobietą. Przy okazji Flores przedstawia też krótko trzy analogiczne postacie zwie- I Kompleks Echidny (Bestia wizualna) Zaprawdę, materia nie ma nawet owego „jest” —gdyby je zaś miała, to by miała tutaj coś z dobra —lecz jej „jest” tylko brzmi jednako, tak iż naprawdę znaczy tyle, co „nie jest”. (Plotyn) Trurl i Klapaucjusz byli uczniami wielkiego Kerebrona Emtadraty, który w Wyższej Szkole Neantycznej wykładał przez czterdzieści lat Ogólną Teorię Smoków. Jak wiadomo, smoków nie ma. (Stanisław Lem) Kobieta nie istnieje. (Jacques Lacan) rzęce - żmiję (poza kontekstem rajskim), skorpiona (opatrywanego niekiedy kobieca twarzą) i syreny które z wężem rajskim „dzielą łudzącą fizyczną dwukształtność”, a w konsekwencji także wiele innych istotnych cech. * Nie jest moim celem uzupełnianie dotychczaso­ wych ustaleń, dotyczących bezpośrednich źródeł hi­ storycznych. Nie zajmuję się też interpretacją ikono­ graficzną interesującego mnie motywu. Zarazem jed­ nak - będzie tu mowa i o „źródłach”, i o „znaczeniu”, ale w szerszym kontekście, wyprzedzającym niejako analizę poszczególnych przykładów. Chciałbym mia­ nowicie pokazać zależność omawianej sceny od pew­ nej tradycji antycznej; nie mam jednak na myśli pro­ stej transmisji określonego „symbolu”, czy „hieroglifu” - wizualnego lub literackiego - gotowego, kompletne­ go i autonomicznego. Interesuje mnie raczej kształtu­ jąca się u schyłku starożytności struktura konceptual­ na, uzasadniająca włączenie figury sfeminizowanego węża w dyskurs na temat pochodzenia zła; dyskurs, którego nie rozpoczęła przecież dopiero średniowiecz­ na egzegeza biblijna. Ponieważ temat jest więcej niż obszerny, a także składa się nań bardzo wiele kuszących wątków po­ bocznych, zamierzam konsekwentnie trzymać się jed­ nego śladu, choć jest on zawiły, wężowy; śladu, jaki w tym toczącym się przez wieki namyśle nad istotą zła odcisnęły dwie bardzo znane, „ponadczasowe” posta­ cie kobiece. 47 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Michał Anioł, Grzech pierworodny, 1508-12 (Kaplica Sykstyńska, Rzym) www.christusrex.org Po obudzeniu szukał Herakles koni po całym kraju i przybył (I) wreszcie do zalesionej krainy, zwanej Hylaja. Tam znalazł w grocie wężową dziewicę, niby Echidnę dwukształtną (miksoparthenon tina Pierwszą z tych figur „długiego trwania” można za Hezjodem nazwać „Echidną”. W Theogonii (295-308 i n.) jest potworem - na wpół dziewczyną, piękną i młodą, na wpół ogromnym wężem - mieszkającym w podziemnej grocie, z dala od ludzi i bogów: groźnym, gwałtownym i monstrualnie płodnym.7 Trzeba tu za­ znaczyć, że greckie słowo ekhidna to po prostu „żmija” i w bardzo wielu tekstach pojawia się w znaczeniu nie mającym nic wspólnego z postacią Hezjoda. Czy jed­ nak tak jest istotnie? Wydaje się, że dwukształtna Ekhidna bardzo silnie wpłynęła na grecką wyobraźnię, rzucając swój mniej lub bardziej wyraźny cień na wie­ le pozornie naturalistycznych opisów, a tym bardziej na obelżywe epitety.8 Ekhidna o pięknym obliczu (kalon prosopon) - zrodzona przez Phanesa - pojawia się w orfickich spekulacjach kosmogonicznych;9 trafia także - bez wątpienia już wzorowana na Hezjodowej do Dziejów Herodota. Tutaj - nie zmieniając morfologii ciała ani cha­ rakteru swej siedziby - traci nieco z podkreślanej w Theogonii brutalności, zyskując w zamian cechy erotycznej, sprytnej kusicielki.10 Herodot nawiązuje w swoim tekście do historii, która w Theogonii poja­ wia się bezpośrednio przed fragmentem poświęconym Echidnie (287-294): mowa jest tam o Heraklesie, który wyprawiwszy się na zachód, za Ocean, zabija trójgłowego Geryona, by zdobyć jego słynne stado krów.11 W racając stamtąd - już wedle Dziejów - H e­ rakles trafia do krainy nazwanej potem Scytią, gdzie zasypia; gdy zaś śpi - ktoś kradnie jego konie: Echidnan difuea), która powyżej pośladka była kobietą, poniżej zaś wężem. Zdziwiony jej widokiem zapytał, czy widziała gdzie jego błą­ kające się konie, na co ona odpowiedziała, że je posiada i nie wprzód mu zwróci, aż się z nią prześpi. To też Herakles za taką ce­ nę uczynił.12 Opowieść ta - podobnie jak całe dzieło Herodota - była w starożytności bardzo popularna i jej echa można odnaleźć zarówno w sztuce,13 jak i literaturze nawiązywali do niej m.in. Diodor Sycylijski (w I w. przed Chr.) i Dion z Prusy, zwany Chryzostomem (w I/II w po Chr.).14 Mnie jednak przede wszystkim inte­ resuje wzmianka, jaka się pojawiła w „heretyckiej” Frankish Psalter 1279 (Biblioteka Katedralna Esztergom) www.wga.hu 48 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) doktrynie Justyna, gnostyka żyjącego w 11/111 wieku po Chr., streszczonej w Refutatio omnium haeresium św. Hipolita Rzymskiego.15 Dzięki niej wkraczamy w czas i środowisko intelektualne późnego antyku. Oto więc Elohim i na wpół wężowa Edem, porów­ nana do Herodotowej Echidny20 - dwie boskie, od­ wieczne zasady świata, które „wzajemna namiętność połączyła w małżeńskim łożu miłości”.21 Ten hieros gamos sprowadza następnie na świat 24 aniołów, spośród których 12 przypomina ojca, 12 zaś matkę - to ich miała Biblia alegorycznie przedstawić jako drzewa raj­ skie (zgodnie ze słowami Mojżesza: „Bóg zasadził na Wschodzie ogród Eden”, Gen. 2.8). Dlatego też jeden z aniołów Ojca, Baruch, tożsamy jest z Drzewem Ży­ cia, natomiast Naas (po hebr. „wąż”), z dwunastki przypominającej matkę, to Drzewo Wiadomości D o­ brego i Złego. Później powstają ludzie, ukształtowani z najszlachetniejszej ziemi ogrodu rajskiego, i relacja łącząca parę Elohim— Edem przenosi się na parę A da­ m— Ewa. Kobieta staje się w ten sposób ludzkim odbi­ ciem wężowo-kobiecej prazasady - „obrazem i przykła­ dem, oraz na wieki już pieczęcią Edem” (V.21.10). Ponieważ Elohim odchodzi następnie do nieba, za­ siadając tam u boku Dobra, Edem - porzucona i sfru­ strowana - zamienia się w siłę destrukcyjną.22 N aj­ pierw sama przyozdabia się, starając - bezskutecznie wzbudzić pożądanie w Elohimie i skłonić go do powro­ tu. „Potem poleciła Babel, którą jest Wenus [utożsa­ miona też z Omfale z mitologicznego cyklu Heraklesa - WM], by ta skłaniała mężczyzn do cudzołóstwa.” Po­ tężną moc otrzymał Naas, mający mścić się na wszyst­ kich mężczyznach, noszących w sobie ducha Elohima. Wówczas Elohim wysyła Barucha, który stojąc pośród aniołów Edem (czyli alegorycznie: wśród drzew raj­ skich) zakazał jedzenia „owoców” z Drzewa Wiadomo­ ści (którym był Naas). „Naas jednak popełnił grzech, gdyż udał się do Ewy, oszukał ją i zdeprawował, gwał­ cąc prawo. Ale poszedł również do Adama i miał z nim stosunek niezgodny z naturą; a to jest także podłością, z której powstało cudzołóstwo i sodomia.” * (Justyn) W II-IV w. nie istnieje już żywa łączność z nauką fundatorów głównych szkół filozoficznych i uwaga skupia się przede wszystkim na piśmiennym dziedzic­ twie uznanych nauczycieli, takich jak Platon, Arysto­ teles, Chryzyp. Poszukiwanie prawdy przybiera postać „dobrowolnego eklektyzmu”,16 polega na czytaniu i komentowaniu dawnych tekstów. Ponadto na prak­ tykę filozoficzną w istotny sposób wpływa żywo rozwi­ jająca się teologia. Za jej sprawą filozofia nabiera bar­ dziej medytacyjno-mistycznego charakteru, teologia zaś korzysta z metod i pojęć wypracowanych przez fi­ lozofię, co pozwala poddawać wnikliwej lekturze święte teksty.17 W tych okolicznościach podejmowa­ ne są próby uzgodnienia tradycji biblijnej z grecką fi­ lozofią. Trzy też najważniejsze nurty intelektualne późnego antyku - gnostycym, neoplatonizm i chrze­ ścijaństwo - choć doktrynalnie i instytucjonalnie z zapałem się zwalczają, w znacznej mierze podzielają repertuar pytań i tematów.18 Ich wzajemny wpływ do­ konuje się również - co jest tu nie mniej istotne - na poziomie retoryki, w wyborze wykorzystywanych ob­ razów czy metafor. Z licznych zatem dzieł Justyna znamy, właśnie dzię­ ki Hipolitowi, tylko jedno, ale najważniejsze - Baruch. Zawiera ono synkretyczną doktrynę kosmogoniczną, stanowiącą syntezę wątków greckich, biblijnych i chrze­ ścijańskich (być może, jak sugeruje Robert Grant, Ju­ styn wykorzystał w niej stary mit Ferekydesa).19 Jest to w pewnym sensie alegoryczna interpretacja księgi Ro­ dzaju, wykorzystująca ‘akcesoria’ - motywy, postacie zaczerpnięte z mitologii greckiej (Herakles na przykład staje się tu „nie obrzezanym prorokiem”). Zgodnie z doktryną Justyna świat zawdzięcza swe istnienie trzem uniwersalnym zasadom, niestworzo­ nym i wiecznym. Pierwszą, męską, jest Dobro, miesz­ kające w niebie i posiadające „zdolność przewidywa­ nia”. Dwie następne zasady zdolności tej są pozbawio­ ne: Elohim, Ojciec wszystkich rzeczy, i Edem (Eden) zasada żeńska, późniejsze źródło zła na świecie. Otóż według Hipolita (który najpierw streścił właściwy frag­ ment z Herodota) właśnie owa Edem: * Oto mamy więc scenę kuszenia w jednym z jej gnostyckich wariantów: pierwsza kobieta staje przed wężem-kusicielem, reprezentującym na wpół wężowe, utożsamione z grecką Echidną bóstwo kobiece, które­ go zresztą Ewa jest „obrazem, przykładem i pieczęcią”. Czy to nie z tej heretyckiej teologii wykluła się później­ sza koncepcja egzegetyczna oraz konwencja malarska? Otóż - mimo, że pomysł wydaje się kuszący - raczej nie; w każdym razie - nie wprost. Jeśli przywołuję tu doktrynę Justyna, to nie po to, by stwierdzić, że właśnie ona była inspiracją średniowiecznych teologów i arty­ stów, że istnieje między nimi jakaś bezpośrednia zależ­ ność. (Tym bardziej, że Refutatio Hipolita pozostawało w zapomnieniu od późnej starożytności aż po rok 1842, kiedy to Minoides Mynas odnalazł w jednym z grec­ kich rękopisów na górze Atos większy fragment tego dzieła, zrazu przypisanego zresztą Orygenesowi).23 Żeńska [zasada], nie mająca zdolności przewidywania, ulegają­ ca namiętnościom, o dwóch umysłach (dignomos) i podwójnym cie­ le (disomon), pod każdym względem odpowiada dziewczynie z opo­ wieści Herodota: aż do podbrzusza dziewica (parthenos), poniżej żmija (ekhidna), jak powiada Justyn. Dziewczyna ta zwie się Edem albo Izrael. (V. 21. 3-4; PG 16, pod imieniem Orygenesa) 49 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Co nie znaczy, że bimorficzna figura kojarzona z Echidną jest tu bez znaczenia. Jednak od prostej i bezpośred­ niej zależności genetycznej odległych czasowo tekstów, między którymi miałaby dokonać się transmisja tego gotowego „hieroglifu”, ważniejsze są relacje synchro­ niczne, „syntaktyczne”: znaczenie owej szczególnej po­ staci kobiecej jest funkcją jej „orkiestracji”, czyli sposo­ bu, w jaki wplata się ona w serię obrazów, przedsta­ wień, kategorii określonego dyskursu. Jest raczej „ele­ mentem znaczącym” , podporządkowanym logice i re­ toryce intelektualnego „modelu do składania”, niż opatrzonym stabilnym znaczeniem i samowystarczal­ nym „symbolem”. Mówiąc zaś dokładniej, owym modelem, lub „kompleksem”, w który uwikłana jest „Echidna”, jest filozoficzno-teologiczny dyskurs dotyczący „zła”, „ma­ terii” i „niebytu”. ria, quam vocant hylen, pisze św. Ambroży, Exam. 1.1). Mamy więc dwa greckie terminy (khora, hyle), które należą do dwóch odmiennych ujęć filozoficznych, w sensie filozoficznym zatem nie można ich traktować jako synonimów.27 Historycznie jednak rzecz biorąc, w filozofii postplatońskiej khora bardzo często była właśnie z hyle utożsamiana - już przez samego Arysto­ telesa,28 potem w średnim platonizmie,29 dla Plotyna zaś i innych neoplatoników, a także Ojców Kościoła, identyfikacja ta była oczywistością. W czasach Justyna i Hipolita (który z pracami Ary­ stotelesa był dobrze zaznajomiony: Ref. I.20) termino­ logia ta w każdym razie stanowi już potoczne wyposa­ żenie intelektualne, a spekulacje dotyczące ‘materii’ (hyle) to stały składnik refleksji zarówno filozoficznej, jak i teologicznej.30 Jest to także trop, który ma nas doprowadzić do drugiej z anonsowanych wcześniej wężowych kobiet. * * Jeżeli Justyn przyrównuje prazasadę Edem do Echidny Herodota, to być może - choć to jedynie spe­ kulacja - nie tylko ze względu na jej bimorficzną ana­ tomię i wybujały seksualizm, ale także miejsce zamiesz­ kania, określone jako lesista kraina o nazwie Hylaia. Hyle, las (słowo oznaczające także drzewo, drewno, budulec; łac. silva), to typowy krajobraz mitologiczny, wyobrażenie środowiska „pierwotnego”, „dzikiego”, oddalonego od siedzib ludzkich, przez dzikich też jedy­ nie ludzi zamieszkiwanego; kategoria funkcjonująca w kontekście kosmogonicznym (por. „puszcza” - za­ chodni odpowiednik „pustyni”).24 Platon (Fileb 54 bc) używa słowa hyle w znaczeniu budulca do produkcji statku - co stanowi metaforę stanu genesis (“powsta­ wania”) - nie czyniąc z niego jednak kategorii filozo­ ficznej. W późniejszych tekstach religijno-filozoficznych, pod wpływem nie tylko tradycji mitologicznej, ale i Arystotelesa (o czym za chwilę), słowem hyle za­ stępuje się niekiedy „chaos”, kategorię oznaczającą pierwotną, nieuformowaną jeszcze postać świata (Chaos, quem Graeci hylen, nos silvam vocamus..., pisze w IV w. po Chr. Chalcydiusz, Comm. in Tim. II, 123). Sam chaos - wcześniej pojmowany raczej jako życio­ dajna Matka - w pismach gnostyckich otrzymuje ko­ notację zdecydowanie negatywną i zostaje utożsamio­ ny z materią (łac. materia, od: mater, matka).25 Należy dodać, że u Platona kategorią, która - mając wy­ dźwięk kosmogoniczny - bliska była łacińskiego poję­ cia „materii” (i - przy licznych zastrzeżeniach - także chaosu), nie jest hyle, lecz opisana w Timaiosie khora (określana tam m.in. jako „żywicielka”).26 Arystoteles jednak - w kwestii materii pozostający z Platonem w sporze - formułując swoją koncepcję hyle-morfizmu, używa właśnie słowa hyle, które dzięki temu wchodzi na stałe do słownictwa filozoficznego (i na ła­ cinę tłumaczone jest nie jako silva, ale materia: Mate- (Plotyn) O ile dla gnostyków „materia” istnieje jako jedna z odwiecznych prazasad,31 to w Enneadach jej etiologię określa radykalny monizm Plotyna: materia powstaje w procesie postępującej degradacji ontologicznej.32 W doktrynie trzech pierwszych bytów każdy kolejny (bo nie pierwszy, rzecz jasna) jest emanacją wcześniej­ szego i w stosunku do niego zubożeniem: jest „naśla­ dowcą” (mimetes) i „obrazem” (eikon kai mimema), bo „płód nie może być możniejszy” od rodzica (V.1)33 Z Jednego (hen) zatem, z jego nadmiaru, rodzi się Umysł (nous), z Umysłu zaś Dusza (psyche); a raczej za każdym razem rodzi się „coś”, co staje się Umysłem i Duszą zwróciwszy wzrok (epistrophe) ku temu, z cze­ go pochodzi. Dusza „tedy nabiera światła, kiedy dąży do tego, co przed nią [co ją poprzedza], bo napotyka byt [czyli Umysł, Nous]”. Co jednak dzieje się z Duszą, „kiedy opada w to, co po niej”? Otóż „po niej” jest „jej obraz” (eidolon): „I jest to nieokreślone (to aoriston) widmo (obraz, eidolon) ciemne zupełnie, albowiem całkowicie brak mu rozumu i umysłu i daleko odbiega od bytu” (III.9.3). Tym więc, co następuje po Duszy, jej obrazem, jest materia, czyli „nie-byt”.34 Nie należy oczywiście zapominać, że materia nie jest „ciałem”. Ciało (soma) powstaje wówczas, gdy ma­ teria (hyle) opatrzona zostanie stosowną „formą” (eidos), czy „kształtem” (morfe).35 Sama materia jest zatem „bezkształtem” (amorfia), jest „bezforemna” (aneideon), „wolna od wszelkich jakości” (VI.9.7). „Zaprawdę - pisze Plotyn - materia nie ma nawet owego „jest” [...] lecz jej „jest” tylko brzmi jednako, tak iż naprawdę znaczy tyle, co „nie jest”” (I.8.5). * 50 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Bracia Limbourg, Ogród rajski (fragment), 1415 (Chantilly, Musée Condé) www.christusrex.org Plotyn - podobnie jak jego poprzednicy okresu zwanego średnim platonizmem, a także jego nauczy­ ciel Ammoniusz Sakkas36 - usiłował harmonizować Platona i Arystotelesa. Również paradoks Plotynowej materii-niebytu ma swoje źródło w Sofiście Platona i Fizyce Arystotelesa. Najodleglejszym jednak punktem odniesienia roz­ ważań na temat niebytu - zarówno dla Platona, jak i Arystotelesa - jest traktat Parmenidesa O przyrodzie (Peri tou physeos) z VI/V w. przed Chr. Otóż Parmeni­ des pisze, że są tylko dwie możliwe drogi poznania, mianowicie: „że jest (eotin), i [wówczas] jest niemożli­ we, żeby nie było (ouk eoti mh einai)” (2.3); albo też: „że nie jest (ouk eotin) i [wówczas] jest konieczne, że­ by nie było (cpeWn eoti mh elnai)” (2.5).37 Błąd śmier­ telników, zdaniem Eleaty, polega na tym, że stwierdza­ ją oni istnienie „nie-bytów”, zaprzeczając w ten sposób ustalonej wcześniej formalnej opozycji. We fragm. 7.1 czytamy więc: „Dlatego nigdy nie da się udowodnić, że nie ma tego, co jest”. Twierdzenie Parmenidesa krytykuje w Sofiście Pla­ ton. Musi to zrobić, ponieważ usiłuje wykazać, że cechą charakterystyczną „sofisty” (którego zamierza zdefinio­ wać, by odróżnić od „polityka” oraz „filozofa”) jest jego pozorna, fałszywa, zaledwie „mniemana” wiedza.38 Tymczasem konstrukcja logiczna Parmenidesa, na któ­ rej opiera się argumentacja przypisywana samemu sofi­ ście, wyklucza możliwość istnienia takiej wiedzy: zda­ nia fałszywe musiałyby albo stwierdzać nieistnienie by­ tu, albo istnienie niebytu. Ponadto, jak pisał Parmeni­ des, niebytu „nie można ani poznać, ani zrozumieć” (2.5-8). Stąd sofistyczne twierdzenie (zdaniem Platona błędne), że twierdzenie błędne nie może istnieć. Gość z Elei zatem (porte-parole Platona w Sofiście) stara się wybrnąć z kłopotu przez wykazanie, że możliwe jest „pozorne istnienie”.39 W tym celu rozważa roboczo Jacopo della Quercia, Kuszenie, 1425-1438 (San Petronio, Bolonia), www.wga.hu 51 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) kwestię z dziedziny sztuk plastycznych: „umiejętności wykonywania podobizn”, „wyglądu” i „imitacji”, czyli obrazu i reprezentacji. W efekcie, udowodniwszy moż­ liwość istnienia ‘fałszywego wyglądu’, stwierdza też, że - wbrew Parmenidesowi - ‘nie-byt’ (jednak) jakoś ‘jest’. Ale ów nie-byt (to me on) nie jest zwykłym, ba­ nalnym ‘nieistnieniem’, niebytem absolutnym (237b: to medamos on). Tym razem chodzi o pewien aspekt samego istnienia - jedną z pięciu wyróżnionych w So­ fiście kategorii ontologicznych, mających udział w by­ cie, mianowicie o „różność” (przeciwstawioną „tożsa­ mości”); mówiąc dokładniej: chodzi o - jak pisze Pla­ ton (258de) - „tę część natury ‘różności’, która prze­ ciwstawia się bytowi każdej (hekastou) rzeczy: właśnie to rzeczywiście jest nie-bytem”. A zatem nie jest tak, jak się przyjmuje (przez nie­ potrzebne wprowadzenie poprawki) w większości wy­ dań Sofisty i opartych na nich tłumaczeń - na przykład Witwickiego, który pisze tutaj: „każdą [hekaston] cząstkę przeciwstawioną bytowi nazywamy niebytem”. Jest wprost przeciwnie - chodzi nie o „każdą”, ale tyl­ ko „pewną”, „określoną” część natury różności, tę mianowicie, która przeciwstawia się właśnie bytowi każdej - hekastou - bez wyjątku rzeczy, stając się w ten sposób nie-bytem; są bowiem też inne części natury „różności”, które przeciwstawiając się np. pięknu, wielkości albo sprawiedliwości, stają się nie-pięknem, nie-wielkością, nie-sprawiedliwością.40 (Dodajmy, że ta Platońska „neantologia”, opisująca ów istniejący jednak jakoś nie-byt, jest - w najbardziej podstawowym sensie - warunkiem możliwości zarów­ no reprezentacji figuralnej, przeciwstawionej orygina­ łowi, jak i najszerzej rozumianej literatury jako fikcji.)41 Niezbędnych jest zatem kilka słów o Arystotelesie. Pisząc o niebycie (Fizyka I 9, 192 a), na swój sposób podejmuje on spór z Parmenidesem - stwierdza, że ‘niebyt’ jest dwojaki: akcydentalny i istotny. Pierw­ szym jest ‘materia’ (hyle), będąca „w pewnym sensie niemal substancją”; drugim zaś - ‘brak’ (steresis, ra­ czej: ‘pozbawienie’, łac. privatio), nie będące substan­ cją „w ogóle w żadnym sensie”. Materia jest więc na­ znaczona brakiem - brakiem formy (morfe) - i to czy­ ni ją rodzajem niebytu. Arystoteles stwierdza jednak dalej, że ów brak (formy w materii) wzbudza też ‘pożą­ danie’ (właśnie owej brakującej formy). Pisze zatem: „Tym, co pożąda formy, jest materia; a pożąda jej tak, jak osobnik żeński męskiego (thely arrenos), a brzydo­ ta - piękna (aiskhron kaloy)” (tłum. K. Leśniak).44 Czytamy następnie, że materia, jako niebyt akcyden­ talny, któremu brakuje formy - ginie, skoro tylko po­ żądaną formę otrzyma. Tak samo jak ginie brzydota, gdy tylko otrzyma brakujące i pożądane piękno. Porównania te budzą jednak istotne pytanie (po­ stawi je później Plotyn): jak to jest z pożądającą męż­ czyzny kobietą? Czy zaspokojona - też ginie (jak brzy­ dota, i jak materia)? W odpowiednim miejscu do tej sprawy wrócimy. * Zdaniem Plotyna materia jest obrazem Duszy. Sa­ ma Dusza też jest obrazem - Umysłu (tak jak ten Jednego), ale dzięki gestowi epistrophe zyskuje ona udział w bycie. „Dusza jako taka musi być podobna do wzroku, a umysł być dla niej widzialnym przedmiotem i musi dalej być „nieokreślona”, dopóki nie „ujrzy”, ale z natury uzdolniona do umysłowego widzenia” (III.9.5). Tymczasem materia, można by powiedzieć w przeciwieństwie do Duszy - nie ma zdolności widze­ nia: jest ślepa, nie ma mocy twórczej i nie może zwró­ cić się ku bytowi, który ją zrodził - jest całkowicie wtórna, wyłącznie receptywna, i dlatego nigdy nie przestaje być tylko martwym obrazem. Ale skoro tak skoro materia pozostaje zawsze zupełną nieokreślono­ ścią (to aoriston) i nieskończonością (apeiria), pozba­ wionym formy (aneideon) nie-istnieniem, którego ce­ chą konstytutywną jest amorfia (nie jest ani ruchem, ani spoczynkiem, nie jest ani pojedyncza, ani mnoga, ani mała, ani duża; a jednocześnie jest tym wszystkim na raz, gdyż pozwala, by i małe, i duże się zjawiło)45 skoro tak, to jak w ogóle jest możliwe jej poznanie? N a pytanie to Plotyn odpowiada w traktacie 0 dwóch materiach, cytując poświęcone khorze słowa Platona z Timaiosa: „materia daje się ująć nieprawym (vó9q ) rozumowaniem” (por. Tim. 52b, 2-3). Zasadą poznawczą musi być w tym wypadku „nieokreśloność, bo jeśli „podobne podobnym”, to i „nieokreślone nie­ określonym”” (II.4.10). Wyobrażać sobie materię, to tworzyć obraz obrazu.46 1 jeżeli materia sama, jako obraz bez formy, pozostaje * Do tego konkretnie fragmentu Sofisty nawiązuje Plotyn w traktacie O dwóch materiach (II.4.16), pisząc: „Czy zatem materia jest tożsama także z różnością? Ależ nie (e ou)! Chyba tylko z tą cząstką różności, ja­ ka się przeciwstawia bytom we właściwym znaczeniu, a mianowicie formom (logoi)42”. W porównaniu z tek­ stem Sofisty Plotyn dokonuje tu istotnej modyfikacji, pozwalającej odnieść nakreśloną tam definicję nie­ bytu do materii (o której u Platona mowy nie było): tym, czemu się teraz nie-byt przeciwstawia, nie jest już „byt każdej rzeczy”, ale „właściwy byt”, utożsamiony z Arystotelesowską „formą”. Dzięki temu „nie-byt Plotyna okazuje się nie tylko nie-bytem, ale i nie-pięknem, nie-sprawiedliwością, nie-wielkością”,43 czyli wszelką negacją. Stąd dalsze słowa rozpoczętego wyżej fragmentu z Plotyna: „Dlatego właśnie będąc czymś tego rodzaju, (materia) jest «niebytem», i jest tożsama z pozbawieniem (steresis)”. W ten sposób Plotyn prze­ chodzi od Platońskiego nie-bytu ‘różności’ do Arysto­ telesowego nie-bytu jako ‘pozbawienia’. 52 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) czystą nieokreślonością i potencjalnością, to i obraz tego obrazu musi brak właściwości zachować - musi figuro­ wać defigurację, za pomocą operacji intelektualnej, pole­ gającej na oddzieleniu ‘formy’ (eidos) od ‘myśli’ (dianoia) (VI.6.3). Można powiedzieć, że w tym „bękarcim” (a przymiotnik nothos znaczy też: „nieautentyczny”) proce­ derze poznawczym nie liczy się skuteczne uchwycenie wzrokiem określonej treści obrazu (byłaby nią przecież „materia”, a ta pozostaje do końca nieokreślona, nieprzedstawialna, pozazmysłowa [met’anaisthesias - Tim. 52b]), ile sama „obrazowość”; coś, co nie jest możliwe do zobaczenia normalnym, „prawym” spojrzeniem, nie jest bowiem „czymś” (tym lub tamtym), lecz istnieje wyłącz­ nie w owej nie-prawości, nie-autentyczności, nie-tożsamości, której nie można zredukować (“wyprostować”) do żadnego prawowitego „porządku symbolicznego”.47 Poszukując stosownej reprezentacji dla materii, bę­ dącej samym obrazem (bez treści), Plotyn wybiera więc obrazy o charakterze niejako autoreferencyjnym, zda­ jące sprawę z ich (choć zawsze tylko względnego - ob­ razy te jednak mają swoje granice) zamknięcia w samozwrotnej, „bez-foremnej” obrazowości. Chodzi o poka­ zanie, że materia - zgodnie z nauką Arystotelesa - nie jest przeciwieństwem czegokolwiek; że jej natura jest absolutnie od wszystkiego odmienna, odrębna, i że choć wszystko w sobie zawiera (wszelkie sprzeczności i przeciwieństwa), sama niczego nie doznaje, nic na nią - ani ona na nic - nie oddziałuje (zob. III.6.10). Wśród obrazów mogących - w jakiejś mierze sprostać tej funkcji, Plotyn wymienia na przykład wosk, który pod wpływem odcisku nie ponosi żadnego uszczerbku, a także „linię” - nie zmieniającą się wcale pod wpływem nałożonej nań barwy (III.6.9). Najczę­ ściej jednak posługuje się obrazem lustra (katoptron). Plotyn wygrywa całą ambiwalencję tego instrumentu, podkreślając w nim cechy, które upodabniają go do materii: (i) tworzy złudzenia; (ii) jest niezbędne, by obraz mógł powstać; (iii) nie zmienia się pod wpływem obrazów, które odbija; ale jednak (iv) zaciemnia przyj­ mowane nieustannie światło - jak materia zaciemnia światło duszy, bowiem „materia jest cieniem”.48 Pojawiają się także postacie mitologiczne, w istot­ ny sposób kojarzone z lustrem, jak Dionizos (IV.3.12), a zwłaszcza Narcyz: ofiara własnego, samozwrotnego spojrzenia, który zakochany w nie prowadzącej nigdzie obrazowości, sam niejako w cień się zamienia (I.6.8).49 Wielokrotnie też Plotyn przywołuje w roli obrazu ma­ terii - również „nieprawą”, „niestosowną”, „pozakategorialną” - postać kobiecą; jest nią Penia z opowieści Platona o narodzinach Erosa. biesiadowali bogowie, a pospołu z bogami biesiadował Dostatni [Poros, dosł.: przejście, przeprawa, sposób, spryt, dochód, zapas, dostatek - WM], syn Przemyśl­ nej [Metis - bogini sprytnej mądrości]. Gdy spożyli wieczerzę, przyszła po prośbie Bieda [Penia], jako że sutą odprawiano ucztę, i czekała u drzwi”. Wtedy zda­ rzyło się, że Poros, odurzony wypitym nektarem, wy­ szedł do ogrodu Zeusa i tam usnął, a z okazji tej sko­ rzystała Penia - „legła u jego boku i podniosła się brze­ mienna Erosem”. Dlatego Eros, „jako syn Dostatniego i Biedy, los rodziców dzieli. [...] Po matce stałym jest sąsiadem braku; a w ślady ojca podążając, zasadza się na pięknych i dobrych” (Biesiada 203; tłum. Edward Zwolski). Przypowieść Platona interpretowano chętnie i przed Plotynem, i po nim. Plutarch na przykład przedstawiciel średniego platonizmu - w O Izydzie i Ozyrysie widzi w niej alegorię kosmogoniczną (gdzie Eros oznacza stworzony Kosmos - tak jak w opowieści Fajdrosa z tejże Biesiady): „Dostatek to przecież nic in­ nego jak to, co jako pierwsze zostało ukochane, upra­ gnione, doskonałe i samowystarczalne. Platon nazywa materię imieniem Biedy, która sama z siebie pragnie i dąży do dobra, napełnia się nim, wiecznie pragnie i w nim uczestniczy”.50 Jak więc powiedziałem, w Enneadach postać spryt­ nej i chutliwej Biedy z Platona powraca wielokrotnie. W traktacie O Erosie (III.5) czytamy na przykład, że Poros (w tłumaczeniu Krokiewicza: „Spryt”), to Umysł, „forma”, Bieda zaś - to materia, „ponieważ właśnie materii brakuje wszystkiego”. I to z niej, z tej nieokreślonej żądzy, żądzę i nienasycenie ma dajmonion Eros, będący „żądłem nienasyconym”. Pożądanie - im większe - jest tym bardziej „materialne” (hylikos). Także w O niedoznawaniu bytów niecielesnych Plo­ tyn pisze najpierw, że materia jest jak zwierciadło, nie­ zbędne dla powstających w nim obrazów, tak bardzo jednak od nich „różne”, że odbite - pozostają bez żad­ nej zmiany. Zwierciadło musi użyczać siedliska formie, która jednak nie przychodzi z własnej woli - materia musi ją „swoją obecnością i zuchwalstwem i jakby że­ braniną oraz biedą swoją jakby gwałtem „zdobyć” i doznać „zawodu nie zdobycia” , ażeby jej bieda trwała i ażeby wciąż żebrała. Bo skoro powstała raz na zawsze w głębi, mit (Platona) przedstawia materię jako żebraczkę, dając przez to do zrozumienia, że nie ma [ona] dobra z natury. A żebrze żebrak nie o to, co posiada szafarz, lecz zadowala się tym, co dostanie” (111.6.14). O biedzie (lub Biedzie) oraz problemie zła mowa też w traktacie O dwóch materiach. To właśnie tam Plotyn podejmuje kwestię problematycznej analogii między materią i „tym, co żeńskie” - opisanej przez Arystotelesa w Fizyce. Czy zatem (powróćmy do po­ stawionego wcześniej pytania) ginie materia-brak, po otrzymaniu brakującej formy, której pożądała? Arystoteles twierdzi, że właśnie jako brak - ginie. * Zgodnie z opowiadaniem mądrej Diotymy, zrefero­ wanym przez Sokratesa podczas biesiady u Agathona, którą opisał Platon - „Kiedy narodziła się Afrodita, 53 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) terii’ (hyle) jest tylko jak przyodziewek narzucony na żebraka dla ukrycia jego nędzy, albo jak „przystrojony trup” (nekrdn kekosmemenon) (Enn. II.IV.5). Materia nie ginie, tak jak nigdy nie ginie kobieta (z przykładu Arystotelesa, do którego tu wprost nawią­ zuje Plotyn) - nawet zaspokojona, nadal (niestety) pozostaje kobietą: „I nie ginie to, co żeńskie (thely), lecz jeszcze bardziej żeńszczeje (mallon thelynetai), to znaczy jest jeszcze bardziej tym, czym jest” (II.IV.16). Jest to kluczowe miejsce w Plotyńskiej koncepcji zła - jako materii-niebytu, przypominającej „nieprawą”, pożądliwą, kobietę, istniejącą wyłącznie jako „brak”. Pyta bowiem następnie Plotyn: „Czy więc pozostaje złem materia mając udział dobra?” I odpowiada, czyniąc oczywistą aluzję do opowieści Platona: „Tak, z powodu potrzeby, bo przecież nie posiadała! [...] co [zaś] nie po­ siada niczego, bo cierpi biedę (penia), a raczej jest Bie­ dą (penia), to musi być złe (ananke kakon einai).52 * (Orygenes) Opowieść Diotymy, interpretowana alegorycznie, to temat często powracający w pismach neoplatońskich, zarówno starożytnych jak i renesansowych.53 Jest to ponadto ślad prowadzący do dzieł „platonizujących” Ojców Kościoła, mianowicie Orygenesa i Euze­ biusza, którzy - co wydaje się tu nadzwyczaj interesu­ jące - zestawili historię narodzin Erosa z faktami opi­ sanymi w trzecim rozdziale księgi Rodzaju. Orygenes (185-254) i Plotyn (204-269) studiowali platonizm u tego samego nauczyciela, Ammoniusza Saccasa. I na­ wet jeśli istotnie Orygenes, którego wspomina Porfiriusz w swojej Vita Phtini jako osobę zaprzyjaźnioną z mistrzem,54 nie jest tym Orygenesem (taką identyfikację wyklucza raczej chronologia: Orygenes był starszy od Plotyna), to nie ulega wątpliwości (choćby w świetle świadectwa Euzebiusza, Histo­ ria Kościelna, VI), że Orygenesa chrześcijańskiego oraz Ploty­ na łączyła istotna więź intelektualna.55 Co do Euzebiusza z Cezarei (ok. 260-339) - wiernego kontynuatora tradycji Orygenesa, autora m.in. dzieł apologetycznych, będących od­ powiedzią na inwektywę Przeciw chrześcijanom wspomniane­ go Porfiriusza (232-303) - to oczywiste, że filozofię Plotyna znał bardzo dobrze (choć pisma jego czytał raczej w zaginio­ nym dzisiaj wydaniu Eustochiusza, a nie Porfiriusza). Autorzy ci poruszali się zatem w tym samym środowisku intelektual­ nym, doskonale znając i współdzieląc będące w obiegu inte­ lektualnym pojęcia, kategorie, metafory, formuły retoryczne; uczestnicząc w procesie - być może w ich epoce najważniej­ szym - integracji doktryny chrześcijańskiej z platonizmem.56 Przeciw Celsusowi (Kata Kelsou) Orygenesa, w któ­ rym znajduje się interesujący nas fragment, powstało w latach 245-248 (czyli na kilka lat zanim Plotyn zaczął spisywać swoją doktrynę). Jest to niezwykle erudycyjna polemika z greckim filozofem Kelsusem, który kilkadzie­ siąt lat wcześniej, w dziele Słowo prawdy (Alethes logos), Masolino da Panicale, Kuszenie, 1426 (Kaplica Brancacci, Florencja) www.abcgallery.com Czy w takim razie ginie również „osobnik żeński”, za­ spokoiwszy swój brak formy, czyli brak „osobnika mę­ skiego”? Nie ma podstaw by wątpić, że Arystoteles tak właśnie uważa.51 Dla obu więc filozofów materia jest ‘nie-bytem’, ‘brakiem’, przeciwstawionym wszelkim ‘formom’. Jed­ nak w tym samym fragmencie (II.4.16), w którym korzystając z Arystotelesowych pojęć - Plotyn mody­ fikuje Platońską koncepcję nie-bytu z Sofisty, teraz z kolei poprawia Arystotelesa, posługując się obrazem z Platońskiej Biesiady: w niezgodzie z autorem Fizyki twierdzi, że materia nigdy się nie zmienia i nigdy nie ginie. Zawsze pozostaje niespełniona, niezaspokojona, nigdy nie przestaje być brakiem, ciemnością i absolut­ nym nieokreśleniem. Tego ‘braku’ nie likwiduje nawet dołączenie do niej ‘formy’. ‘Forma’ (morphe) dla ‘ma­ 54 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) sób na parę biblijną (Adam-Ewa). Oto grecka Penia w realiach biblijnego raju okazuje się wężem! Gdzie podziała się więc Ewa? Można by oczywiście uznać, że razem z mężczyzną kryje się w ogólnej kategorii „czło­ wiek” (anthropos) - zgodnie jak się wydaje z sugestią Orygenesa, który pisze kilka zdań dalej: „«Adam» w języku hebrajskim oznacza człowieka” , oraz: „to, co Mojżesz mówi o Adamie, odnosi się do natury ludz­ kiej” (IV.40). Jednak wersja Euzebiusza wyklucza taką interpretację: najpierw pisze on o ‘człowieku’ (anthro­ pos), ale przeciwstawia go ‘kobiecie’ (gyne), następnie zaś, na określenie biblijnego pierwowzoru Porosa, uży­ wa jednoznacznego pojęcia ‘pierwszy mężczyzna’ (pro­ tos aner). W strukturze tej kobieta zajmuje więc pozy­ cję niejednoznaczną, ambiwalentną, pośrednią - mię­ dzy człowiekiem a wężem; z pewnego punktu widzenia - bliższą nawet tego drugiego. Sam wąż bowiem - co trzeba podkreślić - ulega tu radykalnej feminizacji. Relacja między Adamem i Ewą, w egzegezie Orygenesa i Euzebiusza, to nie jest już typowy, mitologiczny hieros gamos, o prostej, symetrycznej strukturze, służą­ cej (jak sądzi wielu badaczy) wyrażeniu idei życiodajnej płodności. Ale owo „nieistnienie” Ewy (czy też - w in­ nym aspekcie - feminizacja węża) nie jest pozbawione znaczenia; tyle że chodzi o „znaczenie” perwersyjne, po­ żądliwe, opaczne, które ujawnia się jedynie w łudzeniu, dzięki owej nieprawej gramatyce „zła”, definiowanego w kosmogonicznych spekulacjach epoki jako niebyt-materia. „Brak” kobiety wydaje się właściwym jej spo­ sobem istnienia - ona jest, ale niewłaściwie, jako „brak”, czyli Bieda; sama Bieda przywołana jest tu zatem (by domknąć krąg) pro serpente deceptionem, zamiast wężo­ wego oszustwa. Wąż bowiem, to (podobny w charakte­ rze do lustra) opaczny instrument jej prezentacji, po­ zwalający owo kobiece nieistnienie zobaczyć. poddał zjadliwej krytyce Biblię i chrześcijan.57 Kelsus wychodzi z założenia, że to, co nowe (a nowe jest chrze­ ścijaństwo), nie może być prawdziwe: pisze o „odwiecz­ nej nauce” (arkhaios logos), którą zdaje się utożsamiać z tytułowym „słowem prawdziwym” (zob. C C 1.14). Orygenes odpowiada podkreślając starożytność narodu żydowskiego (1.14) i Mojżesza (4.11), oraz wynikające z tego pierwszeństwo Biblii wobec pism greckich (np. 0 kluczowym dla Platona dualizmie świata idealnego 1 zmysłowego czytamy jego zdaniem już u Mojżesza, zob. 7.31).58 Stwierdza też, że tak jak Kelsus wyśmiewa Bi­ blię, tak też bardzo łatwo można by wyśmiać grecką mi­ tologię, a nawet teksty filozoficzne, jeśli odczytywać je dosłownie. Lepiej jednak w obu wypadkach starać się („jak przystoi filozofom”) wydobywać spod „alegorycznej zasłony” duchowy sens każdego z tekstów. Przykładem takiego działania jest także wykpiona wcześniej przez Kelsusa biblijna opowieść o wężu raj­ skim, którą Orygenes zestawia z alegorią Platońską. Po streszczeniu zarzutów Kelsusa, przytoczeniu obszer­ nego cytatu z Platona, pisze dalej tak: Czytelnicy tego fragmentu [...] nie będą się mogli oprzeć podzi­ wowi nad tym, jak [Platon] posługując się mitem potrafił skryć zna­ ne sobie wielkie nauki przed pospólstwem, a jednocześnie odpowied­ nio odkrył je tym, którzy umieją w micie odkryć prawdziwą myśl au­ tora. Przytoczyłem ten mit wymyślony przez Platona albowiem ogród Zeusa, o którym wspomina, wydaje się odpowiadać rajowi Bożemu, Bieda (Penia) wężowi (ophis), a Dostatek (Poros), na który Bieda urządziła zasadzkę, człowiekowi (anthropos) usidlonemu przez węża.59 Bardzo podobną interpretację, ale uzupełnioną 0 pewne szczegóły, znajdujemy w późniejszej o kilka­ dziesiąt lat Preparatio Evangelica Euzebiusza z Cezarei: Zgodnie z pewnymi niewypowiedzianymi opowieściami (kata ti­ * nas aporretous logous), Mojżesz donosił, że na początku, gdy stwarza­ ny był świat, istniał pewien raj Boga, i opisał człowieka oszukanego Sprawa nie jest oczywiście zupełnie prosta. Mimo ogromnego, wręcz decydującego wpływu (neo)platonizmu na rozwój doktryny chrześcijańskiej, a także istot­ nej zależności Orygenesa i Euzebiusza od Platona i czerpiącej z niego greckiej filozofii, pojęć używanych przez obie tradycje nie można mechanicznie utożsa­ miać. Przykładem takiej niezgodności jest właśnie kwe­ stia unde malum?, „skąd wzięło się zło?”, oraz związany z tym odmienny stosunek do materii. Otóż chrześcijań­ stwo w żaden sposób nie mogło zaakceptować neoplatońskiego utożsamienia jej ze złem. Ponieważ - uważa­ li chrześcijanie - materia nie jest odwieczna, musiała być stworzona przez Boga,60 nic zaś, co stworzył Bóg, nie może być złe. Jak pisze jednak Clive Staples Lewis: „choć chrześcijanie byli logicznie zobowiązani uznać w materii dobro, nauka ta nie bardzo im smakowała”.61 Pogląd o materii jako przyczynie zła odrzuca więc tak­ że Orygenes, wskazując raczej na decydujące znaczenie tam przez kobietę (ton anthropon epatesthai dia tes gynaikos) za namo­ wą węża (pros tou opheos). Jawnie te same niemal słowa powtórzył Platon w swojej alegorii w Biesiadzie: zamiast raju opisał ogród Zeu­ sa; zamiast węża i jego oszustw (apates) - Biedę (Penian) z jej intry­ gą; zamiast pierwszego mężczyzny (protou andros), którego poczęła jak swego syna Boża mądrość (metis) i opatrzność - Dostatek (Poron), będącego synem Mądrości (Metidos); zamiast mówić: „kiedy świat (kosmos) został stworzony”, mówi - „gdy narodziła się Afrody­ ta” alegoryzując świat jako piękno (12,11). Co wynika z tych zestawień? Nie dziwi w nich to, że narodziny Afrodyty stają się alegorią stworzenia świata (jako kosmicznego piękna), zaś ogród Zeusa ogrodu rajskiego; można nawet przyjąć utożsamienie bogini Metis, matki Porosa, z mądrością Bożą. Zaska­ kujące są inne identyfikacje personalne: w interpreta­ cji Orygenesa i Euzebiusza grecka para (ojciec Poros 1 matka Penia) nie przekłada się bowiem w prosty spo- 55 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) indywidualnego wyboru (“wolna wola każdego czło­ wieka jest przyczyną jego indywidualnego zła” - C C IV.66; por. III.42). Zarazem jednak za najistotniejszą w charakterystyce zła uważa on jego negatywność zło jest bowiem „brakiem dobra” (O zasadach II.9.2). Należy podkreślić, że formuła ta ma twarde, metafi­ zyczne znaczenie: użyte w niej pojęcie „braku”, czy ra­ czej „pozbawienia” (gr.: steresis; łac. privatio), nadaje złu charakter „niebytu” ; zwłaszcza, że „dobro” utożsa­ miane jest z Bogiem, czyli „Tym, który jest”.62 Taka teologia zła (mocująca się z fundamentalną sprzecznością między wszechmocą i dobrocią Boga Stwórcy z jednej strony, oraz istnieniem grzechu z drugiej) jest w tradycji chrześcijańskiej konsekwent­ nie podtrzymywana również po Orygenesie. Według Ojców Kapadockich na przykład, pozostających pod dużym wpływem Plotyna i Orygenesa, zło jest nieby­ tem (to me on); ale nie tym niebytem, absolutnym, z którego Bóg stworzył świat: zło wprawdzie nie ma własnej substancji, jest istnieniem pozbawionym ży­ cia, ale nie można przecież zaprzeczyć - pisze Św. Ba­ zyli w Hexameronie (II.4) - że z pewnością istnieje.63 Dla św. Grzegorza z Nyssy realne istnienie (to ontos on) jest w sobie dobre, to zaś, co „poza dobrem” - nie w pełni istnieje. Natura zła polega nie na tym, że jest czymś, ale na tym, że nie jest dobrem: „Zło i dobro są przeciwieństwami w taki sam sposób, jak nie-byt jest odróżniany jako przeciwieństwo bytu” (Homilia 0 Eklezjastesie V, 406). Zło-niebyt jest jak ślepota. Po­ zbawione odrębnej tożsamości przypomina muły, nie potrafiące spłodzić swoich własnych potomków (De anima).64 Także Dionizy Areopagita - by wspomnieć jeszcze tego z greckich teologów-neoplatoników, któ­ ry najsilniej oddziałał na średniowieczny Zachód - pi­ sze, że zło „przybiera nęcące zabarwienie (...) jednak ono jest tylko ułudą (...) jest niedostatkiem (prywacją), ułomnością, słabością, nieporządkiem, wadą, ułudą; jest bez piękności, bez życia, bez rozumu, bez racji, niedoskonałe (...) bezpłodne, bez życia, bezsil­ ne, nieporządne, pełne sprzeczności, niepewności, ciemności, nie ma substancji i jest niczym z tego, co istnieje” (O imionach Bożych IV.32).65 1173), słynnego teologa związanego z paryską katedrą Notre-Dame. W tym popularnym przez całe Średnio­ wiecze kompendium wiedzy biblijnej czytamy: Ponieważ Lucyfer obawiał się, że mężczyzna może go przejrzeć, naszedł kobietę, mającą mniej rozsądku i bardziej skłonną do grze­ chu, i zrobił to przez węża; gdyż wąż wówczas wznosił się jak czło­ wiek, poniżyło go bowiem [dopiero] przekleństwo, i aż po nasze cza­ sy, jak podają, fares kroczy uniesiony. Wybrał także jakiś r o d z a j w ę ż o w y , jak powiada Beda, m a j ą c y t w a r z d z i e w i c y , g d y ż p o d o b n e ws p i e r a p o d o b n e , i p o b u d z i ł do m ó w i e n i a j ę z y k j e g o , nic nie rozumiejącego, [mówiąc przezeń] tak jak mó­ wi przez ogarniętych szałem lub opętanych”.66 W następnym stuleciu opinię Comestora powtarza dominikanin Wincenty z Beauvais (ok. 1190-1264) oraz dwóch teologów franciszkańskich - Aleksander z Hales (zm. 1245; działający na uniwersytecie w Pa­ ryżu, łączący w swym nauczaniu filozofię augustyńską ze zdobywającym wówczas popularność arystotelizmem, a także koncepcjami neoplatoników) oraz jego najwybitniejszy student (w Paryżu, w latach 1243-45), św. Bonawentura. Jeszcze później o rajskim wężu z gło­ wą kobiety będą pisać m.in. Hugh de St. Cher, Guido de Columnis, autorzy utworów Speculum Humanae Salvationis, Piers Plowman. Trudno zakładać, że bezpośrednią inspiracją dla Comestora lub Aleksandra z Hales był Orygenes lub Euzebiusz. Sądzę jednak, że nie jest bez znaczenia po­ tencjał owej (neo)platonizującej gramatyki konceptu­ alnej, odziedziczonej po późnym antyku, a w tym wy­ padku wzmacnianej raczej niż zastępowanej przez hylemorfizm Arystotelesowski, przywrócony w końcu XII i w XIII w., głównie w środowisku zakonów żebra­ czych, dzięki odkryciu i tłumaczeniom pism Arystote­ lesa, wśród których były też Libri naturales, zawierają­ ce informacje na temat m.in. różnicy seksualnej, em­ briologii, monstrualności, itd.67 Ponadto wśród zja­ wisk, które w środowisku intelektualnym epoki sprzy­ jały wspomnianej „gramatyce”, wypada choćby zasy­ gnalizować jeszcze dwa: „bestiariusze” (jako odmienny w stosunku do Arystotelesowskiego naturalizmu nurt literatury na temat potworności, także kobiecej)68 oraz zadziwiająco pogańskie, platonizujące, mitologiczno-filozoficzne dzieło Bernarda Silvestris Cosmographia, z pocz. XII w.69 * Feminizacja rajskiego węża to zatem szczególna kwalifikacja zła. Zło zdiagnozowane jako kobiece przy­ ciąga do siebie takie pojęcia, jak: różnica, łudzenie, pożądanie, pokusa; staje się kuszącym (intelektualnie 1 seksualnie) i zdradliwym „niebytem” słowa i obrazu. * Jak się wydaje, postać węża z głową dziewczyny (używano też określenia dracontopedes, „smokonogi” miał to być gatunek wielkich węży o twarzy dziewicy, facies virgineas habentes, jak pisze Vincent de Beauva­ is) wpisuje się u wspomnianych autorów w dwa przede wszystkim zagadnienia teologiczne (a także - z metakrytycznego punktu widzenia - antropologiczne): „ję­ zyka” i „podobieństwa”. II Najstarszy średniowieczny ślad rajskiego węża z głową kobiety, ślad pisany, pojawia się w połowie XII w., w Historia scholastica Piotra Comestora (zm. 56 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) poza praktyczny kontekst realizacji teatralnej. Jej ślad odnajdujemy jeszcze na przykład w Raju utraco­ nym: John Milton z wyraźnym kłopotem pisze o sza­ tanie (mającym tu, jak wspominałem, postać zwykłe­ go węża), który: „Językiem własnym węża lub też mo­ że / Ów przymusiwszy do wydania głosu / Tak swe kuszenie podstępne rozpoczął”.72 Ludzka twarz pozwala rozwiązać anatomiczny pro­ blem artykułowanej mowy węża. Pozostaje kwestia, w j a k im języku wąż przemówił do Ewy. Czy w tym samym - jedynym zresztą - w którym Adam na co dzień zwracał się do swojej żony? Trzeba by wtedy jednak przyjąć, że Adamowa lingua humana dopuszcza możliwość kłamstwa. Tymczasem język sprzed Upad­ ku - z założenia w sposób doskonały przylegając do rzeczywistości - nie pozostawiał miejsca dla żadnej ambiwalencji, niejasności, niedopowiedzenia, dla nę­ cącego ornamentu. Dlatego dramatyczny akt szatań­ skiego kuszenia nie mógł polegać na beznamiętnym jedynie zakomunikowaniu wywrotowej treści; diabel­ skie verba deceptoria oznaczają p r ze m i a n ę (zepsu­ cie) samego języka: pokusa otwiera w nim przestrzeń retorycznego suplementu; tworzy emocjonalny roz­ stęp, rozziew, różnicę - między słowem a rzeczą; szczelinę, w którą niczym wąż wsuwa się kłamstwo i złudzenie.73 To retoryczne przekształcenie języka - fakt, że sta­ je się on zdradliwie perswazyjny (chciałoby się tu sko­ rzystać z popularnego francuskiego określenia: langue de vipère) - jest właśnie powodem, że ludzkie organum mówiącego węża musi być obliczem (a w części i resz­ tą ciała - z włosami, ramionami, piersiami)74 ponętnej kobiety; obliczem budzącym pożądanie, lecz jednocze­ śnie - pozorującym fałszywie niewinność dziewicy (vultus virgineus). Jeśli wąż mówił - mowa jego miała naturę kobiety.75 Łukasz Cranach Starszy, Kuszenie, 1522 www.threemonkeysonline.com (Słowo) Zagadnienie pierwsze, dotyczące rajskiej lingwisty­ ki, rozpada się na dwa dopełniające się problemy. (a) Pierwszym jest domniemana lingua humana, pierwotny język prarodziców, jakim posługiwać się miał Adam, wtedy na przykład, gdy opatrywał nazwa­ mi żyjące w raju zwierzęta - język „naturalny” (a nie sztuczny, konwencjonalny), który zachowując bezpo­ średni związek z rzeczami nie oddala od prawdy - wol­ ny jest od błędu i wszelkiej dwuznaczności. Czy był to język hebrajski, jak uważał na przykład Izydor z Sewilii (VII w.), podobnie jak kilka wieków później Dante? Pozostawmy tę kwestię, zaznaczając tylko, że rozważa­ nia na ten temat (przypominające treść Platonowego Kritiasa) stanowią istotną część refleksji nad kondycją ludzką, której źródłową formą była właśnie rajska eg­ zystencja prarodziców.70 (b) Drugi z problemów dotyczy komunikacji mię­ dzy szatanem a kobietą. Pytanie brzmi: czy wąż ku­ szący Ewę zwracał się do niej w ludzkim języku? Czy naprawdę do niej mówił (a nie syczał po swojemu, znajdując zrozumienie dzięki szczególnej sym-patii ze strony kobiety)? Jeśli tak, to zagadnienie to rozpatry­ wać należy w trzech aspektach: „anatomicznym”, „lingwistycznym” i „retorycznym”. Po pierwsze więc, jak pisał Beda Venerabilis, „węże same z siebie mó­ wić nie mogą”, zatem szatanowi potrzebny był sto­ sowny organ (organum per quod articulatum sonum emitteret).71 Co ciekawe, John Bonnel (autor wspo­ minanej już pracy z roku 1917) sugerował, że figura węża z ludzką twarzą spopularyzowała się dzięki śre­ dniowiecznym dramatom liturgicznym, ułatwiała w nich bowiem aktorski dialog między wężem i Ewą. Jak widać jednak, niedogodność dotycząca porozu­ mienia między tymi postaciami wykracza zasadniczo * (Ciało) Drugie zagadnienie (jest to w istocie inny aspekt tego samego zagadnienia, mianowicie - „reprezenta­ cji”) wiąże się z kwestią „podobieństwa”. Przypomnij­ my słowa Piotra Comestora: „Wybrał [Lucyfer] także jakiś rodzaj wężowy, jak powiada Beda, mający twarz dziewicy, gdyż p o d o b n e w s p i e r a p o d o b n e , i pobudził do mówienia język jego”. Czy za sformuło­ waniem tym kryje się wyłącznie chęć zdefiniowania i zdegradowania kobiety jako istoty bliskiej szatanowi? Sprawa jest bez wątpienia bardziej złożona, zwłaszcza w świetle słów Aleksandra z Hales: „Wąż ów bowiem, jak mówi Beda, oblicze miał dziewicy, ab y p r z e z p o d o b n e ł atwiej zwiódł, p o d o b i e ń s t w o j e s t b o w i e m m a t k ą k ł a m s t w a (similitudo enim mater est falsitatis).”76 Wypada zapytać, o jakim podobieństwie jest tu mowa. 57 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Rafael, Grzech pierworodny (fragment), 1518 (Palazzi Pontifici, Watykan) www.bowdoin.edu „prowadzi” (referre) w ogóle! Ona „zwodzi” - zawo­ dząc jako „medium”. I o tym przede wszystkim mówi powtarzane przez wszystkich wspominanych autorów sformułowanie „podobne wspiera podobne”: oznacza ono narcystyczne, zwierciadlane zamknięcie w samej obrazowości, która - zamiast prowadzić ku temu, co naprawdę istnieje - produkuje kuszącą złudę (powie­ dzielibyśmy dzisiaj - używając spopularyzowanego przez Baudrillarda łacińskiego słowa - „symulakr”; al­ bo słowa greckiego - „fazma”, które z większą nieco odpowiedzialnością wprowadził w obieg refleksji nad obrazem Georges Didi-Huberman80). Warto może w tym miejscu podkreślić też dwu­ znaczność pojęcia „oblicze”, vultus, używanego konse­ kwentnie na określenie owej charakterystycznej „ozdoby” zwieńczającej wężowe ciało. Otóż słowem tym - robili tak Grecy, Rzymianie, a także ludzie Sredniowiecza - określano nie tylko twarz, twarz przed­ stawianą na obrazie, ale i sam przedstawiający ją ob­ raz. Najczęściej chodziło o oblicza/wizerunki Chrystu­ sa i świętych.81 Jednak przedmiotem refleksji moralnej była też zawsze twarz kobiety: poddawana zabiegom kosmetycznym, zwiększającym atrakcyjność seksualną (odpowiednik retorycznej perswazji w domenie języ­ ka), sama stawała się nieprawym „obrazem”, a także „obrazą” moralności, polegającą na odstąpieniu od re­ alnego piękna danego przez Boga.82 Czy zatem i po­ dwojony virgineus vultus szatana i Ewy nie wpisuje tej sceny w teologiczną refleksję nad podobieństwem i obrazem? Najkrócej rzecz ujmując (problem bowiem zdecy­ dowanie wykracza poza zakres tego artykułu) - z pew­ nością nie chodzi tu o „obraz i podobieństwo” (imago et similitudo Dei) z księgi Rodzaju 1,26-27, pozwalające widzieć w człowieku „ikonę” Boga, prawdziwą Jego re­ prezentację. Jest to oczywiście podstawowy argument wszystkich obrońców świętych obrazów - np. św. Jana Damasceńskiego - w ich walce z ikonoklastami.77 Kult obrazów jest możliwy, ponieważ „cześć oddawana obra­ zowi odnosi się do prototypu” (Ad prototypum referre honorem adorationis) - to zdanie św. Bazylego (De spiritu sancto), przytoczone w VIII w. przez Jana Damasceń­ skiego w De fide orthodoxa, przetłumaczone w XII w. powraca w tekstach bardzo wielu teologów, najpierw Alberta Wielkiego, a potem także Aleksandra z Hales i Bonawentury.78 W teologii średniowiecznej „podo­ bieństwo” jest pojęciem używanym również w opisie re­ lacji między osobami Ojca i Syna w Trójcy Świętej, czyli między źródłowym „modelem” i jego prawdziwym „obrazem”. W tym znaczeniu - jak pisał Hilary z Po­ itiers, apologeta z IV w., w tej sprawie główny autory­ tet dla scholastyków - podobieństwo (similitudo) jest w stosunku do obrazowanej rzeczy „tożsame i nieodróż­ nialne” (unita et indiscreta).79 Obok więc podobieństwa doskonałego, „natural­ nego”, które - jako unitas, indiscretio - nie zależy od ja­ kiejkolwiek konwencji, istnieje inne: zwodzące, wpro­ wadzające w błąd (decipere), nazwane przez Aleksan­ dra mater falsitatis (po łacinie similitudo jest rodzaju żeńskiego). Nie prowadzi ono (ona) - „beznamiętnie” (indifferens) - ku prawdzie prototypu. Dokąd prowadzi zatem? Otóż - i na tym polega jej grzeszność - nie * 58 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) potrzebuje reprezentacji boskości i jej ucieleśnionej formy. Obraz, o którym mówi księga Rodzaju oczywi­ ście nie jest zły; rzecz jednak w tym, że - na skutek Upadku - jest on już nieobecny. Celem praktyki du­ chowej, pojmowanej jako poszukiwanie najwyższej prawdy, powinien być więc ten jedynie prawdziwy „ob­ raz”, jakim jest czysty „umysł” (gr. nous) - uwolniony od cielesnych obrazów, niepokojów serca (anxietas cordis), oczyszczony z tego wszystkiego, co pisarze ci okre­ ślali jako pogańskie, retoryczne, ozdobne, cielesne, seksualne, kuszące, reprodukcyjne, reprezentacyjne, materialne, kobiece - co naprawdę nie istnieje, a istnie­ je jako złudzenie podsuwane przez demona.84 Nie twierdzę oczywiście, że sformułowanie użyte w Sumie Aleksandra - similitudo mater est falsitatis - na­ wiązuje wprost do późnoantycznych kontrowersji (moż­ na by się posłużyć innym przykładem nieufności wobec obrazu, choćby tradycją karolińską i Libri carolini); są­ dzę jedynie, że jest ono rozpięte na podobnej struk­ turze logicznej, funkcjonującej także w XII-Xin w. Strukturze, którą ujawnia na pozór absurdalne pyta­ nie: jeśli mianowicie „podobieństwo jest matką kłam­ stwa”, jakie pojęcie dałoby się w tym kontekście metaforyzować w znaczeniu - „matka prawdy”, mater veritatis? Otóż odpowiedź brzmieć powinna chyba tak: metafizyczna „prawda” w ogóle nie ma matki! Obywa się bez niej, bowiem - zgodnie z tą platonizującą logi­ ką - jako „tożsamość” wyłączona jest z wszelkiego pro­ cesu reprezentacji i reprodukcji.85 Rafael, Adam i Ewa (fragment), 1509-1511 (Watykan) www.artxchangenetwork.com Dotykamy tu jednej z najważniejszych chyba cech myśli chrześcijańskiej, polegającej na swoistym napię­ ciu (i dynamicznym współistnieniu) między dwiema tradycjami, dwiema postawami konceptualnymi wo­ bec obrazu: fundamentalnym ‘ikonizmem’ i równie fundamentalnym ‘ikonoklazmem’. Tej dwoistości nieredukowalnego dylematu - nie można sprowadzać do jednej, określonej sytuacji historycznej, tej lub in­ nej obrazoburczej wojny, bez względu na jej teologicz­ ne rozstrzygnięcia (w tym sensie słowa Leonida Uspienskiego, który pisze: „Z doktrynalnego punktu widzenia obrazoburstwo jest zjawiskiem złożonym i ja­ ko herezja jeszcze nie do końca poznanym”, uznać trzeba za, wprawdzie wykazujący poznawczą otwar­ tość, ale jednak głos zwycięskiej partii).83 Ikonoklazm istotnie przyjmuje wiele postaci; w interesującym nas tu kontekście najbardziej stosownym jednak przykła­ dem wydają mi się kontrowersje orygenesowskie, a zwłaszcza ów nurt ikonoklastyczny, naznaczony przez neoplatonizm, którego apogeum tworzy w IV/V w. (zatem długo już po śmierci samego Orygenesa) ascetyczna doktryna takich pisarzy chrześcijańskich, jak Ewagriusz Pontyjski, Jan Kassjan lub Nil z Ancyry (któremu zresztą później przypisano autorstwo wielu pism Ewagriusza, oskarżonego o orygenizm i potępio­ nego przez Kościół). Otóż charakterystyczne dla tej post-orygenesowskiej myśli jest odrzucenie konieczności „antropomorfizmu” w praktyce duchowej, czyli odrzucenie po­ trzeby wspierania się w modlitwie obrazem i podobień­ stwem (w tym wypadku są to synonimy). Modlitwa nie * (Mizogynizm) Feminizacja węża-kusiciela jest niewątpliwie ja­ skrawym przykładem antyfeminizmu. Wspominał o nim już w 1917 r. John Bonnel, ale dzięki dokonanej w ostatnich czasach nowej konceptualizacji płci - ja­ ko kategorii konstruowanej kulturowo (gender) w nowszych pracach ten właśnie aspekt omawianej tu sceny coraz częściej jest dostrzegany i podkreślany. Ciekawie, lub po prostu zwyczajnie, robi to Nona Flo­ res (zob. wyżej); niekiedy jednak nowy sposób mówie­ nia o kobiecie nazbyt łatwo pozwala - zresztą nie tyl­ ko w dziedzinie sztuki - zredukować złożoną sytuację kulturową do prostej konstatacji o charakterze po­ znawczego gadżetu, mianowicie do stwierdzenia, że w kulturze przejawia się „patriarchat” (“system władzy dominacji mężczyzn nad kobietami, będący - za po­ średnictwem swoich instytucji społecznych, ekono­ micznych i politycznych [czyli także sztuki - WM] źródłem opresji kobiet”).86 Przykładem takiego interpretacyjnego uproszcze­ nia może być stwierdzenie Chiary Frugoni, która w tekście poświęconym przedstawieniom kobiety w sztu­ ce średniowiecznej napisała: „Fakt, że wąż otrzymywał twarz kobiecą, wskazuje że grzech był doświadczany 59 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) tłumaczonego zazwyczaj jako „żebro” (łac. costa) z którego miała powstać Ewa - ale oznaczającego rów­ nież „bok” (latus).91 Ta dwuznaczność językowa prze­ kładała się na konceptualną i pozwalała odróżnić męż­ czyznę - jako ‘formę’ (lub ‘umysł’, ‘duszę’) - od po­ wstałej z jego boku (latus) kobiety-materii (Gen. 2.21). Kobiety powstałej w geście bezpośrednio nastę­ pującym - i niejako do niego analogicznym - po lin­ gwistycznym akcie nadania nazwy żywym stworzeniom w raju (Gen. 2.20). „Stworzenie kobiety jest synoni­ mem stworzenia metafory” - pisze R. Howard Bloch; a także: „Perwersyjność Ewy jest ‘boczna’: jako ta, któ­ ra wyszła z boku Adama, z jego latus, zachowuje ona status translacji, translatio, transferu, metafory, tro­ pu.”92 „Niebezpieczeństwo jakie stwarza kobieta, zgodnie z tym odczytaniem zjawiska mizogynii, jest niebezpieczeństwem samej literatury”. Ontologiczny jej status przypomina więc status ‘słów’ bądź ‘obrazów’, zaś w sferze poznawczej (zgodnie z tezą sformułowana jeszcze przez Filona z Aleksandrii) przypomina zmysły, stając się synonimem iluzji. Kobie­ ta, jako kopia mężczyzny, jest j e g o zdolnością tworze­ nia reprezentacji, w słowie i w obrazie. Jak zauważa Bloch, z tej konstrukcji konceptualnej wynika paradoks dyskursu mizogynistycznego: (1) kobieta jest sztucznie, fałszywie wytworzonym kuszącym pięknem - ciała i sło­ wa; (2) kobieta jest synonimem zmysłów. Zatem - po­ żądliwe spojrzenie mężczyzny na kuszące piękno kobie­ ty jest w istocie spojrzeniem „kobiecym”. Nie ma czegoś takiego, jak „męskie” spojrzenie i pożądliwość. Ta paradoksalna konstatacja pozostaje w ciekawej zgodności (o czym Bloch nie wspomina) ze stwierdze­ niem Jacquesa Lacana, że kobieta „jest symptomem mężczyzny”, ergo - „nie istnieje”. Teza ta - uchodząca za skrajnie antyfeministyczną - wymagałaby oczywiście subtelniejszego przedstawienia, powiedzmy więc tylko, że - według Lacana - kobieta, jako symptom mężczy­ zny, nie istnieje poza relacją z nim; co nie znaczy, że jest jedynie biernym elementem, przeciwstawionym mę­ skiej aktywności. Przeciwnie - to ona właśnie jest samą tą aktywnością; mężczyzna istnieje więc wyłącznie po­ przez tę eksternalizację, w symptomie. Jak pisze Slavoj Zizek, „mężczyzna dosłownie ex-zystuje: jego całe ist­ nienie leży „na zewnątrz”, w kobiecie”.93 Kobiecość zatem jest w Średniowieczu znakiem rela­ cji zmysłowej, grzesznej mediatyzacji - mediatyzacji, któ­ ra jest grzeszna ze swej istoty. W tej sytuacji mizogynizm jawi się jako pragnienie, dążenie do osiągnięcia poznania idealnego, bez-grzesznego, bez-pośredniego - również metaforyzowanego jako kobiecość, ale idealizowana w postaci stanu dziewiczego. Zagadnienie zaś dziewiczo­ ści, a przede wszystkim jej kresu, przywraca w pismach egzegetów problem okoliczności życia i pożycia prarodziców w raju, problem upadku i pochodzenia zła. 94 Marc Chagall, Adam i Ewa, 1960 www.bwa.olsztyn.pl i przedstawiany z czysto męskiego punktu widzenia.”87 O bezradności interpretacyjnej włoskiej badaczki, wy­ nikającej z uproszczonego rozumienia mizogynizmu, świadczą jej słowa (nawet jeśli, a nawet tym bardziej, że ironiczne): „Jest tu jednak pewna niekonsekwen­ cja: czyż dla Ewy nie byłaby bardziej pociągająca twarz jakiegoś młodego mężczyzny niż młodej dziewczyny?”. Jakkolwiek słusznie przywołany tu zostaje kontekst erotycznego pożądania, to wręcz niestosowna jest pró­ ba jego psychologicznej racjonalizacji. Niewiele zrozu­ miemy z interesującej nas sceny, jeśli mizogynizm traktować będziemy wyłącznie, czy nawet przede wszystkim jako postawę psychologiczną - męską nie­ chęć do kobiet, irracjonalną, niezrozumiałą i odrażają­ cą88 - a nie jedną z fundamentalnych kategorii kultu­ ry, uwikłaną w najróżniejsze dyskursy danej epoki (medyczny, teologiczny, astrologiczny, etyczny, poli­ tyczny, prawny, literacki, itd.). Jest to zjawisko wykra­ czające poza postawę społeczną mężczyzn, bowiem uczestniczą w nim także kobiety.89 * Średniowieczni komentatorzy księgi Rodzaju utrzymywali, że pełne istnienie przysługuje jedynie mężczyźnie, kobieta zaś jest wobec niego wtórna, sta­ nowiąc niejako „suplement”.90 Pogląd ten ujawniają na przykład rozważania dotyczące dwuznaczności he­ brajskiego słowa zela (a także starofrancuskiego: cote), 60 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Reprezentacja Grzechu Pierworodnego - w wa­ riancie ze sfeminizowanym wężem - pokazuje ów grzech jako „grzech reprezentacji”: malarstwo (tak jak i literatura) nie było potrzebne/możliwe przed upad­ kiem, bez kobiety. Dyskurs ten - zarówno w wersji pi­ sanej jak i malowanej - jest paradoksalny: chodzi przecież o grzech, bez którego nie byłoby możliwe na­ malowanie nawet obrazu o Grzechu Pierworodnym. Jest to tragiczny, choć nieunikniony, a nawet, jak są­ dzę, fundamentalny aspekt tego upadłego świata.95 11 12 13 14 Przypisy 1 Giorgio Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i ar­ chitektów, przeł. Karol Estreicher, Warszawa 1990, s. 467 2 Cf. Ann Torday Gulden, Temptation in Paradise Lost Is Art „ni­ ce”? Art and Artifice at the Outset of Temptation in Paradise Lost, „Milton Quarterly” 34.1/2000, s. 17-24. Zob. też Roland Mu­ shat Frye, Milton’s Imagery and the Visual Arts: Iconographic Tra­ dition in the Epic Poems, Princeton 1978. 3 W tłumaczeniu Słomczyńskiego: „postać węża zwykłego przy­ brawszy” (9.525). 4 John K. Bonnell, The Serpent with a Human Head in art and in Mystery Play, „American Journal of Archaeology, 21.3/1917, s. 255-291. John M. Steadman, „Sin” and the Serpent of Genesis 3 „Paradise Lost”, II 650-53, „Modern Philology”, 54, 4/1957, s. 217-220. John B. Friedman, Eurydice, Heurodis, and the Noon­ -Day Demon, „Speculum” 41.1/1966, s. 25. Zob. też tego same­ go autora: Antichrist and the Iconography of Dante’s Geryon, „Jo­ urnal of the Warburg and Courtauld Institutes”, 35/1972, s 115 (Friedman sugeruje - przy okazji niejako, omawiając inne za­ gadnienie - że postać węża rajskiego z ludzką głową pojawiła się w tekstach egzegetycznych pod wpływem komentarzy rabinicznych). Henry Ansgar Kelly, The Metamorphoses of the Eden Ser­ pent During the Middle Ages and Renaissance, „Viator” 2 (1971), s 301-28. Nie udało mi się niestety dotrzeć do starszej literatu­ ry: Hugo Schmerber, Die Schlange des Paradies, Strassburg 1905; Alice Kemp-Welch, The Woman-headed Serpent in Art, „The Nineteenth Century and After” 52 /1902, 983-91. 5 Nona C. Flores, „Effigies amicitiae... veritas inimicitiae”: Antifemi­ nism in the Iconography of the Woman-headed Serpent in Medieval and Renaissance Art and Literature, w: N. Flores (red.), Animals in the Middle Ages: A Book of Essays, New York 1996, s. 167-195 6 Ibid. s. 169 7 Zob. też Apollodoros, Bibl. 2,4. Fragment Theogonii poświęcony Echidnie należy do części określanej jako ‘katalog potworów’ (270-336). Monstra tam opisane reprezentują chaotyczny aspekt formującego się świata, który wymaga zdecydowanej, porządku­ jącej interwencji Zeusa. Zob. Jenny Strauss Clay, The generation of monsters in Hesiod, „Classical Philology” 88/1993, s. 105-116 8 Jednym z przykładów jest nazwanie Klitajmestry przez Orestesa „straszną żmiją”, deine ekhidne, w Ofiarnicach Ajschylosa, 241. Przykładem pozornie naturalistycznego opisu jest De dipsadibus Lukiana (zob. dalej, przyp. 14); ale także scena z Dz. Ap. 28, 1-8. 9 Fragm. orf. 58; cyt. przez Atenagorasa, Apologia 20. 10 Monica Visintin pisze: L ’Echidna de Esiodo non è una seduttrice (s. 209). Za znak kuszenia uznać można jedynie konwencjonal­ ne określenie „dziewczyna o skrzących się oczach” - wzrok bo­ wiem w kulturze greckiej był podstawowym nośnikiem kobiecej pokusy erotycznej (Di Echidna, e di altre femmine anguiformi, „Metis” 12, 1997, s. 205-221, cyt. s. 209). Zob. też Françoise Frontisi-Ducroux, Oko, wzrok, spojrzenie — kilka greckich wy­ 15 16 17 18 61 obrażeń, „Konteksty” 3/2005, s. 5-11; Mauro Menichetti, Lu­ stro, odbicie i świat Dionizosa, „Konteksty” 3/2005, s. 12-21 N a temat wyprawy Heraklesa, zob. Colette Jourdain-Annequin, Héraclès aux portes du soir. Mythe et histoire, Paris 1989. Po­ stać trójgłowego, wężowego Geryona powraca - za pośrednic­ twem Wergiliusza - w ikonografii średniowiecznej jako Anti­ christus mysticus - zob. Friedman, Antichrist... dz. cyt. (przyp. 4). Herodot, Dzieje, IV, 9 (przeł. Seweryn Hammer). W ten sposób Scytowie - dla Greków wzorcowy przykład „obcych” - zostają nie­ jako utożsamieni z monstrualnym potomstwem Echidny Hezjoda. Zob. np. Guitty Azarpay Laws, A Herodotean Echo in Pompeian Art?, „American Journal of Archaeology” 65,1/1961, s. 31-35 N a temat „Echidny” Herodota u Diodora i Diona, zob. Monica Visintin, dz. cyt. Nawiązująca do Herodota 5. mowa Diona od­ nosi się do tzw. „Mitu libijskiego”, stanowiąc z kolei (obok rzymskiego Lukana, Pharsalia 9) ważne źródło dla Lukiana, pi­ szącego w De dipsadibus o wężach pustyni libijskiej (zob. Lukian, Dialogi, T. III, tł. W. Mayda, Wrocław 1966, s. 304-306). Wśród nich na uwagę zasługuje zwłaszcza wąż dipsas, którego ukąszenie wywołuje śmierć z rozpalenia i pragnienia. Rzeczow­ nik dipsa, „pragnienie”, a zwłaszcza czasownik dipsao, ma w ję­ zyku greckim znaczenie także przenośne. O tym, że ‘pragnienie’ wywoływała także żmija-echidna, świadczy zwrot, który pojawia się w Antologii palatyńskiej VII, 172: dipsas echidna. U Lukiana postać niebezpiecznej, hybrydycznej kobiety pojawia się też w Prawdziwej historii (zob. Lukian, Dialogi, T. I, tł. K. Bogucki, Wrocław 1960, s. 8-38). Zob. też A. Georgiadou i D. Larmour, Lucians Vine-women (VH 1,6-9) and Dio’s Libyan Women (Orat. 5): Variations on Theme, „Mnemosyne”, 1, 2/1997, s. 205-09; Matthew Leigh, Lucan and the Libyan Tale, „The Jour­ nal of Roman Studies” 90/2000, s. 95-109. W tym kontekście historycznym (mian. drugiej sofistyki) warto wspomnieć o fantomatycznym potworze-żmii, przyjmującej postać rozerotyzowanej kobiety, łudzącej mężczyzn i czyhającej na ich ciała, o któ­ rej pisze Filostrat w Żywocie Apoloniosa z Tyany (IV.25). Z ko­ nieczności wątek ten - podobnie jak całą tematykę legendar­ nych potworów o kobieco-wężowych kształtach, np. Meluzyny - pozostawiam tu bez rozwinięcia. Tytuł grecki: Katapason haireseon elenchos; dzieło powstałe mię­ dzy rokiem 222 a 235. Sam Hipolit to postać w istocie wielce enigmatyczna (był jeden czy kilku?); zob. J. A. Cerrato, Hippolytus between East and West. The Commentaries and the Prove­ nance of the Corpus. Oxford 2002. Zob. też Henryk Pietras, Po­ śmiertna kariera św. Hipolita, „Vox Patrum” 17/1997, z. 32-33, s. 61-75; Berthold Altaner, Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła, przeł. P. Pachciarek, Warszawa 1990, s. 248-254. Justyna gnostyka nie należy oczywiście mylić z św. Justynem Mę­ czennikiem, platonizującym pisarzem chrześcijańskim z II w.. Jean-François Pradeau, L ’imitation du principe. Plotin et la parti­ cipation, Paris 2003, s. 19 Brian Stock, Reading, Ethics, and the Literary Imagination, „New Literary History”, 34/2003, s. 1-17. Zob. też Garth Fowden, The Pagan Holy Man in Late Antique Society, „Journal of Helle­ nic Studies” 102/1982, s. 33-59 Dla przykładu, Plotyn potępia gnostyków (Enneada II.9), ale jak pisze Joseph Katz:...it is amazing that almost all of the ideas that Plotinus finds objectionable in the Gnostics have been asserted by himself too in one form or another. The polemic against the Gno­ stics, consequently, turns out to reveal a vital tension in Plotinus’ own system, rather than a mere external differentiation of his doctrines from others. (Plotinus and the Gnostics, „Journal of the History of Ideas” 15,2/1954, s. 289). Literatura jest ogromna. Z nowszych prac, zob. np.: Ruth Majercik, The Existence-Life-Intellect Triad in Gnosticism and Neoplatonism, „Classical Quarterly” 42,2/1992, s. 475-488 [wzajemny wpływ gnostycyzmu i neoplatonizmu �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 post-plotyńskiego]; Henri Crouzel, Origène et Plotin. Compara­ isons doctrinales, Paris 1992; Paul Aubin, Plotin et le christiani­ sme: triade plotinienne et Trinité chrétienne, Paris 1992. G. Quispel, Origen and the Valentinian Gnosis, „Vigiliae Christianae” 28, 1/1974, s. 29-42. Bentley Layton, The Significance of Basilides in Ancient Christian Thought, „Representations” 28/1989, s. 135-151. Birger A. Pearson, Early Christianity and Gnosticism in the History of Religion, „Studia Theologica” 55/2001, s. 81-106 Robert M. Grant, Gnosis Revisited, „Church History”, 23,1/1954, s. 36-45. Chodzi o Ferekydesa z Syros, żyjącego w VI w. pisarza orfickiego, autora dzieła teologicznego, z którego zachował się tylko początkowy fragment oraz wzmianki u późniejszych auto­ rów. Próba rekonstrukcji: M. West, Three Presocratic Cosmolo­ gies, „Classical Quarterly” 13,2/1963, s. 154-76 (Ferekydes: s. 157-72). Zob. też. G. S. Kirk, J. E. Raven, M. Schofield, Filozo­ fia przedsokratejska, przeł. Jacek Lang, Warszawa Poznań 1999, s. 64-83. Krytyka poglądu Granta: R. van der Broek, The Shape od Edem According to Justin the Gnostic, „Vigiliae Christianae” 27/1973, s. 35-45. Zob. też Michael Allen Williams, Rethinking ‘Gnosticism’: Argument for Dismantling a Dubious Category, Prin­ ceton 1996 (rozdz. 1). Wpływ na Justyna mogły mieć też wspo­ mniane wcześniej orfickie spekulacje kosmogoniczne. Robert M. Grant uważa, że przywołanie sceny z Herodota jest raczej erudycyjnym popisem samego Hipolita i nie pochodzi z oryginalnego dzieła Justyna (dz. cyt. s. 37). Zdaniem jednak Buckleya: Hyppolytos’s own voice does not seriously disturb the ac­ count ((Transcendence and Sexuality in „The Book Baruch", „Hi­ story of Religions”, 24,4/1985, s. 328). Oprócz Herodota, któ­ rego wskazuje sam Hipolit, rozważane są inne możliwe źródła tej szczególnej wizualizacji Edem: Ernst Haenchen podkreśla wątek astrologiczny (Hipolit w 5,13.8 pisze o dwucielesnych, di­ soma, znakach zodiaku, wymieniając wśród nich, co oczywiste, Bliźnięta, Strzelca i Ryby, ale także - Pannę); R. van der Broek (dz. cyt.; za nim też przytaczam pogląd Haenchena) sugeruje (moim zdaniem, mało przekonująco), że inspiracją Justyna była popularna w Egipcie hellenistycznym Isis-Thermoutis. Dla po­ ruszanej tu sprawy kwestia ta ma w istocie drugorzędne znacze­ nie: zupełnie wystarczającą okolicznością jest pojawienie się Echidny w opisie Hipolita. Cf. Jarun Jacobsen Buckley, dz. cyt. Por. G. C. Stead, The Valentinian Myth of Sophia, „Journal of Theological Studies”, 20,1/1969, s. 96 Zob. przyp. 15. Zob. np. Denise Fourgous, Les Dryopes: peuple sauvage ou divin?, „Metis” 4, n. 1, 1989, s. 5-32. Zob. także W. Michera, Śmierć Jasia i Małgosi, „Konteksty” nr 3-4, 1994, s. 85-89 N a temat pojęcia chaosu w filozofii starożytnej i w średniowiecz­ nej, zob. Hélène Merle, „Sic dissolutum est Chaos" Monographie sur le mythe et la notion de Chaos, héritage de l’Antiquité au Moy­ en Age, dans L ’art des confins. Mélanges offerts à Maurice de Gandillac, A. Cazenave et J.-F. Lyotard (red.), Paris 1985, 365-386. Zob. Luc Brisson, A quelles condotions peut-on parler de „matière" dans le ‘Timée’ de Platon?, „Revue de Métaphysique et de Mora­ le” 1/2003, s. 5 For the identification of t lą with the cwpa, there is no basis in the Timaeus —pisze John Sallis, Chorology. On Beginning in Plato’s ‘Timaeus’, Bloomington and Indianapolis, 1999, s. 152 W Fizyce (209b) krytykuje Platona za domniemane utożsamie­ nie materii (hyle) z miejscem (khora). Zob. też O powstawaniu i niszczeniu, 329a. Por. M. L. Gill, Aristotle on substance. The Pa­ radox of Unity, Princeton 1989, s. 26-31 Plutarch, O tworzeniu duszy w Timaiosie (1024c): „Materią (hy­ le) jest to, co on (Platon) nazywa khora". Zob. na ten temat Sallis, s. 151-154 30 31 32 33 34 35 Dotyczy to oczywiście nie tylko doktryn gnostyckich, ale i chrze­ ścijańskich komentarzy do 1. rozdz. księgi Rodzaju, noszących za­ zwyczaj nazwę Hexameron. Zachodnim przykładem jest Hexameron św. Ambrożego, którego pierwsze zdanie jest zresztą streszcze­ niem kosmologii Platona (zob. J.C.M. van Winden OFM, St. Am­ brose’s Interpretation of the Concept of Matter, „Vigiliae Christia­ nae” 16, 3-4/1962, s. 205-15), na Wschodzie zaś - św. Bazylego (zob. John F. Callahan, Greek Philosophy and the Cappadocian Co­ smology, „Dumbarton Oaks Papers”, 12/1958, s. 29-57). Dyskurs filozoficzny przenikał też do teorii literatury i retoryki, opisującej język w terminach i metaforach wyrażających podobną konstruk­ cję konceptualną. Termin ‘silva/hyle’ miał więc w Rzymie wyspe­ cjalizowane znaczenie w sferze literackiej - jako „temat-materia”, opracowywany następnie przez autora. Zob. David Petrain, Hylas and Silva: Etymological Wordplay in Propertius 1.20, „Harvard Stu­ dies in Classical Philology” 100/2000, s. 412 W micie walentyniańskim jednak (który przedstawia Hipolit w VI księdze Ref.) Mądrość (Sophia) - będąca ostatnią emanacją Nous - określona jest jako „stwórca materii” (demiourgos ... tes hyles, VI, 32,9), co zdaje się poświadczać obecność koncep­ cji stworzenia materii na kilkadziesiąt lat przed Plotynem. Zwraca na to uwagę Denis O ’Brien, Théodicée plotinienne, théod­ icée gnostique, Leiden 1993, s. 21 Zob. John M. Rist, Monism: Plotinus and Some Predecessors, „Harvard Studies in Classical Philology”, 69/1965, s. 329-44. Zob. też Pradeau, dz. cyt. 135-8 Wszystkie cytaty z Plotyna podaję w tłumaczeniu Adama Krokiewicza, niekiedy je nieco zmieniając. Czy materia stanowi integralną część tej kosmogonicznej „pro­ cesji”, wyznaczając jej kres? Czy zatem zrodziła ją Psyche, w niej ostatecznie wyczerpując siłę twórczą? Czy też materia wcale nie została stworzona, bo istniała już wcześniej (tym zaś, co stworzy­ ła Psyche, jest „ciało”, skutek przyjęcia przez materię formy)? Toczy się oto spór wśród znawców Plotyna, w którym bardziej przekonujące wydają się argumenty, jakie przedstawił Denis O ’Brien, zwolennik „emanacji integralnej” (zwolennikiem po­ glądu przeciwnego są np. H.-R. Schwyzer i J.-M. Narbonne). Zob. D. O ’Brien, Plotinus on the Origin of Matter. An exercise in interpretation of the Enneads, Bibliopolos 1991; tenże, Théodicée plotinienne..., wyd. cyt. „Materia jest niecielesna, ponieważ ciało jest od niej późniejsze i złożone i ponieważ ciało sprawia właśnie ona razem z innym składnikiem” (II.6.7). Zob. Pradeau, dz. cyt.; John Dillon, Plotinus at Work on Plato­ nism, „Greece & Rome” 34,2/1992, s. 189-204. 37 N a temat tego fragmentu Parmenidesa (i błędnych jego tłuma­ czeń), zob Denis O ’Brien, Théories de la proposition dans ‘Sophi­ ste’ de Platon, w: Théories de la phrase et de la proposition de Pla­ ton à Averroès, Ph. Büttgen, S. Dieblet i M. Rashed (red.), Pa­ ryż 1999, s. 21-41 (Parmenides: s. 21-26). 38 Cf. Jean-François Mattéi, L ’Etranger et le Simulacre, Paryż 1983; tenże, L ’ordre du monde, Paryż 1989; zob. też: Edward N. Lee, Plato on Negation and Not-Being in the Sophist, „Philosophical Review” 81,3/1972; Richard C. Marback, Rethinking Plato’s Le­ gacy: Neoplatonic Readings of Plato’s ‘Sophist’, „Rhetoric Review” 36 39 40 13,1/1994. „Bo jak się trzeba wyrazić, żeby przyznać istnienie fałszywym zdaniom albo fałszywym sądom i nie popaść w tym wyrażeniu w sprzeczność?”, Sof. 236e, tłum. W. Witwicki. Streszczam tu - i dalej - argumenty Denisa O ’Briena (La ma­ tière chez Plotin: son origine, sa nature, „Phronesis” 44-1/1999, s. 45-71). Na temat 5 ontologicznych klas wyróżnionych w Sofi­ ście (byt, spoczynek, ruch, identyczne, różne), zob. Jean­ -François Mattéi, L ’ordre du monde (rozdz. I: La symphonie de l’être), s. 25-47 62 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 Pojęcie neantyki (lub neantologii) pojawia się w Cyberiadzie Stanisława Lema (Wyprawa trzecia, czyli smoki prawdopodobień­ stwa), i to w zaskakującym powiązaniu z postacią Echidny. Nie­ zwykła ta koincydencja zasługuje jednak na osobny komentarz (zob. O weterologii Stanisława Lema, w przygotowaniu). Na te­ mat Platońskiej koncepcji obrazu, zob.: Gilles Deleuze, Logique du sens, Paris 1969 (rozdz. Simulacre et philosophie antique, 292-324; tłum. pol.: Platon i pozór, przeł. K. Matuszewski, „Principia” 1988, s. 59-74); Jean-Pierre Vernant, Figuration et image, „Métis” 5/1990; Monique Canto, Acts of Fake: The Icon in Platonic Thought, „Representation” 10/1985; M.L. Desclos, Idoles, icônes et phantasmes dans les dialogues de Platon, „Revue de Métaphysique et de Morale” 3/2000, s. 301-327 Krokiewicz tłumaczy spermatikoi logoi jako „wątki rozumne” (pojęcie zaadaptowane z doktryny stoickiej w znaczeniu form kształtujących w materii indywidualne ciała, ale przekształcone zgodnie z nauką Arystotelesa - zob. A. Krokiewicz, Wstęp, w: Plotyn, Enneady, Warszawa 2000, s. 60, przyp. 21); w przekła­ dzie francuskim Narbonne’a mamy: des raisons; Denis O ’Brien, na którego wywodzie konsekwentnie się tu opieram, dokonuje pewnej redukcji, pisząc w tym miejscu po prostu: les formes. O ’Brien, s. 60 Relację idea-materia Arystoteles porównuje też do zapłodnienia sa­ micy przez samca - w ramach krytyki poglądu Platona, Met. 988a. Frédéric Fauquier, La matière comme miroir: pertinence et limites d’une image selon Plotin et Proclus, „Revue de Métaphysique et de Morale” 1/2003, s. 70 Tamże, s. 71. N a temat obrazu wizualnego i portretu u Plotyna, zob.: M. J. Edwards, A Portrait of Plotinus, „Classical Quarterly” 43, 2/1993, s. 480-490; Raoul Mortley, Visage et image chez Plo­ tin, w: La connaissance de soi. Études sur le traité 49 de Plotin, (ed.) Monique Dixsaut, Paris 2002, p. 157-170; Marback, dz. cyt. (epistrophe: s. 37-38). Jak się wydaje, za pomocą podobnej „a-logiki” Lacan definiuje, wzbudzający pożądanie, objet petit ‘a ’. Jak pisze Slavoj Zizek: „Obiekt ‘a’ zawsze, z definicji, jest postrzegany w sposób znie­ kształcony, ponieważ poza tym zniekształceniem, ‘sam w sobie’ nie istnieje, jako że jest tylko i wyłącznie ucieleśnieniem, mate­ rializacją samego zniekształcenia” (Patrząc z ukosa, Warszawa 2003, tłum J. Margański, s. 27). N a temat Objet petit ‘a ’ pisze w tym numerze „Kontekstów” Jaś Elsner. Z innej perspektywy (“różni”) o „nieprawej” logice (logosie) khory Platońskiej pisze Jacques Derrida, Xwpa / Chora, tłum. Maria Gołębiewska, Warszawa 1999, zob. zwł. s. 34. Zob. też John Sallis, dz. cyt. Zob. Fauquier, dz. cyt., s. 79 Zob. Mortley, dz. cyt., s. 167-170 Plutarch, O Izydzie i Ozyrysie, 57d-e, przeł. Anna Pawlaczyk, Poznań 2003, s. 71. Zob. też Daniel Richter, Plutarch on Isis and Osiris: Text, Cult, and Cultural Appropriation, „Transactions of the American Philological Association” 131/2001, s. 191-216 Przypuszczenie, że zaspokojona kobieta „ginie”, wydaje się w pierwszej chwili zupełnie absurdalne. Tymczasem „nie-istnienie” kobiety nie jest wcale w pismach Arystotelesa czymś wyjątkowym. Jako ta, która właściwie nie istnieje (nie istnieje właściwie, lub też: istnieje nie-właściwie) jest istotnym ele­ mentem zarówno jego dyskursu społecznego (Polityka, ks. I), jak i biologicznego (O rodzeniu się zwierząt, ks. IV). W pierw­ szym wypadku: osobna tożsamość kobiety (możliwość odróż­ nienia jej od niewolników bądź zwierząt) jest całkowicie zależ­ na od formującej mocy porządku obywatelskiego (zob. Micha­ el Davis, Cannibalism and Nature, „Metis” IV:1/1989, s. 33­ 50). W drugim zaś: samo przyjście na świat kobiety zamiast mężczyzny jest wedle Arystotelesa szczególnym przejawem „po­ tworności” w procesie reprodukcyjnym (którego kobieta jest wszakże nieusuwalnym elementem), potworności definiowanej 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 63 tu jako logiczna „niekategorialność”, brak zgodności z pierwo­ wzorem - ojcem/formą, będącej efektem słabości formującej si­ ły męskiego nasienia (utożsamianego z formą). Arystoteles zmaga się tu w istocie z następującą sprzecznością: (1) hyle-morficzny dualizm charakteryzuje wszystkie byty, bez względu na płeć; (2) dualizm „materia-forma” odpowiada dualizmowi płci (zasada męska = forma, zasada żeńska = materia jako substrat formy). Zob. Françoise Collin, Evelyne Pisier, Eleni Varikas, Les femmes de Platon à Derrida. Anthologie critique, Pa­ ris 2000 (wprowadzenie do tekstów Arystotelesa). Ogólne wprowadzenie: Giulia Sissa, Philosophies du genre. Platon, Ari­ stote et la différence des sexes, w: Pauline Schmitt Pantel (ed.), Histoire des femmes en Occident (I: L ’Antiquité), Paris 1991, s. 65-99. Pomijam tu wiążący się z tym zagadnieniem topos, ma­ jący sporą literaturę, który można zatytułować: „Wyobraźnia macierzyńska a monstrualność”. Krokiewicz tłumaczy tu penia jako „nędza”, co zaciera dość jaw­ ną aluzję do imienia Platońskiej Biedy. Zob. Marback, dz. cyt.; Teresa Chevrolet, LEros de Diotime comme mythe intertextuel: lectures néo-platoniciennes d’un passage du ‘Banquet’, „Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance”, 51,2/1989, s. 311-330 Porfiriusz, O życiu Plotyna i układzie jego ksiąg, 3, cf. 14. „Porfirios [...] oszczerstwa miotał na egzegetów, a zwłaszcza na Origenesa. Powiada, że go znał w jego latach mlodzieńczych (...). Raz oskarża Origenesa, że jest chrześcijaninem, gdzie in­ dziej znowu opisuje jego powodzenie w naukach filozoficznych” (Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, przeł. A. Lisiecki, Po­ znań 1924, s. 272). Zob. Henri Crouzel, Origène et Plotin. Com­ paraisons doctrinales, Paryż 1992. Crouzel omawia też (s. 10 i n.) kwestię tożsamości Orygenesa u Porfiriusza, omawiając różne stanowiska i literaturę zagadnienia. Zagadnienie wpływu platonizmu na doktrynę chrześcijańską przedstawia C. J. De Vogel, Platonism and Christanity: A Mere Antagonism or a Profound Common Ground?, „Vigiliae Christianae” 39, 1/1985, s. 1-62. Zob też Paul Kalligas, Traces of Longi­ nus Library in Eusebius Praeparatio Evangelica, „Classical Q u­ arterly” 51.2/2001, pp. 584-598 Zob. Louis H. Feldman, Origen’s „Contra Celsum” and Josephus’ „Contra Apionem”: The Issue of Jewish Origins, „Vigiliae Christianae” 44, 2/1990, s. 105-135 Pogląd, że źródłem filozofii greckiej były pisma hebrajskie, wy­ rażał już Filon Aleksandryjski. Jednym z pierwszych podzielają­ cych to przekonanie chrześcijan jest w II w. Justyn Męczennik (Apol. I.59-60). Wielu pisarzy chrześcijańskich - Klemens, Eu­ zebiusz, Teodoret - powtarzało też chętnie słowa Numeniosa (filozofa okresu średniego platonizmu): „Kim jest właściwie Pla­ ton, jak nie Mojżeszem, który przemawia po attycku” (Klemens Aleksandryjski, Kobierce, I.XXII.150, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska). Sam Orygenes podziela ten pogląd, choć wypowiada się z pewną powściągliwością (zob. CC. IV.39). Św. Augustyn w Państwie Bożym (VIII, rozdz. 9) przedstawia opinię nieco bar­ dziej zniuansowaną historycznie. Ale jeszcze w XII w. Piotr Comestor oskarżał Platona o zafałszowanie Pisma (hunc locum ma­ le intellixi Plato...; 1057A), tradycyjnie wierząc (zgodnie z Orygenesem, wbrew opinii Augustyna), że filozof zapoznał się księ­ gami Mojżeszowymi podczas pobytu w Egipcie. Orygenes, Przeciw Celsusowi, 4.39, tł. Stanisław Kalinkowski, Warszawa 1986, s. 210 Pogańską koncepcję kosmogoniczną, wyprowadzającą świat z chaosu-materii, krytykuje np. Laktancjusz (Divinae Institutio­ n s ) , św. Ambroży (Hexameron I,1), a także św. Augustyn (np. w De Genesi ad litteram I, 2-3). C. S. Lewis, Odrzucony obraz, przeł. W. Ostrowski, Kraków 1995, s. 58 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 Zob. Crouzel, dz. cyt., s. 436 n., por. też s. 410, 421, 430. Wg Crouzela zło Orygenesa, definiowane jako, przesyt (koros) do­ brem, odraza do niego, upodabnia się do grzechu akedii, o któ­ rym pisali ojcowie pustyni. John F. Callahan, dz. cyt. (przyp. 30), s. 51 Alden A. Mosshammer, Non-Being and Evil in Gregory of Nys­ sa, „Vigiliae Christianae” 44, 2/1990, s. 136-67 Pseudo-Dionizy Areopagita, O imionach Bożych, przeł. E. Buł­ hak, Lublin 1995. Zob. John H. Gay, Four Medieval Views of Creation, „Harvard Theological Review”, 56, 4/1963, s. 243­ 273 (Dionizy: 253-258, zło: 255). Elegit etiam quoddam genus serpentis, ut ait Beda, virgineum vultus habens, quia similia similibus applaudunt, et movit ad loquendum linguam eius, tamen nescientes sicut et per fanaticos et energumenos loquitur, nescientes (Patrol. Lat. CXCVIII, 1072). Najpopularniejsze w XIII w. było tłumaczenie (z arabskiego) Michaela Scota, pochodzące sprzed 1220, oraz o kilkadziesiąt lat późniejsze Wilhelma z Moerbecke (z greckiego); zob. Carlos Steel, Animaux de la Bible et animaux d’Aristote, w: Aristotle’s Animals in the Middle Ages and Renaissance, C. Steel, G. Gul­ dentops, P. Beullens (red.), Leuven 1999, s. 11-30. Wcześniej jednak tłumaczył Arystotelesa, jeszcze w XII w., i to z greckie­ go, Dawid z Dinant. Ten uczony medyk rozważał w swoim ko­ mentarzu zatytułowanym Quaternuli (potępionym następnie przez Uniwersytet Paryski w 1210) złożone relacje między ma­ terią (hyle), umysłem (mens) i Bogiem (Deus), dochodząc do swoiście panteistycznych wniosków. Pisał m.in: „Jeśli światem jest sam Bóg, który jednak pozostaje niedostępny dla zmysłów (preter se ipsum perceptible sensui), jak mówili Platon, Zenon, Sokrates i wielu innych, materia świata jest samym Bogiem, a forma, która przybywa do materii, jest niczym innym, jak Bo­ giem, który sam siebie czyni zmysłowym (forma vero adveniens yle nil aliud quam id, quod facit Deus sensibile se ipsum). Za: Tri­ stan Dagron, David de Dinant. Sur le fragment <Hyle, Mens, D eus> des ‘Quaternuli’, „Revue de Métaphysique et de Morale” 4/2003, s. 424-25. Zob. David de Dinant, Quaternulorum frag­ menta, wyd. M. Kurdziałek, „Studia Mediewistyczne”, 3/1963. Porównanie tych dwóch nurtów: Michael Camille, Bestiary or Biology? Aristotle’s Animals in Oxford, Merton College, MS 271, w: Aristotle’s Animals... wyd. cyt., s. 355-396. Przykładem połącze­ nia dwóch tradycji literackich - dydaktyki miłosnej i dziedzictwa Physiologosa - jest Li bestiaires damours Ryszarda z Fournival; zob. Bruno Roy, La belle e(s)t la bete. Aspects du bestiaire féminin au moyen âge, „Études françaises” 10,3/1974, s. 319-334 Przezwisko Bernarda (Silvestris) nie jest przypadkowe i stanowi aluzję do stanu ‘materii’ jako bezkształtnego chaosu (silva, w najradykalniejszej postaci otrzymuje u niego nazwę hyle), pożądajacej ‘formy'. Krótka prezentacja w: Ernst Robert Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, przeł. A. Borowski, Kraków 2005, s. 117-122. zob. Peter Dronke, Bernard Silvestris, Natura, and Personification, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 43/1980, s. 16-31. Ponadto, o relacji między mitem a teoretycznym dyskursem filozoficznym w XII w. oraz formach, w jakich mogły wyrażać się pogańskie pojęcia filozo­ ficzne, zob. Brian Stock, Myth and Science in the Twelfth Centu­ ry: A Study of Bernard Sylvester, Princeton 1972. Zob. David S. Katz, The Language of Adam in Seventeenth-Cent­ ury England, w: History and Imagination, H. Lloyd-Jones, V. Pe­ arl i B. Worden (red.), s. 132-145 (tam dalsza literatura, zob. zwł. przypis nr 2). Quaestiones super Genesim P.L. XCIII, 276. Przypuszcza się, że ten właśnie tekst był powodem, że Petrus Comestor i późniejsi autorzy piszący o wężu z głową dziewczyny wskazywali Bedę ja­ ko swe źródło. Tłum. M. Słomczyńskiego 673-675; oryg.: 528-530. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 64 Ten dia-belski rozstęp ujawnia już sama złożona (composita) kon­ strukcja kusiciela: wprawdzie węża rajskiego najczęściej po pro­ stu utożsamia się z szatanem, niekiedy jednak bywa przedstawia­ ny jako zaledwie diabelskie narzędzie, „powłoka” lub przebranie. Piotr Comestor porównuje tę sytuację do „opętania”, podobnie jak później John Milton (“Diabeł przez paszczę wszedł i jego zmysły / Zwierzęce w sercu i głowie przechwycił”, 9.187-90; Słomczyński: 9.239-241). Ten diabelsko-wężowy dualizm ma jednak długą historię: wąż określany jako „naczynie” szatana czyli istnienie receptywne, pozbawione własnej tożsamości, jak kobieta - pojawia się już w literaturze apokryficznej (Apokalipsa Mojżesza), a także w Adversus haereses Ireneusza z Lyonu (II w.). U tego ostatniego spostrzeżenie to powraca za każdym razem, gdy mowa jest o związku między apostazją, „odpadnięciem” upa­ dłych aniołów, i upadkiem człowieka. Zob. D.R. Schultz, The Origin of Sinn in Irenaeus and Jewish Pseudepigraphical Literature, „Vigiliae Christianae” 32, 3/ 1978, s. 161-190 Wincenty z Beauvais podkreśla, że diabolus pokazał Ewie ludz­ ką twarz, przebiegle skrywając za drzewem wężową część ciała: faciem ei tantum ostendit, et reliquam partem corporis arborum frondibus occultavit (Speculum naturale, XX, rozdz. 33). Warian­ ty ikonograficzne fragmentarycznej feminizacji wężowego ciała: Flores, dz. cyt. Warto tu przypomnieć, że w teorii retoryki - począwszy od an­ tycznej, „cycerońskiej”, po klasycyzm - nadmierna zdobność stylu była feminizowana i porównywana do kobiecego makija­ żu. Podkreślano zarazem (np. Pseudo-Longinus, O wzniosłości, XVII, 1-2), że najbardziej skuteczną figurą retoryczną - najlep­ szą pułapką - jest ta, o której istnieniu zapominamy. Zob. Jacqueline Lichtenstein, Making Up Representation: The Risk of Feminity, „Representations” 20/1987; id. La couleur éloquente. Rhétorique et peinture à l’âge classique, Paryż 1999 (zwł. rozdział Farder, s. 201-211). O feminizacji obiektu retorycznego pisze Jaś Elsner, Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym (w tym numerze „Kontekstów”). „Nieprzyzwoitość” praktyk perswazyjnych: zob. W. Michera, ‘Sex, drugs and rock’n’roll’ - ja ­ ko triada uniwersalnych wartości perswazyjnych, w: Sztuka per­ swazji, R. Garpiel i K. Leszczyńska (red), Kraków 2004, s. 13-26 Serpens enim ille sicut dicit beda, vultum habuit virgineum. ut per simile facilius deciperet. similitudo enim mater est falsitatis (Summa Theologiae, 119). Ściśle mówiąc Summa jest dziełem nie Alek­ sandra, lecz jego uczniów, którzy zebrali w niej fragmenty pism mistrza. Zob. Gerhart B. Ladner, The Concept of the Image in the Greek Fathers and the Byzantine Iconoclastic Controversy, „Dumbarton Oaks Papers” 7/1953, s. 1-34; Gilbert Dagron, Holy Images and Likeness, „Dumbarton Oaks Papers” 45/1991, s. 23-33 Zob. Jean Wirth, L ’image à l’époque romane, Paris 1999, s. 41-44 Hilary, De Synodis, 13 (PL 10, 490). Zob. Jean Wirth, Structure et fonction de l’image chez saint Thomas d’Aquin, „Cahiers du Léopard d’O r”, 5/1996: L ’image. Fonctions et usages des images dans l’Occident médiéval, Jérôme Baschet et Jean-Claude Schmitt (red.), s. 39-57 Georges Didi-Huberman, Le paradoxe du phasme, w tegoż: Phasmes. Essais sur l’apparition, Paris 1998 (“Nie ma już tu modelu i jego kopii: jest kopia, która pożera swój model”, s. 18). Zob. Jean Wirth, L ’image..., s. 43-44. Słynny przykład, sięgający XI w.: Volto santo z Lukki. O metaforyzowaniu malarstwa (a zwłaszcza koloru) jako kobie­ ty i jej makijażu pisze Lichtenstein (zob. przyp. 75). W Średnio­ wieczu malarstwo określano często jako „cudzołóstwo”, koja­ rząc moechari z mechanicus (za: Lichtenstein, La couleur..., s. 266). Kilka średniowiecznych przykładów dotyczących potępie­ nia kobiecego makijażu przedstawia R. Pernoud, Kobieta w cza­ sach katedr, przeł. I. Badowska, Warszawa 1990, s. 93 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 83 84 85 86 87 Leonid Uspienski, Teologia ikony, przeł. M. Żurowska, Poznań 1993, s. 88 E. Clark, The Origenist Controversy. The Cultural Construction of an Early Christian Debate, Princeton 1992 (zwł. rozdz. 2: Image and Images: Evagrius Ponticus and the Anthropomorphite Contro­ versy, s. 43-84); zob. też Mary Carruthers, Machina memorialis. Méditation, rhétorique et fabrication des images au Moyen Age, z ang. przeł. F. Durand-Bogaert, Paris 2002. Nie ma tu miejsca, by choćby krótko przedstawić, więc tylko sy­ gnalizuję daleko idącą współzależność obu odwołujących się do pojęcia reprodukcji dyskursów - biologicznego i artystycznego. Zob. przyp. 51. Maggie Humm, Słownik teorii feminizmu, Warszawa 1993, s. 158 Chiara Frugoni, The Imagined Woman, w: A History of Woman in the West, T. II: Silences of the Middle Ages, Christiane Klapisch-Zuber (red. tomu), G. Duby i M. Perrot (red. nacz.), H a­ 91 Zajmował się tym na przykład Nicolas de Lyre (1270-1340) normandzki franciszkanin. egzegeta i teolog znający język he­ brajski; cf. Maaike van der Lugr, Pourquoi Dieu a-t-il créé la fem­ me? Différence sexuelle et théologie médiévale, w: Eve et Pandora, Jean-Claude Schmitt (red.) Paryż 2001, s. 97. Przy okazji warto zauważyć, że Nicolas de Lyre odniósł się też do kwestii wyglądu rajskiego węża (w Expositiones librorum Testamenti Veteris ac N o­ vi): „Mówią niektórzy, że ów wąż miał pełne powabu oblicze dziewicy. Jednak pogląd ten nie znajduje żadnego potwierdze­ nia w Piśmie”, Aliqui tamen dicunt quod ille serpens habebat fa­ ciem gratiosam & virgineam. sed hoc de sriptura nullam habet autoritatem. 92 Bloch, s. 11 Nieco dalej autor ten pisze: „Ten związek między derywatywną naturą kobiecości i reprezentacją figuralną tłuma­ czy, dlaczego wielcy pisarze mizogynistyczni pierwszych wieków chrześcijaństwa - Paweł, Tertulian, Jan Chryzostom, Filon, Hieronim - tak obsesyjnie powracali do relacji między kobietą a ozdobą, dlaczego byli tak zafascynowani nakryciami, klejnota­ mi, make-upem, uczesaniem i kolorem włosów - krótko, tym wszystkim, co ma związek z kosmetyką”. 93 Slavoj Zizek, Rossellini: Woman as Symptom of Man, „October” 54/1990, s. 21 94 Cf. R. Howard Bloch, Chaucer’s Maiden’s Head: „The Physi­ cian’s Tale” and the Poetics of Virginity, „Representations” rvard 1994, s. 343 Przykładem takiej upraszczającej, „nazbyt etycznej” postawy, może być książka Davida D. Gilmora Mizoginia, czyli męska cho­ roba (przeł. J. Margański, Kraków 2003), w której pisze on: „przez «mizoginię» będę rozumiał irracjonalny strach przed ko­ bietami bądź nienawiść do nich, przybierającą w danym społe­ czeństwie namacalny kształt. Mizoginia to uczucie wrogości w stosunku do płci żeńskiej, «odraza bądź wstręt» w stosunku do kobiet jako niezróżnicowanej kategorii społecznej”. 89 R. Howard Bloch, Medieval Mizogyny, „Representations” 20/1987, s. 8. Tu i dalej idę za sformułowaną przez tego autora koncepcją średniowiecznego mizogynizmu. 90 Feministyczną i narratologiczną interpretację tekstu biblijnego w kwestii wtórności i niekompletności kobiety przedstawia Mieke Bal, Sexuality, Sinn and Sorrow: The Emergence of the Fe­ male Character (A Reading of Genesis 1-3), „Poetics Today”, 6, 1-2/1985, s. 21-42 88 28/1989, s. 113-134 95 Jest to zmieniona i poszerzona wersja artykułu Kobieta—wąż. O feminizacji zła, który ukazał się w książce Kobiety i religie, pod red. Katarzyny Leszczyńskiej i Agnieszki Kościańskej, Kraków 2006, s. 537-554. Niektóre z zagadnień przedstawiłem też w re­ feracie De la féminisation du mal, na konferencji Réception et représentation de l’Antiquité, Université de Lille, 28-30 września 2005. 65 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Foto:Stéphanie Cuvilliez 66 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Foto:Stéphanie Cuvilliez 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2279468a1dbc0a16de444f939fb127c.pdf 3fc498a170fd357617ff79c8892dbaae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia ciała Pastrana, Julia (1834-1860) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5826 Title A name given to the resource Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 historia spojrzenia na Julię Pastranę Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.40-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A NNA WIECZORKIEWICZ chciał w niej mieć jednocześnie osobliwość i pannę służącą. Nie traktował jej dobrze i po pewnym czasie Julia zdecydowała się wrócić do swoich. W drodze wy­ patrzył ją jednak pewien Amerykanin znający się na branży rozrywkowej i namówił do wyjazdu do Stanów Zjednoczonych. Powiózł ją tam w grudniu 1845 roku. Julię wciągnęły tryby machiny show-biznesu, zasi­ lanej bynajmniej nie tylko przez niskie żądze sensacji i rozrywki, tak typowe dla gawiedzi. Efektywny napęd dawało też to, co rodziło się w ramach dyskursu aka­ demickiego. W istocie oba te obszary - rozrywkowy i akademicki - wzajemnie się zasilały. Spojrzenia ba­ daczy kierujące się na owłosione kobiece ciało szuka­ ły bowiem sensu nie tylko w domenie ściśle naukowej. Historia Julii pozwala na różne sposoby rozważać na­ turę spojrzenia kierującego się na tych, których natu­ ra obdarzyła ciałami wykraczającymi poza normę. Prześledźmy dalsze losy Indianki, zastanawiając się nad tym, dlaczego potoczyły się one właśnie tak. Spy­ tajmy też: w jaki sposób skonstruowana jest ta kultu­ rowa machina, która obróciła jej ciało w obiekt o wa­ lorach spektakularnych. W Nowym Jorku Julia zrazu przybrała półniedźwiedzią naturę - na Brodwayu pokazano ją jako „Niezwy­ kłą hybrydę, kobietę-niedźwiedzia” (Marvellous Hybrid or Bear Woman). Pewien znawca, doktor Alexander B. Mott, po zbadaniu okazu orzekł jednak, że w isto­ cie mamy tu do czynienia z hybrydycznym połącze­ niem człowieka i orangutana. Małpy, zwłaszcza człekokształtne, wydawały się ówczesnej publiczności ciekawe i zabawne, ale wie­ dziano o nich stosunkowo niewiele. Niejasna była róż­ nica między szympansami, pawianami, orangutanami, gorylami. Afrykańskiego goryla nauka odkryła zresztą dopiero w roku 1847. Wypchany okaz pokazano po raz pierwszy w Europie na wystawie w Londynie w ro­ ku 1861. Pytanie o to, jaka jest relacja między nim a nami w wielkim łańcuchu bytu, wydawało się fascy­ nujące. Opublikowanie przez Karola Darwina dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o przeżywaniu doskonalszych ras w walce o byt w ro­ ku 1859, a potem w 1871 pracy o pochodzeniu czło­ wieka, ożywiło to zainteresowanie. Nic więc dziwnego, że postać kobiety-małpy zdawała się tak intrygująca. Julia odwiedziła kilka amerykańskich miast. W Cleveland profesor Brainder zajmujący się medycy­ ną obejrzał pod mikroskopem jej włosy i stwierdził, że nie należą do przedstawiciela rasy czarnej - chodzi tu o oddzielny gatunek. Świadectwa medyczne jego oraz doktora Motta włączono do ekspozycyjnego instru­ mentarium. Wszędzie, gdzie się pojawiała, jej przybycie stawało się sensacją o charakterze rozrywkowym i naukowym jednocześnie. W Baltimore zabrano ją na bal wojsko­ wych, gdzie panowie żądni niezwykłych wrażeń mogli zaprosić ją do tańca. W Bostonie interesowali się nią Kobieta-małpa, kobieta-niedzwiedz Historia spojrzenia na Julię Pastranę N a ilustracji zamieszczonej w niemieckiej gaze­ cie „Gartenlaube” w roku 1857 widać małpi profil wyłaniający się z dekoltu falbaniastej sukni: wysunięta szczęka, grube wargi, wały nadoczodołowe nad wąskimi oczkami, płaski, szeroki nos. Bródka, bujne baki i krzaczaste brwi kontrastują z mi­ sternie upiętymi włosami, ozdobionymi wielką kokar­ dą. To Julia Pastrana - Indianka urodzona w Meksy­ ku w okolicach Sierra Madre w roku 1834. Nadmier­ ne owłosienie i rozrośnięta, wysunięta do przodu szczęka nadawały jej osobliwy wygląd. Niektórym przypominała małpę, inni uważali, że jest podobna do niedźwiedzia. Portretowano ją w tanecznych pozach, w falbaniastych sukniach. Niekiedy w ręku trzymała kwiatek, czasem smętnie spoglądała w dal. Jej fryzura zawsze była staranna i bardzo kobieca; o reszcie twarzy nie można tego powiedzieć. Ilustracja z „Gartenlaube” pochodzi z czasów, gdy jej imię było znane, jakkolwiek kariera nie osiągnęła jeszcze szczytu. Chodzi oczywiście o ten rodzaj kariery, jaki dostępny był istotom mieszczącym się w kategorii nondescript, nie poddającym się regułom klasyfikacji, wykraczającym poza definicje płci, rasy czy gatunku o występy w pokazach osobliwości. Opowiadano o niej niezwykłe rzeczy - fabuły zmie­ niały się zależnie od inwencji autora i od tego, dla ja­ kiej publiczności je przeznaczano. Jak podawała jedna z jarmarcznych broszur, w dzieciństwie opiekowała się nią pewna Indianka, którą ziomkowie przez sześć lat uważali za zaginioną. Kiedy w końcu ją odnaleźli, mia­ ła przy sobie dwuletnią dziewczynkę o dziwnym wyglą­ dzie. Całe ciało małej pokryte było czarnym miękkim włosem, a jej twarzyczka zdawała się mieć małpie rysy. To właśnie była Julia. To imię nadano jej w przytułku, gdzie naprawdę się wychowała. Broszury ciągnęły jednak wątek indiańskiej opie­ kunki - a ta jakoby twierdziła, że została pojmana przez wrogie plemię, które więziło ją w jaskini na od­ ludziu zamieszkiwanym jedynie przez zwierzęta - mał­ py i niedźwiedzie. Twierdziła, że nie jest matką dziec­ ka, ale kochała je jak swoje. Po jej śmierci dziewczyn­ kę wysłano do pobliskiego miasteczka, gdzie przejęła nad nią kuratelę rodzina Pedro Sancheza. Sanchez 40 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ pi wygląd” niekoniecznie prowadzić musiał do konklu­ zji dotyczącej małpio-ludzkiego pokrewieństwa. Dla Darwina Julia to bynajmniej nie brakujące ogniwo, ale kobieta o szczególnych cechach: „Julia Pa­ strana, tancerka hiszpańska, była niezwykłą kobietą, lecz miała włosy na czole i gęstą męską bodę. Sfotogra­ fowano ją, a po śmierci jej wypchaną skórę pokazywa­ no jako okaz. Interesujący jest dla nas fakt, że w gór­ nej i dolnej szczęce miała anormalną, podwójną liczbę zębów w jednym rzędzie; dr Purland sporządził odlew jej szczęk z zębami. Wskutek takiej obfitości zębów usta kobiety były wysunięte naprzód, a cała jej twarz była podobna do twarzy goryla”. (Darwin 1959: 304) Darwin pisał to przy okazji omawiania zmienności ko­ relacyjnej. Przytoczył inne znane mu przypadki, po czym wyciągnął wnioski dotyczące zmienności korela­ cyjnej: „Tego rodzaju wypadki oraz istnienie bezwło­ sych psów przywodzą na myśl z wielką siłą fakt, że dwa rzędy ssaków, mianowicie szczerbaki i walenie, posia­ dające arcynormalną powłokę skórną, mają równocze­ śnie jak najbardziej anormalne uzębienie, a mianowi­ cie zbyt małą bądź zbyt dużą liczbę zębów”. (Darwin 1959: 304) Podobnie jak inni naukowcy, Darwin zbiera infor­ macje, wymienia się nimi z kolegami po fachu, ogląda modele, odlewy, fotografie. W tworzonym przez niego dyskursie Julia to postać drugorzędna, jeden z wielu podobnych przypadków. Badacz rozważa te jej cechy, które mogą przyczynić się do wyjaśnienia interesują­ cych go kwestii. Zwraca zatem szczególną uwagę na stan uzębienia i zastanawia się, na ile jego anormalność związana jest z nietypowym owłosieniem. Łączy w jedną kategorię nadmiar włosów i ich brak. Rozwa­ ża przy tym kwestię dziedziczności. Czasem wtrąci ubarwiającą narrację uwagę o tym, że trzeba było prze­ kupstwa, by ktoś poślubił owłosioną Birmankę, ale to, co go naprawdę zajmuje, to liczenie, mierzenie, po­ równywanie, zestawianie.1 Widowiskowość Julii, ro­ syjskich wieśniaków, czy birmańskiej dziewczyny nie ma tu takiego znaczenia. Ludzie ci mogą być interesu­ jący, podobnie jak ciekawe są bezwłose psy i szczerbaki, ale to, co naprawdę fascynujące, to układ zależno­ ści i korelacji, w które można wpisać te istoty. Uwaga badacza zatrzyma się więc na chwilę na „hiszpańskiej tancerce”, by potem wznieść się tam, skąd roztaczać się będzie szersza perspektywa. Naukowcy działali w imię ogólnie szanowanych in­ stytucji, takich jak akademia, towarzystwo naukowe czy szpital. Umieli formułować opinie, aby zbić ewen­ tualne zarzuty niemoralności, nieobyczajności, profa­ nacji, bezduszności. Natomiast w obszarze rozrywki ciekawość łatwo stawała się podejrzana pod względem moralno-obyczajowym. Dlatego w Berlinie władze wy­ raziły obiekcje co do stosowności wystawienia na wi­ dok publiczny kobiety-małpy. Lent zapewnił wówczas, że nie chodzi tu o nic zdrożnego: Julia będzie tylko członkowie Towarzystwa Historii Naturalnej. Samuel Kneeland Jr specjalizujący się w anatomii porównaw­ czej oświadczył wówczas, że jest ona osobą całkowicie ludzką, kobietą posiadającą wszystkie typowe dla swej płci cechy. Reklamowe broszury zapewniały jednak, że to hybryda o półzwierzęcej naturze; czasem dodawały też, że wszyscy członkowie plemienia, z którego pocho­ dziła, byli owłosieni jak niedźwiedzie czy orangutany. Kiedy w czerwcu 1857 pojechała do Londynu, jej nowym impresario został Teodor Lent. Człowiek ten wywarł ogromny wpływ na jej losy - nie tylko zresztą doczesne, ale i pośmiertne. Ogłoszenia, jakie Lent da­ wał w gazetach, eksponowały kobieco-małpią hybrydyczność Julii, sugerując jednak, że dominuje natura kobieca. Rys kobiecości pozwalał podkreślać to, co zdawało się opozycyjnym biegunem zwierzęcej dziko­ ści. Julia jawiła się jako osoba subtelna i inteligentna. Od Indian różniła się nie tylko wyglądem, ale charak­ terem i umiejętnościami. Jak pisano, opanowała an­ gielski i hiszpański, była biegła w pracach kobiecych, takich jak: szycie, gotowanie, pranie i prasowanie. Uwielbiała podróżować, cieszyła się dobrym zdrowiem i zawsze chętnie uczyła się nowych rzeczy. Rozwodzo­ no się nad jej ujmującym charakterem i bystrością. Całość ubarwiano historią o tajemniczym pochodze­ niu i pierwszych latach życia spędzonych na odludziu. W czasie pokazów Julia śpiewała angielskie i hisz­ pańskie piosenki, tańczyła, a po pokazie konwersowa­ ła z publicznością, której nie tylko wolno było zadawać jej pytania, ale i dotknąć bujnej brody lub pogładzić po owłosionych policzkach. Była niemal taka jak inni ludzie; więcej nawet umiejętnościami językowymi, gracją, zamiłowaniem do tańca i śpiewu górowała nad wieloma kobietami; ale z drugiej strony byłą też trochę jak mężczyzna (bo niby skąd u niej broda?), trochę zaś jak zwierzę, ze swą czaszką, która, jak orzekł Brytyjski znawca przyrody Francis Buckland, jest w typie czaszek orangutanich (ale nie jest całkowicie orangutania). Nazywano ją kobietą-małpą, kobietą-niedźwiedziem - i nie wiadomo, czy została nią dlatego, że wy­ chowała się niemal razem ze zwierzętami, czy dlatego, że Meksykanie zdeformowali jej czaszkę, czy też po prostu dlatego, że taka była jej ludzko-zwierzęca natu­ ra. Istota jej bytu oscylowała gdzieś na pograniczach wyznaczana przez owe „prawie”, „niemal” i „trochę” i to właśnie czyniło ją ciekawą. Julia przyciągała uwagę lekarzy i przyrodników. Oglądali ją i opisywali, zwracając uwagę na szczegóły sprawiające, że twarz zdawała się orangutania, a figura kobieca. Naukowcy władali dyskursem, który pozwa­ lał w bezpieczny i prawomocny sposób interesować się naturą owłosionej kobiety. N a ciekawości osnuwało się badanie, wnikanie, rozumienie. Z tego punktu wi­ dzenia Julia stawała się okazem, który nurt dyskusji naukowych wprowadzał w obszar wiedzy. Tutaj „mał­ 41 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ śpiewać i tańczyć. W Lipsku poszerzył jednak jej ak­ torskie kompetencje i kazał wystąpić w sztuce o głu­ pim mleczarzu zakochanym w kobiecie noszącej welon - ta, ku uciesze publiczności, uchylała woal, gdy zalot­ nika nie było w pobliżu. Przedstawienie uznano nie tylko za nieprzyzwoite, ale i niebezpieczne. Lekarze twierdzili, że ciężarne kobiety widząc coś takiego ła­ two mogą poronić lub urodzić dziecko podobne do kobiety-małpy. Skandal stanowił pożywkę dla ciekawości szero­ kich kręgów publiczności. Tygodnik „Gartenlaube” opublikował obszerny wywiad z Julią. Opowiadała ona 0 swych podróżach, o licznych propozycjach małżeń­ skich, które odrzuciła, gdyż konkurenci nie byli wy­ starczająco majętni - to dobry chwyt rynkowy mogący zwabić bogatych admiratorów. Julia okazała się na tyle zyskowną inwestycją, że konkurencja starała się ją podkupić. Przemyślny Lent związał się zatem ze swym okazem węzłem małżeńskim 1 kontynuował objazd, udając się do Wiednia. W cią­ gu dnia Julia nie opuszczała mieszkania - inaczej jej widok mógłby spowszednieć. Za to wieczorami, zawoalowana, pod kuratelą męża wychodziła z domu, by oglądać pokazy dawane przez innych. Wówczas wta­ piała się w cyrkową publiczność, a przypisana jej rola osobliwości ludzkiej ulegała zawieszeniu. Następne na trasie były Niemcy, po których Lentowie krążyli razem z grupą woltyżerów - Julia mogła nauczyć się paru sztuk, którymi urozmaicała pokazy tańca, śpiewu, gry na gitarze i organkach. Natomiast w roku 1858 plakat oznajmiający: Miss Julia Pastrana z Meksyku występuje w cyrku Ślęzaka pojawił się na uli­ cach Warszawy. Szlak wiódł dalej na wschód, do M o­ skwy. Tutaj jednak pojawiły się komplikacje innego rodzaju. Wprawdzie pokazy odniosły sukces, ale Julia była w ciąży, a budowa jej ciała pozwalała spodziewać się komplikacji. Lekarze zastanawiali się, na ile wąskie biodra ciężarnej utrudnią poród. Obawy nie były bez­ podstawne. Chłopiec, który przyszedł na świat, dzie­ dzicząc po matce jej nietypowe cechy, żył niecałe dwie doby. Julia zmarła pięć dni po porodzie (w prasie bul­ warowej pisano, że „serce jej pękło”). Lent i tym razem nie przepuścił możliwości zarob­ ku. Odsprzedał zwłoki profesorowi z moskiewskiego uniwersytetu anatomicznego - ten zmierzył je, zważył, po czym zajął się konserwacją, wstrzykując specjalny preparat zatrzymujący rozkład. Z niemowlęciem nie było problemów, ale u Julii iniekcje trzeba było powta­ rzać przez kilka miesięcy. Efekt końcowy był świetny. Wtedy znów pobudzony został nerw przedsiębior­ czości Lenta - Julia wyglądała niemal jak żywa, co po­ zwalało sądzić, że da się ciągnąć z niej zyski. Udało mu się jakoś odzyskać zmumifikowaną małżonkę i potom­ ka (powiadano, że zapłacił profesorowi balsamiście su­ mę przewyższającą tę, za którą ich odsprzedał. Pomoc­ ny mógł też być akt ślubu poświadczony przez konsula amerykańskiego.). Władze rosyjskie zakazały mu jed­ nak urządzania pokazów, więc udał się do Londynu. Tam w roku 1863 otworzył ekspozycję zatytułowa­ ną Embalmed Female Nonderscript. Można ją było obej­ rzeć za cenę nieco niższą niż ta, której żądano przy po­ kazach żywej osobliwości. Julia miała na sobie strój ro­ syjskiej tancerki; obok niej w marynarskim ubranku stało niemowlę. Jak pisał jeden z naocznych świadków: „Twarz była wspaniała; dokładnie taka jak nad­ zwyczaj udany portret woskowy, ale nie była uformo­ wana z wosku. Stwierdziłem, że to była prawdziwa skó­ ra, spreparowana w jakiś cudowny sposób. (...) Nie by­ ło w tej figurze nic odstręczającego ani przykrego, i trudno wyobrazić sobie, że owa mumia jest napraw­ dę istotą ludzką, a nie sztucznym modelem” (podkr. aut.) (Cyt. za: Altick 1978: 267.) Godna podziwu by­ ła nie tylko Julia, ale i kunszt, dzięki któremu zdołano zachować jej szczątki. Dziennikarz jednej z londyń­ skich gazet uważał za stosowne poinformowanie czy­ telników: „Ten nowoczesny, nie znany dotychczas sposób balsamowania, przebadali w krytyczny sposób wybitni londyńscy naukowcy, uznając go za niezwykle udany, najwspanialszy ze wszystkich znanych przykła­ dów balsamowania”. (»Illustrated London News» 29 marca 1862: 316. Cyt. za: Altick 1978: 267) Możemy oburzać się na optymizm poznawczy uwłaczający godności zmarłej istoty ludzkiej. Warto jednak spytać, co się pod nim kryje. Może nie chodzi jedynie o to, by pokazać dziw ku uciesze tłumu i wzbo­ gaceniu właściciela. To prawda, publiczność lubi się ekscytować, a widok człowieka - żywego czy martwe­ go - wzbudza szczególnie silne emocje. Widok ten ini­ cjuje grę pomiędzy współodczuwaniem a samorozpoznaniem się w konfrontacji z tym, co od nas różne. Za­ balsamowana Julia nie jest żywa i nie jest woskowym modelem - jest jednak prawie jak żywa i niemal jak z wosku. Jest martwa, ale nie jest rozkładającym się trupem - pozostała prawie taka jak za życia. Kiedy za życia wystawiano ją na pokaz, zacierano kategorialne podziały tożsamości między tym co ko­ biece i co męskie, co dzikie i co cywilizowane, ludzkie i zwierzęce; teraz opisując okaz, można było jeszcze wymieniać miejscami martwotę i żywość. Historia zmarłej, zabalsamowanej Julii i jej żywego, przedsię­ biorczego małżonka to opowieść o zakorzenionej w kulturze fascynacji ciałem, które przekracza reguły ludzkiej cielesności. Lent, organizując pokazy Julii, tworzy tę opowieść, ale nie jest jej jedynym autorem. Współtworzą ją ci wszyscy, którzy chcą widzieć i wie­ dzieć, których intryguje pytanie: co się dzieje, gdy na­ ruszy się granicę między kobietą a mężczyzną, między człowiekiem a nie-człowiekiem, rozumnym a bezrozumnym, dzikim a cywilizowanym, żywym a martwym. Pośmiertne losy Julii były równie niespokojne jak jej życie - i tak samo wiele mówią nam o ambiwalentnym stosunku do granicznych ciał. 42 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ Lent (razem ze swoją zabalsamowaną żoną) przyłą­ czył się do wędrownego muzeum anatomicznego. Kie­ dy zawitał do Karlsbadu, doszły go wieści o brodatej kobiecie ukrywanej przez rodzinę - była to świetna okazja do zdobycia następczyni Julii. Udało mu się spotkać z rodzicami kobiety i rozpocząć starania o zdo­ bycie jej ręki. Ojciec panny wymógł na nim jednak obietnicę: pokazy za pieniądze są wykluczone. Lentowi łatwo przyszło dać słowo, jeszcze łatwiej go nie do­ trzymać. Powiózł małżonkę w podróż po Europie, kon­ fiskując jej oczywiście przybory go golenia. Nadał jej także nową tożsamość: Zenora Pastrana miała być sio­ strą Julii. Nie cofał się też przed rozsiewaniem plotek, że Julia i Zenora to ta sama osoba. Przez całe dziesię­ ciolecie miał dochodowe kontrakty z różnymi cyrka­ mi; zdarzały się i zaproszenia na prywatne pokazy dla rodów panujących. Zrazu Lent jeździł z obiema żona­ mi - żywą i martwą. Potem tę martwą musiał zostawić - widocznie nie podobało się to Zenorze. Julię wynaję­ to wówczas wiedeńskiemu Prauscher Volskmuseum. W latach 80. XIX wieku Lent zapragnął położyć kres wędrówkom i osiadł w Petersburgu, by prowadzić niewielkie muzeum figur woskowych. Wkrótce jednak popadł w szaleństwo - kiedy zaczął tańczyć na ulicy, drzeć banknoty i papiery giełdowe i topić je w Newie, jasne stało się, że trzeba go osadzić w zakładzie dla sła­ bujących na umyśle. Pozostał tam do końca życia. Ze­ nora wkrótce potem wyjechała z Rosji do Mona­ chium. Po drodze zabrała z Wiednia mumię swej po­ przedniczki i jej dziecka - należały do niej podobnie jak reszta majątku Lenta. Pokazała je w monachijskim towarzystwie antropologicznym. Zenora chciała pewnie znormalnieć, położyć kres plotkom, że ona i Julia są tą samą osobą, i wycofać się na dobre z branży widowiskowej. Osiadła w Dreźnie, gdzie poślubiła znacznie młodszego od niej mężczyznę. Mumie przekazała na wystawę antropologiczną w Mo­ nachium, gdzie eksponowano je na różnych pokazach, by w roku 1895 odsprzedać. W ciągu następnego ćwierćwiecza okazy te kilkakrotnie zmieniały właści­ cieli, aż w roku 1921 trafiły w ręce Norwega Hakona Jaegera Lunda, dbającego o urozmaicenie w organizo­ wanych przez siebie pokazach. Lund oferował widzom różne rozrywki. Można było u niego na przykład obej­ rzeć woskowe figury przedstawiające sławnych ludzi, spróbować szczęścia na loterii, wysłuchać wykładu w „Muzeum Higieny i Anatomii”. W tym gabinecie osobliwości obok preparatów monstrów zakonserwo­ wanych w słojach i woskowych odlewów chorobowo zmienionych narządów ciała znaleźli schronienie Julia i jej syn. W roku 1943 w czasie okupacji Norwegii Niemcy chcieli skonfiskować eksponaty, ale synowi Lunda Hansowi udało się skłonić władze do zmiany decyzji. Zorganizował wówczas długą objazdową wystawę. W jednym z trzech wagonów wypełnionych modelami i preparatami podróżowała zmumifikowana Julia. Wciąż nosiła strój rosyjskiej tancerki, ale była już nie­ co podniszczona - trochę wyliniała, nie miała już swo­ jej dawnej brody, znikła gdzieś jej biżuteria; jej syn utracił owłosienie oraz marynarskie ubranko. Mimo wszystko oboje przyciągali uwagę. Niepokoili i intrygo­ wali, gdy wpatrywali się w ciekawskich z ozdobnej lek­ tyki, stanowiącej część ekspozycji. Podróż zakończyła się w roku 1953 w Linkopong w Szwecji, gdzie Hâkon Jaeger Lund umieścił podupadły już nieco gabinet horroru. Po śmierci Hâkona Jaeger Lunda jego syn przejął interes, znacznie mniej lukratywny niż dawniej. Wkrótce pojawiła się jednak nadzieja na korzystne ożywienie. W roku 1969 pewien bogaty Amerykanin, dowiedziawszy się o mumiach trzymanych gdzieś w Skandynawii, zapragnął je kupić. Hans Jaeger Lund uznał ofertę tysiąca dolarów za zbyt niską. Ociągał się ze sprzedażą, tłumacząc, że sam chce zabrać prepara­ ty w objazd. Mimochodem rzucił też myśl o planach meksykańskiego rządu, który chce wykupić mumie, by umieścić je w specjalnym mauzoleum. Historia Ju ­ lii znów trafiła do gazet. Rozwodzono się nad całą sprawą, włączając w to refleksje moralne, dotyczące publicznego pokazywania zwłok. Podobne obiekcje miały niektóre organizacje religijne. Amerykanin próbował negocjować cenę, Lund wahał się, a w mię­ dzyczasie urządzał ekspozycje w Szwecji i Norwegii. Sprawę jednak zbyt przeciągnął - amerykański kolek­ cjoner doznał udaru i oferta 5 tysięcy dolarów zdezak­ tualizowała się. W roku 1971 mumie nadal pokazywano w Norwe­ gii i w Danii. Udały się też za ocean - podróżowały po Stanach Zjednoczonych w gablocie z nietłukącego się szkła w wielkim cyrkowym wozie. Wprawdzie w kilku stanach kazano zamknąć wystawę ze względu na jej niemoralny charakter, mimo to tournée okazało się ko­ rzystne finansowo. Kiedy Lund chciał kontynuować to przedsięwzięcie w Norwegii, spotkał się z publicznym sprzeciwem. Zaprotestowały władze kościelne. Biskup Oslo stwierdził, że mumie należy pochować, by spoczy­ wały w spokoju. Lund bez trudu znalazł na to odpo­ wiedź: skoro Kościołowi tak zależy na spokoju zmumi­ fikowanych szczątków, niech zajmie się mumiami egip­ skimi; następnie wysłał Julię na tournée po Szwecji. Upalne lato 1973 to czas ostatniego triumfu sce­ nicznego Pastrany. Kobieta-małpa w ozdobnej lektyce z synkiem stojącym obok niej na piedestale, zamknię­ ci w wielkiej gablocie przyciągali uwagę w miastecz­ kach szwedzkiej prowincji. Ogłoszenia oznajmiające ich przybycie podejmowały wciąż ten sam wątek ludzko-zwierzęcej hybrydyczności. Szybko jednak dały o sobie znać nastroje nieprzychylne tego rodzaju przedsięwzięciom. W miasteczku Hudiksvall wystoso­ wano do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych petycję domagającą się wydania ogólnego zakazu urządzania 43 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ takich spektakli. Julia musiała wrócić do Norwegii, ale i tu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zakazało jej wystawiania. Trafiła zatem do parku rozrywki pod Oslo, ale eksponowanie jej nie wchodziło już w grę. Syn Hansa Jaegera Lunda, który stał się kolejnym wła­ ścicielem, nieszczególnie się o nią troszczył. W roku 1976 ktoś włamał się do pomieszczeń, gdzie ją prze­ chowywano i dokonał wielu szkód. Podarto suknię Ju­ lii, dziecko zrzucono z piedestału, odłamując mu rękę i szczękę. Trzy lata późnej nastąpiło kolejne włamanie - wówczas Julia zaginęła i trudno było przypuszczać, że zachowa się cokolwiek z jej szczątków. Znaleziona zo­ stała przypadkiem dzięki dzieciom z przedmieść Oslo, które na wysypisku natknęły się na zmumifikowaną rękę. Zawiadomiono policję, a ta odnalazła resztki Ju­ lii w wozie porzuconym nieopodal, po czym przekaza­ ła ją Instytutowi Medycyny Sądowej w Oslo. „Pozbawiony języka i energii życiowej, wciągnięty w proces rozkładu, trup jest przedmiotem trwogi i od­ razy, ale także szacunku, miłości, nienawiści. N a ile jest już jednak rzeczą, a na ile jeszcze osobą?” - pisał Louis-Vincent Thomas w książce poświęconej kultu­ rowemu stosunkowi do martwego ciała (Thomas 1991: 100). Martwą Julię można wprowadzić w prze­ strzeń rozrywki, jeśli nie będzie trupem-osobą. Historię zabalsamowanej Julii da się opisać jako negocjacje dotyczące tego, czy jej trup ma być osobą, czy rzeczą, odpadem, surowcem czy towarem (na takie trzy tryby uprzedmiotowiania trupa - na czynienie z niego odpadku, surowca lub towaru - wskazywał Thomas).3 Status trupa-rzeczy i trupa-osoby negocju­ je się wówczas, gdy rozważa się możliwość pochówku. Głos w dyskusji pozwala wyrazić szersze kwestie świa­ topoglądowe. Ten motyw wchodzi w grę także wtedy, gdy zakazuje się wystawiania mumii na widok publicz­ ny. Jest przedmiotem handlu, ocenianym ze względu na zyski, które da się z niej ciągnąć. Kiedy ją kradną i porzucają, na jakiś czas staje się odpadem. Thomas pisał: „Widok zmarłego skłania do cofnięcia się, kon­ takt z nim powoduje strach. Do fizycznego manipulo­ wania trupem można więc przystąpić dopiero wtedy, gdy sprowadzi się go do przedmiotu i usunie fantazma­ ty, jakie wywołuje jego wyobrażenie”. (Thomas 1991:106) Niemniej jednak mumia będzie bardziej in­ teresująca, gdy motyw trupa-osoby włączy się do gry na innym poziomie i niejako wtórnie. Julia będzie fascynująca, o ile negocjacje pozostaną w toku. Potwierdzą bowiem graniczny charakter jej ciała, ewokującego sens przekraczania fundamental­ nych dla kultury kategorii płci i gatunku, dzikości i ucywilizowania, życia i śmierci. N a fotografii wykonanej w 1970 roku w Malmo w Szwecji widzimy kobietę ubraną w haftowany strój. Stoi z nogą wysuniętą do przodu, jakby chciała posta­ wić krok; rękę wsparła na biodrze, głowę odwróciła lekko w bok, jakby czegoś wypatrywała. Obok niej na postumencie w postawie na baczność ustawiono dziecko, prawie nagie - ma jedynie przepasane biodra i buciki z cholewkami. (Bondeson 1999: 238) Dziecko na fotografii zdecydowanie nie jest nowo­ rodkiem - wygląda na 2-3 lata. Daje to asumpt do snucia kolejnych sensacyjnych narracji. N a stronach internetowych znajdujemy jeszcze jeden wariant bio­ grafii Julii Pastrany: może chciała ona być kimś innym niż kobietą-małpą, może zapragnęła żyć jak normalni ludzie. Ogłoszono zatem śmierć jej i dziecka, a rosyj­ ski profesor wykonał model, który pokazywano jako mumię. W pierwszych relacjach dotyczących ekspo­ zycji zabalsamowanej Julii nie ma mowy o dziecku widocznie ten falsyfikat dorobiono później. Mumia wygląda podejrzanie - o czym piszą także Glyseth i Touverud: „Twierdzono, że Julię zabalsamowano, ale jej obecny stan wskazuje na to, że w którymś *** Losy Julii - zarówno żywej, jak i martwej - można potraktować jako historię egzemplaryczną, mówiącą wiele o naturze spojrzenia kierującego się na ciała, które zdają się „obce”, „dziwne”, „nienormalne”, a mi­ mo to łącze między nimi a cielesną naturą patrzącego nie ulega wątpliwości. Jest to też opowieść o tym, w ja­ ki sposób przebiega kulturowe organizowanie spekta­ kli wykorzystujących dziwne ciała, a także o znaczeniu nośnych, ale nieustannie modyfikowanych narracji, bez których nie obędzie się wówczas, gdy ciało ma zy­ skać walor atrakcyjności. Jak widzieliśmy, tworząc sce­ niczną osobowość Julii, wykorzystywano wątki przygo­ dowe, romansowe i kryminalne, fantastykę, horror, ale i dyskurs akademicki. Owłosiona kobieta żyła w przestrzeniach granicznych, między jarmarczną roz­ rywką, gdzie jako istota hybrydyczna wpisywała się w kategorię dziwolągów, a obszarem nauki, otwartym na retoryczne działanie dyskursów anatomii, antropo­ logii, medycyny, historii naturalnej. Jej wizerunki po­ jawiały się w pracach antropologicznych i na kartkach sprzedawanych jako pamiątki, a przeznaczonych do mieszczańskich albumów. To miejsce uzyskała nie tyl­ ko na mocy swej kondycji fizycznej (dzisiaj określanej jako patologia, hirsutyzm czyli nadmiernie owłosienie i gingival hyperplasia, czyli przerost dziąseł), ale i dzięki sposobom, w jaki wówczas społecznie regulowano sto­ sunek do dziwnych ciał (między innymi dzięki instytu­ cjom takim, jak pokazy osobliwości). Po śmierci, tak jak i za życia, Julia Pastrana była przedmiotem szczególnego zainteresowania w dwóch obszarach: nauki i rozrywki - jakkolwiek różniły się one od siebie w swych celach i procedurach, to w tym wypadku wzajemnie się zasilały. Doszedł wówczas jesz­ cze motyw fantastycznego zachowania ciała, ale pro­ blemem stały się kwestie związane z tym, co należy czynić z martwym ciałem, a czego robić nie wolno.2 44 �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ fabułę, która da się potem zmienić na inną... Jak pisał François Jacob w książce o grze możliwości: „Całe ży­ cie ludzkie, czy dotyczy to grupy czy jednostek, bierze udział w ciągłym dialogu między tym, co mogłoby być, a tym, co już jest. Mieszanina wiary, wiedzy i wyobraź­ ni tworzy przekształcający się nieustannie obraz tego, co możliwe. Z tym właśnie obrazem porównujemy na­ sze pragnienia i nasze obawy. To, co w nim jest możli­ we, kształtuje nasze zachowanie i działanie. W pew­ nym sensie wiele działań ludzkich, takich jak sztuka, nauka, technika czy polityka, jest tylko szczególnym sposobem postępowania, każde za pomocą własnych reguł: jest grą możliwości”. (Jacob 1987: 14) momencie przynajmniej częściowo wypchano ją weł­ ną drzewną albo że wywatowano wypukłości tam, gdzie anatomia doznała największych szkód. Czy Julię zabalsamowano, a potem częściowo wypchano? W ja­ ki sposób zabalsamowane ciało uzyskało taką sztyw­ ność, że można je było eksponować bez widocznych wsporników, tak jak działo się to od początków po­ śmiertnej kariery Julii, przynajmniej od roku 1862? To znak, że wiele tajemnic otaczających Julię czeka na wyjaśnienie”. (Glyseth, Touverud 2004: przyp. 6 rozdz. 6). Czyżby cała jej pośmiertna historia była dramatycz­ nym przedstawieniem z fałszywymi aktorami i fabułą, pisaną na zamówienie społeczne? Czy ponad to pytanie nie należy przedłożyć innej kwestii: dlaczego kultura w taki sposób opracowuje wątki dotyczące cielesności granicznej i nie do końca wyjaśnialnej? Dlaczego nieustannie pożąda ciał, wokół których da się osnuwać pewne narracje? Historia Julii (nieważne, czy prawdziwej czy nie) obrazuje społeczne poszukiwanie obiektów, które mogą być użyte do two­ rzenia i odgrywania pewnych żywotnych kulturowo narracji. Pokazuje też, do czego mogą prowadzić różne praktyki wykorzystywania ciał, które okazały się po­ datne na implantacje owych narracji. Scena, na której pojawiają się osobliwości takie jak Julia, to przestrzeń ambiwalentna - kusi, przyciąga i fascynuje, ale zarazem odpycha, wzbudza chęć posta­ wienia bariery między „ja” widza a światem form zabu­ rzonych i nieregularnych. Ci, którzy są odmienni w sposób zauważalny - potwory ludzkie, monstra stanowią drwinę z pewnego porządku. Z przedziwnej fascynacji taką odmiennością zrodziły się obrazy istot cyklopicznych, gnomicznych. Zbiorowa wyobraźnia powołała do życia centaury, minotaury, sfinksy, syre­ ny... Mitologiczne potwory często pojawiają się po to, by ludzie musieli je pokonać. Wskazują też na jakiś in­ ny tryb istnienia niż ten, który odczuwamy jako co­ dzienną egzystencję; mówią o mocach, nad którymi trudno zapanować. Wyobrażenia stworów mających ciała w jakiś sposób podobne do ludzkich, a jednak nie-ludzkie, odnoszą się do kwestii tożsamości indywi­ dualnej i zbiorowej, jednostkowego i kulturowego ist­ nienia. Rodzą się z pytań o to, co już nie jest ludzkie, tylko nie-ludzkie, ponad-ludzkie, potworne... Pytanie o granice stawiane jest w różnych obsza­ rach kultury - sfera publicznych pokazów to tylko je­ den z nich. Tutaj jednak szczególnie wyraźnie widać sposób, w jaki kultura eksploruje sfery graniczne, wy­ korzystując do tego celu prawdziwe ciała: niech to co ludzko-zwierzęce i ludzko-dzikie zmieni się w kobieco-męskie, niech potem przejdzie w żywo-trupie. Jeśli będzie to zbyt drażniące, zbyt wątpliwe pod względem moralnym, da się przedstawić ową graniczność jako problem naukowy - problem, który można zmienić w zagadkę; w zagadkę, z której można wysnuć fabułę; Cytowana literatura Altick, R.D. (1978) The Shows of London Cambridge Mass and Lon­ don, The Belknap Press of Harvard Univerity Press. Bogdan, R. (1990) Freak Show. Presenting Human Odities for Amu­ sement and Profit Chicago and London, The University of Chicago Press. Bondeson, J. (1999) A Cabinet of Medical Curiosities New YorkLondon, W.W. Norton&Company. Darwin (1959) Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia (w:) Dzieła wybrane t. III cz. II Warszawa, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Glyseth, Ch.H., Touverud, L. O (2004) The Tragic Story of the Vic­ torian Ape Woman Stroud UK, Sutton Publishing Ltd. Jacob, F. (1987) Gra możliwości Warszawa, PIW. Thomas, L.-V. (1991) Trup. Od biologii do antropologii Łódź, Wy­ dawnictwo Łódzkie. Przypisy 1 45 „Pan Crawfurd widział na dworze burmeńskim mężczyznę w wieku lat trzydziestu, którego całe ciało z wyjątkiem dłoni i stóp pokryte było prostym, jedwabistym włosem, dochodzą­ cym na ramionach i wzdłuż kręgosłupa do pięciu cali długości. Po urodzeniu włosy miał tylko na uszach. Dojrzałość płciową osiągnął dopiero w wieku dwudziestu lat i wtedy także stracił mleczne zęby, po czym wyrosło mu w górnej szczęce pięć stałych zębów, mianowicie cztery siekacze i jeden kieł, w dolnej zaś cztery siekacze: wszystkie zęby były małe. Człowiek ten miał có­ rę, która urodziła się z włosami wewnątrz muszli usznych, wkrótce jednak włosy pokryły całe jej ciało. Kiedy kapitan Yule odwiedził dwór, dziewczyna była już dorosła, a wyglądała dziw­ nie, bo nawet jej nos był gęsto pokryty miękkim włosem. Po­ dobnie jak ojciec miała tylko siekacze. Królowi udało się z tru­ dem przekupić mężczyznę, który ją poślubił. Z jej dwojga dzieci czternastomiesięcznemu chłopcu wyrosły włosy w uszach, a po­ nadto wąsy i broda. Dziwna ta właściwość dziedziczyła się w cią­ gu trzech pokoleń, z tym że dziadek i matka nie mieli zębów trzonowych. Nie wiadomo tylko, czy i dziecko będzie miało bra­ ki w uzębieniu. Podobny wypadek zdarzył się niedawno w Rosji, a mianowicie pięćdziesięcioletni mężczyzna oraz jego syn mieli twarze pokry­ te włosami. Dr Alex. Brandt przysłał mi opis tego wypadku wraz z okazami niezmiernie cienkich włosów z policzka. Mężczyzna ma braki w uzębieniu, gdyż posiada tylko cztery siekacze w szczę­ ce dolnej, a dwa w górnej. Jego syn w wieku około trzech lat ma tylko cztery dolne siekacze. Jest to, jak stwierdza w swym liście dr Brandt, niewątpliwie spowodowane zahamowaniem rozwoju włosów i zębów. Widzimy więc, że te zahamowania muszą być �040-46 Wieczorkiewicz.ps - 5/29/2006 5:08 PM A n n a Wieczorkiewicz • 2 KOBIETA-MAŁPA, KOBIETA-NIEDZWIEDZ niezależne od zwykłych warunków egzystencji, ponieważ wa­ runki życia wieśniaka rosyjskiego i tubylca z Burmy są jak naj­ bardziej różne”. (Darwin 303-304) W roku 1996 ze strony duchowieństwa dochodziły głosy doma­ gające się, by zwłoki spalić lub pochować w katedrze w Oslo zgodnie z ceremoniałem pogrzebowym. Motyw brakującego ogniwa czy kobiety-małpy zdezaktualizował się i przestał w jaki­ kolwiek praktyczny sposób odnosić się do Julii. Wiadomo, że była osobą ludzką i stosownie do tego należy traktować jej po­ śmiertne szczątki. Niech zatem nie będzie trupem-rzeczą. 3 Zob. także: „Uprzedmiotowienie trupa to odebranie mu wszel­ kiej wartości przypominającej istotę, jaką był. W optyce czysto realistycznej poprzestać można jedynie na zjawisku biologicz­ nym, jakie reprezentuje; można także, nadal uznając w mar­ twym ciele atrybuty osoby, negować ją dla potwierdzenia swej mocy, rozmyślnie traktując ją jako rzecz celem powtórnego za­ bicia.” (Thomas 1991: 100) Masolino da Panicale, Kuszenie, 1426 (Kaplica Brancacci, Florencja) www.abcgallery.com 46 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0afb70dbca9aa58791233f661003e8ca.pdf 934a0eabdeb792495699c11d2230292d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6244 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5821 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.1 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 001 spis tresci 1_06.ps - 5/29/2006 4:38 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2006 rok LX nr 1 (272). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s t r e ś c i W o jc iec h M ic h er a Obraz - ciało - obraz ....................................................... 2 F r a n ç o is L iss a r r a g u e , A la in S c h n a pp Malarstwo Greków czy Grecja malarzy? przełożył Wojciech Michera ..............................................3 C YNTHIA K l e st in e c Vesalius i kultura druku: publiczna sekcja zwłok jako rytuał intymny przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................15 J ONATHAN S im o n Technologia widzialna i niewidzialna. Anatom, ciało i publiczność. Honoré Fragonard i Gunther von Hagens przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................25 A n n a W ieczorkiew icz Kobieta-Małpa, Kobieta-Niedźwiedź. Historia spojrzenia na Julię Pastranę ............................. 40 W OJCIECH M ic h er a Kompleks Echidny (Bestia wizualna).............................. 47 J AŚ E LSNER Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym przełożył Wojciech Michera ............................................ 68 K a t a r z y n a M u r a w sk a -Mu t h e siu s Praca dowcipu rysunkowego przełożyła Katarzyna Przyłuska ........................................82 Ł UKASZ Za r e m ba Wenecja - Kinszasa. Niewidzialne miasta ................... 89 A l e k s a n d r a M e l b e c h o w sk a -Lu ty Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego ...............................................100 Ya n n is PAPADOPOULOS Dzikie zwierzęta - teatr - bogowie przełożyła Iwona Kurz ..................................................... 110 S ZYMON W r ó be l Czarowanie reprezentacji.................................................119 ZBIGNIEW O siń sk i Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań ..132 K a t a r z y n a B a r a ń s k a Dom - droga do Supraśla ...............................................158 Noty o autorach................................................................ 171 Summaries ......................................................................... 172 Contents..............................................................................177 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90e50e47427c475c0f0501c4861dd12.pdf d3d96d21f213ef03311195286aed2496 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6207 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5791 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V. RECEN ZJE I N O TY R ECEN ZY JNE Thomas Hylland E r i k s e n, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, przeł. Joanna Wołyńska, Warszawa: Oficy­ na Wydawnicza Volumen 2009, ss. 350, ISBN: 978-83-7233-116-9. Klasyczni antropolodzy starali się uchwycić istotę kultury, obserwując i analizu­ jąc sposoby życia kultur lokalnych. Odpowiedzi na wielkie pytania szukali wśród wyodrębnionych, niewielkich społeczności. Można więc powiedzieć, że chodziło 0 „małe miejsca, wielkie sprawy”, i tak właśnie Thomas Hylland Eriksen zatytułował swoje wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Autor, świadom, że współczesny świat wymyka się opisom etnograficznym, takim jak za czasów Malinowskiego czy jeszcze Lévi-Straussa, broni antropologii jako wciąż mającej zastosowanie. Przekonuje, że wiedza o dalekich i dawnych spo­ łecznościach przyczynia się w dużym stopniu do zrozumienia wielu współczesnych zjawisk, jak migracje, urbanizacja czy czystki etniczne. Wychodząc od historii dys­ cypliny i przez cały czas się do niej odwołując, równolegle wprowadza czytelnika w gąszcz tematów współczesności, od kapitalizmu i praw człowieka po drużyny pił­ karskie i Internet. Poszczególne rozdziały odpowiadają najważniejszym zagadnieniom antropolo­ gii. Norweski antropolog rozpoczyna od krótkiej historii, w której w sposób zwięzły 1 klarowny omawia najważniejsze podejścia antropologiczne. Potem pisze o bada­ niach terenowych i ich interpretacji. Warto wspomnieć, że sam prowadził badania empiryczne na Trynidadzie i Mauritiusie. Kolejne rozdziały są już poświęcone klu­ czowym dla antropologii zagadnieniom, takim jak wymiana, pokrewieństwo, religia, płeć, wiek czy rytuały. Jednocześnie autor rozważa różne problemy, jakie stoją przed antropologią. Eriksen kilkakrotnie podkreśla wagę badań terenowych i fakt, że antropologia to nauka porównawcza. Tylko jak porównywać, jeśli nasze sposoby myślenia są różne? Czy przekład innej kultury na nasz język jest w ogóle możliwy? Autor pisze o fundamentalnym dla antropologii dylemacie: uniwersalizm versus relatywizm - w jakim stopniu wszystkie istoty ludzkie, kultury i społeczeństwa są do siebie podobne, a w jakim są zupełnie wyjątkowe? Chcąc porównywać, musimy stosować pojęcia teoretyczne neutralne kulturowo, „ludzkie uniwersalia”, takie jak system pokrewieństwa, podział pracy, walka płci, ozdabianie ciała itd. Zakładamy wówczas a priori, że wszystkie lub niemal wszystkie społeczeństwa mają pewne ce­ chy wspólne. Ale przecież są to terminy przez nas stworzone, jak więc możemy być pewni, że nie nadinterpretowujemy, nie zniekształcamy obrazu kultury, którą chcemy za pomocą tych terminów opisać? Przecież zjawiska takie jak rodzina mają w róż­ �356 Rezenzje i noty recenzyjne nych społeczeństwach czy kulturach zupełnie różne znaczenie i nie można twierdzić, że wszędzie są takie same. Małżeństwo aranżowane znaczy co innego na wsi w Pendżabie, a co innego wśród francuskiej arystokracji. Zatem czy to ta sama instytucja? Rozdział „Sposoby myślenia” Eriksen rozpoczyna od przypomnienia hipotezy Sapira-Whorfa, zakładającej, że sposób widzenia świata jest zdeterminowany przez język, i przywołuje przykład Indian Hopi, którzy nie mają wielu rzeczowników o podstawowym dla nas znaczeniu, na przykład tych odnoszących się do czasu, bra­ kuje im też standardowych koniugacji czasowników, występujących w językach indoeuropejskich. Omawia dalej różnice między rozmaitymi kulturowymi sposobami myślenia, trudnymi do porównawczego wyjaśnienia. Pisze, że tak, jak wiara w cza­ ro wnictwo może się etnocentrycznemu obserwatorowi wydać „nieracjonalna”, tak obce systemy klasyfikacji mogą jawić się jako niesystematyczne komuś, kto nawykł do zachodnich. Karamowie z Nowej Gwinei, na przykład, nie uważają kazuara za ptaka, wbrew ustaleniom ojca systematyki organizmów, Linneusza. Kazuar jest po­ dobny do strusia, ma pióra i składa jaja, ale nie lata. Dlatego Karamowie nie uważają go za ptaka. Z drugiej strony, klasyfikują oni nietoperze jako ptaki (stworzenia lata­ jące), chociaż my „wiemy”, że „naprawdę” są to ssaki. Trzeci, czwarty i piąty rozdział książki są poświęcone osobie społecznej, spo­ łecznościom i społeczeństwu. Eriksen, odwołując się do przykładu „dzikich dzie­ ci”, zajmuje się relacjami między naturą a społeczeństwem, ekologią a kulturą, pisze 0 fundamentalnej roli języka oraz o różnicy między statusem a rolą społeczną. Przy­ pomina też, że fakt, iż antropologia kładzie nacisk na to, co publiczne i społeczne, nie oznacza, że nie istnieje czy nie liczy się to, co prywatne. Autor przedstawia różne poziomy organizacji społecznej, pisze o normach i kontroli społecznej, socjaliza­ cji, etapach życia i rytuałach przejścia. Analizując przykłady z Afryki Zachodniej 1 z Karaibów, pokazuje różnice pomiędzy strukturami gospodarstw domowych, któ­ re mogą, według niego, rzucić światło na różnice między całymi społeczeństwami. W rozdziale „Osoba i społeczeństwo” skupia się na takich zagadnieniach, jak struk­ tura, organizacja, systemy społeczne i sieci, w tym sieci bez lokalizacji, jak Internet. Jednym z walorów książki jest to, że autor pisząc o klasycznych zagadnieniach antropologicznych, nie ogranicza się tylko do przykładów odległych w czasie i prze­ strzeni. Omawia trobriandzki rytuał kula, potlacz czy magurski kult przodków, ale przywołuje też rytuały nasze, zachodnie, współczesne. Podejmując kwestie płci, wieku i władzy w społecznościach odległych, nie zapomina o społeczeństwach nam bliskich. Pisząc o seksualności na egzotycznych wyspach, wspomina też o homo­ seksualistach w Norwegii, a rozważając kwestie klas i kast w przeszłości, pisze też o współczesnym zróżnicowaniu społecznym w Indiach. Tym samym buduje pomost pomiędzy antropologią klasyczną i współczesną. Bardzo ciekawe są ostatnie rozdziały poświęcone etniczności, nacjonalizmom oraz temu, co globalne, lokalne i glokalne. Autor prowokuje do zastanowienia, czy świat w dobie globalizacji staje się bardziej homogeniczny, zuniformizowany, czy jednak bardziej zróżnicowany, bo kultury zaczynają wreszcie „zdawać sobie sprawę”, że są kulturami. Pojawiają się też dylematy moralne, na przykład czy komercjalizacja afry­ kańskiej muzyki plemiennej nie niszczy jej. Albo innego rodzaju: czy każdy oby­ �Recenzje i noty recenzyjne 357 watel wielokulturowego państwa powinien mieć prawo do utrzymania tożsamości kulturowej, nawet jeśli pewne aspekty tej tożsamości (np. kary cielesne) są sprzeczne z obowiązującym prawem tego państwa? Oto wyzwania. Świat staje się dziś coraz bardziej skomplikowany i życie ludzkie nie jest już, jak pisze Eriksen, ani całkowicie lokalne, ani całkowicie globalne - staje się glokalne. Antropolodzy posługiwali się często takimi kontrastowymi parami, jak: magia i nauka, pismo i mowa, abstrakcyjny czas linearny i czas konkretny, społeczeństwa nowoczesne i społeczności tradycyjne. Tego typu dychotomii używano chociażby dlatego, że ułatwiały klasyfikację zjawisk społecznych i kulturowych, choć w isto­ cie nigdy nie dostarczały satysfakcjonującego empirycznie obrazu świata. Rozdział „Sposoby myślenia” dotyczy między innymi tych właśnie kontrastów. Już w kolej­ nym, „Wyzwanie wielu tradycji”, modelowanie dychotomiczne zostaje jednak pod­ dane krytyczne j ocenie, wskazującej na jego siłę, ale i ograniczenia. Eriksen wciąż podkreśla, że świat jest różnorodny. Nie jest czarno-biały, jest bar­ dzo kolorowy, może miejscami szary, ale nie czarno-biały. Społeczeństwa tradycyjne nie są takie same - na przykład dawne królestwa Indii i ludy pasterskie Afryki mają ze sobą niewiele wspólnego. W społeczeństwach (po)nowoczesnych istnieją ogrom­ ne różnice między takimi państwami, jak Japonia, Francja i USA. „Tradycyjne” i „nowoczesne” - to tylko typy idealne, we wszystkich społeczeństwach są obecne zarówno elementy tradycyjne, jak i nowoczesne. Nowoczesna polityka, pieniądze i państwo mogą współistnieć z kultami przodków, a ludzie żyjący w „nowoczesnych” społeczeństwach mogą zachowywać cechy „tradycyjne”, jak nepotyzm, spójność na poziomie wspólnoty czy wiara we wróżki. Zatem pojęcia „tradycja” i „nowocze­ sność” mogą być jedynie modelami do analitycznego organizowania faktów, ale w sensie empirycznym nie znajdują uzasadnienia. Zwłaszcza w dobie globalizacji, kiedy świat z całą pewnością nie jest już archipelagiem izolowanych kultur, a syste­ mem wielokrotnych, dynamicznych i swobodnych relacji. Tradycyjna antropologia była skoncentrowana na analizie społeczności lokal­ nych, odizolowanych wiosek. Można je było badać za pomocą obserwacji uczestni­ czącej, ponadto społeczności lokalne ujmowano jako grupy samowystarczalne. Dziś nikt już nie wyznaczy do analizy wyraźnie zamkniętego systemu. Kultury nie są ani zamknięte, ani wewnętrznie jednorodne. Faktu, że taki przedmiot badań jest „nie­ trwały”, byli zresztą świadomi już Franz Boas i Bronisław Malinowski. Powstało nawet pojęcie salvage anthopology, antropologii ratunkowej, antropologii „ocalenia od zapomnienia”. Wiadomo bowiem było, że te kultury rychło znikną. Ludy czy ple­ miona, które antropologowie badali w okresie kolonializmu, zostały włączone, choć w różnym stopniu, w większe systemy ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Nie zawsze odbyło się to tak dramatycznie, jak obawiali się badacze. U Trobriandczyków, na przykład, modernizacja doprowadziła do zmian w organizacji politycznej, w gospodarce i polityce tożsamości, ale tradycyjny system pokrewieństwa i wymiany rytualnej nadal funkcjonuje, choć nie mają już one takiego samego znaczenia, jak wcześniej. Nie ulega wątpliwości, że modernizacja pociąga za sobą nieodwracalne zmiany kulturowe i społeczne. O ile dawniej było jasne, że antropolog bada „innych”, kultu­ �358 Rezenzje i noty recenzyjne ry obce, egzotyczne, to dziś ta granica się zatarła. Niemożliwe stało się jednoznacz­ ne rozróżnienie między „nami” (nowoczesnymi) a „nimi” (pierwotnymi). Również rozróżnienie „swój - obcy” zaczęło stwarzać problemy. Niemiecki etnograf może pod pewnymi względami mieć więcej wspólnego z kenijskimi przedstawicielami klasy średniej niż z neonazistowskimi skinheadami z własnego miasteczka. Skoro świat plemienny zanika, „inni” - główny przedmiot zainteresowań antropologów - się „wyczerpują”. Nadchodzi czas skupienia się antropologii na własnych społe­ czeństwach. Ogólnym argumentem za badaniami „u siebie” jest fakt, że podstawowe pytania odnoszące się do społeczeństwa i kultury dotyczą całego świata, a więc nas wszystkich. Poza tym, badanie „bardziej świadomych” „innych” nastręcza coraz więcej trud­ ności. Rezultaty antropologicznych dociekań są „im” już szerzej dostępne. Zmusza to badaczy do poważnego i ostrożniejszego podejścia, niż to miało miejsce w prze­ szłości. Antropolodzy tworzą niejako historię: ich ujęcia przyczyniają się do defi­ niowania świata w określony sposób. Nie zawsze są więc już mile widziani w wielu państwach Trzeciego Świata, które swojąhistorię współczesną chcą napisać same. Przed antropologią stoją nowe, złożone wyzwania, zarówno na poziomie teoretycz­ nym, jak i metodologicznym. Ponieważ nie sposób dziś jasno wyznaczyć autonomicz­ nych systemów do badania, coraz więcej antropologów interesuje się studiowaniem systemów, które nie mają określonych granic i przynależność do nich jest płynna, na przykład szpitali, igrzysk sportowych czy społeczności internetowych. Jak pisze Eriksen: „Głównym zadaniem antropologii nie jest już odkrywanie i opisywanie obcych sposobów życia po raz pierwszy, ale raczej zdawanie relacji z procesów zachodzących w różnych miejscach i na różnych poziomach w systemie globalnym” (s. 307). Eriksen przyznaje, że antropologia może nie odpowiadać na pytanie o sens życia, ale stara się pokazać, że istnieje bardzo wiele różnych sposobów uczynienia tego ży­ cia ważnym. Badania „innych” mogą nam służyć za zwierciadło, w którym ujrzymy nasze życie z innej perspektywy. Zobaczymy, że nasz sposób życia ma alternatywy. Dziś „inni” są wśród nas. Książka norweskiego antropologa to kolejna pozycja, po Antropologii Alana Bar­ narda, Antropologii kultury Wojciecha J. Burszty czy Swiecie człowieka - kwiecie kultury Ewy Nowickiej, która zasili zapewne spis lektur obowiązkowych na kursie antropologii. Jako lektura uzupełniająca z powodzeniem sprawdzi się na socjologii, archeologii czy filozofii. Dla osób, które nie wiedzą jeszcze nic o antropologii, może być po prostu interesującą książką, bo autor pisze prostym językiem, a naukową nar­ rację okrasza ciekawymi przykładami i anegdotami. Dzięki indeksowi i klarownemu układowi treści książkę można czytać selektyw­ nie, wyszukując tylko interesujące nas zagadnienia. By jednak pełniej zrozumieć antropologię jako dyscyplinę, warto ją przeczytać w całości. Książkę wzbogaca kil­ kanaście ramek, w których umieszczono biogramy wybitnych antropologów lub do­ pełnienia poruszanych zagadnień, jak: kanibalizm, zmysły, „anomalie etniczne” czy kluczowe debaty w antropologii. Niestety, są też niedopatrzenia, na przykład autor kilkakrotnie powołuje się na jakąś pozycję, umieszcza przypis, ale nie podaje jej w bibliografii (np. Giddens 2001 - na s. 145 i 314 czy Ingold 1996 - na s. 103). �Recenzje i noty recenzyjne 359 Dla bardziej zaawansowanych czytelników Małe miejsca, wielkie sprawy mogą okazać się zbyt „powierzchowne”. Jest to jednak pozycja przekrojowa, z założenia poruszająca bardzo wiele zagadnień, taki jest jej cel - wprowadzenie. Jeśli ktoś chce swoją wiedzę pogłębiać, może sięgnąć do sugerowanych na końcu każdego rozdziału dalszych lektur. Anna Jawor Krzysztof P i ą t k o w s k i , Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011, ss. 300, ISBN: 978-83-7729-083-5. Nie chcę przymykać oczu nafakty, lecz nie mogą one przesłonić mijasności myślenia Krzysztof Piątkowski Książka Krzysztofa Piątkowskiego należy do gatunku tych dzieł, które należy czytać w całości, od początku do końca. Jest w niej pewien zamysł i projekt, nieśmia­ ło prześwitujący przez główną narrację. Zwróćmy uwagę na wprowadzenie. Mamy w nim do czynienia z kolejnym streszczeniem historii antropologii XX wieku. Jest tam oczywiście zestawienie sprzeczności klasycznych antropologów, ocierający się 0 fetyszyzm podział na nich - starych badaczy, reprezentujących dominującą kulturę europejską monografistów, oraz na nas, z tym, że owo „nas” znika w postmoder­ nistycznym dyskursie o nieokreśloności znaku, zaniku jednej dominującej prawdy 1 nieskończenie multiplikowanej estetyzacji. Początkowo czytelnik może mieć wra­ żenie, że antropologia boi się tego, co zobaczyła za wyważonymi przez postmoder­ nizm drzwiami, zza których wyziera horyzont polityczności i zaangażowania. Czy nie potwierdza się to w uporczywym cytowaniu balijskich doświadczeń Geertza, gdzie amerykański badacz po raz pierwszy w dziejach antropologii wyraźnie zajmu­ je stanowisko? Jak autor podkreśla za Malinowskim, antropologię należy robić, a nie o niej mówić (s. 14). Na czym jednak to robienie antropologii miałoby polegać? Przede wszystkim na oddaleniu wulgarnie materialistycznego paradygmatu rzeczy jako rzeczywistości sa­ mych w sobie i oddzieleniu, jakiego dokonuje z jednej strony estetyka, a z drugiej semiologia, pomiędzy znakiem i przedmiotem odniesienia. Główny kontekst antro­ pologii, czyli odpowiedniość pomiędzy znakiem i rzeczą, zdaniem Piątkowskiego, rozdziela się i rozpuszcza w trakcie historycznego stawania się, od bezpośredniego uprawomocnienia rzeczywistości w Bogu, jak w średniowieczu, aż po swoiste roz­ puszczenie się podmiotowości w obrazach (Foucaultowska „śmierć człowieka”). Antropologia, według Krzysztofa Piątkowskiego, miałaby rejestrować takie obra­ zy w ich kulturowych kontekstach, które są jednocześnie horyzontem ich możliwości istnienia. Dzięki oderwaniu obrazu od jego standardowego odniesienia w rzeczywi­ �360 Rezenzje i noty recenzyjne stości i potwierdzenia w podmiocie stają się one rzeczywistością samą dla siebie, któ­ rej jedynym gwarantem jest inny obraz w ciągu symulakrycznej reprodukcji. Obrazy zbliżają się do tego, co zwykliśmy rozumieć pod pojęciem symbolu. W takim ujęciu symbol byłby funkcją obrazu (albo odwrotnie) i jego realność uzależniona byłaby od logiki odniesienia do interpretanta, niekoniecznie związanego z podmiotem. Zarów­ no obraz, jak i symbol odna jdywałyby swój punkt odniesienia w innym obrazie/symbolu i zarazem w nieskończonym ruchu interpretacji, w którym tylko cięcie w postaci podmiotu ostatecznie może zamknąć ciąg tej hermeneutyki. Podmiot, o jaki chodzi, to oczywiście antropolog, i tutaj, myślę, Piątkowski odnajduje jego rolę. Autor pisze: „choć kamera nie wytwarza indywidualnego, swoistego punktu widzenia, to potrafi w pewien sposób «wejść w grę» z dystansem wobec rzeczywistości. W tym sensie praktyka audiowizualna przypomina doświadczenie antropologiczne” (s. 16). Pozostając w kręgu metafor audiowizualnych, powiedzieć można, że autor sy­ tuuje się niejako na poziomie „montażu” obrazu antropologicznego, interesuje go, co sprawia, że dany symbol nasycił się akurat takim znaczeniem. Co stoi u podłoża rozumienia się ludzi bez słów? Kiedy, przy wtórze porozumiewawczego kiwnięcia głową, przywołując dany obraz, nie trzeba opatrywać go komentarzem? Piątkow­ ski zdaje się delikatnie suponować podwaliny pod nowy rodzaj antropologii, już nie zajmującej się własnym stylem, krytyką klasycznych tekstów czy udawaniem, że w przeciągu ostatnich 50. lat nic się nie zmieniło. Antropologia kontekstowa, bo tak ma się nazywać projekt sygnujący książkę, zdaje się w ogólnej formie jeszcze raz powracać do znanej analizy mrugnięć Geertza. Już nie sam opis gęsty jest tutaj przed­ miotem, ale to, co zjawia się jako jego tło, i chodzi o obszar, który zdradza się w za­ obserwowanym mrugnięciu, nieznacznym geście, „krótkim spięciu” rzeczywistości. By cokolwiek móc powiedzieć o rzeczywistości stojącej za „mrugnięciem”, trze­ ba móc cokolwiek powiedzieć o rzeczywistości. Spośród programowo wyznaczo­ nych ujęć rzeczywistości Krzysztof Piątkowski lokuje się po stronie konstruktywi­ zmu, rozumianego tutaj jako sposób kulturowego „ustawienia” się wobec rzeczy. Spór o status rzeczywistości oglądanej przez antropologów zostaje sprowadzony do opozycji pomiędzy realistami a konstruktywistami. Pierwsi twierdzą, że rzeczy­ wistość jest gdzieś „tam”, ale jeszcze nie znaleźliśmy sposobu, żeby ją adekwatnie przedstawić, natomiast drudzy, w swojej skrajnej wersji, idą pod ramię z radykal­ nymi postmodemistami postulującymi istnienie rzeczywistości tylko w jej szcze­ gólnych, kulturowych przejawach. Autor, choć deklaruje się jako konstruktywista, w jakiś sposób przyjmuje pewne założenia realizmu. Doskonale wiemy, że rzeczywi­ stość jest społecznym kontraktem, istnieje jednak gdzieś jej gwarant, niekoniecznie lokujący się w rzeczach. Innymi słowy, konstruktywizm Piątkowskiego akceptuje tekstualny charakter świata, jednak wierzy w istnienie czegoś, co byłoby twardym, choć niekoniecznie materialnym rdzeniem rzeczywistości. Postmodernizm w antro­ pologii „pobrudził” tekst, sprawił, że zaczęły pojawiać się w nim plamy zaburzające jego przejrzyste odnoszenie się do rzeczywistości kulturowej, stąd możliwa, a nawet wskazana, zbieżność literaturoznawstwa i antropologii. Skoro więc literaturoznawcy od dawna już ćwiczą się w geografii i geologii tekstu, antropologia kontekstowa siłą rzeczy musi przekroczyć w ich kierunku granice dyscyplin. �Recenzje i noty recenzyjne 361 Kontekst to, według Piątkowskiego, wyobrażeniowe tworzenie płaszczyzny od­ niesienia w sytuacji dialogu i spotkania. Jestbezpośredniąkonsekwencjąskierowania uwagi na kontakt z innym podmiotem. Wyłuszczony zostaje aspekt intersubiektywny komunikacji, kierując się w stronę świadomości kulturowej jako efektu dialektyki podmiot - podmiot. Podstawowy punkt wyjścia kontekstowej antropologii opiera się na zakorzenieniu w symbolicznym dziedzictwie, które tworzy płaszczyznę kulturo­ wego zjawiania się. „Teraźniejszość ciągle dyskutuje z przeszłością (poprzez realne, bądź symboliczne, np. mityczne, odniesienia), tworzy także projekcje przyszłości” (s. 71). Przeszłość tworzy kulturowe platformy, na których osadzone zostają osoby w momencie kontaktu, zetknięcia się z innym. Im wyższy stopień obcości, tym inten­ sywniejsze rozpoznanie się w symbolach i obrazach przeszłości. Dlatego propozy­ cja Piątkowskiego w pełni ukazuje się przez zestawienie ze sobą literatury i estetyki w antropologii. Literacki nacisk na dialogiczność, otwartość i polifoniczność dzieła, zestawiony z estetyką, uzupełnia refleksyjność - skoncentrowaną na stylu i języku - o hermeneutykę obrazu jako symbolu. Byłaby to etnografia estetyczna, gdyby nie nacisk na historyczność jako symboliczny fundament. Krzysztof Piątkowski powołuje się na trzy perspektywy, diachroniczne punkty mit, historię i pamięć. Pierwszy z nich - mit - rozumiany jest tutaj jako uzasadnienie, przez co zbliża się do ideologii, jako fałszywej świadomości. Mit tworzy samouzasadniające się, uniwersalne odniesienie dla kulturowego kontekstu działania. Dlatego też mit, jako kontekst, funkcjonuje, tworząc podwaliny pod tożsamość, a co za tym idzie także polityczność. Przykład mitu kosowskiego, przywołany przez Piątkow­ skiego, ilustruje, jak wielkie niebezpieczeństwo polityczne stwarza traktowanie mitu jako neutralnego światopoglądu. Musimy pamiętać, że w micie, jak w soczewce, sku­ pia się podstawowy antagonizm tworzący tożsamość grupową opartą na logice: „my - oni”. Mit jest ideologiczny nie dlatego, że zastępuje rzeczywistość, ale dlatego, że ją w ogóle stwarza. Antropolog winien być szczególnie wyczulony na momenty, w których opowieść mityczna staje się podstawą tworzenia narracji o przeszłości, innymi słowy: kiedy mit staje się historią. Jest pewien niezbywalny punkt, w którym mitologia zbiega się z historią, rozu­ mianą jako uprawniona narracja o przeszłości. Tym punktem jest Prawda - punkt odniesienia i punkt organizujący dla historycznej narracji. Jeżeli Eliade’owski mit wiecznego powrotu oferuje ruch kolisty, ciągle powracający do ekscesywnego wy­ darzenia powołującego tożsamość, to należy sobie postawić pytanie: dlaczego wydarzenie przybiera taką, a nie inną postać? Tutaj wkracza historia jako uzasadnie­ nie mitologii. Dyskurs prawdy tożsamości, z gruntu subiektywnej, zostaje podniesiony do rangi obiektywnej prawdy historycznej. Autor celnie wskazuje na ten niebezpieczny punkt zborny, przekonująco przedstawiając tkwiące w nim niebezpieczeństwa. „Wszelako między podziwem dla wielkiej poezji [romantycznej - M.R.] a «prawdą objawioną» mieści się cała nasza wyobraźnia, całe niebo i piekło Polaków” (s. 133). Dochodzimy tutaj znowu do momentu cięcia, w którym Piątkowski konfrontuje nas z tym, co za­ czyna przeświecać zza wyważonych drzwi, wstrzymuje się jednak przed ich przekro­ czeniem. Sam precyzyjnie wskazuje ten otwarty horyzont: „«Nie ma faktów, sątylko �362 Rezenzje i noty recenzyjne interpretacje», ale co ma być odniesieniem interpretacji, jeśli nie fakt? Rzecz (przed­ miot) podsuwa nam kryteria do interpretacji” (s. 115). Można odnieść wrażenie, że celowo zatrzymuje się w pół drogi, by pozostać w obszarze kontekstualnym, jednak sfera praktyki społecznej, kultury w działaniu, dopomina się o swoje prawa. Wszak jej konteksty są tylko nadbudową, i do tego twierdzenia prowadzi wprost tok wywo­ du. Kiedy więc Piątkowski przyznaje rację Nietzschemu, w stwierdzeniach będących podstawą konstruktywizmu, aż prosi się, by pójść dalej tą drogą i przyjąć je w pełni. Taka perspektywa w konfrontacji z tożsamościąjuż nie „dzikiego”, a Europejczyka, Polaka, podważa ustalone, esencjalistyczne jej fundamenty. Zadziwiające, jak łatwo antropolodzy zgadzają się co do konstruktywistycznego charakteru kultury obcych i jak jednocześnie, nieświadomie, pozostawiają w starych, dobrych ramach klasyczne założenia naturalności i niezmienności kultury własnej. Antropologia za wyważonymi przez postmodernizm drzwiami zobaczyła wycelo­ wany w siebie konstruktywistyczny palec. Po przełomie musieliśmy przyznać, że nie tylko kultura obcych jest ideologiczna jako forma zafałszowania rzeczywistości, ale jest taką także nasza kultura. Dlaczego, z kompulsywną wręcz werwą, antropolo­ gia zajęła się swoimi klasykami? Dlatego, że ich kryteria uzasadniające traktowanie innego jako ciekawego i egzotycznego przedmiotu równie dobrze stosują się wzglę­ dem naszej kultury. Zobaczyliśmy, jak łatwo jest przenieść twierdzenia klasyków na naszą kulturę, i to, być może, nas przeraziło. Książka Krzysztofa Piątkowskiego posiada prześwity, które wytrącają jej od­ czytanie z przewidywalnych torów. Projekt antropologii kontekstowej, która - jak chce autor - miałaby pełnić misję przygotowywania ludzi do współistnienia, jest wielce interesujący. Na tle wcieleń zbanalizowanego postmodernizmu w antropolo­ gii i miernej autoetnografii, propozycja Piątkowskiego jawi się jako odświeżający intelektualny powiew, i tak należy ją odczytywać. Choć w kilku miejscach recenzja ocierała się o krytykę, to nie powinno to przekreślać wartości książki. Tylko uważna lektura pozwoli dostrzec w niej subtelne sugestie dotyczące teorii i sposobu, w jaki można dzisiaj pisać antropologię. „Przyszłość nie kroi się w postaci homogenizacji kulturowego świata - jak wieszczono jeszcze niedawno. Czeka nas raczej współist­ nienie niejednorodnych wspólnot wielokulturowych, gdzie różnice się nie zniwelują, lecz będą się ostro konfrontować” (s. 273), a jak mówi niemieckie przysłowie: „zo­ stań moim przyjacielem albo urwę ci głowę”. Michał Rauszer �Recenzje i noty recenzyjne 363 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznaw­ cy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze 2007, ss. XV, 392, ISBN 978-83-87266-96-7; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, ss. XXI, 282, ISBN 978-83-87266-28-8. Kiedy w 2002 roku ukazał się tom 1. Etnografów i ludoznawców polskich, znakomitąjego recenzję zamieścił w „Ludzie” (87: 2003, s. 314-317) Roman Bąk. Przy­ pomniano w niej między innymi złożoną historię, jaką to opracowanie przeszło od chwili pojawienia się pomysłu (w 1977 r.) do szczęśliwego wydania pierwszej czę­ ści, zaś wśród wielu komplementów oraz drobnych uwag krytycznych znalazł się też postulat, aby doczekało się ono w przyszłości piękniejszej, bardziej „dostojnej” szaty graficznej. Owo „marzenie”, jak określił je recenzent, wydaje się jednak mniej istotne w zestawieniu z faktem, iż prace nad tym, pod wieloma względami wyjątko­ wym słownikiem biograficznym kontynuowano, czego dowodem są dwa kolejne jego tomy. Przypomnijmy zatem, że interesujące nas dzieło realizowano poza strukturami instytucji naukowych, dzięki bezinteresownej - misjonarskiej wręcz pracy członków krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wspomnieć w tym miejscu należy o dr Ewie Fryś-Pietraszkowej, współredaktorce 1. i 2. tomu (zmarła w 2008 r.), dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, współredaktorce 1. tomu (zmar­ ła w 2009 r.) oraz dr Annie Spiss, współredaktorce wszystkich trzech tomów, a także doc. dr hab. Zofii Szrombie-Rysowej, współredaktorce tomu 3. Wspomniane Panie nie tylko podjęły się żmudnych procedur redakcyjnych, ale potrafiły też „zarazić” twór­ czym entuzjazmem autorów opracowywanych biogramów, wiele instytucji nauko­ wych, które bezpłatnie udostępniły materiały ikonograficzne, recenzentów poszczegól­ nych tomów słownika oraz wybitnego biografa prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego, który ową inicjatywę podjął się „namaścić” wymogami profesjonalnej biografistyki. Wszystkie z wymienionych prac wykonywano społecznie. Wydany w 2007 roku tom 2. Etnografów i ludoznawców polskich zawiera sto dziesięć biogramów, opracowanych przez osiemdziesięciu dziewięciu autorów. W tomie 3. zaś, wydanym w 2010 roku, odnajdujemy odpowiednio pięćdziesiąt dwa biogramy oraz jeden suplement (do biogramu Suli/Sary Benet z tomu 1.), przygoto­ wane przez czterdziestu dwóch autorów. Podobnie jak w tomie 1. słownika, tak w dwóch kolejnych częściach przyjęto tak zwany holenderski system układu haseł - w każdym z nich biogramy ułożone są alfa­ betycznie, poczynając od „A” i kończąc na „Z”. Taki wzorzec pozwala na publikowanie kolejnego tomu, kiedy odpowiednia liczba biogramów jest już gotowa do druku. Stąd też właśnie w tomie 2. i 3. znajdujemy biogramy osób, których działalność przypadała na XIX lub przełom XIX i XX wieku, między innymi H. Biegeleisena, M. Czaplickiej, A. Derewińskiej, M. Federowskiego, M. Gralewskiego, B. Hoffa, O. Kolberga, J. Konop­ ki, I. Kopemickiego, W. Nehringa, W. Szkolnika, W. Weryho (w tomie 2.), L. Barszczew­ skiego, J. Brandta, F. Ceynowy, J. Lompy, W. Sutora (w tomie 3.), a więc rzec można �364 Rezenzje i noty recenzyjne pionierów ludoznawstwa, jak i późniejszych kontynuatorów tej pięknej idei, związanych już z naukowym uprawianiem etnografii/etnologii w pierwszej połowie wieku XX (m.in. S. Ciszewski, A. Fiszer, B. Malinowski, S. Poniatowski), ale też uczonych, których dzia­ łalność przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia (m.in. J. Olędzki, A.K. Paluch, E. Pietraszek, D. Tyłkowa). Najcenniejszym bodaj walorem omawianego wydawnictwa jest to, iż wśród bio­ gramów znakomitych naukowców, których dorobek jest powszechnie znany i wcale nierzadko szerzej już omówiony, zamieszczono życiorysy osób, których działalność znana jest tylko lokalnie bądź zupełnie nieznana, w wielu zaś przypadkach zapo­ mniana. Dzięki takiej koncepcji słownik staje się lekturą tworzącą nie tylko obraz rozwoju myśli naukowej związanej z etnografią/etnologią, ale również przekładania się owych teoretycznych rozważań na konkretne realizacje, służące szerokim krę­ gom społecznym. Mam tu na myśli w szczególności muzealnictwo etnograficzne, i to zarówno pawilonowe, jak i na wolnym powietrzu, oraz działalność regionalnych towarzystw i domów kultury. Oto bowiem bez trudu odnajdujemy, nie zapisane gdzie indziej, relacje mistrzów z ich uczniami, które czynią zrozumiałymi poczynania tych ostatnich, na przykład na polu muzealnictwa w zakresie kierunku tworzenia kolekcji muzealnych, naukowego ich opracowywania, w końcu kreacji ekspozycyjnych. Znaczną część biogramów opracowali autorzy, którym osoby opisywane były znane, niekiedy wręcz bliskie. Stąd wiele z opracowań wymyka się szablonowemu ujęciu bio­ grafii i tworzy barwny, nasycony emocjonalnie przekaz, pełen ciekawych szczegółów. Odwołam się tu raz jeszcze do recenzji Romana Bąka, który ową „niesubordynację” ko­ mentował następująco: „Smakowicie czyta się te portrety. Smakowicie mimo ich zwię­ złości... Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej etnografii/etnologii, zwykle «ukryci» za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swoich dokonań i losów. Abywały one rzeczywiście niezwykłe”. Już taka rekomendacja jest wystarczającą zachę­ tą do lektury recenzowanych 2. i 3. tomu Etnografów i ludoznawców polskich. Ponadto w dobie wszechobecnej, ulotnej, tchnącej niekiedy bylejakością informacji elektronicz­ nej, powstało dzieło trwałe, stanowiące manifestację solidarności środowiska, które pa­ mięć o sobie potrafiło ubrać w najbardziej szlachetną formę. Jan Swięch Barbara B a z i e l i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe lud­ ności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009, ss. 299, 167 il., ISBN 978­ -83-87266-08-0. Praca Ludowe tradycje... jest popularnonaukową monografią, przygotowaną (z dwoma wyjątkami) przez pracowników Muzeum Śląskiego w Katowicach. Zapo­ wiadany w tytule zasięg - województwo śląskie obejmuje kilka regionów. W kręgu zainteresowań autorów poszczególnych artykułów znalazł się Górny Śląsk, obszar �Recenzje i noty recenzyjne 365 przemysłowy oraz regiony jeszcze w dużej mierze tradycyjne, jak wsie Beskidu Ślą­ skiego i Żywieckiego. Należy zwrócić uwagę na podkreślone zawężenie zaintereso­ wania do „ludności rodzimej”, co oznacza, że nie uwzględniono osadników po 1945 roku. O kłopotach autorów przy przedstawianiu niezbyt porównywalnych obszarów napiszę dalej. Może trochę pomogłyby tu choćby konturowe mapy. Teksty opracowań zostały oparte na dwóch typach źródeł: „zastanych” - tu się­ gnięto do bardzo bogatej literatury, odnoszącej się do poszczególnych, analizowanych działów kultury, oraz „wywołanych” materiałach, zgromadzonych w czasie badań te­ renowych. Źródłem dodatkowym były opisy eksponatów znajdujących się w muzeum. Czas opisywanych procesów i zjawisk obejmuje wiek XIX i XX, w niektórych wypadkach także początek wieku XXI. Wszystkie teksty są wzbogacone licznymi, ciekawymi ilustracjami. Podkreślając walory opracowania, warto zwrócić uwagę na bardzo dobre, czasem wręcz drobiazgowe opisy dokumentujące dane działy kultury (np. za wzorowe uwa­ żam opracowanie rolnictwa, autorstwa Tomasza Liboski). Na uwagę zasługuje też rozdział o zespołach folklorystycznych - Krystyna Kaczko, pokazując współczesną aktywność kulturalną opartą na tradycjach folklorystycznych Śląska, tworzy jakby klamrę spinającą opisy tradycji (od XIX w.) ze współczesnością. Do omawianej monografii można jednak mieć szereg zastrzeżeń. Chyba naj­ ważniejszym, natury ogólnej, jest połączenie w jednym tomie i w poszczególnych artykułach tak różnych obszarów, jak przemysłowy Górny Śląsk i tak zwany „Zie­ lony Śląsk” - regiony górskie Żywiecczyzny czy Cieszyńskiego. Wydaje mi się to bardziej „winą” redaktorki niż samych autorów. W niektórych rozdziałach brak też prawie zupełnie materiałów z badań terenowych. Kończąc uwagi ogólne, chcę podkreślić bardzo staranne i ładne edytorsko przy­ gotowanie książki. Tom, jako praca zbiorowa i w założeniu popularnonaukowa, ma układ przejrzysty, a poszczególne artykuły prowadzą czytelnika poprzez kulturę opi­ sywanych regionów. Pracę poprzedza krótki wstęp Barbary Bazielich, sygnalizujący zawartość opracowania. Autorka zwraca w nim uwagę na trudności związane z obec­ nym zasięgiem administracyjnym województwa śląskiego i konieczność łącznego opisywania różnych obszarów przemysłowych Górnego Śląska i terenów górskich Beskidów. Ważny jest kolejny tekst - Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Dziedzictwo społeczno-kulturowe. Mówi on o uwarunkowaniach historycznych i geograficznych ksztahowania się i przemian kultury ludowej i plebejskiej oraz o zmienności granic pojęcia „śląskości”. Podkreśla też odmienność warunków życia na tym niejednoli­ tym obszarze, uwzględniając specyfikę Górnego Śląska. Według autorki, wpłynęło to na zróżnicowanie zachowań ludycznych i działalność stowarzyszeń lokalnych. W kolejnych artykułach zostały podjęte różne aspekty analizowanej rzeczywistości. Charakterystyką ziemiaństwa górnośląskiego, z uwzględnieniem przynależności narodowej: polskiej i niemieckiej, oraz jego wpływu na kulturę ludową wsi zajęła się Wiesława Korzeniowska. Zwraca ona uwagę między innymi na organizowanie przez nie­ których przedstawicieli ziemiaństwa infrastruktury kulturalnej i społecznej wsi (szkoły, biblioteki, orkiestry itp.). Większość tych działań wiąże z początkiem XX wieku. Nie w pełni uzasadniony wydaje się optymizm autorki - kontakty nie zawsze wyglądały tak �366 Rezenzje i noty recenzyjne „różowo”. Po procesie uwłaszczeniowym, jak wiadomo, miały miejsce liczne konflikty, a rozliczenia pouwłaszczeniowe prowadziły do wielu problemów społecznych. Tekst Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Rola rodziny w społeczności, wprowadza w problematykę społeczną. Autorka podkreśla różne warunki życia, a więc i kultu­ ry rodzin wiejskich oraz robotniczych, żyjących w osadach fabrycznych i kopalnia­ nych. Uwzględniając to zróżnicowanie (ale nie w pełnym zakresie), opisuje życie rodziny: zwyczaje narodzinowe, zawieranie małżeństw, wychowanie dzieci, ciekawe formy zagospodarowania czasu, a także formy świętowania. Tomasz Liboska, artykułem Tradycyjne rolnictwo, otwiera część tekstów opartych na zbiorach muzealnych i związanych z tematem badaniach terenowych. Autor rozpoczyna ważnym stwierdzeniem, że obszar Śląska nie różnił się od innych ziem aż do przełomu XVflI i XIX wieku, a zróżnicowanie było efektem rewolucji przemysłowej, wydziela­ jącej Górny Śląsk jako okręg przemysłowy. W opracowaniu zostały podkreślone ważne cezury czasowe (do drugiej połowy XVIII w., od końca XIX w. do I wojny światowej, międzywojnie, po 1945 r.), zwraca ono też uwagę na etapy modernizowania się narzędzi i technik rolniczych w poszczególnych okresach. Szczegółowe opisy zostały oparte na zbiorach muzealnych, badaniach w terenie i literaturze przedmiotu. Barbara Heidenreich, w tekście Budownictwo wiejskie, przypomina, że zaintere­ sowanie budownictwem ludowym sięga końca XVIII wieku, a w XIX i na początku XX wieku prace polskich i niemieckich badaczy ukazywały się w wielu publikacjach zbiorowych i czasopismach. Analizując zróżnicowanie omawianego obszaru, stwier­ dza, że drewniane, tradycyjne budownictwo ludowe na Górnym Śląsku zanikło, nato­ miast na terenach górskich województwa śląskiego (szczególnie w Beskidach) wystę­ puje jeszcze często. Podobnie przedstawia się sytuacja z kapliczkami i budownictwem sakralnym. Autorka opisuje dom mieszkalny, budynki gospodarcze, techniki. Odsyła do literatury przedmiotu, brak tu jednak „żywej” dokumentacji z badań terenowych. Innym mankamentem jest bardzo duże ujednolicenie podawanych nazw gwarowych (a jest literatura na ten temat, np. opracowania J. Basary, J. Siatkowskiego). W artykule Wnętrza mieszkalne. Meble. Sprzęty, Irena Białas zwraca uwagę na przełom w zagospodarowaniu przestrzeni chałupy chłopskiej (później „familoki” w osadach fabrycznych), jakim było uprzemysłowienie Górnego Śląska z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Były to zmiany w samym budownictwie wiejskim (a w konsekwencji rozbudowa i inne rozplanowanie wnętrza). W XIX wieku nasilił się też wpływ wzorów miejskich. Meble, w XIX wieku wytwarzane jeszcze głównie przez stolarzy wiejskich i małomiasteczkowych, w wieku XX często sąjuż fabrycz­ ne. Interesująca jest wzmianka, że najszybciej zanikały sprzęty malowane. Damian Adamczak w opracowaniu Rzemiosło i rękodzieło ludowe pisze, że wy­ roby drobnej wytwórczości rzemieślniczej i przemysłu domowego w XIX wieku sprzedawano głównie na targach i jarmarkach. Wiek XX to czas zanikania drobnej wytwórczości. Autor, opierając się na literaturze i zbiorach muzealnych, omawia ta­ kie zawody, jak ciesielstwo, bednarstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, garbarstwo, szew­ stwo, rymarstwo, tkactwo, plecionkarstwo, koronkarstwo, kowalstwo, garncarstwo, młynarstwo. W poszczególnych częściach pracy odnajdujemy datowanie i lokalizację warsztatów. �Recenzje i noty recenzyjne 367 Tekst Bożeny Kubit, Sztuka ludowa, zawiera wiele powtórzeń (podobne zagad­ nienia są podejmowane w artykułach poświęconych sprzętom drewnianym i ich zdobnictwu, a także budownictwu). Ciekawa jest część dotycząca plastyki obrzędo­ wej, ale o tym też jest mowa w opracowaniu Doroczne zwyczaje i obrzędy. Autorka określa czas największego rozkwitu sztuki ludowej na XIX i początek XX wieku. Zwraca uwagę na niektóre formy nabywania wytworów, jak na przykład kupowanie obrazów (zwykle o tematyce sakralnej) na odpustach i u wędrownych obraźników (obrazy malowane na podstawie zdjęć ślubnych). Z wiekiem XIX wiąże też rozkwit malarstwa na szkle oraz wycinanie z blachy sylwetek świętych, malowanych i wie­ szanych w kapliczkach i na drzewach. Zauważa, że malowanie na płótnie, szkle i pa­ pierze na początku XX wieku wyparła moda na oleodruki. Omawiając rzeźbę, zwraca uwagę na rzeźby w kapliczkach oraz kamienne krzyże - „Bożej Męki”, występujące głównie na Górnym Śląsku. Zajmuje się również zdobnictwem związanym z cerami­ ką, plecionkarstwem, zabawkami, instrumentami muzycznymi i kowalstwem. Krystyna Kaczko, w artykule Plastyczna twórczość nieprofesjonalna, precyzuje tytułowe określenie, zwracając uwagę, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat twórców działających w jej obrębie nazywano najczęściej ludowymi, naiwnymi, niedzielnymi czy prymitywnymi. Uważa, że żadne z tych określeń nie identyfikuje jednoznacznie ich twórczości - prezentuje ona różny poziom artystyczny i różne formy wyrazu. Wraz z uprzemysłowieniem na Górnym Śląsku pojawiła się w XIX wieku robotnicza twórczość plastyczna, związana z odkryciem nowego materiału - węgla. Autorka omawia także główne skupiska współczesnych twórców i podkreśla, że dużą rolę w rozwoju sztuki nieprofesjonalnej mają muzea oraz liczne przeglądy i konkursy. Barbara Bazielich, w tekście Ubiór ijego formy zdobnicze. Zróżnicowanie i prze­ miany, zwraca uwagę na zróżnicowanie świątecznego stroju ludowego, sięgające XV-XVI wieku i rozbicia Śląska na księstwa oraz dominia. Wskazuje na znaczenie idei odrodzenia oraz wpływ wzorów mieszczańskich i szlacheckich. Można mieć jednak wątpliwości w odniesieniu do tej tezy, bowiem był to okres poddaństwa, a bo­ gatych, wolnych chłopów nie było zbyt wielu. Autorka stwierdza, że do początków XX wieku odzież chłopska była prosta i z prostych tkanin. Należało chyba zazna­ czyć, że różne były ubiory codzienne i odświętne, różne także zależnie od przyna­ leżności do określonej warstwy chłopskiej. W rozdziale znalazło się omówienie tka­ nin używanych do szycia ubiorów oraz przedstawienie zróżnicowania, skupiające się głównie na ubiorach odświętnych, z podkreśleniem bogatych strojów z regionów Beskidów, ubiorach robotniczych z obszarów uprzemysłowionych, wreszcie elemen­ tach zdobniczych. Interesujące uwagi dotyczą ubioru osadników niemieckich z koń­ ca XIX wieku. Artykuł zawiera również ciekawe refleksje na temat żywotności ele­ mentów stroju ludowego i jego obecnej kondycji, zależnie od regionu. Krystyna Kaczko, w kolejnym artykule, Doroczne zwyczaje i obrzędy, zwraca uwagę na powiązanie zwyczajów i obrzędów tak z porami roku, jak i kalendarzem świąt kościelnych. Omawia cykle: Adwent - Boże Narodzenie - Nowy Rok - kar­ nawał - zwyczaje wiosenne (w tym Wielkanoc) jako formy synkretyczne, łączące obrzędy „kościelne” i elementy magiczne z wierzeń przedchrześcijańskich. Z obrzę­ dowości „świeckiej” (chociaż również zawierającej elementy chrześcijańskie), od­ �368 Rezenzje i noty recenzyjne najdujemy nasycony wróżbami dzień św. Andrzeja, sobótki (św. Jan), zwyczaj sta­ wiania „maja”, godzenie służby na Nowy Rok, dożynki. Omówione zostały też grupy kolędników, przy czym uwzględniono czas i miejsce ich pojawiania się. Agnieszka Przybyła-Dumin, w tekście Lecznictwo i wierzenia magiczne, analizu­ je wierzenia magiczne, zwracając uwagę na dobrze jeszcze zachowane przekonanie o „zauroczeniu”, czyli rzucaniu uroków. Brak jednak przykładów z terenu. Magiczne działania zabezpieczające, dotyczące narodzin, małżeństwa i śmierci, pokazane są też tylko w oparciu o literaturę. Autorka uwzględnia jednak zachowania stosowane jeszcze na co dzień (np. związane z kominiarzem, stukanie w niemalowane itp.). W opracowaniu Tradycje kulinarne, Irena Białas podkreśla dawną samowystar­ czalność gospodarstw chłopskich w zakresie produktów używanych do przygoto­ wania posiłków. Tak było na całym obszarze aż do końca XVIII wieku. Charaktery­ styczne w tym okresie było również jedzenie potraw gotowanych. Dopiero koniec XIX wieku wprowadził praktykę przygotowywania kanapek z chleba (do pracy, dzieciom do szkoły). Dobór potraw był związany tak z porami roku, jak i wymaga­ niami roku kościelnego (post). Zróżnicowanie terytorialne dotyczyło natomiast, już od początku XIX wieku, podziału na Śląsk przemysłowy i tereny górskie. Specjalne „menu” odnosiło się również do pór roku, świąt czy wesela. Szkoda tylko, że autorka nie zilustrowała tych stwierdzeń przykładami z terenu, zwłaszcza aktualnymi. Krystyna Turek (.Pieśni ludowe) zajmuje się z kolei ludowymi pieśniami obrzędo­ wymi - rodzinnymi, dotyczącymi poszczególnych świąt kościelnych i związanymi z pracą w polu (pieśni żniwne). Wyróżnia też tak zwane pieśni powszechne (koły­ sanki, liryczne) i wojskowe. Omawia specyfikę pieśni górnośląskich, uwzględniając zróżnicowanie obszaru i podkreślając cechy charakterystyczne pieśni terenów gór­ skich. Szkoda tylko, że nie pokazano ich żywotności i dokładniejszej lokalizacji. Artykuł Krystyny Kaczko, Zespoły folklorystyczne i ich rola w utrzymaniu trady­ cji własnego regionu, stanowi ważny akcent współczesny. Po ogólnych stwierdze­ niach o cechach folkloru i jego przechodzeniu w folkioryzm, autorka podkreśla, że województwo śląskie jest regionem bogatym w żywy folklor (może raczej folkloryzm), a tradycje śpiewania i muzykowania sąbardzo stare (wskazuje np. na działal­ ność Towarzystw Śpiewaczych czy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”). Ważne jest podkreślenie podobieństw z innymi regionami Polski po migracjach ludności na ten teren po 1945 roku. Żywa działalność różnych zespołów folklorystycznych jest dokumentowana na przykład w tabelach prowadzonych od roku 1970 dla zespołów biorących udział w dwóch przeglądach: w Chorzowie i Zebrzydowicach. Kończący monografię tekst Marii Lipy-Kuczyńskiej, Muzea, stowarzyszenia działające w zakresie etnografii, stanowi przegląd działalności muzeów i stowarzy­ szeń na rzecz dokumentacji i popularyzacji kultury województwa śląskiego. Anna Szyfer �Recenzje i noty recenzyjne 369 Katarzyna M a r c o 1, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Ślą­ ski w Katowicach 2008, ss. 267, ISBN: 978-83-87266-47-9. Badania nad folklorem charakterystycznej grupy społecznej, jaką są dzieci, się­ gają korzeniami XIX wieku. Wymienić należy tu pionierskie prace: E.B. Tylor, The History o f Games (1879), A. Gomme, Traditional Games o f British Children (1894­ -1897), H. Carrington Bolton, The Counting-out Rhymes o f Children, their Antiquity and Wide Distribution: A Study in Folk-lore (1888). W Polsce początek zainteresowań spontaniczną twórczością dzieci wiąże się z ro­ kiem 1888, kiedy to na łamach „Wisły” opublikowano apel zachęcający czytelników do rozpoczęcia akcji zbierania rymowanek dziecięcych. Jednak renesans badań nad subkulturą dziecięcą miał miejsce dopiero w latach 70. XX stulecia, za sprawą Jerze­ go Cieślikowskiego (Wielka zabawa. Folklor dziecięcy. Wyobraźnia dziecka. Wier­ sze dla dzieci, 1967; Literatura i podkultura dziecięca, 1975) i Doroty Simonides (Współczesna ustna twórczość dzieci, w: Poezja i dziecko, 1973; Telewizja a folklor słowny dzieci, „Literatura Ludowa” 1974: 3; Współczesny folklor słowny dzieci i na­ stolatków, 1976; Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystycz­ ne, 1985; O współczesnych pamiętnikach dzieci. Monografia folklorystyczna, 1993). Cieślikowski i Simonides zainicjowali w Polsce badania nad ustną twórczością dzieci i nastolatków, eksponując kulturotwórcze walory tego repertuaru. Wcześniej badacze kierowali się opinią że tylko osoby dorosłe mogą być twórcami i nosicielami folklo­ ru. Nie zwracali uwagi na potrzeby psychiczne dzieci, sądzili, że jedynie przejmują one treści przekazywane przez dorosłych. Cieślikowski i Simonides udowodnili, że dzieci miały i mają własny repertuar, w którym funkcjonują nie tylko formy archa­ iczne, ale i nowe teksty, wszystkie zaś poddawane są ciągłym innowacjom. Dzieci nie tylko więc przejmują wzory przekazywane im przez dorosłych, ale same tworzą teksty, które następnie przekazują sobie nawzajem. Według Doroty Simonides: „stoją tu obok siebie archaiczne relikty z nowoczesnymi realiami” (Simonides 1985: 6). Książkę Katarzyny Marcol o ustnej twórczości dzieci na pograniczu polsko-cze­ skim można uznać za świadomą kontynuację liczących ponad 130 lat badań nad spon­ taniczną twórczością dzieci. Autorka dowodzi ciągłości zainteresowań naukowych repertuarem młodych twórców. Monografię tę postrzegam jako rzetelną odpowiedź na wcześniejsze sugestie specjalistów, nie tylko postulujących kontynuację prac, ale i upominających się o uzupełnienie rozpoczętych badań o ujęcie diachroniczne, gdyż ogląd z perspektywy synchronicznej może okazać się niewystarczający. W ciągu tych lat przekształceniom podlegała struktura rodziny i środowisko wychowawcze, upowszechniły się środki masowego przekazu, między innymi Internet, zmieniły się więc i same dzieci, a także ich zainteresowania. Wniosek jest jednoznaczny: trzy dekady wystarczyły, by w twórczości ustnej dzieci mogło dojść do poważnych mo­ dyfikacji. Novum książki Marcol można upatrywać w uzupełnieniu badań Jerzego Cieśli­ kowskiego, Doroty Simonides, a także Krystyny Pisarkowej o kontekst interetniczny. �370 Rezenzje i noty recenzyjne Obszarem badań jest tu pogranicze polsko-czeskie. Folklor dzieci mieszkających po obu stronach Olzy nie był do tej pory przedmiotem systematycznych i szczegóło­ wych badań. „Ze względu na położenie geograficzne - ocenia autorka - region ten [Śląsk Cieszyński - B.K.] zaliczyć można do terenów kontaktowych, stykowych, leżących na granicy między etnikami, co z kolei ma zasadniczy wpływ na procesy kulturowe tu zachodzące” (s. 7). Cieszyńskie jest bowiem zróżnicowane pod wzglę­ dem językowym, narodowościowym i religijnym. Skomplikowane dzieje polityczne tego regionu spowodowały, że język urzędowy zależał od władz administracyjnych państwa, które sprawowało tu władzę, natomiast językiem „domowym” pozostawała gwara (Labocha 1997). Poważnym wyróżnikiem pogranicza polsko-czeskiego jest sytuacja wyznaniowa (duże skupisko wyznawców Kościoła ewangelicko-augsbur­ skiego). Luteranizm jest uważany przez mieszkańców Zaolzia za nośnik wartości narodowych i tożsamościowych. Protestanci stanowią tu zdecydowaną większość, jednak obok nich mieszkają wyznawcy innych religii: katolicy, do II wojny świato­ wej - Żydzi (Chmiel, Drabina, red., 2000). Tak duża różnorodność, na wielu płasz­ czyznach, nie może pozostawać bez wpływu na kwestie tożsamościowe ludności rodzimej Śląska Cieszyńskiego. Zarysowana tu w skrócie sytuacja ma na badanym przez Marcol obszarze poważny wpływ na ustną twórczość dzieci. Uwarunkowania historyczne spowodowały, że współcześnie dzieci z Zaolzia w swym repertuarze za­ chowują wiele tradycyjnych tekstów przekazywanych gwarą, natomiast po polskiej stronie Olzy dominują utwory w języku literackim, o mniejszym nacechowaniu re­ gionalnym. „Kontekst, w jakim przekazywane są treści folklorystyczne, jest istotnym czynni­ kiem warunkującym jego funkcje, poetykę i zasób treściowy. Sytuacja folklorystycz­ na - podkreśla Marcol - wpływa znacząco także na kształt ustnej twórczości dzieci, która rozwija się tu w odmiennych warunkach: po prawej stronie Olzy w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo, na Zaolziu zaś w środowisku wielokulturowym” (s. 7). Wyjątkowość folkloru słownego dzieci zaolziańskich polega na tym, że two­ rzony jest on i przekazywany na obszarze zróżnicowanym kulturowo. Co więcej, twórczość małych Polaków wchodzi w interakcje z twórczością dzieci czeskich, wza­ jemnie się uzupełniając i wzbogacając, gdyż - jak wiadomo - konfrontacja różnych zjawisk folklorystycznych sprzyja wzajemnym zapożyczeniom. Biorąc pod uwagę sytuację zróżnicowania interetnicznego, autorka dokonuje analizy komparatystycznej materiału zebranego po obydwu stronach Olzy. Katarzyna Marcol, opierając się na wieloletnich badaniach terenowych, nie tylko ujawnia rodowód transmitowanych tekstów, ale również interesuje się związkami kulturowymi oraz tendencjami rozwo­ jowymi repertuaru przekazywanego w trakcie bezpośrednich kontaktów, w sytuacji nieoficjalnej (w domu, w szkole po lekcjach, na podwórku). Tylko w takich warun­ kach możliwe jest wyzbycie się przez dzieci autocenzury. Autorka podzieliła książkę na pięć rozdziałów. W pierwszym z nich, „Badania własne”, jak wskazuje tytuł, przedstawia swój warsztat badawczy, pisząc o stosowa­ nych metodach oraz o trudnościach, jakie napotkała w trakcie prowadzonych badań terenowych. Rozdział drugi poświęca specyfice społecznej, politycznej i kulturowej Śląska Cieszyńskiego jako pogranicza etnicznego. Omawia zawiłości polityczne na �Recenzje i noty recenzyjne 371 tym obszarze, sytuację językową, wyznaniową i związane z tym problemy tożsamo­ ściowe mieszkańców. W trzeciej części książki, „Z badań nad folklorem rówieśni­ czym”, autorka koncentruje uwagę na propozycjach klasyfikacji repertuaru dzieci oraz próbie opracowania własnej typologii. Trzon książki stanowi kolejny rozdział, o poetyce twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim, w którym Marcol analizuje przykłady słownego folkloru dzieci po obu stronach Olzy, zgromadzone podczas badań terenowych. W ostatnim rozdziale podkreśla, na czym polega od­ mienność i wyjątkowość repertuaru zaolziańskiego. Ze względu na wielofunkcyjność twórczości dzieci jej badanie wymaga uwzględ­ nienia różnorakich założeń metodologicznych. Za nadrzędną metodę badaczka uzna­ je wywiad jawny, nieformalny, prowadzony w bezpośrednim kontakcie z informa­ torami. Nie ma on sztywnych reguł, zatem jeśli relacje są niejasne lub wymagają uzupełnienia, można zadawać dodatkowe pytania, prosić o wyjaśnienie. Wywiad nie­ formalny daje wrażenie swobodnej rozmowy, dzięki czemu informatorzy nie stresują się, są bardziej otwarci. Autorka stosuje też wywiady grupowe, które pozwalają uzy­ skać relacje większej liczby osób. W ich trakcie młodzi informatorzy chętniej udzie­ lają odpowiedzi, wzajemnie zachęcając się do mówienia, a wypowiedź jednej osoby motywuje pozostałe. W zgłębieniu folkloru dziecięcego pomocny okazał się kwe­ stionariusz zawierający pytania otwarte, które dotyczą zabaw słownych i słowno-ruchowych znanych dzieciom, źródeł ich pochodzenia, kontekstu sytuacji wykonaw­ czej, partnerów zabawy, intencji i odczuć towarzyszących zabawowym czynnościom dzieci. Dla zobiektywizowania badań Marcol zastosowała ten sam kwestionariusz po obydwu stronach granicy. Katarzyna Marcol, poddając analizie repertuar dzieci na pograniczu polsko­ -czeskim, stara się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań: co w repertuarze dzieci polskich i zaolziańskich jest tożsame? Na czym polega specyfika repertuaru zaol­ ziańskiego? Jaki wpływ na ustną twórczość dzieci ma środowisko wielokulturowe, w którym funkcjonują teksty i ich nosiciele? Badaczka dowodzi, że folklor słowny dzieci na pograniczu polsko-czeskim cechuje się spontaniczną żywotnością. Tezy swe każdorazowo ilustruje wieloma przykładami. Ponadto bogactwo folkloru słow­ nego dzieci dokumentuje opracowana przez nią antologia (363 przykłady dziecię­ cych zabaw słownych, zob. Aneks, s. 229-267). O zastosowanej w odniesieniu do zebranego materiału typologii decyduje tu kry­ terium funkcjonalne. Natomiast Simonides uporządkowała samorodną twórczość dzieci według gatunków. Wybór innego kryterium przez Marcol wzbudza pewne za­ strzeżenia - teksty dzieci są bowiem polifunkcyjne i zazwyczaj posiadają wiele wa­ riantów. Badaczka organizuje zebrany materiał następująco: Rymowanki dla zabawy. Wierszyki, wołanki; Rymowanki o funkcji pragmatycznej. Wyliczanki; Rymowanki o funkcji impresywnej. Rymowanki z imionami, przezywanki, rozkazywanki, prowokanki; Zagadki; Skrętacze językowe; Adynata; Przysłowia; Opowieści komiczne; Opowieści sensacyjne. Autorka przypomina, że słowo pełni w repertuarze dzieci nie tylko funkcję ko­ munikacyjną, ale realizuje równocześnie potrzebę zabawy. Nie podlega wątpliwo­ ści, że konieczność zabawy odczuwają wszyscy, zabawa (także słowna) istnieje „od �372 Rezenzje i noty recenzyjne zawsze”, jest ona jedną z naturalnych potrzeb ludzi i zarazem form ludzkiej egzy­ stencji, obok pracy i nauki. Autorka konkluduje: „owe igraszki słowne, do których należąniewątpliwie twory folkloru słownego, sąuwolnieniem od ciężarów realności, dają swobodę kreowania rzeczywistości według własnego poczucia piękna” (s. 103). Prócz funkcji zabawowej (która dominuje), teksty dzieci pełnią także funkcję prag­ matyczną, jak na przykład wyliczanki, które służą wskazaniu osoby rozpoczynającej zabawę. Są one podporządkowane konkretnym regułom gry. Teksty, przekazywane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, zaspokajają potrzeby estetyczne ich no­ sicieli (wyczulają na piękno języka, cieszą brzmieniem, wywołują skojarzenia, za­ skakują) oraz ekspresyjne, gdyż służą „uwolnieniu” uczuć zarówno pozytywnych, jak i negatywnych (np. opowieści sensacyjne). Utwory o funkcji impresywnej skie­ rowane do rówieśników wywołują w nich reakcje złości lub gniewu (np. rymowan­ ki „wokół” imion). Rozwiązywanie zagadek jest dobrym ćwiczeniem umysłowym. Teksty folkloru dziecięcego eksponują także normy i zasady panujące w grupie ró­ wieśniczej. Nawet, jeśli kreują świat „na opak” (jak adynata), to dzieci mają tego świadomość. Potrzeba tworzenia tego typu tekstów wynika z chęci negowania spo­ łecznie obowiązujących zasad. Mali twórcy posiadają bogatą wyobraźnię i zdolności językowe. Nie można zapominać także o odróżniająco-integrującej funkcji zabaw słownych, charakterystycznej dla tak specyficznego terenu, jakim jest pogranicze et­ niczne. Na uwagę zasługuje fakt, że analizę folkloru słownego dzieci wzbogaca autorka 0 wątek wpływu mediów na ich repertuar. Badania te zainicjowała Simonides w la­ tach 70. ubiegłego stulecia. W tej dziedzinie zaszły jednak poważne zmiany. Jak ocenia Marcol: „w zabawach uwidaczniają się inspiracje kulturą popularną, która dociera do świadomości najmłodszych za pośrednictwem środków masowego prze­ kazu, Internetu i gier komputerowych” (s. 196). W tej sytuacji mass media doprowa­ dziły do tego, że folklor słowny współczesnych dzieci jest tylko częściowo tożsamy z repertuarem pokolenia ich rodziców. Stanowią one niewątpliwe źródło inspiracji, wpływają też na wyobraźnię młodych odbiorców, podsuwają im gotowe wzorce wizualne. Marcol udowadnia, że zakres inspiracji przekazami medialnymi nie jest identyczny po obydwu stronach Olzy. Dzieci mieszkające po stronie czeskiej przed­ kładają tradycyjne formy folkloru, które przez swą żywotność są bardziej odporne na innowacje. Co ważne, autorka potwierdza ocenę Simonides sprzed trzydziestu laty, że „dzieci są obecnie jedynym autentycznym środowiskiem, w obrębie którego jest tworzony 1 przekazywany folklor” (Simonides 1976: 37). Analizując współczesny repertuar dzieci, konsekwentnie odtwarza dynamiczny obraz postrzeganego przez dzieci świa­ ta, gdyż praktycznie każde ich doświadczenie życiowe znajduje odbicie w tworzo­ nych i transmitowanych tekstach. Bożena Kaczmarczyk �Recenzje i noty recenzyjne 373 LITERATURA Chmiel R, Drabina J. (red.) 2000 Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności, Ratingen: Stiftung Haus Oberschlesien. Labocha J. 1997 Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim: zagadnienia językowe, Kraków: Księgarnia Akademicka. Simonides D. 1976 Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystyczne, Kato­ wice: Śląski Instytut Naukowy. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7c1f2b867a3436445d53813cc9c0e7f.pdf 4e193db1c2c70530ba89338d90730d81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6206 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Sokolewicz, Zofia (1933-) etnologia - biografie naukowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5790 Title A name given to the resource "Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania"/ LUD 2011 t.95 Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.303-355 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 IV. R O Z M O W Y I W SPO M N IE N IA ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „M OJE ŻY CIE N A U K O W E M O ŻN A SPROW ADZIĆ DO PRÓBOW ANIA KO LEJN EG O K LU CZA Z W IELK IEG O PĘKU, KTÓRY D A ŁA M I TEO RIA PO ZN A N IA ” . OD PO W IED ZI N A PYTANIA ZBIGNIEW A JA SIEW ICZA Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz: Rozpocznę od zapytania o wydarzenie, któ­ re zadecydowało o tym, że możliwa je st prośba o wypowiedź o etnologii i uczest­ nictwie w niej Pani Profesor. Co zadecydowało, że dziewczyna (mówiąc ówcze­ snym językiem panna), z zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej, mająca przed sobą wiele możliwości wyboru kształcenia się, zgłosiła się na studia z hi­ storii kultury materialnej? Prof. dr hab. Zofia Sokolewicz: Gdybym miała odpowiedzieć spontanicznie, bez namysłu, to wybór kierunku moich studiów był przypadkiem. Ale patrząc wstecz, z dzisiejszej perspektywy, suma przypadków, które się na ten wybór zło­ żyły, wyrażała pewną prawidłowość. Były one rezultatem sytuacji historycznej, w jakiej znalazło się społeczeństwo polskie i kraj po 1945 roku, w tym moja rodzina, w momencie głębokiej reformy szkolnictwa wyższego (1949-1950), toczącej się walki klas (tak!), represji wobec inicjatyw i własności prywatnej i ruchów demokratycznych. Ani pozycja mojego ojca, ani prywatna szkoła Sióstr Zmartwychwstanek na Żoliborzu, gdzie zrobiłam maturę w 1950 roku, nie uła­ twiały mi dostania się na studia. Z drugiej jednak strony, z tych właśnie powodów mogłam liczyć na nieformalną pomoc ze strony tak zwanych „elementów reak­ cyjnych” wciąż obecnych w środowiskach inteligenckich i próbujących ukrycie działać na rzecz otwartych i cichych przeciwników ustroju. Była to swoista so­ lidarność! �304 Zofia Sokolewicz Rok 1950, w którym zrobiłam maturę (nb. dopiero po południu, na dzień przed maturą, dowiedziałyśmy się - to była żeńska szkoła - że szkole przyznano prawa szkoły publicznej i nie musimy zdawać specjalnej matury w kuratorium!), obfitował w brzemienne w skutkach dla środowiska akademickiego wydarzenia, sygnalizujące zmianę polityki państwa wobec środowisk inteligenckich i istotną ideologizację nauki. Wcielenie w życie postanowień Biura Politycznego PZPR manifestowało się w życiu społeczności akademickiej drobnymi, zda się, zdarze­ niami. Podam tylko kilka przykładów. W 1950 roku skazano na karę więzienia Adama Stanowskiego, przewodniczącego organizacji młodzieży katolickiej na Uniwersytecie Warszawskim, za „próbę obalenia ustroju za pom ocą fałszywych argumentów” - wyszedł po zmianach w 1956 roku (nb. to samo oskarżenie wysu­ nięto wobec mojego starszego syna w roku 1982!); zlikwidowano też Academic Women Association, czyli Stowarzyszenie Pań z Wyższym Wykształceniem, któ­ remu prezesowała pani profesor Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa (reaktywowane w 1992 r. przez dr Hannę M achińskąz Cen­ trum Europejskiego UW). Stowarzyszenie to jeszcze w 1947 roku przyznało stypendium zagraniczne Annie Kutrzebiance, późniejszej profesor etnologii na UW (Anna Kutrzeba-Pojnarowa), którego nie udało się już jednak wykorzystać. W 1951 roku zlikwidowano socjologię, a wokół wielu profesorów (Władysław Tatarkiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Tadeusz Kotarbiński, Stefan Czarnow­ ski, Stanisław Ossowski) zbierały się czarne chmury politycznej krytyki; części z nich odebrano prawo wykładania na Uniwersytecie. Ale wtedy z większości tych zdarzeń nie zdawałam sobie sprawy lub o nich nie wiedziałam. Moi rodzice przestrzegali zasady „dziecinnego pokoju”, zapewne dlatego, by chronić mnie przed zbytnim zaangażowaniem w sprawy społeczne, podobnie jak ja sama, w la­ tach 80., starałam się (nadaremnie!) chronić moich synów. Nie wiem, czy to będzie pedagogiczne z mojej strony wobec młodego poko­ lenia etnografów, czytelników „Ludu”, przyznać się, że w tymże roku 1950 nie miałam zbyt wiele czasu, by zastanowić się nad wyborem kierunku studiów. Sam fakt przyszłych studiów był dla mnie i mojej rodziny oczywisty! Ale byłam wtedy aktywną harcerką, czytałam Oskara Kolberga, organizowałam obóz letni, wczesną jesienią rozliczałam go finansowo, byłam niezmiernie zapracowana i zmęczona. Tak naprawdę, to chciałam być po prostu nauczycielką i wybierałam się na poloni­ stykę. Harcerstwo wzbudziło mój szacunek dla zawodu nauczyciela i lubiłam lite­ raturę. Jednak już w czerwcu znany warszawski laryngolog, dr Mroczek, oświad­ czył autorytatywnie, że z moim gardłem nie mam co myśleć o zawodzie pedagoga. Nie wiedział, jak bardzo się mylił. Jeszcze dziś jestem w stanie opanować głosem 100-osobową salę. Od tej chwili było mi wszystko jedno, co będę studiowała. To nie znaczy, żebym się wcześniej, jeszcze zimą, przed maturą, nad tym nie zastana­ wiała. Ale wtedy siostra dyrektorka, Angelina Rakietek CR, powiedziała: „moja biedna Zosiu, ty powinnaś studiować filozofię, a teraz filozofii praktycznie nie ma”. Była filozofia marksistowska (Adam Schaff, Emil Adler) i trochę historii filozofii. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 305 Skoro nie filozofia i nie polonistyka, to mogło być cokolwiek. Lubiłam się uczyć i poznawać świat. Pojechałam na obóz harcerski i zapomniałam o sprawie. To był dla mnie trudny czas, bo harcerstwo było reformowane, zmieniano ideolo­ gię, uzależniano od nowej władzy. Bandiera rossa miała nam zastąpić Czerwone maki i Pierwszą brygadę. Ciężko to przeżywałam. Nie pochwalałam wprowadzo­ nych zmian, usuwania starych instruktorów, ale byłam bardzo związana z druży­ ną, w której byłam najstarszą, drużynową, i za którą czułam się odpowiedzialna. Rozważałam odejście i wciąż się wahałam. Jesienią trzeba było złożyć papiery (a może zrobiłam to już w czerwcu, po maturze, nie pamiętam) i przystąpić we wrześniu do egzaminu. Wybrałam temat na podstawie Matki Maksyma Gorkiego. Dopuszczono mnie do ustnego. Prze­ wodniczył Stefan Żółkiewski - już wtedy prominentny działacz aparatu PZPR, w komisji była piękna Krystyna Kersten (wtedy jeszcze Jasińska), późniejsza aktywna opozycjonistka, w czerwonym krawacie reprezentowała ZMP. Egzamin był klapą. Zapytano mnie o to, jakie formacje wojskowe walczyły w powstaniu warszawskim. Głupio, szczerze odpowiedziałam, że ja widziałam tylko AK. I tu słuszne jest wspomnienie przez profesora Zbigniewa Jasiewicza mojej ro­ dziny. Otóż w komisji był przyjaciel mojego ojca, profesor Emil Kipa, historyk. On już wcześniej, będąc u nas w domu, dowodził, że polonistyka nie jest kierun­ kiem dla inteligentnych ludzi, że przecież nie mogę być nauczycielką etc., i że powstał na uniwersytecie wspaniały nowy, interdyscyplinarny kierunek - histo­ ria kultury materialnej. Rekrutacja jest wciąż otwarta. Radził mi, abym w czasie egzaminu poprosiła o przeniesienie z polonistyki na historię kultury materialnej. Zrobiłam to w ostatnim przebłysku przytomności, świadoma wpadki z powsta­ niem warszawskim. I tak zostałam studentką historii kultury materialnej, gdzie początkowo zainteresowała mnie archeologia pradziejowa. Wykłady prowadził złotousty profesor Włodzimierz Antoniewicz, który dał mi, na ćwiczenia, temat referatu o prawie pierwotnym. I to zapoczątkowało m oją drogę ku etnografii. Zapewne powinnam też odnieść się do określenia przez profesora Jasiewi­ cza mojej rodziny jako „zasiedziałej, profesorskiej rodziny warszawskiej”. Nie wiem, od ilu pokoleń liczy się „zasiedziałość”, na pewno dotyczy to moich dzieci, ja sama też urodziłam się w Warszawie. Ale losy mojej rodziny są dobrą ilustracją procesów modernizacyjnych Polski XIX i XX wieku, mobilności jej obywateli i walk o niepodległość, co w sumie zdecydowało o jej wielokulturowości. Otóż rodzina mego ojca ze strony matki, Zofii Użarowskiej, pochodziła z drobnej szlachty sejneńskiej i za udział w powstaniu styczniowym została ska­ zana na Syberię, a potem na osiedlenie w głębi Imperium Rosyjskiego. Babcia urodziła się w Lubotyni pod Charkowem, gdzie skupiła się dość znaczna grupa Polonii. Ojciec mojego ojca, Władysław Szyfelbejn urodził się w Toporowicach, starej wsi powiatu będzińskiego. Według tradycji, ta gałąź rodziny wywodzi się z północnych Niemiec. Byli tkaczami i skusił ich rozwój przemysłu tekstylnego w Częstochowie. Już jako „mieszczanin częstochowski”, mój dziadek postano­ �306 Zofia Sokolewicz wił szukać szczęścia w Rosji, gdzie ten przemysł rozwijał się jeszcze silniej. Tak znalazł się w Charkowie, gdzie poznał babcię i - przechodząc z protestantyzmu na katolicyzm (bo jak mówił mój ojciec, „inaczej nie daliby mu babci”) - ożenił się. Mój ojciec urodził się w Charkowie. Plany dziadka dorobienia się spełzły na niczym. Gdy wydawało się, że dysponuje już wystarczającą sumą na założe­ nie własnego interesu w Polsce, wybuchła I wojna światowa, a potem rewolucja październikowa, czyli, jak mawiał ojciec, „bolszewia”. Dziadkowie wrócili do Polski w 1921 roku, ubodzy jak myszy kościelne, ale z samowarem, który mam do dziś. Rodzina mojej matki pochodzi z Miechowa koło Krakowa. Małżeństwo mo­ ich dziadków w tej linii to też ciekawy fakt etnograficzny. Pradziadkowie, którzy pochodzili z Górnego Śląska, szukali dla jednego ze swoich synów miejsca na założenie warsztatu powroźniczego. Ich wybór padł na Miechów, z wolna pod­ noszący się po spaleniu w czasie bitwy miechowskiej w 1863 roku. Aby synowi, Ignacemu Figlowi, zapewnić dobry start, postanowili go wżenić do zasiedziałej rodziny mieszczańskiej, Kwapińskich. I tak rodzice ustalili między sobą małżeń­ stwo moich dziadków, które dochowało się siedmiorga dzieci, w tym mojej m at­ ki, Natalii. Rodzina miechowska była bardzo ważna w moim życiu. Byli biedni (w czasie I wojny światowej spłonął warsztat dziadka), ale w ich życiu wszystko było uporządkowane, normy zachowań jasne, obowiązki zarówno towarzyskie, jak i patriotyczne klarownie wyrażane. Mimo biedy, dali wyższe wykształcenie trzem synom i dwóm córkom. Zawsze marzyłam o opisie tej, już dziś nie istnieją­ cej, społeczności lokalnej, w której wszystko było skodyfikowane, życie toczyło się jak na Trobriandach Bronisława Malinowskiego, każdy znał swoje miejsce w społeczności i codziennie walczył, swoim zachowaniem, o jego utrzymanie. Może dlatego do dziś mam mocne przekonanie o tym, co komu przysługuje, co jest naturalne, a co nie. Może dlatego nie mogę wykrzesać z siebie głębszego zainteresowania problematyką genderową lub orientacji seksualnych. Ojciec po powrocie do Polski zrobił w Częstochowie polską maturę i ukończył weterynarię na Uniwersytecie Warszawskim, był początkowo asystentem, potem adiunktem u profesora Weigla. To nie dawało mu możliwości utrzymania rodziny, więc otworzył praktykę prywatną i leczył psy wielkich tego świata (m.in. Józefa Becka, ambasadora USA Anthony’ego Biddle’a, a po wojnie Bolesława Bieruta i Konstantego Rokossowskiego). W 1939 roku, wiosną, kupił dom na warszawskim Żoliborzu i zaczęło się to, co można określić zasiedzeniem. Po II wojnie światowej, gdy prywatną praktykę zniszczyły mu tak zwane „domiary podatkowe” (w ramach - j a k powiedziano mu w Urzędzie Skarbowym - walki klasowej), habilitował się i uzyskał profesurę na SGGW (bo tam przeniesiono z Uniwersytetu weterynarię), gdzie stworzył nowy wydział i kierunek zoohigieny. Ta historia rodziny, a także zainteresowania mego ojca, miały wielki wpływ na moje podejście do kultury. W rodzinie nawiązywano do różnych tradycji kul­ turowych: i tych polskich, regionalnych, i rosyjskich, a raczej ukraińskich, a na­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 307 wet niemieckich. Jako dziecko szukałam pisanek, które zajączek na Wielkanoc ukrywał w różnych miejscach w domu i w ogrodzie dziadków, na wigilię był utarty, słodki mak z mlekiem i obwarzankami obok kutii i łamańców z makiem. Z tym łączyły się opowieści patriotyczne o 1863 roku, działalności charkowskiej Polonii, Legionach (dwóch braci mojej matki było w Legionach, trzeci ukończył szkołę kadetów, był oficerem, zginął w Katyniu), ucieczkach moich stryjecznych dziad­ ków przed branką do rosyjskiego wojska, emigracji do USA, „Cudzie nad Wisłą”. Moja ojczyzna nie była tylko ojczyzną lokalną, ale obejmowała Kresy, ziemie róż­ nych zaborów, Miechów i Częstochowę, praktycznie całą Polskę. Sądzę, że byłam „wielokulturowa”, choć mówiłam i nadal mówię z akcentem warszawskim. Ale jednocześnie losy rodziny, nawet widziane przez pryzmat losów jednostek, to były dzieje grupy, której jednostka była całkowicie podporządkowana. Może dlatego dziś trudno mi przyjąć w etnologii perspektywę widzenia jednostek, a nie grup. W moim doświadczeniu grupy istnieją realnie: rodzina, grupy wieku, interesu, są­ siedztwa, lokalności... Obowiązują w nich normy istotne w procesie socjalizacji jednostek, regulujące zachowania w ciągu całego życia. To zwłaszcza te miechow­ skie normy mieszczańskie określiły moje zachowania. Do dziś wzdrygam się, gdy ktoś obcy, w szpitalu, przychodni lub w firmie zorganizowanej na zasadach wspól­ noty, kładzie mi rękę na ramieniu w rutynowo przyjaznym geście. Odbieram to jak przekroczenie granicy, koniecznego dystansu, naruszenie mojej integralności. Podobnie denerwuje mnie zwracanie się po imieniu, choćby z dodatkiem „pani”. Pani Zofio - to brzmi jak spoufalenie się, czyli, jak mawiała moja miechowska ciotka, plus znajomans que connaissance! Toteż w terenie, gdy zrzucałam z siebie te konwenanse (część?!), czułam się niezupełnie sobą grałam przecież inną rolę, nieraz bardzo udatnie, jeżeli mogę ocenić z perspektywy czasu. Na m ojąw izję kultury na pewno wpłynął też mój ojciec. Tworząc zoohigienę jako odrębną dyscyplinę naukow ą zakładał, że na dobrostan zwierząt (które cenił wyżej niż ludzi) ma wpływ całe otoczenie, to jest środowisko naturalne (wielkość otworów okiennych, kolor ścian w oborze, czystość - tak zależna od poziomu kultury hodowców, etc.). Była to taka całościowa wizja tego, co nas otacza. Za­ pewne dlatego było mi łatwo przyjąć koncepcję integralności Kazimierza Do­ browolskiego, w odróżnieniu od propozycji Kazimierza Moszyńskiego, a potem zachwycić się funkcjonalizmem, a zachować dystans wobec strukturalizmu. M y­ ślę, że wiele z moich późniejszych wyborów było wynikiem mego wychowania i fascynacji zarówno uporządkowanym (pozornie!) życiem małego miasteczka, jak i osobowością mego ojca. Specjalizację magisterską z etnografii, w ramach drugiego stopnia studium historii kultury materialnej, zorganizowano w Krakowie pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego. Jak wypadło porównanie, w oczach studentki, dwóch ośrodków etnograficznych: warszawskiego i krakowskiego? Co odróżniało i co upodabniało profesorów i innych etnografów tam spotkanych? �308 Zofia Sokolewicz W latach 50. XX wieku Warszawa i Kraków jaw iły mi się jak dwa różne świa­ ty, różne uniwersytety i różne etnografie. A trudność ich porównania wynika za­ równo z tego, że lata 1950-1953 (czas moich warszawskich studiów) i 1953-1955 (czas krakowskich) to były dwa różne okresy w historii Polski, jak i z tego, że różne było znaczenie Warszawy i Krakowa w procesie wprowadzania tak zwanej demokracji ludowej i socjalizmu. Ponadto, ja w tych różnych okresach pełniłam różne role. Warszawa w latach 1950-1953 była wciąż w długim procesie odbudowywania. Uniwersytet od mego Żoliborza oddzielało wielokilometrowe pole gruzów. Aby bezpiecznie wrócić do domu, musiałam po wykładach przejść kilka przystanków w przeciwną stronę, by dojść do pętli autobusowej przy Placu Trzech Krzyży też zresztą zrujnowanym - i tam, po odstaniu w długiej kolejce, wreszcie wsiąść w piąty lub szósty autobus i dojechać przez kolejne gruzowiska do domu. Rano było lepiej, bo pętla autobusowa znajdowała się blisko domu, na Placu Wilsona, wtedy Komuny Paryskiej. A Kraków był nietknięty, nawet marmurowe blaty sto­ lików u Maurizia w Rynku były przedwojenne. Czasami pozwalałam sobie tam na kawę z rogalikiem, wdychając atmosferę innego, niezniszczonego świata. Do tego Warszawa była stolicą, i pierwszy impet zmian politycznych skie­ rowano na nią. W latach 1950-1953 przeprowadzono reformę szkolnictwa wyż­ szego pod czujnym okiem wiceminister szkolnictwa Eugenii Krassowskiej (nb. z Wilna). W 1952 roku w Otwocku odbyła się ważna politycznie konferencja metodologiczna historyków, zdominowana przez historyków ruchu robotniczego (Tadeusza Daniszewskiego, Żannę Kormanową, Natalię Gąsiorowską), ze stero­ wanym udziałem młodzieży. Wśród profesorów Uniwersytetu znalazł się Stefan Żółkiewski, literaturoznawca, późniejszy sekretarz I Wydziału PAN i członek KC PZPR, muzykologią rządziła Zofia Lissa, która dzięki moskiewskim koneksjom rozpięła nad nią parasol ochronny, filozofią sterował Adam Schaff. Na każdym wydziale był ktoś zaufany reżimu. I byli aktywni młodzi: Tadeusz Łepkowski, Paweł Beylin, Alina Osiadacz, Aleksandra Jasińska, Albin Kania, Adam Siko­ ra, Jerzy Wiatr, Zygmunt Bauman, Bronisław Baczko, Roman Zimand, Leszek Kołakowski, Henryk Jankowski. W rok po mnie rozpoczęli studia Jurek Holzer, Bronisław Geremek, Janusz Żamowski, Janek Molenda. Odbywały się zebrania, narady, akcje, rozwijano tak zwaną propagandę wizualną (transparenty, afisze), organizowano akcje przeciw profesorom, donoszono. Byłam tego świadkiem, a nieraz uczestnikiem. Zgubiło mnie gadulstwo i wybrano mnie starościną roku. Jako „aktyw” brałam udział w akcjach uświadamiających, zebraniach i szkole­ niach. Na Wydziale Historycznym prowadził je najczęściej Tadeusz Łepkowski, na szczęście niezwykle inteligentny człowiek. Myślę, że wielu studentów dało się wtedy porwać ideologii komunistycznej. Prawie wszyscy wymienieni wyżej znaleźli się później w opozycji. Ale - przy­ najmniej do śmierci Józefa Stalina w marcu 1953 roku - na Uniwersytecie do­ minował nastrój euforii i... lęku. Nie zapomnę chwili, gdy na zebraniu ZMP �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 309 oskarżono mnie o to, że swoimi imieninami uniemożliwiłam innym wyjazd na wieś w celu agitacji za spółdzielniami rolniczymi. Koledzy po prostu przyszli na imieniny! Uratował mnie przed wyrzuceniem z uczelni Ryszard Kapuściński, wtedy sekretarz organizacji młodzieżowej na Wydziale Historycznym, zrzucając winę na moich „mieszczańskich” rodziców, celebrujących imieniny. To brzmi jak farsa, ale wtedy było śmiertelnie poważne. Na profesora Witolda Dynowskiego ktoś doniósł, że skraca wykłady, bo musi wyprowadzić psa na spacer! Biedny profesor padł ofiarą swojej dumy, bo do końca życia nie chciał się przyznać, że gardło nie pozwala mu na mówienie przez pełne 90 minut, i skracając wykład powoływał się na konieczność spaceru z psem. Złapał mnie wtedy na korytarzu profesor Kazimierz Majewski, stary PPS-owiec ze Lwowa, wtedy sekretarz orga­ nizacji partyjnej i prosił: pani Zosiu, niech pani przemówi Witoldowi do rozsąd­ ku, by tak nie mówił, przecież oni nie m ają poczucia humoru! Ale mimo takich ewidentnych głupot i lęku, część z nas, w tym ja sama, wie­ rzyło w społeczny program partii. Moja matka patrzyła na mnie z przerażeniem, gdy dowodziłam, że dzieci są lepiej wychowywane przez fachowy personel w domach dziecka niż w domu! Śmierć Stalina zdjęła z nas nieco lęku i wydawało się, że to, co do inteligen­ cji należy, to kształcenie młodzieży na ludzi z wyobraźnią, otwartych na świat. Teatrzyk Bim-Bom ogłosił: „Myślenie ma kolosalną przyszłość”. I wtedy poje­ chałam do Krakowa na studia uzupełniające. Skończyły się zebrania, szkolenia, byłam poza strukturami politycznymi. Profesorowie mieli autorytet, biblioteki przytłaczały zawartością niezniszczonych księgozbiorów. Zamiast 48 godzin ty­ godniowo obowiązkowych wykładów (i 17 egzaminów i kolokwiów na pierw­ szym roku!), mieliśmy 10 godzin. I najważniejsze były seminaria. W Krakowie trwały co prawda dyskusje na temat budowy Nowej Huty, ale to wtedy chyba nie dotyczyło etnografii. Przemek Burchard i Leszek Dzięgiel chodzili w glorii tere­ nowców, wyróżnianych przez Kazimierza Moszyńskiego. Nikt z nas nie należał do partii, a czasy, gdy - według sensacyjnych opowieści - Zbyszek Biały miał biegać po wydziale z pistoletem, miały dopiero nadejść. Ponadto, w Krakowie traktowano mnie już jako asystentkę profesora Witolda Dynowskiego (pracowałam od 1 marca 1953 r.), Tuptuś, czyli Kazimierz Dobro­ wolski, dołączył mnie do grupy, zresztą dość licznej, wybrańców częstowanych herbatą z ogromnego czajnika, woźny Kęcik na Straszewskiego tytułował mnie panią Z osią zamiast po prostu „tykać”, mieszkałam u profesorstwa Gładyszów i byłam po prostu wybranką losu. Naprawdę to doceniałam. Patrzyłam na etno­ grafię jako na sposób dotarcia do młodzieży. A może było to po prostu samousprawiedliwienie, że nie starczyło m i odwagi, aby protestować w sposób otwar­ ty przeciw socjalizmowi w naszym życiu? Ale wtedy naprawdę tak myślałam. Etnografia warszawska była całkowicie odmienna od krakowskiej. Różniła je tradycja, konsekwencje wojny, sytuacja polityczna Warszawy i Krakowa i wresz­ cie osobowość profesorów. Historię etnografii krakowskiej liczymy od wykładu �310 Zofia Sokolewicz uniwersyteckiego Wincentego Pola w roku akademickim 1851/1852, a potem od powołania Komisji Etnograficznej PAN w 1874 roku pod przewodnictwem Oskara Kolberga. W Warszawie zaczyna się ona od wydania pierwszego tomu „Wisły”, a następnie zainstalowania zbiorów etnograficznych przy warszawskim ZOO w 1888 roku. Etnografia była obecna w środowisku warszawskim dzięki wykładom Ludwika Krzywickiego na Wolnej Wszechnicy Polskiej, a potem ba­ daniom prowadzonym przez Instytut Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (Stanisław Poniatowski, Kazimierz Moszyński, Kazimiera Zawistowieź-Adamska). Uniwersytecka kariera etnografii jako akademickiej dyscypliny rozpoczęła się w Warszawie dopiero z ustanowie­ niem w 1933 roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dwóch Katedr: Etnografii Polski oraz Etnologii i Etnografii Ogólnej i powołania na nie w 1934 roku Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Stanisława Poniatowskiego z Instytutu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Profesor Cezaria Jędrzejewiczowa była pierwszą kobietą kierującą katedrą etnografii w Polsce. Wokół tego powołania rozpętała się burza plotek. Pomijano w ocenach intelektualne dokonania Pani Profesor, wysuwając na plan pierwszy jej małżeństwo z Januszem Jędrzejewiczem, premierem rządu II RP. Nomina­ cji Poniatowskiego nikt nie kwestionował, choć prezentował on nieco już prze­ brzmiały w etnografii i, jak wynika z historii, stanowiący zaułek, kierunek: szko­ łę kulturowo-historyczną, czego dobitnym dowodem była jego Etnografia Polski (Poniatowski 1932). Do wojny 1939 roku zdołano na Uniwersytecie skompletować niewielką bi­ bliotekę etnograficzną, stworzyć mały zespół badaczy-terenowców, którego móz­ giem była Pani Profesor, skupić wokół Katedry niewielkie grono studentów. W 1939 roku wszystko to się rozpadło. Pani Profesor znalazła się, po przejściu szlaku wojennego przez Bliski Wschód (tam została zainspirowana postacią św. Jerzego), w Londynie, gdzie wykładała do śmierci na University in Exile. Stani­ sław Poniatowski zmarł, wracając do Polski z obozu w Mauthausen. Po wojnie trwały więc gorączkowe narady w gremiach uniwersyteckich, jak reaktywować etnografię. O dyskusjach na ten temat pisze ciekawie Anna Engelking (2006). Ostatecznie zadanie to podjął Witold Dynowski, asystent i adiunkt Pani Profesor jeszcze z Uniwersytetu Wileńskiego. Gdy rozpoczęłam studia w 1950 roku, Pro­ fesor był praktycznie jedynym wykładowcą etnografii na historii kultury mate­ rialnej. Prowadził też wykład i seminarium dla studentów historii sztuki, socjolo­ gii, historii oraz geografii, kończących studia w starym systemie, którzy wybrali etnografię jako przedmiot poboczny. Profesor był więc jedynym wykładowcą, sam prowadził ćwiczenia i seminarium. Może dlatego mieliśmy spójny obraz etnografii jako nauki obejmującej cały świat, bez przyjętego w wielu krajach za­ chodnich Europy podziału na Volkskunde i Völkerkunde, świat, w którym przy­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 311 szłość łączyła się harmonijnie z teraźniejszością dzięki oświeceniowym teoriom postępu, XIX-wiecznej teorii ewolucji, a nawet monistycznemu ujmowaniu hi­ storii przez marksistów (Gieorgij Plechanow). Profesor rysował nam fantastycz­ ne obrazy rozwijającego się świata, świata zróżnicowanego, ale stanowiącego też jedną całość. Jego wykłady były niezmiernie sugestywne, malował przed nami porywające obrazy, oddziaływające na wyobraźnię. Biblioteka była skromna, za­ częto j ą przecież budować w 1935 roku. Profesor uratował część książek, prze­ nosząc je do kamienicy przy Hożej 74, gdzie Niemcy umieścili swoją agendę Buchhandlung, a Profesor zadbał o dobre stosunki z prowadzącym j ą oficerem. Ten ostatni miał się zakochać w rosyjskiej Żydówce, którą - wraz z m atką - uda­ ło mu się przeszmuglować z Rosji do Polski, gdzie, przez jakiś czas, mieszkała u Profesora. Wiem, że Niemiec ten przeżył wojnę i systematycznie przesyłał Pro­ fesorowi kartki z życzeniami. Mimo tych wszystkich starań, z biblioteki pozostało ledwie kilkaset książek. Gdy, już jako asystentka, obchodziłam antykwariaty szukając etnograficznej kla­ syki, napotykałam książki z księgozbioru Katedry. U Trzaski, Everta i Michal­ skiego oddano mi te egzemplarze bezpłatnie. Tu liczył się księgarski honor. Po 1948 roku Katedra mieściła się na Hożej 74. Były tam piece węglowe, układ, jak to w starych kamienicach, amfiladowy. W piecach palił woźny Wiktorowicz - z nowej klasy chłoporobotników spod Mińska Mazowieckiego. A w sali wykładowej był piec stałopalny, który osobiście regulował Profesor. I było ciepło. Atmosfera była rodzinna. Profesor do dziewcząt mówił: córeczko, córuchno, chłopców nazywał szympansami. Był zawsze gotów do rozmowy i do pomocy, obdarzał nas uśmiechem, czasem zdobywał potrzebną receptę, interesował się naszym zdrowiem i finansami. W lokalu Katedry przez jakiś czas mieszkał wy­ gnaniec z Lwowa, profesor Jerzy Kulczycki (razem z cudem uratowaną kolekcją perskich dywanów) - mieszkał za kotarą z dywanów, a po drugiej stronie ja m ia­ łam przez jakiś czas swój sekretariat: biurko i kosz na śmieci. Zdaniem Profesora, to kosz był właściwym sekretariatem. I jeszcze była woźna, Genowefa Buśko, pochodząca ze wsi żona warszaw­ skiego tramwajarza. Pogodna, ciepła, strofująca studentów, w miarę potrzeby im pomocna, o mocnych zasadach moralnych i poczuciu godności. Takie, ważne kiedyś dla uczelni osoby zastąpiły dziś zamki elektroniczne i karty zbliżeniowe. Pracę w Katedrze rozpoczęłam 1 marca 1953 roku, w lipcu odbył się I M ię­ dzyuczelniany Obóz Etnograficzny w Ostrołęce, a w październiku zameldowa­ łam się na Uniwersytecie Jagiellońskim jako studentka studiów magisterskich. Tu wszystko było inne. Było dwóch profesorów o niepodważalnym autorytecie: Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, było liczne grono adiunktów i asystentów, wspaniałe biblioteki, aktywny oddział PTL. Świetnie zorganizowa­ ny dziekanat, który kontrolował nasze postępy, wbijając w indeksie odpowiednią pieczątkę co semestr. Były niezniszczone mieszkania profesorskie z bogatymi �312 Zofia Sokolewicz bibliotekami. Były żywe dyskusje i jakoś nie baliśmy się siebie wzajemnie, że ktoś doniesie władzom o naszych nieprawomyślnych poglądach. W Krakowie zetknęłam się z innymi etnografiami. Nagle spostrzegłam, że są różne języki teoretyczne i różne cele badań. Cele te określali przede wszystkim Kazimierz Moszyński i Kazimierz Dobrowolski, a nieco odrębne stanowiska zaj­ mowali Andrzej Waligórski, Roman Reinfuss i Mieczysław Gładysz. Łączył ich stosunek do terenu jako źródła wiedzy, choć wiedzę tę każdy z nich traktował w nieco inny sposób, zależnie od stawianego w badaniach celu. Kazimierz Moszyński sądził, że uda mu się określić prawidłowość rozchodze­ nia się w przestrzeni wytworów kulturowych. To wytwór kultury, definiowany jako rozwiązanie zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem, był podsta­ w ow ą jednostką taksonomiczną jego teorii. Badanie zasięgów wytworów, pre­ cyzyjnie określanych dzięki analizie typologicznej, miało być podstawą hipotez o ruchach ludności, nosicieli tych wytworów. Hipotezy te miały być weryfiko­ wane za pom ocą innych źródeł: pisanych, językowych, archeologicznych etc. Moszyński operował więc pojęciem przestrzeni w dużej skali (należało poznać cały zasięg danego wytworu), a także - choć tak przez niego nie nazywanym, po­ jęciem czasu długiego. Opisywane procesy rozchodzenia się wytworów kulturo­ wych liczono bardziej w setkach niż dziesiątkach, a nawet w tysiącach lat. Punkt wyjścia w tych rozważaniach stanowił fakt empiryczny, czyli wytwór kultury. Precyzyjnie określona procedura analityczna zapewniała ścisłość rozumowania. Kazimierz Moszyński zaakceptował przyjęte przez historię kultury material­ nej połączenie rozważań nad tak zwanymi ludami pierwotnymi i kulturą ludo­ wą. Jest przecież autorem skryptów o ludach zbieracko-łowieckich i pasterskich, z których jeszcze na początku lat 90. XX wieku uczyli się studenci etnografii w niektórych ośrodkach uniwersyteckich. Myślę, że odpowiadało to jego ewolucj onistycznemu widzeniu kultury. Chciał, także w Człowieku (Moszyński 1958), ująć całościowo zróżnicowanie kulturowe ludzkości i ukazać jego komponen­ ty geograficzne, językowe, antropologiczne, psychologiczne. Ale, gdy profesor Witold Dynowski sugerował mu przyjęcie teorii monistycznego rozumienia hi­ storii, odmówił. Jak opowiadał mi profesor Dynowski, miał powiedzieć: „Panie kolego, ja buduję swoją teorię od podstaw, fakt po fakcie i jestem już za stary, by przerywać to teraz i zaczynać od nowa”. Rozumiałam to wtedy jako prze­ konanie, że teorię buduje się od pojedynczych faktów, będących fundamentem, a procedury analityczne i ostateczna interpretacja stanowią kolejne piętra tej bu­ dowli. W moim rozumieniu Kazimierz Moszyński w naszym środowisku w spo­ sób najbardziej konsekwentny stosował zasady nauki (science) zgodnie z kla­ sycznym, XIX-wiecznym jej rozumieniem. Z żalem twierdzę, że nie rozumiała tego większość jego uczniów, którzy mechanicznie stosowali jego metodę, w tym zwłaszcza badanie zasięgów, do celów, do których nie była stworzona. W ten sposób gubiono całą oryginalność jego myśli, tak charakterystycznej dla XIX­ i XX-wiecznej nauki. Sama, przyznaję samokrytycznie, zrozumiałam sens jego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 313 teorii już po latach. Pamiętam, jak na seminarium magisterskim referowałam część pracy magisterskiej o pługach i płużycy w Polsce. Wybrałam rozdział do­ tyczący narzędzi do czyszczenia odkładnicy pługa z ziemi, to jest łopatki lub zaostrzonego kija - otki, istyka etc. Skonstruowałam przemyślną typologię tego prostego przecież narzędzia. I byłam z tego bardzo dumna. W duchu uważałam pracę za bezsensowną, ale wydawało mi się, że dostosowałam się do zaleceń Profesora. Moszyński wysłuchał mnie spokojnie do końca i dobił słowami: „Pani Zosiu, a po co to pani zrobiła, czemu ta typologia ma służyć?”. Pamiętam jego słowa do dziś! I powtarzałam je wielokrotnie studentom: każda z przyjętych przez nas procedur badawczych ma czemuś służyć. Nie ma automatycznego po­ wtarzania cudzego postępowania. Kazimierz Dobrowolski proponował badanie kultury jako procesu historycz­ nego, rozumiejąc historię zdecydowanie inaczej niż Kazimierz Moszyński - uży­ cie tych słów przez obu badaczy niosło całkowicie odmienne znaczenie. Moszyń­ ski rozumiał historię jako serię wydarzeń przede wszystkim w czasie długim. Interesowały go zasięgi wytworów najstarszych. Badał zasięgi pługów drewnia­ nych, ale dopiero w drugim kwestionariuszu Polskiego atlasu etnograficznego zgodził się na umieszczenie pytań dotyczących pługów żelaznych produkcji kra­ jowej. Gdy referowałam mu projekt pracy doktorskiej na temat właśnie pługów żelaznych jako wskaźnika procesów modernizacji i industrializacji, uwzględnia­ jąc obok zasięgów, jakie tworzyły rynki zbytu poszczególnych fabryk narzędzi rolniczych, także indywidualną myśl wynalazczą wiejskich kowali, powiedział bez ogródek: „Pani Zosiu, to na pewno nie jest etnografia sensu stricto, ale to na­ wet nie jest etnografia sensu largo, to w ogóle nie jest etnografia!”. Interesowała go przecież w gruncie rzeczy tylko kultura przedindustrialna, przekaz ustny, na­ śladowanie. A wszystkie zjawiska tego typu zmieniały się wolniej, bardziej pod­ legały wpływom lokalnym i w tej sytuacji szczególnie interesującymi wydawały się wytwory kulturowe o zasięgu światowym lub których zasięgi były wynikiem przebiegu wielkich szlaków komunikacyjnych o wielowiekowej historii. Do tej tematyki wróciłam po latach, nawiązując do koncepcji Moszyńskiego zasięgu bałtycko-adriatyckiego, porównując kulturę obszarów północnej i południowej Słowiańszczyzny (Sokolewicz 1977). Jednak, mimo mojej wielkiej admiracji dla klarowności teorii Moszyńskiego, nie poszłam jego śladem, choć na pewno przyjęta przez niego perspektywa porównawcza wywarła na mnie wielki wpływ i prawdopodobnie była powodem, że właśnie w Warszawie, w sytuacji ostrej krytyki strukturalnej skierowanej przeciw jego teorii, w 1977 roku została zorga­ nizowana konferencja poświęcona jego koncepcjom (Sokolewicz 1979). Wspomniany już Kazimierz Dobrowolski traktował tworzenie i rozwój kultu­ ry jako proces historyczny, a współczesność jako jego kolejne ogniwo. Jednakże, w odróżnieniu od Moszyńskiego, punkt wyjścia w badaniach stanowiła dla niego konkretna grupa osadnicza, której osiedlenie było poświadczone dokumentami historycznymi, a jej ciągłość była gwarantem ciągłości kultury. Dobrowolski pro- �314 Zofia Sokolewicz ponowa! użycie w badaniach metody integralnej, umożliwiającej wykorzystanie różnych rodzajów źródeł, nie tylko etnograficznych. Źródła te były przedmiotem weryfikacji stosowanej w naukach historycznych. Sądził bowiem, że źródła wy­ wołane, to znaczy etnograficzne, winny być weryfikowane w analogiczny sposób do pisanych, tak by można było odpowiedzieć na pytanie o ich autentyczność, wiarygodność i reprezentatywność. Dobrowolski sądził, że przedmiotem badania jest chłopska kultura tradycyjna, która pojawiła się wraz z powstaniem warstwy chłopskiej we wczesnym średniowieczu. To tradycja, przekaz ustny, dystans wo­ bec innych warstw społecznych, decydowały o jej odrębności i trwaniu. Swoją teorię Kazimierz Dobrowolski budował na podstawie badań południowej Mało­ polski, silnie podkreślając, że ma ona formę generalizacji historycznej, a nie pra­ wa ogólnego. Zaznaczał też odmienność swojej teorii od teorii kultury ludowej Jana Stanisława Bystronia, mimo oczywistego wpływu, jaki ten ostatni wywarł na niego. Z biegiem lat próbował wprowadzić do swojej teorii elementy materia­ lizmu historycznego Karola Marksa, co było najbardziej widoczne w artykule na­ pisanym razem z Andrzejem Woźniakiem w tak zwanej syntezie (Dobrowolski, Woźniak 1976). Myślę, że swoim twierdzeniem o wpływie rozwoju sił wytwór­ czych, w tym narzędzi produkcji, na rozwój kultury, przekonał mnie o podjęciu w pracy magisterskiej tematyki narzędzi rolniczych. Praca, pisana oczywiście pod kierunkiem Kazimierza Moszyńskiego - tu nikt nie miał wyboru, ale też nie miał wątpliwości - stanowiła opracowanie materiałów Polskiego atlasu etnogra­ ficznego z 1953 i 1954 roku na temat pługów i płużycy. Składała się z dwóch czę­ ści. Pierwsza zawierała typologię i zasięgi poszczególnych typów pługów oraz ich interpretację (35 map). Druga sytuowała pługi w systemie organizacji pracy w gospodarstwie chłopskim. Próbowałam pokazać, jak na przykład przejście od sochy i płużycy do pługa bezkoleśnego lub zmiana typu pługa koleśnego wiązały się ze zmianą organizacji pracy, nakładem sił, efektywnością etc. Korzystałam w tej części przede wszystkim z lepiej mi znanego materiału kurpiowskiego i sze­ rzej - mazowieckiego. W tej części starałam się wykorzystać wskazówki Dobro­ wolskiego. Na egzaminie magisterskim Moszyński z pobłażliwym uśmiechem powiedział: „Po co pani napisała tę drugą część, pani Zosiu?”. A Dobrowolski z zakłopotaniem stwierdził, że to pierwsza część nie była potrzebna. Nie miałam wątpliwości, że nie było wspólnego mianownika do dyskusji między tymi dwo­ ma, niewątpliwymi autorytetami. Był jeszcze w Krakowie wspaniały Andrzej Waligórski, skutecznie, choć po cichu, zarażający nas swoim funkcjonalizmem. Pracował wtedy nad Antropolo­ giczną koncepcją człowieka (Waligórski 1973). Na jego seminarium referowa­ łam Jeana de Condorceta Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje (Condorcet 1957). I bezustannie nawiązywałam, w tej teorii postępu, do ewolucjonizmu i materializmu Fryderyka Engelsa. Waligórski cierpliwie wskazy­ wał mi jednak na dzielące te koncepcje różnice. Niezmiernie wrażliwy na myśl �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 315 filozoficzną, pierwsze miejsce przyznawał jednak terenowi. „Co się pani martwi o teorię, pani Zosiu. Najważniejszy jest teren, z faktów terenowych wyniknie teoria”. Byłam jednak oporna w tej kwestii, przyznając intuicyjnie prymat teorii, choć nie miałam jeszcze wtedy argumentów. Moje przygotowanie filozoficzne po roku warszawskich wykładów Adama Schaffa o filozofii marksistowskiej i ćwiczeń z Adamem Sikorą (to był pierwszy rok jego asystentury) było praktycznie ze­ rowe, a posługiwanie się niezmiernie esencjonalnym tekstem Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza (Tatarkiewicz 1931-1950) przychodziło mi wciąż z pewnym trudem. Z Romanem Reinfussem jako wykładowcą nie spotkałam się, a koncepcji jego akcji inwentaryzacji sztuki ludowej dla Państwowego Instytutu Sztuki nie rozumia­ łam. Mieczysława Gładysza wielbiłam za uwzględnienie w zdobnictwie w drew­ nie, a także zdobnictwie w metalu, emocji twórców, ich indywidualności. Ale bar­ dziej na mnie wpłynął swoimi dyskusjami na temat monografii wsi Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966), dyskusjami toczonymi równolegle do warszawskich na temat monografii Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965). Dzisiejszemu pokoleniu może trudno zrozumieć, że były to obiekty gorą­ cych sporów. Pytanie - czy lepiej objąć badaniem region, czy tylko społeczność lokalną? Co można w każdym z tych przypadków uzyskać? Te sprawy nie zosta­ ły uwzględnione w druku. Szkoda. Szkoda też, że nie da się odtworzyć gorących sporów między Janem Czekanowskim, Kazimierzem Moszyńskim, Kazimierzem Nitschem, Adolfem Naszem i Józefem Gajkiem, a także Kazimierą Zawistowicz-Adamską i Witoldem Dynowskim nad kształtem i celem Polskiego atlasu etno­ graficznego. Ta część historii ustnej bezpowrotnie zniknęła! W krakowskim seminarium uczestniczyli też Anna Zambrzycka-Kunachowicz-Steczkowska, Teresa Karwicka, Leszek Dzięgiel, Przemysław Burchard. Zawsze była obecna asystentka Profesora Małgosia Matuskówna i zazwyczaj pani docent Jadwiga Klimaszewska. Wszystkie te nazwiska znane są z historii etnografii pol­ skiej i było to wielkie dla mnie szczęście, że mogłam z nimi studiować. Tak więc Kraków zburzył m oją wizję jednej etnografii, ale nie pomógł mi dokonać wyboru. Zasiał wątpliwości, które miały mi towarzyszyć do dziś. Od roku 1950jako studentka, i od roku 1953 jako zastępca asystenta w Kate­ drze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, nadal zresztą studiując, pracowała Pani Profesor pod kierunkiem prof. Witolda Dynowskiego. Spotkałem Profesora jako student na jednym z Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych, później był recenzentem mojej pracy habilitacyjnej. Odnoszę wrażenie, że pamięć o Pro­ fesorze przetrwała bardziej trwale w anegdotach, opartych na wspomnieniach z bezpośrednich z nim kontaktów i opowieściach o wyjątkowej atmosferze w Ka­ tedrze, mieszczącej się w Jego kamienicy przy ulicy Hożej, niż na stronicach p i­ sanych dzisiaj prac. Na czym polegały szczególne cechy osobowości Profesora? �316 Zofia Sokolewicz Myślę, że to, co najważniejsze, napisałam w pośmiertnym wspomnieniu 0 Profesorze (Sokolewicz 1987), rozszerzonym tekście tego, co powiedziałam nad Jego grobem w dniu pogrzebu. Profesor Aleksander Gieysztor powiedział mi wtedy, że dzięki mnie zrozumiał, że nauka była dla Profesora nie zbiorem czyn­ ności badawczych, ale sposobem życia. Ja tego wtedy tak nie umiałam nazwać, wszyscy bardzo boleśnie przeżyliśmy Jego odejście, a ja do dziś nie wiem, jak udało mi się wygłosić to pożegnanie. Profesor odkrywał świat na własny rachunek i nie był zainteresowany publi­ kacją tych odkryć. Pisał niechętnie, z trudnością. Był znakomitym gawędziarzem 1 obserwatorem życia. I miał swój, jak mawiał - „oliwny ogródek”, w którym chronił się, gdy życie mu doskwierało. Każdemu z nas radził, by stworzył sobie taki zakątek. I nigdy nie zdradził, co się na ten jego własny składało. Sądziłam, że może były to wspomnienia z młodzieńczych połowów nad Amurem, zapachu stepu, walki ze stepową przyrodą. Wskazywałyby na to Jego wyprawy do Mon­ golii i rzucane tam słówka i półsłówka. Profesor, urodzony w Charbinie, syn inżyniera kolei syberyjskiej i radnego (prezydenta?) Charbina, nasiąkał tą pół­ nocno-wschodnią atmosferą od dziecka. Znamy go jako pana z fajką, konesera kawy, wożącego ze sobą wszędzie różnego rozmiaru ekspresy do kawy, i trudno było go sobie wyobrazić jako rybaka lub myśliwego w tajdze. Po powrocie do Europy w 1922 roku niełatwo mu było zaaklimatyzować się na prawie, na które skierował go stryj, znany profesor prawa, Konrad Dynowski. I zapewne dlatego przyjął propozycję Stefana Ehrenkreutza, który w 1928 roku szukał asystenta, który by jego żonie, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, świeżo mia­ nowanej profesorem na Katedrze Etnografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zorganizował Zakład. Wybrał z grona swoich studentów prawa Wi­ tolda Dynowskiego, który wtedy prowadził aktywne życie studenckie, poznając różne polityczne frakcje, ale nie angażując się po żadnej ze stron. Jego wileńskie znajomości z Eugenią Krassowską, Henrykiem i Zofią Dembińskimi, Stefanem Jędrychowskim, Henrykiem Jabłońskim i wieloma innymi, później prominentny­ mi członkami politycznego establishmentu PRL, pomogły mu na pewno w prze­ prowadzeniu etnografii przez burzliwe fale reform po 1945 roku. Ale najpierw, w końcu lat 20. XX wieku, Profesor kupił Harleya Davidsona i rozpoczął badania Wileńszczyzny, które wydały mu się znacznie bardziej interesujące od studiów prawniczych. Podjął pracę terenową, której owocem była zdecydowanie nowa­ torska, jak na swój czas, praca o kufrach wileńskich (Dynowski 1934). Występował niewątpliwie przeciwko romantycznemu wyobrażeniu kultu­ ry ludowej jako zjawiska pradawnego i samorodnego. Dlatego podkreśla rolę małomiasteczkowego rzemiosła i ludności żydowskiej w tworzeniu stylu tych wyrobów, podkreśla ich historyczny charakter. Ma wizję świata poprzecinanego szlakami komunikacyjnymi, wzdłuż których rozwija się wymiana kulturowa, po­ w stają ośrodki twórcze. Gdzieś, w głębi, za nimi, leżą obszary „zakapsulowane”, jak mawiał, żyjące swoim naturalnym, spowolnionym rytmem. To był właśnie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 317 problem różnic między Żm udzią i Auksztotą, który stał się przedmiotem jego pracy habilitacyjnej (1947). Nie została ona wydana z przyczyn oczywistych, po­ dobnie jak praca Józefa Obrębskiego o Polesiu archaicznym, opublikowana do­ piero w 2007 roku (Obrębski 2007). Ale Profesor opowiadał o niej na wykładach, a część rozważań wydrukowała „Polska Sztuka Ludowa” (Dynowski 1949). Te poglądy na kulturę ludową zbliżały Profesora do Jana S. Bystronia. To Etnografia Polski, Kultura ludowa i Wstęp do ludoznawstwapolskiego Bystronia (1947, 1936, 1926) stanowiły obowiązkowe podręczniki w Warszawie. Kultura ludowa Słowian Moszyńskiego (1967) stała się nim, gdy wykłady w Warszawie prowadzili Mieczysław Gładysz i, zwłaszcza, Jadwiga Klimaszewska. Rutynowo obowiązkowy był cały pierwszy tom, z drugiej i trzeciej części (te kilkaset stron oficjalnie nazywało się zeszytem!) wyjątki. Ja tego się uczyłam do magisterium w Krakowie. Profesor Dynowski miał jednak do tej lektury dystans. Przecież w Sztuce ludowej Wileńszczyzny i Nowogródczyzny pisał, że to nie zasięgi się spotykają, lecz ludzie (Dynowski 1935). Profesor nie pisał grubych książek, ale miał pomysły. Jego pomysłem i jego koncepcją były badania na Kurpiach. Ich początek stanowiło usytuowanie tam pierwszego Międzyuczelnianego Obozu Etnograficznego. Kurpie to był przecież taki „zakapsulowany” obszar, podobnie jak część Podlasia. Profesor nie lubił zajmować się ponad konieczność pracami organizacyjnymi. Dlatego powierzył realizację swego pomysłu pani Haneczce, czyli pani doktor, docent, profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej, co spowodowało, że monografia Kurpiów przybrała bardziej formę opisu regionu niż takiego „zakapsulowanego” obszaru z wizji Profesora. Taka była cena rezygnacji z pełnego kierownictwa badaniami kurpiowskimi. Choć może ta rezygnacja i kompromis z poglądami Pani Anny nie były całkowite. Przecież Profesor w ciągu tych paru lat badań bezustannie przypominał nam potrzebę zastanowienia się nad kwestią izolacji Kurpiowszczyzny od sąsiednich terenów, nad rolą szlaków komunikacyjnych i małych miasteczek. I choć tego nie cytowaliśmy w swoich pracach, koncep­ cje Profesora tkwiły w naszym myśleniu: Jacka i Haliny Olędzkich, Magdaleny Piłatówny-Pamowskiej, Wandy Paprockiej i wielu innych Jego uczniów, także moim. Przetrwały nie tylko anegdoty, ale sposób myślenia o kulturze. Zapewne nie bez przyczyny interesowała go Australia i niskorosłe ludy Azji południowo-wschodniej. Wiele o tym czytał i wykładał. To, co mówił nam, było dla niego ważniejsze od tego, co pisał. Rzucał nam pomysły jak perły... i nie dbał dalej o to, czyje podniesiemy. Zostawiał to naszej intuicji. Sam nigdy nie naśladował Pani Profesor Cezarii Jędrzejewiczowej. I nam też zostawiał wolny wybór. Kształcił naszą wyobraźnię, ale także - swoim przy­ kładem - zmysł praktyczny. To jem u zawdzięczamy, że w okresie centralizacji kontroli nad uniwersytetami wszedł do zespołu profesorów tworzących historię kultury materialnej, czym uratował etnografię jako samodzielną dyscyplinę przed zepchnięciem jej do roli specjalizacji historycznej (co miało miejsce np. w Buł­ �318 Zofia Sokolewicz garii) lub przed całkowitą likwidacją aż do 1956 roku, jakiej przecież w 1951 roku uległy socjologia i psychologia. Właśnie pod hasłem historii kultury materialnej, co w interpretacji politycz­ nej oznaczało akceptację (jakże faktycznie pozorną) marksowskiej tezy, że byt określa świadomość, etnografia przeszła w miarę spokojnie okres najbardziej re­ strykcyjnej polityki wobec nauki w latach 1950-1956. I na ironię losu zakrawa to, że w czasie takiego instytucjonalnego zbliżenia nie wykształcono pola proble­ mów, które mogły być rozwiązywane przez archeologów i etnologów wspólnie. Etnografia wręcz oddalała się od archeologii. Uwidoczniło się to już po 1956 roku, roku znaczącym pewne rozluźnienie w polityce centralizacji kontroli nad szkolnictwem wyższym i nauką, w tym, że powstały jednolite studia etnogra­ ficzne, początkowo czteroletnie, z bardzo ograniczoną liczbą godzin archeologii i nauk pomocniczych, jak na przykład numizmatyka. Etnografia próbowała zbli­ żenia z naukami społecznymi, w tym z odradzającą się socjologią. Był to kieru­ nek ważny zwłaszcza dla młodej kadry, ale popierany także przez profesorów. Odchodziliśmy przecież wtedy wszyscy od problematyki proponowanej przez Moszyńskiego na rzecz koncepcji Dobrowolskiego, na rzecz badania zmiany kul­ turowej. Drugim ważnym, organizacyjnym pomysłem Profesora były Międzyuczel­ niane Obozy Etnograficzne, które przetrwały od 1953 do 1988 roku. Skupiały one na okres dwóch tygodni wszystkich studentów najpierw trzeciego, a potem drugiego roku studiów wszystkich ośrodków, wraz z ich kadrą. To tu następowała nieformalna wymiana myśli, powstawały międzykatedralne przyjaźnie. Obecni kierownicy instytutów to wychowankowie obozów, sytuowanych głównie na Kurpiach i też „zakapsulowanym” Podlasiu. To MOE stały się instrumentem przekazu „rewolucyjnych”, na przykład strukturalistycznych idei, często źródłem fermentu, zalążkiem frakcji głoszących zmiany w metodologii (jak np. frakcja strukturalna pod w odzą Ludwika Stommy), mających nierzadko swoje kontynu­ acje ąuasi-in sty tucjonaIne, jak spotkania w Skawicy1 i pośrednio wpływających na zmiany w polityce wydawniczej, na przykład artykuły „młodych” w „Etno­ grafii Polskiej” lub zasadnicza zmiana profilu czasopisma „Polska Sztuka Ludo­ wa”, do dziś chyba (pod nazw ą „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”) najlepszego pisma etnograficznego w Polsce. Za niezbyt udany pomysł Profesora uważam Jego poparcie dla projektu Pol­ skiego atlasu etnograficznego jako jednoczącego wysiłki wszystkich etnografów polskich. Ta koncepcja wywodziła się sprzed wojny 1939 roku, czego dobitnie dowodzi pierwszy kwestionariusz PAE z 1953 roku. Spory między Czekanowskim a Moszyńskim i Nitschem, mimo że wszyscy oni widzieli PAE jako do­ kumentację archaizmów świadczących o istnieniu w Polsce warstw i fal migra­ 1 Nieformalne spotkania tak zwanej młodej kadry i bardziej aktywnych studentów odbywały się w latach 80. XX w. w Skawicy. Por. Benedyktowicz, Robotycki 1985. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 319 cyjnych w różnych okresach historycznych, zaważyły jednak na ostatecznej, odmiennej koncepcji PAE jako inwentarza polskiej kultury ludowej, który miał służyć opisowi stanu tej kultury w XIX i XX wieku. Historyczne znaczenie PAE osłabiał znacznie fakt, że typologia i zasięgi wytworów kulturowych ograniczały się do aktualnych granic Polski, co z natury rzeczy uniemożliwiło szersze wnio­ ski, a łączne wykorzystanie go z innymi europejskimi atlasami było utrudnione lub wręcz niemożliwe ze względu na użyte w nich inne metodologie, rzutujące na wyniki. Etnografia jednakże w momencie powstania PAN (1952 r.) i IHKM potrze­ bowała takiego jednoczącego wszystkich projektu. Dla archeologów stały się nim początki państwa polskiego, dla etnografów inwentarz polskiej kultury ludo­ wej, co, w moim przekonaniu, było pomysłem chybionym, na którym zaważyły przedwojenne projekty i autorytety Moszyńskiego i Czekanowskiego. Świadczy 0 tym między innymi brak cytowań PAE w pracach etnografów. I wreszcie koronny pomysł Profesora, wieloletnie ekspedycje terenowe, naj­ pierw do Bułgarii (tu Jego rola ograniczała się do pomysłu i poparcia instytucjo­ nalnego) i Mongolii, oczka w głowie przez wiele lat. Mongolia zapewne łączyła się z Jego syberyjskimi wspomnieniami, ale nie tylko. Tu wracał m yślą do dużych przestrzeni, które człowiek pokonywał, organizował, pokrywał licznymi szlaka­ mi komunikacyjnymi i wędrując zmieniał, tak jak Mongołowie, bieg historii. Ba­ danie tych bezkresnych szlaków nie wchodziło w rachubę. Granica mongolsko-chińska była pilnie strzeżona, a radziecka, choć wielokrotnie przekraczana przez lokalną ludność, była zaporą dla cudzoziemców. Co więcej, badanie tej histo­ rycznej roli Mongołów było źle widziane. Prezes Mongolskiej Akademii Nauk, Szyrendyb, poświęcił swoje wczesne zainteresowania średniowieczną M ongolią i, oczywiście, Czyngis-chanem, na ołtarzu kariery i zajął się historią najnowszą Mongolii radzieckiej. Władze obawiały się tworzenia mitów o historii M ongo­ łów. To miał być kraj, który zgodnie z treścią swego herbu, na którym jeździec na koniu przeskakiwał z czerwonego pola feudalizmu przez czarne pole kapitalizmu na zielone pole socjalizmu, rozwija się zgodnie z nauką marksistowską pod świa­ tłym kierownictwem partii i Związku Radzieckiego. Co więc należało badać? Właśnie przemiany, które zachodzą w kraju, jego industrializację i urbanizację. Mongolia stanowiła dla nas dokonujący się na naszych oczach eksperyment przeprowadzony w imię ideologii socjalistycznej i imperialnej polityki ZSRR. 1 o tym jest książka Profesora (Dynowski 1968). Ale nasze badania ukazały nadto całe pokłady lamaistycznej, a nawet przedlamaistycznej filozofii, które przetrwa­ ły w myśleniu ludzi. Sławoj Szynkiewicz tam napisał studium pokrewieństwa, jedyne w Polsce studium jakiegokolwiek pokrewieństwa, Jacek Olędzki dociekał stosunku Mongołów do śmierci, do przyrody, ja zastanawiałam się nad m ożli­ wościami indywidualnej ekspresji w ubogiej, zdawało się, kulturze, Danka Mar­ kowska wgłębiała się w procesy urbanizacji stepu, Lech Mróz pisał o Torgutach, a Jerzy S. Wasilewski, pisząc o uniwersum symbolicznym jurty mongolskiej, �320 Zofia Sokolewicz stawiał pierwsze słowa swojego, tak ważnego w naszej literaturze, Tabu (Wasi­ lewski 1989). Te nasze zainteresowania nie budziły zachwytu władz Mongolskiej Akademii Nauk. W pewnym momencie Szyrendyb powiedział: „nie chcemy być badani jak Kafrowie!”. Zażądał statystyk i programów komputerowych. Wtedy, w sytuacji polskiej informatyki i amerykańskiego embarga na wysokie technolo­ gie, było to niemożliwe. Ponadto, myśmy czuli się antropologami i zależało nam na innego typu badaniach. Ten dystans udało się załatać i współpraca z Mongolią, choć ograniczona, przerywana, trwa do dziś. Interesujące były jej początki, stanowiące przykład sposobu działania Profe­ sora. Ekspedycje tego rodzaju były zazwyczaj rezultatem umów międzynarodo­ wych. Projekty do planów zgłaszały instytucje przez specjalne komisje. Otóż Pro­ fesor, pewnego roku, na przyjęciu w Ambasadzie Francji z okazji święta 14 lipca, został przedstawiony premierowi Piotrowi Jaroszewiczowi przez zaprzyjaźnioną profesor medycyny, leczącą premiera. Rozmowa potoczyła się tak miło, że pie­ niądze na ekspedycję Profesor uzyskał z rezerwy premiera, pomijając wszelkie komisje. Gdy w 1976 roku byt ekspedycji został zagrożony z powodu niechęci jednego z wysokich urzędników PAN do Profesora, to nie mogłam, mimo wielu starań, odnaleźć podstawy prawnej, na której ufundowano ekspedycję. Wizyty w ministerstwie, a nawet w PKPG (Państwowa Komisja Planowania Gospodar­ czego) nie dały rezultatów. Ekspedycja nie istniała. Z biegiem lat jednak udało się to naprawić. Profesor zwykł załatwiać większość ważnych spraw w sposób nieformalny. To życzliwi urzędnicy niższego szczebla przekazywali jego pisma wyżej. Może to nie było moralne, ale w systemie partyjnym PRL sprawdzało się znakomicie. To uzmysławia obiegowy dowcip z tamtych czasów: Jaki jest najwyższy wymiar kary? - Przeżyć dwa lata bez znajomości. Profesora fascynowała duża przestrzeń, zdolności adaptacyjne człowieka, jego ruchliwość (nie tylko w sensie migracji) i jego zdolności twórcze, w każ­ dych warunkach. Nie odmawiał ich nawet krawcom żydowskim dyktującym for­ mę czepków kobiecych w łowickim stroju lub wspomnianych kufrów, pośrednio tworzących mody w kulturze ludowej. Gdy charakteryzował kultury lasów pół­ nocy Europy i Polski, to mówił o „rozpasaniu drzewa, wszechobecnego w każ­ dej dziedzinie kultury”. Gdy mówił o Mongolii, to najważniejszy dla niego był pasterz na koniu, wyznaczający szlaki wędrówki pasterskiej, zdolny do tropienia zagubionego konia przez kilkaset kilometrów, zdolny do wyroju i najazdu na azjatyckie imperia, na Europę. I o tym wszystkim nam mówił, rozpalając wy­ obraźnię, zmuszając niejako do obejmowania wzrokiem całego świata, przysta­ jąc czasami na chwilę, by przyjrzeć się jakiemuś szczegółowi: czurindze, ciośle lub toporkowi, śparogom u szczytu dachu kurpiowskiego, dłubance, do której kobieta australijska zbierała korzonki lub mitowi djangaawul, odtwarzanemu przez M umginów w rytualnej, parotygodniowej wędrówce od wybrzeży Arnhem Landu. Tak, jak w kulturze tradycyjnej, jego domeną było słowo mówione, nie pi- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 321 sane. Sądzę jednak, że naszym obowiązkiem jest zebrać jego rozproszone i zaczytane publikacje i wydać. Jestem pewna, że przemówiłyby do wyobraźni współcze­ snych! Jednakże Pańskie pytanie, Profesorze, zwraca uwagę na to, że przyjmując inspiracje profesora Dynowskiego tak, jak wdycha się powietrze, jak coś naturalne­ go, nieuświadomionego, nie dokładamy należytej staranności, by spłacając wobec niego dług, wymienić jego prace jako źródło pobudzające nasze myślenie. Spotkania z wieloma wybitnymi etnologami stanowiły inspirację do pisania 0 ich twórczości naukowej. Pisała Pani Profesor o etnologach/antropologach francuskich i anglosaskich, ale także o polskich. Wśród tych ostatnich znalazł się Jan Stanisław Bystroń, który z powodu choroby, ale także ideologicznych ataków studentów i prasy, wycofał się z pracy na Uniwersytecie ju ż w roku akademickim 1948/1949, a więc na długo przed śmiercią. Czy Pani Profesor spotkała prof. Jana Stanisława Bystronia? Jaki był, w latach powojennych, stosunek do niego środowiska etnologicznego? Trochę mi przykro, a może i wstyd, że tak niewiele wiem o Janie S. Bystroniu. Wycofał się z życia uniwersyteckiego przed moim wstąpieniem na Uniwersytet. Profesor Dynowski opowiadał o nim wiele, o tym wspominam w charakterysty­ ce jego sylwetki naukowej. Na pewno miał wielki wpływ na etnologię przed wojną. Na pewno ciężko przeżył ataki endeckiej prasy na Megalomanię narodo­ wą (Bystroń 1935), choć jego Komizm (Bystroń 1939) cieszył się powodzeniem w salonach. Moja matka położyła go z dumą na widocznym miejscu, na stole. Po wojnie, w 1947 roku, Bystroń wydał po raz wtóry Kulturę ludową (wyd. I 1936) oraz pisaną w czasie wojny Etnografię Polski. Miał już jednak zapaści twórcze 1 wydany w ramach Wiedzy Powszechnej z cyklu „Kultura ludowa” zeszyt o ludoznawstwie w Polsce zawierał co prawda jego teorię, ale praktycznie napisał go profesor Dynowski (Bystroń, Dynowski 1948). Jego książki były dla nas obo­ wiązkowymi podręcznikami, jednak on sam jakby już należał do świata umar­ łych. Wrócił go nam, wyrzucając nam słusznie pogrzebanie go za życia, Ludwik Stomma, wydając Tematy, które mi odradzano (Bystroń 1980) i znajdując w nim polskiego zwiastuna nauki o znaczeniach. Bezpośrednio po wojnie, w 1945 roku, Bystroń został kuratorem Katedry Etnologii po zmarłym w tymże roku Stani­ sławie Poniatowskim. Był też zaangażowany w dalszy proces reaktywowania tej Katedry. Był członkiem Komisji Wydziału Humanistycznego powołanej do spraw habilitacji Józefa Obrębskiego. Powierzono mu też referat na temat do­ robku naukowego Obrębskiego z chwilą, gdy rozważano jego kandydaturę na objęcie Katedry Etnologii. Wiemy jednak, że do reaktywowania tej Katedry nie doszło, a problematykę etnologii włączono do zadań Katedry Etnografii (dziś Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej). Od 1948 roku nie ma też na uni­ wersyteckiej etnologii śladu działalności Bystronia. Został w pamięci profesora Dynowskiego i jego wykładach. Na pewno wywarł silny wpływ na kolejne poko­ �322 Zofia Sokolewicz lenia studentów i pracowników ośrodka warszawskiego. Jego koncepcja kultury ludowej (nie Dobrowolskiego!) na wiele lat określiła kształt naszych wykładów z etnografii Polski. Uwzględniała j ą profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, obok swoich, autorskich pomysłów. Dzięki pobytom w London School o f Economies and Political Science oraz l ’École Pratique des Plantes Études w Paryżu dotarła Pani Profesor, ju ż pod koniec lat 50. i na początku 60., do ważnych ośrodków etnologii/antropologii światowej. Jak wypadło porównanie prac prowadzonych w Polsce z tymi na Za­ chodzie? Wjaki sposób wyjazdy te wpłynęły na sposób myślenia o etnologii i pro­ wadzenie własnych prac? Pytanie - dlaczego na moje pierwsze stypendium zagraniczne wybrałam Lon­ don School of Economies i Raymonda Firtha? Otóż przez przypadek (znów) byłam z nim w kontakcie. Mój ojciec (znowu!) przyjaźnił się z małżeństwem, Kazimierzem (prawnik) i Krystyną (znana tłumaczka literatury angielskiej) Tar­ nowskimi. Ona była z domu Horko. Jej brat był w czasie wojny pilotem w Wiel­ kiej Brytanii i tam pozostał po wojnie, ożenił się z Angielką, Sheilą Patterson, znaną antropolożką. W 1957 roku Raymond Firth przygotował wydanie książki o Bronisławie Malinowskim Man and Culture... (Firth, ed., 1957). Potrzebny był mu zapis bibliograficzny wczesnych polskich prac Malinowskiego, referowanych w PAU. Zwrócił się o to do Sheili, ta do swojej szwagierki, a ta do mnie, bo od mego ojca wiedziała, że jestem etnografem. Wysłałam dane, dostałam w zamian książkę i rozpoczęłam korespondencję. Gdy powstała możliwość wykorzystania stypendium Forda nie w USA, ale w Europie, Firth wyraził zgodę na „supervisorstwo”. Stypendium Fundacji Forda, o które mocno zabiegał dla mnie profesor Dynowski, który postanowił mnie dobrze wykształcić, dało mi możliwość pozna­ nia tego, czym są studia. Jak wspomniałam, na pierwszym roku historii kultu­ ry materialnej na UW miałam 48 godzin zajęć obowiązkowych tygodniowo, a 17 egzaminów i kolokwiów w sesji letniej. Co tu można było mówić o studiach! Te dodatkowe godziny ćwiczeń u guru (już w 1951 roku!) studenckiej młodzie­ ży, antropologa Andrzeja Wiercińskiego, który wtedy wtajemniczał nas w pomia­ ry czaszek i kryteria klasyfikacji ras, to był niezmierny wysiłek! Marzyłam też o wykładach u Rafała Taubenschlaga (prawo antyczne) i Karola Koranyiego, ale to było niemożliwe. Niemożliwe było przeczytanie dodatkowej książki poza tym, co było konieczne do ćwiczeń. A w Fondynie był pełen luz! Sześć godzin tygodniowo. Wykłady trwały godzi­ nę zegarową, ściślej 50 minut. Angielscy koledzy patrzyli w moje notatki i sztur­ chali mnie karcąco, gdy zobaczyli w nich jakieś polskie słowo. Była cudowna biblioteka, szafki dla studentów, toalety z prysznicami! Fantastyczna stołówka. Można było przyjść na cały dzień! I czytać, i gadać o skandalizującym wykładzie �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 323 Edmunda R. Leacha w LSE (Rethinking Anthropology, grudzień 1958), dyskusji między Ernestem Gellnerem a Joe Agassim (luty 1959), czy antropologia jest nauką (science), czy nie i dlaczego, i o wielu innych sprawach. Byłam egzotycznym przybyszem zza żelaznej kurtyny (are you from behind the iron curtain, really?). I ciekawym nabytkiem towarzyskim. Wciągnięto mnie do studenckiego kółka dyskusyjnego, któremu patronował wspomniany już asy­ stent Karla Rajmunda Poppera, Joe Agassi. Nauczyłam się dyskutować, jeść nieznane mi oliwki i pić piwo. I odpowiadać na nużąco dociekliwe pytania Joe Agassiego: „Malinowski, Morgan, dobrze, ale jak oni formułowali problem, któ­ ry mieli rozwiązać? Nie streszczaj ich myśli, podaj problem!”. Ten „problem” prześladował mnie i moich kolegów. Muszę dodać, że zostałam adoptowana na te dyskusje przez tak zwanych undergraduates, czyli studentów młodszych, nie mających stopnia magistra, z tej racji, że w swojej pasji uczenia się zaczęłam chodzić z nimi na ćwiczenia z antropologii. Chciałam zobaczyć, jak się prowadzi ćwiczenia, bo w tej materii byłam absolutnym samoukiem. Prowadził je Paul Stirling, badacz Turcji i Bliskiego Wschodu. Zaczynał ćwiczenia od etnografii, czyli opisu faktów, a po jakim ś czasie oznajmiał: teraz przechodzimy do antropo­ logii. Nie zastosowałam tego schematu w Warszawie, mając głęboką wątpliwość co do tego, czy istnieją czyste fakty. Ale nauczyłam się dużo. Chodziłam też na seminarium prowadzone przez Raymonda Firtha, który był moim supervisorem (po jego wyjeździe do Pało Alto został nim afrykanista, Isaac Schapera), miałam napisać pracę roczną. Wybrałam plemię Tiv, opracowane przez Paula i Laurę Bohannanów, lud żyjący u ujścia Katsina Ala do Nigru. W seminarium Firtha brali udział także Maurice Freeman, David MacRae i okazjonalni goście, między innymi Fredrik Barth, Percy Cohen i Jeremy Boissevain. Aby zrozumieć, wpatrywałam się w ich usta, gdy mówili! Zwłaszcza szkocka wymowa MacRae dawała mi się we znaki. Chodziłam też na międzyuniwersyteckie seminarium w Commonwealth Insti­ tute prowadzone przez Darylla Forde’a, gdzie pojawiali się praktycznie wszyscy profesorowie antropologii z University College i School o f African and Orien­ tal Studies. W Instytucie była wspaniała biblioteka, wszystkie wydawnictwa tak ważnego dla kolonii Home Office. I tam, o 11.00 i o 15.00, zapraszano mnie na herbatę z herbatnikami. Chodziłam również na wykłady Lucy M air z historii antropologii i systemów politycznych Afryki, a także na seminarium M aurice’a Freemana o filial piety, na którym odważyłam się na wygłoszenie referatu o autorytecie ojca w rodzinie u Górali Beskidowych. Było to możliwe dzięki „Pracom i Materiałom Etnogra­ ficznym” w British Library. Swoją afrykanistyczną wtedy pasję uzupełniałam seminarium ekonomicznym u dr. Raebuma, na które uczęszczali Pakistańczycy i studenci z Izraela. Ci ostatni nie byli w stanie przedstawić żadnego referatu, by nie wspomnieć, że rolnictwo, a więc i cywilizacja w Izraelu zaczęło się 8000 lat temu. To wprowadziło mnie w kwestie mitologii narodowej. Nadto, po wyjeździe �324 Zofia Sokolewicz Jerzego Giedymina (z UAM), zaakceptowała mnie grupa filozofów osierocona przez niego. Sądzili, że jako Polka, podobnie jak on, jestem biegła w filozofii, co nie było do końca prawdą, ale było dla mnie ważnym doświadczeniem. Dzię­ ki nim przeczytałam Open Society... Karla R. Poppera (Popper 1945), wydane w Polsce w wydawnictwie podziemnym dopiero w latach 80. XX wieku. Wyli­ czyłam te zajęcia, by pokazać, że miałam wtedy kontakty naprawdę z wieloma ludźmi. Co z tego wyniosłam? Antropologia końca lat 50. XX wieku szukała swojej drogi. Funkcjonalizm był przeszłością. Było to w kilka lat po śmierci Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna (zmarł w 1956 r.) i kilkanaście - Bronisława Malinowskiego (zmarł w 1942 r.). Siła ich autorytetów znacznie osłabła, proponowane przez nich na­ rzędzia okazały się niedostateczne do badania społeczeństw, które wyłoniły się z chaosu spowodowanego II w ojną światową. Bestsellerem okazała się książka Political Systems ofHighland Burma napisana przez majora Edmunda R. Leacha (1954). On też napisał niezmiernie pozytywną recenzję książki Claude’a Lévi-Straussa Les structures élémentaires de la parenté (Lévi-Strauss 1949). Jeremy Boissevain rozpoczął badaniami na Malcie antropologię Europy, Raymond Firth zainicjował badania nad systemem pokrewieństwa w Londynie, Fredrik Barth ze swoim transakcjonizmem głosił konieczność uwzględniania dynamiki kultury, Ian Jarvie szukał odpowiedzi na pytanie, czy Malinowski rzeczywiście dopro­ wadził do rewolucji w antropologii, a wszyscy oni zastanawiali się, jak opisywać sytuację, gdy kultura już nie tylko nie pozostaje w stanie równowagi, ale nawet nie jest w stanie niestałego equilibrium, co głosił Alfred R. Radcliffe-Brown pod koniec życia. Raymond Firth proponował zastosowanie pojęcia struktury (jako elementu stabilizującego) i organizacji (jako elementu dynamicznego). Na hory­ zoncie pojawiła się semiotyka i konieczność badania znaczeń. Tych wydarzeń było o wiele więcej. Wszystkie one świadczyły o dokonującej się zmianie w antropologii. Ale na pewno nie było już jednego autorytetu i jed ­ nego wzorca postępowania. Lucy M air przekazała mi krążącą w LSE opowieść o tym, jak w latach 20. XX wieku studenci gromadnie szli przez Kings Road do Hyde Parku, gdzie Bronisław Malinowski głosił swoje, rewolucyjne wtedy, tezy o prymacie badań terenowych nad spekulacjami zza biurka. Budziło to szalony entuzjazm. Nie ulega wątpliwości, że Malinowski był charyzmatyczną postacią. Ale gdy go zabrakło, na pewien czas zdominował antropologię chłodny autorytet Alfreda R. Radcliffe-Browna. Tak więc w roku akademickim 1958/1959 nie było w Londynie jednego au­ torytetu i jednego wzoru postępowania. Każdy z uczniów obu Ojców Założycieli szukał swojej własnej drogi, skupiając wokół siebie grupkę studentów. Był to czas niezmiernie ożywionych dyskusji, choć nie doszło jeszcze do zmiany paradygmatu. Niektórzy ze studentów uznawali ten stan za męczący i mówili do mnie: „Ty to jesteś szczęśliwa, macie w kraju jedną, obowiązującą teorię i wiecie, jak postę­ pować! Nasze badania, wykonywane według różnych wskazówek, sąnieporów- �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 325 nywalne!”. Złościłam się wtedy, przedkładając wolność badań nad ich porówny­ walnością, co wydawało się łatwiejsze do osiągnięcia. Miałam też bolesne zetknięcie z systemem policyjnym Wielkiej Brytanii. Otóż koledzy sugerowali mi przeprowadzenie badań w rolniczym regionie. Po­ wiedziałam o tym moim gospodarzom (mieszkałam w pokoju odnajmowanym prywatnie studentom), z którymi wcześniej miałam szereg politycznych dysku­ sji. Między innymi powiedziałam im w złości, że w Polsce rewolucja już się dokonała, a w Wielkiej Brytanii dopiero będzie! Donieśli na policję i dostałam wezwanie na rozmowę. Agent długo nie mógł zrozumieć, że historia kultury m a­ terialnej to niekoniecznie jest materializm i marksizm. W końcu zaakceptował moje tłumaczenie i powiedział, że mogę pojechać na badania. Ale wyobraziłam sobie, że pewnie wszędzie ludzie donoszą z obywatelskiej odpowiedzialności i straciłam na nie ochotę. Widocznie policja wszędzie jest tylko policją, nawet w demokratycznym kraju, a ja jednak byłam klasyfikowana nie tylko jako obca, ale i potencjalny wróg. Starałam się też poznać społeczeństwo brytyjskie. Było to częściowo możliwe dzięki wycieczkom studenckim organizowanym przez British Council. Przewi­ dywano zawsze spotkania z miejscowymi ludźmi, czasami nocowaliśmy w pry­ watnych domach, poznawaliśmy instytucje samorządowe. Wtedy, ze zdumie­ niem, dowiedziałam się, że procent uspółdzielczenia wsi jest w Wielkiej Brytanii o kilkadziesiąt punktów wyższy niż w Polsce, gdzie likwidowano przedwojenne, różne rodzaje spółdzielczości, a wprowadzenie kolektywnych gospodarstw szło opornie. Po powrocie do Polski mogłam więc relacjonować ten stan rzeczy w pu­ blikacjach i, przede wszystkim, na wykładach. W Londynie wzbogaciłam się o znajomość kolejnych, teoretycznych języków, literatury teoretycznej, ale tak­ że afrykanistycznej. Nauczyłam się też zasad egzegezy tekstu, czego nie robi­ liśmy ani w Warszawie, ani w Krakowie, a co było konieczne wobec istnienia tak wielu języków teoretycznych i, generalnie, teorii. W Londynie przemyślałam też temat mojej pracy doktorskiej, pozostając przy zasygnalizowanym w pracy magisterskiej problemie relacji między strukturą społeczną, organizacją pra­ cy a technologią wytwarzania. Było to studium porównawcze trzech społeczności rolniczych: Kurpiów, Trobriandczyków i Tikopia, z nawiązaniami do Maorysów Nowej Zelandii. Uważałam, wbrew „popperowcom”, że antropologia jest nauką (science) i poszukiwałam praw ogólnych. Nie zraziła mnie krytyka indukcji wy­ rażana przez Karla R. Poppera, choć brałam pod uwagę jego postulat falsyfikacji hipotez. Tak więc pobyt w Londynie wyczulił mnie na kwestie metodologiczne, ukazał konieczność ujmowania kultury nie w kategoriach rzeczy, artefaktów, ale ludz­ kiego działania. Należy dodać, że w tym czasie w Londynie dyskutowano żywo teorię działania (łheory o f action) Talcotta Parsonsa, że wydano tłumaczenie dzieł Maxa Webera (przeł. Edward Shils), co wzmocniło pozycje przeciwników trakto­ �326 Zofia Sokolewicz wania antropologii jako science (Edward E. Evans-Pritchard). Wiedziałam więc, że nie ma jednej czy dwóch dróg dochodzenia do prawdy, ale jest ich wiele. Ten rodzaj myślenia odpowiadał moim dwóm profesorom w Warszawie: Wi­ toldowi Dynowskiemu i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. Trudno mi wyrazić, jak wiele zawdzięczam im obojgu i jak mi ich wciąż brak w chwilach podejmowania różnych decyzji, także metodologicznych. Byli otwarci na wszelkie pomysły, ale i mieli też jasno określone zasady moralne i etyczne. Przywitali mnie po powro­ cie z Londynu radośnie i pozwolili, bym nadal czuła się ich uczennicą. Mój pobyt w Paryżu (rok 1964) miał już inny charakter. Byłam po doktoracie, wiedziałam, jak smakuje życie studenckie i teraz był czas na poświęcenie się badaniom. Funkcjonalizm klasyczny był zdecydowanie passé, ale o życiu na­ ukowym decydowały jeszcze stare autorytety, jak André Leroi-Gourhan z jego licznymi pracami na temat technologii i środowiska i przepiękną wystawą o tym w Musée de l ’Homme; grupa histoire nouvelle z Jacques’em Le Goffem w Ecole Pratique des Hautes Etudes, i przede wszystkim Claude Lévi-Strauss w swojej wieży z kości słoniowej, obojętny wobec krytyki, dystansujący się od tłumu. W afrykanistyce postacią numer jeden był Georges Balandier, byli też marksizujący etnologowie, jak Maurice Godelier, wspaniałe zespoły ludzi w Musée de l’Homme z Robertem Gessainem i Musée des Arts et Traditions Populaires z Georges’em-Henrim Rivièrem. Była żywa tradycja Marcela Maussa i Marcela Griaule’a. Paryż był centrum wielu fantastycznych ekspedycji, jak słynna ekspe­ dycja Griaule’a do Kraju Dogonów (rozpoczęta w czasie II wojny światowej, za co, między innymi, Griaule zapłacił oskarżeniem go o kolaborację z Niemcami i odsunięciem od nauczania akademickiego), a od roku 1963 ekspedycja Roberta Gessaina do Bretanii. Każda z nich gromadziła ludzi, którzy stali się autoryteta­ mi światowymi: Germaine Dieterlen, Jean Rouch, Geneviève Calame-Griaule, Michel Izard i wielu innych. Z zajęć wybrałam oczywiście seminarium Claude’a Lévi-Straussa i Maurice’a Godeliera. To pierwsze okazało się niewypałem. Mistrz interesował się, co było zresztą oczywiste, kilkoma osobami, resztę traktował jako tłum, w pewnym sensie niewidoczny. Po referatach spodziewał się, że zostanąw nich zastosowane schema­ ty analityczne opisane w Antropologii strukturalnej (Lévi-Strauss 1958), ale inte­ resował go sposób zbierania materiału. Doktorantkę, która pracowała z Indianami Hopi, dopytywał dociekliwie, czy aby nie domagała się dla siebie specjalnych wa­ runków zamieszkania i higieny, na przykład czy posługiwała się tą samą miską, co jej gospodarze, czy wymagała osobnej dla siebie. Zrozumiałam, że badacz musi, jego zdaniem, wtopić się w środowisko, nawet kosztem rezygnacji z cywilizacyj­ nych przyzwyczajeń. Wątpiłam jednak, czy to jest możliwe, a najważniejsze, do jakiego stopnia jest skuteczne, choć nie odmawiałam racji tym pytaniom. Z natury rzeczy, Claude Lévi-Strauss był niedostępny dla osób, które z nim bezpośrednio nie pracowały. Bramą, przez którą należało przejść przed stawie­ niem się u Mistrza, był jego zastępca w Laboratoire d’anthropologie sociale, Isaac �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 327 Chiva, emigrant z Rumunii. To on właśnie konsultował m oją przyszłą pracę habi­ litacyjną, kierując konsekwentnie m oją uwagę na klasyczną tradycję francuską, na odczytywanie na nowo Marcela Maussa, na koncepcje Roberta Hertza etc. Było to zgodne z myśleniem Lévi- Straussa. Jego wszystkie prace są dowodem, jak bardzo staranną była dokonywana przez niego egzegeza starych prac, w któ­ rej skrzętnie odnotowywał, co komu intelektualnie zawdzięcza. Klasycznym tego przykładem jest jego wstęp do zbioru prac Maussa, tłumaczonego i wydanego również u nas. Raz udało mi się rozmawiać z nim bezpośrednio. Zgodził się na udziele­ nie wywiadu Tadeuszowi Drewnowskiemu i mnie, dla „Polityki” (Sokolewicz, Drewnowski 1964). Pracował wtedy nad Le regard éloigné (Lévi-Strauss 1983) i mówił głównie o zaletach i konieczności takiego spojrzenia z oddali, z góry, by bliskość nie powodowała, że widzi się tylko szczegóły, a nie można dojrzeć zasad. Przyznał też, że jest zafascynowany m yślą Karola Marksa i jego ambicją jest stworzenie teorii myśli ludzkiej, analogicznej do ekonomicznej teorii M ark­ sa. Był w tej rozmowie otwarty i tak ujmujący, że darowałam mu to, że seminaria średnio go obchodziły. Był wybrańcem bogów i miał prawo pracować z tymi, których sam wybrał. Seminarium M aurice’a Godeliera dało mi dużo więcej! Było poświęcone an­ tropologii ekonomicznej i Godelier, choć sam złotousty i gadatliwy, spodziewał się, że uczestnicy będą zabierali głos. Była więc dyskusja, dla mnie nieraz kłopo­ tliwa. Jako Polka ze W schodu zostałam zaliczona z definicji do znawców teorii Marksa. Problem polegał jednak na tym, że Godelier poświęcił trzy lata studiom nad Kapitałem, a ja z trudnością zaliczyłam ćwiczenia z marksizmu-leninizmu u Adama Sikory i cudem zdałam egzamin z ekonomii politycznej u Jarosława Semkowa. Dobrowolnie przeczytałam tylko Rozwój kapitalizmu w Rosji W ło­ dzimierza Lenina, gdzie z zachwytem znalazłam zdanie, które powtarzały moje informatorki na Kurpiach, że „len to pierwsze pieniądze”. Książkę tę do dziś uważam za bardzo ciekawą. Ale to było zbyt mało, by pełnić funkcję eksperta na seminarium Godeliera. Na szczęście on lubił odpowiadać na swoje pytania. Całe życie poświęcił antropologii ekonomicznej, korzystając z intensywnych ba­ dań własnych (Barojo) i szerokiego materiału porównawczego. Odwiedził nas w Polsce w 1974 roku, referując system ekonomiczny Pigmejów. Cieszę się, że obecnie Wydawnictwo UJ wydało Zagadkę daru (Godelier 2010). Ta klasycz­ na problematyka była i jest przedmiotem jego dociekań do dziś, gdy zastąpił Claude’a Lévi-Straussa na miejscu redaktora naczelnego „L’Homme” i cieszy się ogromnym autorytetem. Po pobycie we Francji nie zostałam strukturalistką ani marksistką. Ale w cza­ sie badań w Goulien, Plozevet i Quimper w Bretanii zebrałam ciekawy mate­ riał na temat, który potem Józef Burszta nazwał folkloryzmem. Poszłam śladem Rivière’a, którego zdjęcie w czasie święta plonów w Quimper zamieściłam na­ wet w swojej pracy Plon, obrzęd i widowisko (Szyfelbejn-Sokolewicz 1967). In­ �328 Zofia Sokolewicz teresowała mnie tym razem relacja między organizacją pracy w gospodarstwie wiejskim a stosowanymi rytuałami, a także dostosowywanie starej tradycji do wymagań nowoczesnego społeczeństwa. Te badania umożliwiła m i współpraca z Musée de l’Homme i Robertem Gessainem, który zorganizował wieloletnie badania interdyscyplinarne w Plozevet, parafii niedaleko Quimper w Bretanii. Punkt wyjścia badań stanowiła obserwa­ cja szczególnie częstego występowania w tej populacji wrodzonego zwichnięcia stawu biodrowego. Wioski bretońskie były znane z endogamii. Stąd badania ge­ netyczne różnych rodzajów (DNA, stomatologiczne, daktyloskopijne), a także badanie systemu pokrewieństwa (Michel Izard). Wioskę kontrolną dla Plozevet stanowiła Goulien, nad której monografią pracował Christian Pelras. Miałam więc komfortową sytuację, by przeprowadzić krótkie, ale intensywne badania; miałam przyjaciół, punkt oparcia, rozpoznanie terenu etc. Nie miałam już później okazji, by wrócić do tej tematyki, choć starałam się utrzymywać dalsze kontakty zwłaszcza z Pelrasem. Śledziłam też rezultaty badań Izarda, choć trudno byłoby przenieść je na grunt polski, gdzie nie było nigdy (poza Sławojem Szynkiewiczem) poważnych zainteresowań systemami pokrewieństwa. Drogi polskiej i za­ chodniej antropologii były jednak zdecydowanie różne i w dużej mierze takimi pozostają. Michał Buchowski w kolejnych wystąpieniach walczy o to, byśmy nie byli uważani tylko za konsumentów teorii i metodologii wymyślonych na Zachodzie, ale aby Zachód uznał naszą oryginalną myśl. Mści się na nas to, że oprócz jednostek - byliśmy nieobecni w światowej dyskusji. Decydował o tym przede wszystkim dość okazjonalny i często przypadkowy charakter kontaktów, brak znajomości języków z naszej strony, nieobecność w literaturze światowej. Nadrabiamy teraz te braki dzięki prężnym zespołom doktorów i doktorantów umiejących korzystać z wymiany. Ale jest to proces powolny. Moje londyńskie kontakty były podtrzymywane głównie dzięki zaproszeniom na konferencje. Przedstawiałam na nich referaty, które cieszyły się umiarkowa­ nym zainteresowaniem. Pochłonięta obowiązkami administracyjnymi, dydak­ tycznymi, wreszcie rodzinnymi, miałam zazwyczaj zbyt mało czasu, by ciekawy temat (bo pomysłowości mi nie brakowało) doprowadzić do końca i odpowied­ nio zaprezentować. Wynosiłam jednak z tych spotkań now ą wiedzę o różnych ba­ daniach. W 1962 roku, na konferencji w Austrii, Sol Tax zaproponował uczestni­ kom z krajów socjalistycznych bezpłatną prenumeratę „Current Anthropology”. Myślę, że to pismo, ciekawie do dziś redagowane, wciągające wielu badaczy do dyskusji, odegrało w Polsce ważną rolę w wymianie myśli. Drugim takim pis­ mem, po latach, stała się „Anthropology Today”, której prenumeratę (wymianę) zaproponował nam Jonathan Benthall w czasie poświęconej kulturze europej­ skiej konferencji w Radziejowicach we wrześniu 1989 roku. Tak więc pobyty w Londynie i w Paryżu wzbogaciły mnie o now ą wiedzę o różnych sposobach uprawiania antropologii. Nie wybrałam dla siebie żadnego z nich, choć swoje przywiązanie do teorii Bystronia i częściowo Dynowskiego �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 329 i Dobrowolskiego wzbogaciłam o szereg nowych pytań i koncepcji teoretycz­ nych. Zrozumiałam, że każdy ze sposobów uprawiania antropologii odsłania ja ­ kąś część, jakąś stronę tego, co nazywamy kulturą i że sposób, jaki wybieramy dla swoich poszukiwań, zależy po prostu od pytania, jakie sobie stawiamy, od celu badań. I to do końca starałam się przekazywać i nadal przekazuję studentom jako podstawową zasadę działania. Oczywiście, tu powstaje pytanie, skąd biorą się pytania. Z teorii - z czego wynika, że zarówno empiria, jak i teoria m uszą być równorzędnie traktowane w nauczaniu i stosowaniu. Istnieje między nimi sprzężenie zwrotne. Zarówno w Londynie, jak i w Paryżu - może to samochwalstwo - nie czułam się osobą niedouczoną, z zacofanego kraju. Oni wtedy, w 1958 roku, tłumaczyli Dar Maussa, ja byłam po lekturze francuskich oryginałów Huberta i Maussa. Shils tłumaczył Webera na angielski - ja znałam podstawy jego teorii. Bieżącą literaturę szybko pochłaniałam. Na pewno w polskich publikacjach trudno byłoby znaleźć odbicie dyskusji z LSE czy paryskiego Laboratoire d’anthropologie sociale. Przeważała etnografia „rzeczy”, artefaktów. Zbyt mało było zainteresowania konkretnymi zachowania­ mi i tym, co rozważania nad nimi mogły otworzyć, do czego były kluczem. My­ ślę, że w etnografii polskiej mało było dyskusji między kadrą różnych ośrodków. Nie miałam też wrażenia, by moi koledzy z innych ośrodków byli szczególnie zainteresowani moimi doświadczeniami. Może byłam sama mało przekonywają­ ca, przekonana o tym, że funkcjonalizm istnieje w epigonalnej postaci, która nie mogła stanowić propozycji do naśladowania. Z kolei strukturalizm francuski nie był interesujący dla mnie, zawsze bardziej zainteresowanej działaniem niż odkry­ waniem znaczeń. I dlatego, mimo doświadczeń paryskich, nie przekazywałam go dalej, oddając się raczej lekturze Talcotta Parsonsa niż Claude’a Lévi-Straussa. Ze strukturalizmem pogodziłam się dopiero pod koniec lat 60. XX wieku, gdy zachwycili się nim moi młodsi koledzy i musiałam zapoznać się z tym teoretycz­ nym językiem na tyle, by nie stracić z nimi i z literaturą światową kontaktu, by uniknąć sytuacji kwoki, która wychowała kaczęta i patrzy bezradnie na nie, jak pływają po stawie. Pływam więc, ale bez większego entuzjazmu. Sądzę natomiast, że tym, co wpłynęło na zmniejszenie dynamiki dyskusji i re­ fleksji metodologicznej w etnologii polskiej, był, w odróżnieniu od moich do­ świadczeń londyńskich i paryskich, brak współpracy z filozofami. Decydowało na pewno o tym uznanie filozofii marksistowskiej za jedynie słuszną, ogranicze­ nie się filozofów do historii filozofii, brak dyskusji cechujących filozofię świa­ tow ą i inspirujących inne dyscypliny. Obecność w LSE Karla R. Poppera była niezmiernie ważna dla antropologów, była to filozofia obecna stale w dyskusji, podobnie rzecz się miała we Francji z plejadą filozofów francuskich, z Mauricem Merleau-Pontym, Paulem Ricoeurem oraz wieloma innymi. Trudno byłoby sobie wyobrazić rozwój semiologii bez dyskusji z nimi. A w Polsce były to dyscypliny rozdzielone, a nadto filozofia praktycznie nie rozwijała się. Dopiero w latach 70. �330 Zofia Sokolewicz nastąpił wyłom w tym układzie, dzięki pojawieniu się Jerzego Giedymina i grupy Jerzego Kmity i Leszka Nowaka, i ich wpływowi na środowisko poznańskie, czę­ ściowo też o charakterze marksistowskim. Jednak dotyczyło to tylko Poznania. Ale choć proces był powolny, w nim upatruję źródeł późniejszego, tak interesują­ cego rozwoju tego ośrodka. Nie dotyczyło to innych ośrodków, aż do połowy lat 70. XX wieku i wystąpienia Zbigniewa Benedyktowieża z fenomenologią, a po­ tem, w połowie lat 80. Joanny Tokarskiej-Bakir z jej zwrotem ku hermeneutyce. Może sprawy potoczyłyby się inaczej, gdyby nie przedwczesna śmierć Gerharda Kioski, tak umiejętnie łączącego swoje zainteresowania etnograficzne z refleksją filozoficzną, którego Falsyfikacjonizm K.R. Poppera jeszcze do niedawna zaleca­ łam moim studentom (Kloska 1981). W czasie pobytu w Londynie spotkała się Pani Profesor z prof. Cezarią Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową. Czy była ona zainteresowana sy­ tuacją etnologii w Polsce? Jakie wrażenia wyniosła Pani Profesor z tych spotkań? To były dla mnie bardzo ważne spotkania. Profesor Dynowski wychował mnie w kulcie dla Pani Profesor. W Katedrze, po latach, nadal obowiązywał ulubiony przez nią zielony kolor opraw książek w bibliotece, zasłon i obić mebli. I, choć Profesor poszedł w badaniach inną drogą, to zawsze podkreślał klarowność jej pisarstwa i oryginalność myślenia, w którym przebijało zainteresowanie filozo­ fią, przede wszystkim Edmunda Husserla, i ujawniał się wpływ jej ojca, wielkie­ go Jana Baudouina de Courtenay, wyrażający się zainteresowaniem znaczeniami, 0 czym pisała Anna Zadrożyńska (Zadrożyńska-Barącz 1968). Spotkanie z Panią Profesor uznałam więc za priorytetowe. Pani Profesor działała w Polskim Towarzystwie Naukowym na Obczyźnie, do którego powstania przyczyniła się, i w jego ramach kierowała Kom isją Etno­ graficzną, współorganizując w ten sposób życie naukowe polskiej społeczności. Wykładała też etnografię na University in Exile, którego przez pewien czas była rektorem. Prowadziła seminarium, głównie dla uczniów, którzy za nią podążyli z Wilna jej drogą emigracyjną. Był tam przede wszystkim Lucjan Turkowski, którego pośmiertne wspomnienie o niej zamieścił „Lud” (Turkowski 1968), była Irena Karpińska, Janina Piłatowa i kilka innych osób, których nazwisk nie pa­ miętam. Wzięłam udział w kilku seminariach i odwiedziłam Panią Profesor na Antokolu, w domu pod Londynem, w którym mieszkała grupa Polaków, między innymi generał Marian Kukieł. Pani Profesor żyła więc w polskim otoczeniu, 1jak mi się wydaje, nie miała kontaktów ze środowiskiem brytyjskich antropolo­ gów. Wydawało mi się też, że nie interesowała się dyskusjami, które oni prowa­ dzili. Jej publikacje w zeszytach University in Exile dotyczyły Polski i Bliskiego Wschodu. Myślami była cały czas przy postaci św. Jerzego, nad którą pracowała będąc w Palestynie. Podobno zniszczyła rękopis gotowej pracy o tym świętym tuż przed śmiercią. Trudno jej było sobie wyobrazić przemiany zachodzące w Pol­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 331 sce, reformę szkolnictwa, politykę partii wobec nauki i środowisk akademickich, naszą swoistą walkę o przetrwanie wartości prawdy i niezależności, zmienio­ n ą problematykę badań wobec zmian spowodowanych migracjami osadniczymi i socjalistyczną industrializacją. Miałam wrażenie, że jej to w gruncie rzeczy nie interesuje, ale głęboko boleje nad utraconym światem. Dała mi dowód zaufa­ nia, pytając, czy członkowie partii są izolowani w środowisku, w tak zwanym towarzystwie. Okazało się, że jej syn, Tadeusz Ehrenkreutz, zapisał się do partii i generał Marian Kukieł, gdy się o tym dowiedział, obraził ją, chyba przez jakiś czas nie chciał jej podawać ręki. Była tym bardzo dotknięta, ale bardziej martwiła się, czy ostracyzm nie dotknie jej syna. Tłumaczyłam jej, że obecnie, zwłaszcza w zniszczonej i pełnej ludności napływowej Warszawie, stosunki towarzyskie m ają już inny charakter, że będąc partyjnym traci się co prawda zaufanie części przyjaciół, ale to, czy się należy do „towarzystwa”, czy nie, nie jest wyłącznym kryterium pozycji społecznej. Obawiam się, że jej to nie uspokoiło. Zadałam jej kiedyś pytanie, czy nie chciałaby wrócić do kraju. Odpowiedzia­ ła zdecydowanie, że pozostanie tu, gdzie pochowany jest jej mąż, Janusz Jędrzejewicz. Moje pytanie było zadane co prawda z upoważnienia profesora Dynowskiego, ale zadając je odczuwałam jego retoryczny charakter. Pani Profesor żyła przecież w całkowicie innym świecie i chyba nie zdawała sobie sprawy z tego, jak zmieniła się Polska po 1945 roku. Wspominając te spotkania z perspektywy dnia dzisiejszego, nie mogę się oprzeć myśli, że gdybym nie interesowała się wtedy kulturą jako działaniem, jako więzią, to mogłabym z tych rozmów wynieść więcej pożytku, może mogłybyśmy się zrozumieć. Ale, choć po lekturze św. Cecylii by­ łam przygotowana do rozmów o św. Jerzym, to jednak w moim opisie tego, czym zajmuje się polska powojenna etnografia, problematyka znaczeń, symboli, prawdy na poziomie potocznej świadomości etc. zajmowała niezwykle mało miejsca. Prze­ cież w latach 50. XX wieku byliśmy zainteresowani przemianami. Mówiłyśmy więc obie innymi językami o innych światach. Dziś żałuję, że nie dość wykorzysta­ łam te rozmowy dla własnej nauki, i że nasze stosunki zdominował mój żal nad jej dość samotnym losem, ograniczając możliwość dyskusji naukowej. Pożegnałam j ą w przekonaniu, że należy wydać jej rozproszone prace. Udało się to jednak dopiero w roku 2005 (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 2005) i jest to niepełny zbiór. Polskie środowisko etnograficzne nie doceniało chyba jej twórczości. Pamiętam, że na m oją propozycję, by Komisja Etnograficzna, wtedy w Komitecie Nauk Społecznych, zajęła się tym, profesor Klimaszewska zareagowała krytyczną uwagą: „Ona tak mało pisała”. To prawda, ale było to pisarstwo oryginalne i niezmiernie zwięzłe. Nie bez przyczyny już w końcu lat 60. XX wieku nawiązaliśmy do wskazanej przez nią tradycji. Praca magisterska Pani Profesor nosiła tytuł „Pługi w gospodarce chłopskiej w Polsce na przełomie X IX i X X wieku Koncentrowała się zatem na wytworze kulturowym. Nieco później zajęła się Pani instytucjonalnym wymiarem kultury �332 Zofia Sokolewicz i wreszcie kulturą rozpatrywaną w kategoriach znaku i symbolu. Aspektów kultu­ ry je st wiele, wielka też je st różnorodność założeń przyjmowanych w badaniach nad kulturą. Jak etnolog/antropolog winien sobie radzić z dylematem tworzonym z jednej strony przez złożoność zjawiska, jakim je st kultura i z wielością możli­ wych perspektyw badawczych, a z drugiej, przez ograniczoność jednostkowego doświadczenia i wyborów? Kluczowe w tym pytaniu jest słowo „wybór”. Tak jak w życiu, w nauce, któ­ ra jest jego częścią, musimy dokonywać wyborów. Może jeszcze w XIX i na początku XX wieku uczeni mieli złudzenia, że można wypracować procedury prowadzące prostą drogą do prawdy, może nawet byli o tym przekonani Wilhelm Schmidt, Bronisław Malinowski i Alfred Reginald Radcliffe-Brown. Dziś już tak nie sądzimy. Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, jaki mi dała teoria poznania. Każdy z tych kluczy otwie­ rał tylko jedne drzwi, za którymi były następne. I tak do dziś. Od pługów, przez gospodarstwo, przez wynalezioną tradycję i wspólnoty wyobrażone, dziedzictwo kulturowe i mechanizmy jego powstawania w czasie długim i średnim, i dziś. Próbowaniu kolejnych kluczy towarzyszyła mi refleksja nad kategoriami prawdy, faktu, obiektywności i subiektywności etc. I ich redefmiowanie lub unieważnienie. Nigdy nie interesowałam się budowaniem jakiegoś gmachu wie­ dzy, tak jak Moszyński, dzięki zastosowaniu jednego klucza. Interesowały mnie pytania ukryte za kolejnymi drzwiami i próbowanie różnych kluczy. Bawiłam się nimi. Mam ich jeszcze wiele w swoim pęku i na pewno nie zdążę ich użyć. Dlatego fascynują mnie rezultaty posługiwania się nimi przez innych, jak na przykład Joannę Tokarską-Bakir, Jerzego S. Wasilewskiego, Pawła Krzyworzekę, Annę Ostrowską, moich doktorantów, „genderową” grupę. Fascynują mnie nowe propozycje i nie mogę się oprzeć, by czegoś nie przeczytać i nie porównać przyjętej przez autora strategii i procedury z innymi, znanymi mi. Takie postę­ powanie nie pozwala mi skupić się na jednym kluczu i jednym pytaniu. Dla­ tego tak niewiele piszę i w tym sensie jestem mało twórcza. Ale za to staram się studentom, a zwłaszcza doktorantom, przedstawiać całą paletę możliwości zaatakowania danego problemu. Realizuję się bardziej w słowie mówionym niż pisanym. Dzięki temu jestem pośrednio obecna na różnych polach i w różnych pracach. Minęły, lub prawie minęły, czasy mistrzów i jednej, jedynej szkoły. Dzisiejszy antropolog musi niezwykle starannie dobierać język teoretyczny i procedury do swego badania. Ale nasi studenci są o tej wielości wyborów, o tym, że nie ma jednej, prawdziwej definicji kultury, informowani już na pierwszych zajęciach. I wiedzą też, że wielość wyborów nie oznacza wolnej amerykanki. Oznacza na­ wet konieczność lepszego przygotowania, większej wiedzy o dostępnych możli­ wościach postępowania badawczego od nas, którzy musieli po prostu przyswoić sobie wiedzę z pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian i nikt nie pytał ich �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 333 o refleksję teoretyczną, gdy żyli w przeświadczeniu, że istniejącą rzeczywistość da się obiektywnie, niejako z zewnątrz, badać, i że istnieje jedna prawda. Dziś, pisząc o obywatelstwie i narodowości, o ochronie praw mniejszości, 0 kontekstach kulturowych praw człowieka, muszę nie tylko obserwować i opi­ sywać, ale też zastanawiać się, o ile moja własna pozycja, mój stosunek do kato­ licyzmu jako „właściwej” religii, heteroseksualizmu jako „normalnego” zacho­ wania etc., wpływa na to, co sama badam i podaję za fakt. Dlaczego mnie nie oburza fakt kupowania małym dziewczynkom różowych stroików, a chłopcom niebieskiego wykończenia becika, choć moje młode koleżanki z „genderowej” grupy uw ażająto za początek wychowania określającego różnice między płciami kulturowymi i zapowiadającego ewentualną dyskryminację. Nasiąkłam więc tą dyskusją, której początek zwykliśmy sytuować w seminarium z Santa Fe z 1984 roku i Writing Culture... (Cliflbrd, Marcus, eds., 1986), a potem z Ąfter Writing Culture... (James, Hockey, Dawson, eds., 1997). Przyjęliśmy tę kry­ tykę z Zachodu, ale jak miałam okazję pisać o tym w tomie poświęconym Annie Zadrożyńskiej (Sokolewicz 201 Ob), byliśmy do tego przygotowani mentalnie. Dopro­ wadziła nas do tego nasza intensywna praca terenowa i materiał, zda się rozsadzający uznane teorie, rosnąca świadomość naszych manipulacji mających na celu uzyskanie informacji etc. Zgodziliśmy się więc, praktycznie chyba wszyscy, że tkwimy w środ­ ku pola naszego badania, że zmienił się cały model uprawiania nauki. Pozostaje więc sygnalizowany już przeze mnie problem porównywalności badań. Tak na gorąco, sądzę, że jeżeli uznać teorię za zdanie wyjaśniające jakąś rzeczywistość, to faktycznie porównujemy teorie. One są punktem wyjścia nasze­ go rozumowania, bo z nich wynika pytanie, a uzyskana odpowiedź powinna być sformułowana w kategoriach teorii, a nie po prostu opisu, niekoniecznie w języku teorii wyjściowej. Tak jak w życiu, tak w badaniu rozwijamy język, wzbogacamy go, jesteśmy poliglotami, więc często przechodzimy na inny język mieszany (za Janem Baudouin de Courtenay, pionierem badań nad językami mieszanymi na Bał­ kanach). Tylko, że nie możemy tych operacji dokonywać bezwiednie, ale z reflek­ sją, z namysłem, świadomi swych działań. Takie postępowanie nie jest tak proste, jak wynikałoby to z powyższych zdań i na pewno wzbudziłoby wiele zastrzeżeń ze strony logików. Ale oni też nie m ogą się zgodzić ze sobą w podstawowych spra­ wach, jak na przykład we wspomnianej indukcji, więc zapewne sprzeczności wpi­ sane są w badania naukowe. Wspominam zresztą z pewnym rozbawieniem fakt, że gdy w latach 60. XX wieku Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego postanowiło ujednolicić programy poszczególnych przedmiotów na tych samych kierunkach różnych uniwersytetów i mnie poproszono o sekretarzowanie odpowiedzialnemu za to zespołowi, to udało się nam porozumieć w sprawie etnografii Polski, Słowian 1 Europy, ale nie udało się ujednolicić programów z logiki. Tak duże były różnice między Krakowem, Poznaniem i Warszawą. Ale czyż te różnice nie budzą naszej radości? Nie pobudzają naszej twórczości? Czyż nie dla tej radości poznania po­ dejmujemy naszą pracę? �334 Zofia Sokolewicz W biografiach etnologów polskich częste było i je st łączenie badań w Polsce z zainteresowaniami obszarami pozapolskimi, najlepiej pozaeuropejskimi. Nie było i nie ma tak konsekwentnego podziału, jaki obserwujemy na przykładzie Volkskunde i Völkerkunde w krajach niemieckojęzycznych. Wpracach Pani Pro­ fesor łączenie zainteresowań różnymi terenami było szczególnie widoczne. Bada­ nia na terenie Mazowsza, młodzieńcza ciekawość Australii i Oceanii, prace nad etnologią Afryki, poszukiwania terenowe w Mongolii, zainteresowanie kulturą Europy. Co było tego przyczyną? Potrzeba przezwyciężenia uczucia zamknięcia, tak odczuwalnego w PRL? Chęć zdobycia materiałów porównawczych i trakto­ wanie etnologii/antropologii kulturowej jako nauki o kulturze ludzkości? Łączenie badań pozaeuropejskich i polskich wynikało w latach 50. XX wieku nie tylko z tradycji, ale może bardziej z przyjęcia oświeceniowych teorii postę­ pu, ewolucjonizmu i pewnych tez materializmu historycznego, zgodnie z któ­ rymi stan plemienności był pierwszym, wyjściowym w pewnym sensie, stanem ludzkości. Były one dla nas do przyjęcia dzięki tradycji stworzonej przez prace Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego. Współczesne społeczeństwa plemienne miały być dalekim, ale jednak echem, tych czasów, w których czło­ wiek budował to, co pierwsze, to, co stało się fundamentem kultury ludzkości, kultury wszechczasów. Już w latach 60. XX wieku w tym poglądzie utwierdzał nas Claude Lévi-Strauss, który w Myśli nieoswojonej (Lévi-Strauss 1962) wyra­ ził przekonanie, że podstawy dzisiejszej cywilizacji stanowią wynalazki neoli­ tyczne: od koła i równi pochyłej po zakaz kazirodztwa. I, że kolejną zasadniczą zmianę przyniosła dopiero rewolucja naukowa lat 60. i 70. XX wieku. Ten rodzaj myślenia niewątpliwie był i jest obecny w środowisku warszaw­ skim niemal do dziś. Ja jestem nim zdecydowanie naznaczona. Na wspomnia­ nym seminarium Lirtha w LSE w 1958 roku upierałam się, że elementy tego my­ ślenia występowały również u Malinowskiego, na przykład w Zwyczaju i zbrodni w społecznościach dzikich (Malinowski 1980). Nawet pisząc wstęp do Sztuki prymitywnej (Traser 1976), określiłam słowo „prymitywny” jako „podstawowy”, wyjściowy, spierając się o to w prywatnej dyskusji z Jackiem Olędzkim. Kultura była i jest dla mnie kulturą ludzkości. I to stanowi uzasadnienie, by łączyć bada­ nia nad odległymi geograficznie terenami z badaniami nad różnymi przejawami kultury wyróżnianymi na podstawie kryteriów etnicznych, ekonomicznych, re­ ligijnych, społecznych, estetycznych etc., włączając w to kulturę współczesną. Na takie globalne i całościowe widzenie kultury wskazuje też wspomniana tradycja, zarówno romantyczna, zgodnie z którą kultura ludowa miała dla społe­ czeństw europejskich charakter podstawowy, pierwotny, jak i ewolucjonistyczna. Przykładem może być Chata polska Jana Karłowicza (1884), a także pierwsze tomy „Wisły” i „Ludu”. Ale sądzę, że w latach 50. XX wieku na moje myślenie bardziej wpłynęły idee oświecenia i myśl marksistowska. Co nie znaczy, by nieważny był dla mnie na przykład neoewolucjonizm Leslie W hite’a i prace Juliana Stewarda. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 335 Urzeczywistnieniu tych idei sprzyjała reforma uniwersytecka, powstanie hi­ storii kultury materialnej, a także fakt, że Katedra Etnologii na UW nie została po wojnie i po śmierci Stanisława Poniatowskiego reaktywowana, co spowodowało przesunięcie całej problematyki etnograficznej do jednej tylko Katedry, dawnej Katedry Etnografii Polski, którą przemianowano po prostu na Katedrę Etnografii. W przekonaniu profesora Dynowskiego, wiedza o kulturze kontynentów po­ zaeuropejskich stanowiła rodzaj perspektywy, z której mogliśmy spojrzeć na własną kulturę. Ten geograficzny wymiar kultury oddawał jej charakter prze­ strzenny; teorie postępu, ewolucji czy rozwoju wskazywały na wymiar czasu. Przestrzeń świata i czas historii człowieka. Oddzielenie Volkskunde od Völker­ kunde można tłumaczyć historią etnografii/etnologii w różnych krajach. Ale dziś w obu z nich możemy stosować te same teorie i procedury. Antropologia wielo­ stanowiskowa może być stosowana w badaniach różnych kultur. A co ważniej­ sze, dawny podział na społeczeństwa prymitywne, plemienne, rozwijające się i uprzemysłowione, nowoczesne, przestał mieć rację bytu. Wiele prac przygotowała Pani Profesor po to, aby móc lepiej zrozumieć dys­ cyplinę i pomóc je j przetrwać: Etnologia. Wybór tekstów (1969) pod Pani re­ dakcją, uczestnictwo w Historii etnografii polskiej (1973), Wprowadzenie do etnologii (1974), redakcja i autorstwo rozdziałów w Metodach etnologii (1981). Czym je st dzisiaj dla Pani etnologia/antropologia kulturowa? Czy warto zabie­ gać o utrzymanie je j autonomii w zespole nauk zajmujących się kulturą, takich ja k socjologia, kulturoznawstwo, historia kultury, filozofia kultury? Już w 1958 roku w Londynie utwierdziłam się w przekonaniu, że między et­ nografią, tak jak j ą rozumieliśmy w Polsce, a zachodnią antropologią kulturową i społeczną jest jedna różnica: wymaganie stacjonarnych, co najmniej rocznych badań terenowych. Tego przekonania nie zmieniłam do dziś. Nasze badania były krótsze, z wielokrotnymi powrotami. Sami będąc „tubylcami”, nie musieliśmy uczyć się języka, a jedynie pogłębiać jego rozumienie. Byliśmy obyci z kultu­ rą, a dystans między kulturą wsi lub robotniczą a kulturą ludzi wykształconych pozwalał na zauważenie różnic. Nas w terenie też niejednokrotnie porażała „ob­ cość” kultury ludowej, tak jak dziś poraża nas „obcość” różnych grup skinhe­ adów, Gotów, złodziei etc. Nasze obecne badania terenowe stają się bardziej intensywne, połączone z zamieszkiwaniem przez dłuższy okres w miejscu ba­ dań, z uczestnictwem lub wręcz członkostwem w danej grupie. W Polsce takie badania stacjonarne jako pierwsza prowadziła Kazimiera Zawistowicz-Adamska (1958). Obecnie podejmuje je znacznie większa grupa osób. Ten sposób badań, wyróżniający dyscyplinę, przejmują jednak dziś także, przynajmniej niektórzy, przedstawiciele innych nauk o kulturze. Już w latach 60. XX wieku zastosował go Włodzimierz Wincławski w badaniach wsi Ciche, po­ wiat Nowy Targ, oraz wsi podpłockiej, której nazwy nie pamiętam. �336 Zofia Sokolewicz W tradycyjnym systemie klasyfikacji nauk o odrębności danej dyscypliny sta­ nowił jej przedmiot i metoda. Ta ostatnia była bodajże ważniejsza od przedmiotu. Samo słowo „dyscyplina” nasuwa skojarzenia ze ścisłością postępowania, sposo­ bem systematycznie stosowanym. W dzisiejszej nauce następuje szybka wymia­ na informacji, umożliwiająca porównanie rezultatów badań. I to, co efektywne, jest przejmowane. Na konferencji EASA w Poznaniu w 2009 roku pewien młody socjolog z Gdańska domagał się od antropologów ścisłego określenia, czym an­ tropologia różni się od socjologii. Jego zdaniem, niczym. Wymienił tu szereg nazwisk antropologów, których uznał za socjologów. Był tam między innymi i Erving Goffman i Victor Turner. Zadziwiłam się. Dla mnie wszyscy wymienie­ ni, a zwłaszcza ci dwaj, byli niewątpliwie antropologami, których teorie wpły­ nęły na myślenie przedstawicieli różnych nauk humanistycznych, nie tylko so­ cjologii. Wystarczy wykazać pisma, w których w Polsce drukowano ich ważne, tłumaczone na język polski, teksty, między innymi czasopismo „Teksty Drugie”. Pamiętam Victora Turnera jako zdolnego ucznia Maxa Gluckmana, pamiętam też jego pierwszą, w ażną książkę, Schism and Continuity in an African Society... (Turner 1957). Rozwinął w swoich interpretacjach kultury ludu Ndembu Gluckm anowską teorię konfliktu, posługując się analizą przypadku {case). Wiele razy powoływałam się na nią w swoich wykładach. A tu - Victor Turner socjolog! Może jednak stoimy wobec przeklasyfikowania nauk i ich pól badawczych? Etnografia i antropologia to nauki XIX wieku. Dziś stawiamy trochę inne pytania badawcze. Nie wątpimy, że człowiek jako gatunek jest jeden, i że kultura jest jedna, w nieskończonej liczbie wariantów. Ta kwestia była ważna dla Malinow­ skiego, który walczył o uznanie równości wszystkich kultur, ale chyba - mam nadzieję - nie spędza nam dziś snu z oczu. W 1964 roku w Paryżu uczestniczyłam w dyskusji na ten temat. Zorgani­ zował j ą Robert Gessain (badacz Eskimosów). Oprócz niego w panelu zasiedli Pierre Alexandre, Eric de Dampiére, Michel Izard i Georges Balandier (socjolog, afrykanista). Izard badał w Plozevet w Bretanii system pokrewieństwa. Pytanie brzmiało: czy badając współczesny system społeczny w kraju cywilizacji zachod­ niej czuje się socjologiem czy antropologiem? A jak się podpisuje? Odpowiedział krótko: nie podpisuję się. Robię to, co do mnie należy. Zapamiętałam tę odpowiedź. Do pewnego momentu można było wyróżniać antropologię jako naukę o społeczeństwach plemiennych. Od czasu jednak badań Jeremy’ego Boissevaina, Paula Stirlinga, Laurence’a Wylie’go i wielu innych, a także zainteresowania socjologów krajami rozwijającymi się, jest to raczej nie­ możliwe. Podobnie rzecz ma się z etnografią, która wkroczyła w badania kultury współczesnej, niekoniecznie archaicznej, i nie ludowej. Czy Pierre Bourdieu był bardziej antropologiem czy socjologiem? A Ernest Gellner? A wielu, wielu innych? Zaklasyfikowanie nauki jest ważne ze względu na interesy reprezentującej j ą grupy ludzi. Od tego zależy jej miejsce w systemie instytucji naukowych, a za tym budżet etc., nie mówiąc o prestiżu. Dlatego jeszcze długo będziemy się spie­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 337 rać i walczyć o swoją niezależność. Chyba że zmieni się system badań nauko­ wych, co nie jest niemożliwe. Etnologia w pracach Pani Profesor je st nauką o zakresie i charakterze świa­ towym. To w Etnologii. Wyborze tekstów (1969) przez Panią zredagowanym po raz pierwszy zetknąłem się z nazwiskami niektórych etnologów/antropologów z zagranicy dotąd mi nieznanych - na studiach historii kultury materialnej nie mieliśmy przecież wykładów z historii etnologii czy omówień kierunków w świa­ towej antropologii współczesnej. To Pani przetłumaczyła i poprzedziła wprowa­ dzeniem pracę Kaja Birket-Smitha, Ścieżki kultury (1974). To Katedra Etnologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez Panią Profesor, jako pierwsza w roku 1985 uzupełniła swą nazwę i stała się Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej. Jaka jest, zdaniem Pani Profesor, relacja między polską etnologią narodową a światową antropologią społeczno-kulturową? Czy etnologia polska „od zawsze ” była antropologią, czy też stała się nią z momentem uzyskania moż­ liwości stosowania tej nazwy i powinna spełnić określone warunki, aby na tę nazwę zasłużyć? Nie sądzę, by polska etnografia zawsze była tożsama z antropologią. Roman­ tyzm XIX-wieczny uczynił z niej klasyczną Volkskunde, naukę o kulturze lu­ dowej, zgodnie z Herderowską koncepcją kultury Volku. Ale już w końcu XIX wieku, wraz z wpływem ewolucjonizmu, niektórzy badacze, jak Jan Karłowicz, a potem Ludwik Krzywicki (pod wpływem Marksa i Engelsa) zaczynają m y­ śleć „antropologicznie”, to znaczy o kulturze ludzkości. Wspomniałam już Chatę polską Karłowicza i liczne tłumaczenia prac badaczy zachodnich, którzy przed­ miotem swego badania uczynili Świat i Człowieka. To Edward B. Tylor i Lewis H. Morgan zaszczepiali w nas myślenie antropologiczne, a ugruntował je w nas powrót do oświecenia, odrzucanego wcześniej przez romantyzm. Jego elementy widać wyraźnie u Eugeniusza Frankowskiego, a potem, po wojnie, w wykładach Witolda Dynowskiego. Ale tak naprawdę etnografia polska zaczęła stawać się antropologią dopiero po odrzuceniu wzoru ustalonego przez Moszyńskiego i Dobrowolskiego. Stało się to jasne w czasie „rewolucji” strukturalnej. Jej efektem było nie to, że wszy­ scy stali się strukturalistami, bo nie stali się nimi, ale to, że zburzono myślenie o kulturze jako zbiorze artefaktów, o zmianie jako następstwie zdarzeń, o rzeczy­ wistości, którą można niejako sfotografować z dystansu, o uprzywilejowanej po­ zycji badacza. W ielką rolę w tworzeniu tej nowej świadomości badaczy odegrały monografie terenowe: Kurpie. Puszcza Zielona (Kutrzeba-Pojnarowa, red., 1962­ -1965) i Stare i nowe Siołkowice (Gładysz, red., 1963-1966). Każdy, lub prawie każdy, kto prowadził stacjonarne badania terenowe i odkrywał, w miarę swego pobytu na wsi, jej tajemnice, niezrozumiałe zachowania, stanowił podatny grunt dla przyszłego myślenia antropologicznego. Dlaczego? Dlatego, że nowo odkry­ �338 Zofia Sokolewicz tych faktów nie można było wyjaśnić starymi teoriami. Niektórzy z nas wracali do Malinowskiego, którego Dzieła zaczęły się ukazywać w latach 70. XX wieku, inni szukali inspiracji w „Current Anthropology” (od 1965 r.). Pojedyncze eg­ zemplarze prac Clifforda Geertza lub Jamesa Clifforda cenione były na wagę zło­ ta. Pamiętam, jak chyba pierwszy egzemplarz Clifforda The Predicament o f Cul­ ture... (Clifford 1988) przywiozła w 1988 roku z U SA A nka Kunczyńska-Iracka (a drugi, rok później, Zbigniew Benedyktowicz) i był on systematycznie dysku­ towany na jej seminarium. Do tego należy dodać rolę pisma „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, w którym drukowano liczne tłumaczenia tych tekstów zachod­ nich, które powodowały ferment, stawiały inne pytania. Bo w nauce w gruncie rzeczy chodzi bardziej o postawienie pytania niż o uzyskanie odpowiedzi. Myślę, że od tego czasu, od połowy lat 80. XX wieku, staliśmy się antropologiąjako całe środowisko. Ale staliśmy się antropologią, bo byliśmy na to przygotowani dzięki tak dziś krytykowanym Wielkim Narracjom, które ogarniały całą ludzkość, dzię­ ki oświeceniu, Marksowi, Krzywickiemu, Tylorowi, Morganowi i wielu, wielu innym. To nam pozwoliło na definiowanie przedmiotu badań antropologii jako kultury całej ludzkości. A także dzięki naszym wieloletnim badaniom terenowym i już wspomnianej niemożności ogarnięcia uzyskiwanych informacji aparatem pojęciowym starych teorii. Dla mnie było to powtórzenie sytuacji z XIX wieku, gdy świadectwa kupców, żeglarzy, misjonarzy o ludach kontynentów pozaeuro­ pejskich w pewnym sensie rozsadziły istniejące o nich stereotypy i przyczyniły się do powstania ewolucjonistycznej antropologii, antropologii Tylora, Morgana, Adolfa Bastiana, Edwarda Westermarcka, a potem Franza Boasa. Ten boom in­ formacyjny powtórzył się pod koniec XX wieku i, między innymi, spowodował powstanie polskiej antropologii. Jednym z kierunków zainteresowań Pani Profesor była i je st historia etnolo­ gii polskiej. Przed ponad półwieczem opublikowała Pani w „Ludzie” artykuł na temat wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny (Szyfelbejn 1955), znaczny był Pani udział w przygotowaniu Historii etnografii polskiej, liczne były artykuły omawiające działalność nauko­ wą wybitnych polskich etnologów. Czy historia ta ma znaczenie dla teraźniejszej etnologii polskiej? W jaki sposób powinniśmy z niej korzystać? Co do tego, że przeszłość, a więc i historia ma znaczenie dla teraźniejszości, wszyscy się zgadzają. Trudniejsza znacznie jest odpowiedź, w jaki sposób z niej korzystać. W odpowiedzi na poprzednie pytania zawarłam wiele uwag na ten temat. Je­ stem nadal przekonana, że to nie tylko aktualne, indywidualne wybory zdecydo­ wały o przesunięciu naszych zainteresowań w kierunku antropologii, ale także nasze znacznie wcześniejsze decyzje określające kierunek badań, źródła inspira­ cji etc., chociażby nasze zainteresowanie oświeceniem. Historia nauki, historia �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 339 etnografii, to nie tyle spis dat urodzin i działalności wielkich i małych zbieraczy folkloru, wydania ich książek, zjazdów i konferencji, manifestów etc., co zbiór pytań, które sobie stawiali i ich zmienność. To historia myślenia o kulturze, hi­ storia języka, w którym j ą opisywano i wszelkich wydarzeń, które ludzi pobu­ dzały do podejmowania wysiłków w kierunku jej zrozumienia. W opisie historii sztuki tak zwanej plemiennej ważne jest dla mnie przytaczane przez znakomi­ tego badacza sztuki afrykańskiej, Williama Fagga, powiedzenie jednego z jego rozmówców, wyrażające zdziwienie, że biali ludzie zbierają „martwe przedmio­ ty”. Tak określano maski, które poza rytuałem były „martwe” i poniewierały się w różnych miejscach. Ale ważny jest też dla historii naszej myśli „Manifest sur­ realizmu” André Bretona, który wyrażał zainteresowanie artystów, w tym tak wielkich, jak Pablo Picasso, sztuką pozaeuropejską, sztuką prymitywną. Sądzę, że nie jest dobrze, gdy historię etnografii traktujemy tout court. Trzeba j ą wiązać z wydarzeniami i nurtami świata całej nauki, całej cywilizacji. Inaczej patrzy się na nią z pewnego dystansu, co już jest moim przywilejem i mego szanownego rozmówcy, profesora Zbigniewa Jasiewicza, a inaczej z per­ spektywy osoby, która sądzi, że coś zmienia, coś tworzy tu i teraz, niezależnie (?!) od swoich poprzedników. Mogę tak pisać, bo sama znam to uczucie, i czasy, kiedy wydawało mi się, że nie ciąży na mnie brzemię historii, nie są aż tak bar­ dzo odległe. Moje wczesne niedocenienie historii łagodnie korygowała profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa, autorka najbardziej syntetycznego i najlepszego po dziś dzień ujęcia historii etnografii i etnologii w Polsce. Jej zaprzyjaźnienie się z historią widoczne jest w jej odpowiedzi na ankietę profesora Jasiewicza, dru­ kowanej w „Ludzie”, już pośmiertnie, w 1995 roku (Kutrzeba-Pojnarowa 1995). Dlatego dziś, z dystansu, jestem w stanie docenić wpływ „rewolucji struktu­ ralnej” na nasze stawanie się antropologią, podczas gdy w momencie jej dziania się doceniałam tylko znaczenie postawienia nowych pytań. Po prostu, pewne rze­ czy widzi się lepiej z perspektywy czasu. I to jest zapewne źródło różnicy będącej u podstaw mego zainteresowania historią nauki. W Historii etnografii polskiej i szeregu artykułów na ten temat interesowała mnie przede wszystkim zmienność pytań stawianych sobie przez różnych badaczy. To, o czym piszę dzisiaj, często w konwencji wspomnieniowej, jest próbą uświadomienia sobie, a może i innym, tego, jak indywidualne działania i wybory składają się na łańcuch przyczynowo­ -skutkowy wydarzeń, zwanych historią nauki. Nie znalazłem w opublikowanym pisarstwie Pani Profesor zbyt wielu śladów udziału w polemikach naukowych. Recenzje umieszczane w czasopismach do­ tyczą głównie prac zagranicznych. Wiem natomiast, ja k uważnie przyjmowane były krytyczne uwagi Pani wypowiadane przy różnych okazjach i umieszczane w recenzjach prac doktorskich i habilitacyjnych oraz w opiniach towarzyszących procedurom profesorskim. Spełniały ważną rolę w utrzymaniu odpowiedniego poziomu intelektualnego etnologii. Również prace Pani Profesor były poddawa­ �340 Zofia Sokolewicz ne krytycznej ocenie, choćby przez profesora Józefa Chaiasińskiego. Jaki jest stosunek Pani Profesor do krytyki naukowej? Jakiej krytyki naukowej potrzebuje etnologia i szerzej cala nauka? Rzeczywiście, nie wchodziłam w polemiki naukowe. Krytyczny stosunek do dorobku naukowego przyszłych doktorów, docentów i profesorów należał po prostu do moich obowiązków. I starałam się uwzględniać w tej krytyce pozycję teoretyczną zajmowaną przez autora. Na pewno nie przeprowadzałam jej z mo­ ich własnych pozycji. Oczekiwałam, że autor-badacz będzie konsekwentnie re­ alizował swoje założenia i cele. Co do krytyki Józefa Chaiasińskiego dotyczącej mojej interpretacji teorii Radcliffe-Browna, to pozostałam przy swoim zdaniu. Biorąc pod uwagę cykl w y­ dawniczy i długie czekanie na ewentualną odpowiedź, uznałam za bezprzedmio­ towe wchodzenie w dyskusję. Przy jej końcu zapewne nikt by nie pamiętał, co było jej początkiem. Ale uraziło mnie, że nie zechciał zauważyć nowych akcen­ tów w tym podręczniku ( Wprowadzenie do etnologii) wyrażających się między innymi w doborze ilustracji i łączeniu problematyki społeczeństw plemiennych i chłopskich. Edwardowi Pietraszkowi odpowiedziałam na łamach „Etnografii Polskiej”, że nie ma racji. Różnice między nami wynikały niewątpliwie z przyję­ cia innej perspektywy - stąd jego niezrozumienie kwestii antropogenezy. Mogę złośliwie dodać, że gdy przyjęła j ą w swoim podręczniku Ewa Nowicka, to żad­ nemu z socjologów to nie przeszkadzało. Uwagi Ryszarda Dyoniziaka dotyczące teorii znanego niegdyś językoznawcy, Maxa Mullera, mogłam traktować jedynie jako dowód jego niedokształcenia - po co więc miałabym mu odpowiadać? Parę razy przymierzałam się do poprawionej wersji mego podręcznika, ale jego kon­ cepcja, w miarę upływu czasu, okazała się przestarzała, więc nie było sensu go poprawiać. Natomiast bardzo brałam sobie do serca krytykę ze strony profesora Dynowskiego i profesor Kutrzeby-Pojnarowej, a także uwagi studentów, które uwzględ­ niałam w treści moich wykładów. Słuchałam ich uważnie. Cenne były zwłaszcza dyskusje w trakcie tak zwanej rewolucji strukturalnej. Krytykę wyobrażałam sobie jako dyskusję zmierzającą do możliwie najbar­ dziej klarownego przedstawienia badanego problemu i sposobów jego rozwiąza­ nia. Dlatego jest ona skuteczna, gdy odbywa się „na gorąco”, wtedy, gdy autor pracuje nad nim. Cenię sobie bardzo międzynarodową krytykę w czasopismach, jak „Anthropology Today”, „Current Anthropology”, „Journal o f the Royal A n­ thropological Institute”, „Social Anthropology” (organ EASA) - publikują one artykuły recenzyjne szybko, zanim praca się zestarzeje. Brak krytyki naukowej w okresie PRL był, sądzę, spowodowany także obawą, że zostanie źle zrozumia­ na i zaszkodzi kolegom, zwłaszcza młodym. Dlatego powinna odbywać się na forum wewnętrznym. To były skomplikowane sprawy, nieraz mające polityczne konsekwencje. Już pod koniec PRL, we wczesnych latach 80. XX wieku, w gro­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 341 nie archeologów odbyła się gorąca dyskusja w IHKM PAN nad wypowiedzią Lecha Leciejewicza o pracach Witolda Hensla nad etnogenezą Słowian! I chy­ ba został on zawieszony w prawach pracownika Instytutu. Jego krytyka miała rzutować na historyczne uzasadnienie naszego prawa do obecnych granic i była niezgodna z racją stanu. Jej część była publikowana w „Ludzie”, a ja pamiętam ponure posiedzenie Rady Naukowej IHKM, na którym Leciejewicz próbował się bronić. Tak więc krytyka bywała politycznie niebezpieczna. I pewnie to do­ świadczenie ilustruje przyczyny jej niedoceniania. Bo tak naprawdę konieczne są obydwa rodzaje krytyki - ta w mniejszych, wewnętrznych gronach i ta obejmu­ jąca szersze środowiska. Ale sama już nie wypowiadam się krytycznie na łamach czasopism, prasy, bo boję się, że może nie zdążę otrzymać odpowiedzi. Dlatego staram się rozwijać krytykę na seminarium magisterskim i w nieformalnych kon­ taktach z moimi młodszymi kolegami. W roku 1991 została Pani Profesor powołana na stanowisko dyrektora Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Już poprzednio jednak zwróciła Pani uwagę, kierując „resortowym ’’programem naukowym „Podstawy kultury europej­ skiej”, na nowe pole badawcze - integrującą się Europę. Z tych zainteresowań wy­ rosło kilkanaście artykułów na temat subsydiamości, suwerenności, obywatelstwa, ale również polityki kulturalnej Unii Europejskiej i Rady Europy. Czy etnolog/antropolog kulturowy zajmujący się takimi zagadnieniami nie staje się politologiem, kulturoznawcą czy nawet politykiem? Gdzie znajdują się granice poszczególnych dyscyplin ijaka jest granica między nauką a polityką? Moja droga do Europy prowadziła przez Uniwersytet Otwarty, Bałkany i pro­ blem resortowy „Podstawy kultury europejskiej”. W 1974 roku okazało się osta­ tecznie, że nabyta w stepie mongolskim alergia uniemożliwia mi wyjazdy do Mongolii. Była po prostu niebezpieczna. I wtedy, szukając nowego pola działa­ nia, napotkałam na swej drodze Uniwersytet Otwarty. Zaczęło się anegdotycznie. Dwie studentki psychologii chciały studiować równolegle etnografię. Kierownik Biura Spraw Studenckich odmówił, pisząc na ich podaniach, że psychologia nie ma nic wspólnego z etnografią. Ogarnęła mnie wściekłość. Uzbrojona w tom Völker­ psychologie Wilhelma M. Wundta (1904), udałam się do Rektora i wykrzyczałam ze złością, że chciałabym, aby ten cholerny Uniwersytet stał się Uniwersytetem Otwartym, a tu muszę respektować decyzje niedouczonych urzędników. Rektor zniósł m oją wściekłość spokojnie i powiedział: daję pani dwa tygodnie czasu na opracowanie koncepcji Uniwersytetu Otwartego. Był rok 1976! Powstało wtedy grono zapaleńców: Anna Przecławska, dziekan Wydziału Pedagogiki, Andrzej Ka­ jetan Wróblewski, fizyk teoretyk, późniejszy nasz rektor, Hanna Dobrowolska, bio­ log i ja. Żadne z nas nie miało pojęcia, co to jest Uniwersytet Otwarty. Taki Uniwersytet powołała w Londynie w 1969 roku królowa brytyjska na wniosek Harolda Wilsona, przywódcy Labour Party. Działa od 1970 roku, przyj­ �342 Zofia Sokolewicz mując dorocznie około 100 tysięcy studentów i zaliczając się do pierwszej setki uni­ wersytetów światowych. Ale o tym dowiadywaliśmy się stopniowo. W końcu lat 70. XX wieku nie było jeszcze ożywionej wymiany informacji naukowej. Z praw­ dziwym Uniwersytetem Otwartym zetknęłam się w 1988 roku w Cambridge, gdzie konkurował on z czcigodnymi college’ami Uniwersytetu w Cambridge. Stan wojenny przerwał nasze prace. Sama idea była długo przedmiotem gry politycz­ nej, a także niezrozumienia, o co chodzi. A chodzi o to, by każdy, kto wyrazi taką chęć, mógł studiować na Uniwersyte­ cie, stosownie do swoich możliwości czasowych, obciążenia pracą, oddalenia od siedzib uniwersytetu. Oznaczało to stworzenie: 1. programów, które można było elastycznie studiować, kawałek po kawałku, nawet przez wiele lat; 2. przygoto­ wanie zestawu materiałów dydaktycznych, multimedialnych, które tworząc tak zwany Kit, można by dostarczać nawet tym studentom, którzy znajdowali się na przykład na statku rybackim, gdzieś pod kołem podbiegunowym; 3. zorganizo­ wanie grupy tutorów, którzy telefonicznie utrzymywaliby kontakt ze studentem, sprawdzali nadsyłane przez niego prace kontrolne etc. To było, nawet w bogatej Wielkiej Brytanii, gigantyczne przedsięwzięcie, znacznie większe od rozwiniętych tam przy wszystkich uniwersytetach Extra­ -Mural Studies, w których zresztą czynnie uczestniczyli antropologowie z Ro­ yal Anthropological Institute. Ale się udało, podobnie zresztąjak, nieco później, Hiszpanom i Holendrom. O tym dowiedzieliśmy się jednak dopiero w drugiej połowie lat 80. XX wieku. W 1985 roku generał Wojciech Jaruzelski zagrał populistyczną kartą i - po artykule Piotra Sarzyńskiego w „Polityce” - zdecydował się pozwolić Uniwer­ sytetowi Warszawskiemu na otwarcie Uniwersytetu Otwartego. Musieliśmy jed ­ nak zacząć skromniej. Powstało wtedy na Wydziale Historycznym UW Studium Kształcenia Otwartego, którym kierowałam do 1996 roku. Potem przekształco­ no je w Centrum Multimedialnej Edukacji, przerywając tworzącą się tradycję, by wreszcie, z inicjatywy młodej entuzjastki z Wydziału Pedagogiki, Kasi Lubryczyńskiej, wrócić do pierwotnej idei. Tym nowym wysiłkom przyglądam się z dystansu - z braku sił, ale z w ielką radością. Piszę o tym dlatego, bo była to dla mnie droga do edukacji europejskiej. Za­ wsze przywiązywałam w ielką wagę do edukacji, widząc w niej zarówno klucz do dobrobytu narodu, jak i drogę do samorealizacji jednostki. Nie bez powodu, u progu dorosłego życia chciałam po prostu zostać nauczycielką. Dlatego przy­ wiązywałam taką wagę do dydaktyki w etnografii, szukając nowych sposobów nie tylko nauczania, ale i wspólnego uczenia się - czemu miały służyć wymy­ ślone przeze mnie, i wspaniale realizowane przez moich kolegów, „laboratoria etnograficzne”, to znaczy czterosemestralne zajęcia, których celem było przejście przez studenta drogi od postawienia pytania, przez badania w terenie, do końco­ wego raportu z uzyskanych rezultatów. Zastąpiły one w Warszawie ćwiczenia przypisane różnym przedmiotom, co nie dawało możliwości scalenia wiedzy. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 343 Niewątpliwie przez całe życie, niezależnie od sytuacji politycznej, uważałam, że jestem zobowiązana do jak najlepszego wykonywania moich obowiązków, to jest kształcenia ludzi o otwartych umysłach. I to sprawiało mi i nadal sprawia wielką radość. Ale pytanie dotyczyło Europy. Otóż, gdy musiałam zrezygnować z badań w Mongolii, zaczęłam, równolegle z pracą nad Uniwersytetem Otwar­ tym i edukacją europejską, zastanawiać się nad możliwością współpracy z kraja­ mi słowiańskimi: Jugosławią i Bułgarią. Było to dla mnie fascynujące spotkanie z różnymi nacjonalizmami: serbskim, macedońskim i bułgarskim. Nie pisałam o tym, by nie sprawiać przykrości moim kolegom z tamtych krajów. Byli tak mocno zaangażowani w badanie odrębności swoich kultur. Swoją „bułgarskość” wysysali z mlekiem matki, tak jak my „polskość”. Nie zapomnę słów bułgarskiej muzykolożki, wypowiedzianych w pociągu z Macedonii do Sofii, po konferen­ cji naukowej: „To zabawne uczestniczyć w konferencji prowadzonej w gwarze”. Gwarą był dla niej macedoński. To był żywy obraz Herderowskiej koncepcji kultury Volku i było to potwierdzenie, że proces tworzenia narodów nie skoń­ czył się, że wciąż trwa. Prace etnografów krajów słowiańskich nad etnografią Słowiańszczyzny prowadzone pod przewodnictwem Juliana W. Bromleja, dy­ rektora Instytutu Etnografii im. Mikłucho-Makłaja w Moskwie, zawaliły się, gdy Bułgarzy, nie godząc się na uznanie Macedonii, opublikowali sami odrębny tom Bułgarzy. I wystąpili z redakcji, gdy w Ogólnosłowiańskim Atlasie Językowym uznano język macedoński za odrębny język, a nie tylko gwarę języka bułgarskie­ go. Etnografowie bułgarscy, serbscy i macedońscy podchodzili do tych spraw z wielkimi emocjami. Dla badacza z zewnątrz było to fascynujące. I to utorowało m oją drogę do Europy. W połowie lat 80. XX wieku Katedra Etnografii potrzebowała gwałtownie pieniędzy. Nasze grupy laboratoryjne były kosztowne ze względu na wyjazdy. Nie było też funduszy na badania. Problem węzłowy „Polska kultura narodowa, jej tendencje i percepcja”, w którego pracach uczestniczyliśmy od początku, to jest od 1975 roku, zmieniał nieco profil, nie było też pewności, że zostanie za­ twierdzone jego przedłużenie na następne pięć lat. Wymyśliliśmy więc temat „Podstawy kultury europejskiej” jako problem re­ sortowy, skupiający nauki humanistyczne i społeczne. Złożyliśmy też propozycję współpracy innym uniwersytetom: Jagiellońskiemu, Poznańskiemu, Łódzkiemu, Toruńskiemu, Wrocławskiemu. Projekt został odrzucony. Zaprzyjaźniony urzęd­ nik powiedział mi, że stało się tak na skutek opinii generała Zenona Kiszczaka. Miał on powiedzieć (a może i napisać?), że zespół koordynacyjny nie gwarantuje lojalności politycznej. W zespole inicjatorów byli Aleksander Gieysztor, Henryk Samsonowicz, Juliusz Bardach, Jerzy Gąssowski, Jerzy Okulicz-Kozaryn, Jerzy Axer i ja. Ale w 1986 roku odbyło się w Budapeszcie Forum Europejskie poświęcone kulturze, zorganizowane przez ówczesne EWG. Generał Jaruzelski postanowił poprawić swój wizerunek. Po powrocie naszej delegacji, w połowie 1986 roku, �344 Zofia Sokolewicz dostałam wiadomość z Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego, że mamy natych­ miast uruchomić problem! Dostał sygnaturę III/33. Nasz zespół wzbogacił się o znakomite nazwiska: Anna Czekanowska-Kuklińska, Krzysztof Kwaśniewski, Jan Jerschina, Stefan Amsterdamski, Stanisław Sierpowski, Sławomir Kalembka, każda z tych osób z zespołem. Odbył się szereg międzynarodowych konferencji i, najważniejsze, próbowaliśmy ująć całościowo kulturę europejską, skupialiśmy badaczy zainteresowanych tym problemem. To wtedy doszłam do przekonania, że naszym, to jest antropologów, zadaniem jest zająć się tymi mechanizmami i instytucjami, które gwarantowały wymianę myśli i idei w całej Europie. Nazwałam je umownie „infrastrukturą kultury”. Były to między innymi szlaki i centra handlowe, szlaki pielgrzymkowe i ośrodki kultu, uniwersytety i struktury edukacyjne, wszystkie z nich charakteryzowały się długim trwaniem (w rozumieniu Ferdynanda Braudela) i trwały mimo wojen, zmian dynastycznych, kryzysów gospodarczych, a zniszczone klęskami żywio­ łowymi potrafiły się odrodzić. W 1990 roku skończyło się finansowanie problemu. Zespół koordynacyjny z UW postanowił więc wystąpić z wnioskiem o utworzenie Centrum Europej­ skiego, jednostki międzywydziałowej, o celach badawczych i dydaktycznych. Wniosek Wydziału Historycznego spotkał się wtedy z podobną inicjatywą Wy­ działów Prawa i Ekonomii, które były zainteresowane EWG. Nie były więc to identyczne wnioski i na posiedzeniu Senatu UW musiałam stoczyć trudnąbatalię o uwzględnienie kultury w projekcie Centrum. Prawnicy - podobno humaniści - nie byli o tym przekonani! Wspierał mnie prof. Andrzej Zawiślak, późniejszy minister przemysłu i handlu w solidarnościowym rządzie. Udało się! Byłam wicedyrektorem, dyrektorem, członkiem i przewodniczącą Rady N a­ ukowej Centrum. Dostaliśmy siedzibę po Wyższej Szkole Milicji (której rek­ torem był naczelny „Nowych Dróg”, Walery Namiotkiewicz), meble po hotelu partyjnym, które sami przemalowaliśmy na czarno, by ukryć ich zużycie, za­ pewnienia z Komisji EWG, że dostaniemy jakieś ich wydawnictwa do biblioteki. Skrzyknęliśmy zainteresowanych i rozpoczęliśmy rekrutację. W roku 1997 wycofałam się z pracy administracyjno-organizacyjnej w Cen­ trum ze względu na chorobę mojej Matki. Ale jestem z nim do dziś emocjonalnie związana i podejmuję merytorycznie istotne wysiłki, by ugruntowywać tam zna­ czenie antropologii. Ojej miejsce trzeba zawsze walczyć. Pozycja prawa i eko­ nomii jest jasna, politolodzy w obecnym klimacie dyskusji politycznych są „na fali”, mimo ewidentnego braku warsztatu. Socjologia jest uznawana, choć nie zawsze uważana za konieczność, o antropologię wciąż należy walczyć. A prze­ cież od drugiej połowy lat 80. XX wieku antropologowie prowadzili już znaczą­ ce badania integracji europejskiej i - szerzej - kultury europejskiej. Nazwiska Jerem y’ego Boissevaina, Erica R. Wolfa, Marca Abélèsa, Irene Bellier, Maryon McDonald, Michaela Herzfelda, Michaela Jacksona i wielu innych były już do­ brze znane, działała ECSA - European Community Studies Association, działa­ �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 345 ło Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA, od 1989 r.). Badania procesu integracji europejskiej były prawdziwym wyzwaniem dla antro­ pologów. Przeniesienie przez Boissevaina w 1958 roku zasady intensywnej pracy terenowej na Maltę to był dopiero początek. Takie badania ujawniały mechani­ zmy tworzenia norm więziotwórczych i ich instytucjonalizację, system sankcji społecznych, sposoby realizacji wartości, i to, co Malinowski nazywał „imponderabiliami” życia codziennego. Były prowadzone w duchu idei Malinowskiego i Firtha. Tymczasem następowało przesunięcie pola badań antropologicznych w kierunku mechanizmów tworzenia kultury, powstawania różnic jednostko­ wych i grupowych i ich interpretacji, ich instytucjonalizacji, nadawania znaczeń i symbolizacji, komunikowania się i samorealizacji jednostki, zgodnie lub prze­ ciw przyjętemu kanonowi wartości. Wzorem i inspiracją stawały się książki Mary Douglas, Benedicta Andersona, Clifforda Geertza, Jamesa Clifforda, a indywidu­ alne drogi wypracowywali sobie Michael Herzfeld, Michael Jackson, Kirsten Hastrup, Pnina Werbner. Kultura w ich ujęciu nie opierała się na ramach stwo­ rzonych przez strukturę społeczną (choćby to miał być system pokrewieństwa, tak jak postulował Malinowski), ale dzięki systemowi znaczeń tworzyła wspól­ noty komunikowania się. Tego typu badania, prowadzone w Europie, nastręczały szczególnie dużo trudności metodologicznych, stanowiły prawdziwe wyzwanie. Projekt badania infrastruktury kultury, który opracowałam dla problemu „Podsta­ wy kultury europejskiej”, został wykorzystany przeze mnie do wykładu „Antro­ pologia Nowej Europy”. Nie miałam wątpliwości, że znacznie różni się pom y­ słem od ujęć socjologicznych czy politologicznych. Zadawałam sobie pytanie, czy nie jest to przypadkiem bardziej historia kultury niż antropologia. I doszłam do wniosku, że nie. Tym, co różni mój wykład od wykładu z historii kultury, jest przede wszystkim punkt wyjścia. To pytanie, co dziś łączy kulturę europejską i co zdecydowało o jej obecnym kształcie. Zdecydowały o tym ogarniające co­ raz szersze połacie Europy mechanizmy wymiany idei, mobilność ludzi, różna w różnych epokach, ale zawsze znaczna, sieci miejskie, handlowe, kulturowe, edukacyjne, style artystyczne i estetyczne, filozofia. Badając wynalazki specy­ ficznie europejskie, jak miasta powstałe po XI wieku, uniwersytety, prawa czło­ wieka, instytucje demokratyczne i obywatelskie, antropolog stawia inne pytania niż politolog lub socjolog. Antropolog przecież wychodzi w badaniu od tego, co tw orzą i jak to przeżywają zwykli ludzie w swoich wspólnotach rodzinnych, lokalnych, religijnych, etnicznych etc. Antropolog korzysta z doświadczeń po­ przedniej generacji, skupionej na całościowych (monograficznych?) badaniach małych społeczności, by dopiero potem, wzorem Geertza, sytuować je wobec wspólnot o ponadlokalnym czy wręcz globalnym charakterze. Mało mnie m artwią granice między naukami, czemu już dałam wyraz w tym tekście. Kulturoznawcy, jak do tej pory, bardziej zajm ują się kulturą tworzoną dzięki mediom, kulturą popularną - taka jest w końcu geneza kulturoznawstwa, że zajęli pole popkultury. Podobnie do antropologów zajm ują się treściami kul­ �346 Zofia Sokolewicz tury, ale ich podstawowym źródłem jest tekst pisany, śpiewany etc. Niektórzy z antropologów kontynuują trend z lat 70. XX wieku, posługując się także kate­ gorią tekstu kultury. Zyskała ona wielkie poparcie w Writing Culture... i semina­ rium w Santa Fe (w 1984 r.). Ja sama wiążę antropologię z kategorią działania, sprawstwa. W moim rozumieniu to między innymi dzieli nas od kulturoznawców. A gdy dochodzi do wymiany idei, pomysłów, kategorii, nawet metod, to chyba nic złego się nie dzieje. To normalny proces w nauce. Trudniej mi odpowiedzieć na pytanie o związek nauki z polityką. Z czasów PRL wyniosłam wręcz alergię na przypisywanie jakimkolwiek twierdzeniom znaczenia politycznego. W tamtych czasach wszystko było polityką. Wykluczona była neutralność, obiektywizm. A o tym marzyłam. Tymczasem właśnie w antro­ pologii zachodniej utrwaliło się przekonanie, że nasza działalność badawcza ma charakter polityczny. Już w latach 70. XX wieku zetknęłam się ze szwajcarskimi i francuskimi antropologami, którzy twierdzili, że na przykład w Ameryce Połu­ dniowej niebezpiecznie jest być antropologiem, że wielu z nich ginie z powodu oskarżeń o działania na korzyść Indian i latynoskich rolników, uświadamiania im ich praw i informowania o prawnych drogach dochodzenia do sprawiedliwo­ ści. Jean Copans przywiózł w 1978 roku do Warszawy książkę Anthropologie et impérialisme (Copans, dir., 1975), z wypowiedzią samego M aurice’a Godeliera na temat kolonializmu. Sytuacja Indian w Ameryce Południowej była mi zna­ na, wiedziałam, że praktycznie wszędzie ludność rdzenna była źle traktowana, a w mateczniku demokracji, w USA, Indianie pełne prawa obywatelskie uzyskali dopiero w toku reform integracyjnych w 1964 roku. O Indianach Ameryki Łaciń­ skiej pisał Zbigniew Marcin Kowalewski, jeden z „młodych gniewnych” lat 60. XX wieku z Łodzi. Ale mimo tej wiedzy, znużona jej upolitycznieniem w PRL, w duchu dążyłam do neutralności nauki. I po 1989 roku stanęłam twarzą w twarz z moimi młodymi kolegami, między innymi z „(op.cit.,)”, którzy wiedzę i naukę łączyli z władzą (Michel Foucault), którzy, jak Teun A. van Dijk, tworzyli teorie ujawniające manipulacje językowe w komunikacji, umożliwiające podporządko­ wanie sobie ludzi. Po lekturze Victora Klemperera (1983) nie było to właściwie nic nowego. Ale mimo to nie mogę się pogodzić z istnieniem tak ścisłej zależ­ ności między wiedzą, nauką i władzą. Zostałam wychowana na wzorze „czystej” nauki, zostałam tym naznaczona. I zbyt często spotykałam się z nadużywaniem nauki przez władzę, by do końca nie bronić tej, nawet iluzorycznej, niezależno­ ści. To bardzo bolesne. Czy naprawdę nie mogę badać procesu integracji europejskiej, nie opowiada­ jąc się ani po stronie euroentuzjastów, ani eurosceptyków? Czy przyjęcie zało­ żenia o istnieniu wspólnych cech kultury europejskiej stawia mnie po jednej ze stron? Muszę zaprotestować, choć wiem, że polityka kulturalna państwa człon­ kowskiego Unii Europejskiej wpływa na ludzką świadomość, że to, jak traktu­ jem y nasze dziedzictwo kulturalne, współdecyduje o naszych postawach wobec projektów integracyjnych. Ale staram się to konstatować, unikając, jak ognia, �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 347 emocji. I trzymając się od politycznych działań tak daleko, jak to tylko możliwe. Czy to znaczy, że jestem Piłatem? Może raczej staram się realizować Weberowski postulat niewartościowania tego, co m ów ią twierdzenia naukowe. Widocznie, uznając nowe kierunki badań, nowe pytania, nowe propozycje metodologiczne, nie mogę się z nimi całkowicie identyfikować, pozostając wierna temu, co przy­ jęłam w młodości. Można nauczyć się wielu języków (w tym teoretycznych), ale tylko j eden j est j ęzykiem rodzimym. Integrująca się Europa i jej badanie to rzeczywistość i problematyka o niezwy­ kłej doniosłości dla nas wszystkich. Włączając się w te badania potwierdziła Pani konieczność zajmowania się w ramach etnologii także sprawami uznawanymi przez opinię społeczną za ważne. W artykule zamieszczonym ostatnio w „(op. cit.,).” znalazłem Pani stwierdzenie: „Nie ma odpowiedzialności etnografii, je st indy­ widualna odpowiedzialność etnografów ”. Na czym polega zatem odpowiedzial­ ność etnografii za przygotowanie owych indywidualnie odpowiedzialnych etno­ grafów? Sądzę, że słowem kluczem jest tu „otwartość”. Przypomina mi się w tym m o­ mencie tytuł książki Maxa Gluckmana Closed Systems and Open Minds... (Gluckman 1964). Dowodził on, że nie jest błędem badanie społeczeństw jako syste­ mów, ale błędem jest zamykanie się na ich dynamikę, indywidualne przypadki etc. Wszystkie instytuty etnografii/etnologii i antropologii kulturowej w Polsce stanowią część jednego systemu edukacyjnego. Ale nasze nauczanie jest różne, na szczęście. Zapewniamy dzięki temu różnorodność. Różne podejścia do kul­ tury pozwalają na wielokierunkowe jej badania. Wtedy okazuje się, że jedne są bardziej efektywne w tym sensie, że lepiej wyjaśniają nam rzeczywistość, inne mniej. Dochodzi do naturalnej selekcji. W czasach PRL, jak już wspomniałam, dochodziło do prób ujednolicenia programów ze strony państwa. Spaliły one fak­ tycznie na panewce. Teraz mamy też dążenia do pewnego ujednolicenia w skali Unii Europejskiej, podyktowane chęcią ułatwienia studentom przenoszenia się z uczelni na uczelnię, z możliwością zaliczania dotychczasowego okresu i treści studiów. Wyraża się to między innymi w nowym typie sylabusów, przedmiotów oferowanych przez uczelnię. Budzą one silne protesty ze strony kadry nauczają­ cej, obawiającej się zbytniego ujednolicenia, odejścia od tak ważnych na studiach programów autorskich, podporządkowania się biurokracji. Tak więc różnorod­ ność byłaby drugim słowem-kluczem w edukacji etnografów. A wrogiem tak rozumianej otwartości i różnorodności byłby wszelkiego rodzaju fundamenta­ lizm naukowy podparty wyborem jednej, tylko prawdziwej, drogi i wiary w nią. Współczesny antropolog powinien znać szereg języków teoretycznych, umieć posługiwać się nimi i ważyć rezultaty. Nie myślę tu o skrajnym relatywizmie poznawczym, ale o realizmie. Nikt z nas nie ma monopolu na prawdę, jednak wszyscy do niej dążymy, każdy według swej najlepszej wiedzy. W tej sytuacji �348 Zofia Sokolewicz wymiana informacji o sposobach badania i ich rezultatach, wymiana myśli, życz­ liwa refleksja nie dyskredytująca innych teorii a limine, ale jednak krytyczna, byłaby niezwykle ważna. Mamy obecnie w świecie coraz częściej do czynienia z takim dialogiem. Kie­ dyś, gdy Malinowski w Culture, w haśle do International Encyclopaedia o f So­ cial Sciences, odsądził od czci i wiary szkołę kulturowo-historyczną, zamknął tym samym drogę do jakiejkolwiek wymiany myśli między funkcjonalizmem a tą szkołą. Patrząc z dzisiejszej perspektywy, nie byłaby ona bezowocna. Po­ dobnie nie było dialogu między Moszyńskim i Dobrowolskim, i większością ich uczniów. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, osoba dialogu, była tu na pewno jednym z nielicznych wyjątków. Ważne jest, by zrozumieć racje drugiego człowieka: naszego rozmówcy, na­ szego kolegi. Ale w tym celu trzeba się nieco, a czasami dużo, natrudzić. Trzeba odsłonić przesłanki jego rozumowania i na chwilę zawiesić swoje własne. Jest to trudne. Rewolucje rzadko są aksamitne, te w nauce też bywają gwał­ towne, o czym świadczy nasza własna historia. Czy zmiana może dokonać się bez egzekucji przeciwnika, hasła „zabić ojca”, zdyskredytowania przeszłości? Gdyby za taką zmianę uznać Writing Culture..., to chyba tak. Po prostu wiele osób do niej dojrzało, widząc, że wyczerpują się możliwości eksplanacyjne do­ tychczasowych teorii. Tak więc historia etnologii jest przedmiotem, który może doskonale wprowa­ dzać właśnie w ową różnorodność podejść, przyszłych i obecnych. Tylko musi być ujęta jako kolejne wyłanianie się pytań badawczych, ich odnoszenie do ogól­ nej sytuacji nauk w danym okresie, poszukiwanie sposobów rozwiązania proble­ mów metodologicznych. To musi być bardzo dynamicznie ujęta historia, wycho­ dząca od dzisiejszych naszych dylematów, niekoniecznie od Homera i Herodota, choć o nich też nie można zapominać. Widzę historię etnologii niejako ewolucję myślenia o ludzkiej różnorodności, przegląd kolejnych definicji kultury, ale jako proces selekcji i wyborów dokonywanych przez kolejne pokolenia uczonych, bez względu na to, czy się nazywali etnografami, etnologami czy antropologami, teo­ rii wyjaśniających powstanie różnic w obrębie kultury ludzkiej i przydawania im znaczeń. A niestety, i różnice i znaczenia miały zazwyczaj polityczne konotacje. Tak ja k rozległy je st zakres zainteresowań badawczych Pani Profesor, tak równie szerokie są plany dalszych prac. Oczekujemy dzieł interesujących i waż­ nych. Czy będą to prace z zakresu antropologii integrującej się Europy, antropo­ logicznej teorii kultury czy historii etnologii? Co je st obecnie przedmiotem Pani szczególnego zainteresowania? Moje ostatnie teksty, zarówno do tomu ofiarowanego Ani Zadrożyńskiej (So­ kolewicz 201 Ob), jak i do „Etnografii Nowej”, poświęconej Jackowi Olędzkie­ mu (Sokolewicz 201 Oa), m ają charakter wspomnieniowy, podobnie jak niniejszy �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 349 tekst. Przerwałam na chwilę swoje prace nad polityką kulturalną Unii Europej­ skiej i Rady Europy. Wróciłam jednak do „obywatelstwa i narodowości”, dzięki konferencji w SWPS. To ciekawe, jak szybko zmienia się rzeczywistość wokół nas. Gdy w drugiej połowie lat 80. XX wieku rozpoczęłam swoją refleksję na ten temat, wydawało mi się, że wcielenie w życie idei społeczeństwa obywatelskiego rozwiąże wszelkie problemy grup mniejszościowych. Będziemy obywatelami! Gdy w Traktacie z Maastricht (1992 r.) zawarto artykuł o obywatelstwie europej­ skim, sądziłam, że to dalszy krok w tym kierunku i powtarzałam za Edwardem Shilsem, że społeczeństwo obywatelskie to odpowiedź na wielokulturowość. Ale po latach stało się jasne, że były to płonne nadzieje, że tak się nie stało! Wokół obywatelstwa toczą się spory, państwa narodowe prowadzą politykę restrykcyjną w tym zakresie, obywatelstwo Unii Europejskiej nie ułatwiło rozwiązania sytu­ acji Romów we Francji w 2010 roku i ponownie szukamy lepszych rozwiązań. Od lat 90. XX wieku, w związku z pracą w Centrum Europejskim, zaintere­ sowałam się kulturowymi kontekstami praw człowieka. Ich wprowadzenie do praktyki życia politycznego i społecznego w Polsce bardzo nas zmieniło. Nie wyobrażam sobie spraw o molestowanie seksualne dzieci w rodzinie lub przez osoby z zewnątrz w latach 60. czy 70., nie dlatego, że Polską rządzili komuniści, ale że opinia publiczna (i prawo) kwalifikowała te przestępstwa jako sprawę ro­ dzinną. A teraz mówimy o godności dziecka nie tylko w duchu nauczania Jana Pawła II, ale na skutek oddziaływania praw człowieka. Te ostatnie nie działają jednak w próżni, lecz w określonym środowisku kulturowym, w którym ludzie uznają, że prostytutkę można lub nie można zgwałcić, a „dziateczki Duch Boży rózeczkąbić każe”. Uznałam te sprawy za niezmiernie interesujące. Od czterech lat prowadzę wykład na ten temat, a materiały w nagromadzonych teczkach są sygnałem, że trzeba zacząć pisać. Przy okazji przemyśleń na ten temat budzi się we mnie refleksja na temat antropologii Nowej Europy, ściślej - antropologicznych kategorii umożliwiają­ cych analizę. N a przykład, wydanie przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego z inicjatywy nieocenionego Mariusza Czaji Zagadki daru M aurice’a Godeliera, praca Janusza Barańskiego na ten sam temat i, niepublikowana nie­ stety, praca doktorska Anny Ostrowskiej (po rocznych stacjonarnych badaniach terenowych) na temat wymiany darów na wsi podlaskiej, skłoniły mnie do uzna­ nia, że dar i wymiana są nadal podstawowymi kategoriami analityczno-interpretacyjnymi w Nowej, to znaczy integrującej się i ponowoczesnej Europie. Ale czy będę w stanie przemyśleć sobie inne jeszcze kategorie? I zdążyć to napisać, zanim całkiem oślepnę? Nie mam poczucia obowiązku, jakie mi niewątpliwie towarzyszyło przy pisaniu Wprowadzenia do etnologii. Dziś wokół mnie działa silna grupa młodych doktorantów i doktorów, których obecność dobrze świadczy o naszym projekcie edukacyjnym. Oni m ają potrzebę ekspresji w piśmie, nie tylko w słowie mówionym. I publikują wiele niezmiernie ciekawych prac. Jeżeli więc myślę o tej antropologii Nowej Europy, to nie dlatego, że nie widząc żad­ �Zofia Sokolewicz 350 nego (łącznie z książką Chrisa Hanna, 2008) aktualnego podręcznika, odczuwam obowiązek napisania czegoś. Nie. Jeżeli o tym myślę, to dlatego, że sprawia mi to przyjemność i mam grono studentów i kolegów, z którymi będę mogła się tymi przemyśleniami podzielić, pogadać, poczuć, że nadal jestem członkiem tej etnologicznej wspólnoty. Od połowy lat 80. XX wieku uczę się całkowicie nowej antropologii. Dysku­ sja: science czy art, która ominęła polską etnografię w XIX wieku, pod koniec wieku XX dotarła do nas. Nie wydaje się jednak, że - podważając pojęcia obiek­ tywizmu i reprezentacji - byliśmy gotowi do opowiedzenia się zdecydowanie po jednej stronie sporu. Przyznając hermeneutyce należne jej miejsce (Joanna Tokarska-Bakir), uznając własne doświadczenie i doświadczanie (Hanna Magda­ lena Zowczak, Tomasz Rakowski), ograniczając obiektywizm na rzecz interpretatywizmu, jesteśm y raczej gotowi na podjęcie prób łączenia jednego i drugiego modelu (Michał Buchowski), znosząc - za Pierrem Bourdieu - podstawowe opo­ zycje modelu twardej nauki: jednostka - społeczeństwo; podmiot - przedmiot; empiria - rozum; subiektywizm - obiektywizm. Czy jednak takie „siedzenie na dwóch stołkach” jest wygodne, a co ważniejsze, skuteczne? Na razie śledzę z za­ interesowaniem toczącą się dyskusję. To, co mnie w życiu nękało, to nadmiar zainteresowań. Może więc przyszedł czas, by się skupić na jednym? Na kondycji człowieka w dzisiejszym, zmienia­ jącym się świecie. LITERATURA Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzej ewiczowa C. 2005 Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, wybór L. Mróz, A. Zadrożyńska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice ipróby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Katedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, „Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 4: 1, Kraków. Birket-Smith K. 1974 Ścieżki kultury, przeł. K. Evert-Vaedtke, T. Evert, Warszawa: Wiedza Pow­ szechna. Bystroń J.S. 1926 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów: Lwowska Biblioteka Slawi­ styczna. 1935 Megalomania narodowa, Warszawa: Rój. 1936 Kultura ludowa, Warszawa: Nasza Księgarnia; wyd. 2, 1947, Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. 1939 Komizm, Lwów: Książnica Atlas. Etnografia Polski, Warszawa: „Czytelnik”. 1947 �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1980 351 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa: PIW. Bystroń J., Dynowski W. 1948 Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa: Czytelnik. Clifford J. 1988 The Predicament o f Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art, Cambridge: Harvard University Press. Clifford J., Marcus G.E. (eds.) 1986 Writing Culture: the Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: Uni­ versity of California Press. Condorcet J.A. de 1957 Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, przeł. E. Hartleb, J. Strzelecki, Warszawa: PWN. Copans J. (dir.) 1975 Anthropologie et impérialisme, Paris: F. Maspero. Dobrowolski K., Woźniak A. 1976 Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, w: M. Biernacka i in. (red.), Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 59-90. Dynowski W. 1934 Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno: Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno: Księgarnia św. Wojciecha. 1949 Historycyzm w sztuce ludowej, cz. 3, „Polska Sztuka Ludowa” 3: 1-2. 1968 Współczesna Mongolia, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Engelking A. 2006 Józef Obrębski - etnolog i socjolog warszawski, „Sprawy Narodowościowe. Seria nowa” 29, s. 91-107. Firth R. (ed.) 1957 Man and Culture: An Evaluation o f the Work o f Malinowski, London: Routledge and Kegen Paul. Fraser D. 1976 Sztuka prymitywna, przeł. M. Żułkoś-Rozmaryn, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. Gluckman M. 1964 Closed Systems and Open Minds: the Limits o f Naivety in Social Anthro­ pology, Edinburgh: Oliver and Boyd. Gładysz M. (red.) 1963-1966 Stare i nowe Siołkowice, cz. 1-2, Wroclaw: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Godelier M. 2010 Zagadka daru, przeł. M. Hóffner, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hann C. 2008 Antropologia społeczna, przeł. S. Szymański, Kraków: Wydawnictwo Uni­ wersytetu Jagiellońskiego. �352 Zofia Sokolewicz James A., Hockey J., Dawson A. (eds.) 1997 After Writing Culture: Epistemology and Praxis in Contemporary Anthro­ pology, London, New York: Routledge. Karłowicz J. 1884 Chata polska. Studium lingwistyczno-archeologiczne, „Pamiętnik Fizjo­ graficzny” 4, s. 383-411. Klemperer V. 1983 LTI. (Lingua Tertii Imperii - Język Trzeciej Rzeszy). Notatnik filologa, przeł. J. Zychowicz, Kraków: Wydawnictwo Literackie. Kloska G. 1981 Falsyfikacjonizm K.R. Poppera a twierdzenia etnologii, „Etnografia Pol­ ska” 25: 1, s. 29-46. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1995 „Etnologia jest zawsze jakby in statu nascendi... ”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 78, s. 397-427. Kutrzeba-Pojnarowa A. (red.) 1962-1965 Kurpie. Puszcza Zielona, 1.1-3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Leach E.R. 1954 Political Systems o f Highland Burma, London: G. Bell and Sons. Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1958 Anthropologie structurale, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Antropologia struk­ turalna, przeł. B. Suchodolski, Warszawa: PIW 1970. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. pol. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1983 Le regard éloigné, Paris: Plon. Malinowski B. 1980 Zwyczaj i zbrodnia w społeczności dzikich, przeł. J. Obrębski, w: Dzieła, t. 2, Warszawa: PWN, s. 7-96. Moszyński K. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa: Książka i Wiedza; 1 wyd. 1929­ -1939, Kraków: Polska Akademia Umiejętności. Obrębski J. 2007 Polesie. Studia etnosocjologiczne, Warszawa: Oficyna Wydawnicza. Poniatowski S. 1932 Etnografia Polski, w: Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa: „Wiedza o Polsce”, s. 191-334. Popper K.R. 1945 The Open Society and Its Enemies, vol. 1-2, London: Routledge, 1. wyd. poi. Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, przeł. T. Korczyc, NOWA, 1987. Sokolewicz Z. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: PWN. �„Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza...” 1977 1979 353 Eléments communs dans les rites du cycle estival (d’été) des Slaves Nord-Orien­ taux et des Slaves des Balkans, „Makedonski Folklor” 10: 19-20, s. 15-18. Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian (Wprowadzenie do konferencji na temat: elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27X 1977przez Komitet Słowianoznawstwa PAN i Katedrę Etnografii UW), „Etnografia Polska” 23:2, s. 61-70. 1987 2010a 201 Ob Witold Dynowski (23.08J903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwer­ sytetu Warszawskiego, założyciel i naczelny redaktor „Etnografii Pol­ skiej”, „Etnografia Polska” 31: 1, s. 13-17. Jacek Olędzki: jakim go pamiętam, „Etnografia Nowa” 2, s. 29-39. Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń -zmianapytań badaw­ czych w etnografiipolskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, s. 15-35. Sokolewicz Z., Drewnowski T. 1964 Dzicy i cywilizowani. Z profesorem C. Lévi-Straussem rozmawiają Z. So­ kolewicz i T. Drewnowski, „Polityka” 4.07, s. 1, 9. Sokolewicz Z. i in. 1981 Metody etnologii, cz. 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Sokolewicz Z. (red.) 1969 Etnologia. Wybór tekstów, Warszawa: PWN. Szyfelbejn Z. 1955 Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny, „Lud” 42, s. 264-293. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy Ossolińskich. Tatarkiewicz W. 1931-1950 Historia filozofii, t. 1-2, Lwów: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich; t. 3, Kraków: Czytelnik. Terlecka M. (red.) 1973 Historia etnografii polskiej, Wrocław: Ossolineum. Turkowski L. 1968 Prof, dr Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” 52, s. 357-360. Turner V. 1957 Schism and Continuity in an African Society: A Study o f Ndembu Village Life, Manchester: Manchester University Press. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: PWN. Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii (rozprawa habilitacyjna), Warszawa: Uni­ wersytet Warszawski. �354 Zofia Sokolewicz Wundt W. M. 1904 Völkerpsychologie. Eine Untersuchung der Entwicklungsgesetze von Sprache, Mythus und Sitte, Leipzig: Kröner. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” 12, s. 15-28. Zawistowicz-Adamska K. 1958 Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych. Zaborów 1937-38, wyd. 2, przejrzane i uzup., Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06c999524ba5c430b9f825e32734c3d6.pdf 0d17180fd901b3dad67505f0b0391e04 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3379 Title A name given to the resource Opuszczone ołtarze zamieszkują demony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.4-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opuszczone ołtarze zamieszkują demony Joanna Tokarska-Bakir Coz więc mamy robić? Przemyśleć wszystko od początku Czesław Miłosz, Ogród nauk 1. Przypowieść W Martwej naturze z wędzidłem Zbigniew Herbert opowia­ da historię chińskiego cesarza Szy Hunag-ti. „ O t ó ż , ów cesarz kazał otoczyć p a ń s t w o grubym murem, aby odgrodzić się od tego, co inne, i spalił wszystkie księgi, aby nie słuchać napominającego głosu przeszłości. Pod k a r ą śmierci zabronił uprawiania wszelkich sztuk. (Ich całkowita bezużyteczność ujawniła się z całą jaskrawością w obliczu tak ważnych z a d a ń państwowych, jak budowanie twierdzy lub ścinanie głów b u n t o w n i k ó w ) . Tedy poeci, malarze i muzycy ukrywali się w górach i zagubionych klasztorach; wiedli życie banitów tropionych przez sforę donosicieli. Na placach płonęły stosy o b r a z ó w , wachlarzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, przed­ m i o t ó w zbytku lub takich które m o ż n a było uznać za ładne Dzieci kobiety mężczyźni chodzili w jednakowych strojach w kolorze DODiohi Cesarz wvdał nawet woine kwiatom ich polu kuzuł zasypać kamieniami Specjalny dekret stanowił że 0 zachodzie słońca wszyscy mają przebywać w domach, szczelnie zasłaniać okna czarnymi zasłonami, bowiem - sam wiesz - jakie szaleńcze obrazy potrafi m a l o w a ć wiatr, obłoki 1 światło zachodu. Cesarz cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał zaszczytami i złotem. Astronomowie przynosili mu co dzień wiadomości o odkryciu prawdziwej lub urojonej gwiazdy, której służalczo nadawano imię cesarza tak, że w k r ó t c e cały nieboskłon roił się od świetlistych p u n k c i k ó w Szy Huang-ti I , Szy Huang-ti I I . Szy Huang-ti I I I i tak dalej. Matematycy trudzili się nad wynajdywaniem nowych systemów liczbowych, skompliko­ wanych r ó w n a ń , niewyobrażalnych figur geometrycznych, wiedząc dobrze, że ich prace są jałowe i nikomu nie przyniosą pożytku. Przyrodnicy obiecywali, że wyhodują drzewo, które­ go korona tkwi w ziemi a korzenie sięgają nieba, a także ziarno pszenicy wielkie jak pięść Na koniec cesarz z a p r a g n ą ł nieśmiertelności. Lekarze doko­ nywali okrutnych doświadczeń na ludziach i zwierzętach, aby zdobyć tajemnicę wiecznego serca, wiecznej w ą t r o b y , wiecz­ nych płuc. Ów cesarz, jak się często zdarza ludziom czynu, pragnął odmienić oblicze nieba i ziemi, aby imię jego na zawsze zapisało się w pamięci przyszłych pokoleń. Nie rozumiał, że życie zwykłego wieśniaka, szewca czy handlarza warzyw jest znacznie bardziej godne szacunku i podziwu - on sam natomiast staje się bezkrwistą literą, symbolem pośród wielu powtarzających się symboli szaleństwa i gwałtu. Jak na tyle zbrodni, jak na tyle spustoszeń, jakie uczynił w umysłach i duszach ludzi, śmierć miał okrutnie b a n a l n ą . Udławił się gronem winnej latorośli. Aby s p r z ą t n ą ć go z po­ wierzchni ziemi, natura nie wysiliła się ani na orkan, ani na potop."' Działo się to w Chinach, w trzecim wieku przed naszą erą. Historię tę Herbert umieszcza w ciekawym kontekście: czyni ją wyjątkiem z listu wielkiego Johannesa Yermeera do A n ­ 4 toniego van Leeuwenhoeka. przyrodnika, jednego z wynalaz­ ców mikroskopu. Przyjaciel ów p o k a z a ł Vermeerowi skłębio­ ny świat kropli wody w mikroskopowym powiększeniu, śledząc bacznie konsternację tego, który w o d ę miał d o t ą d za materię „ s z k l a n n i e " czystą, niezmąconą. Niewątpliwie pod wpływem esprit d'escalier Vermeer pisze do niego pośpieszny, nerwowy list: „Pojąłem, co chciałeś przez to wyrazić: że my, artyści, utrwalamy pozory, życie cieni, kłamliwą powierzchnię świata, a nie mamy odwagi ni zdolności dotrzeć do istoty rzeczy. Jesteśmy, by tak rzec, rzemieślnikami pracującymi w materii złudy, gdy Ty i Tobie podobni - jesteście mistrzami prawdy." Opowieść o szalonym cesarzu zostaje przywołana w tym właśnie momencie. „ O t ó ż obawiam się - pisze dalej Vermeer że Ty i Tobie podobni wyruszacie na niebezpieczną wyprawę, k t ó r a przynieść m o ż e ludzkości nie tylko korzyści, ale także wielkie, nie dające się naprawić szkody. Czy nie zauważyłeś, że im bardziej środki, narzędzia obserwacji d o s k o n a l ą się, tym bardziej cele stają się odległe i nieuchwytne. Z k a ż d y m nowym odkryciem otwiera się nowa otchłań. Jesteśmy coraz bardziej samotni w tajemniczej pustce wszechświata." Potem mowa jest o dobrych intencjach, k t ó r e dziś pobłażliwie nazwalibyśmy „ o ś w i e c e n i o w y m i " ; padają ważkie pytania: czym motywuje się pragnienie wyprowadzenia ludzi z labiryntu przypadku i zabo­ bonu, czy wiadomo, w czym pomaga wiedza pewna i jasna, albo j a k ą ulgę przynosi zastąpienie słowa O p a t r z n o ś ć słowem konieczność. „Zarzucisz mi pewnie - pisze w zakończeniu listu Vermeer - że nasza sztuka nie rozwiązuje żadnej zagadki przyrody. Naszym zadaniem nie jest rozwiązywanie zagadek, ale uświa­ domienie ich sobie, pochylenie głowy przed nimi, a także przygotowanie oczu na nieustający zachwyt i zdziwienie. (...) Narzędzia, j a k i m i posługujemy się są istotnie prymitywne - kij z przytwierdzoną na końcu k ę p k ą szczeciny, p r o s t o k ą t n a deska, pigmenty i oleje - i nie zmieniły się one od stuleci, podobnie jak ciało i natura ludzka. Jeśli dobrze rozumiem moje zadanie, polega ono na godzeniu człowieka z otaczającą go rzeczywistością, dlatego j a i moi bracia cechowi po­ wtarzamy nieskończoną ilość razy niebo i o b ł o k i , portrety miast i ludzi - cały ten kramarski kosmos, bo w nim tylko czujemy się bezpieczni i szczęśliwi." 2. Spór Inspiracją dla tego tekstu były wykłady i rozmowy z wybit­ nym polskim socjologiem pracującym w Leeds, Zygmuntem Baumanem, który odwiedził Polskę w marcu 1993 roku. Spotkanie to u n a o c z n i ł o m i , jak palącą s p r a w ą jest przemyś­ lenie sytuacji, w jakiej się dziś znaleźliśmy. Przełom post­ modernistyczny jest faktem. Zmiany geopolityczne, związane z upadkiem komunizmu, usunęły ostatnie filary struktury świata nowoczesnego, zaś „usunięcie siatki o d ł o n i ł o w n ę t r z e " , jak powiada Bauman. Rozpad biegunów obnażył kryzys pola. Zakwestionowane zostały wszystkie wielkie narracje ery no­ wożytnej: „dialektyka Ducha, hermeneutyka znaczenia, wy- �zwalanie się podmiotu myślącego lub działającego, tworzenie bogactw" ,a wraz z nimi Postęp, Historia. Sens. Uniwersalizm i Prawda. Znikają „wielcy bohaterowie, wielkie niebezpieczeń­ stwa, wielkie cele" , k o ń c z ą się wielkie teorie, ze sceny chyłkiem schodzi „intelektualista". Wielu m o ż e to dziwić, a jednak jest faktem: „przedstawienie p o w o d ó w , dla których tak się stało, należy do spraw, o których zakłada się, że są znane, chociaż nigdy nie zostały wyjaśnione ani przedyskutowane."* Przełom postmodernistyczny odbył się więc z zachowaniem wszystkich reguł rewolucji opisanych przez Thomasa Kuhna: jest nawróceniem. Zostały przeform u ł o w a n e zadania nauki - porozumienie, konsensus, prze­ stają być celem. Celem staje się spór, sytuacja gdy „konflikt między dwiema (co najmniej) stronami nie m o ż e zostać sprawiedliwie rozsądzony z powodu braku reguły, k t ó r ą dałoby się z a s t o s o w a ć do obu interpretacji" . Regułą staje się permanentny spór. „Interesując się zjawiskami nierozstrzygalnymi, granicami ścisłej kontroli, kwantami, konfliktami zwią­ zanymi z niepełną informacją, katastrofami, pragmatycznymi paradoksami, nauka p o n o w o ż y t n a (postmodernistyczna) tworzy teorię swej własnej ewolucji j a k o procesu nieciągłego, katastroficznego, nieprostowalnego i paradoksalnego. Zmie­ nia ona sens słowa »wiedza« i m ó w i . w j a k i s p o s ó b ta zmiana może nastąpić. Zamiast poznania, dostarcza tego, co niepoznane, i sugeruje taki wzorzec uprawomocnienia, który nie ma nic wspólnego z największą skutecznością, ale nawiązuje do istnienia różnicy, rozumianej j a k o paralogia."* Co dzieje się w tej sytuacji z przedmiotem b a d a ń ant­ ropologii kultury, k t ó r a p o n i e k ą d żyje z łagodzenia sporów? W odróżnieniu od np. Karla Poppcra, ufającego w możliwość krytycznej debaty nad założeniami d w ó c h obcych sobie ob­ razów świata i w szansę wzajemnego porozumienia, osiągane­ go przez różne kultury, tradycje i okresy historyczne, cytowani powyżej prorocy postmodernizmu d o k o n u j ą jego dosłownej likwidacji. I tak, Lyotard twierdzi, że „ n a w e t w obrębie ograniczonej w s p ó l n o t y językowej i kulturalnej wypowiedze­ nie dowolnego zdania m o ż e się stać okazją do sporu, to znaczy nierozstrzygalnej różnicy stanowisk, k t ó r ą p r z e d y s k u t o w a ć i uregulować m o ż n a tylko pod warunkiem wymyślenia jakie­ goś wspólnego, na razie nie istniejącego »języka«. M ó w i ć należy ¡117 nie tvle o niewspółmierności różnych językom i kultur, co wręcz o niewspółmierności zdań (...) w obrębie tego samego j ę z y k a . " W miejsce zwykłych sentymentalnych, idyl­ licznych koncepcji komunikacji j a k o procesu służącego poro­ zumieniu, pojawia się atomizacja, dezintegracja, językowy i kulturalny chaos. M ó w i ą c językiem hermeneutyki, niezdol­ ność do rozmowy osiąga swoje apogeum. Na wieży Babel następuje apokalipsa. Wobec zagrożenia wielką niejasnością nazw, pomieszania pojęć, uchylenia z a k a z ó w i najświętszych reguł, m o ż n a za­ chowywać się na dwa sposoby: albo tkwić z boku, licząc na to, że zlekceważenie huraganu zwiększy szansę przeżycia, i znowu wszystko będzie jak dawniej, albo z a a n g a ż o w a ć s i ę po którejś ze stron sporu o „nowoczesny modernizm" , sporu o m i n i o n ą nowoczesność. Ci, którzy znają Księgę przemian , przypominają sobie być może heksagram X V I I I , Naprawianie zniszczeń. Lekcja tego heksagramu, „ n a p r a w i a to, co zniszczył jego ojciec", w zro­ zumiałym dla Europejczyka języku oznacza po prostu „ s y n o ­ wski stosunek do tradycji" (Goethe), branie odpowiedzialno­ ści za całość dziedzictwa, także za popełnione przez p r z o d k ó w winy. Debata nad modernizmem wydaje się nieuchronna właśnie dlatego, że jest to rozsądne. Jednak najważniejszy, bo moralny p o w ó d , skłaniający do tej dyskusji, został wyar­ tykułowany przez Zygmunta Baumana: w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cywilizacji, u szczytu d o k o n a ń ludzkiej kultury pojawił 2 3 5 7 8 9 10 się Holocaust. „ U z n a n i e s p r a w c ó w Holocaustu za odchylenie, anomalię naszej cywilizacji, a nie za jej prawowity produkt - odrażający, lecz zgodny z jej logiką - nie tylko daje moralny komfort samooczyszczenia." „Jest także o z n a k ą niebez­ piecznej i potencjalnie samobójczej g ł u p o t y . " Zdanie: „ i m bardziej «tamci» są godni potępienia, t y m mniej p o w o d ó w do niepokoju mamy « m y » " , ś w i e t n i e znane etnografom z prak­ tyki zawodowej, warto też czasem wziąć do siebie. W i n ą , 0 której t u mowa, jest coś, co (czyniąc p o d w ó j n ą aluzję do znanego określenia Czesława M i ł o s z a * i dyskusji nad post­ modernizmem) m o ż n a by nazwać modernistycznym ukąsze­ niem. Rozpoznanie go w sobie w kategoriach winy oznacza konieczność konfrontacji z atakiem, k t ó r y postmodernizm przypuszcza na rozum, prawdę, rację, porozumienie, uniwer­ salność natury ludzkiej, czystość intencji poznawczych, na samo j ą d r o racji bytu antropologii kultury i innych humanis­ tycznych dyscyplin. D u ż o łatwiej oczywiście powiedzieć - a czyni tak wielu farbowanych p o s t m o d e r n i s t ó w - że (jak za Heglem i Kojevem twierdzi Francis Fukuyama) historia już dawno się skończyła, 1 może co najwyżej p o w t ó r n i e się zacząć, a zatem nie obciąża nas ż a d n a odpowiedzialność za Rozum i jego winy, za nowoczesność i jej wypaczenia. M o ż n a też powiedzieć - j a k czyni to wielu współczesnych integrystów, mimowolnych p o s t m o d e r n i s t ó w a rebours, że właśnie się przed chwilą poprawiliśmy, że nasze „ w a r t o ś c i " g w a r a n t u j ą , że j u ż nigdy więcej... Złudzenia te, składające się na całość, k t ó r ą p r ó b n i e nazwałem zjawiskiem superalienacji , rozwiewa lektura No­ woczesności i zagłady. Jest jednak także druga strona medalu. Postmodernizm (rozumiany tu w kształcie zbliżonym do p o g l ą d ó w J.-F. Lyotarda), w swym n a m i ę t n y m proteście przeciw rozumowi i jego uproszczeniom stosuje bardzo modernistyczną stylis­ tykę. Zachodzi podejrzenie, czy nie czerpie on z korzeni tej samej rośliny, którą stara się w y k a r c z o w a ć . Dlatego w ar­ tykule tym chciałbym przyjrzeć się krytycznie obu stronom konfliktu, najpierw modernizmowi, potem zaś modernistycz­ nym uwikłaniom postmodernizmu. 11 1 2 13 1 1 s 16 3. Archetyp modernizmu Zanim wdamy się w n i e u n i k n i o n ą d e b a t ę nad jego statusem, zanalizujmy opowieść o chińskim cesarzu, traktując ją j a k o stosunkowo pełny, bo spointowany przez czas, przekaz za­ c h o w a ń modernistycznych z I I I wieku przed Chrystusem. Tak więc, po pierwsze, ó w chiński cesarz mial dość typowe maniery władców ( „ k a z a ł otoczyć p a ń s t w o grubym murem, aby odgrodzić się od tego, co inne"), ale w swym pragnieniu odróżnienia się od p o p r z e d n i k ó w ( „ p r a g n ą ł odmienić oblicze nieba i ziemi", „spalił wszystkie księgi, aby nie słyszeć napominającego głosu przeszłości") p o s u n ą ł się do granic dziwactwa: w p r o w a d z a j ą c własny kalendarz z a i n a u g u r o w a ł nową erę, wybrał liczbę-wzorzec (szóstkę!), regulującą wszyst­ kie miary w państwie (w t y m także liczbę koni w zaprzęgu i wysokość czapek urzędników), przetopił b r o ń całego cesarst­ wa. D o rangi cnoty podniósł p o r z ą d e k i regularność („wszyst­ ko miało być rozstrzygane zgodnie z Prawem i Sprawiedliwoś­ cią, a nie w oparciu o D o b r o ć czy D o b r o c z y n n o ś ć " ) . Nade wszystko ceniąc Rozum i Rację oczyścił życie kraju ze zbytecznych, a rozpraszających umysł e l e m e n t ó w („zabronił uprawiania wszelkich sztuk", „płonęły stosy o b r a z ó w , wach­ larzy, p o s ą g ó w , wzorzystych tkanin, p r z e d m i o t ó w zbytku lub takich, które m o ż n a było u z n a ć za ł a d n e " , „ w y d a ł nawet wojnę kwiatom; ich pola kazał zasypać kamieniami", „chodzi­ li w jednakowych strojach w kolorze p o p i o ł u " , „ o zachodzie słońca wszyscy mają p r z e b y w a ć w domach, szczelnie zasłaniać okna czarnymi z a s ł o n a m i " ) : w szczególności tępił p o e t ó w . 17 5 �malarzy, m u z y k ó w , „cenił tylko wiedzę i uczonych obsypywał zaszczytami i z ł o t e m " . W ś r ó d faworytów wymienia się astro­ n o m ó w m a t e m a t y k ó w p r z y r o d n i k ó w Z czasów cesarza Szy wany przeciw „reakcyjnym S " . S K i S aoistom_ ü É e jej chwałę Czemu!nie kOTtroWać jej biegu i nie wykorzystać? Na pory roku patrzycie z szacunkiem i uległością, Czemu nie reagować na nie działaniem stosownym do pory? Opieracie sie na rzeczach i podziwiacie je, Czemu ich me przekształcać w oparem o własne zdolność.? S u ™ p ™ ^ w ™ S ^ r ^ 2 ' nich pożytku? Dlatego też twierdzę: negować człowieka i spekulować o Naturze Znaczy: nie rozumieć, na czym polega wszechświat.-* W imaginarium cesarza Szy Huang-ti moglibyśmy uloko­ wać wszystkie diabelskie atrybuty XX-wiecznego moderniz­ mu: palenie książek, upraszczanie kultur, upraszczanie alfa­ b e t ó w " , upraszczanie c h a r a k t e r ó w . o d w r a c a n i e biegu rzek, rozpalanie sztucznych słońc, wysiedlanie całych n a r o d ó w , Holocaust i kambodżariskie pola śmierci, wielką symplifikację życia, p o d p o r z ą d k o w a n e g o wyraźnym racjonalnym celom, humanizmracjonalizm ogarnięty poczuciem misji, edukujący p r z e z p r a c ę i śmierć kochający ludzkość ale ż a d n e g o pojedyńczeco człowieka W poszukiwaniu idei przewodniej tej ematwaninie win współczesnej „technice m o t o r ó w " . Nie pozwala ona, by rzeczy, k t ó r e wytwarza, stawały się s o b ą , a nie tylko od-tworzeniem czegoś innego. Nie wydobywa bytu, lecz stawia m u warunki: żąda od przyrody energii, k t ó r ą chce zmieniać i m a g a z y n o w a ć . Technika tradycyjna, nienowoczes­ na, jest inna: „ c h ł o p nie wyzywa gleby", spław drewna nie przymusza rzeki do niczego Nie zmienia krajobrazu most ani wiatrak. Przekształca go jednak przemocą siłownia, zmechani­ zowany przemysł spożywczy i technika j ą d r o w a . Dla Heideg­ gera technika a prócz niej sprowadzona do rangi przedmiotu kultura i przyroda są spełnieniem metafizyki w o l i która organizuje! obrachowuje samą siebie" " w fazie jej planetar­ nego zapanowania" Taka technika w niespotykanym stopniu zakrywa przed człowiekiem p r a w d ę bycia ponieważ ujmując przyrodę jako przedmiot człowiek już nigdzie nie spotyka dziś siebie tzn swej i s t o t y " * W technice nie są groźne jej wytwory iako takie ale nieposkromiona wola a raczej samo-wola k t ó r a ie ożywia T y m co śmiercionośne nie jest b ^ t a atomowa ( ) iako taki oto specSny^mechanizm do 2 20 se., jedności, całosc. posuwa s.ę do przemocy, która jest „ p r ó b ą restauracji jedności sensu . Levina* twierdz, ze tej ulubionej zabawy nauczyła Europejczyków filozofia grecka, zjej koncepcją jednorodnego świata, myślenia systemowego, uchylającego r ó ż n o r o d n o ś ć rzeczy wskutek ich partycypacn w bycie i z zasadą .dentycznosc.. „ U k a z u j ą c e się w wojnie obhcze bytu utrwala s.ę w pojęc.u całości (totalite), k t ó r e dominuje nad filozofią z a c h o d n i ą " " - pisze Lćyinas. Totalizm jest z pewnością nieodłącznie związany z letalną skazą modernizmu, jest jednak kategorią przede wszystkim formalną, my zaś poszukujemy takiego symptomu, który odsłoniłby „esencjalny" trop modern.zmu. Za jego oścień m o ż e uchodzić raczej zdeprawowana, wynaturzona technika w kształcie opisywanym przez Martina Heideggera. Ł a t w o wyliczyć najważniejsze jej przejawy: „ n a u k ę , poszukującą w tej chwili głównie władzy; p a ń s t w o totalitarne (nawet gdy nie jes nim jawnie)- zakrycie acrunr «wyniszczenie z.emi i zatracenie przez człowieka jego istoty» (Wstęp do metafizyki)'"-* Poglądy H e i d e i e r a na t e c h n . k • e w o l u o w a ł y od czasu przedstawienia " h we H938) o d c h o d z ą c ód określeń formalnych (techn ka iako nstrument środek do « l u T k í e S S n v Í S L n i e kiego pojmowania techne występującej często razem z epistenw, Heidegger ujmuje technikę jako szeroko r o z u m i a n ą wiedzę p r a k t y c z n ą , znajomość przyczyn , zasad rzeczy. Do jej zrozumienia wiele wnosi arys otelejskie rozróżnienie architektonon-che,rotekton(Metafizyka 98 l b ) . tego, który zna zasadę (arche) . jest swtadom istoty praktyk,, i k o g o ś , kto jest rzem.esln.kiem, „pracuje ręcznie", „ n . e w.edząc, co czyni, tak jak płonący o g i e ń " " . Dlatego techne jest nie tylko wytwarza­ niem czy też odtwarzaniem „ b y t ó w " , ale także odsłanianiem „ b y t u " . Nawiązując do terminologii rozwijanej przez Gadamera, m o ż n a by powiedzieć, że jest czymś więcej niż kopiowa­ n i e m - jest reprezentowaniem, wydobywaniem idei. Takie rozumienie techniki niewidoczne jest jednak zupełnie we 26 6 Gromadząc S e przynSTi ^icrim^oSTSfa Cczłowiekiem Śd sz^zSZym^ " Czy w 2 u a S S S ^ t a moderLr cznego satrapy z I I I wieku p n.e ? Dla Heideggera uprzedmiotowienie świata, widoczne we współczesnej nauce i technice, jest sprzężone z indywidualiz­ mem i subiektywizmem nowoczesności. „ I m mianowicie szer­ szy jest zakres dyspozycyjności podbitego świata, i m obiek­ tywniejszy pojawia się obiekt - tym subiektywniej, tzn. natrętniej wywyższa się subiectum, tym bardziej niepowstrzy­ manie obserwacja świata i nauka (die Lehre) o świecie przekształcają się w n a u k ę o człowieku, w a n t r o p o l o g i ę . " N a ironię zakrawa, że tę najbardziej subiektywną, bo do pozycji kartezjańskiego podmiotu przykrojoną wiedzę (mowa tu 0 antropologii w sensie metafizycznym, o antopocentrycznej wiedzy uprzedmiotowiającej, nie zaś o antropologii kultury), od p o c z ą t k u nauki nowoczesnej nazywano „ o b i e k t y w n ą " . Najpotężniejszym przesądem poznawczym jest, jak powiada Gadamer, iluzja wolności od przesądów. Człowiek - król zwierząt, środek świata, miara wszech­ rzeczy, wynalazca i użytkownik języka, cóż w t y m złego? Jest to złe, o ile złem jest nie-wiedza, zakrycie prawdy, i błądzenie w jego wyniku. Taka sytuacja może pochlebiać ludzkiej próżności Jednak „ z a g r a ż a człowiekowi śmiercią jego istoty", nie m ó w i ą c o t y m , czym zagraża roślinom, zwierzętom 1 m i n e r a ł o m . Świat, w k t ó r y m p o d s t a w ą pewności jest czło­ wiek jako podmiot, rozstrzygający, co jest, a co nie jest bytem, zostaje zagrożony ludzkim woluntaryzmem, „bezwzględnoś­ cią nagiego chcenia w sensie rozmyślnego samorealizowania się we wszystkim". Człowiek opanowuje świat w złudzeniu, że jest panem bytu. Zamiast p o d d a ć sie prawdzie, zaczyna p o d d a w a ć p r a w d ę sobie, czyniąc z niej środek rozszerzenia swej władzy nad b y t e m , " Prawda staje się instrumentem panowania M ą d r o ś ć rozłącza się z inteligencją tą „imitacją ducha maskującą jego brak" (Wstęp do metafizyki), i ob­ umiera Dlatego antropocentryzm który wypisuje sobie na sztandarach hasła humanizmu, zawsze unieszczęśUwia kon­ kretnych empirycznych l u d z i Współczesne postmodernis­ tyczne pomieszanie języków podobnie jak jego p r a w z ó r na Wieży Babel, przychodzi jako kara za o w ą hybrS. y 3 0 32 4. Postmodernizm modernizmem podszyty „Najbardziej nawet radykalna kontestacja filozofii zmuszo­ na jest w fatalny (...) sposób przyjąć formę, logikę, oraz immanentne postulaty p o d w a ż a n e g o przez nią dyskursu filo- �• 33 zoficznego" - pisze Jacques Bouveresse. C h c ą c u n i k n ą ć powtórzenia i utrwalenia zwalczanych przez siebie grzechów, postmoderniści uciekają się zatem często do techniki dobrze znanej azjatyckim filozofom, do techniki łącznej negacji, czy też binegacji: ani to, ani to. T o wrażenie kompulsywnego unikania ryzyka, wiążącego się z posiadaniem p o g l ą d ó w , pogłębia się, gdy usiłują u n i k n ą ć krytykowanego przez siebie antropocentryzmu. Foucault powiedział kiedyś, że chciałby pisać tak. jakby nie miał t w a r z y . Dystans do kultury własnej generacji, odmowa identyfikacji z j a k ą k o l w i e k historyczną wspólnotą, zakaz zapożyczania pojęć opisowych z charak­ terystyki, j a k ą opisywanej rzeczywistości nadaliby sami jej uczestnicy - wszystko są to symptomy modernistycznego ukąszenia. W chwilę po wykazaniu, że każde pojęcie prawdy, wiarygodności, p r a w o m o c n o ś c i , obiektywności zawiera w so­ bie z konieczności pierwiastek antropocentryczny, w k t ó r y m nie ma nic niestosownego, bo prawda, obiektywność i wiary­ godność całkowicie go pozbawione są nonsensem, postmoder­ nizm natychmiast dystansuje się do swego odkrycia. Naj­ wyraźniej go nie unosi, przerysowuje, aż w k o ń c u mu za­ przecza. Zrozumienie dziejowości rozumienia, uwikłania w przesądy swego czasu i miejsca jest wielkim, nie k o ń c z ą c y m się wyzwaniem, z k t ó r e g o trudno wyjść zwycięsko, z za­ chowaniem twarzy i dobrego o sobie mniemania. Zamiast mozolić się nad zasadami i bez końca tłumaczyć z n a d u ż y ć , o ileż łatwiej ogłosić bezzasadność wszelkich roszczeń. Tyle, że całkowity dystans do własnej jaźni jest t a k ą s a m ą niewolą jak psychiczna niewolność. całkowity brak dystansu do własnej jaźni. Wpadamy w p u ł a p k ę , o p i s a n ą w paradoksie przez Reinera Wiehla: „wielu ludzi nie może zmienić swego życia, bo nie może przyjąć swej własnej istoty, i nie może przyjąć swej własnej istoty, bo nie może zmienić swego ż y c i a . " Absolutny relatywizm to bezruch, sztywność, łudząco podobna do kostyczności antyrelatywizmu. Nie jest to prawdopodobnie przy­ padek, że pisma Michela Foucault i niektórych innych postmodernistów tak często p r z y p o m i n a j ą styl filozofów anality­ cznych. Czarnowidztwo poznawcze dzisiejszych postmodernistów było wcześniej triumfalizmem rozumu naukowego. Nieobecność p o d m i o t u jeszcze bardziej niż w strukturalizmie unaocznia się w koncepcji języka autonomicznego, języka bez koniecznego znaczenia , języka-kłącza, z k t ó r e g o bulwy na wszystkie strony wyrastają różne lokalnie rozbłyskujące sensy. Metafora kartezjańskiego drzewa filozofii, w której przez wiele lat odzwierciedlała się n o w o ż y t n a idea osiadłej racjonalnej myśli, zostaje z a s t ą p i o n a metaforami z obszaru stepu i t r a w . Podobne zmiany nastąpiły w sferze ludzkich z a c h o w a ń . Jak powiada Zygmunt Bauman, postać pielgrzyma, weberowski znak ducha protestantyzmu, została z a s t ą p i o n a trzema znacz­ nie mniej podniosłymi figurami: koczownika, a gdy się okaza­ ło, że i jego drogi są niewspółmiernie regularne do chaosu świata, włóczęgi i t u r y s t y . P o c z ą t k o w o opozycja istnieje pomiędzy pielgrzymem, człowiekiem podążającym do z góry określonego celu, który nadaje sens k a ż d e m u stadium jego życia, i koczownikiem, k r ą ż ą c y m po kole czasu. W związku z zaniknięciem regularności „ p r z e m i a n sezonowych", para ta została wyparta przez figury włóczęgi i turysty. Włóczęga wędruje bez ustalonej trasy, przemierzając przestrzeń po­ zbawioną jakiejkolwiek semiotycznej struktury. Konstruuje trasę ad hoc, nie wie jak d ł u g o będzie w drodze, gdzie przypadnie ani jak d ł u g o potrwa następny postój. Trasa nie zależy od niego, tylko od okoliczności. T y m , co utrzymuje go * ruchu, jest rozczarowanie i nadzieja: „ d o przodu p o c i ą g a n y Przez nadzieję n i e s p r a w d z o n ą , od tyłu popychany przez nadzieję niespełnioną". W o l n o ś ć włóczęgi jest wolnością kra­ dzioną. Inaczej turysta, k t ó r y m o ż e sobie tę wolność kupić. Porusza się on po przestrzeni ustrukturyzowanej przez innych 34 35 36 31 38 39 40 turystów. Jest to przestrzeń sztuczna i kiczowata, ukształ­ towana według uproszczonej wizji z bedekera. Świat funkc­ jonuje w niej j a k o dostarczyciel w r a ż e ń , niewyczerpywalne zagłębie przyjemności. Z a p ł a t a gwarantuje turyście nieograni­ czone prawa, z prawem do moralnej ślepoty włącznie, zdej­ muje z niego wszelką o d p o w i e d z i a l n o ś ć . N a wielkich wakac­ jach żyje się w wakacyjnym, k a r n a w a ł o w y m tempie, świat jest „ r z a d k i " nieciągły wybiorczo konsumowany całkowicie uległy Turysta ma prawo i g n o r o w a ć tubylcze znaczenia Z tubylcami porozumiewa się w s p o s ó b zrytualizowany Jest blisko ludzi, a jednocześnie nieskończenie od nich daleko." W tei wizii nie ma mieisca na światłocień lei istotę stanowi wszechogarniające wyobcowZie. ' 5. Jak możliwa jest tubylczość? Wraz z tym pytaniem docieramy do terytorium, na k t ó r y m rozstrzyga się istota sporu modernizmu z jego radykalnym następcą. Umberto Eco w znanym Poslowiu do Imienia róży interpretuje postmodernizm j a k o p e w n ą d u c h o w ą formę, „ m o m e t " czy też punkt przegięcia, od k t ó r e g o rozpoczyna się schyłek każdego okresu kulturowego. Czy w naszej ponowoczesnej epoce, k t ó r a straciła n a i w n o ś ć i r o z p o z n a ł a siebie sama m o ż n a odzyskać utracona niewinność wyiść Doza cytat metajęzykowa grę m a s k a r a d ę ' ' Czy świat tubylczy zamknięty jest przed nami'na głucho'' Są to pytania k t ó r e jak żadne inne powinny dziś o b c h o d z i ć etnografa. ' 41 Oznaczają one nic innego j a k tylko pilną o d p o w i e d ź na pytania kolejne: o „ d o m " , o „ z a - d o m o w i e n i e " , o „ s w o j s k o ś ć " i o „przyswojenie", o „ o b c o ś ć " i o „ w y - o b c o w a n i e " . Jeśli modernizm, zgodnie ze swoją n a z w ą (a i zgodnie ze swoją p r a k t y k ą ) , jest p r ó b ą powiedzenia czegoś nowego, to wysiłkiem odpowiedzi na te wszystkie pytania będzie kierować intencja z gruntu odmienna: chodzić m i będzie o powiedzenie czegoś bardzo stareeo. do czeao wszakże właśnie no to aby rióiść dalej. t r z e b a V r a z powrócić. ' Naszym przewodnikiem po tym starym terytorium będzie spór Levinasa z Heideggerem o istotę miejsca, zamieszkiwania i wykorzystania, spór zaciekły i podszyty resentymentem. a jednocześnie dobroczynny, bo pogłębiający problematyczność wszystkich naszych p y t a ń . Obaj filozofowie pełni są sprzeczności. Pięknie mówi Levinas: „zamieszkiwanie nie umieszcza sie w świecie obiektywnym lecz świat obiektywny umieszcza się w pewnym stosunku do mojego zamieszkiwa­ n i a " ' Jednoczesne jednak przyjmując kartezjańskie pojęcie przestrzeni i świata (jako res extenla rozciągłości) filozof popada w n a t u r a l i z m gdy interpretuje Miejsce jako miejsce w świecie obiektywnym Wrośnięcie w pejzaż przywiązanie do Miehca b e z l o ó r e e o ' świat straciłby znaczenie i ledwie m ó d b v śmieć ó w 4 43 ^«SL^SmJSrt 1961 S a s n!e m ó e 7 o r z e w i d z i e ć nosTmodernizmu cały i e s o a r t y k u l I ł a T z n l e byćmożliwy si^orS toteż w s ^ CU Czy rzeczywiście Heidegger dal p o d s t a w ę do takiej interp­ retacji swojej koncepcji miejsca, skoro p o d s t a w o w ą cechą zamieszkiwania, cechą tworzącą miejsce, jest jego zdaniem postawa nietechniczna, nieuprzedmiotowiające chronienie czegoś, otaczanie opieką, „ p o z o s t a w i a n i e czegoś w jego is­ tocie"? „ R a t u j ą c Ziemię, nie w ł a d a m y nią, nie p o d p o r z ą d 7 �kowujemy jej sobie od władania i p o d p o r z ą d k o w y w a n i a sobie tylko krok do bezgranicznego wyzysku" - pisze w Budo­ wać, mieszkać, myśleć* . Dopiero nauczywszy się mieszkać, człowiek będzie miał miejsce, nie odwrotnie. Sądzę, że interp­ retowanie miejsca w duchu naturalistyczno-kartezjańskim, jest interpretacją w duchu Się, która sama siebie uchyla: można bowiem mieszkać w jednym miejscu cale życie i nigdy go nie za-mieszkać, można też całe życie być w drodze, wszędzie będąc u siebie. Warto rozważyć tę kwestię w odniesieniu do figur włóczęgi i turysty. Kolejny spór dotyczy zadomowienia i wyobcowania. „ P o ­ gaństwo - pisze Lévinas - to duch lokalny: nacjonalizm od strony tego, co okrutne i bezlitosne, a więc bezpośrednie naiwne i nieświadome. Drzewo rośnie i zagarnia dla siebie wszystkie soki ziemi. L u d z k o ś ć zakorzeniona, posiadająca Boga wewnętrznie wraz z sokami, które d o c h o d z ą do niej z jej ziemi, jest ludzkością lasem, ludzkością przedludzką. Nie należy d a ć się zwieść pokojowi lasów." „Wszelkie słowo jest wykorzenieniem. Wszelka rozumna instytucja jest wykorze­ nieniem. Powstanie rzeczywistego społeczeństwa jest wykorze­ nieniem - kresem egzystencji, w której «u siebie» jest ab­ solutem, w której wszystko pochodzi od wewnątrz. P o g a ń s t w o to zakorzenienie, niemal w znaczeniu etymologicznym. Poja­ wienie się Pisma nie jest p o d p o r z ą d k o w a n i e m ducha literze, lecz zastąpieniem rodzimego gruntu l i t e r ą . " I znowu spór filozofów dotyczyć będzie każdego słowa. Światu dojrzalej, świadomej siebie religii Pisma, Lévinas przeciwstawia p o g a ń s t w o „ o węźlastych korzeniach", pojmu­ j ą c je j a k o naiwność i nieświadomość, nieokrzesaną i niepiś­ mienną. Zacznijmy od końca: dlaczego wszelkie słowo jest wykorzenieniem? Czy „być u siebie" znaczy tylko: być bezwiednie, „tak jak płonący ogień", by przywołać w tym miejscu cytowane wcześniej arystotelejskie rozróżnienie architekton-cheirotekion? Czyż nie mieszka się w języku? Wspo­ mnijmy Sto lat samotności, co stało się z mieszkańcami domu w Macondo, gdy zaczęli z a p o m i n a ć nazw p r z e d m i o t ó w ? Jak widać, różne rozumienia domu, zamieszkiwania i wyobcowa­ nia skrywają diametralnie różne podejścia do języka i czasu, rozbieżne ontologie i mity stwórcze. Hermeneuci (oprócz Heideggera mam tu na myśli przede wszystkim H . - G . Gadamera), głosząc język j a k o „ d o m bycia", stwierdzają, że mówienie nie przychodzi po stworzeniu *, ale, 0 ile jest nazywaniem „ i s t o t n y m " , czyli „ w ł a ś c i w y m " " p r z y ­ daje rzeczom bytu, wydobywa ich istotę, pozwala, by stalr się sobą. Jeśli uznajemy, że to właśnie język uczynił człowieka człowiekiem, k r ó t k o m ó w i ą c , jeśli akceptujemy językowy przełom, j a k i d o k o n a ł się w filozofii zachodniej, zadomowie­ nie nie będzie nam się kojarzyć z nieświadomym i ciemnym, „ p o g a ń s k i m " trwaniem w milczeniu, ale właśnie z „pełnią mowy". Pojawia się jednak warunek: tak j a k świat jest światem wtedy i tylko wtedy, gdy staje się w języku, tak samo język jest językiem wtedy i tylko wtedy, gdy przedstawia się w nim świat. (Jest w tym nakaz przedstawieniowości, istotny, bo zwalczany przez p o s t m o d e r n i s t ó w ) . ' Warunkiem prawdy jest by język był Mitte, medium, dzięki k t ó r e g o dwie należące do siebie rzeczywistości, myślenie i bycie, a także człowiek 1 świat, m o g ą się r o z p o z n a w a ć . Tak więc właściwe słowo nas oswaja, zadomawia, podczas gdy słowo niewłaściwe, nieauten­ tyczne - odbiera nam siebie, wpycha nas w wyobcowanie. Powiedzieliśmy j u ż o różnicy p o g l ą d ó w na temat obcości wewnętrznej. A co z zewnętrzną'' K i m jest obcy i j a k możliwe jest z nim porozumienie? O d p o w i e d ź Lévinasa jest heteronomicznym nakazem przedkładania T y ponad Ja, nieoczekiwaniem wzajemności, „etyką, wyprzedzającą ontologie". Trzeba wszakże p a m i ę t a ć , że ó w heteronomiczny tryb moral­ ny wyrasta w twardych realiach religii Przymierza, w której obcym (mam tu na myśli etnologiczne, nie Lévinasowskie 6 47 48 4 52 znaczenie tego słowa) jest niesprawiedliwy , ten, który łamie Prawo: przeciw niemu „trzeba sprawiedliwości, to znaczy p o r ó w n a n i a , koegzystencji, współczesności, zebrania, porząd­ k u , tematyzacji, (...) współobecności na stopie równości, jakby przed s ą d e m " . Ta religijna perspektywa, jakkolwiek zro­ zumiała, nie wróży dobrze wzajemnemu zrozumieniu ludzi, n a r o d ó w i kultur. Religie, szczególnie monoteistyczne, nie­ chętnie idą na kompromis. Wie o tym sam Levinas, gdy rozważa pytania, czy na gruncie prawdy religii tolerancja jest rzeczą p o ż ą d a n ą . 53 5 4 D u ż o lepiej rysują się hermeneutyczne widoki na spotkanie z obcością. Gadamerowskie z ducha twierdzenie, że obcość drugiego jest nieprzezwyciężalna tylko wówczas, gdy nie znając sami siebie, wszelką obcość przypisujemy wyłącznie obcym, jest wezwaniem do problematyzowania swojskości po to. by wzbogacić się obcością, której uczyniliśmy miejsce w szczelinach domu. Z powodu istnienia w czasie i ludzkiej „ s k o ń c z o n o ś c i " (poznawczej i innej) dom człowieka jest ruchomy, jest ciągle w drodze. Człowiek bytuje w świecie na m o d ł ę syna marnotrawnego, wciąż odchodzi i powraca. P o w r ó t syna marnotrawnego nie jest jednak cofnięciem się do punktu wyjścia, ale raczej zadomowieniem się w obcości, k t ó r a niepostrzeżenie stalą się domem: „ O d k r y w a m y wówczas, że ruch, który wydawał się wygnaniem, w rzeczywistości był powrotem zaś to co w chwili wyjściu wyduwciło się domem było tylko stacją w p o d r ó ż y " Wbrew obawom zazdrosnych b o g ó w w konfrontacji z tym co obce człowiek nie traci wcale własnej tożsamości (o ile nie była to tożsamość fałszywa) nie staje się kimś innym ale raczej bardziej s o b ą 5 5 5<i P o r ó w n a n i e optyki Levinasa i h e r m e n e u t ó w poucza, iż: tubylczość, rozumiana j a k o autentyczne, wciąż na nowo tracone i odzyskiwane zadomowienie, istnieje tylko w drugim z tych światów, w rzeczywistości, k t ó r a nie jest dana. lecz za-dana, to znaczy n i e d o m k n i ę t a w swej tożsamości, otwarta i . na interpretację, i co ważne, do swego pełnego bytu niezbędnie potrzebująca człowieka. Tubylczość, podobnie jak miejsce, nie jest więc pojęciem naturalnym, lecz kulturowym, kulturowo uzyskiwanym i traconym, jak' dziedzictwo, k t ó r e g o się nie pielęgnuje lub język, którego się nie ćwiczy. Gruntem naszego zakorzenienia są przesądy epoki historycznej do której należy­ my. Wszyscy je mamy, jednak nie wszyscy godzimy się z tym. Ucieczka od p r z e s ą d ó w to znak rozpoznH wczv modern izmów. 5 5 8 6. Ostrzeżenie przed superalienacją. Konkluzja Postmodernistyczna odmowa uczestnictwa we wszystkich wielkich metanarracjach współczesności („dialektyka Ducha, hermeneutyka znaczenia, wyzwalanie się podmiotu myślącego lub działającego, tworzenie bogactw"), odrzucanie identyfika­ cji z wszelką w s p ó l n o t ą k u l t u r o w ą lub historyczną. „Proteuszowe p r z e k l e ń s t w o " , nie zdoła oczyścić ponowoczesności z modernistycznej skazy. Ten, kto, j a k niegdyś Nietzsche, sądzi, że „należy a b s t r a h o w a ć od własnej osoby, bo istnieje wiele h o r y z o n t ó w , w których należy umieć się przemieszczać, ten w gruncie rzeczy nie ma ż a d n e g o horyzontu h i s t o r y c z n e g o * i nie jest w stanie osiągnąć p r a w d y " . J a k m ó w i ł a m wcześniej, właśnie to dążenie postmodernizmu do prześcignięcia i po* 1 rzucenia własnego poznawczego cienia u w a ż a m za symptom ukrytego w nhn modernizmu, posługującego się podobnie a n o n i m o w ą , abstrahującą od egzystencji koncepcją prawdy (po Heideggerze nadal uniwersyteckie katedry wypełnione są ' profesorów-fachowców którzy własną egzystencję zo- j stawiają przed w y k ł a d e m w kącie j a k zmoczony parasol" )Prowadzi ona do podobnych zniszczeń jak te które wynikają z anonimowej o d w r ó c o n e j od świata techniki- Z każdym nowym odkryciem otwiera sie nowa otchłań Jesteśmy coraz bardziej samotni w tajemniczej pustce wszechświata." Tak więc zastosowanie kategorii zadomowienia - wyobS7 58 �cowania do k r y t y k i zjawiska p o n ó w o c z e s n o ś c i jest programo­ wym anachronizmem. Wynika on z przekonania, że, po p i e r w s z e, nie wolno się d a ć zwieść pozorom n a d ś w i a d o m o ­ ści postmodernizmu; stanowczo o b s t a w a ł a b y m przy tezie, że zdanie „ n a s z a wiedza jest większa od naszej samowiedzy", prawdziwe jest też w odniesieniu do niego. P o zastosowanie wspomnianej kategorii wynika z drugie nieufności wobec postulatu, by p o n o w o c z e s n o ś ć t r a k t o w a ć j a k o zjawisko całkowicie a u t o n o m i c z n e . 53 Istnieją bowiem uzasadnione po­ wody do obaw, że w swym dochodzeniu sprawiedliwości, w ż ą d a n i u z r ó w n a n i a wszystkich t y p ó w dyskursu, postmoder­ nizm ustanawia nowy ukrvty typ przemocy: wymusza an-archię ( k t ó r a wszakże też jest o k r e ś l o n ą arche, J e d n ą z nich jest w s p ó ł c z e s n a eksplozja nacjonalizmu i religijnego fundamentalizmu. Bez kategorii wyobcowania wydaje się ona całkowicie niezrozumiała Jak powiada Erhard K ä s t n e r , opuszczone o ł t a r z e zamieszkiwane są przez demony. Oto szkic sytuacji: sfrustrowani „ n a u k o w y m ś w i a t o p o g l ą ­ d e m " n o w o c z e s n o ś c i , światem bez Boga i bez sensu, ludzie tak d ł u g o znoszą wyobcowanie póki modernizm z jego instytuc­ j a m i przymusu trzyma się mocno Po upadku n o w o c z e s n o ś c i zaś w obliczu natarcia postmodernistycznego chaosu zaczyna­ j ą o r g a n i z o w a ć s a m o o b r o n ę Sytuacje pogarsza wycofujące sie ze swoich funkcji współczesne p a ń s t w o k t ó r e pozostawia po sobie d o t k h w a ^ ^ ^ ^ S ^ zasadą), całkowicie o b o j ę t n ą wobec wszystkich tych m a ł y c h historii, jakie opowiadają sobie z w y k l i ludzie, należący do tego samego co i on społeczeństwa. Uporczywe zainteresowanie, jakie wciąż żywią o n i dla rzeczy tak «przestrzałych» j a k z w y k ł a rozmowa, konsensus, s o l i d a r n o ś ć czy harmonia, musi koniec końców z o s t a ć uznana za o z n a k ę tego, że ulegli cji." mistyfika­ 6 0 Potrzeba zadomowienia, rozumienia o t a c z a j ą c e g o świata nie jest wszakże przejściowym kaprysem historii. Ludzie z niej nie zrezygnują, prędzej zrezygnują z postmodernizmu. W star­ ciu rozumu praktycznego z teoretycznym zawsze o p o w i e d z ą się po stronie tego pierwszego. Ignorowanie tej prawdy z reguły prowadzi do g r o ź n y c h konsekwencji. N a d c h o d z i nowi b a r b a r z y ń c y , p r z y n o s z ą c ze s o b ą wielką symplifikację, z a p o w i e d ź nowego modernizmu. Trzeba zająć się światem, zanim oni wyjaśnią go ze szczętem. Trzeba o d z y s k a ć u t r a c o n ą tubylczość, zanim, zmieniona nie do poznania, zostanie przymusowo doprowadzona do miejsca. k t ó r e jej i nam w y z n a c z ą . PRZYPISY l Zbigniew Herbert, List. z tomu: Marwa natura z wędzidłem. Wroclaw 1993, s. 166-7 Jean-François Lyotard. La condition postmoderne. Rapport sur le savoir. Paris 1979. s. 7. Tłumaczenie fragmentu ukazało się w „Literatu­ rze na Świecie" 1988, nr 8-9, s. 280-300, w przekładzie A . Taborskiej. 'Tamże. 'Jacques Bouveresse, Racjonalność i cynizm. „Literatura na Świecie", 1988, nr 8-9. s. 342-386, przeł. M . Kowalska. Jean-François Lyotard, U Différend. Paris 1983, s. 9 Tegoż, La condition postmoderne, op. cit., s. 97 J. Bouveresse. Racjonalność i cynizm, op. cit., 366 • Chodzi wszakże o zaangażowanie, nie zaś o modniarstwo lub o agresywną defensywność, którą opisuje Jacques Derrida, mówiąc 0 złych stróżach humanistyki, którzy traktują np. dekonstruktywizm jako zagrożenie, „nigdy nie podjąwszy próby zrozumienia historii 1 systemu norm, specyficznych dla swojej instytucji, ani deontologii własnego zawodu. Nie pragną oni wiedzieć, jak od początku X I X wieku pod czujnym spojrzeniem rozumu tworzyła się ich dyscyplina, szczegól­ nie w swej nowoczesnej (...) postaci. Zasada rozumu może dawać obskuranckie i nihilistvczne skutki. Można jc widzieć tu i tam, w Europie i w Ameryce, wśród tych którzy przekonani sa że bronią filozofii literatury i nauk humanistycznych przed nowym sposobem kwestiono­ wania ich racji bytu które icst w istocie nowym stosunkiem do iezyka • e d y c j i , nową afirmacia nowym stylem brania na siebie odpowiedzial­ ności". Principle of Reason The Unhersitv in the Eves ofltS Pupih -Diacritics", jesier,1983'. s. 15 'Tautologię tę, stosowaną tu dla odróżnienia od terminów z zakresu nistoni sztuki, zastępować będzie zwykła „nowoczesność" (za Bauma­ nem) lub „modernizm". T o właśnie nad nią medytował w Bambusowym Gaju Starszy Brat, Jeden z mistrzów Józefa Knechta, bohatera Gry szklanych paciorków Hermana Hessego. Traf chce. że rokowi 1993 patronuje właśnie heksagrąm XVIII. Zygmunt Bauman. Nowoczesność i zagląda. Warszawa 1992, s. 15 Tamże, . 13 "Tamże, s. 15 'Esej Biesy, z tomu: Ogrtidnauk, Lublin 1991, s. 118. Wiara w prawa rozwojowe, pisał Miłosz, sprawia, że umysł zachowuje się jak zając, który " "osie znalazł się w zasięgu świateł nadjeżdżającego samochodu: nie mozc juz z niej ^-JŚĆ [k | ę po oświetlonej elektorami szosie. or. Joanna Tokarska-Bakir. Tożsamość etnografa, nie publikowa­ li maszynopis referatu na seminarium prof. Aldony Jawłowskiej kwietniu 1992. Powrócę do tego w dalszej części artykułu. 1 3 8 7 1 0 s a m p o z e l y 0 D l c c n a w a s n ą z g U D 1 0 Idąc za modną metaforą Deleuze'a i Guattariego należałoby powiedzieć: z nieznanego kłącza wyrasta zarówno modernizm, jak i jego postmodernistyczna krytyka. Gilles Deleuze, Felix Guattari, Klacze, przeł. B. Banasiak, „Colloquia Communia", 1988, nr 1-3, s. 221-237 Marcel Granel, Cywilizacja chińska, Warszawa 1973, s. 47 Za: Joseph Needham, Science and Civilisation in China, t. 2, Oxford 1956, s. 28 " Z a s t ę p o w a n i e alfabetu mongolskiego czy wietnamskiego i arabs­ kiego (w Turcji) łacińskim, zaś arabskiego w Azerbejdżanie - cyrylicą, umotywowane chęcią niesienia oświaty w lud. odcięło od źródeł tradycji miliony ludzi, którzy od tej pory nie mogą odczytać nawet nagrobków swoich przodków. Będzie to nie tylko osławione pranie mózgów, ale także maszyny edukacyjne komunizmu i faszyzmu, znakomicie ujęte w ironicznym skrócie wspomnień Szymona Perela Europa. Europa, które stały się podstawą znanego filmu Agnieszki Holland. Józef Tischner, Myślenie według wartości. Kraków 1982, s. 171 "Emmanuel Lévinas, Totalité et infini. L a Haye 1961, s. X " Michel Haar, Ambiwalentna obecność Nietzschego w pismach Heideggera, „Ogród. Kwartalnik", 1992, nr I , s. 101, przeł. R. Lis. " M a r t i n Heidegger, Pytanie o technikę, (w:) tegoż. Budować, miesz­ kać, myśleć, oprać. K . Michalski, Warszawa 1977, s. 231 " T e n wątek na marginesie Heideggera i arystotelejskiej Metafizyki bardzo ciekawie rozwija Jacques Derrida, w cytowanym wyżej tekście Principle of Reason: The University in the Eyes of Its Pupils, op.cit., s. 18 " K o p i a też jest re-prezentacją, tyle że nie wykorzystującą kryjącej się w niej możliwości przyrostu bytu, możliwości, by rzecz „stalą się sobą", a nie tylko odtworzeniem czego innego. Budować, mieszkać, myśleć, op.cit.. s. 294 Tamże, s. 246 " T a m ż e , s. 195, podkreślenie moje J T B . " T a m ż e , s. 146 J . Tischner, Myślenie według wartości, op.cit., s. 122. Jak bardzo zaciążył nad tym myśleniem Hegel z poglądem, że świadomość rodzi się tylko przez czyn, że kontemplacyjne odczucie podmiotu nie ujawnia podmiotu, ale przedmiot. " O tym braku szacunku les philosophes dla empirycznych mężczyzn i kobiet pisze Zygmunt Bauman w swym artykule Moralne obowiązki, etyczne zasady, który ukaże się w jednym ? najbliższych numerów „Etyki". " J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 351 » Za: Richard Rorty, Habermas i Lyotard o postmodernizmie, w: Postmodernizm-kultura wyczerpania?, oprać. M. Giżycki, Warszawa 1988, s. 80 1 7 1 8 2 0 2 1 2 7 2 8 3 1 9 �3 5 Reiner Wiehl. Cierpienie człowieku związane z brakiem wewnętrznej wolności, nie publikowany referat na seminarium prof. K . Mauri na w grudniu 1991 Por. Iris Murdoch, Against Dryness, za: R. Rorty. Habermas i Lyotard o postmodernizmie, op.cit., s. 80 " „Myśliciel postmodernistyczny uważa za całkowicie oczywisty - c h o c i a ż w żadnej mierzenie wynika to z przełomu językowego, jaki miał miejsce w filozofiach zachodnich i na który powołuje się Lyotard - pogląd, według którego język, wyzwolony z wszelkiego rodzaju zależności od użytkownika, stanowi jedyną liczącą się rzeczywistość, jaką należałoby mieć od tej pory na uwadze." Jacques Bouveresse, Raejonainość i cynizm, op.cit., s. 377 " G i l l e s Deleuze, Felix Guattari, op.cit., s. 225 "Bogdan Baran, Postmodernizm, Kraków 1992, s. 179 Źródłem mojej wiedzy jest wykład Zygmunta Baumana, Wzory koczownika, włóczęgi i turysty, wygłoszony w Sali Okrągłego Stołu P A Ń w marcu 1993 « Bogdana Barana komentarz do pomysłu Umberto Eco (Dopiski na marginesie «Imienia róiy», (w:) Imię róży. Warszawa 1991, prze!. A. Szymanowski), że „postmodernizm jest uniwersalną jakością każdej epoki, jej ironicznym metajęzykiem", podchodzi z jego pracy pl. Posmodernizm, op.cit., s. 164 Emmanuel Lévinas, Totalité et infini, op.cit., s. 125 « Ludwig Binswanger, Wspólbycie Mnie i Ciebie, (w:) Filozofia dialogu, oprać. Bogdan Baran, s. 187: „Codzienne obcowanie ludzi, ich mała i wielka polityka owładnięte są pewnym jednoznacznym im­ peratywem i działaniami na rzecz jego sprecyzowania, uregulowania i zorganizowania. Imperatyw ten to: «ôte-toi que m'y mette». Pytając o modus przestrzenności, w którym możliwy jest (...) ó w imperatyw (...) zwracamy się od razu ku modusowi rozciągłości, ku txtensio w sensie karlezjańskim. (...) Takie ujecie przestrzeni i świata wypływa - jak lo pokazał Heidegger (Sein und Zeit, § 22-24) - z jednostronnej obserwacji na bycie jako na stałą obecność." ** Emmanuel Lévinas, Heidegger. Gagarin i my, (w:) Trudna wolność. Eseje o judaizmie. Gdynia 1991, przeł. A. Kuryś, s. 248 Tamże. •"Tamże, s. 322 Trudna wolność, op.cit., s. 145 C a ł k o w i c i e pomijam tu autonomiczność medium pisma, przyjmuję za Gadamerem stanowisko logocentryczne. Pismo jest słabszą reprezen­ tacją mowy. Całkowicie inaczej myśli Emmanuel Lévinas. Du Sacré au Saint. Paris 1977, s. 136: „Ten świat nie jest zatem tym, co człowiek mógłby zaprojektować lub chcieć (...), on nie wyszedł ze stwórczej wolności człowieka. Człowiek wkroczył w świat już całkowicie uczyniony." 3 6 4 0 4 2 4 s 4 7 48 4 5 s ° Eigemlich - 'właściwy', zgodnie z intencją krytyczną, dostrzegalną wewnątrz słowa, tłumaczone było przez Krzysztofa Michalskiego jako •autentyczny*. Bogdan Baran stosuje terminologię literalną, 'właściwy - niewłaściwy', por. tegoż, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 55nn. Rozróżnienie to. zarzucone przez Heideggera po Sein und Zeit. jest bardzo przydatne w interpretacji pojęć z okresu Budować, mieszkać, myśleć, m.in. właściwego (autentycznego) i niewłaściwego (nieautentycz­ nego) bycia techniki, etc. Tamże, s. 135 " Z punktu widzenia hermeneutyki tendencja do autonomizacji języka w postmodernizmie (dużo o niej pisze Baran, Postmodernizm, op.cit.) jest tvm samym co jego instrumentalizacja. Jak pisze Palmer, myśleć tak o języku to pozwolić, by ogon merdał psem. Richard E . Palmer, Hermeneutics. Interpretation Theory in Schleiermacher, Diithey, Heideg­ ger and Gademer, Evanslon 1969, s. 204 " O ile w Trudnej wolności Lévinas pisał „Mesjasz to Ja, być Ja to być Mesjaszem" (op.cit., s. 93), o tyle w Dieu qui vienne à Vidée stwierdza, że istnieją wyjątki: „Mój opór zaczyna się, kiedy zło, które mi czyni (drugi) jest czynione trzeciemu, który jest także moim bliźnim (...). Ja jest prześladowane i jest ono odpowiedzialne za prześladowanie, którego doznaje. Lecz «na szczęście» nie jest ono samo; są trzeci, a nie można dopuścić do tego, aby prześladowano trzecich". Za: M . Jądraszewski, Wobec Innego. Relacje między podmiotowe wfilozfii Emmanuela Lévinesa, Poznań 1990. s. 265 "Autrement quélre ou au-delà de l'essence, za: M . Jçdraszewski, Wobec Innego, op.cit., s. 264 Religia i tolerancja, (w:) tegoż, Trudna wolność, op. cit., s. 180-183 Joel C . Weinsheimer, GadamerS Hermeneutics: A Reading of "Truth and Method", New Haven 1985, s. 70 " T a m ż e . Por. Joanna Tokarska-Bakir, Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Polska Sztuka Ludowa", nr 1:1992, s. 3-4 "Andrzej Bronk, Rozumienie, język, dzieje. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera. Lublin 1988, s. 260 K . Michalski, Heidegger, [wstęp do:] M . Heidegger, Budować, mieszkać, myśleć, op.cit. s. 10 Zbliżone, choć nie tak radykalnym językiem wyrażone żądania znajdują się w artykule Zygmunta Baumana, Socjologia i ponowożytność, (w:) Racjonalność współczesności. Między filozofią a socjologią, oprać. H . Kozakiewicz, E . Mokrzycki, M.J. Siemek, Warszawa 1992, s. 27-29 J. Bouveresse, Racjonalność i cynizm, op.cit., s. 364 Nawiązuję tu do cytowanego już wykładu Zygmunta Baumana, Wzory koczownika, włóczęgi , turysty. " Por. J. Tokarska-Bakir, op.cit. "Zygmunt Bauman, Wzory koczownika.... op.cit. i Ą ! S 5 6 5 9 6 0 6 1 Charakterystyczne zdobienia n a d o k i e n n i k ó w w domu polskim we wsi Skorbudany. Fot. L . M r ó z . 10 I J Î , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a11ca039cdf3fbacadfbca965efa34a5.pdf 89e8cf2ad226ac1ee6a229ed46c9ce7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4895 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA 2003 rok LVII nr 1-2 (260-261). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 24 zł IN S T Y T U T SZ TU K I P O LSKIEJ A K A D EM II N AUK , FU N D A C JA K ULTURY S P I S W ik to r Zbo ro w ski H anna F aryna Paszkiewicz Zbigniew B enedyktow icz T R E Ś C I P ożegn an ie.................................................................................................... 5 „Być bogatym jak Forsyth...” ..................................................................6 Mapa pamięci ............................................................................................14 DARIUSZ C zaja MARIA POPRZĘCKA Paradoksy pamięci. Parę wątpliwości zamiast wstępu ................18 Obraz pod pow iekam i...............................................................................20 J ulia H artw ig Piękne s io stry .............................................................................................. 32 Nagana GEORGES STEINER .........................................................................................................33 Gramatyki tworzenia, przeł. Jerzy Łoziński .....................................34 PAMIĘTAĆ CZY ZAPOMINAĆ? PAUL R ico eur Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przeł. W ojciech Bońkowski . .4 1 Y o sef H ayim Y erushalm i Znaczenie w historii, pam ięć i pisanie historii. Podstawy biblijne i rabiniczne. przeł. Dariusz Czaja .................. 55 IVAN G. M arcus Magia pokarmów i gesty mnemoniczne, przeł. Amelia Franas . . 68 MAŁGORZATA N ałęcka Przeklęte błogosławieństwo. N obilitacja zap o m n ien ia................83 BOHDAN K o s Pam ięć i czasoprzestrzeń w poszukiwaniu całości. Kilka uwag o renesansowym teatrze pamięci i słodyczach WOJCIECH M ic h e ra kosmologii .................................................................................................... 88 Obliviscere. O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji . . 90 JACEK Ziemek M em ento. Pamiętacie? To obejrzyjcie................................................... 98 RUTH GRUBER Miasta bez Żydów, przeł. Agnieszka N ow akow ska..................... 105 PAMIĘĆ PRYW ATNA M arcin ŚWIETLICKI Mój p am iętniczku ....................................................................................117 A nna B olecka Pam ięć i dzieciństwo ............................................................................ 118 ANTONI K roh Starorzecze. Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do p isa n ia ....................................................................................................121 AMELIA F ranas JOANNA Zdanow ska STEFANIE PETER GERDIEN VERSCHOOR Egzekucje i ekspozycje p a m ię c i..........................................................129 Kozetka Bargelda, czyli o tym, jak się pisze w id z a ..................... 133 Kogel mogel - „polską magdalenką”?, przeł. Maciej Bańkowski . . 137 Kartki z pamiętnika. Polskie rem iniscencje, przeł. Ella Osuch, D orota van den Bercken JAN GONDOWICZ .................................................................... 139 Pałac p a m ię c i............................................................................................146 WENECJA I PAMIĘĆ L ew ŁOSIEW WOJCIECH B ońkowski W enecja Josifa Brodskiego, przeł. Dymitr R om anow ski...........149 Dwanaście świń przegląda się w lustrze. O legendzie weneckiej . .156 1 �SPIS TREŚCI DARIUSZ C zaja W drodze do W enecji. Podróże imaginacyjne ............................. 161 EWA MALEC M it W enecji. Fabrykowanie p a m ię c i............................................... 174 B ohdan K o s Wiersze M ałgorzata D ziewulska , ....................................................................................................... 181 PIOTR KŁOCZOWSKI Rozmowa z pamięci: N ie chciałbym zbyt d o p o w ia d a ć................... 183 JULIAN T uwim H anna B altyn P io tr S ommer Kwiaty Polskie (fragment) Szuflandia Latem .................................................................. 193 .................................................................................................. 194 ..........................................................................................................208 A . MELBECHOWSKA-LUTY Pomniki - „figury” zwodniczej p a m ię c i........................................... 209 MONIKA RUDAŚ-GRODZKA Słowiańszczyzna. Pamięć i zapomnienie w wykładach paryskich Adam a M ickiewicza i pow ieściach Józefa Ignacego Kraszewskiego ......................................................................................... 217 MARIA JANION Niesamowita Słowiańszczyzna .......................................................... 225 M ichał O to ro w sk i Pamięć spiskowców ................................................................................236 MAŁGORZATA B aranow ska Kolekcja nieidealna (3) Pamiętaj o m n i e ! ......................................243 D anuta KUZNICKA Gombrowicz Grzegorzewskiego...........................................................251 C zesŁ aw R zońca Zbysław Maciejewski (1946-1999) ................................................... 267 STANISŁAW T abisz Rozmowa ze Zbysławem M aciejew skim ...........................................277 Noty o Autorach .................................................................................... 287 Summary of A r tic le s ...............................................................................291 Contents no 1-2; 3-4/2003 .................................................................. 298 W NASTĘPNYM NUMERZE (NR 3-4): M ikoŁaj G umilow Anna Beata B ohdziewicz Ryszard Kapuściński F ranklin R. A nkersmith Kerwin Lee Klein Pamięć, przeł. Jan Gondowicz Zdjęcia odzyskane O Pamięci i jej zagrożeniach (z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja) Szlachetne odłączenie się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. COLLOQUIA ETHNOLOGICA PAMIĘĆ JAKO KATEGORIA KULTUROW A I POZNAWCZA Katarzyna Kaniowska C zesŁaw Robotycki Dariusz C zaja Zbigniew B enedyktowicz W aldemar Kuligowski SŁ awomir S ikora Marcin B rocki Magda S ztandara Marcin Kafar Daniel V ogel Dipesh C hakrabarty Peter Martyn Jo Harper T omasz S ikora Ewelina Pawlus Pamięć i antropologia Pamięć indywidualna etnografa jako źródło i dowód Czarna Skrzynka. O idei pamięci absolutnej Przestrzenie pamięci. Księga pamięci - przyczynek amerykański Historia, literatura i teraźniejszość oraz inne formy zapominania Pamięć: przestrzeń, w której zdarzenia się powtarzają Semioza pamięci w etnografii Fotografia etnograficzna, etnograficzność fotografii Oliver Sacks —od metafory utraty pamięci do neuroantropologii Przeszłość Indii czy przeszłość Europy? Postkolonialność a podstęp historii: Kto wypowiada się w imieniu Indii? Przeł. Daniel Vogel Powrót do Indii Which Blair Project? Pamięć jako narzędzie legitymizacji politycznej: przy­ kład „Nowej Partii Pracy” Inicjacja Bwiti Żywioły sprzężone 2 �SPIS TREŚCI Jacek O lędzki J erzy S. W asilewski Piotr S zacki Iwona Ś więch Pamiętniki poetyckie pustyni... Etnolog w podróży (4) Kto komu mówi bounjour? Próba antropologii zachowań zdawkowych „Pamiętać” Skrzynia PAMIĘĆ GRECJI S tephanie W est Jean Pierre V ernant David Lachterman W ojciech M ichera W łODZIMIERZ LENGAUER Zbigniew Benedyktowicz, Dariusz C zaja Mariusz Dobkowski, B ohdan Kos W iesIaw J uszczak, WłODZIMIERZ Lengauer W ojciech M ichera, Henryk Paprocki R obert Pawlik, CzEsłAW Robotycki W łODZIMIERZ S tANIEWSKI Lech S okóŁ A ndrzej DąBROwsKi, J an Hartman, W iesŁaw J uszczak, Ireneusz Kania, o. J an Andrzej KłoczowsKi (op), E lżbieta Paczkowska-Łagowska, M ieczysIaw Porębski, Lech T rzcionkowski, C ezary W odziński W iesŁaw J uszczak K rystyna Zwolińska T omasz W it S zerszeń Andrzej Pieńkos Kataryzna GÓRSKA Zbigniew O siński Mateusz B raun Aristeas u Herodota, przeł. Wiesław Juszczak Mityczne aspekty pamięci, przeł. Noos i Nostos: Odyseja i początki greckiej filozofii, przeł. Lathesthai. O pokusie zapomnienia O Realności bogów - rozmowa o książce Wiesława Juszczaka „Pani na żurawiach” Wielka podróż do źródeł Głos w dyskusji o Realności Bogów „Nie wszystko jest stracone...” Fragmenty dyskusji z promocji książki Realność bogów Wiesława Juszczaka w Krakowskim „Bunkrze Sztuki” Kraków, 29 maja 2003 Język mitu WiesŁaw Juszczak Jubileuszowa Karta Nowosielski Miasto i fotografia „Siedziba sztuki" Johanna Michaela Bossarda - totalne miejsce tworzenia Rozmowa z Małgorzatą Baranowską Ja tak naprawdę zbieram ducha pocztówki Osterwa i Reduta w notatnikach Limanowskiego Prawdziwy mit, albo jak Karol Wojtyła został papieżem RECENZJE JACEK OLĘDZKI BARBARA MAJOR MARIA POPRZĘCKA J. KRZYSZTOF LENARTOWICZ BOGUSłAW JĘDRUSZCZAK Cichogłośno Inspiracje pasyjne Renaty Rogozińskiej Inspiracje........ Architektura trwogi Pamięć Ojca 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/879a1fb245032e05a4911f31dad5ea0a.pdf 004f41b288c1bcd05750f5eda9f56c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5272 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4894 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.159-175 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ KLONDER DROGI RÓWNOLEGŁE. REFLEKSJA HISTORYKA N A MARGINESIE PIERWSZEGO POLSKIEGO ANTROPOLOGICZNEGO ZARYSU ŚWIATA RZECZY 1 Wydana w ubiegłym roku praca Janusza Barańskiego, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, po­ winna wzbudzić szczególną uwagę historyków, zwłaszcza zaś badaczy kultury materialnej. Deklarowanym celem jej autora jest „próba przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi, niż się jej dotąd poświęca w dotychczasowej praktyce badawczej antropologii. Świat rzeczy to bowiem sfera ludzkiej codzienności i niecodzienności, bez której zgoła trudno sobie wyobrazić życie zbiorowości i jednostek" (s. 8). Za jedno ze swoich zadań Barański uznaje również: „unaocznienie zbyt małej wagi przykładanej do rzeczy, które z wszelkich wytworów najbardziej są obecne w życiu ludzi i na to życie wpływają" (s. 361). Zadania te wypełnił zapewne z nadwyżką, skoro recenzent książki Roch Sulima uznaje j ą za próbę ustanowienia nowej u nas dziedzi­ ny wiedzy - „antropologii rzeczy" [...] «od fundamentów)), które badacz wyznacza [...] w «polu pustym»". Jego zdaniem autor tworzy „metodologiczny fundament antropologii codzienności" (okładka). Wśród pojęć, które Barański definiuje i którymi operuje, miejsca kluczowe, obok wspomnia¬ nego już świata rzeczy, zajmują: „kultura materialna", „konsumpcja" i „kultura konsumpcyjna", „życie codzienne". Kultura materialna w ujęciu antropologicznym, co autor wyraźnie podkreśla (s. 21, przyp. 8), to sfera obejmująca przedmioty, obiekty, rzeczy, dobra, artefakty. W ostatnim przy¬ padku należałyby do niej jedynie wytwory rąk ludzkich. Biorąc pod uwagę trudności w rozgrani¬ czeniu tego co kulturowe od tego co naturalne, Barański abstrahuje od tego podziału i stwierdza za Jamesem Deetzem, że „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym kulturowym zamysłem" (s. 22). W tym kształtowaniu nie jest przy tym konieczna ingerencja techniki; także przypisanie obiektom naturalnym ludzkich wartości zamienia je w obiekty kultury materialnej. Przytacza też definicję Julesa Prowna: „Kultura materialna [...] jest tym właśnie, co stwierdza [...] przejawem kultury wyrażającej się poprzez obiekty materialne [...]. Przyjmuje się [...], iż rzeczy przez człowieka wytworzone wyrażają [...] przekonania jednostek, które je zamówiły, wyprodukowały i ich używały oraz [...] przekonania społeczności, do której jednostki owe należą". Badaniu podlega więc nie tylko młotek, stół, obraz, miasto, ale też plan ogrodu, posiłek, wytatuowane ciało (s. 23). W końcu dodaje od siebie, że kulturę materialną należy rozumieć nie tylko w kategorii obiektu, ale również nośnika: znaczeń, przekonań, wierzeń, wartości (s. 26). Zarysowuje także (a po części przypomina) cały rozległy obszar funkcji, znaczeń i ról rzeczy, które powinny być brane pod uwagę również przez konstruujących obrazy przeszłości historyków. Pytaniom o rzeczy użyteczność i wartość (nie tylko w wymiarze materialnym) powinna towarzyszyć analiza ich roli w przekazywaniu informacji, w budowaniu poczucia tożsamości jednostkowej i grupowej, w tworzeniu stylów życia, wreszcie rozważania nad sprawczą rolą rzeczy (s. 13). Pojęcie kultury konsumpcyjnej, według autora Zarysu, obejmuje nie tylko (nie tyle) „nabywa¬ nie [... ] dóbr w celu zaspokajania podstawowych potrzeb biologicznych, co kreowanie pewnych 1 Janusz Barański, Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, ss. 376. �160 RECENZJE wizerunków, kultywowanie pewnych stylów życia [...] również dochodzenie do zbiorowych i jed­ nostkowych tożsamości z użyciem owych dóbr [...]. Konsumpcja zdaje się uchodzić za synonim współczesnej kultury materialnej" (s. 303), choć stanowi jedynie jej znacząca część (s. 305). Wreszcie codzienność to (za Henri Lefebvre): „najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i najbardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty" (s. 26). Barański stwierdza: „codzienność to rzeczywistość w najwyższym stopniu «antropologiczna»" i dalej: „codzienność [...] to nie tylko [...] praktyki religijne, ideały estetyczne, mody, style, przesądy, wartościowania czy uprzedzenia, ujęte w ich warstwie ideacyjnej jedynie. Nie sta¬ nowią one dostatecznie wyczerpującego przedmiotu badań, jeśli nie uwzględni się ich «materialnych nośników»" (s. 360), czyli rzeczy [dop. A . K ] . Ma przy tym pewien kłopot z oceną dotychczasowego dorobku badań w tej dziedzinie. Najpierw (s. 26) stwierdza, że badacze polscy [antropolodzy] za¬ czynają dopiero zauważać konieczność badań „tak zwanego życia codziennego". Później, że ludzka potoczność - codzienność „wydaje się wciąż nie docenianą dziedziną ludzkiego bycia w świecie", natychmiast dodaje jednak, że „właśnie codziennością przede wszystkim zajmowały się kolejne pokolenia antropologów i badaczy spoza tej dyscypliny" (s. 360, pogrubienie A.K.). Do tej ostat¬ niej kwestii powrócę niżej. Choć autor wielokrotnie podkreśla, że przedmiot swoich rozważań traktuje z punktu widzenia antropologii, ma świadomość możliwości i potrzeby interdyscyplinarnej analizy świata rzeczy. Stwierdza wręcz, że badanie kultury materialnej „nie może się obyć bez ujęcia z wielu punktów na raz" i dalej już, za Danielem Millerem, że nie stanowią one wyłącznej domeny etnografii, zaś równie ważne są podejścia: „historii, archeologii, geografii, designu i literatury". Od siebie dodaje do tej grupy filozofię i socjologię (s. 29). Za Peterem Borscheidem można by jeszcze dopisać tu: biologię, lingwistykę, medycynę i statystykę (Borscheid 1983, s. 12). Powołując się na Michaela Schiffera, wskazuje na archeologów jako twórców rekonstrukcji obrazu świata z resztek kultury materialnej wymarłych często ludów, „niemal zawsze bez możliwości konfrontacji ustaleń ze źródłami pisanymi" (s. 174). Barański zdaje sobie sprawę, że ludzka codzienność, „kultura rozumiana jako sposób życia czło¬ wieka" ma również wymiar historyczny. Chcąc zachować także taką perspektywę przyjmuje podział dziejów kultury i myśli człowieka na „przednowoczesność, nowoczesność i ponowoczesnosć" (s. 34). W kontekście tego podziału, ciągle dyskutowanego i po części kwestionowanego , zamierza lokować rozważania dotyczące przeszłości. Wspomnianej periodyzacji nie stosuje jednak konse¬ kwentnie. W tekście pojawiają się także feudalizm (brakuje kapitalizmu) oraz epoki konsumpcyjna i przedkonsumpcyjna. Co do historii, przywołuje też metodologiczną dyrektywę jednego z amerykańskich badaczy, Henryego Glassie. W początku lat 1990. zalecał on równoprawne traktowanie wszelkich rodzajów źródeł: materialnych, pisanych i ustnych (s. 188-189). Ta niewątpliwie słuszna rada nie stanowi jednak nowości, przynajmniej w kraju nad Wisłą, gdzie była znana, akceptowana i mniej lub bar¬ dziej skutecznie realizowana najpóźniej od połowy ubiegłego wieku. Barański zdaje się też podzie¬ lać i tu wypada się z nim zgodzić, pogląd Prowna na ograniczenia wiedzy historycznej: niemożność [pełnej - A.K.] rekonstrukcji faktu, wartości, uczuć i emocji składających się na kontekst rzeczy (s. 180). O historii kultury materialnej (w ścisłym tego słowa znaczeniu) wspomina jedynie w kon¬ tekście wymuszonej w Polsce lat 1950. i 1960. koncentracji badań etnograficznych nad kulturą ludową właśnie na jej aspektach materialnych. Przypomina kwestionariusz badawczy obejmujący: zajęcia rolnicze i hodowlane, przemysł domowy, rzemiosło, chałupnictwo, budownictwo, wyposa¬ żenie mieszkań, pożywienie, odzież, wymianę dóbr użytkowych, handel (Etnografia... 1976, s. 14). Całkowicie poza polem rozważań Barańskiego pozostały badania nad kulturą materialną podej¬ mowane przez polskich historyków. Formułowana przez nich definicja przedmiotu badań, miała istotne punkty styczne z obecnym rozumieniem kultury materialnej przez polskich antropologów. 2 2 Początek epoki nowoczesności niektórzy badacze umieszczają w wieku X V I , inni w XVII, więk­ szość na przełomie stuleci X V I I I - X I X ; podnoszone są wątpliwości co do istnienia ponowoczesności jako „stanu społeczeństwa". �RECENZJE 161 Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej pole badań określił Jan Rutkowski. Mieściła się w nim „działalność gospodarcza w materialnym tego słowa znaczeniu [...] zarówno [...] same przed­ mioty materialne zaspokajające ludzkie potrzeby" jak i ich produkcja, obieg i konsumpcja. Jego zdaniem rzeczy wraz z konsumpcją stanowią pełnoprawny element przedmiotu badań przede wszystkim ze względu na funkcje zaspokajania ludzkich potrzeb, nie ograniczonych jednak do podstawowych potrzeb biologicznych (Topolski 1980, s. 465, pogrubienia A.K.). Kultura ma¬ terialna w ujęciu Rutkowskiego obejmowała więc, choć nie na pierwszym planie, zagadnienia interesujące dzisiaj także antropologów. Lata powojenne przyniosły wyraźne załamanie względnej równowagi trzech głównych skład¬ ników kultury materialnej - produkcji, obiegu (wymiany) i konsumpcji dóbr materialnych. Pod wpływem narzucanej ideologii marksistowskiej a także bieżących potrzeb politycznych, podstawo¬ wym „postulatem stało się poznanie sposobu produkcji dóbr materialnych". Kazimierz Majewski w programowym artykule otwierającym pierwszy numer Kwartalnika Historii Kultury Materialnej pisał, że zgodnie z jednym z podstawowych założeń materializmu historycznego, „historia roz¬ woju społeczeństwa jest przede wszystkim historią rozwoju produkcji" (Majewski 1953, s. 4). Ten punkt widzenia na lat kilkanaście zaciążył na praktyce badawczej; historia kultury materialnej była wówczas przede wszystkim analizą różnych gałęzi produkcji (rolniczej, rzemieślniczej, prze¬ mysłowej). Jednak już w latach 1970., być może dzięki zmienionej atmosferze „gierkowskiej de¬ kady dobrobytu", badania z zakresu historii kultury materialnej obejmowały nie tylko kwestie produkcji, lecz także „materialnych warunków bytu społeczeństwa, zwłaszcza zaś szeroko pojętej konsumpcji" (Instytut... 1977, s. 450, pogrubienie A.K.). Ten ostatni kierunek zainteresowań z bie¬ giem lat zaczął dominować, usuwając w cień badania nad przemysłem, produkcją roślinną czy hodowlaną. Efektem tej ewolucji było między innymi zainteresowanie światem rzeczy otaczających jednostki oraz mniejsze lub większe grupy społeczne, stanowiących nie tylko o ich zamożności, warunkach życia, ale wręcz o tożsamości. Pionierami takiego podejścia byli: w latach 1970. Maria Bogucka, autorka prac o poziomie życia i codzienności w siedemnastowiecznych miastach (np. Bogucka 1967; 1973; 1976), zaś w latach 1980. Andrzej Pośpiech (np. 1989). Ten ostatni na podsta¬ wie pośmiertnych spisów majątkowych rekonstruował świat rzeczy siedemnastowiecznej szlachty wielkopolskiej (Pośpiech 1992). Interesowały go przy tym nie tylko relacje rzeczy i grup społecz¬ nych, lecz także rzeczy i jednostek. Szczególnie inspirujące były jego próby wykorzystania inwenta¬ rzy mienia do badań osobowości (Pośpiech 1989). Kolejni badacze zajęli się też „światem rzeczy" ziemiaństwa oraz inteligencji (np. Kowecka 1983; 1984; Molik 1999), mieszczaństwa (np. Klonder 2000) i duchowieństwa (Główka 2005). W latach 1990. w historiografii (zwłaszcza angielskiej i amerykańskiej) nastąpił inspirowany przez filozofię, antropologię i pokrewne dyscypliny humanistyczne nowy „zwrot ku rzeczom", „ku temu co nie-ludzkie". W Polsce stał się przedmiotem teoretycznej refleksji niektórych środowisk archeologów i historyków; wpłynął także na praktykę badawczą. Na przykład według Ewy Domań¬ skiej rzeczy, przede wszystkim wytworzone przez człowieka nieożywione przedmioty materialne (artefakty), ale również ekofakty - byty wytworzone przez procesy naturalne bez ingerencji czło¬ wieka (np. zwierzęta, góry, kamienie, drzewa) - zasługują na równoprawne, w stosunku do człowie¬ ka, potraktowanie w badaniach (Domańska 2005, s. 14). Ma sens konstruowanie biografii rzeczy, które, podobnie jak ludzie, „rodzą się, żyją i umierają, czasami dzieląc z ludźmi swój los". Warto śledzić jak, za pośrednictwem przedmiotów przechodzących różne stadia życiowe użyteczności, wyrażana jest tożsamość społeczna. Takim analizom towarzyszy jednak nieunikniona antropomorfizacja przedmiotu (Domańska 2005, s. 13-14). O drodze, jaką przebyli historycy w praktyce badawczej świadczy najnowsza praca Jarosława Dumanowskiego Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII w. (2006). Swój cel autor sformuło¬ wał jako próbę „przedstawienia tego, jak w związku z użyciem obiektów materialnych zmieniały się środki wyrazu i formy rywalizacji społecznej oraz sposoby konstruowania szlacheckiej tożsamości" (2006, s. 9). Temu miała służyć analiza rozpowszechnienia, liczebności, asortymentu przedmiotów tworzących szlachecki świat rzeczy. Te ostatnie interesowały Dumanowskiego „głównie jako noś¬ niki różnych wiązanych z nimi znaczeń i forma niewerbalnej komunikacji oraz jako narzędzia �162 RECENZJE społecznych i indywidualnych strategii, symbole statusu i wyraz szlacheckiej tożsamości" (tamże, s. 10). Za kluczowe uznał też problemy stosunku do tradycji oraz innowacji, międzypokoleniowy transfer rzeczy i wartości, różne sposoby wyrażania społecznej wyższości, mechanizmy społeczne­ go wyróżniania się, imitacji, sublimację gustu oraz ekonomiczne i kulturowe sposoby nadawania rzeczom wartości. Zdaniem Dumanowskiego „miejsce w społecznej hierarchii [...] nie sprowadza się do struktury majątkowej grupy czy utożsamienia kwestii społecznych ze zjawiskami ekonomicz­ nymi. Społeczne uznanie jednostki za kogoś i zaakceptowanie jej jako członka grupy to przede wszystkim efekt wrażenia wypływającego z użycia dóbr, przedmiotów i związanych z nimi zacho¬ wań" (tamże, s. 9-10). Wyjątkowo obszerny cytat pokazuje, w jak znacznym stopniu w przytaczanej pracy zostały zrealizowane metodologiczne propozycje i postulaty antropologii kulturowej. Bezpo­ średnim źródłem inspiracji autora, obok dorobku dziesięcioleci polskich badań historycznych oraz klasycznych prac Veblena czy Goffmana, były historiografia francuska i angielska lat 1980. i 1990. Także codzienność, uznana przez Barańskiego za ciągle niedocenianą dziedzinę ludzkiego bycia w świecie, stanowiła dla co najmniej kilku pokoleń historyków (również etnografów, etnologów, ludoznawców) przedmiot licznych studiów szczegółowych a zarazem gorących dyskusji metodolo¬ gicznych. Niezależnie od teoretycznych wątpliwości powstał odrębny, traktujący o życiu codzien¬ nym gatunek pisarstwa historycznego, wyrosły z ducha poświęconego historii społeczno gospodar¬ czej, francuskiego pisma Annales (wychodzi od 1929 r.). Klasyczne przykłady tej twórczości stanowią: zbliżająca się do 300 tomów seria wydawnictwa Hachette, rozpoczęta w roku 1938 pracą Abla Lefranca, La vie quotidienne au temps de la Renaissance oraz jej polski odpowiednik wyda­ wany przez PIW od roku 1960 (z górą 50 tomów). Alltag, everyday life stały się też przedmiotem setek publikacji (choć nie zebranych w odrębne serie) w całej niemal Europie i za oceanem (USA, Kanada). Zakres, definicja życia codziennego są przy tym ciągle dyskutowane. Czy życie codzienne to, jak twierdził Lefebvre, po prostu „wszystko"; czy rację ma Borscheid za istotę codzienności uważający powtarzalność? Poza „codziennością" umieszcza on wszystko co jednorazowe, niepow­ tarzalne. Na ów codzienny świat składają się przy tym trzy obszary: rzeczy, normy i język. Oczywiś¬ cie codzienność przynależy do historii długiego trwania nie zaś do świata pojedynczych zdarzeń (tu choćby polityka). Borscheid w formach w jakich rozgrywa się „codzienność" „widzi podstawowy wymiar ludzkiej cywilizacji"; uważa je za fundament rozwoju ludzkości (Borscheid 1983, s. 1, 5, 7, 11). Bardziej enumeratywną definicję codzienności sformułowała przed, z górą, 10 laty Maria Bogucka; jej zdaniem obejmuje ona „na pewno całą kulturę materialną, życie rodzinne, obszary pracy i wypoczynku, świat pojęć i wyobrażeń indywidualnych i grupowych" (Bogucka 1996, s. 252). Granice zakresu badań wytycza powtarzalność analizowanych zjawisk. Poruszając problematykę bardzo rozległą, do tego interesującą wiele dyscyplin i kierunków ba¬ dawczych, Barański (2007) nie mógł ustrzec się pewnych uproszczeń, niedomówień, niejasności. Do pierwszych zaliczyłbym np. uzasadnianie braku zainteresowań nauki w Polsce lat 1980. kulturą konsumpcyjną nieistnieniem tejże w kraju stanu wojennego, w przeciwieństwie do Zachodu, gdzie ówczesny boom gospodarczy sprzyjał gwałtownemu rozwojowi konsumpcji. U nas zaczęła ona rosnąć w latach 1990. i dopiero ta zmiana miała przyciągnąć uwagę badaczy do kwestii konsumpcji (tamże, s. 16). Przykład historyków, którzy pierwszego wyraźnego zwrotu ku problematyce kon¬ sumpcji dokonali w latach 1970. i 1980. (por. wyżej) wskazuje, że taki automatyzm powiązania zainteresowań badaczy z otaczająca ich rzeczywistością nie zawsze się sprawdza. Być może w isto¬ cie zainteresowanie te pobudziły pierwsze lata dekady gierkowskiej (hasło „aby Polska rosła w siłę a ludzie żyli dostatniej"), może jednak równie stymulujące było zestawienie przaśnej rzeczywistości realnego socjalizmu (później stanu wojennego) z powszechną przecież wiedzą o warunkach życia na Zachodzie. Mielibyśmy tu do czynienia ze zjawiskiem swoistej kompensacji. W ogólnych rozważa¬ niach nad kulturą materialną (tamże, s. 21-28). Barański w ogóle zresztą nie dostrzega refleksji polskich historyków dotyczących tego i bliskich mu pojęć. Tymczasem dyskusje teoretyczne, choć z malejącym natężeniem, trwały przez całe ostatnie półwiecze. Wątpliwości budzą też szczegóły zarysowanej przez Barańskiego sekwencji panowania w świe¬ cie rzeczy systemów „patyny" i „mody". W pierwszym rzeczy stare, cenione ze względu na pocho¬ dzenie, funkcjonowały głównie jako element dziedzictwa, ojcowizny, znak łączności z przodkami �RECENZJE 163 lub ojczyzną. W Europie feudalnej patyna była koniecznym elementem stylu życia klas wyższych. Jej brak obnażał nowobogactwo, w konsekwencji dyskwalifikował. Stulecia X I X - X X przyniosły, zdaniem autora, zdetronizowanie lub co najmniej marginalizację patyny i zastąpienie jej modą - rywalizacją w pogoni za nowościami. Zadomowienie się „na dobre" mody na Zachodzie Barański umieszcza jednak nieco wcześniej, w stuleciach X V I I I - X I X (tamże, s. 280). Dalej (s. 282) referuje poglądy Georga Simmela, uznającego modę za zjawisko charakterystyczne dla kultury już od wieku X V I w. a tworzące się od schyłku średniowiecza [w istocie jeszcze wcześniej - A . K . ] . Wszystkie opisane zjawiska przypadały przy tym na czasy feudalizmu. Widać w tym pewien brak konsekwen¬ cji. Równocześnie określenie „na dobre" osłania autora przed zarzutem nie dostrzegania znaczącej roli mody w budowaniu społecznych tożsamości już najpóźniej w wieku X V I i to nie tylko na za¬ chodzie Europy, lecz także w dawnej Rzeczypospolitej. Pogoń za modnymi nowinkami w ubiorze, jadle i napoju dostrzegali i potępiali już w stuleciach X V I - X V I I moraliści z Polski, Czech, krajów niemieckich. W środowisku szlacheckim w Wielkopolsce przejście od sytemu patyny do mody do¬ konało się w drugiej połowie X V I I I wieku (Dumanowski 2006, s. 326-328). Coraz szybciej poszczególne dobra traciły też status atrybutów luksusu, elitarności i były w tej roli zastępowane przez inne. Wspominany już Simmel wskazał przy tym słusznie na wymuszoną przez naśladownictwo grup niższych w hierarchii „ucieczkę" elit do rzeczy (dóbr) dla osób niższe¬ go stanu niedostępnych [na razie! - A . K . ] . W ten sposób działał mechanizm napędzający kolejne zmiany (Barański 2007, s. 282). Doskonałe przedstawienie tego zjawiska znajdujemy w pisanym u schyłku X V I I I w. dziele prekursora polskiej socjologii Jędrzeja Kitowicza, Opis obyczajów za panowania Augusta III (1985). Według niego jednym z atrybutów wielkopańskiego luksusu w Polsce Augusta I I I były zegarki. W początku jego panowania srebrne lub złote czasomierze „znaj¬ dowały się tylko u samych wielkich panów; znać, iż niedawno przyszły na świat. [... ] Powoli zaczęły się gęściej zegarki pokazywać, tak w szlacheckim, jako też miejskim stanie. Szlachcic majętny [... ] jurysta, [...] kupiec bogaty nosił zegarek i gdy nim błysnął między ludem pospolitym dla obaczenia godziny, był natychmiast poczytany za człowieka majętnego" (Kitowicz 1985, s. 290). Na końcu panowania Augusta I I I „[... ] zegarki [... ] dały się widzieć u lokajów i stangretów [... ] od panów i możniejszych osób wzgardzone, przeniosły się do sług i uboższych tak jak stare boty. Odpra¬ wiwszy panowie od siebie zegarki srebrne, jako pospolite, zaczęli się różnić zegarkami złotymi; a gdy i te zostały rozmnożone, zaczęli je kamelizować drogimi kamieniami, brylantami i innymi, w czym już ubożsi panów doścignąć nie mogli" (Kitowicz 1985, s. 291). Ale tylko do czasu, ponie¬ waż „pościg" i „ucieczka" trwały dalej. Barański zdaje się także nazbyt wierzyć w trwałość i statyczność struktur i różnic społecznych w przeszłości. Bez zaznaczenia dystansu, stwierdza za jednym z francuskich badaczy z lat 1970., że „w czasach przedkonsumpcyjnych [... ] nie było [... ] różnic ze względu na modę jedynie [... ] uświę¬ cone wielopokoleniową tradycją różnicowania klas i rang" (2007 s. 308). Nieco wcześniej czytamy, że utrwalaniu tych podziałów, w „feudalnym okresie kultury europejskiej" (zapewne utożsamianym z przedkonsumpcyjnym, przednowoczesnym) służyło „specjalne prawodawstwo zakazujące upra¬ wiania [... ] stylu życia zagwarantowanego dla klasy wyższej: mieszkania, ubierania się czy jadania [... ] Naruszanie takich zakazów było obłożone odpowiednimi karami" (tamże, s. 279). Tymczasem rzeczywistość była bardziej złożona. Choćby pisane w latach 1980. eseje Norberta Schindlera histo¬ ryka i antropologa kultury ukazują płynność granic społecznych, rozliczne strategie utrzymywania lub poprawiania społecznego statusu, sposoby podkreślania ale także zacierania różnic stanowych, majątkowych, zawodowych na południu i zachodzie Niemiec w X V I - X V I I w. (Schindler 2002). Rzeczową analizę praw antyzbytkowych a także ich egzekwowania w miastach zachodu i północy Rzeszy (hanzeatyckich) w okresie od X V I - X V I I I w. znajdujemy w pracy Edmunda Kizika. Choć w miastach przepisy owe rzeczywiście starano się egzekwować, to jednak samo ustawodawstwo prowokowało do „poszukiwania nowych form zachowań dystynktywnych" zaś „ludzka pycha i chęć wyróżnienia się znajdowały zaraz inną drogę [... ] ekspresji". To z kolei wymuszało nowelizację antyzbytkowego prawa. Nie brakowało też przypadków jego łamania (Kizik 2001, s. 309). O wielkim i po części skutecznym dążeniu plebejuszy do przełamywania prawnych barier na drodze awansu społecznego świadczy również, obejmujący z górą 2500 osób, rejestr bezprawnie �164 RECENZJE podających się za szlachtę, opracowany w początku X V I I w. przez Waleriana Nekanda Trepkę. Owi fałszywi szlachcice, oprócz posiadania lub przynajmniej dzierżawienia wiejskiej nieruchomości, sta¬ rali się demonstrować szlachecki styl życia, nosząc szaty jedwabne, futra rysie i sobolowe, zatrud¬ niając służbę, jeżdżąc powozami zaprzęganymi w czwórkę koni - ówczesny odpowiednik markowego samochodu z wieku X X - X X I (Trepka 1995, s. 424, 428, 430, 451). Nasuwa się przy tym analogia do wspominanych przez Barańskiego zestawów produktów w latach 1980. współtworzących tożsa¬ mość różnych grup zawodowych w USA. W przypadku np. prawników były to: rakieta tenisowa Pirnce, skórzana aktówka, samochód Cadillac El Dorado, piwo Michelob, papierosy Vantage, cygara, buty Johnston & Murphy (Barański 2007, s. 339). Po lekturze pisanej przed 300 laty księgi Trepki wydaje się, że żyjący po szlachecku plebejusz, po przeprowadzce w odległy od rodzinnego rejon Rzeczypospolitej i przejęciu odpowiednich zewnętrznych atrybutów trybu życia miał większe szanse funkcjonowania w szlacheckiej społeczności nowej okolicy niż robotnik wykwalifikowany, nawet z papierosem Vantage w ustach, wśród amerykańskich prawników przed dwudziestu laty. Praca Barańskiego ma wymiar zarówno teoretyczny jak i erudycyjny. Oba budzą szacunek, jednak, przynajmniej z uwagi na obecność w rozważaniach odniesień do historycznego kontekstu kultury materialnej i kultury konsumpcji, w ewentualnym kolejnym wydaniu, warto by wzbogacić bibliografię niektórymi nowszymi opracowaniami historycznymi. Wskazać by tu można choćby zbiór studiów nad kulturą konsumpcji w Europie lat 1650-1850 (Consumers and luxury, 1999) czy prace Daniela Roche, zwłaszcza jego historię rzeczy banalnych w X V I I - X I X w. (Histoire des choses banales. Naissance de la consommation XVII -XIX siècle, 1997). Warto by też sięgnąć do dorobku studiów nad kulturą rzeczową (Sachkulturforschung), uprawianych zresztą nie tylko w Niemczech. Skrótowa prezentacja dokonań ostatniego półwiecza w tej dziedzinie znalazła się przed kilku laty na łamach Kwartalnika Historii Kultury Materialnej (Mohrmann, 2002). Znanym w Europie ośrod¬ kiem badań nad realiami (Realienkunde) jest z kolei instytut w austriackim Krems. Kilkadziesiąt wydanych przez tą placówkę tomów materiałów konferencyjnych (od roku 1976) stanowi trwały zapis ewolucji badań prowadzonych przez historyków różnych specjalności (szczególnie sztuki), archeologów, etnografów-etnologów, filologów itd. z całej bez mała Europy. Właściwie wszystkie spotkania w Krems dotykały w znacznym (często w głównym) stopniu problematyki świata rzeczy, stosunku człowiek-przedmiot, różnych funkcji rzeczy . U historyka, od lat zajmującego się problemami kultury materialnej, lektura książki Janusza Barańskiego wywołuje uczucia mieszane. Przeważa zainteresowanie i satysfakcja z odnajdywania w sformułowanym przez antropologa zarysie całościowego programu badań świata rzeczy (przed¬ miotów), z rozlicznych możliwości jego analizy oraz interpretacji. Wiele z nich może znaleźć zasto¬ sowanie w budowaniu przez historyków kwestionariuszy badawczych, dalej zaś w konstruowaniu obrazu minionej rzeczywistości. Cieszy również, co widać zwłaszcza w praktyce badawczej ostat¬ nich lat, że liczne ze wskazywanych przez antropologię możliwości już wykorzystują historycy, także polscy. Inspiracje w kierunku odwrotnym odnotowuje sam Barański (np. analizując kwestie reglamentacji dóbr i szerzej - sposobu życia). Równocześnie rzut oka na pokaźny dorobek badań monograficznych różnych fragmentów (aspektów) kultury materialnej czy też codzienności, jak też refleksji metodologicznej i - w większym stopniu metodycznej - wywołuje poczucie niespeł¬ nienia. W przypadku polskiej antropologii i historii oraz ich podejścia do problematyki „świata rzeczy-kultury materialnej" mamy do czynienia z ewolucją przypominającą ruch w tym samym kierunku po dwóch równoległych, jednak nie zbiegających się drogach. Wzajemne przenikanie, wy¬ miana informacji oraz inspiracji występuje w stopniu minimalnym. Stan taki w naszej humanistyce nie jest czymś wyjątkowym. Świadomość dokonań innych zainteresowanych tym samym (lub zbli¬ żonym) przedmiotem kierunków badawczych (dyscyplin) zbyt często pojawia się dopiero wówczas (i jest to szczęście w nieszczęściu), gdy wspomniane drogi przekraczają granice państw, aby dopiero tam zbliżyć się do siebie wyraźnie. e e 3 3 Na przykład Mensch und Objekt im Mittelalter und in der frühen Neuzeit. Leben - Alltag-Kultur, red. Gerhard Jaritz, Wien 1990; Die Vielfalt der Dinge. Neue Wege zur Analyse mittelalterlicher Sachkul­ tur, red. Helmut Hundsbichler i inni, Wien 1998. �165 RECENZJE LITERATURA B o g u c k a M a r i a 1967, Życie codzienne Gdańska, PIW, Warszawa. - 1973, Z problematyki form życia „marginesu mieszczańskiego" w Gdańsku połowy X V I I w., Zapiski Historyczne, nr 4, s. 55-77. - 1976, Miejsce mieszczanina w społeczeństwie szlacheckim: atrakcyjność wzorców ży­ cia szlacheckiego w X V I I w., [w:] Społeczeństwo staropolskie: studia i szkice, t. I , red. A. Wyczański, PWN, Warszawa, s. 185-200. - 1996, Życie codzienne - spory wokół profilu badań i definicji, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3, s. 247-253. B o r s c h e i d P e t e r 1983, Pladoyer fur eine Geschichte des Altäglichen, [w:] Ehe, Liebe, Tod, red. P. Borscheid, H.J. Teuteberg, F. Coppenrath Verlag, Münster, s. 1-14. Consumers and luxury... 1999, Consumers and luxury. Consumer culture in Europe 1650-1850, red. M . Berg, I.H. Clifford, Manchester University Press, Manchester-New York. D o m a ń s k a E w a 2005, O zwrocie ku rzeczom we współczesnej humanistyce (Ku historii nieantropocentrycznej), Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, t. LXV, s. 7-23. D u m a n o w s k i J a r o s ł a w 2006, Świat rzeczy szlachty wielkopolskiej w XVIII wieku, Wydaw¬ nictwo U M K , Toruń. Etnografia... 1976, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, red. M . Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław. G ł ó w k a D a r i u s z 2004, Majątek osobisty duchowieństwa katolickiego w Koronie w XVII i XVIII wieku, IAE PAN, Warszawa. Instytut... 1977, Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk 1953-1977, oprac. zbior., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 447-454. K i z i k E d m u n d 2001, Wesele, kilka chrztów i pogrzebów. Uroczystości rodzinne w mieście hanzeatyckim od XVI do XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego Officina Ferberiana, Gdańsk. K l o n d e r A n d r z e j 2000, „Wszystka spuścizna w Bogu spoczywającego". Majątek ruchomy zwyk­ łych mieszkańców Elbląga i Gdańska w XVII wieku, IAE PAN, Warszawa. K o w e c k a E l ż b i e t a 1983, Mieszkania warszawskie w XIX (do 1870 r), [w:] Wybrane proble­ my kultury materialnej miast polskich w XVIII i XIX w., Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 56, Ossolineum, Wrocław, s. 7-132. - 1984, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów pol­ skich w XIX w., PIW, Warszawa. M a j e w s k i K a z i m i e r z 1953, Historia kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Mate¬ rialnej, nr 1-2, s. 3-27. M o l i k W i t o l d 1999, Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce w XIX i na początku XXwieku. Kultura materialna, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. M o h r m a n n R u t h E. 2002, Volkskündliche Sachkulturforschung, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 3-4, s. 331-340. Nekanda Trepka Walerian 1995, Liber generationisplebeanorum („Liber chamorum"). Ossolineum, Wrocław. P o ś p i e c h A n d r z e j 1989, Majsterkowicz w kontuszu (szlachecki pośmiertny inwentarz mobiliów jako źródło do badań osobowości, Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej, t. 61, Ossolineum, Wrocław, s. 177-190. - 1992 Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlachty wielkopolskiej z XVII w., IAE PAN, Warszawa R o c h e D a n i e l 1997, Histoire des choses banale. Naissance de la consommation XVll -XlX siècle, Fayard, Paris. S c h i n d l e r N o r b e r t 2002, Ludzie prości, ludzie niepokorni... Kultura ludowa w początkach dziejów nowożytnych, Wiedza Powszechna, Warszawa. T o p o l s k i J e r z y 1980, Jana Rutkowskiego koncepcja historii kultury materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, nr 4, s. 461-467. e e �166 RECENZJE DAGNOSŁAW DEMSKI SŁOWACKIE MITOLOGIZACJE - TRADYCJA I UNIWERSALNE PROBLEMY W LOKALNYCH FORMACH Krekovicovä Eva, Mentalne obrazy, stereotypy a myty vo folklóre a vpolitike, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Kiliänovä Gabriela, Identita a pamät. DevinIThebenIDeveny ako pamätne miesto, Üstav etnologie SAV, Bratislava 2005. Myty nase slovenske, (red.) Eduard Krekovic, Elena Mannovä, Eva Krekovicovä, Academic Electronic Press, Bratislava 2005. Każda społeczność, a szczególnie naród, wykazują potrzebę stworzenia zbioru symboli toż­ samości zbiorowej, które będą łatwe do odczytania dla przedstawicieli mniejszych grup składają­ cych się na jego całość. Jest to zjawisko powszechne, wyłaniające się na pierwszy plan w chwilach przełomów politycznych, społecznych, ekonomicznych, gdy rzeczywistości ulega gwałtownym transformacjom. Taki przypadek dotyczy także Słowacji. Proces powstawania zbiorowej tożsamości i formowanie się symboli, charakterystycznych zarówno dla aktualnej sytuacji, jak i dla przeszłości tego narodu, możemy prześledzić dzięki trzem interesującym publikacjom, wydanym w tym samym okresie, tj. w 2005 roku. Warto zadać pytanie, co może w sposób syntetyczny obrazować naród tak, aby, z jednej strony, wyrazić uniwersalizm, czyli to, co łączy wszystkich członków narodu, a z drugiej - zarysować wszystkie różnice zachodzące wewnątrz społeczeństwa - z jego wewnętrznymi podziałami klaso­ wymi, społecznymi, politycznymi, czy też etnicznymi lub kulturowymi? W takich obrazach fakty, przypadki, czy ludzie funkcjonują zazwyczaj nie jako wydarzenia historyczne lub postacie, ale jako mity. W toku reinterpretacji rzeczywistości dochodzi do przekształcenia procesu upamiętniania. Większe znaczenie zdobywają elementy irracjonalne i mityczne, elementy narodowe natomiast powoli zyskują posłuch i zostają skierowane przeciwko innym społecznościom, uznawanym za zagrożenie dla grupy dominującej. Mają one za zadanie przemawiać do emocji odbiorców i do ich poczucia więzi z narodem. Mity i obrazy czerpią treść z przeszłości i współczesności, ale stanowią najczęściej wyraz napięć między uniwersalizmem a partykularnością. Przemawiają do warstw szerokich i niż¬ szych, a w wersji bardziej wyrafinowanej do elit. Nie są skierowane do jednostek, ale raczej do szerszych zbiorowości, których tożsamość jest modyfikowana podczas transformacji. Wnoszą rów¬ nież nowe odniesienia kulturowe obrazujące rzeczywistość po przełomie. Prezentuję trzy interesujące książki dotyczące problematyki słowackiej mitologii narodowej i stereotypizacji, głównie w folklorze, ale wykorzystywanej również współcześnie w polityce, w momentach głębokich przełomów politycznych w państwie. Wszystkie pozycje są szczególnie zajmujące dla czytelników zainteresowanych historią i kulturą krajów Europy środkowej, zróżnico¬ wanych pod względem etnicznym, kulturowym i religijnym. Różnice te są postrzegane i opisywane przez autorów książek, jako elementy konstruowania tożsamości narodowej. Pierwsza z publikacji, autorstwa Evy Krekovicovej (2005), prezentuje obrazy, stereotypy i mity funkcjonujące zarówno w dawnym folklorze słowackim, jak i w języku, jakim posługiwali się po¬ litycy okresu transformacji na Słowacji. W tym samym duchu napisana została książka Gabrieli Kilianovej (2005), poświęcona kwestiom tożsamości i pamięci jednego miejsca, jakim jest Devin. To niezwykłe miejsce, niegdyś odrębne miasto, położone u ujścia Morawy do Dunaju. Współcześnie stanowi część Bratysławy, a równocześnie leży na granicy Słowacji i Austrii. Trzecia książka, pod redakcją Eduarda Krekovica, Evy Krekovicovej i Eleny Mannovej (2005), jest zbiorem artykułów różnych autorów, poświęconych słowackim mitom narodowym, dawnym i nowszym. Charakte¬ rystyczne jest to, że wszystkie trzy pozycje korzystają z podobnych pojęć teoretycznych opisując treści słowackich mitów. �RECENZJE 167 Pierwsza z książek podejmuje problem pamięci zbiorowej, która jest wyrażana na kilka spo­ sobów, np. w formie obrazów i stereotypów w tekstach folkloru słowackiego. Stare wątki, obecne w tradycyjnym folklorze słowackim, były także wykorzystywane przez współczesną politykę (np. w latach 1989-1993). Dało to początek nowej mitologii narodowej, jak nazywa je autorka „nowostarej", czyli starej, ale dostosowanej do potrzeb współczesności. Publikacja przedstawia dodat¬ kowo zmiany zachodzące w języku polityki i publicystyki w okresie transformacji ustrojowej. Krekovicova nawiązuje do zjawiska konstruowania pamięci zbiorowej, koncepcji pochodzącej z francuskiej szkoły historycznej (Pierre Norra), jak również do późniejszych koncepcji Petera Connertona, Jana Assmanna i Moritza Csaky oraz Hansa Henninga Hahna. Posługując się pojęciem „wektora" pamięci, autorka uznaje folklor za jeden z wektorów zbiorowej pamięci. Stereotypy rozu¬ mie jako wielowarstwowe obrazy prezentujące osobiste wyobrażenia składające się na pamięć zbio­ rową. Takie mentalne obrazy występują w folklorze jako ucieleśnienie wyobrażeń w kontekście opozycji „swój" - „obcy" i jako takie są zjawiskiem dosyć trwałym. Na formowanie tożsamości składają się również proste schematy, służące zbieraniu informacji społecznych o innych ludach. Podczas budowania tożsamości zbiorowej stereotyp występuje jako czynnik integracji własnej grupy. Wspólnym motywem przewijającym się przez wszystkie poziomy stereotypizacji, tworzenia się mitów i wyobrażeń o obcych, zarówno w tradycyjnym folklorze jak i współcześnie, jest stereotypowy obraz 'złego pana', reprezentującego klasy wyższe. W folklorze funkcjonuje on w sposób ciągły aż do dnia dzisiejszego, a w okresie transformacji po upadku reżimu totalitarnego, obraz taki odnosił się do ogólnego stereotypu „polityka", jako postaci niemoralnej, skorumpowanej, wkraczającej w świat polityki z zamiarem odniesienia osobistych korzyści. Książka Krekovicovej jest analizą wielu pieśni ludowych, powiedzonek opowiadanych i zapisa¬ nych. Autorka uważa, że w dawnym folklorze rzadko występował autowizerunek Słowaków wyrażany w kategoriach etnicznych czy też narodowościowych. Równie niewiele było odniesień do innych grup etnicznych lub narodów. Były tylko dwie grupy etniczne definiowane jako „Oni" - Żydzi i Cyganie - w opozycji do „Nas" (Słowaków). Jak pisze autorka, najczęściej występowała zasada podziałów na klasy społeczne, a nie różnice etniczne - opozycja „chłop" kontra „właściciel ziemski". W folklorze funkcjonuje wizerunek Słowaków jako narodu chłopskiego, który zgodnie ze apologetycznym stereotypem, był istotną częścią słowackiej mitologii narodowej, głównie w 1993 roku w okresie formowania się suwerennego państwa słowackiego. Praca Gabrieli Kilianovej także jest poświęcona problematyce pamięci zbiorowej, ale przedsta¬ wionej przez pryzmat dziejów miasta Devin. Autorka opisuje w jaki sposób miasto stało się słowac¬ kim symbolem narodowym i „miastem pamięci". Historycznie miasto nie zostało założone przez Słowaków, budowały je inne narodowości (Niemcy i Węgrzy). Jest ono wyrazem pamięci, którą, jak pisze autorka, kondensowała, przedstawiała i krystalizowała pamięć zbiorowa narodu. To samo miasto stało się częścią pamięci zbiorowej nie tylko Słowaków, ale także Niemców i Węgrów. Miasto pamięci to przede wszystkim zabudowania, architektura, ale i inne wytwory ludzkiej działalności. Devin został przedstawiony w książce jako symbol wczesnosłowiańskiego państwa Wielkomorawskiego (z pocz. IX w., które rozpadło się na skutek najazdów Hunów na początku X w.) z centrum w dorzeczu Morawy i dolnego Wagu - jego władców Rastislava i Svatopluka, tradycji Cyryla i Metodego, a później wykorzystywany w zmitologizowanej prezentacji narodowych dziejów Słowacji. Devin to także część współczesnej Bratysławy. Pozostały ruiny grodu, który od lat 80-tych X I X w. na fali słowackiego odrodzenia narodowego, zaczęto wiązać z tradycją państwa Wielkomorawskiego jako państwa słowiańskiego (rozumianego jako słowackiego). Odrodzenie narodowe rozwijało się wśród elit (np. Ludovit Stur), bardziej masowy charakter zyskało dopiero przed I wojną świa¬ tową. Wart podkreślenia jest fakt, że od początku tworzenia nowoczesnego narodu słowackiego do tradycji państwa Wielkomorawskiego jako podstawy narodowej tożsamości odwoływały się inteli¬ gencja zarówno katolicka jak i ewangelicka. Devin stał się częścią narodowego dyskursu Słowaków, ale jak już wspomniałem funkcjonuje również w pamięci zbiorowej Niemców i Węgrów. Przez Węgrów Devin był traktowany jako za¬ chodnia granica Węgier. W roku 1896 odbyła się milenijna narodowa wystawa w Budapeszcie, upa¬ miętniająca tysiąc lat od przybycia Węgrów na terytorium środkowej Europy. Postawiono wówczas �168 RECENZJE siedem pomników na granicach państwa węgierskiego. Na skarpie devińskiej pojawił się słup, na którym stała postać jednego z mitycznych wojów Arpada. Rozpad państwa austriacko-węgierskiego i deklaracja słowackiej Rady Narodowej z 30 paździer­ nika 1918 roku dały początek Czechosłowacji. Granica słowacko-węgierska, aż do traktatu w Trianon (4 czerwiec 1920 r.), była świadkiem wielu niepokojów, rabunków, przemocy i zniszczeń. W pierw­ szych miesiącach panowała tam atmosfera strachu i niepewności. Niszczono wszelkie oznaki austrowęgierskiej dominacji, ofiarą padło wiele pomników, w tym również kolumna na górze w Devinie. Trzecia książka jest zbiorem tekstów poświęconych słowackim mitom narodowym, rozumianym jako uproszczone obrazy złożonej przeszłości, przywoływane w celu tworzenia jedności społecznej. W publikacji zostały przestawione główne mity Słowaków związane z państwem Wielkomorawskim przedstawianym jako „złoty wiek". Występują tam także postaci takie jak Matus Cak , Juraj Janosik, Ludovit Stur , Milan Stefanik , Andrej Hlinka , Jozef Tiso , a nawet bardziej współczese - Gustaw Husak . Charakterystyczne jest to, że mity te sięgają korzeniami do XIX-wiecznej tradycji ludowej, ale ich rozkwit i wzrost popularności przypada na lata po roku 1989. Państwo Wielkomorawskie podobnie jak księstwo nitrzańskie jest uznawane jako kolebka słowackości, jednak narodziny tego pojęcia przypadają na wiek X I X , o czym pisze Jan Steinhübel (Odkedy sa da hovorit o Slovensku a Slovakoch). Autorzy artykułów podkreślają, że niektóre mity słowackie dodatkowo dramatyzują autostereotypy narodowe, wprowadzając poczucie krzywdy - np. mit tysiącletniej okupacji, czy też mit plebejskości Słowaków. Wiele mitów narodowych przedstawia Słowację jako miejsce strategicznego skrzyżowania kultur, między Wschodem i Zachodem. Jak pisze Elena Mannovä we wstępie (Uvod) do trzeciej publikacji wśród mitów eksponujących krzywdy jakich doznał naród słowacki ze strony Węgrów znajduje się najbardziej znany mit o do¬ brym zbójniku - Janosiku. Niezbyt chlubne epizody słowackiej historii są wyjaśniane przy pomocy mitów tzw. „mniejszego zła". Jako mniejsze zło postrzega się np. kolaborujące z Niemcami państwo słowackie księdza Tiso lub działalność Gustawa Husaka w okresie zależności od Związku Radziec¬ kiego. Według autorki hierarchia mitów zmienia się wraz z przemianami politycznymi, ustrojowymi, ekonomicznymi. Znajduje nowy wyraz w kalendarzu świąt, w symbolice państwowej, w konstytu¬ cyjnych tekstach parlamentu, jak również w szkolnych czytankach. Kim jest Słowak - zadaje pytanie Eduard Krekovic (Kto sme a odkedy sme tu?). Czy ten kto posługuje się językiem słowackim, czy też ten, którego przodkami byli Słowacy? Częścią mitu Sło¬ waków jako plebejskiego narodu jest obraz słowackich murarzy, którzy wybudowali Budapeszt. Istnieje autoobraz Słowaka pasterza, biernego człowieka swoich czasów, a z drugiej strony - zbój¬ nika, rebelianta, bojownika o prawa społeczne, górskiego pasterza owiec, bacy. Prócz Juraja Janosika w ostatniej książce wymienia się wielu innych zbójników (34 postacie), o czym pisze Hana Hlöskovä (Narodny hrdina Juraj Janosik). 1 2 3 4 5 6 7 1 Matus Cak z Trencina - możnowładca słowacki/węgierski z przełomu XIII/XIV w. Prowadził nie­ zależną politykę wobec Węgier, co doprowadziło do konfliktu z królem. Zjednoczył część ziem, dzięki czemu stał się inspiracją dla ruchów patriotycznych na Słowacji. Ludovit Stur (L'udovit Stur 1815-1856) - poeta, uczestnik Wiosny Ludów, lider słowackiego ruchu narodowego. Opracował zasady języka słowackiego. Milan Stefanik (1880-1919) - inżynier, astronom, pilot wojskowy, badacz, podróżnik osiadły we Francji. Emigracyjny działacz i orędownik powstania niepodległej Czechosłowacji. Andrej Hlinka (1864-1938) - ks. katolicki, przywódca ruchu ludowo-narodowego, założyciel Sło¬ wackiej Partii Ludowej. Zabiegał o autonomię Słowacji w państwie Czechosłowackim. Jozef Tiso (1887-1947) - ks. katolicki, od śmierci Hlinki przywódca Słowackiej Partii Ludowej. Premier autonomicznej republiki Słowackiej, proklamowanej w Zilinie 6 października 1938 r., w 1939 r. ogłosił niepodległość i współpracował z Niemcami. Zorganizował lokalne wojsko słowackie - Gwardię Hlinkowską. Powieszony w 1947 r. Gustaw Husak (1913-1991) - komunista, pierwszy sekretarz partii (od 1969), a także prezydent Czechosłowacji (1975-1989). Pierwszym władcą był Pribina, a po upadku państwa Wielkomorawskiego księstwo nitrzańskie zostało włączone do ówczesnych Węgier (zlikwidowane na pocz. X I I w.). 2 3 4 5 6 7 �RECENZJE 169 Innym przykładem mityzacji postaci był Matus Cak, wielmoża żyjący w Trencinie w X I I I w., który powiększając swoje dobra znalazł się w konflikcie z królem Węgier. Jego obraz przekształcały kolejne pokolenia, a po I wojnie światowej znalazł swoje miejsce w słowackim panteonie narodo­ wym już jako jeden z wielu, walczących od niezależność Słowacji. Inną postacią był Ludovit Stur, żyjący w I połowie X I X w. kodyfikator literackiego języka słowackiego, organizator powstania przeciw Węgrom w 1862 r. Generał Milan Stefanik był dowódcą słowackich legionów, utworzonych we Francji i walczących podczas I wojny światowej oraz głównym oswobodzicielem ziem sło­ wackich spod władzy Węgrów. Stał się bohaterem Czechosłowacji. Odrębne postacie to księża Andrej Hlinka i Jozef Tiso, związani z ruchem narodowym po I wojnie światowej, zaangażowani we współpracę z niemieckimi faszystami. Rozpad Czechosłowacji i utworzenie niezależnego państwa słowackiego w roku 1993 dało impuls powstaniu nowych mitów i legend poświęconych przeszłości odległej i tej niedawnej. Wzrosło też zainteresowanie postacią Jozefa Tiso, założyciela pierwszego państwa słowackiego. Ivan Kamenec (Slovenska republika 1939-1945 a jej myty; Jozef Tiso - tvorca statu a martyr?), uważa, że nowy twór państwowy dał początek przekonaniu, że współczesna Słowacja odrodziła się z chęci Słowa¬ ków do posiadania własnego i niezależnego państwa. Do dzisiejszego dnia postać Tiso wywołuje różnorakie reakcje, od całkowitego potępienia, po starania o jego beatyfikację w Watykanie. Powoli powstawała legenda o jego męczeństwie. Według Lubomira Liptaka (Koniec mytov na Slovenska?) słowackie mity mają najczęściej obron­ ny charakter, powstają w sytuacji ochrony jakichś wartości, symbolicznie „kopią okopy" i „wznoszą mury", za którymi można przetrwać złe czasy. Dodaje również, że mitologia słowacka nie ma cha­ rakteru „masochistycznego" jak kosowska, ale i ona nie ma zbyt wiele pozytywów (s. 240). Wszystkie wymienione publikacje dają interesujący wgląd w najważniejsze elementy kultury słowackiej, ukazując sposób, w jaki tworzone są mity oraz w jaki sposób i w jakim przełomowym kontekście nadawane są im znaczenia. Wspólnym elementem wszystkich tych publikacji jest odwo¬ ływanie się do modelu konstruowania tożsamości zbiorowej. Wydaje się, że większość prezento¬ wanych mitów można zaliczyć jako składowe tożsamości zbiorowej, wprowadzane przez elity lub instytucje państwowe w celu integracji społeczeństwa, ale także utrwaleniu władzy elit nad resztą społeczeństwa. W mitach tych posługiwano się tradycyjnym podziałem na Słowaków i społeczność dominującą (Węgrów, elity miejskie, itp.) Z lektury książek wynika przeświadczenie o konwencjonalnym charakterze tożsamości zbioro¬ wych, budowanych przy wykorzystaniu mitów narodowych w momentach przełomów historycz¬ nych i w zależności od roli jaką miały spełniać. Przedstawione publikacje wydają się szczególnie cenne dla badaczy zajmujących się Słowacją (dawną i współczesną), a także wszystkich czytelników interesujących się problematyką narodowoś¬ ciową, szczególnie mitami narodowymi i pamięcią zbiorową w krajach Europy Środkowej. Maria Kamińska, Polszczyzna mówiona mieszkańców Łodzi i okolic w ujęciu socjolingwistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2005, ss. 283. Łódź zajmuje wyjątkowe miejsce nie tylko wśród wielkich miast Polski, ale i całej Europy. Obdarzona ponad pięćset lat temu prawami miejskimi aż do X I X stulecia przypominała raczej wieś. Jej mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, rzemieślników było tu bardzo niewielu - tylu tylko, ilu być musiało, by zaspokoić lokalne wymagania i potrzeby. Dopiero wiek pary i elektryczności przyniósł wyraźne zmiany w tym zakresie. Mała osada awansowała wówczas do rangi znaczącego, wielkoprzemysłowego centrum, spychając w cień pobliskie miasta o starych tradycjach historycznych, takie jak: Sieradz, Łask, Piotrków Trybunalski czy Brzeziny. Równolegle z rozwojem gospodarczym dokonała się ekspansja terytorialna Łodzi, która szybko włączyła w swoje granice okalające j ą wsie: Widzew, Chojny, Zarzew, Dąbrowę, Bałuty itd. Gwałtownym przeobraże¬ niom uległa zarazem jej struktura demograficzna - w krótkim czasie zyskała ona bowiem tysiące �170 RECENZJE nowych mieszkańców: przede wszystkim chłopów, przybywających tu z bliska i z daleka w poszu¬ kiwaniu pracy oraz cudzoziemców (przeważnie ze Śląska, Prus i Austrii), tworzących początki miejs¬ cowego przemysłu. Przytoczone fakty historyczne nie stanowią, rzecz jasna, żadnej osobliwości dziejowej. W bar¬ dzo wielu zakątkach świata w taki właśnie sposób przebiegał w X I X wieku rozrost aglomeracji miejskich. Tym, co odróżniało Łódź od innych, świeżo formujących się w owym czasie ośrodków, było jednak to, iż nie miała ona własnych, dobrze utrwalonych i okrzepłych tradycji kulturowych, które oddziaływać by mogły asymilująco na nowoprzybyłych, nie miała też - mimo długiego „sta¬ żu" w roli miasta - bogatego, wykształconego mieszczaństwa. Tutejsza inteligencja była wówczas (jak i wcześniej) nieliczna, a jej wpływ na świadomość i styl życia współmieszkańców - nader wątły i ograniczony. Wzmożony przyrost ludności chłopskiej w okresie najintensywniejszego rozwoju Łodzi umocnił więc dominację elementu wiejskiego w jej krajobrazie społecznym i kulturowym. Sytuacja ta zaczęła się zmieniać dopiero po I I wojnie światowej - przede wszystkim dzięki powsta¬ niu uniwersytetu oraz zwiększeniu liczby instytucji kulturalno-oświatowych na tym obszarze . Omawiana przeze mnie książka Marii Kamińskiej jest próbą opisu społeczności łódzkiej pod kątem właściwych jej zachowań językowych. Została ona przygotowana z okazji jubileuszu siedem¬ dziesiątych piątych urodzin autorki i zawiera wybrane - z jej obfitego dorobku naukowego - publi¬ kacje na ten temat. O wyborze prac z tego właśnie kręgu tematycznego zadecydowało to, że Kamiń¬ ska była inicjatorką badań nad polszczyzną mieszkańców Łodzi i okolic - określiła ich założenia metodyczne, cele badawcze, koordynowała działalność naukową i terenową zespołu (tworzonego głównie przez pracowników Katedry Historii Języka Polskiego i Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Łódzkiego), spod jej pióra wyszła też zdecydowana większość analiz z tej dziedziny. Ze względu na wyjątkowy, bo rocznicowy, charakter prezentowanej pracy warto przypomnieć kilka istotnych faktów z życiorysu naukowego autorki. Otóż Maria Kamińska studia na kierunku filologii polskiej odbywała najpierw na łódzkim uniwersytecie (w latach 1950-1953), a następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim (w latach 1953-1955), gdzie napisała i obroniła pracę magisterską pod tytułem Nazwy osobowe ludności wieśniaczej w byłym Księstwie Łowickim. Swój dalszy rozwój naukowy związała z Łodzią. Tutaj powstała jej dysertacja doktorska Nazwy miejscowe dawnego województwa sandomierskiego (obroniona na tutejszym uniwersytecie w 1962 r.) oraz rozprawa habilitacyjna Gwary Polski Centralnej (pochodząca z 1968 r.). Od 1974 r. dotychczasowe - historycznojęzykowe, dialektologiczne i onomastyczne - zaintere¬ sowania Kamińskiej poszerzone zostały o prace nad polszczyzną mówioną Łodzi oraz miejscowości satelickich. Szczególnie dużo uwagi poświęciła ona opisowi języka łodzian okresu przedwojennego (sprzed 1939 r.), którego specyfika uwarunkowana była międzynarodowym charakterem miasta, two­ rzącego przestrzeń dla koegzystencji czterech narodów (Polaków, Niemców, Rosjan i Żydów). Jak już sygnalizowałam, tematem recenzowanej pracy jest język mówiony mieszkańców Łodzi i okolic, a dokładnie rzecz biorąc, język jednej wybranej kategorii owych mieszkańców, tzn. osób o najniższym poziomie wykształcenia (poniżej średniego), zatrudnionych w przemyśle włókienni¬ czym (w kilku artykułach polszczyzna tych osób poddawana jest analizie porównawczej poprzez skonfrontowanie jej z językiem młodszego pokolenia łodzian, zwykle już nieco lepiej wykształ¬ conych). Koncentracja uwagi na tej właśnie kategorii społeczno-demograficznej wynika z tego, iż w czasie, kiedy powstawały omawiane teksty (a więc między rokiem 1970 a 1996, głównie zaś w latach 1970. i 1980.) miejscowe tkaczki, prządki, dziewiarki oraz robotnicy pokrewnych zawodów stanowili najliczniejszą oraz najbardziej reprezentatywną grupę łódzkiej społeczności (podobnie jak górnicy w Katowicach). Tego rodzaju wybór podyktowany też został względami praktycznymi. Rzetelne przebadanie wszystkich grup zawodowych i socjalnych w obrębie wielkiego, prawie milio¬ nowego miasta jest wszak przedsięwzięciem z gruntu niewykonalnym. 1 1 Zobacz: Bohdan Baranowski, O dawnej Łodzi. Ogólny zarys dziejów miasta, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź 1976; Łódź: dzieje miasta, T. 1, red. B. Baranowski, J. Fijałek, R. Rosin, PWN, Warszawa -Łódź 1980; Henryk Stanisław Ditner, Dzieje wielkiej kariery. Łódź 1332-1860, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1965. �RECENZJE 171 Niemal wszystkie wypowiedzi informatorów pozyskane zostały drogą bezpośredniej eksploracji - poprzez rozmowę z badanym. Celem każdego z wywiadów było wywołanie spontanicznej i nie¬ skrępowanej narracji ze strony interlokutora - takiej zatem, którą można by uznać za odbicie jego codziennych nawyków i zwyczajów werbalnych. By wypowiedzi mogły być porównywane, zasto¬ sowano metodę rozmowy kierowanej, zogniskowanej wokół tego samego zestawu tematów, takich jak: dzieciństwo, dom rodzinny, praca zawodowa, rozrywki, wspomnienia o wojnie i okupacji, 0 sąsiadach i znajomych, o rodzinnym mieście. Rozległa tematyka zgromadzonych relacji pozwo¬ liła zorientować się zarówno w systemie gramatycznym opowiadających, jak i w rozmiarze oraz osobliwościach ich słownika. Wszystkie rozmowy zarejestrowane zostały na taśmie magnetofono¬ wej, a następnie przepisane pismem fonetycznym (o wiele precyzyjniej aniżeli pismo ortograficzne oddającym wszelkie niuanse i subtelności mowy). W kilku przypadkach podstawowe narzędzie badawcze stanowiła ankieta. Jeśli chodzi o układ zawartych w książce artykułów, to zostały one podzielone na pięć grup tematycznych, odpowiadających poszczególnym częściom pracy. Pierwsza z owych części pełni rolę wprowadzenia, w ramach którego autorka omawia najważniejsze problemy metodologiczne, cele 1 założenia badawcze oraz przedstawia stan badań nad interesującymi j ą zagadnieniami. Część druga dotyczy kwestii obecności cech gwarowych w mowie informatorów, trzecia podejmuje wątek języ¬ kowych wykładników niegdysiejszego wielonarodowego i wielokulturowego charakteru miasta, czwarta zbiera i porządkuje refleksje z zakresu leksyki i frazeologii, a piąta i zarazem ostatnia sta¬ nowi próbę ogólnej charakterystyki analizowanej odmiany polszczyzny. Wyniki przeprowadzonej eksploracji terenowej wskazują na to, iż język obserwowanej grupy cechuje silne nasycenie dialektyzmami, które - mimo stałego przebywania w środowisku wielko¬ miejskim - wyraźnie opierają się działaniu normy ogólnopolskiej. Ślady trwałych związków z wsią widoczne są zwłaszcza w generacji seniorów (często urodzonych i wychowanych jeszcze na wsi lub będących potomkami rodzin chłopskich). Co charakterystyczne, rozmówcy używają licznych wy¬ razów i form wyrazowych o ludowej proweniencji, a jednocześnie (odwrotnie niż na Śląsku czy na Kaszubach) starają się odciąć od wszystkiego, co się z gwarą kojarzy. W sytuacjach bardziej oficjalnych próbują stylizować swoje wypowiedzi na język literacki, co jednak nie zawsze osiąga zamierzony efekt, albowiem nie zdołali oni w wystarczającym stopniu przyswoić sobie poszczegól¬ nych reguł tego systemu. Ich wypowiedzi obfitują w związku z tym w sformułowania mimowolnie komiczne, sztucznie patetyczne, niedorzeczne oraz przesadnie zawiłe (a przy okazji często niepo¬ prawne) w swej konstrukcji. Za podstawowy czynnik sprzyjający utrzymywaniu się cech gwarowych w polszczyźnie bada¬ nej populacji uznać trzeba właściwe jej warunki życia. Zarówno w pracy, jak i poza nią ludzie ci przebywali wszak we własnym, wyizolowanym od innych i szczelnie zamkniętym środowisku. W godzinach aktywności zarobkowej łączyła ich, a zarazem odgradzała od innych grup społecznych, przestrzeń hali fabrycznej, w porze czasu wolnego - przestrzeń wspólnego osiedla, stancji, domu familijnego, korytarza. Jeśli oddawali się jakiejś rozrywce, to też we własnym gronie. Z literaturą i prasą mieli do czynienia z rzadka (o ile w ogóle), jedynym medium zdolnym oddziaływać eduka¬ cyjnie i normotwórczo na ich sposób porozumiewania się było więc radio, a później także telewizja. W przypadku młodszych pokoleń łodzian wywodzących się z rodzin robotniczych sytuacja przedstawia się nieco inaczej. Z reguły są to już bowiem osoby lepiej wykształcone, a często także wykonujące pozafabryczne profesje. Ich język wolny jest zatem na ogół od naleciałości gwarowych, przybliża się znacząco do wzorca literackiego. Warto przy tym odnotować, iż w regionie łódzkim nie występuje praktycznie zjawisko dwujęzyczności. Wynika to z tego, iż - jak już wspomniałam - wiejskie pochodzenie oraz wszelkie jego przejawy są tu oceniane negatywnie, uznawane za spo¬ łecznie i towarzysko kompromitujące, wstydliwe. Dlatego też po opanowaniu języka „miastowego" tutejsi mieszkańcy odchodzą całkowicie od posługiwania się gwarą (co najwyżej rezerwują użycie pewnych jej formuł i wyrażeń na okazje ściśle prywatne, by uniknąć skarg czy szyderstw najbliż¬ szych, że próbują „robić z siebie panów"). Podsumowując dotychczasowe uwagi stwierdzić należy, że książka Kamińskiej to pozycja na¬ der interesująca oraz odznaczająca się wieloma walorami. Jednym z nich jest to, iż przedmiotem �172 RECENZJE badawczego zainteresowania i namysłu jest w niej język „żywy", autentyczna, chwytana „na gorąco" mowa łódzkiej ulicy. Daje to czytelnikowi możliwość nadzwyczaj bliskiego, nieomal fizycznego kontaktu z ginącym bezpowrotnie światem Łodzi fabrycznej, pozwala odczuć jego specyfikę i nie¬ powtarzalny koloryt. Dużą zaletą pracy jest także jej syntetyczny charakter. Dzięki zebraniu w jedną zwartą całość artykułów autorki - rozproszonych po różnych, dziś trudno dostępnych czasopismach i monografiach - powstała obszerna i wielobarwna panorama życia codziennego mieszkańców Ło¬ dzi. W przytaczanych obficie wypowiedziach informatorów wyrazisty refleks znalazły rozmaite szczegóły ich powszedniej egzystencji, związane z obyczajowością, typem religijności, świato¬ poglądem, wrażliwością moralną, stosunkiem do innych wyznań i narodów, życiem rodzinnym, przy¬ jacielskim i zawodowym. Z tego też powodu książka ta stanowi znakomite źródło wiedzy nie tylko dla językoznawców, ale i dla przedstawicieli innych dziedzin humanistycznych: historyków kultury, etnografów oraz etnologów, zainteresowanych problematyką miejską, a zwłaszcza dziejami oraz obliczem społeczno-kulturowym Łodzi. Pewną trudność, jakiej może nastręczać nie-filologom lektura tej pozycji, stwarza posługiwanie się przez autorkę alfabetem fonetycznym dla transkrypcji tekstów ciągłych, jak również używanie przez nią specjalistycznych określeń z zakresu gramatyki opisowej i historycznej. Tego rodzaju prze¬ szkody są jednak rzeczą zrozumiałą - wszak każda dyscyplina naukowa dysponuje własnym, trudno czytelnym dla „niewtajemniczonych" w jej arkana językiem opisu i interpretacji. Nieco nużące dla odbiorcy może być także powtarzanie w kolejnych artykułach niektórych cyta¬ tów, materiałów z ekspedycji terenowych, podstawowych informacji faktograficznych, danych biblio¬ graficznych, stwierdzeń naukowych itp. Przy przedrukach publikacji, tworzonych w różnych latach i dla różnych celów, ciężko jednak (bez głębokiej ingerencji w ich strukturę) tego uniknąć. Na zakończenie tego krótkiego omówienia wypada jeszcze raz podkreślić wysoką wartość po¬ znawczą i intelektualną recenzowanej pracy: jej ogromną wszechstronność, gruntowne osadzenie w empirii i pełen profesjonalizm. Aleksandra Rzepkowska Krzysztof Gładkowski, Kanzel/ambona. Protestancka wspólnota lokalna na Górnym Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2008, ss. 386 Śląsku, Książka jest obszernym podsumowaniem kilkuletnich, systematycznych badań etnohistorycznych przeprowadzonych przez autora w górnośląskiej miejscowości Rozumice. Badaniami objęto również, aczkolwiek w znacznie mniejszym stopniu, Ściborzyce Wielkie i okoliczne wioski, znajdujące się na terenach ziemi opawskiej, karniowskiej i głubczyckiej (południowe pogranicze Górnego Śląska). Tereny te zamieszkałe były w różnych okresach przez ludność protestancką (w 1524 roku margrabia Jerzy Hohenzollern wprowadził protestantyzm w księstwie karniowskim), niewiele jednak było o niej dotychczas wiadomo. Wyznawcy protestantyzmu obecni są nadal na tych ziemiach, ich liczba zmniej¬ szyła się jednak znacznie na skutek powojennych, przymusowych wyjazdów ludności niemieckiej. Praca oparta jest na solidnych podstawach. Powołując się na różnego rodzaju źródła przechowy¬ wane w archiwach polskich, czeskich, niemieckich, austriackich i amerykańskich, na unikatowe rękopisy znajdujące się w zbiorach prywatnych oraz publikacje historyczne, K. Gładkowski odtworzył i szczegółowo opisał dzieje protestanckiej społeczności Rozumic. Poszczególne materiały zostały poddane wnikliwej analizie, stały się przedmiotem polemik i porównań. Sięgnięcie do źródeł informujących o różnych miejscowościach badanego pogranicza oraz od¬ wołanie się do szerokiego kontekstu historyczno-politycznego pozwoliło autorowi na ukazanie wyjątkowego miejsca i znaczenia Rozumic, w których najdłużej zachowały się najstarsze górno¬ śląskie tradycje ewangelickie. Mieszkańcy tej miejscowości wytrwali w swej wierze, nie poddając się procesowi rekatolizacji prowadzonemu w monarchii habsburskiej W Rozumicach istniała naj¬ silniejsza społeczność ewangelicka, wspierająca „powstanie i rozwój wielu ewangelickich gmin �RECENZJE 173 powiatu głubczyckiego i miejscowości położonych w dzisiejszej Republice Czeskiej" (s. 185). „Rozumiczanie pozostali przy wierze ojców i są symbolem trwania wiejskiej wspólnoty luterańskiej na Górnym Śląsku do 1946 r." (s. 322). Praca K. Gładkowskiego jest efektem interesującego połączenia różnych propozycji badawczych. Autor czerpie inspiracje m.in. z dorobku antropologii interpretatywnej, mikrohistorii, hermeneutyki, teorii transformacji, fenomenologii, prac z zakresu wielokulturowości, pogranicza kulturowego, kul­ tury symbolicznej, społeczności lokalnych, pamięci, historii codzienności. Wskazuje zarazem na pilną potrzebę „udokumentowania i zachowania dla potomnych ginących pozostałości i lokalnych odmian kultur etnicznych w Polsce [...]" (s. 39). Recenzowana praca znakomicie spełnia tę rolę. Postawione przez autora pytania dotyczą m.in. przyczyn „przywiązania [ludności protestanc­ kiej] do [...] innej niż dominujące wyznanie rzymskokatolickie wspólnoty wyznaniowej" oraz prze¬ trwania wiejskiej parafii luterańskiej, „mimo usilnych prób pozyskania jej dla wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego w czasach [...] monarchii habsburskiej" (s. 16). Powołując się na źródła historyczne autor dowodzi, że przetrwanie luteranizmu w badanej przez niego części Górnego Śląska „[...] było możliwe za sprawą oparcia w protestanckich władcach oraz intensywnej działalności pietystów, która wspierała istniejącą już religijną i historyczną świado¬ mość grupową tych luterańskich społeczności pogranicza" (s. 319). Wskazuje również na sukcesy ruchów prereformatorskich, podzielając przekonanie badaczy, którzy uważają, że tym właśnie ru¬ chom i ich duchowi „śląski protestantyzm zawdzięcza swoją specyfikę" (s. 131), że „przygotowały [one] górnośląskie społeczności na reformację" (s. 147). W książce zamieszczono obszerne infor¬ macje o ruchach uznanych za prereformatorskie, ich rozprzestrzenianiu się w księstwie karniowskim, stanowiącym górnośląskie centrum reformacji, oraz na innych obszarach Europy. Sięgając do czasów, których nie obejmuje pamięć współczesnych nam osób jesteśmy zawsze ograniczeni zawartością źródeł zastanych i zakresem podanych w nich informacji. Nie mamy możli¬ wości uzupełnienia ich o badania terenowe, które pozwalają spojrzeć na interesujące nas zjawiska z perspektywy ich uczestników, np. osób, które dokonały wyboru określonej religii i wytrwały w niej mimo różnego rodzaju trudności. Ograniczenia te dotyczą również książki K. Gładkowskiego, pozostawiając niezawinione przez niego poczucie niedosytu informacji. W recenzowanej pracy prezentowane są natomiast wyniki badań terenowych przeprowadzonych przez autora wśród byłych mieszkańców Rozumic, którzy po I I wojnie światowej wyjechali do Nie¬ miec oraz ich potomków w pierwszym pokoleniu. Na s. 43 znajdujemy informację o 25 wywiadach zrealizowanych w Westfalii, nie wiadomo jednak ile osób spoza tej grupy, mieszkających na innych obszarach Niemiec, uczestniczyło poza tym w badaniach. Zgromadzone materiały ukazują dramatyczne losy członków badanej zbiorowości, ich stosunek do rodzinnej miejscowości (określanej jako Heimat), pozwalają też na charakterystykę więzi łączą¬ cych ich z obecnymi mieszkańcami Rozumic. Autor informuje, że analizując zgromadzone przez siebie materiały terenowe, „korzystał z na¬ rzędzi badawczych wypracowanych przez metodę biograficzną" (s. 34). O tym, jakiego rodzaju były to narzędzia dowiadujemy się dopiero w końcowej części książki (s. 261). Jest tam mowa o wywia¬ dzie narracyjnym, wywiadzie wspomnieniowym oraz otwartym wywiadzie pogłębionym. Wspomniane tu techniki badawcze nie posłużyły zapewne autorowi jedynie do analizy wyników badań terenowych, lecz były również (a może przede wszystkim) pomocne na etapie gromadzenia materiałów. Byłabym ciekawa opinii badacza o przydatności zastosowania tych technik w etnogra¬ ficznych badaniach terenowych oraz opinii o użyteczności zgromadzonych przy ich pomocy mate¬ riałów. Refleksji na ten temat nie znalazłam w recenzowanej książce. Z dużą znajomością rzeczy K. Gładkowski ukazał proces kontrreformacji, prześladowań reli¬ gijnych, prób rekatolizacji badanych obszarów, wykorzystywania religii do celów politycznych. Zamieścił też informacje świadczące o obronie wiary ewangelickiej i silnym oporze przeciwko rekatolizacji. Służyło temu m.in. potajemne zatrudnianie teologów protestanckich, udawanie się na nabożeństwa do sąsiednich księstw, jawne opowiadanie się za protestantyzmem przez właścicieli ziemskich. Ogromne znaczenie miała także solidarność protestantów mieszkających na terenach mo¬ narchii habsburskiej. Znakomicie przedstawione zostały relacje między katolikami i protestantami, �174 RECENZJE konflikty o świątynie i przynależne do nich majątki, o możliwość sprawowania nabożeństw, wygła¬ szania kazań. Spory niejednokrotnie kończyły się procesami sądowymi. Chociaż autor podaje wiele przykładów konfliktów między wyznawcami katolicyzmu i religii protestanckiej oraz wspomnia¬ nych procesów, formułuje wniosek, że „codzienne życie miejscowej ludności nie znało silnych anta¬ gonizmów narodowościowo-wyznaniowych" (s. 178). Pisze również, że „nawet w okresie najwięk¬ szego kryzysu, jakim była rekatolizacja, [w Rozumicach] nie dochodziło [... ] do napięć i konfliktów między odmiennymi konfesyjnie mieszkańcami. Konflikt istniał jedynie między władzą reprezento¬ waną przez kontrreformacyjną misję jezuicką a lokalnymi społecznościami" (s. 320). Byłabym ostrożniejsza w formułowaniu tego rodzaju twierdzeń. Być może istotnie mieszkańcy Rozumic byli wolni od konfliktów na tle religijnym, może być jednak również i tak, że w źródłach nie odnotowa¬ no informacji na ten temat (poza wspomnianym konfliktem między misją jezuicką i lokalnymi spo¬ łecznościami). A może wzmianki o tym nie zachowały się do dziś? Nasuwa się też pytanie, czy rzeczywiście misja jezuicka nie miała żadnych zwolenników w Rozumicach i okolicznych miejsco¬ wościach? Być może i w tym przypadku należałoby stwierdzić, że źródła o tym nie informują. Niezwykle ciekawe, obfitujące w szczegółowe informacje, są fragmenty książki poświęcone historii lokalnych kościołów protestanckich znajdujących się na badanych terenach. Były one sym¬ bolem i świadectwem wiary, pełniły funkcje więziotwórcze, miały też wpływ na kształtowanie toż¬ samości religijnej wiernych. Powołując się na przypadek Rozumic, autor formułuje tezę, iż „w społecznościach lokalnych religia jest czynnikiem integrującym" (s. 320). Spostrzeżenie to nie jest niczym nowym. Można jedy¬ nie mówić o potwierdzeniu - na podstawie przeprowadzonych badań - dobrze znanego faktu, jakim jest integrująca funkcja religii. Trzeba jednak również pamiętać, że różnice konfesyjne są nierzadko źródłem podziałów społeczno-kulturowych i politycznych, religia pełni więc nie tylko funkcję integra¬ cyjną. Częste są również podziały wewnątrz zbiorowości złożonych z osób tego samego wyznania. Przykładem mogą być katolicy mieszkający na terenach dawnego Związku Radzieckiego. Identyfi¬ kacja z określoną grupą etniczną lub narodową bardzo często okazuje się tu silniejsza od przynależ¬ ności do tej samej wspólnoty wyznaniowej i jest przyczyną konfliktów między wiernymi. Prezentując wyniki własnych badań, autor polemizuje z poglądem, zgodnie z którym znaczne zróżnicowanie etno-polityczne pograniczy „powinno rodzić szczególnie silne antagonizmy" (s. 18), nie podaje jednak nazwisk zwolenników tego poglądu (spośród polskich naukowców na kwestię tę zwracali uwagę m.in.: Ryszard Kantor, Zbigniew Kurcz, Andrzej Sadowski, Tadeusz Popławski i Cezary Żołędowski). Słuszne jest natomiast spostrzeżenie, że badacze rzadko podejmują próby analizy różnic jako „bogactwa form życia kulturowego", koncentrując się z reguły na napięciach i konfliktach występujących na pograniczach kulturowych (s. 18-19). Za ogromnie ważne uważam wskazanie na wieloetniczny charakter badanych społeczności. Sciborzyce Wielkie np. były zamieszkałe przez ludność niemieckojęzyczną, morawską i polską. „Posługi¬ wano się trzema językami: niemieckim (dialekt frankoński), czeskim (dialekt morawski), polskim (dialekt śląski)" (s. 176). W recenzowanej książce - zgodnie z założeniami przyjętymi przez autora i nakreślonymi przez niego celami - znajdujemy przede wszystkim informacje o społeczności nie¬ mieckojęzycznej. Dla pełniejszego obrazu badanego pogranicza należałoby jednak, moim zdaniem, podać podstawowe dane na temat grupy morawskiej i polskiej, a także poświęcić nieco miejsca relacjom między osobami reprezentującymi poszczególne grupy językowe. Autor twierdzi, że na badanych terenach „różnice językowe nie pokrywały się [... ] z poczuciem etnicznej tożsamości" (s. 203, przyp. 104). Czy znaczy to, że mieszkali tu np. polskojęzyczni lub morawskojęzyczni Niemcy albo morawskojęzyczni Polacy? Jakie były relacje między językiem i religią jako wyznacznikami tożsamości etnicznej, narodowej i kulturowej poszczególnych grup? Który z tych wyznaczników miał większe znaczenie dla ich członków? O którym można powie¬ dzieć, że stanowił wartość rdzenną? Autor twierdzi, że „kwestia tożsamości narodowej morawskojęzycznej ludności Sciborzyc Wiel¬ kich" przedstawia się niejednoznacznie (s. 322). Zagadnieniu temu nie poświęca jednak większej uwagi. Wspomina jedynie, że ludność ta „z jednej strony nie akceptowała zmian politycznych w momencie powstawania Czechosłowacji [...] a z drugiej nie opowiedziała się z [sic!] niemieckością po zakończeniu I I wojny światowej, chociaż potem w większości wyemigrowała do RFN" (tamże). �RECENZJE 175 „Nie do utrzymania - zdaniem K. Gładkowskiego - jest teza o dwujęzyczności wiejskich społecz­ ności ewangelickich obszaru górnośląskiego. Obok języka polskiego (śląski dialekt) i niemieckiego (dialekty śląskie proweniencji niemieckiej) [...] [zachował] się tu bowiem dialekt morawski" (s. 319). Krzysztof Gładkowski podważa tezę sformułowaną przez Władysława Michejdę, mówiącą o tym, że „ludność ewangelicka na Sląsku była jednolita pod względem wyznaniowym (wszystkie zbory były luterskie)" (s. 202). Michejda twierdzi również, że w X V I - X V I I wieku ludność Sląska była „zupełnie polska" (tamże). Z badań przeprowadzonych przez K. Gładkowskiego wynika, że „ewangelicka społeczność Rozumic była niemiecka, podobnie jak sąsiednie Tfebom i Sudice (dziś w Republice Czeskiej) bądź Pilszcz (katolicki), czy inne miejscowości powiatu głubczyckiego, jak Mokre czy Pomorzowice" (tamże). W przypadku Rozumic i Sciborzyc Wielkich nie ma też - zda¬ niem K. Gładkowskiego - uzasadnienia twierdzenie, że „rekatolizacja na Górnym Sląsku napotkała na «znacznie słabszy opór»" (tamże). Podważona została również teza o wyłącznej katolickości Górnego Sląska. Przeczy temu obecność na tych terenach społeczności protestanckich „o etnicznej proweniencji morawskiej i niemieckiej, zjednoczon[ych] w jednym zborze ewangelickim, który od X V I I I stulecia był podstawą oddolnego renesansu luteranizmu i dalszego rozwoju społeczności protestanckich na ziemiach: głubczyckiej, karniowskiej i opawskiej" (s. 319). Jeden z podrozdziałów książki nosi tytuł „Rozumice we wspomnieniach dawnych mieszkań¬ ców" (s. 285-316). Zamieszczone w nim fragmenty wspomnień kilku osób dotyczą pojedynczych wydarzeń z ich życia, osobistych przeżyć i doświadczeń, związanych np. z obchodami Bożego Na¬ rodzenia i Wielkiej Nocy, religijnością, życiem rodzinnym, zwyczajami dorocznymi. W niektórych z nich jest mowa o historii wsi, jak też o spotkaniu z nią po latach rozłąki. Nie wiem, czym kierował się autor wybierając te, a nie inne wspomnienia do publikacji. Nie wiem też jak wyglądało prowa¬ dzenie badań. Czy rozmówcy sami decydowali czego ma dotyczyć narracja, czy też badacz informo¬ wał ich o tym, co jest dla niego szczególnie ważne, na jaki temat chciałby rozmawiać, zadawał szczegółowe pytania (jeśli tak - czego one dotyczyły?). Wiele mówiące są fragmenty pracy poświęcone konfrontacji wspomnień dawnych mieszkańców Rozumic z obecną rzeczywistością tej miejscowości, informujące o poszukiwaniu śladów przeszło¬ ści, śledzeniu i ocenianiu zmian. Wypowiedzi na ten temat przypominają mi wspomnienia osób zmuszonych do opuszczenia byłych Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej po I I wojnie światowej. Osoby te, powracając na krótko, często po kilkudziesięciu latach nieobecności, do miejsc swego dzieciństwa, szukając śladów minionego świata, przeżywały - podobnie jak rozumiczanie - ogromne rozczarowanie i żal, odkrywając, że świat ten przestał istnieć. W pracy omówione zostały wybrane publikacje etnograficzne dotyczące Górnego Sląska, wydane przed rokiem 1945, oraz prace na ten temat, które ukazały się po I I wojnie światowej na terenie Niemiec Zachodnich. Przedstawiono ponadto ważniejsze rozprawy historyczne poświęcone temu obszarowi. Autor zdaje sobie doskonale sprawę z uwarunkowań politycznych i ich wpływu na moż¬ liwości prowadzenia badań etnologicznych na Sląsku po I I wojnie światowej oraz ze znaczenia zmian, jakie nastąpiły w Europie Srodkowo-Wschodniej po roku 1989 dla badań naukowych. Umoż¬ liwiły one przede wszystkim podejmowanie tematów, które wcześniej stanowiły tabu. Nie mogę zgodzić się z twierdzeniem, że „Sląsk [...] uważany jest [przez kogo? - I.K.] za region mało zbadany i rażąco zaniedbany przez współczesnej [sic!] etnografów" (s. 51). Różne dziedziny śląskiej kultury, również problematyka tożsamości mieszkańców Sląska, są od dawna badane m.in. przez Irenę Bukowską-Floreńską, Halinę Rusek, Daniela Kadłubca, Halinę i Mariana Gerlichów, Eugeniusza Kłoska, Grzegorza Odoja, Renatę Hołdę, Teresę Smolińską, Dorotę Simonides, ks. Józefa Budnioka i in., nie można więc mówić o „rażących zaniedbaniach". Na s. 317 czytamy, że „antropologia potrzebuje nowego otwarcia na doświadczenie religijne człowieka". Chciałabym zauważyć, że w polskiej etnologii/antropologii kulturowej, podobnie jak na Zachodzie, nurt badań związanych z doświadczeniem religijnym obecny jest już od wielu lat (przykładem są prace Huberta Czachowskiego, Ingi Kuźmy i Magdaleny Zowczak). Autor pisze, że „religia posiada szczególnie narracyjny charakter, a przekaz ustny jest narzę¬ dziem przekazu religijnego" (s. 27). Należałoby, moim zdaniem, dodać, że Kościół w coraz większym stopniu korzysta również z możliwości ewangelizacji za pośrednictwem różnego typu publikacji, �176 RECENZJE muzyki, filmów, sztuk teatralnych, gier o tematyce religijnej, a także z Internetu, przekaz ustny jest więc jedynie jednym z wielu form przekazu religijnego. Krzysztof Gładkowski uważa, że religia „jest niezbywalnym elementem człowieczeństwa", sta­ nowi jego fundament (s. 38). Czy należy przyjąć, że ludzie niewierzący, nie mający związków z religią, są tego człowieczeństwa pozbawieni? Z takim sposobem myślenia trudno mi się zgodzić. Obszerna errata świadczy o niezbyt starannym przygotowaniu książki do druku. W pracy można również znaleźć błędy nieuwzględnione w erracie. Na s. 93 brak np. imienia Eggana (autora pracy opublikowanej w 1962 roku). Na s. 120 nie podano roku wydania pracy Fiebiga, cytowanego przez Gottfrieda M . Kremsera. Dość częste są ponadto błędy polegające na braku lub przestawieniu nie¬ których liter, użyciu niewłaściwej końcówki itp. W książce przeznaczonej dla czytelnika polskojęzycznego zbędne są, moim zdaniem, długie, cza¬ sem nawet kilkustronicowe, cytaty w języku niemieckim, zaczerpnięte z różnych źródeł, umieszczone przez autora w tekście lub w przypisach. Nie wiadomo przy tym dlaczego część cytowanych materia¬ łów została przetłumaczona na język polski, część natomiast, nierzadko mającą podobny charakter, pozostawiono w wersji oryginalnej. Większość wskazanych tu niedociągnięć wynika prawdopodobnie z pośpiechu w redagowaniu tek¬ stu i niezbyt uważnej korekty. Nie zmienia to faktu, że badania przeprowadzone przez K. Gładkowskiego w znaczący sposób uzupełniają wiedzę o protestanckich społecznościach Górnego Śląska, procesie reformacji, kontrreformacji i rekatolizacji tych terenów, ukazują wyjątkowość badanych społeczności (przede wszystkim Rozumic) i wyjaśniają - na ile to możliwe na podstawie dostępnych autorowi źródeł - przyczyny przetrwania wspólnot protestanckich, tworzących wyspy w morzu kato­ licyzmu. Pozwalają one także na podjęcie polemiki z wieloma obowiązującymi dotychczas w litera­ turze twierdzeniami, choćby o katolickim charakterze Górnego Śląska. Ukazują ponadto wewnętrzne zróżnicowanie badanych społeczności pod względem etnicznym, językowym, społecznym. W książce znajdziemy obszerną (choć niepełną) bibliografię, odniesienia do wielu nieznanych szerzej źródeł niepublikowanych, jak też do rozmaitych koncepcji badawczych, z których autor czer¬ pał inspiracje. Byłoby dobrze, gdyby recenzowana praca (po starannych poprawkach) została przetłumaczona w całości lub z niewielkimi skrótami na język niemiecki i angielski. Zamieszczone w niej streszczenia niewiele dadzą czytelnikowi nie znającemu polskiego; szczególnie ubogie jest streszczenie angielsko¬ języczne, nieco bogatsze w informacje - streszczenie w języku niemieckim. Jestem pewna, że książka zainteresowałaby środowiska protestanckie w różnych krajach świata, jak też naukowców badających relacje między protestantyzmem i katolicyzmem, stosunki polsko¬ -niemieckie w różnych okresach, losy przymusowych emigrantów. Zamieszczone tu wspomnienia, narracje, fragmenty biografii mogą służyć nie tylko do badań dziejów społeczności protestanckich Górnego Śląska, lecz są również cennym materiałem porównawczym. Iwona Kabzińska �Ryc. l . Mapa Europy (Borsszem Janko, l877) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a92e121b8b9ef3f9f3de86a0669047a2.pdf f12d84b2d2d7a6fb07d96e86c10c70a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3596 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3373 Title A name given to the resource Sen - brat śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.110-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Sen - brat śmierci Agnieszka Pokropek Śmierć j a k o opuszczenie ciała przez d u s z ę , przeniesienie się na „tamten ś w i a t " , bywa w r ó ż n o r a k i s p o s ó b kojarzona ze snem. W Biblii, w Księdze Jeremiasza, we fragmencie, w k t ó r y m Bóg p o p r z y s i ę g a odwet za zburzenie Jerozolimy, w odniesieniu d o przyszłej zagłady B a b i l o ń c z y k ó w użyte jest określenie: „ Z a s n ą wiecznym snem, by się j u ż nie przebu­ d z i ć " (Jr 5 1 , 39). Wiara w sen z m a r ł y c h obecna jest w średniowiecznych legendach, czy też w sztuce sepulkralnej. Philippe Aries za Jakubem de V o r á g i n e podaje p r z y k ł a d legendy o 7 śpiących z Efezu, zgodnie z k t ó r ą B ó g , by Doanebić h e r e t y k ó w obudził 7 m ę c z e n n i k ó w spoczywają­ cych w grocie kilkaset lat W e d ł u g słów legendy- święci powstali i pozdrowili się przekonani ze p r z e s p a l i ' t y l k o jedna noc" (Aries 1989 s 37) W inskrypcjach nagrobnych ak podaje Aries- często c z y t a m y śpi spoczywa - hic pausa, hic reauiesch hic dormit \ V (Aries 1989 s 36) W a r t o również zwrócić u w a g ę na ikonografie sztuki sepulk­ ralne! - na przedstawienie z m a r ł y c h na nagrobkach i sark o f S a c h C ^ ^ ^ o ^ ^ ^ ^ ^ ^ á ^ s klęczących postaci spotykamy c z ę s t o p r z e d sta wiciela zmar r y ^ ^ w n o z y c ü leżach w uśnienh^ Sen hyl '^^S^T^¡^^Z\ w r n b o l e m Z^^^^ n i e T e n m r i o í ^ Tsen ^ S á e r á - U l S 14, 2 3 ^ ^ określenie. " Zacznijmy od znanej i powtarzanej na wsi opowieści 0 Zaśnięciu i W n i e b o w s t ą p i e n i u M a t k i Boskiej. W opowia­ daniu t y m śmierć M a r y i jest wydarzeniem szczególnym. Nie d o ś ć , że M a t k a Boska zostaje wzięta do nieba z d u s z ą 1 ciałem, w dodatku nie tyle umiera, co właśnie zasypia. Przytoczmy fragment wypowiedzi jednej z informatorek: „ O n a nie u m a r ł a , ona była zasnewszy. M n i e tak opowiadali i j a z pisania czytała, że to M a t k a Boska w zaśnięciu b y ł a " (1). Zaśnięcie M a r i i , j a k o forma przeniesienia się na „ t a m t e n ś w i a t " , jest uznane za lepszą, łagodniejszą formę umierania. D o podobnego wniosku dochodzimy również p o r ó w n u j ą c ikonografię śmierci z w y k ł e g o człowieka i zaśnięcia M a t k i Boskiei O t o bowiem w ś r e d n i o w i e c z n y c h w y o b r a ż e n i a c h u c h o d z ą c ą z ust duszę człowieka zabierają b ą d ź a n i o ł o w i e , b ą d ź też szatani, duszę M a t k i Boskiej natomiast przyjmuje sam Chrystus. M a t k a Boska została w związku z tym obdarzona w trady­ cyjnych wierzeniach funkcją patronki dobrej śmierci, opie­ kunki dusz. W dniu Wniebowzięcia dobrze jest u m i e r a ć , bo j a k m ó w i ą : „ T o ż wtedy M a t k a Boska d o nieba idzie. T o też dobrze u m i e r a ć , bo to j u ż M a t k a Boska ta dusza bierze d o nieba" (2). R ó w n i e ż inne święta M a t k i Boskiej, w t y m sobota - dzień Maryjny, to potencjalne daty szczęśliwej śmierci. Świadczy o t y m w y p o w i e d ź : „ S o b o t a t o jest szczęśliwa śmierć. Ż e M a t k a Boska w niedzielę dusze prowadzi d o nieba"(3). Maryja lituje się nad grzesznymi duszami. M ó w i o t y m fragment śpiewanej na wiejskich pogrzebach pieśni Wyszła wyszła dusza z ciałaDobre stali zaśpiewali a grzesznicy zapłakali. M a t k a usłyszała, d o Jezusa z a w o ł a ł a : 110 O m ó j Jezu, m ó j kochany, ulituj się nad duszami" ( i Najświętsza Panna wyprowadza r ó w n i e ż dusze z czyśćca Przytoczmy fragment jednej z r o z m ó w : „ A m i się też śniło taka dolina, r ó w n i n a taka wielka. 1 na tej r ó w n i n i e bardzo d u ż o o s ó b stało [...]. Słyszę - j a k a ś niewiasta stanęła na moje ramiona z tylu. [...] I ona nachyla się i bierze po jednym z nich. I daje w y ż e j " . Na pytanie o znaczenie tego snu informatorka odpowiada: „ N o czyściec. Zatrzymanych tam b y ł o ludzi. 1 to M a t k a Boska była co ich w y c i ą g a ł a " (4), W a r t o t a k ż e z a u w a ż y ć , że przy k o n a j ą c y m człowieku stawia sie gromnice świecona właśnie w święto maryjne (2 lutego na Ofiarowanie M a t k i Boskiej), z m a r ł e m u z a ś kładzie się do poduszki ziele świecone w dniu W n i e b o w z i ę c i a Najświętsza Marii Panny G d y człowiek umrze to te kwiaty trawy kladnie się do trumny pod głowę Dla'tego z m a r ł e g o \ 11 już z dawna to Bo to znaczy jeszcze jak b y ł a m m a k w dziectwie ksiądz o p o w i a d a ł że jak M a t k a Boska wsteS w a ł a do nieba [...] 1 tam, gdzie ona leżała, gdzie była zmarłszy w t y m miejscu byli k w i a t y " (5). D o M a t k i Boskiej kierowane są również p r o ś b y o szczęśliwy zgon. Przykładem tego jest modiitewka Sen Maiki Boskiej, odmawiana zwykle • na co w a r t o zwrócić u w a g ę przed snem. P r o ś b a o spokoj­ ny sen występuje łącznie z p r o ś b ą o lekkie skonanie. W z a k o ń c z e n i u tekstu modlitewki czytamy: „ s a m BÓG miły, p o k ą d my żywe, zbaw nas czuwających a strzeż nas zasypia­ j ą c y c h , a b y ś m y czuwali, przez Chrystusa wieczny pokój �powiedział, że zmartwychwstanie jak ten kogut z p ó ł m i s k a wstanie i zaśpiewa, aż tu kogut z miski hop! i zaśpiewał. A Judasz wtedy chodu i uciekł" (11). Zatem kogut, k t ó r e g o pianie budzi zwykle ze snu, zapowiada jednocześnie zmart­ wychwstanie Chrystusa, powstanie z martwych. O z w i ą z k u snu i śmierci świadczy r ó w n i e ż fakt, ż e w tradycyjnych wierzeniach oba te stany interpretowane są j a k o opuszczenie ciała przez duszę: „[...] M ó w i ą , że człowiek jak umiera, to dusza wychodzi. D o 40 d n i dusza jeszcze nie odchodzi tam nic. U nas msza po 30 dniach bywa. Wtedy j u ż dusza idzie do swego miejsca, tam gdzie ona j u ż będzie [ . . , ] " (10). Podobnie m ó w i się o śnie: „ P a n i zaśnie - wyjdzie dusza. T y l k o śni pani, a dusza idzie gdzie to w świat. Jak człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni to. A potem odetchnie sie i znowu żvie T o wychodzi dusza a później wróci sie nazad i człowiek wstaje" (12). Inna r o z m ó w c z y n i stwierdza N o tak opowiadali że kiedy człowiek zasypia że to dusza opuska że to k a ż d a dusza wychodzi - t y l k o nie odchodzi z d o m u " (13). Między snem a śmiercią nie ma zatem wvraźnei srranicy C z ę s t o n o d k r e ś l a sie w r ę c z śmiertelny charakter snu- Legenda laka test że ,ak c z ł o l i e k śot to iuz DółmartwT^^n«T^h^^^S^oZ śmiertelność t y l k o pierwszej fazie H H » T X ] K * r w ^ y S - martwy sen. Człowiek jak śpi i on m a r t w y , i on, bywa. z m a r t w y m i rozmawia [...] a drugi sen to j u ż nie. pierwszy sen to godzina j a k z a ś n i e s z " (15). otrzymali, przy zgonie życia by przvbyta Najświętsza Maryja na godzinę śmierci ze swoim Synem Panem Jezusem i z J ó z e ­ fem, wszystkimi a n i o ł a m i , żeby zawsze była z n a m i " (5). Podobne w ą t k i znajdziemy w tekstach modlitewek zapisa­ nych przez F. K o t u l ę na terenie Rzeszowszczyzny. Teksty te. odmawiane przed zaśnięciem, k o ń c z o n e są f o r m u ł ą w rodza­ ju: „Czego Cię p o ż ą d a m miły Panie? Ż e b y ś m i d a ł szczęśliwe spanie od p ó l n o c k a do ś w i t a n i a . Jezu m ó j p r z y b ą d ź do skonania!" ( K o t u l a 1976. s. 112). Na p o k r e w i e ń s t w o snu'i śmierci m o ż e w s k a z y w a ć również powszechny zwyczaj budzenia śpiących w czasie czyjegoś konania. W e d ł u g słów i n f o r m a t o r k i należy b u d z i ć śpiących, -bo jak śpią, a człowiek umiera, to wtedy oni b ę d ą mieli taka śpiączka. I idąc on będzie s p a ć [...] Bo ten, k t ó r y śpi, to potem nieszczęśliwy całe życie. Będzie s p a ć i s p a ć " (7). Inny rozmówca stwierdza, że czyni się tak „[...] żeby ten, co śpi. nie był taki ociężały" (8). Podobnym znaczeniem nacechowany jest także zwyczaj budzenia pszczół DO śmierci gospodarza-1 pszczoły obudzaja żeby ożyli żeby nie byli m a r t w e " (9) Według innej wersji należy także o b u d z i ć wszystkie zwierzęta domowe: Ż y w i o ł k a czy pszczółki jakie jest to trzeba Pobudzić [ 1 N o żeby nie z m a r ł , Żeby nie było upadku skaciny" (10). , Budzenie ze snu j a k o p o w r ó t do życia, zrywanie więzów Wierci, obecne jest w symbolice chrześcijańskiej. D . Forstpowołując się na interpretację koguta j a k o Chrystusa - budziciela dusz, z a w a r t ą w hymnie l a u d e s ó w w t o r k o w y c h , zauważa że sen jest symbolem śmierci i grzesznego uśpienia, * którego budzi nas Chrystus - ptak zwiastujący światło orstner 1990, s. 235). Na p o d o b n ą s y m b o l i k ę natrafiamy * udowej opowieści o Judaszu: Kiedy Chrystus był na L g o c i e . Judasz przyszedł wtenczas do domu i ż o n a p o d a ł a J e ś ć . Podała jemu jeść kure z a r ą b a ł a że to pieluch On je Poczęła na niego narzekać- Ty. taki człowiek był, ludzi ^"bu podejmował, dlaczegoś ty go wydał! A on: Tak O n też <h mu W tym miejscu warto o d w o ł a ć się do demonologii. M o t y w opuszczania ciała przez duszę oraz w ę d r ó w e k duszy pojawia się w opisie upiora. W e d ł u g informacji podanych przez Kolberga, upiory „ s ą to ludzie mający w sobie d w ó c h d u c h ó w : dobrego i z ł e g o " ( K o l b e r g 1967. s. 270). Jedna z dusz, czy też jedno serce upiora, wędruje po jego śmierci (Kolberg 1974, s. 31). Inny natomiast demon, zmora, j a k o moment swojego działania często ś m i e r c i o n o ś n e g o , wybiera sen. W e d ł u g jednego z r o z m ó w c ó w zmora to c o ś takiego że na człowieka we śnie nachodzi ciężar taki c o ś jego jakby dusi d ł a w i " (16) Poza t y m w przypadku zmory t a k ż e mamy do czynienia z opuszczeniem ciała przez dusze M o s z y ń s k i podaje że zmory to przedzierzgaiace się w ' p r z e d m i o t lub zwierzę dusze ludzi, k t ó r y c h ciało tymczasem leży u ś p i o n e we własnej chacie. Sen i śmierć są r ó w n i e ż f o r m a m i k o n t a k t u z „ t a m t y m ś w i a t e m " . Po śmierci dusza przenosi się na „ t a m t e n ś w i a t " , podlega S ą d o w i B o ż e m u , kierowana jest na p o t ę p i e n i e do piekła, b ą d ź na oczyszczenie d o czyśćca lub też do nieba W innych wersjach dusze czekają w o t c h ł a n i aż do chwili S ą d u Ostatecznego. Zwykle u w a ż a się, że przed pójściem w zaświaty dusza przebywa jeszcze j a k i ś czas przy d o m u : „[...] póki pójdzie tam na S ą d Boży, ona w swoim otoczeniu tam przy d o m u , w d o m u k r ą ż y " (1). Jedna z r o z m ó w c z y ń w ten s p o s ó b opisuje p o ś m i e r t n e dzieje duszy: „ N o to po śmierci p r o w a d z ą d u s z ę , w j e d n y m miejscu widzi ona p o k ó j , gdzie m o d l ą się, a w d r u g i m gra muzyka, t a ń c z ą tam, i prowadzi anioł, czy tam k t o , i m ó w i : Gdzie chcesz? A on patrzy się: tu m o d l ą się, a tam t a ń c z ą , s k a c z ą . Tutaj lepiej, tu, gdzie t a ń c z ą . A anioł: Tu? N o to do smoły go!" (17). W czasie snu człowiek również wędruje po z a ś w i a t a c h , ale w nieco innej formie: „ J a k człowiek śpi, to dusza wychodzi i człowiek śni t o " (12). W tym miejscu n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o zjawisku p o ś r e d ­ nim między snem a śmiercią, a mianowicie o tzw. letargu, nazywanym na wsi t a k ż e „ z a c h w y c e n i e m " . Powszechne są opowieści o ludziach, którzy b ę d ą c j a k i ś czas w letargu, p o w r a c a j ą do życia i o p o w i a d a j ą swoje, otoczone a u r ą tajemnicy, przygody na „ t a m t y m świecie": „[...] czasem człowiek jest w letargu. Ż e dusza spaceruje. U nas był taki 111 �stary człowiek [...]. O n z a p a d ł w letarg. Trzy d n i on nie p a m i ę t a ł nic. W y g l ą d a ł tak j a k nieboszczyk. 1 byliby go j u ż pochowali, ale czekali trzy d n i . Tymczasem okazuje się, że on wziął i o b u d z i ł się. [...] I on widział takie c o ś , że c h o d z i ł t a m i p r o w a d z a ł go tam j a k i ś m ę ż c z y z n a " (18). N i e k t ó r z y „ w ę d r u j ą c y " po z a ś w i a t a c h w letargu o p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e swoie przygody - p r z e k a z u j ą otrzymane w ó w c z a s przepo­ wiednie Dowiadujemy się na p r z y k ł a d o człowieku k t ó r y z a p a d ł w letarg z polecenia" M a t k i Boskiej P r z y n i ó s ł on z z a ś w i a t ó w tajemnice ale- [ 1 wszystko mu potem było pozwolono p o w i e d z i e ć , a trzy rzeczy [nie w o l n o - A . P . ] Hwie t v l k n mrlznnei matce a trzecia w o s ó l e n i k o m u f 1 A i Dowiedzieli mu tam że ożeni sie ze starsza kobieta o d s i e b i e i : ż w teie umraJ M I tak D o t e r r b y ł o r C " (13) snem a ś m S d ą * o c i e r a n i a s.ę granicy m . ę a z y P K o l e j n y m aspektem z w i ą z k u tych d w u s t a n ó w jest ich stosunek do innej rzeczywistości czasowej, do czasu za­ ś w i a t ó w . Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " płynie inaczej niż czas ziemski: „ J e d e n o p o w i a d a ł , że był na t a m t y m świecie trzy d n i . A t o było trzysta l a t " (19). Znana jest o p o w i e ś ć 0 człowieku, k t ó r y zaprosił na swoje wesele l u d z k ą kostecz­ kę, po czym zjawił się u niego nieznajomy, tajemniczy gość 1 o d w z a j e m n i ł m u się zaproszeniem do siebie. Kiedy j u ż pan m ł o d y , zażywszy gościny, chciał p o w r ó c i ć do d o m u , o k a z a ł o się, że z a s t a ł z u p e ł n i e inny świat. Podczas jego p o b y t u w z a ś w i a t a c h na ziemi m i n ę ł o kilkaset lat. M ó w i się bowiem, że „ t u dzień to tam tysiąc l a t " (1). Czas „ t a m t e g o ś w i a t a " to bezruch, bezczas. W e d ł u g Jerzego S. Wasilewskiego, ten stan symbolizują r ó ż n o r o d n e formy o b r z ę d o w e g o „ u n i e r u c h o ­ m i a n i a " , jak na p r z y k ł a d zwyczaj zatrzymywania zegara Drży u m i e r a j ą c y m Jak Disze Wasilewski- Bezruch to bezczas a zatem śmierć" (1989 s 265) Sen również m o ż e b y ć rozpatrywany w k o n t e k ś c i e k o n t a k t u z innym czasem. W tvm iednik nrzvnadku na nlan nierws7v wvsuwa sie w r ó ż e b n y i wizjonerski charakter snu k t ó r y p r z e n o s z ą c człowieka w ¡ ^ 1 ^ * 1 8 1 0 « czasowa doTtarcS S rnaciic^przyszłości Przeoow ad^wydarzeniaożyciaczłowie ^ śmierĆ zama^ noiawTa S S ^ ^ r r S 3 f ^ T n v 3 T i * « E 1 W d n i u sw /Z^TK^^^fnL^S nSn£ » r i knpnz-iśni Ttefnll n«* « S S » 3 8 " RAwnlp n 7 ™ , 1 J l l nf, Z ! w ń ™ o ś ć zl ™ v r z 3 v m 1 1 , T » wrAż^mi tiTlZJ^nZ ez. Jezel ł o z k o p i ę k n e sn.sz p o s ł a n e to niedobrze A jezel. takie n i e ł a d n e - to dobrze (21). Sen bardzo c z ę s t o wrozy rychłą smierc: „ C z a s a m i sen m o ż n a p r z y ś n i e , bywa tak. Jak juz m ą z m i a ł u m r z e ć to j a trzy razy stuła ze on ode mnie o d s z e d ł w ta strona, gdzie cmentarz (22). Sen j a k o wizja przyszłość, pojawia s.ę r ó w n i e ż we wspomnianej j u z m o d l.tewce o sme M a t k i Bosk.ej. Tresc tego tekstu dotyczy wizji, j a k ą miała M a t k a Boska „ z a s n e w s z y na G ó r z e Ol.wnej . Przyśniła ona bowiem m ę k ę swego Syna. M o w . ą o t y m słowa modhtewkr. „ Z a s n e w s z y była Panna Maryja na g ó r z e Bet­ lejem. Przyszedł do niej miły Pan Jezus i z a p y t a ł : M a t k o moja miła, czy śpisz, czy o czym myślisz? Zasnewszy b y ł a m , mój Synku, ale we śnie w i d z i a ł a m sen straszliwy, gdy Cię w O g r ó j c u pojmano, poprowadzono z w i ą z a n e g o do Kaj. fasza, do Heroda poprowadzono, a ręce, nogi rozbite, krew płynie j a k woda i ciecze j a k moje łzy p a d a ł y . R z e k ł Syn miły że to jest sen sprawiedliwy" (6). K o l e j n ą c e c h ą u p o d a b n i a j ą c ą sen do śmierci jest kontakt ze z m a r ł y m i . Przed śmiercią zmarli p r z y c h o d z ą do domu u m i e r a j ą c e g o człowieka, aby go z a b r a ć na „ t a m t e n ś w i a t " do siebie. C z ę s t o p o w t a r z a ł y się wypowiedzi t y p u : „ N o , jak j u ż człowiek p r ę d k o ma u m r z e ć , p r z y c h o d z ą zmarłszy z rr> dżiny. P r z y c h o d z ą i m ó w i ą : I d ź m y ! " (1). Inny zaś rozmówca stwierdza: „ J a słyszałem, że staruszek t a k i , co za niedługo już z m a r ł s z y , m ó w i : Chyba j u ż koniec, b ę d ę u m i e r a ć . Oni m ó w i ą : Dlaczego? J u ż p r z y c h o d z i ł a moja mama i wołała mnie: C h o d ź do mnie, c h o d ź ! T o j u ż czas p r z y s z e d ł " (14) Z m a r l i p r z y c h o d z ą r ó w n i e ż we śnie. Pojawiają się, aby p o p r o s i ć o pomoc w postaci m o d l i t w y czy zakupionej mszy p o k a z u j ą się też dusze p o t ę p i o n e , na p r z y k ł a d wisielcy Kiedy człowiek śpi, „ w t y m momencie m o ż e r o z m a w i a ć a z m a r ł y m i " (14). „ N o m ó w i ą tak: Że j a k d u ż o ś n i się, znaczy że czegoś potrzebuje. T o trzeba m o d l i ć się, na m s z ę świętą d a w a ć , żeby ta dusza była spokojna i zadowolona" (5). U k a z u j ą się r ó w n i e ż bliscy zmarli, służący r a d ą i pomocą żyjącym krewnym. Jedna z r o z m ó w c z y ń o p o w i a d a ł a o swej nieżyjącej matce, k t ó r a we śnie d a w a ł a jej rady i polecenia: „ M i mamusia przez długi czas p r z e d s k a z y w a ł a " (5). Zmarli r e w a n ż u j ą się p o m o c ą za p a m i ę ć i m o d l i t w ę : „ J a k idziesz i msza zakupisz, i zapłacisz, i ludzi p o m o d l ą się. tam obiad [...] t o m ó w i ą , że duszy bardzo l e k k o i wtedy j u ż dla tego d o m u będzie c o ś k o l w i e k dobrze z tego ś w i a t a " (10). Z a r ó w n o poprzez sen, j a k i śmierć możliwy jest kontakt z osobami nadprzyrodzonymi. T o właśnie po śmierci, jak opowiada pogrzebowa pieśń Wyszła, wyszła dusza z ciała, dusza spotyka Pana Boga, Św. Piotra s t r z e g ą c e g o bram raju, anioły, Św. M i c h a ł a , M a t k ę B o s k ą . Osoby nadprzyrodzone m o g ą u k a z a ć się t a k ż e we śnie. W tekstach r o z m ó w często pojawiają się opisy w ę d r ó w e k w czasie snu po zaświatach: po piekle l u b czyśćcu, gdzie zwykle „ z w i e d z a j ą c e g o " oprowa­ dza a n i o ł . Pan Jezus lub inna istota nadprzyrodzona. Przytoczmy j e d n ą z wypowiedzi: „ P i e k ł o to j a we śnie widziała [...]. Jakim sposobem j a j u ż do piekła, to j a me wiem, t y l k o że dziewczynka mnie s p o t k a ł a m a l u t k a , dziewczynki w białej sukience i r ó ż o w ą w s t ą ż e c z k ą przepasawszy % mnie za liewa r ę k a wzięła i szedła do p i e k ł a . " Na pytanie kun była ta dziewczynka, r o z m ó w c z y n i odpowiada: „ N o anioł. A n i o ł mnie p r o w a d z i ł " (19). We śnie m o ż e się również objawić M a t k a Boska czy też u k a z a ć się diabeł. Skojarzenie snu ze śmiercią występuje zatem w tradycyj-1 nych wierzeniach w wielu aspektach. Z a r ó w n o poprze śmierć, j a k i sen nawiązuje sie kontakt v „ t a m t y m światem' ze z m a r ł y m i , z istotami nadprzyrodzonymi, z inną rzeczywis­ tością c z a s o w ą . Sen jest r ó w n i e ż łagodniejszą, pokrewi* formą śmierci. Wszystko to sprawia, ze m o ż e m y mów* o płynnej granicy m i ę d z y t y m i d w o m a stanami. L I T E R A T U R A Aries P. 19X9 Człowiek i śmierć. Warszawa Forstner D . 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej. ml™Iliada Wrocław ^lowskie-Rzeszowskie, ław 112 Warszawa (w:) Dzieła wszystkie, , 48, Wroc¬ 1974 Sanockie-Krośnieńskie, (w:) Dzieła wszystkie, t. 49. Wroctt* | Kopaliński W . 1985 Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa Kotula F . 1976 Znaki przeszłości. Warszawa Smoleń W. 1987 Ilustracje świat kościelnych w sztuce. Lublin Wasilewski J.S. 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3fdbf174d824a3ebc4c38de1c9e3496.pdf 5e25284466fb9aa233bfc134e15a8ebd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5270 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource sanktuaria pielgrzymki pątnicy Kalwaria Pacławska - odpusty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4892 Title A name given to the resource "Communitas" a intencje pątnikow - typy uczestnictwa w pielgrzymce / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.137-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A M I L A BARANIECKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE. WIELKI ODPUST KALWARYJSKI WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W KALWARII PACŁAWSKIEJ Pielgrzymki religijne są zjawiskiem powszechnym, występują niemal we wszyst­ kich religiach. Podróże do miejsca kultu, sakralnego centrum były przedmiotem niezliczonych rozpraw naukowych, także antropologicznych. Wśród nich znala­ zły się prace Victora Turnera, częściowo pisane wespół z żoną, Edith Turner. Wy­ pracowane w nich pojęcie communitas, używane jako swoisty klucz do opisu piel­ grzymek, na długo zdominowało sposób interpretacji wydarzeń pątniczych. Spotkało się jednak z szeregiem, często zasadnych, krytyk , przez co wykorzysty¬ wanie tego terminu w tekstach antropologicznych obarczone jest pewnymi zastrze¬ żeniami, przycięciem czy też dostosowaniem kategorii communitas do własnych potrzeb. W tym artykule chcę pokazać, iż taki zabieg na pojęciu communitas jest możliwy i mimo wielu związanych z nim rozczarowań nadal jest to termin przy¬ datny. Choć nie da się oprzeć na nim całej interpretacji pielgrzymki i piel¬ grzymowania, trudno też się bez niego obejść, przynajmniej w przypadku przed¬ stawianej przeze mnie pielgrzymki na Wielki Odpust Kalwaryjski. Kalwaria Pacławska to sanktuarium maryjne położone około 30 km od Prze­ myśla . Jest to miejsce kultu o charakterze przede wszystkim lokalnym, choć ponadpaństwowym - w tej chwili odwiedzają je także Ukraińcy. Pierwotnie, jak sama nazwa wskazuje, Kalwaria miała być miejscem kultu Męki Pańskiej, podob¬ nie jak druga największa Kalwaria południowej Polski - Zebrzydowska, dziś jednak rozpoznawana jest przede wszystkim jako sanktuarium maryjne . Stało się tak za sprawą cudownego obrazu znajdującego się w kościele na Kalwarii. To właśnie wizerunek Matki Bożej jest główną przyczyną, jak i celem, pielgrzymek . 1 2 3 4 1 Patrz: Contesting... 1991; Sallnow 1981; Bilu 1988. Szczegółowo historię sanktuarium opisał Józef S. Barcik (1985). O szczególnej relacji miejsc poświęconych rozpamiętywaniu Męki Chrystusa z kultem Maryi, w tym Wniebowzięcia Matki Boskiej, patrz: Kośla 2002. Na temat szczególnego znaczenia kultu Matki Boskiej patrz: Tomicki 1981, s. 44. 2 3 4 �138 KAMILA BARANIECKA W Kalwarii oddawanie czci Matce Boskiej niemal zawsze łączy się z rozpamięty­ waniem Męki Jej Syna i odwiedzaniem kaplic poświęconych ostatnim wydarze­ niom z życia Chrystusa. Niemniej to odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stanowi największe, najbardziej znane i zdecydowanie najhuczniejsze święto obchodzone w Kalwarii Pacławskiej. Poniżej znajduje się opis odpustu obserwo­ wanego przeze mnie w 2007 roku. PRZYBYCIE PIELGRZYMÓW (12 VIII) Odpust rozpoczął się 11 sierpnia a skończył 15, lecz główne uroczystości przy­ padły na 13 sierpnia, kiedy to odbył się Pogrzeb Matki Boskiej . To właśnie tego dnia do Kalwarii przybyło najwięcej pielgrzymów, gdyż ten dzień pojmują oni jako właściwy odpust. Dlatego w Kalwarii i jej okolicach o sierpniowym święcie nie mówiło się inaczej jak Pogrzeb Matki Boskiej, a oficjalna nazwa Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny używana była właściwie jedynie przez organizujących wydarzenie franciszkanów. Co więcej, 15 sierpnia, w dzień samego święta Wniebo¬ wzięcia, pielgrzymów na Kalwarii już właściwie nie było, gdyż wszystkie najistot¬ niejsze dla nich zdarzenia miały miejsce wcześniej. 11 oraz 15 sierpnia, podczas dni stanowiących ramy całego odpustu, w uroczystościach kościelnych uczestni¬ czyli jedynie mieszkańcy okalających sanktuarium miejscowości. Pielgrzymi za¬ częli schodzić się i przyjeżdżać do Kalwarii Pacławskiej 12 sierpnia, a wyjeżdżali lub odchodzili z niej w nocy z 14 na 15 lub 15 nad ranem. Inni przyjeżdżali tylko na wybrane wydarzenia - przede wszystkim na Pogrzeb Matki Boskiej. Odpust w Kalwarii Pacławskiej zaczął się wieczorną mszą 11 sierpnia. Poprze­ dziło j ą przyniesienie figury Matki Boskiej Zaśniętej z kaplicy „Grobu Matki Bożej" położonej u stóp kalwaryjskiego wzgórza, w której na co dzień przebywa. Tego dnia szykowano też szaty dla drewnianej figury, przebrano j ą i ustawiono w kościele umożliwiając tym samym wiernym jej adorację. Figurze, przez cały czas jej pobytu w kościele, towarzyszyły straże, tzw. asysta - dziewczęta w bia¬ łych sukniach oraz młodzieńcy w czarnych garniturach. Tego dnia na Kalwarii przebywało jeszcze niewiele osób. Właściwe wydarzenia miały zacząć się następ¬ nego dnia, kiedy do sanktuarium zaczęły schodzić się kompanie pielgrzymów. Większość z nich szła z pobliskich miejscowości, część z Przemyśla, a kilka jeszcze z dalszych wiosek. Inne kompanie podjeżdżały autobusami pod wzgórze kalwaryjskie i tylko ostatni odcinek pokonywały piechotą. 5 5 Nie ma wielu tekstów, zwłaszcza antropologicznych, na temat katolickich uroczystości zwa­ nych Pogrzebem Matki Boskiej. Te znane mi dotyczą Kalwarii Zebrzydowskiej (por. Branny 1996; Ługowska 1986; Swierczek 2002), jednak tam obchody Zaśnięcia Matki Boskiej znacznie się różnią od tych w Kalwarii Pacławskiej. Z kolei sama historia zaśnięcia Matki Boskiej została przedstawiona w Złotej Legendzie Jakuba de Voragine (2000, s. 365-374) oraz w zbiorze Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2 (2006, s. 777-834). Istnieje przekonanie, że do polskich Kalwarii tradycja święta Pogrzebu mogła przedostać się z Kościoła wschodniego (Swierczek 2002, s. 161). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 139 6 Na czas opustu Kalwaria Pacławska zmieniła się nie do poznania . Ze spokoj¬ nej, stwarzającej wrażenie wyludnionej miejscowości, przeistoczyła się w gwarne targowisko i miejsce biesiad. Z kolei sanktuarium - piękny, stosunkowo przestronny kościół, przybrał postać kłębiącego się mrowiska, z którego wciąż wylewali się pielgrzymi, a do środka tłoczyli się w tym czasie inni. Kaplica, w której umiesz¬ czono cudowny wizerunek Matki Boskiej, oblężona była przez tłum ludzi i gdy tylko zwalniał się choćby najmniejszy skrawek podłogi, by można było na nim uklęknąć i odmówić modlitwę, kierowało się ku niemu kilka osób. Nieustające przemieszczanie się grup ludzkich, falowanie tłumu, wszystko to dobitnie potwier¬ dzało, że na Kalwarii dzieje się coś niezwykłego. Odczucia te dodatkowo wzmocniło pojawienie się w miejscowości dziesiątek stoisk z wszelakimi dobrami - od kramów z odpustowymi słodyczami, z dewocjo¬ naliami, po budy z plastikowymi karabinami. Wśród nich poustawiali się sprze¬ dawcy różnego rodzaju posiłków - kukurydzy w kolbach, kiełbasek, drożdżówek. Gdzieniegdzie w architekturę wioski zdołały się też wpasować polowe kuchnie oferujące bogatszy zestaw posiłków. Kalwaria już z daleka mieniła się wszystkimi możliwymi kolorami, a towarzyszącą zbiegowisku wrzawę słychać było jeszcze daleko poza miejscowością. Wchodząc w tych dniach na Kalwarię miało się wrażenie przeniesienia do in¬ nego świata - świata pikniku. Tym, co pierwsze rzucało się w oczy, był chaos. Dopiero wejście do kościoła dawało chwilę wytchnienia od zewnętrznego rozgar¬ diaszu, hałasu i zamieszania. Tego pierwszego dnia, gdy przybywały pielgrzymki, tylko w kościele czuło się religijną atmosferę odpustu. Poza świątynią królował jarmark i zgiełk. I choć na czas święta na Kalwarii istniał zakaz sprzedaży i spoży¬ wania alkoholu, niejednej osobie udało się go obejść. Poza murami sanktuarium odbywały się biesiady i pikniki. Dookoła panowała atmosfera kłótni o miejsce noclegowe i o dostęp do wody, jako że tej na Kalwarii nie ma w nadmiarze, a przyjęcie tysięcy pielgrzymów stwarza nie lada problem logistyczny. Drugi dzień odpustu stanowił czas przede wszystkim na realizację indywidual¬ nych potrzeb religijnych - wedle własnego uznania pątników. Choć każda kompa¬ nia pielgrzymów była witana w sanktuarium jako grupa, jej członkowie razem też uczestniczyli we mszy, dalej już sami, zgodnie z własnymi zapatrywaniami dzielili swój czas między „świat jarmarku" poza murami klasztoru a „świat modlitwy". Ci, którzy czuli taką potrzebę, szli do spowiedzi, modlili się przed cudownym wizerunkiem, składając mu dziękczynienie lub zanosząc do niego swe prośby czy spędzali czas w kościele „witając się z Matką Boską". Tak bowiem pielgrzymi opisywali swoją pierwszą wizytę w kalwaryjskim kościele. Inni z kolei mniej czasu poświęcali modlitwie, zajmując się oglądaniem towaru na kramach lub gawędząc z towarzyszami. Tego dnia nie było w sanktuarium ustalonego programu uroczys¬ tości obejmującego wszystkich pątników, przez co nie opuszczało mnie wrażenie całkowitego chaosu. Jak się jednak okazało już następnego dnia, owo wrażenie nieładu miało mi towarzyszyć przez cały czas trwania odpustu. 6 Badania w Kalwarii Pacławskiej i jej okolicach prowadziłam w marcu, kwietniu oraz w sierp­ niu 2007 roku, miałam więc pewną skalę porównawczą. �140 KAMILA BARANIECKA POGRZEB MATKI BOSKIEJ (13 VIII) Pogrzeb Matki Boskiej dla osoby, która w takim wydarzeniu bierze udział po raz pierwszy, jest doświadczeniem niezwykle bogatym - takim też było dla mnie. Po porannej mszy figura Matki Boskiej Zaśniętej (a jest to figura naturalnych roz¬ miarów) na przystrojonych noszach została wyniesiona z kościoła przez elegancko odzianych młodzieńców. Figurze towarzyszyły dziewczęta w białych strojach, umundurowani harcerze oraz żołnierze. W bezpośredniej asyście Matki Boskiej znajdował się też ksiądz prowadzący ceremonię. Za tym orszakiem ciągnął tłum ludzi - pielgrzymów skupionych w kompanie, pątników indywidualnych; tych przybyłych z najbliższych okolic, jak i trochę dalszych, Polaków i mniejszej od nich grupy Ukraińców. Zdawało się, że za figurą Matki Boskiej ruszył tłum wszyst¬ kich przybyłych na Kalwarię pielgrzymów. Nic bardziej mylnego. Okazało się, że niemal każda kompania przybywająca do sanktuarium na odpust ma własny plan działania. W efekcie na kalwaryjskich dróżkach kłębiły się dzie¬ siątki niezależnych grup pielgrzymów. Jedne wyruszyły na nie bladym świtem jeszcze przed figurą Matki Boskiej, inne dopiero po niej. Część dołączyła do głów¬ nej pielgrzymki (tak bowiem określano orszak odprowadzający figurę Zaśniętej do „Grobu") podczas mszy odprawianej na początku dróżek pod kaplicą zwaną „Domkiem Matki Bożej". Inne kompanie wciąż przecinały trasę figury Matki Boskiej, idąc pod prąd, usiłując się z nią minąć, tworząc korki i zatory przy poszcze¬ gólnych kaplicach. Przez to niosący figurę Maryi wciąż musieli kogoś zawracać z drogi, prosić o ustąpienie miejsca i przeciskać się przez tłumy. Uroczystość Pogrzebu Matki Boskiej jest formą nabożeństwa dróżkowego. Pro¬ cesja z figurą zatrzymywała się więc przy każdej kaplicy, jej uczestnicy odma¬ wiali tam modlitwę i ruszali dalej. Pomiędzy poszczególnymi stacjami intonowali pieśni, przede wszystkim maryjne, lub odmawiali kolejne modlitwy. Przejście całej trasy zajęło kilka godzin, lecz najważniejsza i gromadząca najwięcej osób była jej pierwsza część - procesja z figurą. Pątnikom trudno było podczas nabożeń¬ stwa dróżkowego zachować ciągłe skupienie i wyciszenie. Nie sprzyjały temu wa¬ runki na samej Kalwarii, kaplice rozrzucone są bowiem na pobliskich wzgórkach, a dolina u ich podnóża stanowi akustyczną scenę sprzyjającą przenoszeniu się dźwięków. W sytuacji, gdy po kalwaryjskich dróżkach przemieszczają się dzie¬ siątki kompanii, każda wyposażona we własny sprzęt nagłaśniający, każda po¬ chłonięta śpiewaniem innej pieśni czy odmawianiem innej modlitwy , kakofonia, jaka się tworzy podczas odpustu, jest wręcz nie do opisania. W tym wszystkim niektórym pielgrzymom, idącym ze szczególnie ważną prośbą czy dziękczynie¬ niem, udawało się zachować pobożne skupienie, inni zaś zajmowali się przede wszystkim tym, co działo się dookoła, oraz staraniom, by nie utonąć w błocie. Na kalwaryjskich dróżkach na pielgrzymów czekała bowiem jeszcze jedna nie7 7 Na Kalwarii można kupić książeczki z modlitwami do odmawiania podczas dróżek (np. Na dróżkach... 2004; Na dróżkach... 2005), lecz część przewodników kalwaryjskich układa własne modlitwy lub samodzielnie dobiera pieśni do odśpiewania przy poszczególnych kaplicach. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 141 spodzianka - rozdeptane, śliskie błoto, które znacząco utrudniało poruszanie się po stromych miejscami wzgórzach. Trudne warunki i panujący rozgardiasz zdawały się w ogóle nie dziwić pątni¬ ków - ludzi w każdym wieku, od małych dzieci, przez młodzież, osoby w średnim wieku, po starsze. Każdy wręcz z zadowoleniem przyjmował trudy drogi, im więk¬ szy bowiem wysiłek i poświęcenie ofiaruje się Matce Bożej, tym silniejsza prośba do Niej lub tym większe dziękczynienie. Co więcej, na dróżkach kalwaryjskich wytworzył się specyficzny system radzenia sobie z przeciwnościami gruntu - wza¬ jemna pomoc, współpraca pielgrzymów w pokonywaniu największych trudności. Słabsi przy pokonywaniu błotnistych wzniesień wspierali się na silniejszych - tych, którzy akurat byli z boku. Ręce, zarówno te szukające pomocy, jak i te j ą ofiarujące, były wszędzie i każdy je wyciągał. Przeprowadzało się osoby starsze, dzieci, łapało i podnosiło się upadających. Pielgrzymka szła razem. Gdybym mia¬ ła wskazać, czy kiedykolwiek w życiu odczułam wytworzenie się turnerowskiego communitas , bez wahania powiedziałabym, że wtedy tak. Wówczas, na dróżkach, w rzeczywistości było się razem. Wprawdzie wewnątrz jednej kompanii, czy we¬ wnątrz głównej pielgrzymki (mój przypadek), gdyż poszczególne grupy piel¬ grzymów w pewien sposób ze sobą nawet rywalizowały, ale w ramach konkretnej grupy na dróżkach było się razem. Nasilenie owego poczucia wspólnoty nie było jednak stałe ani w trakcie całego odpustu, ani nie dotyczyło w stopniu równym wszystkich przybywających do sanktuarium pielgrzymów. Inaczej budowało się ono w przypadku członków kom¬ panii, którzy razem szli na Kalwarię z własnej parafii, często przez kilkudziesięciokilometrowy marsz przygotowując się do uroczystości odpustowych. Wewnątrz kompanii communitas była silna, ale poczucie wspólnoty nie dotyczyło w równym stopniu pozostałych obecnych na Kalwarii pątników. Poszczególne grupy wręcz oddzielały się od siebie i ze sobą konkurowały. Nie jest to jednak specyfika tylko tej pielgrzymki (por. Sallnow 1981, s. 176-177). Inaczej z kolei poczucie wspól¬ noty kształtowało się u osób, które w uczestnictwo w wydarzeniu włączały się dopiero w samym sanktuarium i nie były związane z żadną kompanią. W ich przy¬ padku doświadczenie więzi mogło mieć miejsce tylko w szczególnych momentach, gdy dołączali się do grupy pielgrzymów i wraz z nimi przeżywali trud pokonywania kalwaryjskich dróżek. Wyraźny był bowiem związek tworzenia się communitas 8 8 Pojęcie communitas rozumiem tutaj przede wszystkim jako poczucie swoistej więzi, jako od­ czuwanie wspólnoty, jedności. Nie rozpatruję jednak communitas jako antystruktury (por. Turner, Turner 1978, s. 1-39; Turner 2005, s. 195-227), raczej jako wytwarzającą się czasowo relację, która nie zastępuje jednak owej codziennej struktury. Na użytek tego tekstu liminalność - przestrzeń, w której może wytworzyć się communitas, rozumiem jako wykraczającą poza codzienność sferę kontaktu z sacrum. Communitas spontaniczna będzie więc w tekście odpowiadać doświadczeniu religijnemu przeżywanemu podczas odpustu. Z kolei communitas normatywna opisywać będzie wytwarzającą się między pielgrzymami więź społeczną. Równie ważne dla tego artykułu jest poj¬ mowanie communitas nie jako zjawiska uniwersalnego towarzyszącego wszystkim pielgrzymkom, ale jako pojęcia ukazującego lokalną specyfikę. Uniwersalne rozumienie communitas przez Turnera zostało już wielokrotnie skrytykowane (por. Eade, Sallnow 1991, s. 4-5), lecz uważam, że sama koncepcja znakomicie oddaje niektóre aspekty pielgrzymki do Kalwarii Pacławskiej. �142 KAMILA BARANIECKA z drogą. Więź była najsilniejsza podczas drogi do Kalwarii oraz podczas przemie¬ rzania kalwaryjskich dróżek. Jej intensywność nikła jednak, gdy rozproszeni piel¬ grzymi buszowali po rozstawionych w całej miejscowości kramach, czy zajadali się odpustowymi specjałami w polowych restauracjach. Przebywając na Kalwarii podczas odpustu miało się wrażenie, że waga niektórych wydarzeń, droga i jej szczególny charakter, sprzyjały „aktywacji" poczucia wspólnoty. Możemy więc za Turnerem wyróżnić w przypadku kalwaryjskiego odpustu dwa rodzaje communitas - normatywną oraz egzystencjalną (spontaniczną) (Turner 2005, s. 141-142). Normatywna zakłada określony, ustrukturyzowany już sposób uczestniczenia w pielgrzymce jako zinstytucjonalizowanej praktyce , kiedy poczucie jedności, wspólnotowości, równości wynika już z samego faktu uczestniczenia w odpuście, ze świadomości brania udziału w wydarzeniu wraz ze wszystkimi innymi obecny¬ mi tam osobami. Odczuwanie takiej więzi miało miejsce podczas całego odpustu. Natomiast momenty wymagające jeszcze mocniejszego zespolenia, te, które miały miejsce wewnątrz spajającej pątników grupy, poruszające chwile bliższego kontaktu z sacrum, zmieniały naturę więzi - wynikała ona wówczas ze swoistego uniesie¬ nia. Pielgrzymów łączyło poczucie owej communitas egzystencjalnej (por. Turner, Turner 1978, s. 104-139). Taki rodzaj wspólnoty, bliskości odczuwany był właś¬ nie podczas wspólnej drogi, w ramach jednej kompanii. Sama droga przemierzana przez pielgrzymów miała pewne punkty „kulmina¬ cyjne", gdy doświadczanie wspólnoty stawało się szczególnie intensywne. Owe odcinki drogi wzmacniające poczucie jedności podczas Pogrzebu Matki Boskiej można podzielić na dwa rodzaje - odcinki, kiedy warunki terenowe wymuszały zacieśnienie więzi w grupie - wspominane już strome, błotniste wzniesienia, na których pielgrzymi musieli wzajemnie wspierać się w pokonaniu trudnych frag¬ mentów trasy, oraz szczególne miejsca na drodze figury - przejście przez rzekę i złożenie figury Matki Boskiej w kaplicy „Grobu". Pogrzeb Matki Boskiej jest uroczystością, którą można podać jako przykład wyzwalania różnorodności form uczestnictwa w wydarzeniu religijnym. Część kompanii, jak pisałam, samodzielnie pokonywała dróżki Pogrzebu Matki Boskiej, modląc się na nich na swój sposób, nie towarzyszyła figurze niesionej do Grobu. Część grup towarzyszyła figurze przez całą drogę, podobnie, jak większość piel¬ grzymów indywidualnych. Jedni uczestniczyli w głównej pielgrzymce od mszy odprawianej przy kaplicy „Domek Matki Bożej", inni uczestnictwo w odpuście ograniczyli do przejścia od jednego momentu kulminacyjnego do drugiego - od przejścia figury Matki Boskiej przez rzekę do złożenia jej w kaplicy „Grobu". Przejście z figurą Matki Boskiej przez rzekę Wiar (kalwaryjski „Cedron") zyskało status jednego z głównych wydarzeń Pogrzebu Matki Bożej. Mimo iż przejście przez „Cedron" upamiętnia zdarzenia z Męki Chrystusa - strącenie Jezusa do wody, znaczenie przekraczania tej wody - swoistej granicy, przeniesio¬ ne zostało także do nabożeństwa upamiętniającego wydarzenia z życia Matki 9 9 Na temat ustrukturyzowania sposobu uczestnictwa w pielgrzymkach por. Turner i Turner (1978, s. 172-202). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 143 10 Boskiej . Przekraczanie wody wyglądało niezwykle widowiskowo. Po zejściu ze stromego wzgórza procesja zbliżyła się do rzeki. Nad nią pobudowane były przez okolicznych mieszkańców kładki, po których za drobną opłatą pielgrzymi mogli przejść na drugi brzeg. Lecz po moście szli zdrajcy Pana Jezusa (więcej: Zowczak 2000, s. 371-374), więc znaczna część osób decydowała się przejść przez „Cedron" bezpośrednio, pamiętając też o konieczności ofiarowania Matce Boskiej swojego trudu. Przez wodę „przeszła" też Matka Boska wraz z asystą. I właśnie w chwili, kiedy niosący figurę zbliżyli się do dość stromego brzegu rzeki, wszyscy niemal wstrzymali oddech patrząc, jak przy zejściu do wody niebezpiecznie kołysze się figura. Lecz gdy niosący j ą mężczyźni zanurzyli nogi w rzece, pielgrzymi na nowo odżyli. Część rzuciła się do wody, by przekroczyć ją razem z figurą. Reszta zaczęła obmywać twarze w wodzie. Kilka starszych pań z Ukrainy nabrało wodę do bute¬ lek dokładnie w chwili, gdy nad tą wodą unosiła się figura na noszach. Już na drugim brzegu przytknęły zdjęte z głów chusty do szat Matki Boskiej, by następ¬ nie przetrzeć nimi twarze. Moment ogólnego zatrzymania, zapatrzenia minął. Piel¬ grzymi ruszyli dalej niosąc w sobie poczucie niezwykłego przeżycia. Przeżycia, które jednakowoż towarzyszyło wyłącznie im, bowiem, gdy otaczający figurę Matki Boskiej członkowie głównej pielgrzymki z zapartym tchem śledzili prze¬ kraczanie przez nią rzeki, inni pątnicy, chlapali się w tym samym czasie w wodzie lub przepychali z członkami głównej pielgrzymki na kładkach. Przejście figury Matki Boskiej przez rzekę skupiło tak wiele osób być może dlatego, że miało miejsce tuż obok parkingów przygotowanych dla pątników. Nie musieli wdrapywać się na górę do sanktuarium, a mogli uczestniczyć w głów¬ nych punktach uroczystości. Przejście przez rzekę było symbolicznym począt¬ kiem właściwej drogi do „Grobu Matki Bożej", rozpoczęciem ostatniego odcinka odprowadzania figury. Przekraczanie „Cedronu" to moment graniczny. Po nim następuje właściwe odprowadzenie figury do „Grobu" i sam Pogrzeb. Przechodząc przez wodę pielgrzymi jeszcze mocniej angażowali się w kalwaryjskie wydarze¬ nia. Za „Cedronem" tworzyli skupiony i najliczniejszy na całej trasie kondukt po¬ grzebowy Matki Boskiej. Od przejścia przez rzekę do kaplicy „Grobu" droga nie była długa - tylko kilka kaplic, przy których odmawiane były krótkie modlitwy, lecz temu przejściu to¬ warzyszyły silne emocje. Moment kulminacyjny, czyli dotarcie do kaplicy, był dla pielgrzymów ważny z kilku powodów. Po pierwsze, w tym momencie wypełnił się główny cel ich drogi - odprowadzenie figury Matki Bożej do miejsca spo¬ czynku. Po drugie, modlitwa odmówiona w tym miejscu, przed złożoną już do „Grobu" Maryją, miała szczególne znaczenie - to jej składane było dziękczynie¬ nie, do niej kierowane były prośby. Kaplica „Grobu" jest też wyjątkowa dla osób, które pierwszy raz uczestniczą w odpuście. Zgodnie ze zwyczajem panującym 1 0 Przeniknięcie elementów Pasji Chrystusa do nabożeństwa dróżek Maryi jest poniekąd natu¬ ralne. Kalwaria stanowi miejsce upamiętnienia współcierpienia Matki Boskiej (patrz: Kośla 2002). Pasja Marii stanowi szeroki temat w biblii ludowej (patrz: Zowczak 2000, s. 394—H5). Z kolei Marek Starowieyski zwraca uwagę na znajdujące się w apokryfach o Zaśnięciu Matki Bożej podo¬ bieństwa do zdarzeń z Męki Chrystusa (Apokryfy... 2006, s. 780). �144 KAMILA BARANIECKA na Kalwarii pielgrzymi-nowicjusze plotą wieńce z młodych gałęzi drzew liścias­ tych, w niektórych przypadkach nawet z gałązek kolczastych krzewów, i przy­ strojeni nimi przemierzają dróżki. Następnie w wybranej kaplicy składają wieńce na znak ofiarowania trudu związanego z pielgrzymowaniem Matce Boskiej lub Chrystusowi. To właśnie w kaplicy „Grobu Matki Bożej" było można znaleźć naj¬ więcej złożonych wieńców. Miejsce to było szczególnie miłe pielgrzymom także dlatego, że przy kaplicy rozstawione były kramy z jedzeniem. Mieszkańcy oko¬ licznych wiosek sprzedawali w nich gotowane nocą potrawy: pierogi, krokiety, gołąbki, zupy. Przy „Grobie Matki Bożej" można było wypocząć po trudach wędrówki, posilić się, wymienić uwagami z innymi. Tam też doszło do rozproszenia głównej pielgrzymki - część osób wytrwale stała pod kaplicą czekając, aż asysta ułoży figurę na miejscu, a drzwi kaplicy zostaną otwarte dla wiernych. I choć oczekiwanie trwało około 40 minut, większość osób wytrwała w palącym słońcu, by pierwsze mogły złożyć hołd Maryi. Inni, choć zajmowali się w tym czasie kon¬ sumpcją, także czekali na możliwość modlitwy przed figurą. I właśnie to wspólne oczekiwanie, mimo iż przejawiało się w różny sposób, stanowiło w tym momencie szczególnie silną podstawę dla wytworzenia się więzi grupowej. Pragnienie po¬ wierzenia Matce Boskiej swoich próśb, trosk czy dziękczynienia powodowało wspólne wszystkim napięcie towarzyszące osiągnięciu jednego z głównych celów pielgrzymki. I choć kaplica „Grobu Matki Bożej" położona jest w połowie trasy dróżek „Pogrzebu Matki Boskiej", to ona stanowi najważniejszy punkt trasy. Dalsza droga to dopełnienie nabożeństwa, ale z poczuciem, że najistotniejsza jego część została już wypełniona. Wytwarzanie się communitas podczas przemierzania kalwaryjskich dróżek wspo¬ magały także określone zachowania pielgrzymów. Przejście przez wodę, a nie przez kładkę, kiedy figura Matki Boskiej przenoszona była przez rzekę oraz mo¬ dlitwa przed figurą w kaplicy „Grobu" dodatkowo wzmacniały poczucie jedności oraz wspólnoty wartości. Podobnie jak samo odprowadzanie Matki Boskiej do „Grobu". Częściowo zachowania te oparte są na wskazanym przez Turnerów mechanizmie działania paradygmatu źródłowego (root paradigm) (Turner, Turner 1978, s. 10-11) - na podkreślaniu współuczestnictwa w wydarzeniu, w którym brali udział najpierw sami święci, a w honorujących je wydarzeniach kolejne grupy pątników. Takim paradygmatem źródłowym dla dróżek Pogrzebu Matki Bożej były wydarzenia związane z Jej zaśnięciem oraz Wniebowzięciem. Pierwotnie w wyda¬ rzeniach tych uczestniczyli apostołowie , obecnie w ich obchodach udział biorą pielgrzymi. Wykonywane określone praktyki podkreślały ich zaangażowanie, ale też łączyły ich ze wszystkimi, którzy w podobnych wydarzeniach brali udział. Communitas, choć spaja przede wszystkim osoby uczestniczące w dokładnie tych samych uroczystościach, jest ponadczasowe (Turner 2005, s. 165), a zatem poczu¬ cie pewnej wspólnoty może odnosić się także do osób z przeszłości, nieznanych, ale które w podobny sposób składały hołd Matce Bożej. 11 11 Zgodnie z opisami Transitus - przejścia - Matce Boskiej towarzyszyli w nim apostołowie (por. Starowieyski 2006, s. 777-834). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 145 Pojęcie communitas nie jest jednak kategorią wyczerpującą opis pielgrzymki na odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej w Kalwarii Pacławskiej, podobnie jak i innych pielgrzymek (por. Eade, Sallnow 1991). Communitas nie pozwala bowiem na opisanie szeregu praktyk indywidualnych, intencji, z jakimi ludzie wyruszają na pielgrzymkę, i równoczesnego z poczuciem wspólnoty doświadczania samot¬ ności w jednostkowej prośbie czy dziękczynieniu wznoszonym do Matki Boskiej. Choć Turnerowie piszą, że pielgrzymka rodzi się z indywidualnej decyzji, porzucają następnie swoje zainteresowanie pojedynczym pielgrzymem, skupiając się na gru¬ pie ludzi złączonych w communitas. Tymczasem w obrębie powstającej podczas pielgrzymki wspólnoty rozgrywały się jednostkowe dramaty, radości. Co więcej, każdy pielgrzym na swój sposób kształtował uczestnictwo w pielgrzymce. W dużej mierze to indywidualny wymiar pielgrzymki świadczył o jej istocie, a nie tylko wytwarzanie się międzyludzkich relacji innego typu niż te codzienne. Pielgrzymka to także czas intensyfikacji relacji człowieka z Bogiem, z Matką Boską, a nie tylko relacji z drugim człowiekiem. Pierwsza relacja decydowała o wypełnieniu celu pielgrzymki, druga jedynie wspomagała realizację tego celu, ale nie była niezbędna. Do Kalwarii Pacławskiej przybyło bowiem więcej pielgrzymów indywidualnych niż skupionych w kompaniach i swoje uczestnictwo w odpuście uważali oni za równie wartościowe co członków kompanii. Na Kalwarii podczas odpustu panowa¬ ła bowiem jedna główna zasada: każdy wie, z czym tu przychodzi . Choć to instytu¬ cjonalne ramy nadawały sens indywidualnym działaniom wszystkich pielgrzymów. Od intencji, od powodu przybycia na Kalwarię w znacznym stopniu zależał więc sposób uczestnictwa w odpuście. Każdy z osobna oceniał, jak powinien się zachować, jakich szczególnych zachowań wymagały jego prośby czy dziękczy¬ nienie Bogu, Matce Boskiej. Jedni uważali za wystarczające przejście dróżek i odmawianie modlitw przy poszczególnych stacjach. Inni dodatkowo wiele czasu spędzali w kościele modląc się przed cudownym obrazem. Jeszcze inni kulty¬ wowali odpowiednie praktyki związane z modlitwą przy niektórych kaplicach. W efekcie zachowanie pielgrzymów na Kalwarii wydawało się chaotyczne i stwa¬ rzało wrażenie, że każdy robił, co chciał. Miejsce pątnicze stanowi bowiem pole ekspresji różnorodnych znaczeń i wyobrażeń, z jakimi przybywają do niego piel¬ grzymi (Eade, Sallnow 1991, s. 10). 12 DRÓŻKI MĘKI PAŃSKIEJ I PROCESJA Z FIGURĄ MATKI BOSKIEJ WNIEBOWZIĘTEJ (14VIII) Znaczenie praktyk i intencji indywidualnych dla rozumienia pielgrzymki było szczególnie wyraźne w trakcie czwartego dnia odpustu, kiedy obchodzone były dróżki „Męki Pańskiej", zwane też dróżkami „Pana Jezusa". Nie znaczy to, że 13 sierpnia indywidualne praktyki nie były zauważalne - obmywanie się w rzece, gdy przechodziła przez nią procesja z figurą Matki Boskiej, przejście na kolanach 1 2 Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. �146 KAMILA BARANIECKA przez kaplicę Bramy wschodniej (mimo iż nie należy ona do zestawu kaplic dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej"), składanie bukietów kwiatów w kaplicy „Grobu Matki Bożej" także zaliczały się do owego indywidualnego wzbogacania uczest¬ nictwa w odpuście. Lecz w ten sposób zachowywały się przede wszystkim osoby towarzyszące bezpośrednio figurze Matki Boskiej. Kolejnego dnia odpustu, kiedy nie istniało wyraźne zróżnicowanie na „główne" obchody i „zwykłe" obchodzenie dróżek, potrzeba zaakcentowania własnego, szczególnego uczestnictwa w piel¬ grzymce była lepiej widoczna. 14 sierpnia, podobnie jak wcześniejszego dnia, każda kompania osobno prze¬ mierzała kalwaryjskie dróżki. Na Kalwarii było o wiele mniej osób, gdyż więk¬ szość pielgrzymów indywidualnych wróciła już do domów. Dzień ten poświęcony był rozpamiętywaniu Męki Pańskiej, jak również boleści Matki Boskiej towarzy¬ szącej Synowi w drodze na śmierć. W przeciwieństwie do obchodzonych podczas tylko jednego święta w roku dróżek „Wniebowzięcia Matki Boskiej", dróżki „Pana Jezusa" pielgrzymi na Kalwarii przemierzają podczas kilku uroczystości w roku. Być może dlatego większa liczba stacji Męki Pańskiej wiąże się ze specyficznymi praktykami i darzona jest szczególną czcią. Ta wyraża się w indywidualnej posta¬ wie pielgrzymów, którzy w pewnych momentach trasy odłączają się na chwilę od swojej grupy, by na swój sposób wypełnić uczestnictwo w odpuście. O potrzebie zachowań różniących się od utartego wzorca, manifestowanych w niektórych ośrodkach pątniczych, pisali w swojej krytyce turnerowskiego ujęcia pielgrzymek John Eade i Michael Sallnow (1991, s. 10-12). Wskazywali oni wręcz na konflikt między pielgrzymami a oficjalnymi opiekunami sanktuarium i na presję wywieraną przez pątników, w opozycji do harmonii towarzyszącej pielgrzy¬ mowaniu opisywanej przez Turnera. W przypadku Kalwarii, indywidualne prak¬ tyki religijne, w zasadzie, są akceptowane przez władze sanktuarium - poza tymi, które zdradzają chęć bezpośredniego kontaktu z sacrum, czyli dotknięcia figury czy obrazu, a przepychanie się pielgrzymów, którzy chcą znaleźć się jak najbliżej centrum wydarzeń, kwitowane jest pobłażliwym uśmiechem. Jednak także w przy¬ padku mojej interpretacji odpustu w Kalwarii Pacławskiej krytyka pewnych zało¬ żeń Turnera znajduje uzasadnienie. Choć harmonii pielgrzymki nie narusza otwarty konflikt między władzami sanktuarium a pątnikami, „naruszają" j ą właśnie owe indywidualne praktyki, a także rozproszenie się po całej Kalwarii kompanii piel¬ grzymów. Turnerowie przedstawili pielgrzymki jako zjawiska niezwykle spójne, ustrukturyzowane przez normatywną communitas, harmonijne, zarówno pod wzglę¬ dem statusu uczestników, jak i ich zachowań (por. Turner, Turner 1978). Podczas odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej nie można jednak mówić ani o całkowitej równości uczestników - czyli o wytworzeniu się antystruktury, ani o jednorodności zachowań i praktyk pielgrzymów. Pojęcie communitas zakłada powstanie wspólnoty nie opartej na hierarchii, a w przypadku communitas normatywnej, opartej na innej hierarchii niż ta w co¬ dziennej strukturze społecznej. Opisując odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, jak już wspomniałam, można mówić o communitas spontanicznej powsta¬ jącej wewnątrz kompanii, możemy też dostrzec normatywną - obejmującą zarówno kompanie, jak i pielgrzymów indywidualnych. Lecz te zjawiska, jak zauważa �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 147 Mathieu Deflem, wpisane są jednak w strukturę społeczną (2002, s. 195), stanowią jej element dostosowany formą do miejsca i czasu. Communitas można, w tym przypadku, sprowadzić raczej do sfery odczuć - do owego czasowego i zmien¬ nego poczucia więzi, o którym pisałam, nie zaś do zjawiska ustalającego relacje społeczne na cały czas pielgrzymki. Wewnątrz kompanii, wśród ludzi, którzy znali się ze swoich parafii, relacje pozostawały zbliżone do codziennych. I były regulo¬ wane przez obowiązujące zwykle zasady narzucane przez władze sanktuarium, władze kościelne, pielgrzymujących księży, przewodników kalwaryjskich . Ich autorytet nie rozmył się podczas odpustu, a wręcz umocnił. I choć także należeli oni do grupy pątników, ich status nie zrównał się ze statusem innych uczestników pielgrzymki, „zwykła" hierarchia narzucona przez instytucje kościelne nie uległa w tym przypadku zatarciu (por. Eade, Sallnow 1991, s. 5). Przeciwnie, to ona stanowiła ramy dla zindywidualizowanych praktyk. Communitas w takiej sytuacji mogło pozostać wyłącznie w sferze odczuć, nie pełniło już funkcji jedynego czynnika regulującego relacje i zachowania wewnątrz grupy piel¬ grzymów, nie musieli więc stanowić harmonijnej pod każdym względem całości. Potrzeba wzbogacenia własnego uczestnictwa w odpuście, szczególnego uhonoro¬ wania Matki Boskiej czy Chrystusa, nadzorowana była przez autorytety sprawują¬ ce w społeczeństwie pieczę nad porządkiem w miejscach sakralnych. Chęć zbyt bezpośredniego kontaktu z sacrum zostałaby przez księdza powstrzymana, podob¬ nie jak zachowania niegodne - jedzenie na dróżkach, rozmawianie przez telefon. A bardziej zaangażowane uczestnictwo w wydarzenia było z kolei wspierane i cała kompania prowadzona przez księdza oraz przewodnika kalwaryjskiego cze¬ kała na osoby, które pragnęły mocniej zaakcentować swoje uczestnictwo podczas nabożeństwa dróżkowego - bowiem wszystko będzie policzone . Przejście dróżek „Pana Jezusa" to zadanie męczące, trasa jest długa, a sierpień był w 2007 roku deszczowy, co znacznie utrudniało kompaniom przemieszczanie się. Jednak trud, jak wspomniałam, czyni pielgrzymkę cenniejszą, gdyż większa ofiara jest wówczas kierowana do Boga. Paradoksalnie pielgrzymi cieszyli się z niewygód. Ci, którzy uznawali wysiłek włożony w drogę za niewystarczający, wprowadzali udoskonalenia we własnym przejściu dróżek. Podstawowym spo¬ sobem na podkreślenie swojego zaangażowania w nabożeństwo dróżkowe był ciągły śpiew i modlitwa - także między stacjami. Nie wszyscy bowiem dołączali do intonującego kolejne strofy przewodnika kompanii. Część osób oddawała się pomiędzy stacjami zwykłym pogaduszkom. Włączała się w modlitwę dopiero przy poszczególnych kaplicach. Lecz ci, którzy byli przekonani, że ich intencje wyma¬ gały głębszego uczestnictwa w odpuście, oddawali się modlitwie przez cały czas. Ich determinację, by jak najpełniej przeżyć pielgrzymkę, widać było również przy 13 14 1 3 Przewodnicy kalwaryjscy prowadzą grupy pielgrzymów na Kalwarię, przewodniczą nabo¬ żeństwom dróżkowym i sprawują pieczę nad całością uczestnictwa w pielgrzymce. To oni intonują pieśni i modlitwy. Przewodnicy pochodzą z parafii, z których wyruszają pielgrzymki. Na ogół są to osoby związane z Kalwarią, pielgrzymujące na nią od lat. Przewodnikiem nie może być osoba przy¬ padkowa - na Kalwarii prowadzone są przed odpustem spotkania dla przewodników; muszą oni zostać zatwierdzeni przez prowadzących sanktuarium franciszkanów. Wypowiedź jednej z uczestniczek odpustu. 1 4 �148 KAMILA BARANIECKA kilku stacjach. W kaplicy „Piwnica pod domem Kajfasza" płynie cudowne źródełko, z którego woda ma moc uzdrawiania, zwłaszcza chorób oczu. Tam też niektórzy pielgrzymi zatrzymywali się, by zaczerpnąć wody ze studni. Z kolei w miejscu, gdzie stoi „Krzyż na Cedronie", część pielgrzymów wspinała się na postument, na którym jest on umocowany, by obejść go dookoła na kolanach . Z kolei przy kaplicy zwanej „Gradusy", gdzie przewidziany był odpoczynek dla pielgrzymów i miejscowi rozstawili się ze swymi kramami sprzedając pątnikom przygotowane wcześniej potrawy, część osób zajęła się jedzeniem i rozmowami ze znajomymi, a inni modlitwą oraz adoracją kaplicy. Niektórzy pielgrzymi na pamiątkę zepchnię¬ cia Chrystusa ze schodów przy „Ratuszu Piłata" schodzili z nich na kolanach tyłem odmawiając Któryś za nas cierpiał rany... O wykazanie zaangażowania w pielgrzymkę przez jej uczestników dbali też księ¬ ża - przy kaplicy „Włożenie krzyża" opowiadali o kalwaryjskim zwyczaju robienia przy tej stacji krzyży z patyków przewiązanych trawą i wnoszenia ich na górę po drodze krzyżowej oraz składaniu ich pod koniec dróżek, przy krzyżu przed „Grobem Pana Jezusa". Część pielgrzymów pokierowała się wówczas ich wskazówkami ro¬ biąc prowizoryczne krzyże i zabierając je ze sobą na drogę krzyżową. Warto w tym momencie zwrócić uwagę, że realizacja podkreślanych przeze mnie indywidualnych potrzeb wzmocnienia uczestnictwa w pielgrzymce była możliwa tylko wówczas, gdy pielgrzym znał już zwyczaje panujące na Kalwarii, praktyki powiązane z poszcze¬ gólnymi kaplicami, lub gdy opowiedział mu o nich ksiądz bądź przewodnik kalwaryjski. Pogłębianie uczestnictwa w odpuście wiązało się ściśle z pewną bliskością z Kalwarią, ze znajomością miejscowych nabożeństw i rytów. Wydaje się, że cała kompania czekała na osoby, które postanowiły obejść „Krzyż na Cedronie", czy zejść na klęczkach z „Gradusów", ponieważ takie postawy wzbudzały szacunek. Po odpoczynku na „Gradusach" atmosfera pielgrzymki nieco się rozluźniła. Kilka kompanii jednocześnie wyruszyło w dalszą drogę z miejsca odpoczynku, więc na trasie robiły się korki. W efekcie czasem dwie kompanie na raz modliły się przy jednej kaplicy, a niektóre próbowały nawet wyprzedzać inne, co sprawiało, że atmosfera tężała, a uczucie niechęci do członków innych grup pielgrzymów narastało. Zwłaszcza próby wyprzedzania były przez inne kompanie odbierane jako niedopuszczalne i zdecydowanie nie na miejscu, wszak nie należy popędzać modlących się. Pątników dopadało już zmęczenie, dodatkowo podejście pod górę po drodze krzyżowej było niesamowicie ubłocone. Wdrapanie się było niemal niemożliwe i w kilku punktach spoceni od ogromnego wysiłku ratownicy PCK dosłownie wciągali pielgrzymów na mniej zabłocone części wzgórza. Po drodze, przy niektórych stacjach pątnicy pierwszy raz biorący udział w odpuście na Kal¬ warii składali niesione na głowach wieńce. Wiele z nich zostało przy kaplicy „Drugi upadek Pana Jezusa". Inne miały się jeszcze pielgrzymom przydać... Gęstą atmosferę pielgrzymki jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki rozwiał zwyczaj związany ze stacją „Trzy Maryje". Tam zgodnie zatrzymały się wszystkie ścigające się kompanie i po odmówieniu przez nie osobnych modlitw rozpoczęła się gra, na którą wiele osób z ciekawością lub niecierpliwością czekało. Istnieje 15 1 5 Opis podobnych praktyk znajdziemy też u Ryszarda Tomickiego (1981). �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 149 bowiem przekonanie, że gdy pielgrzym-nowicjusz trafi niesionym przez siebie wieńcem na głowę jednej z trzech figur Marii, ma szansę na szybki ożenek. Ci, którzy wiedzieli o zwyczaju, przygotowali się plotąc o wiele większe wieńce niż wymagałby tego rozmiar ludzkiej głowy, gdyż bardzo trudno trafić na głowę figury Marii wiankiem normalnej wielkości. Przy kaplicy zebrał się więc rozentuzjazmo¬ wany tłum dopingujący kolejnych zawodników. Rad, jak rzucać udzielali wszyscy, łącznie z księżmi i przewodnikami. Szczęśliwcy, którym udało się zarzucić wieniec na jedną z figur Marii, nagradzani byli brawami. A przezorni pielgrzymi, którym zależało na pewnym ożenku, zaopatrywali się wcześniej w kilka wieńców. Po tych swoistych zawodach rzucania wieńcami pielgrzymi ruszyli dalej. Ci, którzy nie zostawili wieńców przy kaplicy „Trzech Marii", składali je przy kaplicy „Ukrzy­ żowania" lub przy kaplicy „Grobu Pana Jezusa". Nieopodal, przy dużym krzyżu, niektórzy pątnicy składali małe krzyże zrobione przy stacji „Włożenie krzyża". Tam też po radosnym czytaniu na temat zmartwychwstania Chrystusa, pątnicy modlili się o uzyskanie odpustu, a następnie żegnali się z Kalwarią śpiewając pieśni, dziękowali też przewodnikowi, księdzu i sobie nawzajem za wspólne piel¬ grzymowanie. Na końcu dróżek w ten sposób znów zapanował nieopisany harmider. Jedne kompanie stojąc w zwartej grupie śpiewały pieśni ku czci Matki Boskiej Kalwaryjskiej, inne tworzyły wielkie kręgi i klaszcząc śpiewały tak modną ostat¬ nio Barkę. Różnica w „stylach" śpiewanych pieśni i zachowań była ogromna. Po „pożegnaniu" pielgrzymi rozeszli się, by coś zjeść lub pomodlić się jeszcze przed cudownym obrazem. Aż do późnowieczornych uroczystości wypełnienie czasu zależało od ich własnej inwencji oraz od inwencji mieszkańców pobliskich miejscowości. Odpust Wniebowzięcia Matki Boskiej miał bowiem wielu różnych odbiorców. Pielgrzymi, czy zebrani w kompanie, czy indywidualni, stanowili tylko jedną z grup osób zainteresowanych odpustem. Kolejne tworzyli mieszkańcy Kal¬ warii przyjmujący pątników czy rozstawiający polowe restauracje, jak też kramarze zawodowo obsługujący podobne wydarzenia oraz mieszkańcy okolicznych miejs¬ cowości, przede wszystkim młodzież. Wszystkie te grupy łączył fakt, że odpust na Kalwarii jest wydarzeniem jedynym w swoim rodzaju, jak również jedną z więk¬ szych atrakcji w okolicy. Okazją nie tylko do modlitwy, ale i do zabawy. Tę ostatnią zapewniał także koncert muzyki religijnej zorganizowany na placu przed kościołem. Osoby z pobliskich miejscowości nie uczestniczyły na ogół w całości obcho¬ dów odpustu. Przyjeżdżały czy przychodziły na wybrane jego części. Mieszkańcy Kalwarii byli zajęci aprowizacją pielgrzymów oraz ciągłymi z nimi utarczkami - o brak wody, o komfort miejsc do leżenia. Spory podczas odpustu nie rodziły się między władzami sanktuarium - pielgrzymami, ale mieszkańcami Kalwarii - pielgrzymami. Wybuchom konfliktów nie ma się jednak co dziwić. W czasie pielgrzymki zaludnienie Kalwarii zgęstniało kilkaset razy, a prowadzenie w niej zwykłego trybu życia było niemal niemożliwe . Także osoby mieszkające trochę dalej od Kalwarii włączały się w obchody odpus¬ tu nie tylko jako pielgrzymi, ale także jako obsługa wydarzenia, czerpiąca z niego 16 1 6 Ciekawy opis stosunku mieszkańców miejscowości przy sanktuarium do samego świętego miejsca oraz pielgrzymujących tam osób przedstawił Christopher McKevitt (1991). �150 KAMILA BARANIECKA korzyści materialne. Osoby mieszkające nad rzeką budowały kładki dla pątników, inni pilnowali parkingów dla przyjezdnych. Wiele osób, nawet te, które wyprowadziły się już z okolic Kalwarii, przyjechało, by podczas odpustu handlować domowym jedzeniem. Istnieją wręcz rodzinne tradycje gotowania potraw dla pielgrzymów. Z kolei młodzież przyjeżdżała do Kalwarii wieczorami, by się zabawić, poznać nowe osoby, przyjrzeć się towarom na kramach. Wieczorami Kalwaria tętniła życiem, a gwar rozmów i śmiechów niósł się daleko. Szczególna była na Kalwarii zwłaszcza ostatnia noc - podobnie jak na koloniach zwana „zieloną nocą". I podobnie jak na koloniach tego wieczoru odbyło się smarowanie pastą do zębów wybranych pątni¬ ków. Ostatnia noc pielgrzymki skupiła wiele młodych osób z okolicy, które pojawiły się na Kalwarii między innymi po to, by wysmarować pielgrzymów. Przywilej pomazania pastą dotyczył głównie dziewcząt, ale dostawało się i chłopcom. Przed uroczystościami zamykającymi odpust na kalwaryjskich uliczkach leżało mnóstwo pustych już tubek po paście do zębów, a gdzieniegdzie przemykali pielgrzymi z iście indiańskimi wzorami na twarzach. Spostrzeżenie Turnerów, że religijność wypełnia także sferę czasu wolnego (Turner, Turner 1978, s. 34-38), odróżnionego od czasu pracy, może być w przypadku odpustu na Kalwarii o tyle trafne, że zachowania przypisane do czasu wolnego od pracy - wakacyjnego, towarzyszą obchodom reli¬ gijnym. Atmosfera „zielonej nocy" znikła dopiero za bramą kościoła. Tam z kościoła do kaplicy „Rafała" ruszyła procesja z drewnianą, stosunkowo dużą, stojącą figurą Matki Boskiej Wniebowziętej. W blasku licznych świec i po¬ chodni figura Matki Boskiej przemieszczała się po drodze symbolizującej przenie¬ sienie jej z ziemi do nieba. W przejściu do kaplicy towarzyszył Matce Boskiej tłum pielgrzymów, ale też mieszkańców okolicznych miejscowości, gdyż ta część odpus¬ tu, ze względu na swoją widowiskowość, uważana jest za najpiękniejszą. Ci, którzy chcieli w sposób szczególny towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze, zaopatrzyli się w świece czy znicze, by oświetlać jej tę drogę, po czym złożyli je na trasie proce¬ sji. Po kazaniu i modlitwie kończących przemarsz, o północy rozpoczęła się msza święta kończąca obchody odpustu Wniebowzięcia Matki Boskiej dla pielgrzymów. Część z nich po tej mszy, która kalendarzowo odbyła się już 15 sierpnia, ruszyła do domów, pozostali opuścili Kalwarię dopiero nad ranem. We właściwe święto Wnie¬ bowzięcia Matki Boskiej, podczas sumy, w sanktuarium nie było już żadnego piel¬ grzyma. Uczestniczyli w niej przede wszystkim mieszkańcy okolic oraz Przemyśla. O tym, że w Kalwarii miał miejsce wielki odpust, świadczyło tylko kilkanaście roz¬ stawionych jeszcze kramów i więdnące wieńce pozostawione przy kaplicach. KSZTAŁTOWANIE UCZESTNICTWA W ODPUŚCIE Uczestnictwo pielgrzymów w odpuście kalwaryjskim nie jest zjawiskiem pros¬ tym do opisania, dlatego, że niejednokrotnie wiąże się z trudnymi ludzkimi przeży¬ ciami, z krzywdami, nieszczęściami, wypadkami, chorobami. Jednocześnie jednak wiąże się też z radosnymi chwilami, narodzinami, uzdrowieniami, pomyślnymi rozwiązaniami życiowych problemów. Przede wszystkim zaś wiąże się z wiarą, doświadczaniem sacrum, a zatem z uczuciami i odczuciami. Dlatego też wszelkie �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 151 wprowadzane w tym tekście pojęcia, czy to communitas, czy praktyka religijna, czy indywidualna intencja nieodłącznie związane są z wiarą. W tym znaczeniu zgadzam się z kąśliwą w założeniu uwagą poczynioną przez Deflema na temat turnerowskiej communitas, że jest ona „bardziej sprawą wiary aniżeli faktów" (2002, s. 195). Lecz wiara na Kalwarii rzeczywiście ludzi łączy. Podczas odpustu członkowie kompanii czuli się ze sobą związani, byli razem. Jednoczyły ich wspól¬ ne doświadczenia i trudy, ale też modlitwa i wspieranie się we wznoszeniu dzięk¬ czynienia czy błagalnych próśb do Boga i Matki Boskiej. W tym zakresie panował między nimi szczególny rodzaj zrozumienia. Jednak communitas nie determinowała całkowicie sposobu uczestnictwa w piel¬ grzymce. Była istotna, gdyż dała poczucie bezpieczeństwa - zwłaszcza starszym osobom, poczucie opieki Matki Boskiej, akceptacji powodu przybycia na piel¬ grzymkę, utwierdzała w słuszności wznoszenia modlitw, ale nie tylko ona wpłynęła na kształt zachowań czy na stopień zaangażowania pątników. Te wynikały także z jednostkowych intencji noszonych w sercach. Każdy wie, z czym tu przychodzi i każdy czuł, jak powinien ukierunkować swoje uczestnictwo w odpuście, czy konieczne było szczególne zaangażowanie, by prośba lub dziękczynienie trafiły do Matki Bożej. Na miejscu odbyła się swoista wymiana usług z Bogiem i świę¬ tymi (por. Eade, Sallnow 1991, s. 24-26). Choć wydawać się może, że każdy wie¬ rzący równie mocno powinien angażować się w uroczystości odpustowe, już na pierwszy rzut oka było widać, że tak nie jest. Część osób uczestniczyła w piel¬ grzymce niemal bezrefleksyjnie, podążając drogą utartych zachowań. Inni kształ¬ towali swoje uczestnictwo w odpuście świadomie, w zależności od wagi swojej intencji. Dotyczyło to przede wszystkim próśb szczególnie istotnych. Prowadziły one do intensyfikacji uczestnictwa w pielgrzymce, nikt bowiem celowo nie mini¬ malizował swojego zaangażowania sądząc, że takie Bogu wystarczy. Natomiast osoby przybywające na Kalwarię ze szczególnymi troskami, swój pobyt kształ¬ towały celowo i świadomie. To indywidualna potrzeba oraz indywidualne, odróżniające, zaangażowane prak¬ tyki wpływały na sposób uczestniczenia w odpuście. Dotyczyły one także prze¬ wodników kalwaryjskich, którzy sami ustalali „program" pielgrzymki, wybierali modlitwy i kazania. Również oni niejednokrotnie nie poddawali się narzucanemu przez klasztor kształtowi pielgrzymki, choć ich wizja mieściła się oczywiście w ramach tego, co władze kościelne rozumieją jako nabożeństwo dróżkowe. Lecz niektórzy sami przygotowali modlitwy, nie posługiwali się tekstami przygotowa¬ nymi do tego celu przez franciszkanów. Sami także dobierali teksty wygłaszanych przez nich kazań przy kaplicach lub w ogóle z takich kazań rezygnowali. Były więc kompanie, które przy każdej stacji śpiewały odpowiednie strofy pieczołowicie dobranych starszych pieśni i podążały do kolejnej kaplicy, a były i takie, które wysłuchiwały pogadanek o moralnym prowadzeniu się, fatalnych skutkach alko¬ holu i ogólnym upadku moralnym ludzkości. Już sam przebieg nabożeństwa dróżkowego mógł być zatem efektem inwencji pojedynczych osób. O dalszym rozwoju tego nabożeństwa każdy pątnik decydował już samodzielnie. 11 1 1 Przytaczana już wypowiedź uczestniczki odpustu. �152 KAMILA BARANIECKA Sanktuarium zapewniło pielgrzymom realizację ich jednostkowych potrzeb. Było „naczyniem, do którego pielgrzymi pobożnie wlewają swoje nadzieje, mo­ dlitwy i aspiracje" (Eade, Sallnow 1991, s. 15). Lecz ze swoimi prośbami człowiek stawał przed Bogiem sam, więc sam starał się nadać tym prośbom szczególny wy­ miar. Pielgrzymowanie, choć odbywało się w grupie, było w dużej mierze sprawą prywatną; poświęceniem własnego czasu, by podziękować Bogu za swoje życie lub zwrócić się do niego w ważnej sprawie. Prywatyzacja praktyk religijnych jest tutaj przeze mnie rozumiana jako skupienie się na sobie, na swoich intencjach, jako modelowanie własnego uczestnictwa w uroczystościach religijnych. A zatem czas spędzany we wspólnocie nowej jakości, wewnątrz communitas był para­ doksalnie czasem dla siebie i dla prywatnej relacji z Bogiem czy Matką Boską. Relacji niemal intymnej i rozumianej właśnie w kategoriach relacji prywatnych, rodzinnych, o czym świadczyć mogą wpisy do księgi pamiątkowej na Kalwarii skierowane do Matki Boskiej: kocham Cię Mamusiu obrysowane serduszkiem, czy dziękczynienia kierowane do Maryi przypominające w treści kartkę z wakacji lub smsa do najbliższej osoby - Dziękujemy za wszystko!!! czy Było pięknie, dzię­ kujemy otoczone kwiatuszkami, serduszkami. Na Kalwarii zderzały się ze sobą postawy osób, które uważały niemal za swój obowiązek uczestnictwo w odpuście i podczas dwóch procesji odprowadzenie Matki Bożej w jej drodze najpierw „do Grobu", a następnie „do nieba" i tych, którzy przyjechali na odpust w konkretnym celu, wznieść określoną prośbę lub podziękować za konkretną rzecz. Eade i Sallnow zauważają przenikanie się w sanktuariach pielgrzymkowych dwóch rodzajów dyskursów: ofiarniczego i cudow¬ nego (1991, s. 20-23). Choć zwykle nie sposób ich rozdzielić, można pokusić się o stwierdzenie, że pierwszy z nich reprezentowali pielgrzymi, którzy wzorem apo¬ stołów chcieli towarzyszyć Matce Boskiej w jej drodze; ze swojego pielgrzy¬ mowania uczynili ofiarę dla Niej i dla Boga. Pątnicy przyjeżdżający do Kalwarii w konkretnym celu, liczący na konkretne łaski, wpisywali się w drugi rodzaj dys¬ kursu, dla którego ten pierwszy tworzy stosowne tło. Oba typy postaw pielgrzymów były na odpuście obecne i niejednokrotnie łączyły się one ze sobą. Lecz w obydwu przypadkach pątnicy na swój sposób kształtowali uczestnictwo w odpuście, a ich indywidualne praktyki były powszechnie akceptowane oraz rozumiane. Dzięki wytwarzającej się między nimi więzi łączyło ich wspólne doświadczenie religijne (Taylor 2002, s. 22-23). Mimo iż każdy przybył na pielgrzymkę z własną intencją, został włączony w communitas tych, którzy ze swoimi troskami postanowili zwrócić się do Maryi. Stał się członkiem wspólnoty, która dzieli jedno przekonanie - wyrażone we wspomnianej księdze pamiątkowej - NO FUTURE BEZ MARYI! LITERATURA Apokryfy.2006, Apokryfy Nowego Testamentu. Ewangelie apokryficzne, cz. 2, red. ks. M . Sta¬ rowieyski, W A M , Kraków. B a r c i k J ó z e f S. 1985, Kalwaria Pacławska, ATK, Warszawa. �COMMUNITAS A INTENCJE PĄTNIKÓW - TYPY UCZESTNICTWA W PIELGRZYMCE 153 B i l u Y o r a m 1988, The inner limits of Communitas: A covert dimension of pilgrimage experience, Ethos, vol. 16, no. 3, s. 302-325. B r a n n y J e r z y 1996, Odpust Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kalwarii Zebrzy­ dowskiej. Dzieje i zwyczaje Asysty Cieszyńskiej, [w:] Orędowniczko Nasza. Kult Matki Bożej w polskiej kulturze ludowej, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków, s. 37—16. Contesting... 1991, Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London. D e f l e m M a t h i e u 2002, Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna ana­ liza symboli, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, r. LVI, nr 1-2, s. 188-199. E a d e J o h n , S a l l n o w M i c h a e l J. 1991, Introduction, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M . J. Sallnow, Routledge, London, s. 1-29. K o ś l a R o m u a l d 2002, Kalwaria miejscem szczególnej obecności Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 135-155. Ł u g o w s k a J o l a n t a 1986, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Literatura Ludowa, nr. 3, s. 3-19. M c K e v i t t t C h r i s t o p h e r 1991, San Giovanni Rotondo and the shrine of Padre Pio, [w:] Contesting the sacred. The anthropology of Christian pilgrimage, red. J. Eade, M.J. Sallnow, Routledge, London, s. 77-97. Na dróżkach... 2004, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pogrzebu i Wniebowzięcia Matki Bożej, b.w., Kalwaria Pacławska. Na dróżkach... 2005, Na dróżkach kalwaryjskich. Dróżki Pana Jezusa, b.w., Kalwaria Pacławska. S a l l n o w M i c h a e l J. 1981, Communitas reconsidered: The sociology of Andean pilgrimage, Man, vol. 16, no. 2, s. 163-182. S w i e r c z e k E d m u n d 2002, Geneza obchodów Dróżek Zaśnięcia Matki Bożej, [w:] Kalwaria Zebrzydowska. Polska Jerozolima, red. Cz. Gniecki, Calvarianum, Kalwaria Zebrzydowska, s. 157-163. T a y l o r C h a r l e s 2002, Oblicza religii dzisiaj, Znak, Kraków. T o m i c k i R y s z a r d 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludo­ wej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Ossolineum, Wrocław, s. 29-69. T u r n e r E d i t h , T u r n e r V i c t o r 1978, Image and pilgrimage in Christian culture. Anthro­ pological perspectives, Columbia University Press, New York. T u r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. V o r a g i n e J a k u b de 2000, Złota Legenda. Wybór, Prószyński i S-ka, Warszawa. Z o w c z a k M a g d a l e n a 2000, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze lu¬ dowej, FUNNA, Wrocław. KAMILA BARANIECKA COMMUNITAS AND PILGRIM'S INTENTIONS - TYPES OF PARTICIPATION I N THE PILGRIMAGE. THE GREAT FAIR OF THE ASSUMPTION DAY I N KALWARIA PACtAWSKA Summary The article proposes an application of a classical, popularized by Victor Turner, idea of communitas on the ground of research on contemporary religiosity. Basing on the example of a church fair of Assumption Day the author shows a possibility of applying both categories: existential communitas �154 KAMILA BARANIECKA (describing a type of a religious experience) and normative communitas (describing social relations emerging during a pilgrimage). She uses those categories to interpret fieldwork data collected in 2007. Although the idea of communitas introduced by Turner cannot grasp the whole specificity of pilgrimage, it can organize its description. However, such a description must be complemented with lacking elements. The author believes such lacking elements are, in case of the fair in Kalwaria Pacławska, individual motivations of pilgrims. That is why this article presents an attempt of com­ bining the collective idea of communitas with an individual aspect of some religious practices. K.B. Adres Autora: Mgr Kamila Baraniecka Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: kamila.baraniecka@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9541ae3d790a63a670fad1cdd3728f6.pdf 0cb851201b9d847f4374f60fcf28dc68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3594 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3371 Title A name given to the resource Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.96-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Zagłada światów 1 Między mitologią lokalną a Biblią Magdalena Zowczak M a t e r i a ł y z L i t w y s t a n o w i ą szczególnie ciekawy z b i ó r ź r ó d e ł do analizy myślenia magicznego i jego z w i ą z k ó w z religijnością. System byłego Z w i ą z k u Radzieckiego o p i e r a ł się na p a ń s t w o w e j pseudoreligii. sakralizującej władzę partii. Pozornie paradoksalne zakonserwowanie na tych terenach magicznego sposobu myślenia b y ć m o ż e należałoby t ł u m a ­ czyć raczej jego p o k r e w i e ń s t w e m , czy też k o h e r e n c j ą wobec zasad radzieckiego p o r z ą d k u , niż w e w n ę t r z n y m protestem ludzi, z a c h o w u j ą c y c h w czułej p a m i ę c i archaiczne wierzenia. Niejednokrotnie bowiem to, co dla t e r e n ó w Polski p o ś w i a d ­ c z a j ą XIX-wieczne czasopisma etnograficzne, m o ż n a usły­ szeć na Litwie na własne uszy, a p t l y odrobinie szczęścia nawet niekiedy uzupełnić (sytuacja ta stwarza szanse wzaje­ mnej weryfikacji źródeł). Przez wiele lat z a c h o w a ń magicz­ nych nie h a m o w a ł a na L i t w i e religia: ograniczenie do m i n i m u m działalności Kościoła, d o t k n i ę t e g o p o d o b n y m n i e d o w ł a d e m , jak większość instytucji publicznych (zwłasz­ cza szkolnictwa i służby zdrowia), przyczyniło się do swobo­ dy interpretacji spraw z w i ą z a n y c h z wiarą i Pismem Śmętym (Zowczak 1991) oraz n i e ś w i a d o m e g o łączenia ich czy uzgad­ niania z lokalna tradycją: z podaniami, zwyczajami, t l b o ogólniej - z n o r m a m i . Powstają w ten s p o s ó b zadziwiające nieraz kontaminacje, k t ó r e n a p a w a ł y o d r a z ą większość XIX-wiecznych badaczy j a k o teksty „ z e p s u t e " Istotnie są one nieraz bardzo odległe od kanonu i z trudem dają s i ę p o d p o r z ą d k o w a ć folklorystycznym klasyfikacjom w ą t k ó w ! chyba że potnie sieje na k a w a ł k i . Rzecz jednak w t y m , że z n a c z ą c e są połączenia owych w ą t k ó w , jak r ó w n i e ż cały kontekst takich zbitek, k t ó r e wbrew klasyfikacjom u k ł a d a j ą siew nowe, sensowne całości. W zepsuciu t y m jest bowiem metoda, skoro owe opowieści p r z y p o m i n a j ą apokryfy judeoc h r z e ś c i ariskie, a t a k ż e midraszowe legendy żydowskiezapewne jedne i drugie mogły mieć bezpośredni w p ł y w na t w ó r c z o ś ć l u d o w ą (w pewnym sensie w p ł y w y były o b o p ó l ­ ne) M i m o wszystko ich znaczenie c h y b . jednak nie m o g ł o przewyższać o d d z i a ł y w a n i a Pisma Ś Jętego w wersji kanoni­ cznej (chodzi tu o okres o d p o ł o w y X I X - g o wieku do chwili obecnej) A zatem, j a k się zdaje, zbieżności między o p o w i e ś ­ ciami biblijnymi wszystkich trzech r o d z a j ó w byłyby niekiedy w y r a z e m Oraw, o b o w i ą z u j ą c y c h w ludowej egzegezie Bubli tę zaś p o j m o w a ć m o ż n a j a k o swoisty p r z e k ł a d dostosowany do potrzeb i realiów kultury l u d o w e W tej sytuacji ryzykowne jest orzekanie o genezie pomys­ łów interpretacyjnych. W i a d o m o na p r z y k ł a d , że w kulturze ludowej Słowiańszczyzny rozpowszechnione jest w y o b r a ż e ­ nie dziejów, w e d ł u g k t ó r e g o ludzie stopniowo się „ w y r a d z a ­ j ą " , degenerują w trzech kolejnych e p o k a c h , z w a n y c h niekie­ dy czasami Ojca, Syna i Ducha Świętego. Czy warto jednak łączyć ten p o m y s ł (jak to czyni T o m i c k i w syntetycznym opisie religijności ludowej, 1981, s. 42) z teologią J o a c h i m a z Fiore, o p a t a kalabryjskiego, z m a r ł e g o w 1202 roku? W obu przypadkach mamy do czynienia z p o d p o r z ą d k o w a n i e m trzech o k r e s ó w dziejów Trójcy Św., ale waloryzacja jest odwrotna (zgodnie z myślą tego cysterskiego zakonnika epoka O j c a o d p o w i a d a ł a czasom Starego Testamentu, zaś za czasów Ducha Św. m i a ł o na ziemi z a p a n o w a ć K r ó l e s t w o B o ż e ) . Z drugiej strony rozpowszechniona w kulturach indoeuropejskich idea podziału dziejów ludzkości na trzy okresy b y w a rozpatrywana j a k o oczywista projekcja pod­ stawowych (przynajmniej dla tych kultur) kategorii czasu: 96 p r z e s z ł o ś c i , t e r a ź n i e j s z o ś c i i p r z y s z ł o ś c i , r ó ż n i e z r e s z t ą war¬ t o ś c i o w a n y c h , n p . wiek z ł o t a , b r ą z u i ż e l e z a . A l g i r d a s J G r e i m a s p i s a o podobnej k o n c e p c j i historii w mitologa litewskiej j a k o sukcesji trzech ras: d a w n y c h o l b r z y m ó w z a s t ą p i l i obecni ludzie, k t ó r z y z kolei u s t ą p i ą rasie k a r ł ó w ci b ę d ą tak mali ż e w d z i e w i ę c i u będą z a r z y n a l i koguta N a r o d z i n y i ś m i e r ć obecnej l u d z k o ś c i mitologia litewska wiąże w ^ Sonem i dżuma N a s z a r a s a p o j a w i ł a się: na z m Z Solowe z A a K ^ ^ mas ? 9 8 5 s ^ kataklizmu mków S o G r e S m S J S a uznawszy SLSt iZ szybko^^^TIM^ zaczęła si: P ^ V « y ł d aj B o g u , iz nie z d o ł a u d ź w i g n ą ć tak wielkiego u ę z a r u . Bog w y s ł u c h a ł jej s k a r g i z e s ł a ł p o t o p . G d y l u d z k o ś ć znów r o z r o d z i się p o n a d m i a r ę Z i e m t a p o n o w n a p o p r o s i Boga, byjej u l ż y ł , a w ó w c z a s ześle on d ż u m ę ( t a m ż e , s. 185). Ten s a m p r o b l e m bardziej p o m y s ł o w o r o z w i ą z u j ą legendy żydo­ w s k i e : B o g u s p o k a j a Z i e m i ę , d r ż ą c ą ze s t r a c h u . ,z me da rady w y k a r m . c p o t o m s t w a A d a m a , z a p e w n i e n i e m o swej pornoc y C z a s zostaje podzielony: B o g troszczy się o noc, zsyłając c z ł o w i e k o w i o ż y w c z y son , o d p o c z y n e k , / a s Z . e m i a żywi ludzi z a dnia ( G i n z b e r g 1909, s. 6 4 - 6 5 ) . P o l s k i e m a t e r i a ł y nie r ó ż n i ą s i ę od l i t e w s k i c h z wyjątkiem p r z e w i d y w a n e j d ż u m y (w Krakowskiem K o l b e r g a można z n a l e ź ć w z m i a n k ę , iz o l b r z y m i w v e u b i c n i zostali powietrzem m o r o w y m ; 1962 s. 10). Z a m i a s t mej p r z e w i d y w a n y jest raczej cały zestaw r ó ż n o r o d n y c h klęsk k a t a k l i z m ó w które b ę d ą ^ n a s t ę p o w a ł y jedne p V d r u g i c h p o d o b n i e Tak w SybiM tr?ech n a r o d ó w " są, w tekstach n e w s k i c h ogromni jak ^ rodobne S ^ nawet takie same j S Dawniejsi ludrie• Boua o f c ? " byB z ziemi kości- żyTponad d S e l M T d w a ? nół metS chleby ^^TcSS£mi k 5 olewTmi i ^ a d b r a ł a ś eTch w i e l k a ^ D u c h a Iwie L o " i u h no R o « i D u c h i " 7 ^ ia m ł S w S J h S S h c h l e h o w y c h tak i a k m m l Z v w S U d z i e l a 190 i s 2 1 4) „ M i l ż y n y (wielkoludy, z lit. mirzinas - M . Z . ) wielkie i sil* < dawniej były, pójdzie do lasu, największe drzewo, sosnę. "* ! grzbiecie przyniesie. A mówi: C o tam za robak po polu łazi'' 1 & I rękę wziął człowieka z koniem. T o jak ten świat zamykał sięA wyszła kobieta, matka czy żona, mówi: Jak my pomrzemy: W laki świat będzie. A pośle nas będą krasnoludki, że będz* dwunastu człowieka jednego koguta kroić. Na but powiedzą: Co ^ to za wieża? - jak gdzie zostanie but nasz. Drugi swiai powsUK*--| WSybiliipisało: jeśli naród poprawi sic. to kilka lat jeszczebędfl*' �Mur Kościoła, I będzie to naród bardzo mądry, pyszny" (1). W e d ł u g n i e k t ó r y c h wypowiedzi koniec ś w i a t a powtarza sie co trzy t y s i ą c e lat ( s t ą d r ó ż n e „ ś w i a t y " ) , a l b o t e ż w dziejach l u d z k o ś c i b y ł y j u ż trzy p o t o p y , z k t ó r y c h n a j ­ straszniejszy b y ł ostatni, i d e n t y f i k o w a n y z b i b l i j n y m : „ c o zniszczyło s i ę w s z y s t k o , to b y ł ten p o t o p trzeci. I w t e d y P a n Bóg p o k a z a ł n a niebie t ę c z ę , ż e o n a jest, to j u ż w i ę c e j nie będzie k a r a ł p o t o p e m " (6). A zatem k a t a k l i z m y o d d z i e l a j ą nie t y l k o r ó ż n e „ n a r o d y " , lecz i o d r ę b n e ś w i a t y , k t ó r e , j a k s i ę zdaje, p r z e d s t a w i a j ą kolejne stadia c y k l i c z n e g o p r o c e s u , analogiczne- » d o z m i e n ­ nych p ó r r o k u . P o d p o r z ą d k o w a n i e s t a d i ó w T r ó j c y Ś w . nadaje temu p r o c e s o w i c h a r a k t e r linearny. Jeśli j e d n a k pominiemy tę c h r z e ś c i j a ń s k ą i n t e r p r e t a c j ę , n a d a l p o z o s t a n i e problem z m n i e j s z a n i a s i ę l u d z i , n i e m a l j e d n o g ł o ś n i e p o d ­ kreślany r ó w n i e ż w e w s p ó ł c z e s n y c h w y p o w i e d z i a c h . Z a t e m o w ą c y k l i c z n o ś ć trzeba by b y ł o p r z e d s t a w i ć nie p r z y p o m o c y okręgu, lecz raczej spirali, k t ó r e j z w o j e c o r a z b a r d z i e j s i ę zacieśniają. T o t e ż teksty m ó w i ą o „ s k r a c a n i u s i ę " c z a s u podobnie j a k l u d z k i e g o ż y c i a (tak t e ż i n t e r p r e t o w a n y jes słynny zwrot z Sybilii,\ż „zima zimę gonić będzie"). „Ludzie po stworzeniu żyli ponad setkę, to na pewno byli zdrowi, Abraham żył sto sześćdziesiąt dwa lata chyba, mądrzejsi byli, bo takie budowle jak z dawnych lat, to dzisiaj nikt na to głowy nie ma. Bo lak było przepowiedziane: naród będzie słabszv. Takie proroctwa były. trzy książki spisane Michaldy. Będą skrócone dni, będzie skrócone życie ludzkie. 1 rzeczywiście dzisiaj tak jest, że człowiek nigdy n i e m a czasu, żeby zrobić wszystko" (7). „Pan B ó g skrócił lata nasze (...) A dawniej, czy my wiemy dobrze (...] no jest rok [...] ale czy to jest prawdziwie, to nikt nie może tego zbadać, bo są krótsze dni, krótsze miesiące i krótsza cala era [...] Ludzie [...] zostali skróceni na swoim życiu. A przez » ? Przez wybryki" (8). Polskie teksty o d p o w i a d a j ą tezie G r e i m a s a , iż z m n i e j ­ szanie się ludzi i s k r a c a n i e s i ę c z a s u l u d z k i e g o ż y c i a jest *oistym r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u w z r a s t a n i a h c z b y l u d n o $ która w i n n y m p r z y p a d k u nie m o g ł a b y s i ę w y ż y w i ć * r ó d m a t e r i a ł ó w K o l b e r g a z K r a k o w s k i e g o z n a j d u j ą się <*sty osnute w o k ó ł w ą t k ó w b i b l i j n y c h : c h o c i a ż l i t e r a c k o ^ g ł a d z o n e i z a p e w n e o c e n z u r o w a n e ; s t a n o w i ą w zestawiem n y m i ź r ó d ł a m i p r z y c z y n e k do biblii ludowej. W nich * snie m o ż n a znaleźć b e z p o ś r e d n i o w y r a ż o n ą p r z y c z y n ę g r a d a c j i ludzi. s w ,a r ° w y g n a n i u z r a j u i z m n i e j s z e n i u k ł o s ó w ludzie cierpieli s o d , n a s t a ł w i ę c z w y c z a j , ż e gdy s y n s i ę ż e n i ł , o j c a swego Dotnuva z a k o p y w a ł ż y w c e m w ziemi. K i e d y j e d n a k z a r z u c o n o s p o s ó b ograniczania populacji: ten „Pan B ó g na niebie zmiłował się nad ludem i poczęły być większe urodzaje, ród zaś ludzki nieco przydrobnil. Z o l b r z y m ó w nienasy­ conych rodzili się coraz mniejsi mieszkańcy ziemscy, ale też i bieg długiego życia u k r ó c o n y m z o s t a ł " (Kolberg 1962, s. 9) Biblijna historia potopu, c z ę s t o ł ą c z o n a przez naszych r o z m ó w c ó w z upadkiem S o d o m y i G o m o r y , ł a t w o przeplata się r ó w n i e ż z l o k a l n y m i p o d a n i a m i , t r a f i a j ą c n a p o d a t n y grunt w postaci w i e r z e ń o z a t o p i o n y c h b ą d ź z a p a d ł y c h w z i e m i ę k o ś c i o ł a c h , k a r c z m a c h , d o m a c h czy w s i a c h o r a z ludziach w k a m i e ń z a k l ę t y c h . A s y m i l a c j a w ą t k ó w biblijnych w t r a d y c j i lokalnej z o s t a n i e tu z a p r e z e n t o w a n a na p r z y ­ kładzie o p o w i e ś c i o zagładzie ś w i a t ó w . Potop czy p o ż o g a m a j ą w n i c h znaczenie c e z u r y m i ę d z y r ó ż n y m i e p o k a m i a c z a s po k a t a k l i z m i e o z n a c z a d l a z . e m i c z y s t o ś ć p i e r w s z y c h dni stworzenia, t o t e ż p o j a w i a j ą się w ó w c z a s symbole z w i ą z a ­ ne z k o s m o g o n i ą . „Przed potopem ludzie byli mocno grzeszni, jak m o ż n a równać dziś" (9), „barbarzyńcy bardzo wielkie. Nie wierzyli ni w Boga. ni w nic, żyli jak b y d ł o jakie" (6). „Był naród j u ż taki mądry, że Pan B ó g nie mógł k o m a n d o w a ć . O n jedna rodzina wybrał Noego, wtedy ludzie żyli po dziewięćset trzydzieści lat, on b u d o w a ł karabl sto dwadzieścia lat, na trzy piąlry i powiedział jemu Pan Bóg: Zbierzesz wszystka żywiola do pary, jakie jest tylko do tego karabla, a ja len naród wykasuję generalnym potopem. T o Noe budował sto dwadzieścia lat karabl ten i za k a ż d y m uderzeniem młota nawracał ludzi: Ludzie nawróćcie się, bo zginiecie, a z niego wyśmiewali się. za nic go mieli" (10). R ó w n i e ż według tradycji żydowskiej Bóg w swym miłosierdziu p o z w o l i ł Noemu przez sto dwadzieścia lat n a p o m i n a ć zepsute pokolenie i ostrzegać je przed nadchodzącą karą, dokładnie ją opisując, lecz w y ś m i e w a n o go (Ginzberg 1909, s. 152). „Strasznie rozbalowane byli. Nie słuchali Pana Boga, tańcowali dzień i noc [zupełnie jak w o p o w i e ś c i a c h o zapadłej karczmie - M . Z . ) . Deszcz już padał dzień i noc, a oni jeszcze na drugim piętrze byli i jeszcze tańcowali. Już woda zajmuje ten pięter, a oni jeszcze tańcują" ( I I ) . „[...] który miał d u ż o pieniędzy, to i sam topi się w wodzie, a jeszcze koszyczek pieniędzy o, tak podnosi, a który hultaj leniwy, to leży sobie w wodzie, j u ż nic m u " (12). „Jeden bogaty byl brat, drugi biedny. Ten biedny to nasuszył chleba, a bogaty zabrał worek złota. Wlazł wysoko gdzieś tam i jak głodny, to wyjmie z plecaka suchara, zamoczy, do wody posmokcze i żyje, a ten drugi złota nie zje, a deszcz lat czterdzieści dni i czterdzieści nocy. I poleciał do wody razem z tym złotem. 97 �A głód to jeszcze gorszy niż potop" (13). Pomimo zepsucia ludzi świat przed z a g ł a d ą miał cechy rajskie. P a n o w a ł w nim o g ó l n y dostatek, nawet kamienie rosły, a kłosy z b o ż a , żyta i jęczmienia, o k r y w a ł y łodygi do samej ziemi. W e d ł u g innych wersji „ k ł o s kiedyś był ci w skomble takie - na jednej pałce d o o k o ł a kilka k ł o s ó w " (16); wyrastały ich trzy. cztery, a nawet siedemdziesiąt (14. 15). Ó w wielokrotny kłos nasuwa skojarzenia z d r a b i n ą Jakubowa (por. K u b i a k 1981, s. 1 1 4 - 1 1 6 ) . Jerzy Wasilew­ ski traktuje wielki kłos j a k o altomorf drzewa kosmicznego, k t ó r e g o likwidacja powoduje przerwanie łączności między ludźmi a niebiosami i oznacza moment upadku (1989. s 188) Wizja rajskiego życia przed potopem zgodna jest z duchem legend ż y d o w s k i c h , w e d ł u g k t ó r y c h ludzie nie znali w ó w c z a s trudu ani troski i wskutek niezwykłego powodzenia stawali się coraz bardziej zuchwali. Jeden siew przynosił i m ż n i w o na czterdzieści lat. zaś dzięki sztuce magii potrafili z m u s i ć nawet słońce i księżyc, by i m służyły (Ginzberg 1909, s. 152). Jest to zresztą zgodne z w i d o c z n ą i we współczesnych tekstach tendencją do p o d k r e ś l a n i a , że n a p r a w d ę dobrze m o ż e się wieść t y l k o drennemu, złemu c z ł o w i e k o w i , p o n i e w a ż pomaga m u diabeł. B ó g zaś zsyła swoim u l u b i e ń c o m krzyżyki. Wrednv człowiek nie choruie I 1 iemu czort oomaea Boeatemu czort i w kaszTztoU narób a biednemu w zarierkt nasra Ale 5^SSM32. Tzcze^wY SdzTc no nerw szczęśliwy będzie, no nerw nie wytrzymuje (3 ). N a Laudzie d i a b ł a zastępuje ajczwaras (li . auvaras), demon s p o r z ą c y , o k t ó r y m powiada się dosadn.e, .z bogatemu narobi do kaszy ś m i e t a n ą , a biednemu g ó w n e m (49). U t r a t ę obfitych k ł o s ó w (najbardziej rozpowszechniona wersja opowiadania), wiąże się zazwyczaj z brakiem szacun­ k u dla chleba. B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą gniewu b o ż e g o ma być użycie przez b a b ę blinów do „ p o d t a r c i a dziecku d u p y " b ą d ź wykorzystanie naręczy k ł o s ó w j a k o mioteł; często zdarzenie wzbogaca się b e z p o ś r e d n i ą o b r a z ą Pana Boga lub Pana Jezusa, k t ó r y w tych szczęśliwych czasach chodził w ż e b r a c z y m przebraniu po ziemi: zostaje więc obdarzony s p o s t p o n o w a n ą blina albo odprawiony z k w i t k i e m przez skąpą gospodynię. „My żyjemy na koci i psich doli. Pan Jezus chodził i przyszedł do kobiety, a ona bliny piekła. Pan Jezus mówi. żeby dała jeść i ona dala Panu Jezusu brudny placek. Pan Jezus rozgniewał się. a dawniej było zboże od ziemi. Pan Jezus wziął bicz, poszedł w pole i tym biczem pościnał je do ziemi, a psy i koty zaczęli jęczeć i tylko został jeden kłosek na ich dolę i my żyjem tym. To teraz mówią, że trzeba kota nakamuć [...]. bo my na sobaczej , kocej dolizyjem"(l7). W tekście widoczne jest skojarzenie kary boskiej z biblij­ nym w y p ę d z e n i e m p r z e k u p n i ó w ze świątyni jerozolimskiej ( M t 2 1 , 12; M k 11, 15), a d o k ł a d n i e j zapewne z j a k i m ś obrazem, p r z e d s t a w i a j ą c y m gniewnego Chrystusa, k t ó r y ściga p r z e k u p n i ó w ze sznurem w uniesionej do uderzenia ręce. Opowiadania z L i t w y d o k ł a d n i e opisują zmniejszenie k ł o s ó w , wyjaśniając o b e c n o ś ć kolanek na ł o d y d z e z b o ż a . O t o wersja legendy z 1883 r o k u . zapisana i p r z e t ł u m a c z o n a z j ę z y k a litewskiego przez Mieczysława D o w o j n ę Sylwestrowicza, k t ó r a wyraziście potwierdza tezę o kłosie-drzewie kosmicznym: „O kochaniu psa który sobie robiąc dobrze i ludziom zrobił dobrze. G d y ludzie byli bogatsi i nie wiedzieli, co to jest moje a co twoje, orali złotemi narogami i złote szaty nosili.Mieszkali z blizka od siebie w zgodzie. Gniewali się jednak na Boga. że i m czegoś nie dostaje, że nie mają słomy i k u l i ( s ł o m i a n y c h zwojów w y m ł ó c o n y c h ) z żyta. K ł o s żytni był potenczas a ż po korzenie od wierzchu długi, p o k r y t y ziarnem, bez łodygi (słomy). Wtedy to B ó g chodził po ziemi. Z m ó w i w s z y się rolnicy prosili Pana Boga, aby kłos był k r ó t s z y m . Bóg, c h c ą c im d o g o d z i ć , zrobił tak. j a k oni prosili. B ó g pochyliwszy łodygę żyta, czyli ó w tak długi kłos żytni smorgal ziarno 98 1 w g ó r ę z d o ł u i pytał, z a t r z y m u j ą c rękę: Czy j u ż dosyć ) Rolnik o d p o w i e d z i a ł , że jeszcze trzeba. I p o z o s t a ł na tynj miejscu znak na żytniej słomie, gdzie Bóg z a t r z y m a ł rękę s m o r g a j ą c kłos. [Jest to miejsce na słomie, gdzie wychodzą z ł o d y g Uście - M D S 1 . Gdy po raz drugi s m o r g a ł i z n o w j proszono, s m o r g a ł B ó g po raz trzeci z gniewem, aby zupełnie" kłos z e s t n o r g a ó Wtedy to pies uchwycił koniec zboża . o g a r n ą ł swoim pyskiem i w ten s p o s ó b Bóg zagniewany Z m ó g ł zniszczyć całego kłosa g d y ż pies uprosił go gdyby mu ÏÏfa»*^Dffi to ludzie gdy u p u * ą pierwszy c h Ï Ï kęs tego chleba rzucają pod stół a potem s ^ iSS^ûS^S^m [ ])-( S j r s 57) ( z - d D o D o n , s t n i e j e a o t ą a J Podobnie w ' j e d n y m z zapisanych współcześnie tekstów ludzie przeklinali wielkie kłosy z p o w o d u uciążliwych żniw ciężko b y ł o ż ą ć (18; zbliżona wersja u Afanasjewa, 1990 ! s. 14). P o w r ó ć m y jeszcze na chwilę do sprawy kolanek na ł o d y d z e z b o ż a , ś l a d ó w bożej ręki. Zatem przed opisanym i wydarzeniem łodygi z b o ż a były ich pozbawione, gładkie ; podobnie j a k łodygi fasoli czy bobu, k t ó r e właśnie z teeo' Powodu umożliwiają w mitach k o m u n i k a c j ę z zaświatami (Wasilewski 1989, s 1 9 6 - 197; por. też: „ d a w n i e j ludzie jak chcieli do nieba to sadzili ten b ó b i po t y m bobie lazły i do nieba się d o s t a w a ł y [ ] dzieciakom mówili" do nieba pój. dziesz DO bobie" (20) N i e k t ó r e teksty zawierają inna. c h o c i a ż r ó w n o w a ż n ą interpretację' kolanka są to lady w zesmorganwh" k ł o s ó w ile kolanek w ( 19) k t ó r e dzięk e m u upoaaoma upodabnia się się do b a b i todydzżyta ny ao 1 Przemiana kłosów bardzo często ł ą c z o n a jest z potopem j a k o jej b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą . W ó w c z a s zamiast „smorg a j ą c e j " boskiej dłoni niszczy kłosy woda. Interpretacja, w e d ł u g której Pan Bóg zostawił tyle kłosa, ile pies w gardło I zmieści, bywa harmonijnie p o ł ą c z o n a z biblijnym potopem. I „Przez siedem lat budowali korabl i oni zapomnieli chleba i piał wyleciał i złapał w pysk kłosy i dlatego u nas psia dola. żyjenj z psiej doli" (21 ). „Zawsze się daie psu chleba kawałek, bo tyle* pies chwycił, to tyle kłosa zostało [...]. laka jest psia paszczy* dłużyna" (22). W większości t e k s t ó w z L i t w y ocalenie zawdzięczamy psu | i kotu, k t ó r e przewidując k a t a s t r o f ę wypraszają jęcząc . żebrzec zmtan^ boskiej decyzji. Przekonanie o wicszczycb w ł a s n o ś c i a c h tych zwierząt trwa do dziś, toteż z ich za­ chowania często w r ó ż y sie o przyszłości (np kiedy pies wyje z pyskiem uniesionym w górę właśnie lak jak p o d e à niszczenia kłosów zapowiada to głód p o ż a r albo wojnę; z opuszczonym w dół lub k o p i ą c jamę - śmierć Hospodara; myjący^™17^rpowiada g o ś c n t p T A nomew ^ psu. i koc* K%stary p ^ ludzi mam sta y wobec tvch z n,-mi chlebem I ludzkie!doTii bowiem w kłosach m ê m â ( 2 3 ) ^^n^^^kàSSr% „Za to nie można nigdy ni psa. ni kom obi/ać. ho mv n a ichniej I doli zostali się" (18). Na Litwie p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o zwyczajowym częstowaniu psa chlebem p o ś w i a d c z o n y m dla X V I I wieku Ludwk A d a m Jucewicz cytuje fragment litewskojęzycznego okól­ nika biskupa ż m u d z k i e g o Piotra Tarczewskie^io z 1649 roku we w ł a s n y m t ł u m a c z e n i u : „Porzućcie wszystkie swoje pogańskie uroczystości [...] » «* bardziej porzućcie wspominki psów, pracowiivch. albowiem je*»! obraza Boga. (...) Jest u was pogański zwyczaj; wy jedząc pien**| i ostatni kęs dajecie psu, wierząc, iż to przyniesie korzyść* domu. O Boże nasz! jacyż słudzy twoi! Nie. to nic iwoi słudzY.»| służalcy diabła [...]". Od siebie zaś Jucewicz dodaje: „ZasirzeaBB tego ze wszechmiar najłagodniejszego Pasterza, pilnują sie id* siaj na Żmudzi. Uprzedzenie jednak"/ czasów pogańskich j e J ^ J nie ustało, z tą jednak różnicą, iż ludzie dorośli nic rzuc# pierwszego i ostatniego kęsa z ust swoich dla psa, lecz czynić dzieciom którzy (sic') ieszcze d o K o m u n i i sw nie p * I stępowali" ( 1 8 4 6 , s. 1 1 8 - 1 2 0 ) W s p ó ł c z e s n e m a t e r i a ł y p o ś w i a d c z a j ą t r w a ł o ś ć tego tM �^ j u ; za zasługi psa „jak chleb pieką, gospodyni dzieżę S k r o b i e i dla psa malutki chlebek też upieką. M a m l mówiła, że to psia dola" (5). Na terenie Polski opowieści o kłosach przybierają po­ p c h n i e odmienną wersję (zdecydowanie rzadką na Lit¬ S S t o M a t k a Boska chwyta w ostatniej chwili za koniec unsa ratując ludzi od śmierci głodowej. T r u d n o ostatecznie K z y g n i ć , czy jest to wyraz późniejszej tradycji religijnej. ! ' k t ó r e j aktywna rola zwierząt stanowi anachron zm rwsz?stkiedobrodzieX ludzi j u ż po wygnaniu z raju (28); akcent pada często na winę kobiety: p o d k r e ś l a się, że to baba w y w o ł a ł a boży gniew i z jej powodu kłosy są m a ł e (38); ż o n a Noego bywa nazywana Ewą (39) podobnie j a k w rosyjskiej legendzie zapisanej przez Afanasjewa ( L u ź n y 1988, s. 204); c) A d a m i Ewa są jedynymi ludźmi k t ó r z y ocaleli z p o t o p u . p i e r w s z y m i l u d ź m i oczysz­ czonego świata (29) 2. Noe, j a k o pierwszy człowiek nowego ś w i a t a , podobnie jak A d a m występuje wymiennie z Bogiem (16). ( D o Lota i jego żony p o w r ó c i m y później). « 1 ^ do s S f i K 3 2 r o z k a z a n i e t S d n o bedŻie w X m a S ć fakt ze ^.fstacirkomniarz^ ^t2Sk7S5^«v1Sl£ ^ I L n r o s i ^ ^ k l e Boea (Pana Jezusa) bv osławił X la. A.: ..To opowiadali tak, że jak Adam zgrzeszył, to jeden kłos tylko pozostał. [...] A tak było [...] B.: O d komla. Wiele on rósł, to wszystko było k ł o s . N i e b y ł o s ł o m y , a klos. Ja mam książkę, w książce pisze. Jak A d a m , jak E w a zgrzeszyła. Ale [w przeciwnym wypadku - M . Z . ] też b y ł o b y źle. Jeżeli byłaby E w a nie zgrzeszywszy, byliby ludzie nieumierające. Ale nie oralib, nie kosilib. Nic nie robiliby. C : Ale czy to prawda, czy nic? Ja słyszałem - tylko ten kłos został się dla kota. jeden" (27); T V 1 1K8 n o ^ w 7 n / L teren^^^^ Kossak-Szczuckie^Bycmoze^ psia dola czy -^obacza dola_ jest oderwaną od kontekstu frazą której używamy w sposób mechaniczny, nieświadom, eeo głębszego znaczenia. Kot. druga postać zwierzęca w naszej historii (ocalony Wos jest też nazywany dolą kocią czy „kociaczą"). pełni funkcję bohatera także w arce Noego którą ocali od zatonęcia. Kiedy stworzona przez d i a b ł a mysz zaczęła wygryzać dziurę w dnie. Pan Bóg lub Noe stworzyli z chustki kota (albo litewska bogini Ł a j m a - czy M a t k a Boska - Rękawiczki^ w T r ^ r a c ^ n o d ' ż r n K a ^ ^ k m t u T ^ t S ^ ' ¿ 0 ^ kotkę K z a z r e k - ^ r ę k o m a ktfkotke X nie nóTdzie m u r e k I n i e btdzie m u fie d W y M 7 'lan iaka ż^wioła ffi^Sfrek^Lo e Ł ? J ona stworzona przez boginię Ł a j m ę dla ubog»e, wieśniaczki, której d o m trapiła plaga myszy „ D z i s gdy juz mało pomału wyobrażenia pogansk.e znikać za­ czynają lud zwykle kotkę me rękawiczką Ł a j m y , lecz rękawiczką N . Panny M a r y i nazywa (1846, s. 124). Ponieważ jednak k o t , zwłaszcza czarny, jest znany jedno­ cześnie jako diabelskie stworzenie (por. np. zwyczaj zrzuca­ nia kota w garnku z muru kościelnego w Wielki Czwartek jako .judaszowej duszy"; 26), niektóre teksty wydają się u m ą c z y ć tę amb.walencję: oto diabeł w postaci myszy ścigany przez kota, wlazł m u w oczy, dlatego też czarny ko PO siedmiu latach zamienia się w diabła ( G u s t a w i c z 1 8 8 1 s 138; 1901, s 131 W e d ł u g a Ł alce mają kozły w oczach p o t e ż w i e r z e ń a żydowskie Tż ^ h t o d i L z a LiHent ^ "odeł p o S T h t e S c h duJza fest w oddechu? 1 , T E W S K , C T L D U S Ł 1 J E S T W ^ S E R Ł U k - K n R W I ? L U uh H Wyraźne powiązanie historii kłosów z potopem skłania do "mieszczenia jej w cyklu opowieści o zagładzie. Zgodnie 'mechanizmem charakterystycznym dla reinterpretacji "MII. jej strukturalnie zbliżone wątki (por. Leach 1969) "Władają się na siebie, łącząc występujące w nich zdarzenia Postacie. I tak do kontaminowanych w biblii ludowej OBtoni grzechów A d a m a . Noego i Lota (Zowczak 1992) gaikowe szczegóły dołączane są właśnie z historii znisz<*ia kłosów. Dla'udokumentowania tego spostrzeżenia ^ s t a w i m y tu przegląd najbardziej wyrazistych kontami1 7 N '• o e i jego żona są utożsamiani z A d a m e m i E w ą . ° | o p 1 utrata obfitości zboża spowodowane zostały: a) - e c h e m pierworodnym (27) b ą d ź b) grzechami pierwszych r b. ..Jak Pan B ó g [...] strącił Adama i E w ę na ziemię, oni j u ż byli takie stęsknione, przeżywali, że ich Pan B ó g ukarał. T o wtedy Pan Bóg im dał z b o ż e . Dal im troszeczkę p r a c o w a ć [...]. D a l im chleb i te kłosy byli do samej ziemi. Ale oni zrobili się też niedobre. Pobyli tutaj na ziemi, zaczęli też różnie, nie słuchać boskiego przykazania. T o Pan B ó g im z d e j m o w a ł [kłosy - M . Z . ] , ale byli koty, psy. Koty i psy zaczęli prosić Boga, ż e b y Pan B ó g zostawił. A czym oni będą żywić się? Jak ludziom nie będzie, to i im nie będzie" (28); c. „ P a n B ó g mówił, jak zrobić [arkę - M . Z . ] , rozporządzał. W arce kto tam, Adam i Ewa była i po parze zwierzątek" (29); potop był za ludzkie grzechy, „ P a n B ó g wszystko potopił, zostawił tylko ptaszka i d w ó c h ludzi. [...] Musi to A d a m i E w a . Pan Bóg zrobił Arkę i ich dał do arki i ptaszka: wróbelka i kukułkę i jeszcze jakieś, ale nie p a m i ę t a m . A potem cały świat zatopił. I wyginęli wszystkie ludzie. A po potopie zrobiła się nowa era, to ten świat nasz. I m ó w i ą teraz, że jak ludzie będą dobre, to jeszcze przeżyją, jeszcze z dziesięć lat. ale jak takie zle jak teraz, to j u ż za rok albo dwa to koniec świata będzie" (30). Fakt, że cytowane t u kontaminacje nie są przypadkowe, lecz wyrażają o k r e ś l o n ą z a s a d ę , p o t w i e r d z a j ą niezależne reinterpretacje w ą t k ó w biblijnych, p o w s t a ł e w odmiennych warunkach k u l t u r o w y c h . W wielu ź r ó d ł a c h średniowiecz­ nych ż o n a Noego nosi imię Ewa (Stichel 1979, s. 7 9 - 8 0 ) ; w tradycji gnostyckiej nazywa się Norea czy Orea, tak samo j a k c ó r k a Ewy (zarazem ż o n a Seta). Oznacza to związek Noego z c ó r k ą Ewy b ą d ź - z n i ą s a m ą ( t a m ż e , s. 55. 61). We wszystkich tych tradycjach miara ludzkiego życia od p o c z ą t ­ ku dziejów była - zgodnie z Genezis - zupełnie odmienna od obecnej, co nie ujmuje oczywiście nic z symboliki tych p o m y s ł ó w . Zasada, z k t ó r ą mamy t u d o czynienia, opiera się na d w ó c h założeniach: Noe i jego ż o n a są pierwszymi (w n o w y m świecie) l u d ź m i , a zatem p a r ą bliźniaczą w stosunku do A d a m a i Ewy; grzech, k t ó r y popełniają pierwsi ludzie, stanowi w n o w y m świecie grzech pierworodny, z a ś w jego scenariuszu Ewa i (N)Orea o d g r y w a j ą a n a l o g i c z n ą rolę. Niewątpliwie z a m i ł o w a n i e do geanalogicznego wyjaśniania dziejów cechuje wszystkie wzmiankowane tu tradycje. Historia potopu bywa we współczesnych opowiadaniach z L i t w y ł ą c z o n a z podaniami l o k a l n y m i , a zwłaszcza z opo­ wieścią o zapadłej wsi czy gospodarstwie (w klasyfikacji K r z y ż a n o w s k i e g o T . 960 B). O t o zanotowana współcześnie wersja owego podania o karze za z b r o d n i ę po 100 (sic!) latach: „ C h ł o p i e c jeden zabił c z ł o w i e k a , poszedł do dziewczyny żenić się i [powiedział jej - M . Z . ] że on zabił. Dziewczyna mówi: Nie pójdę, bo ty człowieka zabił. A polem ona poszła do księdza, a ksiądz m ó w i , że m o ż n a iść, ale niech on pójdzie o dwunastej na to miejsce, gdzie zabił c z ł o w i e k a i niech p o s ł u c h a , jaki tak g ł o s odezwie się. I on poszedł i słucha: B o ż e . ujmijsia za mnie. - Ujmam się. c h o ć za sto lat. ale ujmam się. G l o s taki. Przyszedł, dziewczynie tłumaczy, ona myśli: Sto lat - c z y j a będę żyć? Oni 99 �ożenili się, żyli bardzo dobrze, wsio szło. daże jajko nie przepadło. K o l ę d o w a ł kiedyś ksiądz i na to wielka burza nadeszła, deszcz, musiał on n o c o w a ć u tego człowieka. Jego w nocy ktoś budzi: Zabieraj wszystko, jedź stąd, bo zginiesz. M ó w i furmanu: C o ś to trzeba wyjeżdżać. Stuka c o ś w okno, mówi: Zabieraj wszystko, targa go: Jedź, bo zginiesz. Tylko założył konia, podjechali m o ż e półtora kilometra, tylko słyszy trzask i huk. Ale z a p o m n i a ł na stole swojej książki z modlitwami, wrócili się - tam tylko jezioro w tym miejscu i stolik, i książka pływa. T a rodzina cała zginąwszy, żywioła też. Stolik podpływa do brzegu, ksiądz tylko książka wziął i stolik poszedł skroś ziemi. I ująlsia za sto lat, i ona, i jego praca, wszystko p o s z ł o skroś ziemi" (32). P o d o b n ą wersję z P o n i e w i e ż a cytuje K a r ł o w i c z (1888, s. 10); dodaje ona czy zmienia t y l k o szczegóły: bohater zabija rywala do ręki dziewczyny, znakiem z a p o w i a d a j ą c y m za­ gładę jest stłuczone przez bohatera jajko, zaś k s i ą d z pozos­ tawia na stole brewiarz i stulę. Podanie to p r z y c z y n i ł o się do p r z e k s z t a ł c e n i a biblijnej historii potopu: ..Przed potopem u Noego ksiądz, n o c o w a ł i jak wyszedł, to Ewangelię zostawił, i ona polem nie zatonęła, tylko pływała. I ta rodzina też się uratowała, była uszczęśliwiona przez Pana Boga" (33); „ M ó w i l i dziadek, mamusia, że szedł Pan B ó g drogą i zaszedł gdzie kto dal jeść. i jemu nie dała gospodyni. I on zrobił lam potop, a sam wyszedł z lego domu i zostawił książkę na stole. Z a p o m n i a ł i poszedł, a potem przypomina, że nie ma książki u niego. - A kto to. Pan Bóg ety Pan Jezus! - No. jak u nas. Boh. Boh. no Bóg. No to on wrócił się, ale już tu potopa była. I ta książka przyszła do brzegu, a ten stolik poleciał w potop. A psy i koty uciekali na jakieś wyspy. Tak opowiadali. Wylecieli na wyspy i tak jęczeli z głodu. A Pan Jezus słyszał, Pan B ó g słyszał, że to tak ta j u ż żyw ioła jęczy. No to on szedł jakimś ci polem, a kłos kiedyś ci był - skomble takie, mówili. Na jednej pałce tak kłosy, kłosy byli. - To znaczy, kilka kłosów, CZY od samej ziemi? - O d samej ziemi to j a nie m o g ę . No ale tak nie jeden klos, d o o k o ł a byli kilka kłosów, T o tak jak oni piszczeli na tej wyspie z głodu, to oni odprosili i tak opowiadali: teraz my z sabaczej i kaciaczej doli żyjem [...). Przez ich my mamy teraz chleba. Jak psy uciekali na wyspy i z g ł o d u piszczeli, to Pan B ó g szedł poza łące tam, gdzie nie było już potopu i ręką wziął tak mach! mietlicę i mówił: Oto dla was ja zostawiam chleba! Ile ręką wziął, a te kłosy przepadli. A na tej mietlicy jede, kłos został się. I z tego poszedł świat, że chleba psy i koty wyjęczeli" (16) Słowo „ p o t o p a " u ż y w a n e jest na Wileńszczyźnie jako określenie wszelkiej powodzi. Zapewne p r z y c z y n i ł o się to do prezentowanych tu s k o j a r z e ń . O t o podanie o zatapiania wioski, n a miejscu której p o w s t a ł o jezioro w K o r w i u koło Mejszagoły (podanie p o ł ą c z o n o z w ą t k i e m kary po latach): 1 lo7inrv i Kaima Ir, nrl Rnoa K n l n Meisraonłu iest iataó tuli wioka S i P ) No szedławTelka burza m e K kladJ nr/yiechal Nie pr ed burzą i lam przyjechał ksiądz dó * woski l l ^ ^ ^ S ^ ^ ^ ^ A ^ ^ meTczyźn i k o b S y ^ 7ak tfbu za cała wioska potopili sie jak poszli spać i wszystt potopiło sie 1 ksiądz tam zanocował ze swoim Lhrystian™ S S a n jego ntbudził i oni wówczas jeszcze wyjechali" S wioski Odjechali jakiś kawałek drogi zapomnieli książka 5 ksiądz modli się. Ksiądz z zachryslianem mówi. że wracajmy 2 pa ta książka. No i zachrystianin jego posłuchał i wrócił, a tam 4 bvło żadnej wioski ni śladu, tylko stalą wielka jeziora, ona i dziaui stoi, ta jeziora. Korwie. Korwieńska jeziora, tam ta wioska zala« jest. A tak nazwana, bo ta burza była. to ludzie jak słyszeli jak om huczała, mówili, że to krowa ryczy. Ksiądz jak tam wrócił na ta miejsce, patrzy, wioski nie ma ani śladu, a po tej jeziorze prym stolik, na stoliku jego. księdza książka, przypłynęła do brzegu, ksiądz zabrał swoja książka, a stolik faje i jego nie ma" (34). W e d ł u c orzekazów z sameeo K o r w i a i okolic w dużti wiosce k t ó r T n i e S ^ obecnego ,ezioS u pewne g o s p o d y n i wyrosła trzema- kiedy kobieta i w v S z a S r w y r i y W a ć woda (35) jezioro przelało £ VV^szkmerS narodowoć Tmów? - l i k a r w k - ia c e b k l i c z T M k r o w a X S l i ? krowa - M z T Tak n a z w a ł M a S 2 - M Z I K o r w i e " ?36 3 7 ) W e d ł u 7 i n n e 7 wersji k ed kobtófkrzYkM£• Stoi k o r w i a ^ w ó d a z a T r z y m a K H 5 ł Było to L dwa tyiace tóttemu' ieszcze m z e d S r o d J niem Chrystusa (35) W podaniu tym odbija się wierzenie, iż na początku świata, albo po biblijnym potopie (co oznacza mniej więcej to samo), woda „ c h o d z i ł a " , przemieszczała się swobodni z miejsca na miejsce, a z a t r z y m y w a ł a sic. kiedy k t o ś j ą nazw* po imieniu. „ W o d y szedli pośle p o i o p u i odgadywali id nazwy. Jak odgadli, to s t a n ę ł o . Pulinia jezioro się nazywa, be ptaki odgadli i wołali: puli, puli! T o w Glinciszkad w m a j ą t k u " (4) Z a u w a ż m y na marginesie, że we w s p ó ł c z e s n y c h źródłaci m o ż n a o d n a l e ź ć również ślady innych wierzeń, k t ó r e wska­ zują na swoiste uosobienie wody, albo inaczej - traktowani! jej jak żywej istoty. Jezioro m o ż e więc z a n i k n ą ć z powodu zapomnienia przez ludzi jego nazwy (41). Niedaleko S u f l wy była jeziora, ale iej nie p o d o b a ł o się. bojej nazwali Ślepi! Jeziorak. Dlatego ona z a r a s t a ł a , z a r a s t a ł a i z r o b i ł a się jak oko [wielkości stołu - D.S., J . D . ] " (40). Jeziora nazywa*! b o ż e ń k i o c z k i " dlatego nie w o l n o ich zanieczyszcza ('sikać 42)- t ł u m a c z y to w z m i a n k ę ze gdy ludzie spuszczał: wody z jeziora ślepli (43) zgodnie ze starotestamento*! z a s a d ą zachowania analog i między winą i k a r ą Do dfll woda z ' k r y n i c y nazywana jest ż y w ą " (R Lilientalo*, pisała o podobnych wierzeniach u Ż y d ó w nie wolno wod) b eżacei S e c z y s z c z a ć np m o c z do niej puszczać co W ov^^S^iikA»ini jej p r z e k l i n a ć , couchod* z a grzech"; 1930 s 4) Kiedy ziemia wyschła i n a s t a ł nowy swiai po potopie, Bói, p o ł o ż y ł swój łuk n a o b ł o k i n a znak przymierza z ziemią (G* 9, 1 2 - 1 7 ) . W polskiej tradycji ludowej tęcza jest węże*| k t ó r y wypija w o d ę , aby ją potem w y p u ś c i ć w postaci deszcz (w m i t o l o g i i litewskiej tęcza to wprawdzie pas bogini Ł a j # lecz t a k ż e pije wodę- Greimas 1985, s. 183). T o t e ż k o l e W w y p a d k ó w zmienia się: właśnie tec/v przypisuje się osusz** w ó d po potopie, wypiła ona wody potopu (44); stąd * 1 -IŁ*'*-"' Św. Kazimierz (Irgm. krzyża misyjnego). Varena 100 �zapewne p r z e k o n a n i e , i ż jest „ w s z e c h m o c n a , ze d r u g i r a z potopu nie b ę d z i e , t y l k o o g i e ń " (45). „Tęcz zbiera w o d ę z morza i daje w o d ę , deszcz, po całym, komu trzeba" (16): gadali, „żeby łam nie słać, gdzie ona jest, że ona czasem m o ż e człowieka spić. Ż e wypije" (46; por. kto się do niej zbliży, temu krew wypije z żył albo do chmur go zabierze; Matyas 1893, s. 114). W Korwiu zaś m ó w i ą , że „tęcza jest od jeziora do jeziora i widać, jak ona w o d ę nabiera, patrzeć rano w kierunku wody, to czasem j ą m o ż n a zobaczyć, od nas jezioro jest trzy kilometry, to pije w o d ę przez tęczę" (35). Tęcza „ t o taki smok. pije wode z jednej rzeki i wpuszcza do drugiej" (47); „ssie w o d ę gdzieś Tam z oceanu, z morza i tam przepływa do drugiego i odbija ię w tęczy. Tak sobie niegdyś tłumaczyli, że na przykład pokazała się na niebie leczą, że już jakby wchłonęła deszcz i pije w o d ę na l y k ł a d z Morza Czarnego i przez te obłoki idzie do Bałtyku [ ] K w dołku gdzieś były na drodze T o matka mówiła- T o z tęczy spadło. Pan B ó g tak daje" (48). Historia k o t k i s t w o r z o n e j d l a o c a l e n i a a r k i N o e g o s t a n o w i tylko jeden z w i e l u w ą t k ó w e t i o l o g i c z n y c h o s n u t y c h w o k ó ł potopu, k t ó r y w p r o w a d z a s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą do s t w o r z e ­ nia ś w i a t a . N a s t ę p u j e w i ę c p o w t ó r z e n i e b ą d ź p r z e t w o r z e n i e m o t y w ó w p o c z ą t k o w y c h : p o w s t a j ą nowe zwierzęta albo dawne u z y s k u j ą n o w e w ł a ś c i w o ś c i , z a ś N o e - A d a m , a c z a s e m sam B ó g , w y p u s z c z a j ą c j e z a r k i b ł o g o s ł a w i i m l u b o r z e k a , czyni m a j ą s i ę ż y w i ć Jedna z o p o w i a s t e k e t i o l o g i c z n y c h o z w i e r z ę t a c h w a r c e , zarejestrowana w s p ó ł c z e ś n i e n a L a u d z i e , o k a z a ł a s i ę b a r d z o podobna do historii s p o d K o w n a , z a m i e s z c z o n e j w „ W i ś l e " z 1900 r o k u (s. 4 8 5 ) , p o d a n e j w w y g ł a d z o n e j wersji przez Jadwigą P e t r o w o w ą z R y m s z e w i c z ó w , k t ó r a z a o p a t r z y ł a j ą notatką: „ z ust l u d u polskiego". „[Noe] wszystkich zwierząt i ptaków po parze brał, żeby nie zginęły. I myszka przedrapała łódź i na pewno ta łódź potonęłaby, ale wąż zobaczył i ogon wsunął do tej dziury, żeby woda nie szła dalej i potem, kiedy potop skończył się, wypuszczał Noe wszyst­ kich po parze i każdemu powiedział Pan B ó g . czym będą żywili się. A wąż nie podpezł, dlatego, że był ogon do tej dziury wsunięty, to pyta się dlaczego. - Dlatego, że mam ogon wsunięty do tej dziury, trzyma łódź. T o w nagrodę dla niego powiedzieli: C o ty chciałbyś jeść, jakie pożywienie? Nagroda taka tobie będzie za to, że uratowałeś wszystkich. O n nie wie co, w ó w c z a s komar, malutkie stworzonko. O n chciał usłużyć, że czyja smaczniejsza krew, to stworzenie będzie p o ż y w i e n i e m węża. On teraz na k a ż d e g o siada, wiadomo jak i komar, i krew k o s z t o w a ł i usiadł na człowieka i wiadomo, najsmaczniejsza krew człowieka, i on leciał powie­ dzieć. Jaskółka zapytała jego. jaka najsmaczniejsza. M ó w i do mego: Pokaż język! Komar pokazał język, jaskółka wyciągnęła język, jemu urwała. K o m a r przyleciał do węża. ale bez języka nie może mówić, tylko tak: bzzz, bzzz, bzzz, brzęczy. W ą ż zagniewał * bardzo na j a s k ó ł k ę i chciał j a s k ó ł k ę zjeść, ale jaskółka uciekła 'tylko on zdążył ją ukąsić i wykąsić ogon w taki trójkąt" (49). . Podobne o p o w i e ś c i s ą r o z p o w s z e c h n i o n e w tradycji c h r z e ­ ścijańskiej. K i e d y N o e z a w o ł a ł na w i d o k w r a c a j ą c e j z g a ł ą z ­ ką w d z i k i e g o ł ę b i c y : „Benedicier, j e g o o k r z y k p o d z i a ł a ł na diabła ukrytego we w n ę t r z u a r k i j a k e g z o r c y z m y ; u c i e k ł *owczas przez d n o a r k i , a ż m i j a z a t k a ł a d z i u r ę o g o n e m IReau 1957, s. 106). R ó « ' wariancie m a c e d o ń s k i m *eza zastępuje żmija, k t ó r a zaczopowawszy ogonem dziurę *azę go sobie o d c i ą ć i w n a g r o d ę ż ą d a p t a s z k ó w z g ó r n e g o Pokładu; Noe jednak każe jej jeść górskie myszy (por. wersję 'kotem), t w d z ą c . że źle z r o z u m i a ł jej p r o ś b ę ( W r o c ł a w s k i *S5, s. 485 - 486). Jako o b r o ń c a arki występuje też w wers¬ jach polskich ż a b a ( G a w e ł e k 1910, s. 81); w n a g r o d ę za swe P° ięcenie nie r o z k ł a d a się ona po śmierci. Podobna msioria jest o d p o w i e d z i ą na pytanie: „ C e m u ż a b a we wodzie PrzS " y ' >s z y s t k i c h tych Sn \ y d n i e n i a z tą s a m ą fabułą. Istnieje w a a k jeszcze jeden t y p w ą t k ó w etiologicznych z w i ą z a n y c h Potopem, gdzie stworzenie z j a k i e g o ś p o w o d u pozostaje Wt Powoduje to np. śmierć samca j e d n o r o ż c a , k t ó r y b o c z y ł z arki (Kolberg 1962, s. 11) b ą d ź został z niej wyrzucony przez Noego za to, że b ó d ł inne zwierzęta (Gustawicz 1881, s. 133), a t a k ż e z a g ł a d ę innych n i e o k r e ś ­ lonych zwierząt: „ p r z e d potopem takie z w i e r z ę t a były wiel­ kie, że z góry na g ó r ę s k a k a ł y (podobnie do w i e l k o l u d ó w Boga Ojca - M . Z . ) . N o e chciał z a b r a ć je do a r k i , ale one nie chciały się s c h o w a ć , że się same o c h r o n i ą i nie o c h r o n i ł y s i ę " (78). D o tych w ą t k ó w należą też opowiadania o ptakach, wysyłanych przez Noego na zwiady; są to k r u k , k u k u ł k a i gołąb. K r u k jest niefortunnym p o s ł a ń c e m : nie spełnia powierzo­ nego m u zadania, p o n i e w a ż na widok pływającej padliny przystępuje do uczty, za co zostaje przeklęty (staje się czarny, podobnie jak Cham: 50. 28). Jest to w ą t e k d o ś ć rozpowszech­ niony, nieobecny w chrześcijańskiej Biblii, pochodzi z Septuaginn- (Szyjewski 1991. s. 74). R ó w n i e ż jednak w oficjalnej symbolice chrześcijańskiej k r u k reprezentuje grzesznika po­ za K o ś c i o ł e m , czyli a r k ą ( L u r k e r 1989, s. 100 101). W e d ł u g tradycji żydowskiej Noe przeklął k r u k a , k t ó r y nie chciał wypełnić jego polecenia i w d o d a t k u p o m a w i a ł Noego, że ten chce go wysłać na p e w n ą śmierć, aby mieć k r u c z ą ż o n ę na swe usługi. ( „ O b y twe usta, k t ó r e wyrzekły zło przeciw mnie, były przeklęte i oby twoje stosunki z ż o n ą o d b y w a ł y się t y l k o przez nie" - rzekł Noe, a wszystkie zwierzęta w arce odrzekły: „ A m e n " . T o t e ż samica k r u k a z a p ł a d n i a n a jestwyłącznie jego śliną; Ginzberg 1909, s. 38 - 39. Por. podobne wierzenia H u c u ł ó w o głuszcach: „ s a m i c a d z i o b a ć ma ślinę, k t ó r ą kogut t o k u j ą c się opienia i w ten s p o s ó b ma się z a p ł a d n i a ć " ; Schnaider 1901, s. 270). Niefortunnym p o s ł a ń c e m jest t a k ż e samiec k u k u ł k i ; utopii się on j a k j e d n o r o ż e c (Hradecka 1902, s. 65). Jednak j e d n o r o ż c e z tego powodu wyginęły albo samica do dziś b ł ą k a się samotnie, tymczasem k u k u ł k a radzi sobie inaczej. „ N i e ma swojego gospodarza, ot i kogut jej potopcze, co b ą d ź , ona m ę ż a nie ma i gniazda, jajka podrzuca" (51); paruje się z dudkiem (Majewski 1898. s. 389); „ p o r z o sie z inksymi p t o k a m i . nawet z w r o n k i e m (samcem wrony) [...] K u k u c k i trza z a b i j a ć " (Hradecka 1903, s. 6 5 - 6 6 ) . Ż e p o g l ą d y takie były niegdyś powszechne, świadczy fakt, iż w języku staropolskim „ k u k u ł k a " znaczyła t a k ż e nierząd- l e r sw m n d k a k a ; a ? ( M a l a s l 8 9 3 s 1 0 8 W e w L c h m a m d 0 3 a r Krzyż z figurą M B w Skansenie. Rumszyszki 101 �nicę (Sławski 1 9 6 6 - 1 9 6 9 , s. 335), stąd p o s z ł o p o r z e k a d ł o : nocna k u k u ł k a zawsze d z i e n n ą przekuka (Nowa księga przysłów..., 1970, w. 244). I n n ą , powszechnie p o d a w a n ą p r z y c z y n ą b e z d o m n o ś c i k u k u ł k i jest epizod z ucieczki do Egiptu, analogiczny do w ą t k u Ż y d a wiecznego tułacza: kiedy M a t k a Boska z Dzie­ ciątkiem schroniła się pod drzewem, k u k u ł k a zaczęła nad nią k u k a ć , c h c ą c z d r a d z i ć jej k r y j ó w k ę . M a t k a Boska przeklęła j ą : „ Z a to nigdy nie będziesz miała gniazda w ł a s n e g o " (52). K r u k a i k u k u ł k ę , występujące czasem wymiennie w teks­ tach o potopie, łączą jeszcze inne p o d o b i e ń s t w a . Są zwias­ tunami nieszczęścia i śmierci; k r u k woła: „ t r u p , t r u p ! " (por. K r z y ż a n o w s k i 1963, s. 72), k u k u ł k a z a ś „ k u k u j e " na biedę, niedolę, upadek żywioły, a k o ł o d o m u - na l u d z k ą śmierć. „ W o t ona niedobra, chaliera, jak stanie k u k o w a t ' [...] tak: cha, cha, cha i polietieła i musi za pięć d n i moja siestra p o m i e r ł a [ . . . ] " (53). Oba ptaki podlegają metamorfozom. K u k u ł k a (przemieniona w ptaka kobieta, k t ó r a zabiła m ę ż a . b ą d ź dziewczyna, co chciała n a s t r a s z y ć Pana Jezusa lub M a t k ę B o s k ą , albo po prostu k u k a j ą c a „ w złą g o d z i n ę " ; Gustawicz 1881, s. 143; Majewski 1898 s. 4 0 2 ^ 0 3 r i e r w s z e t a k ż e w ź r ó d ł a c h współczesnych) co r o k u o o k r e ś l o n y m czasie „ o b r a c a się w korszuna" (jastrzębia). „ O n a kłosem zadławi się przed Janem, j a k kłos j u ż w y p ł y w a . Ona kukuje póki kłosa j ę c z m i e n n e g o nie widzi, a potem zadławi s ę i w korszuna się przemienia. Potem j u ż zostaje się korszunem" ( 1 ; podobnie Gustawicz, t a m ż e . s. 144) P „To od św. Piotra ona karszunem, a na drugi rok z karszuna przewraca się w kukułkę. - Dlaczego na Św. Piotra' - Bo skończył się jej czas kukować (por. w jesieni kukułka nie kuka. tylko się śmieje; Gustawicz, tamże - M.Z.). Ona ma czas do Św. Piotra. Po Św. Piętrze zszedł jej czas, że ona już nie kukuje. To wtedy ona napada [...] na kur i zabiwa kur, drze i wszystko. U niej pazury wielkie i chwyci kure. i poleci w pole" (54; według jednej z wersji podanych przez Gustawicza, zamienia się ona kolejno w krogulca, jastrzębia i orła). P r z e ł o m o w y dla tego osobliwego ptaka dzień św. Piotra u p a m i ę t n i a jeszcze jeden występek. „Św. Piotr szedł i nogi go rozbolały i skradł konia. Spotyka Pan Bóg Piotra i pyta się go: Skąd wziąłeś konia? - Kupiłem. Pan Bóg mówi: Pokaż świadków. A tam była kukułka i wrona. Kukułka mówi: Kupił, kupił. A Pan Bóg cały czas wie, że Piotr skradł. Pyta się wrony. - Kradł, kradł. I przywołał wronę i mówi: Możesz cały rok krzyczeć, a kukułka będzie kukować do Św. Piotra" (55) Nasuwa się t u wniosek, że s o l i d a r n o ś ć zazuli wobcc świętego w y n i k a ć m o ż e ze skojarzenia podobnych przywar: oboje k ł a m c y , oboje zdrajcy... (por. Wieczorek 1992, s. 45 47). K r u k stworzony został przez d i a b ł a , czemu zawdzięcza swą b a r w ę ; bywa z n i m u t o ż s a m i a n y (56). Jego m ł o d e , j a k głosi Oekonomika Haura, są jednak „ z natury na razie białase, gdy się z swojego wylęgną owocu (jaja), a tak ich m a t k i , dla tej odmiany, j a k o b y za w y r o d k i m a j ą c , zaniedbywają, w s t y d z ą c się za nie do dziewięciu d n i , nie k a r m i ą ich ani ż a d n ą rzeczą nie posilają, t y l k o się na ten czas z p r o w i dencji Boskiej muszkami a r o s ą s a m ą o p a t r u j ą , gdy z a ś poczynają czernieć, w dziesiątym dniu, natenczas ledwie i m k r u k francuskich do gniazda nie nosi p a s z t e t ó w , przy innych rozmaitych p r o w i a n t a c h " (cyt. za Majewskim 1900, s. 37). Podobne wierzenie f u n k c j o n o w a ł o w ś r ó d Ż y d ó w : k m ki po urodzeniu są białe przez trzy d n i , a ich rodzice nie troszczą się w ó w c z a s o nie; kurczęta żywią się więc larwami z włas­ nych o d c h o d ó w , d o p ó k i ich p i ó r a nie zczernieją (Ginzberg 1909, s. 38 39). W ten s p o s ó b obraz k r u k a j a k o ptaka nieczystego staje się nie mniej wyrazisty i dosadny niż w epizodzie z czasów potopu. I z n ó w znajdujemy t u a n a l o g i ę w dossier k u k u ł k i , k t ó r a nie znosi jajek, lecz je „ w y ż y g u j e " (Ciszewski 1887, s. 43). Związek tych d w ó c h p t a k ó w , k t ó r e , jak j u ż z o s t a ł o powiedziane, m o g ą w y s t ę p o w a ć wymiennie w o p o w i e ś c i a c h o potopie, pełniąc n e g a t y w n o - k o m i c z n ą funkcję nieczystego 102 stworzenia (trickstera), ma zapewne za p o d s t a w ę ich pasoży. tniczy (choć w innych dziedzinach) tryb życia. Predestynuj, je on do r o l i istot z pogranicza ś w i a t ó w (czy epok), które p r z e n o s z ą stare grzechy w n o w ą , o c z y s z c z o n ą rzeczywistość K r u k . znany w mitologiach c a ł e g o ś w i a t a ze swych mediacyj^ nych właściwości, posiada zatem w naszym folklorze od. powiednik w postaci k u k u ł k i (por. Stomma 1986, 136-137), w y r a ź n i e kojarzonej - zapewne z tego samego i p o w o d u ze Św. Piotrem. Trzeba tu z a u w a ż y ć , że w wierzS niach litewskich wizerunek k u k u ł k i jest znacznie bardziei pochlebny U w a ż a n a jest ona za p r z e m i e n i o n ą dziewczyn? I o p ł a k u j ą c ą śmierć brata a lud czci ją i szanuje" r a d z ą c S jej w w a ż n y c h sprawach (Jucewicz 1846 s 4 8 ^ 9 ) - nawe nazwa jednego z wiosennych miesięcy' od niej właśm pochodzi (maj lit geguzè geguźis od gegùtè kukulS Podobnie p™ze o t y m ptaku M o s z y ń s k . przyłączając W^t mapołudniowoS s ! 1967 ? 543) optatciwania z m a r ł e g o (Moszyńsk, K r u k a i k u k u ł k ę cechuje charakterystyczna dla dawnego \ świata z n a j o m o ś ć przyszłości (niegdyś i ludzie znali godzinę j swej śmierci, lecz Bóg o d e b r a ł i m tę wiedzę, bo pod koniec I życia nie c h c i a ł o się i m p r a c o w a ć ) . Tak jak k u k u ł k a jest I c z a r o w n i c ą i wie, co się dzieje na świecie, tak i kruk jest p o s t a c i ą czarownika. Jego nadnaturalna wiedza wiąże się 3 zapewne ze znanym i przesadzonym w kulturze ludowej faktem jego długowieczności (żyje trzysta lat, 32). ^ W kalendarzu o b r z ę d o w y m na Litwie kruk pojawia się w z w i ą z k u z tzw. Czystym Czwartkiem w W i e l k i m Tygodniu (na Białorusi „ C z y s t y c z e ć w i e r " w e d ł u g C. Pietkiewicza 1932, s. 2, k t ó r y jednak nie tłumaczy tej nazwy). Wierzy się, że tego dnia woda bieżąca, albo jeszcze lepiej źródlana, „ k r y n i c z n a " , ma c u d o w n ą moc i kto się w niej umyje, będzie 1 czysty i zdrowy przez cały rok: wolny od p a r c h ó w , liszajowi i wszelkich c h o r ó b (57). W Czysty Czwartek myto niegdyś' r ó w n i e ż sprzęty, garnki' a nawet szorowano konie (w Polsce, takich cudownych własności woda nabiera w Wielki Piątek), Jeden jednak warunek musi być spełniony, by rytualne oczyszczenie było skuteczne- m y ć sie należy do dnia przy ciemniach" „ p ó k i kruk swoje dzieci nie umyje" (58) „ K r u k do wschodu słońca myje się. A jak j u ż ja pomyję się po wschodzie słońca, to j a b ę d ę czarna. Trzeba do wschodu s ł o ń c a " (27). Zwyczaj ten t ł u m a c z ą r o z m ó w c y kościelnym r y t u a ł e m umywania n ó g . k t ó r e g o w z ó r opisuje przeznaczona na ten dzień Ewangelia (i.. 1.3). albo te/ t v m . że kiedy żołnierze prowadzili pojmanego Chrystusa ' przez rzekf zawadził o k a m i e ń i u p a d ł do wody, kalecząc sobie broft! Szczegół ten obecny jest w polskich" pieśniach pasyjnych od średniowiecza Stefan Czarnowski w s p o m i n a ł w opisie Kai warii Wejherowskiej obraz przedstawiający pławienie" Jezusa w Hebronie niczym podejrzanego o czary zape** b y ł o to p o d s t a w i e n i e tej właśnie sceny (Czarnowski 19* s. 39). „[...] żydostwo jcEO modlącego sic w/ięli i meczy li. l a m dorz* prowadzili i lam po tej rzece. Sami po moście s/li. a jego rz* kazali prowadzić [...]" (9). J e d n o c z e ś n i e istnieje przekonanie, że w Wielki CzwarW* od p o ł u d n i a m y ć się me wolno. ..bo Panu Jc/.usowi oc5j zalejesz" (59), nie w o l n o też j u ż robie świątecznych porząd­ k ó w , a zwłaszcza w y m i a t a ć pajęczyn, ho „ P a n JezusJÇJ w ciemnicy i się m u oczy z a p r ó s z y " (1 powszech*rj Podobne zakazy poświadczają "wzmianki w źródłach ś * ł | niowiecznvch- w t v m dniu nie n u t o naczyń no wieczfl*! (pozostawiano resztki dla u b o ż ą t ) nie należało tez wówc* k a p a ć sie ani m y ć głowy (dla uczczenia pojmania Chryste w ogrójcu- Bruckner 190- s 4 6 < l > T i k z e \ I X - w W * f literatura etnograficzna mówi o zakazach prac domo*** (Wasilewski 1989, 's. 217 -218). A zatem wschód słońca w ten dzień byłby �współczesnych ź r ó d e ł z L i t w y - g r a n i c ą między czasem, kiedy należy d o k o n a ć oczyszczenia w wodzie o cudownych właściwościach, w tzw. „żywej wodzie", a czasem zakazu ycia i s p r z ą t a n i a . K r u k , j a k o posiadacz demonicznej wiedzy, zna też miejsca, gdzie m o ż n a znaleźć „ ż v w ą w o d ę " ; jest to popularny m o t y w bajkowy (por. np. Majewski 1900, s. 36-37); k ą p i ą c się w niej czy k ą p i ą c swe dzieci zapewnia sobie lub dzieciom d ł u g o w i e c z n o ś ć , ale zarazem powoduje zanik cudownych właściwości wody, p o n i e w a ż jest stworzeniem nieczystym (tak j a k w y k ą p a n i e psa w c u d o w n y m ź r ó d l e powoduje u t r a t ę jego mocy uzdrawiającej). Czwartek jest w o g ó l e dniem w a r t o ś c i o w a n y m ambiwa­ lentnie w tygodniu s ł o w i a ń s k i m : zarazem czysty, szczęśliwy i nieczysty, nieszczęśliwy (por. Uspienski 1993, s. 83-86), wymarzony dzień dla magii. W e d ł u g w s p ó ł c z e s n y c h materia­ łów urodzeni w czwartek b ę d ą mieli z d o l n o ś c i do handlu lub będą złodziejami. S k ą d i n ą d w i a d o m o , że k t o zje m i ę s o kruka, będzie złodziejem (Majewski 1900, s. 38; Nowa księga przysłów w t ó r u j e : k r u k z rodu złodziej). A zatem ptak ten nie bez przyczyny k ą p i e się w W i e l k i Czwartek, kiedy ambiwalencja czwartkowa zostaje zwielokrotniona. N a ł o ż e n i e <ie archaicznych i chrześcijańskich wierzeń jest w t y m przypadku ewidentne. Na marginesie m o ż n a z a u w a ż y ć uniwersalny charakter wierzeń d o t y c z ą c y c h kruka; przedstawione tu informacje z Litwy w znacznym stopniu p o k r y w a j ą się z przytaczanymi przez Ryszarda Tomickiego cechami przypisywanymi k r u ­ kowi w mitach mongolskich, gdzie występuje on j a k o niefortunny boski p o s ł a n i e c , nosiciel wody życia, k t ó r y rozlał ją na drzewa iglaste. W e d ł u g tychże m i t ó w ma on dostęp do wody życia, co więcej: „ z araszanu. żeby woda miała moc, należy b r a ć rankiem, zanim napije się 'z niego kruk dlatego, że k r u k przylatuje pić rano. Od tego otrzymuje on nieśmiertelność" ( T o m i c k i 1980. s. 92; jest to cytat z pracv G.N. Potanina wydanej w 1883 r o k u w Petersburgu). Kruk jest wreszcie p r z e c i w i e ń s t w e m b ł o g o s ł a w i o n e j gołę­ bicy, posłusznie wypełniającej p o w i e r z o n ą jej przez Noego misję. Obraz bezkresu w ó d i d w ó c h przeciwstawnych sobie ptaków w y r a ż a t a k ż e s y m b o l i k ę p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k ą , przy­ pominając wierzenia o p o c z ą t k u ś w i a t a (por. T o m i c k i 1976. s. 55). I tak dla tych wierzeń znajdujemy odpowiednik we współczesnych m a t e r i a ł a c h z L i t w y . Opowiadano. ffl „że Pan Bóg jak świat stwarzał, to tu wszędzie woda była. To wtedy szatan bvł czarny, a Pan Bóg biały, takie eołebie. I tak tedy zanurzy siędo wody [...] i wyniesie kawałek ziemi z wody. I lak jest teraz - świat na wodach. To Pan Bóg, sam Pan Bóg wyciągnął z wody ten kawałeczek ziemi. A ten czarny chciał zwalić Pana Boga, on się bral / Panem Bogiem Bóg chciał swoje a on swoje Żeby to na jego było" (60). Symbole te p o w r a c a j ą w czasie granicznym, oddzielają­ cym różne epoki - światy. Po potopie ..gołąb Doleciał w ii-Hn;i Omnc kruk w liruoa oi\/\e IMI-, II Pan Bóg pozwolił miasta budowTć" (61) K,edv Chrystus umierał na krzyżu, „gołębie latali gołębie grzech niszczyć" Oni ochraniali Pana Jezusa, żeby wrony, kruki nic dziobali" (29). Kruk jest w historii p o t o p u znakiem trwałości zła. M i a ł o ° zginąć wraz z urzesznikami. abv Noe. człowiek światła, rozpoczął nowe życie na ziemi oczyszczonej z b r u d u , c h o r ó b zagfcd* S zwierząt miały ulec 0 D 11 N a W C t s z k o d l i w e a t u n k i ...Była arka zbudowana i każdego zwierza tam było nabrano do *J arki. A co niepotrzebne, to Pan Bóg wziął do worka [...] le »dziny i jakie tam co niepotrzebne i powiedział dla kobiety iść "\°P'C. A ona nic poniosła do rzeki topić, nie utopiła, ale wTi^'* ' y powyłaziło i powylatało z tego (63) ° d z i i zbiera za to. W bociana zamieniła się" W o r k a B w c l a n w s z c h s t k o W n i e k t ó r y c h wersjach tej opowieści ciekawa baba nazy­ wana była E w ą (Zowczak 1992, s. 36), o Ewie z a ś , sym­ bolizującej grzech, m ó w i się, że zginęła dopiero w czasie p o t o p u , pobodnie, j a k w e d ł u g legend ż y d o w s k i c h K a i n (Mi/y... 1980, s. 607). „Ewa to była do potopu, to Ewa wtedy zniszczona, a przecież przez Ewę to wszystko poszło: ona zgrzeszyła, nie słuchała Pana Boga, żeby jej tam jakiego drzewa nie ruchać" (62). Zło nie ginie jednak wraz z grzesznikami, lecz przenika do nowego, oczyszczonego ś w i a t a , aby z n ó w stopniowo n i m z a w ł a d n ą ć . T o t e ż o b r z ę d y s y m b o l i z u j ą c e w a l k ę ze złem są zwykle drastyczne. N p . w czasie tzw. palenia Judasza k u k ł a była rokrocznie wieszana, zrzucana z wysoka, bita, rozszar­ pywana, palona i nieraz w d o d a t k u topiona (podobnie niegdyś u Ż y d ó w k u k ł a Hamana; Lilientalowa 1919, s. 56 — 58; o paleniu Judasza por. Gieryszewska 1992). W i a d o ­ mo, że wielcy grzesznicy, np, czarownicy nie tonęli- na Litwie wierzono że kiedy spalili się na stosie p o z o s t a w a ł y głowy , ż o ł ą d k i , k t ó r e po zgaszeniu ognia ruszały się jeszcze przez dwa dni Odważniejsi przebijali brzuch szlagą lub k ł o d ą a o d g ł o s w y d a w a ł tak. jak ze strzelby G d y przebili czaszkę znaleźli w niej ś n i e g " - z a k o p a n e w y d o b y w a ł y się na p o w i e r z c h n i ę a ż a d n e zw.erzęta ich me ruszały ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i e 1894 s 4 6 8 - 4 6 9 - por podanie o staroście unickim k t ó r e g o zwłoki w y m i c a l a z i e m T t a r n ż e s 5 2 - 53; K r z y ż a n o w s k i T 760A- Ziemia ^ ™ z w o k i grzesznika) Podobnie nie m o ż n a s p a h ć E ażki c z a m d z i S i f i k t ó r a ma czarne kartki z b i a l ^ S x a ^ ^ ^ ^ z m £ Z T a rzeczy ksiądz o d m a w i a j ą c specialne^modlitwy b e d z L o c U d S k a r t k ę po k a r t c e i w r z u c a ł T o ognia W n i e k t ó r y c h wariantach legend o potopie Ewa. u t o ż ­ samiana z ż o n ą Noego, jest nosicielką zła: to dzięki niej d i a b e ł przenosi się do nowego ś w i a t a . Szczególnie obrazowo opowiada o t y m legenda O Noem sprawiedliwym ze zbioru Afanasjewa (polskie t ł u m a c z e n i e R. Ł u ż n y 1988, s. 2 0 4 ¬ 205): „Diabeł zaś zwrócił się do Ewy: <A jak ja z tobą dostanę się do arki?) - <Nie wiem.) - < Rozzuj lewą nogę, a potem spojrzyj na mnie przez nogi. I nie wchodź do arki. aż zacznie się potop, aż woda zacznie wszystko zalewać. Wtedy Noe na ciebie zacznie wołać: Właź tu wreszcie, przeklętnico, bo się utopisz! Kiedy tylko nazwie cię przeklętą, wtedy i ja będę mógł wejść z tobą. A wcześniej nie wchodź.) Ewa spojrzała na diabła przez nogi. Noe zawołał: <Właź tu do nas; właźże szybko, przeklęta!) Jak tylko to powiedział, diabeł smyk! na korab i już płynie sobie ze wszyst­ kimi". Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , część w s p ó ł c z e s n y c h wypowiedzi o b c i ą ż a grzechem p i e r w o r o d n y m w y ł ą c z n i e k o b i e t ę . Taka interpretacja Genezis posiada bogate analogie w tradycji żydowskiej, gdzie A d a m bywał przedstawiany j a k o człowiek światła, k t ó r y nigdy nie utracił swej czystości, p o n i e w a ż w o g ó l e nie zgrzeszył (jednym z jego siedmiu wcieleń miał być właśnie Noe); w y o b r a ż e n i e to p r z e t r w a ł o w j u d e o c h r z e ś cijaństwie i w gnozie (Stichel 1979, s. 93). I tak Vitae Adae et Evae p o d k r e ś l a w y ł ą c z n o ś ć winy Ewy; Księga Henocha nie m ó w i o upadku A d a m a , zaś d i a b e ł zbliża się t y l k o do Ewy: W Pierwszym Liście Św. Pawia do Tymoteusza czytamy: „1 me A d a m został zwiedziony, lecz zwiedziona kobieta popad­ ła w p r z e s t ę p s t w o " (2, 14); św. P a w ł o w i w t ó r u j e z a ś polskie przysłowie: „ N i e święty A d a m krzyw t y l k o święta E w a " (Nowa kstęga przysłów.. 1970. t. 1. s. 7) O d r ę b n ą f o r m ą przeniesienia zła do nowego świata, p o p u l a r n ą w legendach ż y d o w s k i c h , jest z ł a m a n i e zakazu odbywania w arce s t o s u n k ó w seksualnych; zakaz ten jest oczywisty w granicznej sytuacji przejścia m i ę d z y dwoma ś w i a t a m i , będącej stanem p o d o b n y m do śmierci (na pytanie, jak z a c h o w y w a ł y się zwierzęta w arce, p a d ł a o d p o w i e d ź : „ t a k , j a k b y spali, odpoczywali"; 5). O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za to wykroczenie obarczany jest oczywiście Cham (stąd czarna 103 �s k ó r a jego p o t o m k ó w ) a l b o k r u k ( p o d o b n a s a n k c j a ) lub pies ( G i n z b e r g 1909, s. 166). W e w s p ó ł c z e s n y c h ź r ó d ł a c h b r a k t a k i c h i n f o r m a c j i ; o d n o t u j m y tu j e d n a k kolejne p o w t ó r z e n i e , u zarania nowego ś w i a t a , grzechu pierworodnego w jego t r a d y c y j n e j ( ż y d o w s k i e j , ale i p o l s k i e j ) interpretacji (por. K o c j a n 1992). O g n i s t a z a g ł a d a , k t ó r e j u l e g ł y w e d ł u g Biblii Sodoma i G o m o r a , w z e b r a n y c h przez nas m a t e r i a ł a c h c z ę s t o b y w a kontaminowana z potopem. Podobnie j a k w miejscach z a p a d ł y c h p o d z i e m i ę k o ś c i o ł ó w , k a r c z e m czy w i o s e k m i a ł y p o w s t a ć j e z i o r a , p o w s z e c h n i e m ó w i s i ę o t y m , iż na miejscu Sodomy i G o m o r y p o w s t a ł o M o r z e M a r t w e ; a zatem o g i e ń i w o d a p o ł ą c z y ł y s i ę w dziele z n i s z c z e n i a . ,.[...] dawno to już było takie miasto Sodoma i Gomora, to [Pan B ó g - M . Z . ] potopem zatopił, a w tym mieście to tylko jeden człowiek szczęśliwy był, że on spał ze swoją rodziną i jemu przez sen przyśniło się - z a p o m n i a ł a m , jak on nazywał się, czy on Michał, czy jak - że wstawaj, zabieraj się z całą rodziną i idź stąd. ten człowiek siadł i pomyślał sobie, że to sen. Położył się, jego drugi raz obudził: - Wstawaj i zabieraj się, i idź. A trzeci raz jak tachnął jego: Prędzej, bo zginiesz z całą rodziną! Wziął całą swoją rodzinę i odszedł, odszedł trochę, odwrócił się i zobaczył, że całe to miasto nic nie było tvlko iedna woda Stolik ieden t>łvł a na tvm stoliku książka święta Ona chyba z ieeo domu była A Pan B ó e nowiedział wtedy że ia iuż wiecei karać notoDem me bede ale siarczystym ogniem" (64). H i s t o r i e biblijne p r z e p l a t a j ą s i ę tu z w ą t k i e m o k a r z e po latach; t r z y k r o t n e budzenie przez g ł o s p o c h o d z ą c y o d B o g a . popularne w o p o w i e ś c i a c h o zdarzeniach cudownych, przy­ p o m i n a p o w o ł a n i e S a m u e l a ( S m 1, 3). ..Pan B ó g stworzył świat, a potem poszła rozpusta i zeslal potop, to było po Sodomie i Gomorze. I powiedział do Noego: - Zbuduj arkę. I teraz tam, gdzie byl potop, tam gdzie była Sodoma i Gomora, jest slonc morze. I potem Pan B ó g ukazał tęczę na znak, że już nie będzie potopu" (25). J e d n y m z w a ż n i e j s z y c h , stale p o w t a r z a j ą c y c h s i ę m o t y ­ w ó w t a k i c h o p o w i a d a ń , jest m a r t w o t a p r z e k l ę t e g o m i e j s c a , podobnie j a k w przypadku z a p a d ł y c h karczem. N a p o c z ą t k u świata: „ziemia taka płaska była. od wschodu do zachodu było wszystko widać, była równina, ale potem jak la Sodoma i G o m o r a była taka przeklęta, to poszli ludzie do morza, zrobiło się Morze Martwe i teraz brzeżki nie obrośnięte trawą. Tak śmierdzi ta woda. woda zielona, zielona, brzegi - tam nawet robaczek nie prowadzi się" (67). „ T a m ludzie już tak żyli, że nie uważali matki ani siostry, nawet ze zwierzętami, takie rozpustne byli. A Pan B ó g strasznie takiej nicczystoty nie lubi [...] [Aniołowie - M . Z . ] powiedzieli Lotowi: Nie pospieszyłeś się wcześniej, to teraz pójdziesz i nie odwracaj się. bo ta sama kara ciebie spotka, nawet nie spojrzyj do miasta. Patrzą, a tu taka czarna chmura idzie i jęczy [por. polop w Korwiu - M . Z . ) , przestraszyli się i polecieli za Abrahamem. Lecieli, lecieli, ale zaciekawiła się żona, mówi - jak tu zobaczyć. Więc ona pochyliła się i dawaj, trzewik sznurować [w innej wersji - „żeby pończoszki sobie p o p r a w i ć " - M . Z . ] , a tutaj s p o g l ą d a , no a jak zobaczyła, to się w słup soli zamieniła. A kara laka była na S o d o m ę i G o m o r ę . Nadeszła ta chmura i począł siarczysty deszcz padać, no i wszystko się siarką oblało, no i w y b u c h ł o - wszystko zapaliło się, a potem było w o d ą zalane. D o dziś dzień tam morze jest i to takie przezwanie ma Martwe, tam ni ż a d n e g o żuczka nie ma w wodzie" (68). Ż o n a L o t a jest k o l e j n y m w c i e l e n i e m E w y i ( N ) O r e i ; p o d o b n i e j a k jej p o p r z e d n i c z k i d o p u s z c z a s i ę g r z e c h u na granicy ś w i a t ó w , c h o c i a ż w p r z e c i w i e ń s t w i e do nich - n a t y c h m i a s t ginie. D o d a j m y n a marginesie e g z o t y c z n y p r z y c z y n e k d o o p i s y w a n y c h tu s y m b o l i c z n y c h z w i ą z k ó w p o s t a c i , p o d k r e ś l a n y c h niekiedy g e n e a l o g i ą . O t o w Koranie ż o n y N o e g o i L o t a s ą w y m i e n i a n e r a z e m , j a k o w z ó r negaty­ wny: „Obie były pod władzą Naszych d w ó c h sług, 104 spośród Naszych sług sprawiedliwych, lecz one zdradziły ich. I oni nic nie mogli dla nich uczynić wobec Boga. I powiedziano im: <Wejdźcie do ognia obie wraz z tymi, którzy tam w c h o d z ą ! ) " ( L X V I I , 10). T r a d y c j a i s l a m u nadaje o b u k o b i e t o m to s a m o imię W a h e l a , i c z y n i z n i c h p r e f i g u r a c j ę z ł y c h kobiet, przeciw! s t a w i a n y c h w i e r z ą c y m : ż o n i e f a r a o n a , k t ó r a p r z y j ę ł a religie m o j ż e s z o w ą w y s t a w i a j ą c s i ę na gniew m ę ż a , o r a z Marii matce J e z u s a ( L X V I I , 1 1 - 12; por. Stichel 1979, s. 84), która wszakże i chrześcijanie nazywają n o w ą E w ą . N a s t ę p n y typ k o n t a m i n a c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a na¬ s z y c h r o z m ó w c ó w w i ą ż e s i ę z k l ą t w ą . W ich opowiadaniach ż o n a L o t a r ó w n i e c z ę s t o p r z e m i e n i a s i ę w s ł u p soli, jak w k a m i e ń . W i a d o m o , ż e p r z e k l e ń s t w o : „ o b y ś s i ę w kamień o b r ó c i ł " , c z y t e ż : " o b y ś s k a m i e n i a ł " , jest j e d n y m z n a j s t r a s * liwszych, z w ł a s z c z a wypowiedziane p r z e z r o d z i c ó w do dzieci. „ K i e d y ś mówili, że jest przekleństwo, że bywa taka minuta, a klęska wpada do człowieka, że w dobie jest jedna minuta taka kiepska, jeżeli w ta minuta c o ś powiesz na kogo i jemu to i będzie i przeklnie się" (69). „ M o ż n a było przekląć, zrobić tak u c z ł o w i e k u , że on się stanie takim jakby slupem" (70). L i c z n e n a L i t w i e g ł a z y , o k t ó r y c h k r ą ż y ł y takie legendy, p r z y c z y n i a j ą s i ę do lokalnej interpretacji b i b l i j n y c h przypo­ wieści „Pan B ó g spalił dwa miasta [...], Sodoma i Gomora, tylko jeden głaz, znaczy ta kobieta - jak ona odwróciła się i stała się tym g ł a z e m " (41). „[...1 Sodoma i G o m o r a to też było strasznie dlatego, że był taki bardzo ogień wielki. I spaliło się lam. I L o l był. I była żona tego Lota. I ojciec tego Lota, mądry człowiek, w y p r o w a d z a ł swoją rodzinę z tego miasta, żeby się nie spaliła. A ona odwróciła się. A on powiedział, że nie wolno zobaczyć, co się lam będzie działo. A ona odwróciła się i teraz stoi kamieniem. Ona chciała zobaczyć, co tam będzie i nie posłuchała. I po dzisiejszy dzień ona kamieniem" (6). „ C u d o w n e miejsce było tam pod Lidą. Mówili, że jak kiedy! tam była polopa, to wtedy taka stara kobieta z krową, ona stałaII tym kamieniu. Pan B ó g jej powiedział: Nie idź, nie rusz tego niczego, niechaj sobie jęk, pisk będzie, a ty idź. Ale ona nie mogli wytrzymać. Zaczął jek, pisk, lam gdzie ludzie topili sic, jak potopi była Ona odwróciła sie ona stała kamieniem - to i krówka byk i ona, i dziecko - ona stała już na tym kamieniu. Kamień jut zarośnięty" (71). W e w s z y s t k i c h c y t o w a n y c h tu p r z y p a d k a c h l o k a l n y ś o p o w i a d a ń o k a t a k l i z m a c h k l ą t w a d o s t a r c z a interpretacji p r z y c z y n y z a g ł a d y , t o t e ż nieustannie splata s i ę i łączy z k o n k u r e n c y j n y m t ł u m a c z e n i e m jej j a k o k a r y b o ż e j B grzechy. K l ą t w a w i ą ż e s i ę z t a k i m typem r e l i g i j n o ś c i , którego p o d s t a w ę s t a n o w i m a g i a i gdzie k a r ę b o ż ą identyfikuje « j c z ę s t o z p r y w a t n ą z e m s t ą ; w y p o w i e d z i a n a w odpowiednia) momencie m o ż e d o t k n ą ć k a ż d e g o , m o ż e też b y ć całkowk*' p r z y p a d k o w a , j e ś l i w ł a ś c i w ą t e c h n i k ą p o s ł u ż y s i ę k t o ś bam y ś l n y , r o z t a r g n i o n y c z y nie w p e ł n i w t a j e m n i c z o n y . M e c ł * niczny charakter, przypisywany d z i a ł a n i o m s z k o d z ą c y * oddaje d o b r z e opis J u c e w i c z a : „ c i , k t ó r z y c h c ą zost* c z a r o w n i k a m i k l n ą ludzi i r o z m a i t e b y d l ę t a , a j a k tytt» p o s k u t k u j ą j e g o k l ą t w y a l b o z ł e ż y c z e n i a , ' u w a ż a c h w i l ę kie* p r z e k l i n a ł i t ę kiedy s i ę p r z e k l e ń s t w o s p e ł n i ł o . W d z i e ń w* pogodny n a z n a c z a sobie ten m o m e n t c e n i e n i ,akiegokor** s t a ł e g o p r z e d m i o t u i tego fatalnego m o m e n l u u ż y w a o d * przez c a ł e ż y c i e na s z k o d ę s w o i c h z n a i o m y c h i 'sąsiadó* 1846, s. 159) T r z e b a tu d o d a ć , ze na L i t w i e d o ś ć powszecb* s ą p r a k t y k i magiczne, w y k o r z y s t u j ą c e n a j w i ę k s z e ś w i ę t a n a l e ż y d o nich np. z w y c z a j d a w a n i a ofiary pieniężnej * M a t k i Boskiej O s t r o b r a m s k i e j , aby ś c i ą g n ą ć karę na doku* Uwego s ą s i a d a . T r a k t u j e s i ę taki zabieg j a k o swoisty s ą d : * * �• bowiem ów sąsiad obwiniany jest niesprawiedliwie, wówczas ofiarodawca ściągnie karę na siebie samego, zgodnie z przy­ słowiem: „kto kogo klnie, to w niego lgnie". Popularne opowieści o zapadłych kościołach, dzwonach, miastach czy karczmach dostarczają obfitych argumentów rzecz tezy o przypadkowości niektórych kataklizmów, spowodowanych nierozważnym przekleństwem. Seweryn Udziela, przytaczając piętnaście takich opowiadań z okolic Wieliczki i Podgórza (1899, s. 2 2 0 - 2 3 5 ) . uznał za ich główne źródło biblijne historie o Sodomie i Gomorze oraz o po­ chłonięciu przez ziemię Dathana i Abirona (Księga lic^b 16 J i 3 1 - 3 3 ; znajomość tego fragmentu wśród c h ł o p ó w wydaje się mało prawdopodobna) Interpretował je przy tym S o w i c i e jednoznacznie jako traktujące o karze za grzechy Zauważył wprawdzie iż w czterech opowiadaniach brak Sieikolwiekwzmianki o złych czy grzesznych ludziach domyślał się jednak ich obecności skoro znalazły sie w tych S c o w o ś c a c h kobiety które przeklęły kościół i klątwa E s p o w o d o w a ł y pogrzebanie go wraz z ludźmi w cze uś S J h Semi" (tamże s * 3 0 ) O czvm wiec mówią zanotowane n a nrzezUd^ o ^ f r z e z 7 g r z e c h v c h o ć jedno z nich z k S h u i k o S S tofforłikio można n ^ S a i a c y c " ^ z a r Ó w n o ^ Zh co s^e zanadaia t c S i Z t ^ S r w ^ r S S na zwierzchni Szczętu weZBktóre okob,m B wn^einrzekK z g o d n a życzeniem n ^ - k S c , Obv nie-SfeńTwłasnfe l)kOSdO \ i Przypomina się tu podobne zdarzenie, choć z zupełnie inną bohaterką. Matka Boska (czasem Pan Bóg, Pan Jezus) „zbiła" sobie palec o kamień (zwykle używa się tego właśnie określenia) i przeklęła go: „ O b y ś więcej nie urósł". Odtąd kamienie przestały rosnąć. Trzeba zauważyć, że w tej bardzo zresztą popularne] historyjce chodzi właśnie o karę i zemstę zarazem, fodczas gdy nieszczęsny kościół (ze wszystkimi, których domyślamy się w środku) wydaje się przypadkową ofiarą bezmyślnej klątwy. ' „Jak Matka Boska szla ze swoim Dzieciątkiem, no to uderzyła się o ten kamień. Ale oni. le kamienie, rosły. Ale ona się uderzyła, bo tak sterczał do góry. i ona [...] len kamień przeklęła, żeby skamieniał. No i on tak zakamicniał, że już teraz nie rośnie" 172). Nawiasem mówiąc, czyż nie przypomina sie tu powiedze­ nie używane wobec dzieci przez rozzłoszczonych rodziców-nie mądrz się. bo nie urośniesz"- Interesujące są zbitki słowne: kamień zakamieniał czy też Pan Bóu kamień -obrócił na kamień" Wydaje się że pozwalają one lepiej s z u m i e ć określenie' zaklął w żywy kamień" (podobnie - „ w żywy pień") Opinia co do natury kamieni jest bowiem *śród naszych r o z m ó w c ó w (zarówno na Litwie jak w Po•**) podzielona N i e na darmo .edna z na.bardzie popular­ ach zagadek ludowych zapytuje co r o ś n i e b e z Ł r z e n i co ^ r n i e bez kwiateczki'" O d p o w i e d ź b m ? feuStóiMD«• Kamienie rosną podobnie do drzew (' iak drzewa siali sie °śli, póki ich M a t K o s k a ^ r z e k e'a"- 3 - n erzybów " ° ś n i e , a jak ,ego n o r u c h a s z t o ^ e s t a i e " ' 5) zmTenia a o r y , a nawe.^krwawią j e 1 , i s a " a k k S r ol , i l * i c często spotykaTste ODOWiadania o »ku w a l n y m ) zakutej 3 7 ^ ^ wadźbie" ^ (or^ lub .1 U nas lo Hn Dvmic7Kt iuHar In r„Au.i, if tr\ ^V(1TI Ipl.. ™ "ke panny młodej. ' - I Tam pod lasem k a m i ™ t - m ó w i ż ^ ' k l e t i a k i ś dawnie «yJankiel. J e d e n I S ^ K mniejszy, a dlaczego zaklęte, no j a nie wiem. I jeszcze tam gdzie to lieży taki wielki, wielki kamień, no to tam zaklęta swadźba. to sprawiedliwie. - Kio zaklął? - Mamusia córkę, matka tak m o ż e zakląć córkę. Matka przeklinała, żeby oni nie dojechali, < - Żeby ty - m ó w i - kamieniem obróciła s i ę ) i wszystka swadźba obróciła się kamieniem. [...] - Czy można b lo spowodo­ wać, żeby sialu się człowiekiem' - Nie, j u ż nie m o ż n a , za to rodzicom nie można przeklinać dzieci. Bardzo wielki grzech, jeżeli matka przeklnie" (25). „Kiedyś jechała dziewczyna do ślubu i jak raz była p o ł o w a drogi. Ona skoczyła z wozu i przy drodze stanęła kamieniem. Jak byli welon i suknia biała, to kamień, to była prawda, to moja babcia opowiadała. T o d u ż o ludzi jeździło, jak żywa stoi. Matka swoje dziecko przeklięła i lo lak bywa. Bo matka nie chciała, żeby ona za jego szedła" (74). „ - Czy kamienie rosły? - A kto ich wie? Mówili, że kiedv wielkich kamieniów byio i pod tymi kamieniami zaklięte tam swadźba, czy lam co. Kogo nie chce, to poklnie i kamieniem stanie. T o tam w liesie dalieko taki kamień wielki. O n już do ziemi prawie zliazłszy. I chcieli porąbać na p o d m u r ó w k ę - dom stawili. I już zaczął rwać jego i poszedł do chatv. I położył się spać i przyśnił: Nic ruszcie lego kamienia, tutaj swadźba zakliniona. O, żenią się. Nie chce ojciec i matka. Poklięli i s w a d ź b a obróciła się kamieniem" (75) v Wspomniana j u ż historia o Matce Boskiej, k t ó r a przeklęła kamienie, została w jednej z r o z m ó w w charakterystyczny dla Wileńszczyzny s p o s ó b skojarzona z wizerunkiem M a t k i Boskiej Szydłowskiej. S z y d ł o w o , l i t . Siluva. jest j e d n y m z najważniejszych o ś r o d k ó w p ą t n i c z y c h na Ż m u d z i , znanym z cudownego obrazu M a t k i Boskiej, koronowanego w 1786 r o k u i projektowanej przez Antoniego Wiwulskiego kaplicy (Sawicka 1991, s. 35; N o w a k o w s k i 1902, s. 6 5 4 - 6 5 6 ) . Mieszkanka podwileńskich Pogir p o k a z a ł a mi wiszący na ścianie obraz ( „ p o świekrowej, k t ó r a u m a r ł a czterdzieści lat temu") przedstawiający M a t k ę B o s k ą S z y d ł o w s k ą z Dziecią­ tkiem na rękach, u n o s z ą c ą się nad kamieniem, na k t ó r y m widnieje odcisk jej stopy. „ K i e d y ś kamienie były miękkie i rosły - k o m e n t o w a ł a r o z m ó w c z y n i - M a t k a Boska j a k szła. noga jej w p a d ł a do kamienia i ślad został. 1 p o w i e d z i a ł a , żeby większy nie wyrósł i był twardy. O d tego czasu kamienie nie r o s n ą " (76); przedstawienia świętych ponad odciśniętymi ś l a d a m i ich s t ó p częste są na ikonach b i a ł o r u s k . c h ) . Reinterpretacja w ą t k u charakteryzuje s p o s ó b myślenia związany z typem religijności o d ż e g n u j ą c y m się od magii. Dopasowa­ na do niego historia nic traktuje j u ż o klątwie, c h o c i a ż nadal ma charakter etiologiczny: jej sens został jednak zatarty. R o z m ó w c z y n i o d w o ł a ł a się zarazem do legendy o cudownej Matce Boskiej Szydłowskiej t ł u m a c z ą c , że o b j a w i ł a się ona ..dla pastuszka" na kamieniu, p o z o s t a w i a j ą c na nim ślad stopy (historia ta znana jest powszechnie na Laudzie w po­ staci, w jakiej ją spisał ks. L u d w i k Jucewicz 1842, s. 1 4 - 2 3 ) . Takie harmomjne połączenie znanego w ą t k u z legendą lokalną i obrazem daje w y o b r a ż e n i e o sposobie funkc­ jonowania tradycji, wykorzystującej k a ż d e tworzywo, jeśli tylko zawiera j a k ą ś uprzywilejowaną przez nią s y m b o l i k ę . Wizje zagłady należałoby uzupełnić p r z e g l ą d e m t e k s t ó w d o t y c z ą c y c h k o ń c a naszego świata. M a on n a s t ą p i ć , w e d ł u g powszechnego mniemania, z okazji kolejnego millenium, w r o k u d w u t y s i ę c z n y m . D o t y c z ą c e go informacje zasługują jednak na o s o b n ą analizę. O d n o t u j m y zatem t y l k o kilka f r a g m e n t ó w wypowiedzi, k t ó r y c h symbolika nawiązuje do o p i s ó w minionych k a t a k l i z m ó w . A zatem ziemia, pofał­ dowana wskutek biblijnego potopu, p o w r ó c i ć ma do pierwo­ tnego stanu: „będzie się ziemia równała, kto będzie wyszedłszy, nie będzie p o z n a w a ć miejscu ani [móc - M . Z . ] wrócić do domu" (77). „ T a wszystka ziemia, cały ten świat na osi takiej kreci się [...] przecież wszystka ta ziemia leży na wodzie, to przewróci się" (62). „Ludzie nie będą wiedzieć na razie. Będą ptaszki palić i [...] będą krzyczeć ptaszki. I potem będą już budynki palić i wtedy j u ż cały świat 105 �zacznie palić się. I oczyści się - będzie tak jak szkło. Taki świat będzie czysty jak szkło. Oczyści się. Bo przez te wszystkie laty, przez te tysięcy lat, jest zmazany grzechami. I musi się przepalić to wszystko" (60). J e d n a k z g o d n i e z k o n c e p c j ą n a s t ę p u j ą c y c h po sobie ś w i a t ó w , k o n i e c naszego ś w i a t a b ę d z i e p o p r z e d z a ł p o c z ą t e k n a s t ę p n e g o : „ b ę d ą n o w e ludzie s p u s z c z o n e " . „ P o głodzie i wojnie nikt nie zostanie, powietrze będzie zatrute. [...] K t o te pozbiera trupy, a to żesz gnój, ż y w o t n e g o nic nie będzie, ryba m o ż e gdzie tam, jeżeli wody będą zatrute. [...] Wtedy przejdzie niemało lat i nie będzie szkodliwe aż to oczyści się samo przez siebie, przegnije wszystko i nie będzie szkodliwe dla powietrza. A B ó g jak jest na niebie, ześle drugi świat i drugich ludzi. T o przewiduje się tak, że jakoby będą drugie ludzie spuszczone na ten świat. - Jacy oni będą? - Prawdopodobnie z kosmosu przyjdą, jakoby oni niższe ludzie, głowy większe I a ciężko ich zrozumieć, jakaś ich jest gdzieś ziemia. - Czy oni bęai sprawiedliwi?-Kto ich wie, ale prawdopodobnie technika większa niż nasza C z y to prawda, że na miesiącu są ludzie? Jeszcze to niejasne nikomu, a gwiazdy na niebie [...]" (9). W s p o m n i a n e na p o c z ą t k u l o k a l n e u w a r u n k o w a n i a kul­ tury w s i n a L i t w i e u m o ż l i w i a j ą n i e k i e d y , j a k s i ę zdaje o k r e ś l e n i e z a s a d interpretacji w ą t k ó w b i b l i j n y c h . M o ż n a j c h y b a u z n a ć z a w y r a z l u d o w e j teologii, k t ó r a p e w n e prr> bierny r o z w i ą z u j e a n a l o g i c z n i e w o d m i e n n y c h tradycjach religijnych, o d w o ł u j ą c y c h s i ę d o B i b l i i . T a n i e ś m i a ł a łupoteza jest j e d n a k zaledwie p u n k t e m w y j ś c i a d o dalszej analizy ź r ó d e ł p r o w a d z o n e j r ó w n o l e g l e z p o s z u k i w a n i a m i w literatu­ rze d o t y c z ą c e j i n n y c h t r a d y c j i . e L I T E R A T U R A Afanasjev A N . 1990 Narodnvje russkije legendy. Novosybirsk Bruckner A. 1902 Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania. Warszawa Ciszewski S. 1887 Lud rolniczo-górniczy okolic Stawkowa w pow. olkuskim. „ Z W A K " t. I I Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Kultura, War­ szawa, s. 8 0 - 9 9 Dowojna Sylweslrowicz M . 1894 Podania imujdzkie. Warszawa, 1. 1 - 2 b.d. Rękopisy w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym w Wilnie. Fond 1135.'Opis 10. Teki'Jana Karłowicza, Wileńskie Tow. Miłośników Nauk Gawełek F . 1910 Przesądy, zabobony, środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie. w pow. Brzeskim. „ M A A E " , t. 11, s. 48 - 106 Gieryszewska K . 1992 Interpretacja postaci Judasza, „Polska Sztuuka Ludowa", R. 46, nr 2, s. 3 9 - 4 2 Ginzbcrg L . 1909 The Legends of the Jews. Philadelphia, t. 1 Greimas A.J. 1985 Des dieux et des hommes. Paris Gustawicz B. 1881 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody. „ZWAK", t. 5, s. 102-185 1901 O ludzie piHlduklańskim w ogólności, a o twoniczanach w szczegól­ ności. „Lud" t. 7. s. 128-146 Hradecka S. 1903 Przyczynki do wierzeń ludu z Wierzbanowy. pow. Wieliczka. „Lud" t. 9, s. 6 4 - 6 8 Jucewicz L . A . 1842 Wspomnienia o Żmudzi.... Wilno 1846 Litwa pod względem starożytnych zabytków, obyczajów i zwycza­ jów,^™ Kalćda A.. Kalćdiene B.. Niedżwiecka M. 1991 Lieluviu. -lenku kalbą odynas. Vilnius Karłowicz J . 1888 Podania i bajki ludowe zebrane na Litwie. , . Z W A K " . t . 12, s. 1 - 5 9 Klinger W. 1931 Doroczne święta ludowe a tradycje grecko-rz ymskie. Kraków. Kolberg O. 1962 Krakowskie, t. 7, Warszawa Koran 1986 Koran. prze), i komentarzem opatrzył L . Bielawski. Warszawa Krzyżanowski J . 1962-63 Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, Wroc­ law, t. 1 - 2 . Kubiak L , Kubiak K . 1981 Chleb w tradycji ludowej. Warszawa Leach E . 1969 Genesis as Myth. London. Lilientalowa R. 1904 Wierzenia, przesądy ipraktyki ludu żydowskiego. „Wisła" l. 18, s. 105-112 1919 Swifta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości. Kraków, cz. 3 1930 Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczątki tego kultu u współczesnego ludu żydowskiego. Warszawa Lurker M . 1989 Słownik obrazów i symboli biblijnych. Poznań Majewski E . 1898 Kukułka w mowie, pieśni i pojęciach ludu naszego. ..Wisła" t. 12, s. 385-402 1900 Rodzina kruków w mowie, pojęciach i praktykach ludu polskiego. „Wisła" l. 14, s. 2 8 - 4 1 106 Matyas K . 1893 Nasze sioło. Studjum etnograficzne. „Wisła", t. 7, s. 97 - 155. Mify 1980 MifY narodov mira. Moskva, t. 1 Moszyński K . 1967 Kultura ludowa Słowian. Warszawa, t. 2, cz. 1 [Nowakowski], Wacław z Sulgostowa. ksiądz 1902 O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Kraków Matki Nowa księga przysłów 1969-70 Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych skich. Warszawa, t. 1 - 4 Łużny R. 1988 Opowieść o niewidzialn ym grodzie Kilieżu. Z legend i podań darnie Rusi. Wyb. i tłum. R. Łużny, Warszawa Petrowowa J . 1900 Mysz. żmija, komar i jaskółka. „Wisła" t. 14, s. 485-486. Pietkiewicz C . 1932 Wielkanoc na Białorusi, odb. z „Ziemi" nr 3 Pismo Święte 1984 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z jp ków oryginalnych. Poznań Réau L . 1957 Iconographie de Tart chrétien. Paris, t. 2 Sawicka E . 1991 Powrót Trzech Krzyży. ..Lithuania", nr l , s. 2 8 - 3 6 Schnaidcr J . 1901 7. kraju Hucidów. „Lud" t. 7. s. 259 - 272 Sławski F . 1966 - 69 Słownik, etymologiczny języka polskiego. Kraków, t. 3 Slichel R. 1979 Die Namen Noes, seines Bruders und Frau. Gôttingen Stomma L . 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa Szyjewski A. 1991 Symbolika kruka. Między mitem a rzeczywistością. Kraków Świątek 'J. 1893 Lud nadrabski. Kraków Tomicki R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny. „Etnografia Polska", l. 20 nr 1,1 47-98 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka. 7. badań nad unkretyztM mitologicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz wĄ Potnoïnej. ..1 tnografia Polska", i 24, z. 2, s 49 I I S 1981 Religijność ludowa, [w:) Etnografia Polski. Przemiany km ludowej. Wrocław, t. 2 Udziela S. 1899 O miastach zapadłych, kościołach, dzwonach i karczmach. ,J t. 5, s. 220-235 1901 Świat nadzmvstowv ludu krakowskiego mieszkającego na pra*< brzegu Wish. Warszawa (odb. z 1. „Wisły") Uspienski 6. 1993 W kwestii symboliki czasu u Słowian cz\ste i mci zislc dnitygo* [w:l Semiotyka dziejów Rosji. Ł ó d i . s. 8 3 - 8 8 Wasilewski J . 1989 Tabu a paradygmaty etnologii. Warszawa Wieczorek A. 1992 Komizm świętego Piotra. „Polska Sztuka Ludowa". R. 46nr*» 45-47 Wrocławski K . 1985 O Bogu. jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik Południowej Słowiańszczyzny, wyb., przełożył, oprać. K> ławski. Warszawa Zowczak M 1991 Kultura religijna polskiej wsi na Litwie. „Przegląd Wschód z. 3, s. 527-555 1992 Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania lud biblii ludowej. ..Polska Sztuka Ludowa". R. 46, s. 3 3 - 3 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f8364bd3da1f92aed9add19ab042ae4.pdf 4601db46b7b87a8ea530bdcb37ba706d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5268 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource karykatura - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4890 Title A name given to the resource Obrazy "innych" w karykaturach - temat dla etnografa? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.93-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? Artykuł ten powstał na podstawie porównania dużej liczby karykatur przed­ stawiających narodowości i grupy etniczne, powstałych w drugiej połowy X I X i pierwszej połowie X X wieku w dwóch krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Porównanie satyrycznych przedstawień z tych krajów pozwala otworzyć horyzont poznawczy na wyobrażenia „obcych" oraz uchwycić podobieństwa i różnice, co wydaje się być szczególnie interesujące dla etnografów. Artykuł jest raczej otwarciem tematu i zarysowaniem problemu niż jego podsu­ mowaniem. Zagadnienie omawiam na materiale niepolskim, wychodząc z założe­ nia, że kolejne etapy analizy staną się bardziej przejrzyste dla polskiego czytelnika. Wybrałem karykatury węgierskie i łotewskie, ponieważ chciałem, aby pochodziły one z krajów niemających ze sobą bezpośrednich kontaktów i , co za tym idzie żadnych istotnych wzajemnych wpływów. * * * Kategoryzacja rzeczywistości na zasadzie „swój - obcy" oraz formowanie się wizerunku „obcego" od dawna stanowiły przedmiot refleksji w naukach społecz¬ nych i humanistycznych. Stawiano pytania o działanie mechanizmów dystansu społecznego, o sposób powstania podziałów społecznych; badano przy tym różne aspekty tej problematyki - identyfikację, antagonizmy międzygrupowe, stereo¬ typy (Znaniecki 1930/31; Obrębski 1936; Bystroń 1935; Benedyktowicz 2000; Herzfeld 2007). Z ustaleń wspomnianych autorów wynika, że wyodrębnianie „innego" lub „obcego" odzwierciedla dynamikę podziałów społecznych. Podziały te wyrażają zwykle pewne odniesienia do rzeczywistości, a ich rodzaje wskazują na istnienie odmiennych kontekstów, w jakich funkcjonują społeczności. Istotne są tu - należące do różnych porządków rzeczywistości - kryteria podziału: przestrzenne (naturalne, geograficzne), ekonomiczne, społeczne (statusu, dostępu do zasobów), kulturowe (religijne, językowe i inne). Zadaniem badacza jest uchwycenie kategorii, wokół których rodzi się i umac¬ nia poczucie przynależności grupowej, i - co za tym idzie - specyficznych linii rozczłonkowania. Kategorie te, uwewnętrznione w postaci subiektywnych odczuć, zawsze znajdują jakiś obiektywny wyraz: zewnętrzny znak odróżniający człon¬ ków danej społeczności od ludzi spoza niej. Zestaw znaków spełnia funkcję �94 DAGNOSŁAW DEMSKI identyfikacyjną, tworzy uproszczony wizerunek członków zbiorowości składający się zarówno z elementów zewnętrznych, najczęściej stroju, cech fizycznych, jak i atrybutów odnoszących się do wartości postrzeganych jako ważne. Wizerunek ten jest odbiciem dynamiki relacji między grupami. To w jej ramach ulega prze¬ kształceniu w stereotyp - z narzędzia służącego pierwotnie zachowaniu dystansu i wzmocnieniu spójności wewnątrzgrupowej, w oderwany od wcześniejszych realiów i „zawieszony w próżni" obraz. Kategoryzacja i formowanie obrazów „obcego" to zjawiska o charakterze uni­ wersalnym, zawsze jednak wypełnione lokalnymi treściami i znaczeniami. Są czꜬ cią szerszego procesu strukturalizacji rzeczywistości i doświadczenia zbiorowego. Z jego społeczną realizacją spotykamy się powszechnie w pracy terenowej etno¬ grafa: w wywiadach, w biografiach, wspomnieniach, w literaturze, prasie, w bada¬ niu codziennych interakcji, rytuałów, czy zajmując się analizą podziału przestrzeni, a także obszarów pogranicza i wartościowania granic. Materiałem do badań w interesującej nas dziedzinie mogą stać się również obrazy. Stanowią one odrębny nośnik informacji, a co za tym idzie - osobny język. Pełnią one także różne funkcje. Karykatury to specyficzny typ obrazów. Od pozostałych odróżnia je ich funk¬ cja i cel - perswazja i polemika, zamiast zwykłego odzwierciedlania. Środkiem ich rozpowszechniania może być prasa, zwłaszcza satyryczna, docierająca głów¬ nie do elit, ale w pokrewnej wersji (satyry w prasie popularnej, chłopskiej, plakaty) również do szerszych mas. Medium to funkcjonuje wówczas jako narzędzie ko¬ munikowania się elit z innymi grupami społecznymi. Działo się tak w Europie w X I X wieku, czyli okresie po zniesieniu różnic stanowych, w czasach industriali¬ zacji, urbanizacji przestrzeni, masowych migracji i mieszania się społeczeństwa. Obiektem karykatury jest zawsze człowiek, a to oznacza, że jest ona zoriento¬ wana społecznie. Dlatego w analizie obrazów możemy zastosować zasady antro¬ pologii wizualnej. Poddane zostaną jej specyficzne dane obrazowe, czyli elementy wizualne - z uwzględnieniem ich odniesień do relacji i powiązań społecznych . Interesują mnie tylko takie przedstawienia, które odnoszą się w jakiś sposób do tożsamości etnicznej (ewentualnie społecznej), czasem wprost, a często w sposób pośredni, gdy dotykają sytuacji politycznej. Przedstawienia te otwierają możli¬ wość głębszego poznania relacji etnicznych. Przedmiotem interpretacji są typowe warianty obrazów i wizerunków traktowa¬ ne jako zobrazowanie odzwierciedlające relacje etniczne. Omawiam to zagadnienie, wykorzystując kilka karykatur reprezentujących różnorodne treści, pochodzących z pism satyrycznych ukazujących się na Węgrzech i na Łotwie w końcu X I X i w pierwszej połowie X X wieku. 1 2 1 Podobnie Piotr Sztompka wymienił kilka rodzajów danych wizualnych będących obiektem zainteresowania socjologii wizualnej - jednostka, działania, interakcje, działania zbiorowe, kultura, dalsze otoczenie tego, co społeczne (więcej: Sztompka 2005, s. 35-46). Trudno określić dokładnie, jaką część zbioru karykatur stanowią przedstawienia etniczne. Myślę, że nie więcej niż kilka procent wszystkich. Wyobrażenia „innych" występują także w dowci¬ pach politycznych. 2 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 95 HUMOR, DOWCIP, IRONIA, KARYKATURA Karykatura mieści się w szerokim nurcie humoru, podlegając wspólnym regu­ łom; o jej specyfice decydują nośniki, jakie wykorzystuje. Śmiech i humor obecne są w każdej kulturze, przyjmując lokalne zabarwienie zarówno w formie, jak i treści. Humor, żart, ironia to zjawiska o wspólnych korzeniach - tym, co je różni, jest zasięg, funkcja, nośnik, kontekst. Logika śmiechu i ironii polega na jednocze¬ snym postrzeganiu sytuacji na dwa nieprzystające do siebie sposoby, z odniesie¬ niami i kontekstami należącymi do innych sfer. Komizm polega na zderzeniu dwóch różnych kodów. Żart - jak nazwała go Mary Douglas - to gra w odwraca­ nie wartości życia społecznego (2007, s. 231). Obok humoru sytuacyjnego i słow¬ nego, istnieje również humor w obrazach. Karykatura jest młodszą formą żartu, związaną z nośnikiem, jakim był rysu¬ nek, a później druk. Chociaż rozwinęła się prawdopodobnie w X V I I I wieku, jej korzenie sięgają głębiej w przeszłość, dając się odnaleźć w malarstwie i rzeźbie. Jako idea jest ona produktem epoki renesansu i reformacji, z ich nastawieniem na jednostkę, chociaż w późniejszych epokach postacie stanowiące obiekt satyry bywały również prezentacjami cech zbiorowości. Gra i ironia często stają się elementem repertuaru kultur podporządkowanych. Jeśli używają ich elity, dowcip staje się narzędziem wzmacniania własnej pozycji lub marginalizacji innych sfer. Jeśli posługują się nimi podporządkowane grupy społeczne, ironia odsyła nas do odmiennych, czasem ukrytych relacji społecznych. Społeczności podporządkowane podważają dzięki temu obowiązujące kategorie narzucone im przez dominujące grupy, wskazują na rzeczywistość społeczną obecną poza głównym nurtem kultury. Posiadanie kompetencji kulturowej pozwala z jednej strony na prowadzenie własnej gry elementami kultury, a z drugiej - na rozpoznanie kontekstu, w którym ma miejsce wydarzenie, będące przedmiotem dowcipu. Ironia bywa także częścią rytuału; dobrze znany i opisany przykład to kar¬ nawał będący w różnych kulturach czasem odwracania ról społecznych. Humor nie zmienia rzeczywistości, ale pozwala spojrzeć na nią z innej perspektywy. Jeśli celem tradycyjnego obrzędu jest budowanie jedności, wzmacnianie wspólnoty, czyli - innymi słowy - legitymizowanie dominacji grupy społecznej organizującej obrzędy, to użycie ironii prowadzi do odwracania obowiązującej hierarchii sądów, a przez to do poznania i wyrażenia różnych punktów widzenia. Obecne w każdej epoce i każdej kulturze ironia i żart mają swoje charakte¬ rystyczne formy i kanały przekazu. W społeczeństwach tradycyjnych obrzędy i rytuał odbywają się w czasie zgromadzeń, które sprzyjają też - w określonych okolicznościach - rozpowszechnianiu treści należących do dziedziny żartu. Wraz z pojawieniem się nowych mediów (pismo, druk, prasa, radio) ich uaktualnione formy wyszły w świat. Zyskały szeroki zasięg, choć za cenę utraty bezpośrednie¬ go kontaktu z odbiorcą. Druk i rozwój prasy stworzyły także miejsce na przekaz form ironicznego ko¬ mentowania aktualnej rzeczywistości społecznej, w tym karykatur - wizualnych przedstawień nawiązujących do istotnych wydarzeń. Rosnąca popularność prasy �96 DAGNOSŁAW DEMSKI satyrycznej w Europie przypadła na pierwszą połowę X I X wieku. Początek dał dziennik Charivari założony przez Charles Philipona w Paryżu, prezentujący karykatury atakujące Monarchię Lipcową Ludwika Filipa oraz burżuazję. Można zaryzykować stwierdzenie, że karykatury w nowożytnych dziejach Europy towarzy­ szą, umacniającej swoją pozycję, burżuazji, stanowiącej także głównego odbiorcę tego typu mediów. W ten sposób karykatura prasowa znalazła swoje miejsce w publicznej przestrzeni kulturowej Europy, rozchodząc się we wszystkich kierun¬ kach geograficznych. Ironia obecna w tej formie w pismach satyrycznych i kary¬ katurach miała swój udział w podtrzymywaniu nowoczesnego mitu, do którego istnienia dużą wagę przywiązywał Paul Connerton (1992). Jego zdaniem mit ten polegał na tworzeniu stanu permanentnego podważania tego, co stare. Interesująca jest historia rozprzestrzeniania się pism satyrycznych w Europie. W połowie X I X wieku dotarły one do Europy Środkowej i Wschodniej, w tym na Węgry i Łotwę. W porównaniu z innymi krajami imponująca wydaje się liczba węgierskich pism satyrycznych wydawanych w imperium austro-węgierskim. Najstarsze z nich założono w roku 1848 (Charivari/Dongo i Zeitgeist w Peszt, Abrazolt Folyoirat w Koszycach/Kassa, oraz Nagy-Egyedi Guner w Negyenyed), w 1850 roku powstało kilka w Peszcie (Der Eulenspiegel, Laci Koncha, Vasarnapi Ujsag - to ostatnie wychodziło przez kilka lat). Były to pierwsze wydawnictwa utworzone jeszcze przed uchwaleniem nowej zliberalizowanej ustawy karnej z 1852 roku. W roku 1857 powstały pisma Peleskei Notarius i Matyas Deak. Dwa lata później założono bardziej znane i wychodzące przez wiele lat: Az Ustokos, Bolond Miska, a także Kakas Marton. Jedno z najbardziej popularnych pism saty­ rycznych, reprezentujące środowiska liberalne - Borsszem Janko - ujrzało światło dzienne w 1867 roku, a inne, także znaczące, wydawane przez kręgi chrześcijań­ skie - Herko Pater - w 1893 . Najstarsze satyryczne pisma łotewskie pojawiły się na początku X X wieku: Nirga (1905-1914), Svari (1906), Gailis (1912), Gudrais Mulkis (1912), Skudras (1919-1920), Satirs (1920), Rugtas Drapes (1922-1923), Ho-Ho (1922), Pucesspiegelis (1923), Ods (1926), Natra (1930), Dadzis (1931), Gurkis (1933) . Wszystkie wydawane były w Rydze . Pisma satyryczne rozwijały się wraz z rosnącą w Europie rolą elit miejskich, towarzyszyły industrializacji, urbanizacji, masowej emigracji i migracji. Uczest­ niczyły w formowaniu i zagospodarowywaniu nowej przestrzeni społecznej dla polemik, dyskusji, debat i komentarzy życia politycznego i społecznego. 3 4 5 6 3 Założony w 1832 r. Później powstały także angielski Punch i niemiecki Eulenspiegel - odpo­ wiednio w latach 1841 i 1842. Dane na podstawie leksykonu pism satyrycznych i karykaturzystów Węgier (Gyöngy 2008). Dane na podstawie katalogu Biblioteki Narodowej w Rydze. Dla porównania pojawienie się pierwszych pism satyrycznych w Polsce przypada na drugą połowę X I X wieku. Były to Mucha (1862-1918-1939, Warszawa), Szczutek (1869-1918, 1919-1926, Lwów), Diabeł (1869-1919 Kraków), Faun (1899, Lwów), Chochoł (1902, Kraków), Wolna Myśl, Wolne Żarty (1918-1939, Łódź), Wróble na dachu (1929-1939), Cyrulik Warszawski (1926-1934), Szpilki (1935). Dane te przytaczam za Andrzejem Garlickim (2004). 4 5 6 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 97 KARYKATURA JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE Karykatury można potraktować jako specyficzne źródło dla badaczy relacji społecznych i etnicznych. Analizie poddać można dwa aspekty - rodzaj żartu i jego odniesienia do rzeczywistości społecznej oraz - stronę wizualną graficzne¬ go przekazu i jego język. Karykatury należą do kategorii żartu, ale posiadają własną specyfikę. Stanowią rodzaj reprezentacji, przedstawienia, którego celem jest perswazja - mająca zwrócić na coś uwagę - lub krytyka. Odwołują się do różnych wymiarów życia społecznego. Za ich pomocą odbiorca może uchwycić wyobrażeniowy obraz rzeczywistości charakterystycznej dla danego czasu i miejsca. Karykatury są z założenia skrzywionym obrazem rzeczywistości i służą obna¬ żaniu mechanizmów świadczących o funkcjonowaniu dominujących dyskursów społecznych. Obrazy „innych", odróżniających się swoją etnicznością, stanowią ich specyficzną kategorię. W omawianym okresie, do wybuchu I I wojny świato¬ wej, przedstawienia takie częściej służyły jako narzędzie budowania jedności niż kwestionowania wzorca dominującego (i jego dezorganizowania). Żarty z „innych" najczęściej budują jedność, służą umacnianiu tożsamości i pozycji. Natomiast karykatury, których obiektem przedstawienia jesteśmy „my" sami, częściej mają charakter „odwracania wartości życia społecznego", by użyć wymienionego już terminu pochodzącego od Mary Douglas. Dokonując klasyfikacji karykatur, należy uwzględnić ich tematykę oraz pozy¬ cję ich autora (czy należy on do grupy dominującej, czy funkcjonuje w środowi¬ sku opozycyjnym bądź dyskryminowanym). Generalnie możemy wyróżnić kilka typów karykatur, m.in. polityczne, społeczne, niezależne, podziemne, wojenne, portretujące swoich lub innych oraz mapy. Możemy mówić o karykaturach tema¬ tycznych poświęconych kulturze, cywilizacji, postępowi, modernizacji - przeciw¬ stawianych zacofaniu. Karykatury polityczne wymagają omówienia kontekstu historycznego, możemy je widzieć jako reprezentacje polityki pamięci. Częścią dyskursu podejmowanego przez karykaturzystów było odsłanianie nierówności i konfliktów społecznych. Za ich pośrednictwem następowała wymiana kulturowa między elitami i ich odbiorcami. W epoce konfliktów (wojen) karykatury nabierały ostrzejszego tonu, stając się narzędziem wykluczania określonych grup lub stron. Podczas rewolucji mogły słu¬ żyć rewolucjonistom wyśmiewając dawny ustrój i jego strażników. Rodzaj przed¬ stawienia zależał od zaplecza politycznego i społecznego, np. wojny były pokazy¬ wane inaczej przez pisma zbliżone do władzy, a inaczej przez prasę bardziej liberalną. Także różnice w stosunku do innych powiązane były z przynależnością autora lub pisma do konkretnej opcji politycznej. Zgodnie z założeniami antropologii wizualnej możemy przyjąć, że percepcja świata zapośredniczana jest przez obrazy - dotyczy to również karykatur. Interpre¬ tacja tego, co zostało zobrazowane, podlega również regułom badań wizualizacji. Pierwszym etapem badania jest rozszyfrowanie źródła, czyli ustalenie, co w treści danej karykatury odnosi się do rzeczywistości i z jakim wiąże się stereoty¬ pem. Punktem wyjścia musi być analiza treści, czyli rozpoznanie, co kryje się za �98 DAGNOSŁAW DEMSKI określonym przedstawieniem następnie uchwycenie pewnych prawidłowości i re¬ gularności, oraz powtarzalnych zależności. Do tego niezbędne jest porównanie całej serii obrazów i karykatur. Interpretację można prowadzić z uwzględnieniem kontekstu - biorąc pod uwagę dane na temat autora i sytuacji powstania obrazu - ale również w oderwaniu od tego rodzaju wiedzy traktując obrazy jako autono¬ miczne całości i próbując odczytać gatunkowe reguły formowania sensu. Równolegle konieczne jest typowe podejście etnograficzne, czyli rozpoznanie kontekstu kulturowego, wyodrębnienie różnic kulturowych oraz zestawienie stereo¬ typów funkcjonujących w danych krajach. Analizując te dane, można odpowie¬ dzieć na pytanie - które ze stereotypów i w jaki sposób obecne są w karykaturach? To, co z punktu widzenia etnografa wydaje się najbardziej interesujące, to wyła¬ niające się dzięki perspektywie porównawczej różnice kulturowe i możliwość uchwycenia przypisywanego im w danej społeczności znaczenia. Analizę obrazów „innych" w karykaturach, a co za tym idzie zjawiska doświad¬ czania różnic kulturowych, można przeprowadzić, przyjmując trzy perspektywy badawcze. Pierwsza z nich to próba rozszyfrowania punktu widzenia autorów (np. Polacy w wyobrażeniach Węgrów); druga - porównania wzajemnych wizerunków dwóch sąsiednich grup (np. wzajemne obrazy Polaków i Łotyszy), a trzecia - to zestawienie poszczególnych wątków, motywów lub elementów odpowiadających sobie w danej kulturze (np. proces asymilacji albo Cyganie w karykaturach róż¬ nych krajów Europy Środkowo-Wschodniej). Każdy punkt widzenia sprzyja kon¬ centracji na innym aspekcie obrazów „innych" w karykaturach, odsłania też inne zależności między wyobrażeniami, a kontekstem społecznym i kulturowym. Pierwsza perspektywa zakłada badanie wyobrażeń „innych", narodów sąsied¬ nich, grup etnicznych i mniejszości przedstawianych przez społeczność dominującą. Wiąże się z tym ustalenie, kto podlega kategoryzacji i kto zostaje zaliczony do „swoich" lub „innych". W rezultacie powstaje opis relacji etnicznych, uwzględnia¬ jący obowiązujące stereotypy (ich motywy i warianty) przenikające rzeczywistość społeczną i kulturową. Można się zastanawiać, dlaczego te a nie inne grupy mają największą liczbę przedstawień w karykaturach w danym kraju. Warto je zesta¬ wiać z wizerunkiem własnej grupy etnicznej. Przedmiotem uwagi są opisy „innego" w obrębie jednego obszaru kulturowego. Druga perspektywa umożliwia porównanie wzajemnych wyobrażeń na temat dwóch sąsiednich społeczności, sposobów kategoryzowania rzeczywistości spo¬ łecznej. Pozwala na wyodrębnianie wariantów obecnych w ikonografii i repre¬ zentacjach „innego". Istnieje prawdopodobieństwo, że obrazy te uzupełniają się wzajemnie, tworząc lustrzane odbicia rzeczywistości. Perspektywa ta pozwala określić, w jaki sposób przedstawianie zależne jest od pozycji zajmowanych przez oba narody we wzajemnych stosunkach. Analizując również przykłady wizerun¬ ków własnych każdej z grup, mamy możliwość ich porównania, oraz konfrontacji wyobrażeń o sobie z postrzeganiem nas przez sąsiadów Jesteśmy w stanie śledzić zmiany zachodzące w pozycji społecznej zajmowanej przez te grupy, oraz odpo¬ wiadające im zmiany kulturowe, widoczne w obrazie innych. Przykładem tego są wzajemne wyobrażenia Polaków i Łotyszy (np. Boldane, Demski 2005). �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 99 W trzecim podejściu przedmiotem zestawienia są obrazy podobnie rozumia¬ nych i dzięki temu porównywalnych elementów życia społecznego i kulturowego w różnych kręgach kulturowych. Przykładem mogą być Cyganie lub Żydzi w wy¬ obrażeniach krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również np. moderniza¬ cja, asymilacja, czy szerzej - interakcje etniczne. Taka perspektywa porównawcza odsłania nowe pole badawcze i pozwala analizować poziom stereotypizacji. Zaj¬ mując się przedstawieniami powstałymi na obszarze kilku lub kilkunastu kultur, trzeba zawęzić pole badań oraz dokonać selekcji i zestawienia wybranych obiek¬ tów analizy. Choć obiekty te są osadzone w sieci lokalnych powiązań, to - dzięki podobnie definiowanym kulturowo pojęciom można je porównać. Mamy dzięki temu szanse zobaczyć coś więcej: czy formy i warianty przedstawień powtarzają się, czy mają charakter wyjątkowy czy znajdują się w jakichś specjalnych rela¬ cjach między sobą ponad lokalnymi kontekstami, czy też są przejawami odmien¬ nych lokalnych sposobów myślenia. W omawianym okresie końca X I X i pierwszej połowy X X wieku społeczeń¬ stwa w Europie Środkowo-Wschodniej przechodziły głębokie przemiany spo¬ łeczne polegające na urbanizacji i formowaniu się warstwy burżuazji jako domi¬ nującej grupy społecznej. Proces transformacji dopuszczał do głównego nurtu zarówno niższe warstwy, jak i inne grupy etniczne, głównie Żydów i Niemców, a także - w zależności od sytuacji - mógł je wykluczać. Prasa owego czasu utoż¬ samiała się częściej z punktem widzenia władzy lub elit niż grup zdominowanych. Jeśli mniejszość nie posiadała własnych wydawnictw, to jej spojrzenie nie było odzwierciedlane w karykaturach, chyba że w prasie krajów sąsiednich. W więk¬ szości wyobrażeń dominuje obraz warstw społecznych, wyższych, bądź niższych, w zależności od opcji politycznej gazety. W karykaturach zawsze znajdziemy więcej przykładów definiowania nas samych i „innych" na podstawie innej zasady niż etniczna czy narodowa. Podziały społeczne i kulturowe częściej przyjmowały formę opozycji chłop - właściciel ziemski, nowoczesny - zacofany, co widoczne jest również w karykaturach. W niektórych przypadkach zasady pokrywały się (np. stanowa z etniczną), ale nie zawsze. PRZEDSTAWIENIA MAP EUROPY Z WĘGIER I ŁOTWY Przedstawiam kilka karykatur, ilustrując tym samym wykorzystanie ich jako źródła etnograficznego. Karykatury pochodzą z dwóch krajów - Węgier i Łotwy. Analiza dwóch przypadków, to zabieg ryzykowny, gdyż wyczerpujące wniosko¬ wanie jest możliwe jedynie w przypadku porównania dużej liczby obrazów. Czy¬ telnik musi więc, uwierzyć mi na słowo, że przejrzałem ponad 1000 rysunków, oraz że wnioski pochodzą z tego porównania. Badania porównawcze warto prze¬ prowadzić na większej próbie, włączając w nie materiał z sąsiednich krajów. Na potrzeby tego artykułu wystarczą wybrane przeze mnie przykłady. Mapy, same w sobie będące ikonicznym przedstawieniem, są specyficznym typem karykatury. Z punktu widzenia autora karykatury są one odzwierciedleniem �100 DAGNOSŁAW DEMSKI wielowymiarowego obrazu rzeczywistości. Nie ma ich wiele, ale można je zna¬ leźć w czasie narastających konfliktów o charakterze politycznym. Przedstawiam tu przykłady map ukazujące państwa Europy w krzywym zwier¬ ciadle. Ryciny 1, 2 i 5 pochodzą z węgierskiego pisma Borsszem Janko , a 3 i 4 z po­ pularnego na Łotwie pisma Svari . Trzy z nich przedstawiają mapę Europy, i stanowią rodzaj komentarza do sytuacji politycznej i kontekstu kulturowego. Wy¬ bór kilku map pochodzących z dwóch kręgów kulturowych nie oddaje pełnego obrazu problematyki karykatur, ale posłuży mi jako przykład dający wyobrażenie o możliwościach tego typu badań. Karykatury te pochodzą z końca X I X wieku (węgierskie) oraz z lat dwudzies­ tych (łotewskie). Dla obu narodów I wojna światowa stanowi ważną cezurę, na skutek której pierwszy stracił na znaczeniu politycznym, a drugi pojawił się po raz pierwszy jako byt suwerenny. 7 8 KONTEKST HISTORYCZNO-POLITYCZNY Pierwszym etapem analizy treści karykatury jest ustalenie kontekstu, w jakim ona powstała, będąc najczęściej komentarzem do aktualnej sytuacji politycznej lub społecznej. W związku z tym ważny jest zarówno czas publikacji, jak i miejsce oraz kto jest komentatorem. Borsszem Janko to pismo założone w 1867 roku, reprezentujące poglądy liberalne. Autorem mapy na ryc. 1 był niewymieniony w węgierskim leksykonie karykatur rysownik o nazwisku A. Obsein. Z pewnością był to pseudonim jednego ze znanych grafików zatrudnionych w piśmie w roku wydania (1877 r.). Pismo Svari wydawane było od 1906 roku i reprezentowało łotewskie środowisko liberalne. Autor mapy na ryc. 3 występuje pod pseudoni¬ mem Sigi, a autorką ryc. 4 jest R. Kasparsona. Podobnie jak odpowiedź na pytanie „kto", ważna jest informacja „kiedy". Kary¬ katury polityczne należy rozpatrywać w kontekście historycznym Europy Srodkowo-Wschodniej. Rysunek nr 1 pochodzi z sierpnia 1877 roku i prezentuje sytuację polityczną w Europie. Węgrzy od 1867 roku należą do dużego organizmu państwo­ wego, współtworząc monarchię austriacko-węgierską z jednolitą polityką zagranicz¬ ną i obronną, ale z odrębnymi parlamentami i rządami. Rosja prowadzi wojnę z Turcją (1877-1878), utrzymuje władzę i spokój na Kaukazie, w Azji Centralnej i skutecznie prowadzi swojej interesy polityczne w Persji. Po wojnie rosyjsko-tureckiej Serbia, Czarnogóra i Rumunia odzyskują niepodległość. Pakt o neutral¬ ności z monarchią austro-węgierską i wojna Rosji z Turcją wyznaczają ramy polityczne we wschodniej i południowej części Europy. Od czasów panowania Bismarcka Niemcy rosną w siłę, zbroją się i narasta konflikt francusko-niemiecki. 7 Wszystkie prezentowane karykatury z pisma Borsszem Janko pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Budapeszcie. Obie ryciny pochodzą ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Rydze. 8 �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 101 0RSS2EM JANKO Ryc. 2. Węgier, Czech i Słowak (Borsszem Janko, 1884). Podpis: Czeska muzyka Słowak Jano zwraca się do Czecha Riegera (mówiąc bardzo złym węgierskim): Grasz dla szacownego dżentełmana z Węgier, ale on nie dba o to i nie chce tego słuchać. Nie grasz dła mnie, a ja chętnie posłuchałbym ciebie 9 Pozostałe karykatury: ryc. 2 opublikowana została 7 grudnia 1884 roku, a ryc. 5 - 28 czerwca 1885 roku. Ich autorzy są nieznani. Łotewska mapa (ryc. 3) pochodzi z roku 1924, przedstawia sytuację polityczną w Europie z przełomu lat 1923/1924, ukazując polityczne okoliczności zaistniałe w wyniku I wojny światowej. Po układzie w Trianon monarchia austro-węgierska 9 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �102 DAGNOSŁAW DEMSKI została podzielona i powstały nowe kraje - Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Jugosławia, a dalej na północ - Polska, Litwa, Łotwa i Estonia. Na za¬ chodzie Europy zaostrzył się konflikt Francji z Niemcami o Alzację. Łotwa wyłoniła się jako nowe suwerenne państwo. Po uzyskaniu niepodleg¬ łości kwestią podstawową stała się integracja polityczna i kulturowa wszystkich regionów, różnych mniejszości etnicznych, i włączenie w życie społeczne nowej struktury, posługującej się oficjalnym językiem innym niż dotychczasowy. Lojal¬ ność wobec nowej władzy była podstawowym kryterium rozróżniania obywateli. Reforma rolna, skierowana często przeciw właścicielom ziemskim (np. Niemcom i Polakom), włączała wielu chłopów łotewskich w nowe struktury gospodarcze państwa. Uzyskanie niepodległości rozpoczęło dla Łotyszy nową epokę, więc łączyło się z entuzjazmem, zaangażowaniem i pracą, ale równocześnie z obawą i poczuciem zagrożenia ze strony „innych". Natomiast bilans strat terytorialnych (monarchii austro-węgierskiej) na Węgrzech przewyższał zyski po I wojnie świa¬ towej - powstanie niezależnego państwa węgierskiego. Pod względem nastrojów społecznych państwo węgierskie znalazło się na przeciwnej pozycji niż Łotwa. PODSTAWOWE ELEMENTY WIZUALNE (JEDNOSTKA, DZIAŁANIE, INTERAKCJE) Na pierwszym rysunku przedstawiona została mapa Europy widziana z punktu widzenia Węgrów. Rosja występuje pod postacią ośmiornicy a jej szerokie wpływy - w Europie Środkowej i Wschodniej (Polska , Niemcy), symbolizowane są przez macki, sięgające również do Turcji (wojna w latach 1877-78), Kaukazu, Azji Cen¬ tralnej, a także Persji. Widoczny jest konflikt lub napięcie francusko-niemieckie, oraz relacje austriacko-węgierskie w tej części Europy. Wyraźna jest obecność Turcji na Bałkanach, zapoczątkowana przez wojnę serbsko-turecką (w roku 1876). Na tych obszarach dostrzegalne są konflikty i napięcia, na pozostałych różne aspekty życia danego obszaru. Niemniej mapa dotyczy drugiej połowy X I X wieku i reprezentuje raczej osiągnięcia Węgier w procesie emancypowania się spod wpływów Austrii. Kontekst historyczno-polityczny ma istotne znaczenie dla dalszych analiz przedstawień, ale ważne są również poszczególne elementy tego, co zostało zo¬ brazowane. Stanowią one dane wizualne, powiązane z różnymi elementami życia społecznego, takimi jak jednostka, działania, interakcje międzyludzkie, zbioro¬ wość. Ponadto z punktu widzenia etnologa badającego zjawisko podziałów na „swoich" i „innych", równie interesujący wydaje się poziom swoistej „ikonografii", czyli standardowych cech graficznych przypisywanych różnym kategoriom „ob¬ cych". Karykatura posługuje się skrótem, by uczynić obiekt i przekaz szybko rozpoznawalnym, a przez to żart możliwym do uchwycenia. Stąd wykorzystuje wybrane elementy służące jako dystynkcja danej grupy - najczęściej charakterys¬ tyczne części stroju, rysy twarzy lub postawy ciała. 10 1 0 Polska zaznaczona jest przez napis Lengyelorszag (Polska) na macce ośmiornicy. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 103 Ryc. 3. Mapa Europy 1923/1924 (Svari) Jednostka, czyli znaki identyfikacji etnicznej Rozważania należy rozpocząć od sposobu przedstawiania jednostek, które mają symbolizować działania, interakcje czy zbiorowości. Drugi rysunek ukazuje przed¬ stawicieli trzech narodowości - Węgra, Słowaka i Czecha. Każdy z nich jest rozpo¬ znawalny w kręgu odbiorców należących do kultury węgierskiej, ponieważ posiada przypisywane mu powszechnie cechy. Węgier ma na sobie kurtkę z szamerunkiem (węg. mente, zeke) , wysokie skórzane buty z ostrogami (węg. csizma), kapelusz. Nosi wąsy. Te cechy podkreślają jego wysoki status społeczny. Czech nosi nowo¬ czesne miejskie ubranie, charakterystyczną czapkę z obszyciem z futra, skórzane buty z wysoką cholewą, gra na kobzie w kształcie lwa z rozdwojonym ogonem. Słowak ubrany jest w sukienne spodnie, kaftan, na nogach ma kierpce lub łapcie, a na głowie kapelusz z szerokim rondem. Ma okrągłą, pyzatą twarz. Te znaki wska¬ zują na jego chłopskie pochodzenie. Z porównania ubrań trzech mężczyzn wynika, 11 11 Nawiązującą także do charakterystycznej kurtki (węg. boszaru gatya) noszonej przez trady­ cyjnych pasterzy koni (węg. csikos). �104 DAGNOSŁAW DEMSKI że Czech jest najbardziej nowoczesny, a Węgier i Słowak prezentują się jako związani z tradycją, jednak Węgier związany jest z tradycją warstw wyższych i średnich, a Słowak - z prostą, chłopską. Szybkie rozpoznanie znaków, a dzięki temu przynależności etnicznej, umożli¬ wia przejście do analizy sytuacji, interakcji między uczestnikami i tekstu towarzy¬ szącego karykaturze. Na czwartym rysunku zostały przedstawione elementy stroju jako identyfikatory etniczne. Węgier nosi podobne elementy stroju, a znakami identyfikacyjnymi Rumuna są futrzana owcza czapa (węg. suveg), szeroki pas (węg. tuszo), wąskie spodnie i kierpce (węg. bocskor). Skórzane buty z wysoką cholewą są znakami statusu, a kierpce lub łapcie można uznać za rodzaj znaku odrzucenia, sytuującego noszącego je człowieka w grupie podporządkowanej. Podobnie jest w przypadku mapy (ryc. 1). Kolejne kraje są personifikowane przez postacie w charakterystycznych strojach i z pewnymi atrybutami. To swo¬ ista „ikonografia", składająca się na świat relacji etnicznych ujętych w przedsta¬ wieniach graficznych. Np. Węgier ukazany jest w tradycyjnym stroju - kurtka, kapelusz - i stoi odwrócony tyłem do Austrii. Dzialania, czyli zachowania typowe dla przedstawicieli grupy etnicznej Postaci w karykaturach są przedstawiane w trakcie działań i interakcji, które również trzeba uwzględnić w interpretacji. Oznaczają one najbardziej typowe za¬ chowania zachodzące w relacjach między narodami i grupami etnicznymi. Tu służą podkreślaniu relacji politycznych. Austria personifikowana jest przez postać starszej kobiety o jasnych (siwych) włosach, ubranej w suknię. Jedną ręką trzyma ona Węgra za kark, a drugą wykręca mu rękę w geście ujarzmienia go. Kobieta symbolizuje cesarzową Marię Teresę. Na rysunku brak przedstawień dzisiejszych sąsiadów Węgier, którzy stanowili część ówczesnego państwa. Niemiec przedstawiany jest w mundurze, w hełmie z czarnym dwugłowym orłem. Siedzi w okopach, dźwiga na ramieniu armaty i jest otoczony kulami armatnimi. Lewą rękę trzyma na Prusach, równocześnie opierając się mackom Rosji. To czasy Bismarcka i rosnącej hegemonii Niemiec. Biblia symbolizuje ka¬ tolickie księstwo Bawarii Ludwika III, które w 1871 roku zostało włączone do cesarstwa niemieckiego, ale zachowało odrębność. Największą przestrzeń na mapie zajmuje Rosja jako potężna ośmiornica. Jej oczy umiejscowione są w Moskwie i Sankt Petersburgu, a macki sięgają w kilku kierunkach. Jedna z nich oplotła i zasłoniła Polskę, inna - wybrzeże bałtyckie. Jeszcze inna objęła ramię Turka leżące na obszarze Bułgarii, dwie następne trzy¬ mają go za stopy. Kolejna macka trzyma za gardło Persję, krótsze oplatają tery¬ toria Azji Centralnej, z miastami Chiwa, Buchara i Samarkanda. Na tej mapie reprezentacją Rosji nie jest człowiek lecz groźne zwierzę, co można interpretować jako zagrożenie dla pozostałych krajów. Turek nosi typowy dla niego strój z turbanem, krótką kurtką oraz szero¬ kie spodnie. Leży na plecach, sięgając na mapie od Persji po Bałkany, co można �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 105 interpretować jako zmierzch imperium osmańskiego. W prawej ręce trzyma pisto­ let wymierzony w czaszkę z napisem Serbia. Jest to graficzny znak odnoszący się do działań wojennych w Serbii, zakończonych uzyskaniem przez Serbię niepo­ dległości w 1878 roku. Od południa kąsa go mały skorpion oznaczający Grecję, której personifikacja jest także zwierzęca. Grecja od 1830 r. jest niepodległa, ale starania o przyłączenie północnej części kraju przebiegały etapami do 1920 r. W czasie powstawania karykatury trwały zmagania Grecji o przyłączenie Tesalii i Epiru, co zostało zwieńczone sukcesem dopiero w 1881 roku. Położona na morzu Kreta przedstawiana jest jako młoda kobieta leżąca na ziemi (do Grecji została przyłączona dopiero po wojnach bałkańskich z Turcją w 1913 roku). Włochy reprezentuje mężczyzna w długiej tunice, w sandałach, w jasnych za¬ woju na głowie, przypominający Rzymianina. Fakt, że zajmuje on całe terytorium państwa, nawiązuje do zjednoczenia Włoch, które miało miejsce w 1860/61 roku. Stolica została przeniesiona z Florencji do Rzymu w 1871 roku. Odpowiada temu znak - trójkątne nakrycie głowy papieży - w miejscu, gdzie leżą Rzym i Watykan. Sycylię reprezentują trzy beczki z winem - co można interpretować jako znak, że region jest rolniczy, biedny i zacofany. Natomiast Sardynię i Korsykę przedsta¬ wiają ksiądz z krzyżem oraz czapka biskupia, co wskazuje na tradycjonalizm. Ponad Włochami znajduje się Szwajcaria przedstawiana jako dom górski ze stromym dachem. To nawiązuje do typowej zabudowy architektonicznej tego regionu. Francję reprezentuje żołnierz w mundurze i czapce, wyposażony w karabin ma¬ szynowy skierowany w stronę Niemiec. Element ten odnosi się do czasu po zakoń¬ czeniu wojny z Prusami (w roku 1871). Na obszarze Belgii widoczne są worki, a pomiędzy nimi postać w koronie. To król belgijski Leopold I I , w owym czasie prawdopodobnie najbogatszy człowiek Europy dzięki zyskom płynącym z kolonii w Kongu. Holandii został przypisany wiatrak - emblemat odnoszący się do krajo¬ brazu i gospodarki kraju - dawniej spełniający funkcje gospodarcze, w tym napę¬ dzanie wiatrem urządzeń odwadniających (występuje głównie na obszarach poni¬ żej poziomu morza na północ od Amsterdamu), później już tylko pomnik historii. Hiszpanię przedstawia chłopiec w czapce, kamizelce oraz szerokich spodniach. Pozostaje w uśpieniu, jakby zastano go podczas popołudniowej drzemki. Z danych historycznych wiemy, że w owym czasie miała miejsce rewolucja, a po upadku pierwszej republiki, doszło do restauracji władzy królewskiej i przywrócenia stabi¬ lizacji w kraju. Być może postać ta jakoś odnosi się do tych wydarzeń. Portugalia to młodzieniec z liśćmi na głowie i winogronem w ręku. To czasy ekspansji kolo¬ nialnej kraju w Afryce, ale znaki te odwołują się raczej do produkcji wina. Anglię reprezentuje dżentelmen w smokingu, z parasolką i w meloniku, ze spoj¬ rzeniem skierowanym przed siebie. Symbolizuje wysoki status międzynarodowy Anglii. Szkocję symbolizuje młodzieniec w stroju narodowym górali - w kilcie, kurtce i czapce. Trzyma karabin na ramieniu. Jest on również zwrócony w tę samą stronę co Anglik. Irlandię uosabia kobieta w ubogim stroju - chustce na głowie i z pustym workiem na ramieniu. Ten wizerunek nawiązuje do czasów głodu (w latach 1845-1849) i masowej emigracji ludności z wyspy. Wszyscy troje wy¬ dają się być zatrzymani w ruchu. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Z państw skandynawskich personifikowana jest Szwecja pod postacią kobiety w ubogim stroju chłopskim, bosej z wiązką chrustu na plecach. Postać ta wydaje się być pogrążona w codziennej pracy i symbolizuje państwo u progu ery mo­ dernizacji. W latach 1850-1890 ponad milion ludzi wyemigrowało z tego kraju do Stanów Zjednoczonych. Chrust niesiony przez kobietę prezentuje Norwegię, pozostającą w unii ze Szwecją. Unia ta została zawiązana w 1814 i ostatecznie rozwiązana dopiero w 1904 roku, ale już wcześniej stopniowo słabła. Leżącą między Niemcami a Szwecją małą Danię uosabia postać męska z powiewającą chorągiewką. W wyniku wojny z Prusami w 1864 roku Schleswig-Holstein został odebrany Danii i włączony do Niemiec. W tym samym okresie Dania straciła Skanię na rzecz Szwecji. Być może postać z chorągiewką nawiązuje do powstania ruchu socjalistycznego łączącego związki zawodowe z partią. Finlandię reprezentuje mężczyzna w stroju pasterza, trzymający w rękach duże naczynie z ogniem. Jest on oplątany mackami ośmiornicy. Finlandia w owym czasie - aż do 1917 roku - stanowiła zachowującą autonomię część imperium rosyjskiego. Postać ta symbo¬ lizuje odrodzenie narodowe i kulturowe Finów, kiedy język fiński powoli zyski¬ wał znaczenie obok szwedzkiego. Opisane znaki i symbole w kontekście wydarzeń historycznych można inter¬ pretować bardziej wnikliwie, ale jest to raczej praca dla historyka, a nie etnografa. Pozostanę więc przy ogólnym zarysie. Uderza jednak rozmach i szerokość wiedzy autorów mapy. Trzecia rycina przedstawia mapę Europy z 1924 roku, zamieszczoną w pra¬ sie łotewskiej. Powstała ona w okresie tworzenia podstaw państwa łotewskiego i prawdopodobnie to zadecydowało o jej temacie, jakim były konflikty, zagrożenia i zmiany polityczne w Europie. Największym sąsiadem i jednocześnie zagrożeniem dla państwa łotewskiego był wówczas Związek Radziecki. Tu jest on personifikowany jako brodaty żołnierz radziecki w charakterystycznej czapce budionówce, w walonkach na nogach, ale z zeszytami w rękach. Zeszyty wskazują prawdopo¬ dobnie na zmiany oświatowe i społeczne dokonywane w Rosji, co było również obiektem uwagi państwa łotewskiego. Innego sąsiada z owego okresu - Polskę - reprezentuje wąsaty żołnierz w mun¬ durze i czapce. Siedzi on zwrócony w stronę Niemiec. Jego ręka sięga na Śląsk, co odnosi się zapewne do plebiscytu rozpisanego wcześniej na Górnym Śląsku. Na obszarze Niemiec nie ma wyraźnej postaci ludzkiej, ale jest kilka rąk, z których jedna sięga w stronę Polski. Ręce te wskazują na działania polityczne skierowane przeciwko krajom sąsiednim. Francję personifikuje wąsaty żołnierz w mundurze armii francuskiej i w cha¬ rakterystycznej czapce, z jedną ręką na swoim udzie, z drugą sięgającą do zachod¬ niej części terytorium Niemiec. Wydaje się, że na to przedstawienie wpłynęły kon¬ trowersje francuskie wokół układu zawartego w 1922 roku w Rapallo przez Niemcy i Związek Radziecki. Innym interesującym przedstawieniem jest obszar dawnych Węgier, ukazany z rękami wyciągniętymi do niego ze wszystkich stron. Ręce wychodzą z Austrii, Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, pozostają w uścisku na obszarze �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 107 Siedmiogrodu. Prawdopodobnie symbolizuje to zmiany polityczne i okrojenie te­ rytorium Węgier na rzecz krajów sąsiednich po układzie w Trianon (w 1920 roku). Anglia ukazana jest tradycyjnie jako dżentelmen w meloniku krzyczący coś w stronę Irlandii, która pokazuje mu palcami gest figi. Wiąże się to zapewne z uzys­ kaniem przez Irlandię niepodległości w 1921 roku. Z pozostałych personifikacji zaznaczona jest tylko twarz Mussoliniego (w owym czasie premiera) na tle granic Włoch, oraz ostroga na bucie, czyli kształt odnoszący się do półwyspu Apeniń¬ skiego. Norwegia przedstawiona jest jako męska twarz z fajką w ręku. Autor mapy uwydatnił te obszary, na których doszło do największych zmian. Wymowne są zwłaszcza ręce sięgające po terytorium dawnych Węgier - Czechosło­ wacji, Austrii, Rumunii, Bułgarii i Jugosławii. Żołnierz jako personifikacja Francji sięga po Alzację, a niemiecka ręka wyciąga się po zachodnie obszary Polski, na¬ tomiast ręka polskiego żołnierza zagarnia Śląsk. Ponadto zarysowany jest opór Irlandii wobec Wielkiej Brytanii. Czwarta rycina - z 1926 roku jest uzupełnieniem trzeciej i przedstawia wycinek mapy, odsłaniający intencje Polski zmierzającej do zajęcia lub wywierania wpływu na Litwę, a nawet na Łotwę, szczególnie w Łatgalii. Na rysunku jest przedstawiony Polak w tradycyjnym stroju krakowskim, w czap¬ ce krakusce, butach z ostrogami, z szablą i karabinem. Wykonuje on skok w stronę Litwy i Łatgalii. Na mapie zaznaczony jest Śląsk, postrzegany przez Łotyszy jako ofiara polskiej ekspansji (patrz: Boldane, Demski 2005). Mapa może być potraktowana jako symboliczne wyobrażenie zbiorowości kra¬ jów europejskich. Ma ona charakter polityczny. Obie mapy wykazują pewne po¬ dobieństwa, chociaż łotewska ilustruje sprawy, które w większej mierze interesują samych Łotyszy. Na rysunku znalazły jednak swój wyraz także największe kon¬ flikty i zmiany polityczne w Europie. Mapa łotewska szczególnie podkreśla zmia¬ ny polityczne. Sięganie ręką w czyimś kierunku zawsze oznacza zmiany granic terytorialnych. Mapa węgierska również pokazuje sąsiadów, ale jest bardziej szcze¬ gółowa i poza bezpośrednim uwikłaniem w wojnę rosyjsko-turecką (zobowiązanie do zachowania neutralności), reprezentuje szersze spojrzenie na politykę w Europie. Wydaje się, że na obu rysunkach zilustrowane są podobne siły dośrodkowe i od¬ środkowe, centra i peryferia, a różnica między nimi sprowadza się do większej szczegółowości mapy węgierskiej. Głównym przedmiotem zainteresowania w obu wypadkach (węgierskim i łotew¬ skim) są wyobrażenia sytuacji politycznej jako pełnej konfliktów i sporów między państwami i narodami. Znaki i postacie przedstawione na mapach odnoszą się albo do sytuacji politycznej albo do stylu życia, jaki przypisywano tym krajom. Ry¬ sownicy często posługują się podobnymi emblematami, np. Francja przedstawiana jest jako żołnierz armii francuskiej, Anglia jako człowiek ubrany we frak i melonik. Rzadziej kraje reprezentowane są przez istoty ze świata zwierząt (ośmiornica, skor¬ pion). W karykaturach zwykle są to znaki dehumanizacji obiektu, co można in¬ terpretować jako odzwierciedlenie napiętych stosunków i poczucia zagrożenia. Jednak w przypadku Grecji widzianej jako skorpion chyba chodzi raczej o pokaza¬ nie relacji między wielką Turcją i małą, chociaż groźną na swoim obszarze Grecją. Metafora ośmiornicy sugeruje rozległe i liczne interesy Rosji. �108 DAGNOSŁAW DEMSKI Ryc. 4. Wielka Polska (Svari, 1926). Podpis: Wielka Polska Mój skok jest imponujący, ale jak utrzymać tę pozycję by nie rozdarły się moje spodnie dłużej, 112 Autorzy mapy z Borsszem Janko sprawiają wrażenie bardziej zainteresowa¬ nych innymi krajami, nawet małymi lub odległymi (np. Danią, Kretą, Portugalią) niż autorzy map łotewskich, którzy wydają się śledzić tylko sprawy dotyczące ich bezpośrednio. Między publikacją obu rysunków upłynęło ponad 40 lat, nie można więc wykluczyć pewnych zapożyczeń. Dwie (lub trzy) mapy to jednak zbyt ską¬ py materiał, by odpowiedzieć na pytanie, czy kraje te stosują podobne znaki dla 1 2 Tłumaczenie Ilze Boldane. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 109 prezentacji tych samych narodów lub grup etnicznych. Jednak badania idące w kierunku zestawienia podobnie rozumianych elementów życia społecznego i kulturowego (jak mapy i prezentowane w nich personifikacje poszczególnych krajów) mogą okazać się pomocne dla rozpoznania różnic kulturowych kręgów, w których one powstały. Czy w obu krajach grupy etniczne są postrzegane tak samo? Czy stosuje się te same lub podobne znaki identyfikacyjne? Czy prezentowane są w tych samych działaniach i postrzegane w podobnych interakcjach? Na te pytania znajdziemy odpowiedź tylko wówczas, gdy porównamy więcej karykatur. Tu jedynie sygnali¬ zuję problem badawczy. Relacje etniczne przedstawione wyżej na mapach mają głównie charakter poli¬ tyczny. A co z typowymi tematami etnograficznymi? Ostatnia rycina ilustruje proce¬ sy asymilacji na pograniczu węgiersko-rumuńskim wchodzącym w skład państwa austro-węgierskiego. Rumunia uzyskała niepodległość w wyniku wojny rosyjsko-tureckiej i na podstawie traktatu berlińskiego w 1878 r., a w 1881 r. została króles¬ twem i przeżywała okres stabilizacji i rozwoju aż do wybuchu I wojny światowej. Powstanie państwa austro-węgierskiego w 1867 r. spowodowało, że Siedmiogród został przyłączony do Węgier (wcześniej podlegał Habsburgom). Dało to początek intensywnej polityce madziaryzacji na obszarach Królestwa Węgierskiego (Siedmio¬ gród, Banat, Słowacja i Chorwacja). Szlachta i elity żyjące w tych regionach w du¬ żym stopniu uległy madziaryzacji (z wyjątkiem Chorwacji). Interakcje, czyli wokól obserwowalnych symboli i znaków etnicznych Każda narysowana postać wyposażona jest w znaki dystynktywne i znajduje się zwykle w jakiejś pozie, jakby zastygłej w ruchu. Te postawy można określić jako, np. odwracanie się, siedzenie tyłem lub sięganie po coś, czyli rodzaj działa¬ nia. I tak wydaje się, że na przykład Rumun poprzez zmianę stroju, a tym samym asymilację, szuka możliwości awansu społecznego (ryc. 5). Chłop - Słowak wygląda, jakby należał do niższej klasy, szuka porozumienia i koalicji z Czechami, a nie z Węgrami (ryc. 2). Sięganie po coś, wyciąganie np. rąk na mapie łotewskiej oznacza tendencje zaborcze pewnych krajów wobec terytorium innego, ale rów¬ nież wpływy, pretensje, czy aspiracje. A zatem większość karykatur przedsta¬ wia scenki odpowiadające specyficznym interakcjom między przedstawicielami różnych narodowości. Ludzi przedstawianych w interakcji można poddawać badaniom wizualnym, ponieważ taka interakcja zorganizowana jest wokół obserwowalnych symboli. Oznaczają one kontakt, styczność, komunikowanie się, ale również przestrzenne usytuowanie jej uczestników. Interakcje można rozumieć jako zachowania ludzi, którzy są nosicielami znaków, wskazujących na ich tożsamość, status czy kompe¬ tencje społeczne (Sztompka 2005, s. 39). Przykładem interakcji będącej dobrą ilustracją tematów etnograficznych jest kon¬ wersja Rumuna na Węgra (ryc. 5), oraz spotkanie Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2). Każda karykatura stanowi obraz interakcji, rozumianej jako zetknięcie się kilku �110 DAGNOSŁAW DEMSKI B - J - r M | . i-liln-"--- !UI. (>• . m m , \TUL łilMjwi, - ORSSZEM JANKO A MWKAIlulMriirt PU Ryc. 5. Rumun przebierający się za Węgra - madziaryzacja mniejszości (Borsszem Janko, 1885). Podpis: Odzyskany syn Matka: wróciłeś wreszcie mój ukochany synu. Teraz będziesz Jani, a nie Ioan. Zdejmij i wyrzuć te rumuńskie łachmany. Znowu zaczniesz rozumieć język twojej matki 13 osób, nosicieli znaków dystynktywnych, odnoszących się do tożsamości etnicz¬ nej. Znaki te są istotne, ponieważ interakcja przebiega w ramach odniesień do nich. Bez znaków identyfikacyjnych, sens jej mógłby być odmienny. Rodzaj komu¬ nikacji, charakter wykonywanych czynności, przestrzenne usytuowanie uczestni¬ ków spotkania, rodzaj sytuacji, jej cel, przedmioty, którymi są otoczeni uczestnicy 1 3 Tłumaczenie Gyongyi Schwarcz. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 111 - stanowią odnoszące się do interakcji dane znaczeniowe uczestników, przedsta­ wione jako obserwowanie znaki, symbole i inne elementy graficzne. Uczestnikami interakcji na ryc. 5 są matka, jej syn i mężczyzna. Matka nosi strój węgierski, syn właśnie zmienił ubranie, ma na sobie typowy węgierski strój, a za nim leżą fragmenty ubioru rumuńskiego. Z tyłu wyłania się postać ubrana po rumuńsku. Uwaga matki i syna skierowana jest na siebie nawzajem, nie interesują się trzecią postacią. Zachowują spokój, widoczne jest zadowolenie z dokonania słusznego wyboru. Trzecia postać biegnie w ich stronę, jest oburzona i wyraża protest przeciw ich działaniu. W tle widać elementy pejzażu odnoszące się do natury - drzewo i wysokie góry - co zapewne wskazuje na Siedmiogród, część imperium zamieszkiwaną przez Węgrów i Rumunów. W drugiej scenie Węgier, Czech i Słowak stoją obok siebie. W centrum uwagi znajduje się odwrócony bokiem Węgier, postać ustawiona jest tyłem do pozosta¬ łych, ale górna część i głowa, jakby odwracają się w ich stronę. Czech napiera na Węgra, trzymając w ręku instrument i grając na nim. Jest tu postacią aktywną. Stojący za jego plecami Słowak zastygł w ruchu, podążając za Czechem. Spoglą¬ da na niego, jakby reagował na jego działanie. Łapiąc Czecha za marynarkę i ramię, próbuje go powstrzymać, aby nie szedł w stronę Węgra. W tle widać góry i krajobraz części imperium austro-węgierskiego zamieszkiwanego przez Słowa¬ ków. Tekst towarzyszący rysunkowi odpowiada temu, co zobrazowano w posta¬ wach i ruchach uczestników. Te obrazy i mapy dają podstawy do wyciągnięcia następujących wniosków. To, co jest obrazowane odnosi się do określonego stereotypu funkcjonującego na Węgrzech lub na Łotwie. Po wydzieleniu poszczególnych danych, odnoszących się do przedstawianych jednostek, działań i interakcji, należy zastanowić się co odnosi się do jakiego stereotypu. Na początku należy jednak wyjaśnić, przed¬ stawiciele jakich narodowości lub grup etnicznych stają się najczęściej obiektem karykatur, komu przypisywane jest większe, a komu mniejsze znaczenie oraz członkowie których narodów w ogóle nie stają się przedmiotem zobrazowania. Po pierwsze, dla Węgra „innym" był Rumun, Słowak, Czech i Austriak znani nam z rysunków, ale również Niemiec, Serb, Cygan, Żyd, Chorwat - niewidoczni na tych przedstawieniach, choć obecni w wielu innych karykaturach z tego okresu. Każdy z nich posiadał charakterystyczne cechy, dzięki którym był rozpoznawalny dla Węgrów. Te cechy dystynktywne służą jako znaki przynależności etnicznej. To na przykład elementy stroju, cechy fizyczne, czy jakieś atrybuty. W karykaturach pojawiają się obrazy wszystkich sąsiadów i mniejszości, jak również przedstawi¬ cieli innych większych narodów Europy. Zabrakło karykatur Ukraińców i miesz¬ kańców krajów bałtyckich. Ich znaczenie dla Węgrów musiało więc być niewielkie. Węgier w interakcjach z innymi występuje najczęściej jako pan, bogacz, ofi¬ cer, urzędnik. Słowak z kolei przedstawiany jest jako chłop, biedny, zabobonny, pracownik fizyczny, człowiek natury, pijący alkohol. Czech widziany jest jako zmagający się z Austriakami, uporządkowany i zorganizowany pracownik. Ru¬ mun przedstawiany jest najczęściej jako barbarzyńca, z jednej strony odwołujący się do mitycznej przeszłości, w której dominowała kultura łacińska z Rzymem �112 DAGNOSŁAW DEMSKI jako centrum, a z drugiej - biedny, dziki, gwałtowny, niecywilizowany, również człowiek natury. Dla Węgra Rumun był uosobieniem zacofania i barbarzyństwa. W Czechach widziano pewien stopień ucywilizowania, nastawienia na nowoczesność. Podob¬ nie Niemcy i Austriacy pełnili rolę nauczycieli i nośników cywilizacji, nowoczes¬ nej gospodarki, modernizacji. Ciągle pokutował stereotyp Słowaka jako chłopa, pracownika fizycznego, biednego i zapóźnionego cywilizacyjnie. Podobnie w Ser­ bach i Chorwatach widziano głównie zapóźnienie cywilizacyjne, agresywność, skłonności do kłótni. Wszystkie te stereotypy znajdziemy w karykaturach. Dla Łotysza „inny" był przede wszystkim Rosjanin, Niemiec, Litwin, Polak, a także Estończyk, Żyd i Cygan . Rosjanin był postrzegany jako reprezentant rozwiniętej kultury, wspaniałej tradycji, nauczyciel w wielu dziedzinach życia społecznego i kultury. Widziano w nim jednak również zagrożenie dla niezawis¬ łości kraju. Związek Radziecki był dla wielu Łotyszy, także Łatgalczyków, do¬ brym przykładem wyrównywania szans mniejszych narodów, nosicielem oświaty. Hasła socjalistyczne znalazły swój rezonans na Łotwie w okresie dwudziesto¬ lecia międzywojennego. Niemiec widziany był przez Łotysza jako dawny surowy pan (niemiecki baron), odpowiedzialny za śmierć wielu ludzi, ale także jako nauczyciel porządku, prawa i kultury. W Polaku dostrzegano aktualne zagrożenie z powodu reformy rolnej, która w Łatgalii dotknęła głównie ziemiaństwo pol¬ skie. Było to powodem lokalnych konfliktów i napięć. Łotysze obawiali się zapę¬ dów imperialnych Polaków. W ich oczach Polak był człowiekiem wywyższają¬ cym się, butnym, chełpliwym, a z drugiej strony niezorganizowanym, kłótliwym, pijanym i bezmyślnym. Te stereotypy spotykamy na Łotwie (więcej: Boldane, Demski 2005) i na Węgrzech - omawiane np. w pracy przedstawiającej wpływy innych kultur na wyrażenia funkcjonujące w języku węgierskim w końcu X I X wieku (Toth 1994). Wstępne wnioski należałoby oczywiście uzupełnić, zmodyfikować i zweryfiko¬ wać w toku dalszej analizy większej ilości danych. Można jednak stwierdzić, że te tendencje i stereotypy etniczne znalazły swój wyraz także w karykaturach. Z porównania przedstawionych tu map pochodzących z dwóch krajów można wyciągnąć wnioski dotyczące stopnia zainteresowania danymi państwami czy narodami - odzwierciedla go szczegółowość detali. Wynika z tego również, że im dalej od centrum położone są obiekty, tym bardziej stereotypowe stają się wyobra¬ żenia na ich temat. To jeden typ stereotypu. Drugi jego rodzaj kształtuje się nie z braku bezpośrednich informacji, ale przeciwnie - na podstawie długoletnich do¬ świadczeń wynikających z bezpośrednich kontaktów np. między sąsiadami. Moż¬ na przyjąć, że wyobrażenie zależy od intensywności doświadczeń istotnych dla mieszkańców danego regionu, od okoliczności, w jakich karykatura powstawała oraz jej celów. Odpowiada to zróżnicowaniu pomiędzy znaczeniami zakorze¬ nionymi i ugruntowanymi w powszechnych, materialnych, relacjach społecznych 14 1 4 Twierdzę tak na podstawie karykatur, które nie zostały przedstawione w tym artykule, z który¬ mi jednakowoż się zapoznałem. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 113 i praktykach kulturowych, a sferą znaczeń o rodowodzie bardziej językowym niż płynącym z konkretnych doświadczeń . Obecność odpowiedników przedstawia¬ nych obiektów w życiu społecznym, a przez to wyższy stopień konkretyzacji ich obrazu, czyni je bardziej znaczącymi dla odbiorcy, a stereotypy głębiej zako¬ rzenionymi niż w wizerunkach oderwanych od „namacalnych" odniesień do istot¬ nego doświadczenia zbiorowości. W zależności od sposobu przedstawienia - będącego odpowiednikiem relacji społecznych - „inny" występuje jako zagrożenie, jako posługujący się niezro¬ zumiałymi wartościami, jako niezasymilowany element. Im ostrzejsza jest kary¬ katura, np. posługująca się przedstawieniami zdehumanizowanymi, tym dalej na skali obcości znajduje się tak symbolizowana grupa etniczna. W zaprezentowanych tu karykaturach widoczne są różnice między przedsta¬ wieniami tworzonymi przez liberalne pismo wydawane w imperium zajmującym duży obszar Europy, a karykaturami powstałymi w małym państwie wkrótce po jego uzyskaniu niepodległości, a więc zagrożonym w swojej integralności i zmu¬ szonym do udowadniania prawa do istnienia. 15 WNIOSKI Analizując kilka wybranych karykatur widzimy na co Węgrzy i Łotysze zwra¬ cali uwagę w przedstawianych obrazach „innych". Były to przede wszystkim sytuacja polityczna w Europie oraz style życia (mapy na ryc. 1, ryc. 3), relacje etniczne (ryc. 2), procesy asymilacji (ryc. 5) oraz problemy graniczne (ryc. 4). W przypadku przedstawień dotyczących Anglii, Francji i Niemiec, obserwacje Węgrów i Łotyszy były zbliżone. Odwoływały się w ten sposób do takich wymia¬ rów życia społecznego jak polityka, zjawiska społeczne (asymilacja, madziary¬ zacja), a w mniejszym stopniu do stylu życia danego kraju. Skoro żart ma służyć obnażaniu funkcjonowania dominujących dyskursów spo¬ łecznych, to jakie dominujące dyskursy obnażają przedstawione wyżej karykatury? Skok Polaka w stronę Łotwy (ryc. 4), z jednej strony zagraża granicom Łotwy, co znajduje swoje odniesienia w sporach granicznych między obu krajami, jak również we wspieraniu przez Polskę praw ziemiaństwa polskiego w Łatgalii. Z drugiej jednak - jego obraz narysowano tak, że równocześnie odsłania on słabość pań¬ stwa polskiego widzianą przez autora karykatury (stary karabin, szabla, opadające spodnie). W interakcji Węgra, Czecha i Słowaka (ryc. 2) żart unaocznia różnice między polityką rządów elit (zabieganie Czechów o względy Węgier), a naturalną bliskością i skłonnością ku sobie narodów czeskiego i słowackiego. Karykatury łotewska (ryc. 4) i węgierskie (ryc. 2, ryc. 5) służą budowie jed¬ ności każdego z tych narodów, ale odsłaniają równocześnie aktualne napięcia spo¬ łeczne takie jak spory graniczne, procesy asymilacji, czy madziaryzację mniejszości 1 5 Paul Willis zwrócił uwagę na odrębności znaczeń posiadających nośniki fizyczne (pozajęzykowe) i językowe (2007). �114 DAGNOSŁAW DEMSKI rumuńskiej. Wynika z tego, że punkt widzenia autorów karykatur mający źródło w od¬ miennych doświadczeniach i kontekście kulturowym wpływa na obrazy „innego". W kategorii obrazów „innych" grup etnicznych trudno dostrzec wspomniany wyżej mit nowoczesności - ciągłego podważania tego, co stare. Tego typu wątki obowiązywały w żartach na temat modernizacji, natomiast w kwestiach etnicz¬ nych karykatury owego czasu stały na straży tradycji i jedności grupy. O ile w łotewskich pismach satyrycznych nie znalazłem obrazów podejmujących temat łotyszyzacji mniejszości, to jednak w karykaturach (np. ryc. 5) zamieszczonych w liberalnym piśmie satyrycznym Borsszem Janko, obrazy madziaryzacji nie słu¬ żyły budowaniu jedności, lecz raczej odsłaniały drugą stronę procesu asymilacji mniejszości etnicznych - ich protesty i niezadowolenie . Wydaje się, że karykatury mogą stanowić źródło badań etnograficznych, ponie¬ waż zawierają znaki dystynktywne, postawy sugerujące działania i scenki interakcji między członkami różnych narodowości. Choć uważam, że porównanie materia¬ łów z kilku kręgów kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej może dostarczyć pewnych danych i umożliwić wstępne refleksje i konkluzje, podsumowując, chciał¬ bym postawić pytanie, na które nie mam jeszcze gotowej odpowiedzi: czy wszyscy jesteśmy zakładnikami własnych tradycji kulturowych i czy każda kultura wytwa¬ rza własną prawdę o świecie? W karykaturach przedstawiających interakcje między przedstawicielami różnych grup etnicznych najczęściej pojawiają się sytuacje należące do kategorii relacji między grupami, będące na ogół odzwierciedleniem aktualnych problemów np. nieporozumień granicznych polsko-łotewskich, polsko-litewskich; zmian sytuacji społecznej w krajach bałtyckich po uzyskaniu przez nie niepodległości, czy szerzej konfliktów między narodami. Porównanie kilku karykatur, z których jedne traktują o stosunkach sąsiedzkich, a inne skupiają się na szerszych zjawiskach europejskich otwiera perspektywę po¬ znania różnych poziomów stereotypizacji etnicznej w rozważanych karykaturach. Stwarza też szansę na odnalezienie w nich elementów uniwersalnych, oderwanych od aktualnych wydarzeń, chociaż także wyrażanych na gruncie lokalnym. Karykatury należą do rzeczywistości społecznej i kulturowej. Są jednym z wielu nośników kultury - graficznym zapisem, skierowanym do stosunkowo wąskiej grupy odbiorców, ale jednocześnie odbiciem relacji społecznych w danej rzeczy¬ wistości oraz relacji etnicznych. Porównanie karykatur prowadzi mnie do przekonania, że wizja świata w nich przedstawionego zależy zarówno od pozycji, jaką zajmuje jej twórca, jak i od jego punktu widzenia zakorzenionego w osobistych doświadczeniach. To, co wydaje się znane i jedyne w kręgu danej kultury, traci swoje znaczenie dla członków innego kręgu. Oznacza to, że istotne wyobrażenia wymagają „zaczepienia" poza języ¬ kiem, w doświadczeniu zbiorowym, stąd bierze się ich zróżnicowanie. 16 1 6 Pochodzące z nieco późniejszego okresu (od 1893 r.) karykatury pisma satyrycznego Herko Pater, reprezentującego kręgi chrześcijańskie, w kwestii obrazów grup etnicznych w większym stop¬ niu służyły budowaniu jedności narodowej Królestwa Węgier. �OBRAZY „INNYCH" W KARYKATURACH - TEMAT DLA ETNOGRAFA? 115 Intencją karykatur „innych" było ustalanie tożsamości etnicznej oraz wyra¬ żanie dystansu wobec zbiorowości dominującej poprzez redukowanie rzeczy¬ wistości do schematycznych obrazów, łatwo rozpoznawalnych przez odbiorców. Zbiór kilku znaków definiował „charakter" obcego, a przedstawienia stanowiły katalog jego cech, odpowiadający stereotypom obecnym w lokalnym obiegu. Za tymi identyfikatorami „innych" grup etnicznych nie widać indywidualności jednostek. Tematami karykatur są interakcje przekładające się na zjawiska spo¬ łeczne obecne w fazie formowania się państw narodowych na Węgrzech (np. ma¬ dziaryzacja, germanizacja Węgrów, modernizacja, asymilacja, dyskurs nowego ze starym, czy nowe kontra zacofany mieszkaniec Mucsan) i podobnie na Łotwie (modernizacja, asymilacja). Spośród innych tematów dla etnografa, obecnych w karykaturach niezamieszczonych w tym artykule - można wymienić charakterystyczne dla „innych" elemen¬ ty obyczaju, osobliwości rytuałów, obrzędów (np. pogrzeby), zabobony, odmien¬ ności prawa lokalnego (np. Cyganie), scenki z zabaw (np. karczma), specyficzne obiekty wartościowane przez „innych", czy przymioty charakteru narodowego. Jak widać, repertuar tematyki powiązanej z etnicznością pojawiającej się w kary¬ katurach jest bogaty. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", WUJ, Kraków. B o l d a n e I l z e , D e m s k i D a g n o s ł a w 2005, Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 57-86. B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1935, Megalomania narodowa, Rój, Warszawa. C o n n e r t o n P a u l 1992, How societies remember, Cambridge University Press, New York-Cam¬ bridge. D o u g l a s M a r y 2007, Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. G a r l i c k i A n d r z e j 2004, Tło historyczne, [w:] Czasy wojen i pokoju. Karykatura polska 1914-1939, kwiecień-czerwiec 2004, Muzeum Karykatury w Warszawie, s. 11-13. G y o n g y K a l m a n 2008, Magyar karikaturistdk adat-es szignótdra 1848-2007, Abra KKT, Budapest. H e r z f e l d M i c h a e l 2007, Zażyłość kulturowa. Poetyka społeczna w państwie narodowym, WUJ, Kraków. O b r ę b s k i J ó z e f 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, t. 10, nr 1-2, s. 1-24. S z t o m p k a P i o t r 2005, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, PWN, War¬ szawa. T ó t h B e l a 1994 [1901], Szdjrul szdjra. A magyarsdg szdllóigei, Akademiai Kiadó, Budapest (Reprint). W i l l i s P a u l 2007, Wyobraźnia etnograficzna, WUJ, Kraków. Z n a n i e c k i F l o r i a n 1930/31, Studia nad antagonizmem do obcych, Przegląd Socjologiczny, t. 1, nr 2-4. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI DAGNOSŁAW DEMSKI IMAGES OF THE 'OTHER' I N ETHNIC CARICATURES - SUBJECT FOR ETHNOGRAPHER? Summary The article compares several ethnic caricatures published in the satirical press between second half of the 19th and first half of the 20th centuries. It suggests how to study the caricature of the Other in social context. The basic premise is that images of the Other reflect the dynamic of social division. So the task for researcher is to grasp categories, which emerge and strengthen the sense of belonging, and thus to grasp specific lines of social division. Categories, integrated as subjective feelings, always get the more substantial expression: outer signs distinguishing members of the par¬ ticular collective from those beyond it. Set of signs has identity functions and makes a simplified picture of the group members consisting of external elements like: dress, physical features, and attributes concerning the values perceived as meaningful for Others. Such image is a reflection of the dynamics working between two groups. And under such frame an image goes under transforma¬ tion into a stereotype - from a device originally served to keep social distance and to strengthen the group coherence, into an image often detached from original reality and 'hanging in the air'. Author focuses on ethnic images only and proposes three research perspectives. First, attempt to decode the viewpoint of the caricaturist (e.g. Poles in the eyes of Hungarians). Second, to compare the mutual images made by the neighboring nations (e.g. Poles and Lithuanians in caricatures). Third, to compare particular themes, objects and elements corresponding in several cultures (e.g. Gypsies or assimilation in caricatures of Central and Eastern European countries). Each perspective enables focus on the different aspect of the images of the Other in caricatures, and reveal the various coincidences between images and the social and cultural contexts. Each figure drawn by caricaturist is equipped with distinctive signs and particular posture, frozen in motion, thus representing their popular roles in ethnic interactions. Comparing ethnic caricatures it might be said that attention of their authors focused on political situation in Europe and lifestyles (on maps), as well as ethnic relations, border disputes and social phenomena (e.g. assimilation). Figures presented in the article are used to build the unity of the state, but also disclose the areas of social tensions. Myth of modernity is present in caricatures depicting the local peculiarities of moderni­ zation, but ethnic caricatures from official press guard tradition and unity. In the liberal Borsszem Janko journal the images of magyarization (assimilation to Hungarian culture) reveal the dark side of assimilation of minorities in Hungary in the end of 19 century - their protests and discontent. Comparison of ethnic caricatures from distinct countries, brings to the conviction that worldview depends on position occupied by artists in the society, and on individual viewpoints rooted in personal experiences. That what seems to be well-known and exceptional in one cultural, might have no meaning for the other group. It means that meaningful images demand 'reflection' beyond the sphere of language and are embedded in the collective experience. th D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: sanosara2@yahoo.ca � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a56238b0d02fc2c400a60958b615722.pdf 3c07592515fcca69b971e371078f89c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4097 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.253-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V I — przyznano po raz c z w a r t y doroczne nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . O t r z y m a l i je w t y m r o k u : p r o f . J ó z e f B u r s z t a — etnograf, r e d a k t o r naczelny dzieł K o l b e r g a , J a n B z d ę g a — d z i a ł a c z z a s ł u ż o n y dla f o l k l o r u b i s k u p i ń s k i e g o , J ó z e f a Chaladaj — l u d o w a t k a c z k a , h a i c i a r k a , w y c i n a n k a r k a regionu sie­ radzkiego, Z y g m u n t Grabarski — t w ó r c a szopek k r a k o w s k i c h , S t a n i s ł a w Klejnas — m u z y k l u d o w y spod Skierniewic, E d ­ w a r d K o ł a c z — r z e ź b i a r z l u d o w y ze Szczecina, Scholastyka K r u p o w i c z — twórczyni d y w a n ó w dwuosnowowych z B i a ł o s t o c c z y z n y , A d a m K u c h t a — me­ taloplastyk i twórca ludowych instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h z Podhala, dr Zofia K w a ś n i c o w a — d z i a ł a c z k a z a s ł u ­ ż o n a dla polskiego f o l k l o r u tanecznego, J a n L u b o m i r s k i — zbieracz f o l k l o r u z W a r m i i i Mazur, Stanisław Seweryński S U M M A R — garncarz spod I ł ż y , ks. B e r n a r d Sychta — z a s ł u ż o n y badacz g w a r y kaszubskiej, J a n Tacina — zbieracz p i e ś n i beskidzkich, prof. W a n d a 'Polakowska — organizatorka w z o r n i c t w a opartego na sztuce l u d o w e j , A n n a U l i c z k a — t w ó r ­ czyni regionalnego z e s p o ł u p i e ś n i i t a ń c a z Opolszczyzny, W ł a d y s ł a w W a l c z a k — malarz na szkle z Podhala. P o n a d t o : Z e s p ó ł R e g i o n a l n y i m . Jana Malinowskie­ go ze Szczawnicy i jego k i e r o w n i c z k a Aniela K r z e p c z y ń s k a , Zespól i m . Bema z Budapesztu, Z e s p ó ł , , K r a k u s " z B e l g i i , Zespół „ P o d h a l e " z Montrealu, Zespół „ R z e s z o w i a c y " z Chicago, Z e s p ó ł „ W a r ­ szawa" z F r a n c j i . • E S * Poczta Polska w p r o w a d z i ł a do obie­ gu serię z n a c z k ó w i l u s t r u j ą c y c h polskie zwyczaje i o b r z ę d y l u d o w e . P r o j e k t a n t k ą znaczków , opracowanych na podstawie X I X - w i c c z n y c h d r z e w o r y t ó w ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie — b y ł a K r y s t y n a Tar­ kowska. 7 V I — z okazji pierwszego z e s p o ł o ­ wego w y s t ą p i e n i a na Międzynarodo­ w y c h Targach P o z n a ń s k i c h r z ą d Aus­ I t r a l i i p r z e k a z a ł r z ą d o w i p o l s k i e m u bo­ gaty zbiór w y r o b ó w rzemiosła dawnych l u d ó w z a m i e s z k a ł y c h na t y m k o n t y ­ nencie. K o l e k c j ę , l i c z ą c ą 110 ekspona­ t ó w , zaprezentowano na wystawie w M u ­ zeum A r c h e o l o g i c z n y m w Poznaniu. W r a z z k o l e k c j ą dostarczono bogato i l u s t r o w a n y k a t a l o g w y s t a w y ze w s t ę p e m D i c k a Rotghseya, w y b i t n e g o znawcy australijskiej s z t u k i plemiennej. • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A 1 о к s а и d e r J а с к o w s к i — Pictures ( C O N T E M P O ­ R A R Y F O L K P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS). C o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g does not c o n s t i t u t e a continua­ t i o n o f the s t i l l l i v e l y t r a d i t i o n and i t differs considerably f r o m the o l d folk p a i n t i n g w h i c h ceased t o exist towards the end o f the 19th century. S t a t i n g this fact the a u t h o r proceeds to define the c r i t e r i a which w o u l d allow o f classifying some of the con­ t e m p o r a r y paintings as folk a r t . Opening his description Jac­ k o w s k i records t h a t there are three different k i n d s o f contempo­ r a r y p a i n t i n g i n the Polish r u r a l areas. Group 1 includes religious pictures p r o m p t e d b y the artist's inner need a n d p a i n t e d m a i n l y for his o w n use. F o r m a l l y this k i n d o f p a i n t i n g gravitates towards t h a t usually called „ n a i v e " . I n group 2 there are paintings consciously s t y l i z e d after the o l d „ f o l k a r t " fashion, they are i n s p i r e d f r o m the outside a n d adressed to the town-dwellers. P a i n t i n g on gla.ss belongs t o group 2. Group 3 comprises pictures w h i c h come c o m p l e t e l y w i t h i n the category o f amateur p a i n t i n g . T h e y show no connection w i t h the t r a d i t i o n a l f u n c t i o n and style of folk p a i n t i n g . T h i s k i n d o f p a i n t i n g is created on the basis o f a conscious a n d direc­ t e d observation of nature. I t is possible t h a t i n future a detailed analysis w i l l help t o distinguish c e r t a i n features of these paintings w h i c h are a result of different o r n a m e n t a t i o n a n d colour habits, the character o f the peasants' w o r k a n d t h e i r b o n d w i t h N a t u r e . A t present, however, there is no basis for t r e a t i n g this k i n d of p a i n t i n g as folk a r t and therefore the a u t h o r o m i t s i t i n his description. The pictures o f group 1 are p a i n t e d on canvas or on paper b y a few genuine painters i n various rogions o f the c o u n t r y . The a u t h o r presents the most o u t s t a n d i n g o f t h e m i n d e t a i l and uses t h e i r w o r k as an example t o describe the phenomenon o f c o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g i n Poland. The painters i n question are D o r o t a L a m p a r t , N i k i f o r , M i c h a ł Mazurek, M a r i a W i ś n i o s , K a t a r z y n a G a w ł o w a and J ó z e f Franusiak. T h e y a l l include sacral themes i n t h e i r w o r k b u t i t is n o t because t h e y w a n t t o possess a conventional d e v o t i o n a l p a i n t i n g w h i c h w o u l d serve t h e m d u r i n g prayer because such pictures can be b o u g h t easily. F o r these people p a i n t i n g is a n act of p r a y e r a n d m e d i t a t i o n about the most i m p o r t a n t problems while the p a i n t i n g itself is a m o r a l i t y . T h e personalities and life stories o f a l l those artists completely different. are Zofia B a r a ń s k a (b. 1907) i n Zalipie used to p a i n t the walls of cottages when she was a g i r l . She also p a i n t e d h o l y pictures according to folk t r a d i t i o n s t i l l alive then. W h e n she was f o u n d a n d v i s i t e d t h i r t y years later i t t u r n e d out t h a t she changed her style completely. A m o n g other things she h a d made an unsuccessful copy o f V a n Gogh's ,,Sunflowers". Despite her efforts she cannot recapture the sincerity o f her early style. She is a r i c h farmer's wife a n d has t y p i c a l contemporary peasant taste. She paints for town-dwellers a n d her pictures are carefully executed ..exercises" on a g i v e n theme. K a t a r z y n a G a w ł o w a (b. 1895) t o o k t o p a i n t i n g t o adorn her r o o m when she was already o l d a n d unable to w o r k a n y more. She p a i n t e d angels, the saints a n d the V i r g i n M a r y on the plaster walls and on paper. H e r naive pictures have features o f folk a r t i n respect to composition, colours, s y m e t r y a n d r h y t h m . T h e y are an expression o f her simple a n d t r u s t i n g p i e t y . M a r i a W i ś n i o s (b. 1914) has been doing religious pictures for over t w e n t y years using w a t e r colours, tempera and crayons. She f i r s t began t o p a i n t to help her school-boy son. H e r w o r k differs f r o m the o l d folk p a i n t i n g i n dynamics, i n d i v i d u a l treat­ m e n t o f themes a n d a lack of decorative o r n a m e n t a t i o n . Y e t i t is folk i n character a n d t h a t — according to the a u t h o r — steins f r o m the pamtress's m e n t a l i t y , leading her to i n t e r p r e t her subjects i n the style d i c t a t e d b y t r a d i t i o n a l religious a n d aesthetic consciousness o f the peasant. The composition o f her pictures is synthetic and m o n u m e n t a l a n d she treats colour i n a decorative w a y . 253 �I W i t h Franusiak the same t h i n g is expressed i n the decorative convention o f Ins flower*' Madonnas. N i k i f o r ' s w o r k o r i g i n a t e d f r o m the culture o f the villages of the Ł e m k o w i e , w h i c h determined the stylo i n w h i c h his r o o m was arranged and decorated a n d the o r n a m e n t a t i o n i n some of his pictures. N i k i f o r ' s p a i n t i n g is usually defined as , , n a i v e " a n d the a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t this d e f i n i t i o n is correct i n principle. I t should be stressed, however, t h a t in N i k i f o r ' s case the " n a i v e t y " is n o t a choice b u t the painter's need for "psycho­ logical expression" o f his ego. Such cases o f a man psychologically isolated f r o m the village e n v i r o n m e n t , whose o n l y means o f expression is his a r t — w h i c h differs f r o m t h a t o f t h a t e n v i r o n ­ m e n t — is sure to have existed i n the o l d folk c u l t u r e , too. R a t h e r similar is the case o f D o r o t a L a m p a r t (b. 1906), a paintress o f Zawoja. R i g h t f r o m childhood she was t r e a t e d w i t h c o n t e m p t by the i n h a b i t a n t s o f her v i l l a g e : f i r s t because of her o r i g i n , t h e n because o f her w a y o f life for she has never been a good housewife. H e r pictures are the m o s t i m p o r t a n t t h i n g i n her life and t h r o u g h t h e m she wants to show her different w o r l d of dreams a n d i m a g i n a t i o n t o other people. She does i t w i t h an a m a z i n g sense of colour and f o r m . B o ż e n a К u rai SHAVINGS FOLK (?) FLOWERS MADE OF For some t w e n t y years flowers have been made o f shavings i n the small t o w n of K o z i e g ł o w y near C z ę s t o c h o w a . This k i n d of p r o d u c t i o n is genetically connected w i t h the craft o f weaving hats and baskets o f shavings, widespread in K o z i e g ł o w y i n the 19th c e n t u r y . The authoress gives a short description o f the K o z i e g ł o w y handcrafts a n d proceeds to analyze the development o f the p r o d u c t i o n o f flowers, w h i c h are now used as a decoration at almost a l l events connected w i t h folk a r t . These flow ers are also used to decorate shop-windows. D u e to t h e i r great p o p u l a r i t y most people associate t h e m w i t h o l d folk t r a d i t i o n s . The authoress has n o t so far been successful i n d e f i n i n g w h a t p r o v i d e d the direct impulse to start the p r o d u c t i o n o f these flowers. T h e y began to be made after the last w a r by the same w o m e n who h a d earlier made other objects o f shavings. I n 1964, C E P E L I A began t o take an interest i n t h e m . A C E P E L I A Cooperative was established i n K o z i e g ł o w y , w h i c h n o t o n l y purchased the cottage-workers' products b u t also suggested designs. The cottage-worker members o f the C E P E L I A Cooperative now w o r k under the supervision of a professional a r t i s t who produces new designs. Since 1970 competitions for fknvers made o f shavings have been organized in wdiich o n l y the members o f the C E P E L I A Cooperative fake p a r t . r I n the, authoress's o p i n i o n , i t is difficult t o say whether these flowers are objects of real f o l k a r t or not i f one takes i n t o consideration the role of the professional a r t i s t , tho character of the cottage-work a n d the f u r t h e r usage of the products. Irrespective of the w o r k done b y the C E P E L I A Cooperative the o l d craft of wearing has n o t c o m p l e t e l y disappeared i n K o z i e g ł o w y . The older w o m e n , w h o c o u l d n o t adapt themselves to the r h y t h m o f the w o r k i n the Cooperative, a n d also the C E P E L I A cottage-workers when t h e y have less w o r k to do, a l l make woven articles w h i c h include flowers for A l l Saints D a y sold at village fairs b y fair-stand holders or b y tho producers themselves. J a n K u r e k — T H E C O N C E P T O F U N I V E R S E I N STA­ NISŁAW MAJEWSKI'S WORK The article is a monographic s t u d y devoted to the w o r k of a c o n t e m p o r a r y non-professional a r t i s t . H e is and a u t h o r o f sculptures i n the r o u n d a n d bas-reliefs. A considerable a m o u n t of his bas-reliefs are developed m u l t i f i g u r a l compositions. The themes o f Majewski's works are connected m a i n l y w i t h tho creation o f the universe and the creation o f m a n , w i t h life and passion of Jesus Christ and also w i t h h i s t o r y of P o l a n d reflecting the interests the artist has f r o m his early y o u t h . The desire t o express his ideas on those problems was the m a i n reason w h y Majewski t o o k u p creative a c t i v i t y . H i s passion is the m o r a l aspect o f the struggle against a l l k i n d s of b a r b a r i t y . F o r m a n y years he demonstrated his a t t i t u d e a c t i v e l y b u t when i l l h o a l t h made t h i s impossible he. began t o express his ideas i n sculptures. M a j e w s k i was b o r n i n 1922 i n R e m b e r t ó w near Warsaw. D u r i n g the war he was deported to G o r m a n y for forced labour. A f t e r his r e t u r n to P o l a n d he settled d o w n i n the west o f Poland. H e came f r o m a w o r k e r ' s f a m i l y a n d he himself w o r k e d as a f a r m labourer i n State Farms t i l l he was pensioned off. 254 W h e n he was a c h i l d he gave - — o n the basis o f religion instruc­ t i o n — his o w n interpretations of tho meaning of f a i t h and o f the events described i n the B i b l e . W h e n he grew up ho added his war experiences to his earlier ideas. F i n a l l y , i n his mature years, his system o f ideas was complemented w i t h a new layer derived f r o m p a r t y ideological i n s t r u c t i o n . Majewski combines all these ideas a n d interprets t h e m i n an i n d i v i d u a l w a y e. g. he considered Jesus Christ to be the f i r s t c o m m u n i s t . H e made his f i r s t sculptures for himself a n d for his f a m i l y , then he began to w o r k for customers i n his o w n and neighbouring villages. N o w he sells his sculptures t h r o u g h C E P E L I A a n d D E S A . H e also takes p a r t i n numerous c o m p e t i t i o n s and f o l k art exhibitions. Z d z i s ł a w S m o l u c h o w s k i — FOLKLORE I N W O R D S , CUSTOMS A N D M A T E R I A L C U L T U R E AS A N I N S P I R A T I O N FOR T H E A M A T E U R THEATRE The a u t h o r deals w i t h the staging o f folk customs a n d various t e x t s i n performances g i v e n b y folk song a n d dance ensembles. Due to the general practice o f folk ensembles so far, the presentation of folklore on the stage is associated w i t h dances a n d songs. The folk theatre is so far v e r y l i m i t e d i n scope. The a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t a l l kinds o f poetic t e x t s , proverbs, occasional poems, descriptions o f beliefs a n d super­ s t i t i o n s can be used as t h e a t r i c a l m a t e r i a l , as w e l l as conversa­ tions held while doing various jobs on the f a r m and customs connected w i t h such t r a d i t i o n a l tasks as the b a k i n g o f bread, spinning o f f l a x and wool a n d feather s t r i p p i n g . The a u t h o r gives examples (and describes performances) of successful stagings of t h i s k i n d presented i n south-west Great P o l a n d — the area he knows best. The stagings i n question are those o f the " K a l i n a " (Guelder Rose) Theatre o f P o e t r y i n K r z y c k , Leszno V o i v o d s h i p a n d the One A c t o r Theatre at tho V o i v o d s h i p House o f Culturo i n Leszno. A l i c j a F a l n i o w s k a-G r a d o w s k a — H I S T O R I C A L MATERIALS ON T H E POTTERY CENTRE I N T H E VILLA­ GE OF ZALAS, T Ę C Z Y N C O U N T Y T h e authoress publishes excerpts f r o m a t e x t w r i t t e n d o w n b y W a w r z y n i e c D u d z i e w i c z , w h i c h she discovered i n the State Archives i n Cracow. The t e x t is o n l y a p a r t — the whole w o r k has n o t s u r v i v e d — o f the articles for a d i c t i o n a r y of p o t t e r y prepared b y D u d z i e ­ wicz. I t contains i n f o r m a t i o n about the c o n s t r u c t i o n a n d equip­ m e n t of p o t t e r y workshops, the technique o f p o t t e r y m a k i n g a n d the scope a n d q u a l i t y of p r o d u c t i o n . T h e d i c t i o n a r y articles f i l l the gap i n research on t h e p o t t e r y centre i n Zalas, the beginnings o f w h i c h p r o b a b l y date back to the 16th c e n t u r y . I n the 18th a n d m i d - 1 9 t h c e n t u r y there were about f o r t y p o t t e r y workshops operating there. The h i s t o r y of Zalas is i m p o r t a n t for the s t u d y o f potteries i n the region of L i t t l e P o l a n d . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a — WAWRZYNIEC DU­ DZIEWICZ — TEACHER A N D POTTER The authoress presents the b i o g r a p h y o f W a w r z y n i e c Dudziewicz a n d describes his preserved ceramic ware on the basis o f archive materials a n d press articles. She also analyses the inscriptions on Dudziewicz's ceramic ware. Dudziewicz was b o r n i n 1822 i n t o a peasant f a m i l y t h a t l i v e d near Cracow. H e died i n 1891. A t f i r s t he a t t e n d e d the village school a n d t h e n a trade school a n d a lycee i n Cracow. After o b t a i n i n g a lycee leaving certificate he s t u d i e d p h i l o ­ sophy at the Jagiellonian U n i v e r s i t y for 2 years. I n 1846— 1860 he t a u g h t i n parish schools, also i n Zalas, where he settled down a n d opened a p o t t e r y workshop i n 1860—61. H e never learnt t o use the p o t t e r ' s wheel, he employed 7 apprentices a n d he himself decorated the ceramic ware a n d organized p r o d u c t i o n . Dudziewicz's p o t t e r y workshop made pots, pitchers, flower-pots a n d tobacco boxes. P r o b a b l y a l l o f Dudziewicz's ceramic objects were made o f w h i t e fire-clay w h i c h accounts for the difference between his p o t t e r y a n d t h a t o f other Zalas potters who used o r d i n a r y clay, w h i c h was r o d after f i r i n g . Dudziewicz's ceramic objects a t t r a c t e d a t t e n t i o n f i r s t of a l l because o f t h e i r unusual decoration, w h i c h i n c l u d e d ins­ criptions a n d drawings made on tho w e t surface. Somo were p a i n t e d w i t h water-colours. The authoress quotes poems inscri­ bed on pitchers (2 survived) a n d tobacco boxes (6 s u r v i v e d ) . T h e y were t a k e n f r o m Polish p o e t r y , proverbs, sayings a n d popular songs. �РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА ПО­ ЛОТНЕ И БУМАГЕ (.СОВРЕМЕННАЯ НАРОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы ) Современная народная живопись не является про­ д о л ж е н и е м все е щ е ж и в ы х т р а д и ц и й и р е ш и т е л ь н о о т л и ч а е т с я от п р е ж н е й ж и в о п и с и , к о т о р а я заглохла в к о н ц е X I X в. К о н с т а т и р у я этот ф а к т , а в т о р п ы т а е т с я у с т а н о в и т ь критерии, па основании к о т о р ы х м о ж н о было бы часть живописи нашего времени отнести к народному тгорчеству. Сначала Яцковски отмечает три совершенно раз­ личных вида современной живописи, возникающей в деревне. П е р в а я группа — это к а р т и н ы религиозного содер­ жания, выполняемые в силу внутренних побуждений, п р е ж д е всего д л я себя лично. Ф о р м а л ь н о этот вид искусства тяготеет к направлению, которое обычно называют наивным. Вторая группа охватывает творчество, сознательно стилизованное под давнее „ н а р о д н о е " : это прежде всего п р о и з в е д е н и я , р а с с ч и т а н н ы е на городского ж и ­ теля, с о г л а с о в а н н ы е с его в к у с а м и . К этой г р у п п е относится вся ж и в о п и с ь на стекле. Третья группа — картины, полностью принадле­ жащие к категории любительской живописи. Они нисколько не связаны с традиционной функцией, ни со с т и л е м н а р о д н о й ж и в о п и с и . Э т о т в и д т в о р ч е с т в а основывается на с о з н а т е л ь н о м и целенаправленном н а б л ю д е н и и п р и р о д ы . Н е и с к л ю ч е н о , ч т о со в р е м е н е м тщательные исследования предоставят возможность выделить некоторые элементы этих картин, которые вытекают из своеобразных декораторских и колори­ стических навыков, из характера работы и связи крестьянина с природой. Однако в настоящее время недостает е щ е оснований для у в я з ы в а н и я этой ж и в о ­ писи с народным искусством и поэтому анализируя м а т е р и а л , а в т о р не з а т р а г и в а е т этого вопроса. К а р т и н ы первой группы в ы п о л н я ю т с я на полотне и бумаге немногими самородными х у д о ж н и к а м и из различных регионов страны. Личности самых видных и з н и х а в т о р п о д р о б н о о п и с ы в а е т и, о п и р а ю с ь н а и х пример, поясняет яррепие современной народной ж и ­ вописи в Польше. К упомянутым художникам сле­ дует отнести Дороту Лямпарт, Никифора, Михала Мазурека, Марию Висьпиос, Катажину Гавлову и Юзефа Франусяка. В своем творчестве все они прибегают к р е л и ­ гиозной тематике неиз потребности обладания обыч­ ным святым образом для совершения перед ним молитв, поскольку такой можно беспрепятственно купить. Для этих х у ж о ж н и к о в живопись является равно молитвенным актом, как и размышлением о самых в а ж н ы х вопросах, а святой образ является моралите. Личности и ж и з н е н н ы й путь этих ж и в о ­ писцев очень разнообразны. З о ф и я Бараньска родилась в 1907 г. в д е р е в н е Залипье. Б у д у ч и молодой девушкой она расписывала степы домов, а т а к ж е писала святые образа в соответ­ ствии с народной традицией, которая все е щ е была ж и в а . К о г д а с п у с т я 30 л е т б ы л о о б н а р у ж е н о е е т в о р ­ чество оказалось, что она стала рисовать у ж е совер­ ш е н н о иначе. Среди ее работ, в частности, о к а з а л а с ь н е у м е л о с д е л а н н а я к о п и я „ П о д с о л н е ч н и к о в " В а н Гога. Н е с м о т р я на свои у с и л и я , Б а р а н ь с к а не в состоянии вернуть п р е ж н ю ю непосредственность своего стила. Сейчас она з а ж и т о ч н а я крестьянка и является пред­ ставительницей современных деревенских вкусов. В настоящее время она рисует для городских потребутелей, с т а р а т е л ь н о в ы п о л н я я з а к а з ы на з а д а н ­ ную тему. К а т а ж и н а Г а в л о в а ( р . 1895) в п о ж и л о м в о з р а с т е , не б у д у ч и у ж е в с о с т о я н и и работать, стала рисовать. Она н а ч а л а у к р а ш а т ь свою избу р и с у н к а м и на стенах и на бумаге, и з о б р а ж а я ангелов, святых, Матерь Б о ж и ю . Ее н а и в н ы е р и с у н к и я в л я ю т с я н а р о д н ы м и по своей композиции, красочности, симметрии и ритмике. Они в ы р а ж а ю т ее простую, исполненную глубокой веры религиозность. М а р и я В и с ь н и о с ( р . 1914 г.) у ж е с в ы ш е 20 л е т пишет акварелью, пастелью, темперой картины ре­ лигиозного содержания. Она стала рисовать, чтобы п о м о ч ь с в о е м у с ы н у , к о т о р ы й в то в р е м я учился в ш к о л е . Е е р а б о т ы о т л и ч а ю т с я от д а в н е й н а р о д н о й живописи своим динамическим характером, индиви­ дуальным подходом к тематике, отсутствием декора­ тивного орнамента. По мнению автора народный ха­ р а к т е р т в о р ч е с т в а х у д о ж н и ц ы о т о б р а ж а е т ее способ мышления, о котором свидетельствует трактовка те­ матики, родственной традиционному крестьянскому религиозному эстетическому сознанию. Композиции картин Марии Висьниос отличаются синтетическим, монументальным характером. Декоративную роль исполняет колорит. То ж е явление у Ф р а н у с я к а в ы р а ж а е т с я в р а т и в н о м х а р а к т е р е его „ ц в е т о ч н ы х " М а д о н н . деко­ Никифор вырос в кругу культуры лэмковской деревни. Это предопределило способ убранства и у к р а ­ ш е н и я интерьеров, в к о т о р ы х он ж и л и д а ж е о р н а ­ м е н т и к у н е к о т о р ы х и з его к а р т и н . Ж и в о п и с ь Н и к и ­ фора обычно определяют, как наивную. Автор в основ­ н о м с о г л а с е н с э т и м о п р е д е л е н и е м , но в то ж е в р е м я полагает, что такие я в л е н и я — человек психически отчужденный среди деревенской общественности, че­ ловек, находящий единственную возможность проявить себя в т в о р ч е с т в е , д а л е к о м от о б щ е п р и н я т о г о в этой с р е д е п о н я т и я об и с к у с с т в е — т а к и е я в л е н и я быть может существовали и в давней народной культуре. Несколько похожей является судьба Дороты Ламп а р т ( р . 1906 г.), х у д о ж н и ц ы и з З а в о й . С р а н н и х л е т жители деревни относились к ней с пренебрежением, с н а ч а л а и з - з а ее п р о и с х о ж д е н и я , а з а т е м , и з - з а о б р а з а жизни. Дорота Л я м п а р т никогда не была х о р о ш е й хозяйкой. Весь смысл существования она стала на­ ходить в своих картинах, стремясь показать людям свой иной мир грез и сновидений. Свой внутренний мир художница отображает с удивительным чувством колорита и формы. В о ж е н а РОДНЫХ К у р а л ь — ЦВЕТЫ МАСТЕРИЦ ИЗ СТРУЖКИ НА­ Ж и т е л ь н и ц ы местечка Козегловы близ Ченсто­ ховы у ж е свыше двадцати лет делают искусственные цветы из стружки. Это занятие генетически связано с ремеслом плетения из стружки ш л я п и корзинок, которым ж и т е л и этой местности занимались у ж е в XIX в. Автор дает к р а т к и й исторический очерк козегловского ремесла, а затем а н а л и з и р у е т пути развития производства цветов, употребляемых в настоящее время в качестве декорации почти при всех меропри­ ятиях, посвященных народному творчеству. Кроме того и с к у с с т в е н н ы м и ц в е т а м и повсеместно украшают витрины магазинов. Ввиду популярности цветов боль­ шинство зрителей усматривает в этом виде творчества следы старой народной традиции. Автор статьи не имела возможности установить, что я в и л о с ь н е п о с р е д с т в е н н ы м т о л ч к о м к освоению выделки цветов. Этим стали после второй мировой войны заниматься женщины, которые раньше плели и з с т р у ж к и д р у г и е п р е д м е т ы . С 1964 г. ц в е т а м и з а и н ­ тересовалась „Цепелия". В Козегловах был открыт к о о п е р а т и в „ Ц е п е л и и " , к о т о р ы й не т о л ь к о покупал г о т о в ы е и з д е л и я к р е с т ь я н о к , но с т а л т а к ж е п р е д л а г а т ь им свои узоры. Н а д о м н и ц ы „Цепелии' работают те­ перь под наблюдением х у д о ж н и ц ы , которая проекти­ рует новые узоры. : С 1970 г. п р о в о д я т с я т а к ж е конкурсы цветов. В основном в них принимают участие только члены кооператива. Автор статьи ставит вопрос можно ли считать упомянутые цветы изделями народного творчества, если учесть роль художницы, характер работы на­ домниц и наконец, предназначение цветов. 255 �Н е з а в и с и м о от д е я т е л ь н о с т и к о о п е р а т и в а искус­ ство п л е т е н и я е щ е не совсем з а г л о х л о в К о з е г л о в а х . Им главным образом занимаются п о ж и л ы е ж е н щ и н ы , которые не могут привыкнуть к ритму работы в ко­ о п е р а т и в е (а т а к ж е н а д о м н и ц ы „ Ц е п е л и и " в п е р и о д сокращения заказов). О н и выполняют плетёнки, в том числе цветы (перед П р а з д н и к о м поминания усопших), к о т о р ы е п р о д а ю т на я р м а р к а х при посредничестве купцов или ж е самолично. Я н К у р е к — КОНЦЕПЦИЯ ВСЕЛЕННОЙ ЧЕСТВЕ СТАНИСЛАВА МАЕВСКОГО В ТВОР­ Настоящая статья является монографическим очерком творчества современного непрофессиональ­ ного х у д о ж н и к а , автора к р у г л ы х с к у л ь п т у р и р е л ь е ­ ф о в . З н а ч и т е л ь н а я ч а с т ь его б а р е л ь е ф о в п р е д с т а в л я е т собой м н о г о п л а н о в ы е к о м п о з и ц и и . Преимущественно их тематика касается проблемы сотворения мира и че­ ловека, ж и з н и и мученичества Христа, а т а к ж е исто­ рии Польши, отображая таким образом круг проблем, с ранних лет волнующих художника., Стремление выразить свои м ы с л и является для Маевского глав­ н ы м стимулом, т о л к н у в ш и м его на п у т ь изобрази­ тельного искусства. Увлекаясь моральной проблема­ тикой борьбы с всякого рода варварством, автор в течение ряда лет пытался активно претворять в ж и з н ь свои взгляды, когда ж е болезнь стала сильно п р е п я т с т в о в а т ь его а к т и в н ы м действием, оп з а н я л с я скульптурой. М а е в с к и р о д и л с я в 1922 г. в Р е м б е р т о в е п о д В а р ­ ш а в о й . Во в р е м я в о й н ы он б ы л в ы в е з е н в Г е р м а н и ю на п р и н у д и т е л ь н ы е работы. В е р н у в ш и с ь на родину, Маевски поселился на Западных Землях. Он происхо­ дит из р а б о ч е й с р е д ы и до пансионного возраста т о ж е был рабочий госхоза. Е щ е ребенком Маевски на уроках Закона Божьего делал собственные выводы относительно интерпре­ тации смысла религиозных верований, а т а к ж е пред­ ставленных Библией событий. Испытания военных лет е щ е более у с у г у б и л и его ю н о ш е с к и е понятия и п р е д с т а в л е н и я . В з р е л о м в о з р а с т е его м и р о в о з з р е н и е расширилось благодаря идеологической партийной подготовке. Все эти идеи Маевски соединяет воедино, о б ъ я с н я я и х по своему; т а к напр. по его м н е н и ю Христос я в л я е т с я п е р в ы м коммунистом на свете. Свои первые скульптурные работы Маевски пред­ назначал для себя и своей семьи. Однако, постепенно к р у г п о ч и т а т е л е й его т а л а н т а у в е л и ч и л с я , о х в а т ы в а я жителей родной и соседних деревень. В последнее время М а е в с к и стал продавать свои работы п о л ь з у я с ь для этого у с л у г а м и „ Ц е п е л и и " и „Десы", М а е в с к и п р и ­ нимает т а к ж е участие в многочисленных конкурсах и выставках посвященных народному искусству. З д з и с л а в С м о л ю х о в с к и — СЛОВЕСНЫЙ ФОЛЬКЛОР, ОБЫЧАЙ И НАРОДНАЯ МАТЕРИАЛЬ­ НАЯ КУЛЬТУРА, КАК ВДОХНОВЛЯЮЩАЯ СИЛА ЛЮБИТЕЛЬСКОГО ТЕАТРА Автор рассматривает проблему инсценировки обы­ чаев и различных народных текстов в спектаклях ставленных ансамблями песни и танца. Автор у т в е р ж ­ дает, что в общественном сознании — согласно посто­ янной практике ф о л ь к л о р н ы х коллективов — пред­ ставление ф о л ь к л о р а на сцене отождествляется с тан­ цем и п е с н я м и . До с и х пор ф о л ь к л о р н ы й театр не был особенно распространен. По мнению автора надо и можно адаптировать (для сцены) всякого рода по­ этические тексты, пословицы, юбилейные стихи, опи­ сания верований, суеверий, а т а к ж е беседы во в р е м я р а з л и ч н ы х х о з я й с к и х з а н я т и й и, н а к о н е ц , и н с ц е н и ­ ровать обычаи, сопутствующие традиционным заня­ тиям, таким, к а к выпечка хлеба, обработка льна или шерсти, сдирание перьев. А в т о р п р и в о д и т п р и м е р ы (и о п и с ы в а е т зрелища) этого рода у д а ч н ы х инсценировок, к о т о р ы е ему п р и ­ ходилось видеть в югозападной Великопольше — районе наиболее ему знакомом. Это были инсцени­ ровки Театра поэзии „Калина" в К ш и ц к е Лещиньского воеводства и Театра одного актера при Вое­ водском доме культуры в Лешне. А л и ц и я Ф а л ь н и о в с к а - Г р а д о в с к а — МА­ ТЕРИАЛЫ ПО/ И С Т О Р И И Г О Н Ч А Р Н О Г О ЦЕНТРА В ДЕРЕВНЕ ЗАЛЯС ТЕНЧИНЬСКОГО ГРАФСТВА Автор статьи публикует отрывок из текста, обна­ руженного в Краковском государственном архиве. Текст, автором которого был В а в ж и н е ц Дудзевич, я в л я е т с я ч а с т ь ю (в ц е л о м н е с о х р а н и л с я ) о б р а б о т а н ­ ного Д у д з е в и ч е м с л о в а р и к а г о н ч а р н ы х терминов. С л о ­ варик содержит сведения о строительстве и осна­ щении гончарных мастерских, а также о технике и уровне производства. Упомянутый словарик заполняет пробел в иссле­ дованиях, к а с а ю щ и х с я залясного центра, начало к о ­ т о р о г о по в с е й в е р о я т н о с т и д а т и р у е т с я X V I в. В X V I I I в., а т а к ж е в с е р е д и н е X I X в. в З а л я с е р а б о т а л о о к . 40 г о н ч а р н ы х м а с т е р с к и х . В с в я з и с э т и м история Заляса имеет важное значение для изучения раз­ вития гончарства в Малой Польше. Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а ДЗЕВИЧ, УЧИТЕЛЬ — ГОНЧАР — ВАВЖИНЕЦ ДУ­ Статья содержит биографический очерк В. Дудзевича и х а р а к т е р и с т и к у с о х р а н и в ш и х с я его к е р а ­ мических изделий. Автор использует архивные и исто­ чниковедческие материалы опубликованные в печати, а т а к ж е анализирует тексты надписей на керамике. Д у д з е в и ч р о д и л с я в 1822 г., у м е р в 1891 г. О н б ы л сыном крестьянина из под Хшанова. У ч и л с я сначала в сельской школе, а затем в технической школе и в гимназии в Кракове. Получив аттеста зрелости, Дудзевич поступил в Ягеллонский университет на философский факультет, где занимался 2 года. С 1846 г. д о 1860 г. о н р а б о т а л в п р и х о д с к и х ш к о л а х в том числе в Залясе, где поселился на постоянное м е с т о ж и т е л ь с т в а . В 1860—1861 г г . Д у д з е в и ч с т а л з а н и ­ м а т ь с я производством г о н ч а р н ы х и з д е л и й в собствен­ ной мастерской. Техникой вращения гончарного круга Дудзевич не о в л а д е л ; у него работало 7 ч е л о в е к под­ мастерьев, а сам он з а н и м а л с я у к р а ш е н и е м изделий и организационными делами. В мастерской Дудзевича изготовлялись горшки, кувшины, цветочные горшки, табакерки. Н а д о полагать, что все эти п р е д м е т ы изго­ т о в л я л и и з о г н е у п о р н о г о к а о л и н а , в о т л и ч и е от и з ­ делий других заляских мастеров, которые употребляли обыкновенную, красную после обжига глину. И з д е л и я Дудзевича п р е ж д е всего отличались ори­ гинальной отделкой, которая состояла из текстов и рисунков, в ы р ы т ы х па необсохшей поверхности. Н е ­ которые из них были расцвечены водяными красками. Автор статьи приводит тексты стихотворений на к у в ­ ш и н а х , (2 с о х р а н и л и с ь ) и н а т а б а к е р к а х (сохрани­ л о с ь 6). Т е к с т ы э т и з а и м с т в о в а н ы и з п о л ь с к о й п о э з и и , а т а к ж е пословиц, изречений, п о п у л я р н ы х песен и п е ­ сенок. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61dfe631a1937f3dc4f49d840a1d6371.pdf 7c599a359f1c56902dc8769191b492be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4402 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4096 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.249-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I IV-VI Imprezy folklorystyczne i regionalne 2 4 . I V — w K a l i s z u o d b y ł się koncert laureatów I I Woj. Przeglądu Amator­ skiego R u c h u A r t y s t y c z n e g o . W y s t ą ­ p i ł y m . i n . nagrodzone z e s p o ł y folklo­ rystyczne i regionalne. * 7—9.V — z okazji D n i W r o c ł a w i a o d b y ł a się w t y m m i e ś c i e I I „ C e p e l i a d a " . W z i ę ł o w niej u d z i a ł 36 s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich z terenu c a ł e g o kraju, a 24 a r t y s t ó w l u d o w y c h d e m o n s t r o w a ł o swoje u m i e j ę t n o ś c i . N a estradzie kon­ certowały zespoły ludowe: „Juhasi" z Czarnego Dunajca, „ K u r p i a n k a " z K a ­ d z i d ł a , „ Z l o t y R ó g " z K r a k o w a oraz „Pilsko". * 15.V — w M P i K w L u b l i n i e o d b y ł y się t a r g i S z t u k i L u d o w e j , zorganizowane przez S T L i M u z e u m O k r ę g o w e (Dział Etnograficzny). Targom towarzyszyły p o k a z y ludowego r ę k o d z i e ł a oraz w y s t ę p y kapeli ze Skrobowa, z e s p o ł u wokalno-instrumentalnego „ P o c z t y l i o n k i " i zna­ nego kowala, a p r z y t y m g a w ę d z i a r z a — Bronisława Pietraka. * 16.V — w Bydgoszczy, z okazji 30-lccia d z i a ł a l n o ś c i Robotniczej Spół­ dzielni W y d a w n i c z e j „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , zorganizowano w P a r k u L u d o ­ w y m festyn, w czasie k t ó r e g o o d b y ł się m . i n . j a r m a r k s z t u k i ludowej. * 22.V — w W D K w E l b l ą g u o d b y ł się I I I W o j e w ó d z k i Kiermasz T w ó r c z o ś c i Ludowej i Przemyślu Artystycznego. W kiermaszu wzięło u d z i a ł ok. 40 t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h z terenu w o j e w ó d z t w a . Zaprezentowali oni prace z dziedziny r z e ź b y ludowej, t k a n i n y a r t y s t y c z n e j , hafciarstwa, k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r ­ stwa, garncarstwa, m a l a r s t w a i i n . S p o ś r ó d u c z e s t n i k ó w nagrody o t r z y ­ mali: Anna Kiertyczak z Głębocka i M a r i a J a ś k i e w i c z z K w i d z y n a za h a f t y , Stanisław Białczak" z Fromborka za r z e ź b ę w drewnie, L u d w i k D m o c h o w s k i z K w i d z y n a za m a l a r s t w o , M a r i a n n a K a p k a z Barcic za w y c i n a n k i , H e n r y k G ó ź d ź z T o l k m i c k a za r z e ź b ę , A d a m P i o t r o w s k i z Susza za m a l a r s t w o , Jerzy W i ś n i o r o w s k i z P r a b u t za r z e ź b ę . W r a m a c h K i e r m a s z u o d b y ł się t e ż p r z e g l ą d z e s p o ł ó w p i e ś n i i t a ń c a oraz w y s t ę p y kapel. 29.V — na P I . D e f i l a d w Warszawie dorocznym j u ż zwyczajem o d b y ł a się V I „ C e p e l i a d a " . O p r ó c z kiermaszu w y ­ r o b ó w „ C e p e l i i " oraz prac c z ł o n k ó w S T L a r t y ś c i l u d o w i d e m o n s t r o w a l i swoje umie­ K A 1977 j ę t n o ś c i , a s p ó ł d z i e l n i e cepeliowskie „ M o ­ da i S t y l " oraz „ P o z i o m " p r e z e n t o w a ł y modele inspirowane w z o r n i c t w e m ludo­ w y m . W y s t ę p o w a ł y r ó w n i e ż cepeliowskie zespoły pieśni i t a ń c a , jak: „ P o d h a l e " , „ O p o c z n o " , „ K a m i o n k a " . Po raz pierw­ szy wzięły u d z i a ł w „ C e p e l i a d z i e " człon­ kinie K ó ł G o s p o d y ń Wiejskich (ok. 100 o s ó b ) , d e m o n s t r u j ą c prace z a r ó w n o ludowe, j a k i t y p o w o amatorskie, nie­ j e d n o k r o t n i e na bardzo n i s k i m poziomie a r t y s t y c z n y m . I s t o t n e wydaje się j e d n a k t o , że po raz pierwszy obok selekcjono­ wanych wyrobów „Cepelii" m o ż n a było z o b a c z y ć prace r z e c z y w i ś c i e o b s ł u g u j ą c e ś r o d o w i s k o wiejskie. J e ś l i eksperyment nie p r z y s ł u ż y ł się u g r u n t o w a n i u r a n g i s z t u k i ludowej, to b y ł jednak w a ż n y dla e t n o g r a f ó w i w szystkich, k t ó r y c h interesuje rzeczywista sytuacja s z t u k i ludowej w k r a j u . ludowe r e p r e z e n t u j ą c e folklor r ó ż n y c h r e g i o n ó w . W r a m a c h i m p r e z y o d b y ł a się również „Cepeliada". * 19. V I — na d z i e d z i ń c u M u z e u m Etnograficznego w T o r u n i u o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h regionów kraju. * 23,24.VI — na L c d n i c y k . Gniezna o d b y ł a się impreza f o l k l o r y s t y c z n a „ N o c K u p a ł y " . W i d o w i s k o o b r z ę d o w o zapre­ zentowali a k t o r z y T e a t r u Polskiego w Poznaniu, w y s t ę p o w a ł y z e s p o ł y i kapele ludowe, zorganizowano t e ż j a r m a r k w y ­ robów ludowych. * 4 — 1 2 . V I — w Ciechocinku o d b y w a ł się V I F e s t i w a l F o l k l o r u K u j a w . W ra­ m a c h imprezy o t w a r t o w y s t a w ę r z e ź b y ludowej K u j a w , k o n c e r t o w a ł y z e s p o ł y wokalno-instrumentalne z K o w a l a , Sta­ rego B r z e ś c i a , Radziejowa, Lubania, P i l i c h o w a , kapele ludowe i g r u p y folk­ lorystyczne z L i p n a i Radomie. Zorgani­ zowano kiermasz s z t u k i ludowej regionu i p o k a z y zdobienia fajansu z W ł o c ł a w k a . * 4 , 5 . V I — w Z u b r z y c y G ó r n e j na Orawie o d b y ł o się Pasterskie Ś w i ę t o , organizowane corocznie z inicjatywy M u z e u m Etnograficznego p r z y współ­ pracy z Woj. Ośrodkiem Kultury, Z W ZSMP w N o w y m Sączu i Gminnym Ośrodkiem w Jabłonce. Impreza ta, m a j ą c a na celu wskrzeszenie i zapre­ zentowanie d a w n y c h z w y c z a j ó w , b y ł a zarazem p r z e g l ą d e m z e s p o ł ó w folklo­ r y s t y c z n y c h regionu. 1 1 — 2 4 . V I — w O s t r o ł ę c e o d b y ł y się tradycyjne D n i Folkloru Kurpiowskiego, zorganizowane w ramach a k c j i pod hasłem „Człowiek—Praca.—Twórczość". O t w a r c i a i m p r e z y d o k o n a ł prezydent miasta, p o d k r e ś l a j ą c j a k wysokie zna­ czenie p r z y w i ą z u j ą w ł a d z e polityczno-administracyjne O s t r o ł ę k i do k u l t y w o ­ wania t r a d y c j i regionalnych ziemi k u r ­ piowskiej. W programie „ D n i " o d b y ł a się m . i n . defilada k u r p i o w s k i c h z e s p o ł ó w regionalnych, j a r m a r k s z t u k i l u d o w e j , a w Muzeum Okręgowym w Ostrołęce została otwarta wystawa pn. „ T w ó r ­ czość l u d o w a K u r p i B i a ł y c h " . * 17,18.VI - - w P o z n a n i u zorganizo­ wano J a r m a r k Ś w i ę t o j a ń s k i , w programie którego występowały m . in. zespoły 23— 2 6 . V I — w Ż y w c u i U j s o ł a c h o d b y ł się kolejny doroczny F e s t i w a l F o l k l o r u G ó r a l i Polskich — Ż y w i e c 77, impreza m a j ą c a na celu k u l t y w o w a n i e i propagowanie k u l t u r y łudow-ej wszyst­ k i c h g ó r a l s k i c h grup e t n i c z n y c h zamiesz­ k u j ą c y c h na terenie Polski. D o u d z i a ł u w tegorocznym Festiwalu zgłosiło się p o n a d 40 regionalnych zespo­ łów p i e ś n i i t a ń c a oraz kapel g ó r a l s k i c h . J u r y o c e n i a ł o w y s t ę p y w trzech g r u p a c h : w kategorii zespołów autentycznych, a r t y s t y c z n i e opracowanych i stylizowa­ nych. Z okazji F e s t i w a l u zorganizowano szereg imprez t o w a r z y s z ą c y c h , m . i n . na jeziorze Ż y w i e c k i m „ F o r u m F o l k l o ­ r y s t y c z n e " , „ Ś w i ę t o j a n k i " oraz „ W i e ­ czór zbratania serc g ó r a l s k i c h " . J e d n ą z dodatkowych atrakcji był „ J a r m a r k góralski" odbywający się w Żywcu. * 24— 2 6 . V I — w P ł o c k u o d b y ł się X I Ogólnopolski Festiwal Folkloru i Sztuki Ludowej. W programie tej wielkiej imprezy, w k t ó r e j u d z i a ł wzięło ok. 1.500 uczestników, koncertowały 22 z e s p o ł y ludowe, folklorystyczne i regio­ nalne oraz kapele l u d o w e ; o d b y ł y się kiermasze: s z t u k i ludowej, pierników żywieckich, ludowych potraw i napojów. Otwarte zostały wystawy: „ S z t u k a lu­ dowa we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u " , w y ­ stawa prac tegorocznych l a u r e a t ó w na­ grody i m . Kolberga oraz wystawa f o t o g r a m ó w Janusza K r i p p e n d o r f a p n . „ S p o t k a n i e z p ł o c k i m festiwalem". P o n a d t o zorganizowano spotkanie z postaciami l u d o w y m i i l a u r e a t a m i nagrody i m . Kolberga, k t ó r y m uro­ czyście w r ę c z o n o na d z i e d z i ń c u M u z e u m nagrody, a na z a k o ń c z e n i e F e s t i w a l u zademonstrowano widowisko folklo­ rystyczne „ N o c K u p a ł y " , po k t ó r y m o d b y ł y się t r a d y c y j n e „Wianki" na Wiślo z p o k a z a m i pirotechnicznymi. W przeglądzie zespołów nagrodę I (10.000 zł) o t r z y m a ł Z e s p ó ł F o l k l o r y s ­ t y c z n y „ J a w o r z n i k " z B ę d z i n a , 2 nagro- 24,9 �I w Ł o m ż y i Ostrołęce, Związek Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego. T o w . M i ł o ś n i k ó w Ziemi Kurpiowskiej i Gminny Ośrodek K u l t u r y w Łysych, N a k o n k u r s z g ł o s z o n o p o n a d 100 p a l m i ok. 200 pisanek w y k o n a n y c h przez kurpiowskich t w ó r c ó w l u d o w y c h . N a g r o d y za p a l m / o t r z y m a ł y : Helena M o ż d ż e ń z Ł y s y c h , K r y s t y n a , Urszula i L e o k a d i a Szmigiel z Serafina, Elżbieta, Oślicka, C z e s ł a w a K o n o p k a z K a d z i d ł a , J a n i n a Chrostek z T a t a r , Teresa Piankowska i B o l e s ł a w a B a l d y g a z K a d z i d ł a . Nagrody za pisanki otrzymały: Maria Spodek z Pniewa, C z e s ł a w a K o ­ n o p k a z K a d z i d ł a , Barbara B a k u ł a ze S t r z a ł e k , C z e s ł a w a K a c z y ń s k a z Piasecz­ nicy. M a r y l a T y c z B i a ł o u s Lasek. * 1 2 . I V — w M u z e u m Z i e m i Sochaczewskiej o t w a r t o w y s t a w ę „ W o j s k o polskie w r z e ź b i e l u d o w e j " , p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. II. 1. Z F e s t i w a l u w K a z i m i e r z u W i s ł ą , 1977 r. naci Fot.: J . blagierski d y I I (po 7.500 zł) — Regionalny Z e s p ó l P i e ś n i i T a ń c a „ C e k ó w " z Cekowa, w o j . kaliskie oraz Zespól R e g i o n a l n y z Kłę­ bowa, Moj. z i e l o n o g ó r s k i e . N a g r o d ę I I I (5.000 zl) o t r z y m a ł Z e s p ó ł F o l k l o r y s ­ t y c z n y z M ę c i n k i , w o j . legnickie. Pozo­ s t a ł e z e s p o ł y o t r z y m a ł y d y p l o m y uczest­ nictwa w X I Ogólnopolskim Festiwalu Folkloru i Sztuki Ludowej w Płocku. * V I — w M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h o d b y ł się festyn l u d o w y p n . „ W i e ś opolska w t a ń c u i p r z y ś p i e w ­ ce". W programie w y s t ą p i ł y z e s p o ł y : „ D z i ó b k i " z Biestrzennika, „ S i k o r k i " , z Chobia, „ D y l a k o w i a n k i " z D y l a k , ś p i e w a c y z Osowca, kapela ludowa ze Starej K u ź n i , m u z y c y z k o m b i n a t u P G R Namysłów. * 3 0 . V I — 3 . V I I — w Kazimierzu nad W i s ł ą o d b y ł się X I O g ó l n o p o l s k i Festi­ wal Kapel i Śpiewaków Ludowych. Festiwal z o s t a ł zainaugurowany g ł ó w n y m koncertem p n . „ O d K a s z u b do P o d h a l a " , k o n t y n u o w a n y m d n i a n a s t ę p n e g o , po­ n a d t o na M a ł y m R y n k u o d b y ł się k o n ­ kurs „ B o s e j n ó ż k i " i „ D u ż y — M a ł y " , a w D o m u Stowarzyszenia A r c h i t e k t ó w koncert poezji i m u z y k i ludowej oraz w M D K „Nocne muzykowanie" improwizacje m u z y k ó w l u d o w y c h . Z oka­ zji Festiwalu otwarto kilka wystaw, zorganizowano kiermasz sztuki ludowej i W i e c z ó r G a w ę d L u d o w y c h p r z y ognisku. O p r a w ę p l a s t y c z n ą F e s t i w a l u i deko­ r a c j ę miasta p r o j e k t o w a ł znany sceno­ graf A d a m K i l i a n . Wystawy i konkursy 3 . I V — w M u z e u m W s i Opolskiej w Bierkowicach otwarta została wystawa p n . „ P l a s t y k a o b r z ę d o w a regionu nowo­ sądeckiego". 3 . I V — we wsi Ł y s e , w o j . ostro­ ł ę c k i e , o d b y ł się doroczny k o n k u r s na p a l m y i pisanki wielkanocne. Organiza­ t o r a m i k o n k u r s u b y l i : Muzea O k r ę g o w e 250 I V — w Muzeum w Pułtusku o t w a r t a b y ł a w y s t a w a prac ceramicz­ n y c h ludowego garncarza Eugeniusza Piotrowskiego. I V — w W D K w Bydgoszczy o d b y ł się p r z e g l ą d p l a s t y k i a m a t o r s k i e j , w k t ó ­ r y m u c z e s t n i c z y ł o 60 a u t o r ó w , z g ł a s z a j ą c w sumie 600 prac. J u r y przyznało nagrody i w y r ó ż n i e n i a . Najlepsze z nade­ s ł a n y c h prac zaprezentowano na wysta­ wie zorganizowanej w W D K . 2.V — w K r a k o w s k i m D o m u K u l t u ­ r y o t w a r t a z o s t a ł a wystawa p r e z e n t u j ą c a dorobek Woj. Przeglądu Twórczości Nieprofesjonalnej. W y s t a w i o n o t u ok. 50 r z e ź b i 140 o b r a z ó w — 68 a u t o r ó w z czego 80 prac w y t y p o w a n o na I I Triennale S z t u k i Nieprofesjonalnej we Wrocławiu. * * T 15.IV — w Państw owym Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o wystawę „Twórczość nieprofesjonalna w grafice i plakacie wdoskim", zorgani­ zowaną, p o d p a t r o n a t e m włoskiego I n s t y ­ t u t u K u l t u r y , a p r z y g o t o w a n ą przez galerię „ L a F e l u c a " w R z y m i e . 7.V — w M u z e u m w Gliwicach otwarto pokonkursową wystawę twór­ czości nieprofesjonalnej p n . „Gliwice w malarstwie i grafice". Organizatorami b y l i : W o j . O ś r o d e k K u l t u r y — filia w Gliwicach, T o w . P r z y j a c i ó ł Gliwic oraz M u z e u m . * * 28. I V — w K l u b i e M P i K w Z d u ń s k i e j W o l i o t w a r t o w y s t a w ę „ T r o n y i insygnia wodzowskie dawnej A f r y k i " , p r z y g o t o ­ w a n ą przez P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o ­ graficzne w Warszawie. W y s t a w ę prze­ niesiono w czerwcu do M u z . Archeolo­ gicznego w G d a ń s k u . * IV — w Muzeum Okręgowym w Siedlcach zorganizowana z o s t a ł a w y ­ stawa p n . „ W y c i n a n k a ludowa z regionu kołbielskiego i Powiśla Garwolińskiego". Wystawa przygotowana została przy pomocy K o l a Folklorystycznego stu­ d e n t ó w p o l o n i s t y k i W S P w Siedlcach (pod kier. mgr. Antoniego Ś l e d z i e w s k i e go), k t ó r z y w czasie u b i e g ł o r o c z n y c h wakacji p r o w a d z i l i p e n e t r a c j ę t e r e n o w ą : w efekcie doskonale przeprowadzonej a k c j i M u z e u m o t r z y m a ł o ok. 700 prac od 20 w y c i n a n k a r e k . W w y n i k u bardzo wysokiego p o z i o m u w y c i n a n e k , najlep­ szym przyznano nagrody. 13. V — w D o m u K u l t u r y w Myśle­ nicach o t w a r t a z o s t a ł a I I I w o j e w ó d z k a w y s t a w a pokonkursowa, tradycyjnych o z d ó b b i b u ł k o w y c h p n . „ K w i a t y Pol­ skie". Organizatorami b y l i : U r z ą d Miasta i G m i n y , Miejski D o m K u l t u r y w Myśle­ nicach oraz K l u b P l a s t y k ó w A m a t o r ó w i Twórców Ludowych. * 14. V — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę r z e ź b w drewnie I p o l i t a s a U ż k u r n i s a . z o r g a n i z o w a n ą p r z y współ­ udziale Z G T P P R . * 20.V — w K i e l c a c h o t w a r t a z o s t a ł a wystawa, na której zaprezentowano dorobek P r z e g l ą d u P l a s t y k i A m a t o r ó w w o j . kieleckiego. N a P r z e g l ą d w p ł y n ę ł o 200 prac 52 a u t o r ó w , z czego j u r y za­ k w a l i f i k o w a ł o na w y s t a w ę w o j e w ó d z k ą 113 prac. * I V — w parczewskim D o m u K u l t u r y (woj. bialskopodlaskie) czynna b y ł a po­ k o n k u r s o w a w y s t a w a pisanek. W kon­ kursie u d z i a ł wzięło 26 o s ó b , z k t ó r y c h nagrody I o t r z y m a ł y : za p i s a n k i zdobione woskiem — M a r i a A b r a m i u k o w a z Chmie Iowa, za pisanki drapane — Maria K r a b i k z G r ó d k a ; n a g r o d y I I — Stefania Borzym z Kopiny i Stanisława Karbik z Gródka. * IV — w Galerii Współczesnej S z t u k i L u d o w e j w N o w y m T a r g u czynna b y ł a w y s t a w a h a f t ó w s p ó ł d z i e l n i ,,Makowianka". * I V — w M u z e u m Ziemi W i e l u ń s k i e j w W i e l u n i u czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ H a f t i t k a n i n a sieradzka". * 26.V — w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t a została pokonkursowa wystawa pn, „ R o ­ dzina w polskiej sztuce l u d o w e j " . Orga­ n i z a t o r a m i k o n k u r s u b y l i : ,,Gromada— R o l n i k P o l s k i " , P a ń s t w . M u z . Etnograf, w Warszawie oraz „ C e p e l i a " , Z a r z ą d Gł. Z w . Zaw. P r a c o w n i k ó w R o l n y c h , STL, Zarząd Gł. Z S M P , Centralny Związek Kółek Rolniczych. N a k o n k u r s n a d e s ł a n o 2.100 prac 240 a u t o r ó w , z czego j u r y , pod przewod­ n i c t w e m prof. dr. R o m a n a Reinfussa, z a k w a l i f i k o w a ł o na w y s t a w ę 174 prace 55 t w ó r c ó w i p r z y z n a ł o n a g r o d y n a s t ę ­ p u j ą c e : w dziedzinie r z e ź b y — n a g r o d ę I I o t r z y m a ł E d w a r d K o ł a c z ze Szczecina, nagrody III — Bronisław Chojęta z A d a m o w a , w o j . siedleckie, Maria Chudoba z B y t o m i a ( r z e ź b a w w ę g l u ) , S t a n i s ł a w Majewski ze Sternalic, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e , Szczepan M u c h a ze wsi �Szale, w o j . sieradzkie, Tadeusz Ż a k ze wsi Ł a z y , w o j . kieleckie. W dziedzinie r z e ź b y ceramicznej n a g r o d ę I I o t r z y m a ł Stefan K w a p i s z z R ę d o c i n a , w o j . kieleckie, nagrody III — Czesław A m b r o ż k i e w i c z , Z y g ­ f r y d Gajewski i Jerzy W i t e k — wszyscy z TJrzędowa-Bęczyna. W dziedzinie m a l a r s t w a na szkle n a g r o d ę I o t r z y m a ł a E w e l i n a Pęksowa, z Zakopanego, n a g r o d ę I I — J o l a n t a P ę k s o w a z Zakopanego. W dziedzinie t k a n i n y nagrody I I o t r z y m a ł y : Janina Buraczyk z Korycina, w o j . b i a ł o s t o c k i e , R o m u a l d a Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , nagrody I I I — Jadwiga Hniedziejko z T r o f i m ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , Regina Maselbas z W a s i l ó w k i , w o j . b i a ł o s t o c k i e , A p o l o n i a Michnowicz z S i t a w k i , w o j . białostockie. W dziedzinie w y c i n a n k i n a g r o d ę I I I o t r z y m a ł a Agnieszka Majer ze Z ł a k o w a Borow ego, w o j . skierniewickie. Ponadto p r z y z n a n o szereg w y r ó ż ­ nień. Scenariusz w y s t a w y opracow-ała m g r Halina Olędzka, autorem ekspozycji byl K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . Z okazji w y s t a w y w y d a n o k a t a l o g z a w i e r a j ą c y w s t ę p dr. J a n a K r z y s z t o f a Makulskiego, r e g u l a m i n k o n k u r s u , listę nazwisk a u t o r ó w nagrodzonych i w y ­ r ó ż n i o n y c h oraz ilustracje. r t y i Książki, otwarta została wystawa r z e m i o s ł a artystycznego. Pokazano t u k o r o n k i , haft, w y r o b y z drewna i ze s ł o m y oraz c e r a m i k ę u ż y t k o w ą z Ł ą ż k a . t k a n i n ę , c e r a m i k ę ludową,, s z t u k ę o b r z ę ­ dową, pająki i bukiety. * 1 1 . V I — w R a d o m i u , z okazji I W o j . Z j a z d u o d d z i a ł u radomskiego S T L , zorganizowana z o s t a ł a w y s t a w a s z t u k i ludowej. L V I — w Muzeum Ziemi Wieluń­ skiej o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Współ­ czesna sztuka l u d o w a regionu w i e l u ń ­ skiego i sieradzkiego". N a ekspozycji z n a l a z ł y się m . i n . prace S t a n i s ł a w a K c r p y i Szczepana M u c h y . W y s t a w a s t a n o w i ł a etap w s t ę p n y do w y s t a w y pokonkursowej, k t ó r a ma b y ć zorganizo­ wana we w r z e ś n i u w M u z e u m w Sieradzu. r * * 29.V — w K l u b i e , , K a l i n a " w L u b ­ linie o t w a r t o w y s t a w ę — kiermasz w y c i ­ nanek i pisanek A l e k s a n d r y N i e d z i a ł e k z Kalinowszczyzny. A u t o r k a jest zasłu­ żonym członkiem STL i niedawno otrzymała, odznakę Zasłużonego Działa­ cza K u l t u r y . * V — z okazji D n i K u l t u r y , O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy o t w a r t o w b r z o z o w s k i m D o m u K u l t u r y (Rzeszowskie) w y s t a w ę t w ó r c ó w l u d o w y c h z okolic B r z o z o w a . * V — w Muzeum Etnograficznym w T o r u n i u czynna b y ł a p o k o n k u r s o w a w y s t a w a p n . „ P l a s t y k a l u d o w a i ama­ torska w o j . t o r u ń s k i e g o " . K o n k u r s z o s t a ł zorganizowany przez M u z e u m w celu sprawdzenia „ s t a n u posiadania" regionu. N a d e s ł a n o 1200 prac z dziedziny r z e ź b y , m a l a r s t w a i r ę k o d z i e ł a , z czego ok. 200 prac z o s t a ł o z a k w a l i f i k o w a n y c h n a w y ­ stawę. * r V — w K l u b i e „ O r i o n " w Warszawie o t w a r t a z o s t a ł a w y s t a w a ludowego a r t y s ­ t y i poety Bronisława Pietraka z Gutan o w a , w o j . lubelskie. N a w y s t a w i e poka­ zano jego prace z dziedziny k o w a l s t w a artystycznego, w y c i n a n k i , a t a k ż e p u b l i ­ kacje k s i ą ż k o w e . 2 . V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Współczesne formy obrzędo­ wości p o l s k i e j " . K o m i s a r z e m b y ł E . Barcikowski. r * 4 . V I — w M u z e u m Pomorza Ś r o d ­ kowego w S ł u p s k u o t w a r t o w y s t a w ę „ N a szkle malowane — ludowe obrazy z P o d h a l a " — ze z b i o r ó w M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. * r б.VI — w Zalipiu rozstrzygnięty z o s t a ł k o n k u r s na zdobione d o m y na Powiślu Dąbrowskim pn. „Malowana c h a t a " . Do k o n k u r s u zgłosiło się 57 o s ó b ze w s i : Zalipie (32), K u z i e (3), Ć w i k ó w (2), N i w k i (5), K l y ż (4), Gorzyce (1), Samocice (1), Podlipie (3), B o l e s ł a w , (1), O t f i n ó w (1), K a n n a (1), P a w ł ó w (1), B o r u s o w a (1), Olesno (1). J u r y w s k ł a d z i e : prof, dr R o m a n Reinfuss, m g r Teresa K o m o r n i c k a , red. Aleksander J a c k o w s k i , mgr Zdzisław Szewczyk, mgr A d a m Bartosz p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : nagrody I o t r z y ­ m a ł y : z Zalipia — M a r i a Wojtyto, E l ż b i e t a B o d u c h , M a r i a Sierak, Zofia Majchrowska-Owca, J a n i n a L i z a k o w a , M o n i k a Szlosek, Stefania Łączyńska, Agnieszka Rachmaciej, M a r i a i Felicja Mosio, K a z i m i e r a B o r e k , M a r i a Chlastawa, Zofia Bochenek, Zofia K a c z ó w k a , A n t o n i n a Szczebak, J a n i n a J u r e k , Stani­ s ł a w a Stalica, Zofia Janeczek, W a n d a Boduch, Anna Borek, Janina Lizakówna, W a n d a Micek, Zofia D y m o n , W a n d a W o j t y t o , Barbara K a c z ó w k a , Maria R u t a ; z N i w e k — Rozalia T r e l a , Felicja Janeczek, J a n i n a S z c z y g i e ł ; z K l y ż a Rozalia Z a r ó d , J a n i n a Ł a t a ; z B o l e s ł a w i a — Genowefa K o c h a n e k ; z K a n n e j — Helena C i e ś l a k ; z K u z i — A d e l a Szlo­ sek; z Ć w i k o w a — D a n u t a Szczebak; z Samocic — A n n a Ś w i ę c h ; z P o d l i p i a — Aniela M a j k a ; z O t f i n o w a — A d e l a K r ó l i k o w s k a . Ponadto przyznano 14 nagród I I i 4 nagrody H I . Fundatorami nagród byli: Mini­ sterstwo K u l t u r y i Sztuki, Wydział K u l t u r y TJrz. W o j . w Tarnowie, F u n ­ dusz Rozw oju Twórczości Ludowej. V — w d o m u K u l t u r y w Janowie L u b e l s k i m , z okazji D n i K u l t u r y , O ś w i a ­ 11.VI. — w sali „ T u r n i a " T a t r z a ń ­ skiego T o w a r z y s t w a K u l t u r a l n e g o ot­ w a r t o w y s t a w ę prac A n d r z e j a Gombosa z J u r g o w a i jego u c z n i ó w , k u l t y w u j ą c y c h tradycje s z t u k i ludowej tego regionu. * 16.VI — w Lubelskim Domu K u l t u ­ ry otwarta została wystawa pn. „Cepelia na L u b e l s z c z y ź n i e " . Zaprezentowano t u w y r o b y spółdzielni cepeliowskich: „ W i kliniarka", „ L u d a r t " , „Pamiątka, z Lub­ lina", „ A r t y s t y c z n y Przemyśl Drzewny w Nałęczowie" i „Galanteria Drzewna" w Puławach. * 18. V I — w K l u b i e Stowarzyszenia „Pax" w Kielcach otwarta została pokonkursowa wystawa współczesnej lu­ dowej s z t u k i sakralnej Kielecczyzny, organizowana t r a d y c y j n i e przez O d d z i a ł W o j . Stowarzyszenia „ P a x " i Z Z G — Zespól H a n d l u „ V e r i t a s " w Warszawie. Na, tegoroczny k o n k u r s w p ł y n ę ł o 427 prac 56 t w ó r c ó w . J u r y p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie r z e ź b y n a g r o d ę I o t r z y m a ł J ó z e f Zganiacz, n a g r o d ę I I — Tadeusz Ż a k i J ó z e f K w i e c i e ń , n a g r o d ę U l — M a r i a n Brze­ z i ń s k i i Aleksander K u c h a r s k i ; w dzie­ dzinie m a l a r s t w a : n a g r o d ę I — M a r i a Wiśnios, nagrodę Tli — Stanisław Proboszcz. W dziedzinie ceramiki nagro­ dę I — Stanisław Seweryński, nagrody I I — J a n i n a Gozdecka i Stefan S o w i ń s k i , n a g r o d ę I I I — Tadeusz Poletek. Ponadto przyznano w y r ó ż n i e n i a i dy­ p l o m y uznania. Scenariusz w y s t a w y i e k s p o z y c j ę p r z y g o t o w a ł art. p l a s t y k J e r z y W r o niewski. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający w s t ę p Barbary K a ­ t a r z y n y E r b e r oraz ilustracje. * 19. V I — w z a b y t k o w y m dworze z Rdzawy w Sądeckim Parku Etno­ graficznym otwarta została wystawa s z t u k i ludowej Opolszczyzny, zorgani­ zowana w r a m a c h w s p ó ł p r a c y M u z e u m n o w o s ą d e c k i e g o z M u z e u m W s i Opols­ k i e j . Pokazano o b i e k t y p o c h o d z ą c e zc z b i o r ó w tego M u z e u m oraz z M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego i opolskiej „ C e p e l i i " . W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y o d b y ł się kiermasz w y r o b ó w l u d o w y c h . * T * 6 . V I — w Muzeum Regionalnym w Radomsku otwarta została wystawa p n . „ S z t u k a L u d o w a Z i e m i Radomsz­ c z a ń s k i e j " , p r e z e n t u j ą c a I etap kon­ k u r s u na s z t u k ę l u d o w ą w o j . p i o t r k o w ­ skiego. N a w y s t a w i e pokazano r z e ź b ę , T * * r * 27.V — w O k r ę g o w y m M u z e u m M i e d z i w Legnicy o t w a r t o wystawę d z w o n k ó w z kolekcji E w y Ś l i w i ń s k i e j . W y s t a w ę zorganizowało Państwowo Mu­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 23.VI — w Muzeum Etnograficznym w Toruniu otwarta została wystawa pn. „ K u l t u r a l u d o w a ziemi c h e ł m i ń s k i e j " . W y s t a w ę zorganizowano w efekcie pro­ w a d z o n y c h przez M u z e u m b a d a ń tereno­ w y c h i na bazie u z y s k a n y c h t ą d r o g ą materiałów". Zaprezentowano w y b r a n e dziedziny k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r z y k ł a d y o b r z ę d ó w i s z t u k i l u d o w e j , w sumie — 251 �o b r a z u j ą c ż y c i e t r a d y c y j n e j wsi cheł­ m i ń s k i e j z okresu p r z e ł o m u X I X / X X wieku. Pokazane n a w y s t a w i e e k s p o n a t y p o c h o d z i ł y g ł ó w n i e ze z b i o r ó w w ł a s n y c h M u z e u m Etnograficznego w Toruniu, p o z o s t a ł e — ze z b i o r ó w M u z e ó w : w Gru­ d z i ą d z u , N o w y m Mieście L u b a w s k i m i z k o l e k c j i A n d r z e j a Kzannego z Ł a s i n a , woj. toruńskie. Scenariusz wystawy opracowali: Aleksander B l a c h o w s k i , B o ż e n a D u d a rewicz, H a n n a Muzalowska, A n n a Myśli­ wiec, M a r i a Polakiewicz, B a r b a r a Szychowska-Boebel, I w o n a Ś w i ę c h , R o m a n Tubaja, Irena Wronkowska. Komisa­ rzami wystawy b y l i : R. Tubaja i I . Wronkowska. E k s p o z y c j ę p r o j e k t o w a ł J ó z e f Piet­ rzyk. * 28.VI — w Galerii Zrzeszenia „ C e p e l i a " w Warszawie o t w a r t o po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę polskiej w y c i n a n k i ludowej. O r g a n i z a t o r a m i b y l i : Z w . Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i A r t y s t y c z n e g o „ C e p e l i a " oraz T o w . P r z y j a c i ó ł S z t u k P i ę k n y c h w Warszawie. * .'10.VI — - w salach M u z e u m K a z i ­ mierza Dolnego o t w a r t o w y s t a w ę „ P o l ­ skie stroje l u d o w o " , p r z y g o t o w a n ą przez M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. na, k o n k u r s . D o m i n o w a ł a tkanina,, zapas­ k i , pisanki, w y c i n a n k i , r z e ź b a i ple­ cionki. * V I — w Warszawie w D o m u K u l ­ t u r y Radzieckiej czynna b y ł a w y s t a w a pn. „ S z t u k a ludowa i u ż y t k o w a X I X — X X w i e k u " , na k t ó r e j pokazano ekspo­ naty pochodzące z Państwowego Muzeum Historycznego i A r t y s t y c z n e g o w Za­ gorsku ( Z S R R ) . * V I — w Muzeum Ziemi Limanow­ skiej w L i m a n o w e j r o z s t r z y g n i ę t o kon­ k u r s n a h a f t l u d o w y , zorganizowany t u po raz d r u g i przez M u z e u m w s p ó l n i e z Miejskim Ośrodkiem K u l t u r y i Towa­ r z y s t w e m Miłośników Z i e m i L i m a n o w ­ skiej. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 300 prac 75 t w ó r c ó w . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m mgr. Z d z i s ł a w a Szewczyka p r z y z n a ł o dwie n a g r o d y I — S t a n i s ł a w o w i B u ­ dzyńskiemu z Bukowiny Tatrzańskiej i Franciszkowi J a n c o w i z Zabrzeży k. Ł ą c k a . Nagrody I I otrzymali: Andrzej Czernik z B u k o w i n y T a t r z a ń s k i e j , A p o ­ lonia Ś wierz -Zalewska z K o s t r z y k . J o d ­ ł o w n i k a , S t a n i s ł a w a Cukier z Zakopa­ nego. Ponadto p r z y z n a n o szereg w y r ó ż ­ nień. 7 VI — w Muzeum Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim otwarto wystawę pn. „Sztuka ludowa woj. p i o t r k o w s k i e g o " . B y ł to d r u g i etap k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o przez p l a c ó w k i muzealne ziemi p i o t r k o w s k i e j , m a j ą c e g o na celu zorientowanie się w liczbie t w ó r c ó w l u d o w y c h d z i a ł a j ą c y c h na tere­ nie w o j e w ó d z t w a oraz propagowanie tradycyjnej sztuki ludowej. N a w y s t a w i e zgromadzono p o n a d 400 prac w y b r a n y c h s p o ś r ó d n a d e s ł a n y c h 252 * 5 . V I — w Recklinghausen ( R F N ) o t w a r t o w y s t a w ę „ D a w n a polska sztuka l u d o w a " , z o r g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o ­ we M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem wystawy była H . Olędzka, * V I •— w P o z n a n i u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł I o g ó l n o p o l s k i k o n k u r s na instru­ menty ludowe oraz r z e ź b y ludowe 0 tematyce muzycznej, organizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i U r z ę d u Miejskiego, P o z n a ń s k i e T o w a r z y s t w o M u ­ zyczne oraz M u z e u m Narodowe w Poz­ naniu. W konkursie wzięło u d z i a ł 84 r z e ź ­ b i a r z y i t w ó r c ó w i n s t r u m e n t ó w muzycz­ n y c h z 35 w o j e w ó d z t w . W sumie nade­ s ł a n o 200 r z e ź b i 97 instrumentów. J u r y pod p r z e w o d n i c t w e m B a r b a r y T ę ż y c k i e j wysoko oceniło s z c z e g ó l n i e instru­ m e n t y . P rz yz na no nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale i n s t r u m e n t ó w l u d o w y c h nagro­ d y I (po 5.000 zl) o t r z y m a l i : F l o r i a n M o d r z y k ze Z b ą s z y n i a za k o z ł y i siesiońki oraz A n t o n i Piecha z Pewli Wielkiej za d u d y ż y w i e c k i e . W dziale r z e ź b y nagrody 1 nie przyznano, nagrody I I o t r z y m a l i : Jan Dorosz z B i a ł e j Podlaskiej i Stefan Micchówka z Bielska-Białej. * sztuka ludowa (i.VI — w Ośrodku Informacji i K u l t u r y Polskiej w B r a t y s ł a w i e o t w a r t o w y s t a w ę „ W s p ó ł c z e s n a sztuka ludowa w Polsce", p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o ­ we M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem była A. R a c z y ń s k a , a u t o r e m scenariusza F r . M i d u r a . 2 6 . V I — w Zagrzebiu o t w a r t o m i ę ­ dzynarodową wystawę „Naiwni 77". D z i a ł polski z o r g a n i z o w a ł o P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Komisarzem był A . Jackowski. * Inne 2 2 . I V — w Sali Ratuszowej w Ż y w c u o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć w r ę c z e n i a „ N a g r o ­ d y Europejskiej Za K u l t y w o w a n i e S z t u k i L u d o w e j — 1977" Zespołowi Pieśni i T a ń c a „ G r o n i e " z Ż y w c a przez F u n ­ dację FVS w Hamburgu. * V I — w salach M u z e u m O k r ę g o ­ wego w Częstochowie czynna była w y s t a w a zapasek l u d o w y c h tego regionu. Polska * L V I — w L i p s k u , z okazji M i ę d z y ­ narodowego D n i a Dziecka, czynna b y ł a w y s t a w a z a b a w k i ludowej, zorganizo­ wana przez O ś r o d e k I n f o r m a c j i i K u l t u r y Polskiej. W y s t a w a s k ł a d a ł a się z 3 c z ę ś c i : w cz. I — zaprezentowano 100 zabawek nagrodzonych na o g ó l n o p o l s k i m kon­ kursie t w ó r c ó w l u d o w y c h , w cz. I I — eksponaty P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o ­ graficznego w Warszawie, w cz. I I I — w y s t a w i o n o i sprzedawano w s p ó ł c z e s n ą p o l s k ą z a b a w k ę ludow ą. * za granicą * V I — w W D K w Koszalinie czynna była wystawa pn. „Wielcy Polacy w r z e ź b i e l u d o w e j " , zorganizowana stara­ niem M u z e u m Archoologiczno-Historycznego w Koszalinie, M u z e u m E t n o ­ graficznego w T o r u n i u , k t ó r e w y p o ż y ­ c z y ł o eksponaty p o c h o d z ą c e z k o n k u r s u na p o w y ż s z y t e m a t . W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . oraz W D K . * 7 V I — w Gdańsku rozstrzygnięty z o s t a ł doroczny V I I k o n k u r s p n . „ L u d o ­ we t a l e n t y " , organizowany przez Zrze­ szenie Kuszubsko-Pomorskie wraz z Woj. Ośrodkiem Kultury. Konkurs miał na celu r o z w i n i ę c i e z a i n t e r e s o w a ń dla, sztuki ludowej w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej, i z r o k u na r o k p r z y c i ą g a coraz w i ę k s z ą liczbę u c z e s t n i k ó w . 7 * m . i n . fajans w ł o c ł a w s k i i w y r o b y s z t u k i ludowej. 1 9 . I V — w ramach D n i L i t e r a t u r y Polskiej na U k r a i n i e o t w a r t o w K i j o w i e w y s t a w ę „ P o l s k i e stroje l u d o w e " , p r z y ­ g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. 17—24.V — w S z a m o t u ł a c h t r w a ł o g ó l n o p o l s k i plener r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , organizowany przez Szamotulski O ś r o d e k K u l t u r y przy współudziale U r z ę d u Miasta i G m i n y oraz W y d z i a ł u K u l t u r y i S z t u k i U r z . W o j . P o w s t a ł e na plenerze r z e ź b y m o n u m e n t a l n e przeznaczono j a k o o z d o b ę P a r k u Zamkowego, a na zamknięcie pleneru o d b y ł się kiermasz, na k t ó r y m sprzedawano mniejsze r z e ź b y uczestni­ c z ą c y c h w plenerze a r t y s t ó w l u d o w y c h . * 21.V — w Galerii S z t u k i O ś r o d k a Informacji i K u l t u r y Polskiej w L i p s k u otwarta została wystawa pn. „ W i o s n a w naszym ośrodku", zorganizowana przez Sp. Zrzeszenie „ M i l e n i u m " z K r a ­ k o w a . N a wystawie pokazano ludowe k w i a t y z b i b u ł y i p r z e d m i o t y zdobione m o t y w a m i k w i a t o w y m i . W y s t a w a po­ ł ą c z o n a b y ł a z pokazem w y k o n a w s t w a , demonstrowanego przez m a l a r k ę z Zali­ pia — M a r i ę Chlastawa i k w i a c i a r k ę z Żywca — Katarzynę Motyka. * V — na M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach P a r y s k i c h w stoisku p o l s k i m oferowano 20.V — po raz V I przyznane z o s t a ł y nagrody „Chłopskiej D r o g i " i m . Jana Pocka dla t w ó r c ó w l u d o w y c h . W t y m roku otrzymali je: Marian Adamski — plastyk, założyciel ośrodka rzeźbiarskiego w Łukowie, Stanisław K o r p a — r z e ź b i a r z , malarz i w ycinankarz z R u d y , w o j . sieradzkie, M a r i a Kozaczkowa — poetka z D ą b r o w y Tarnowskiej, S t a n i s ł a w a N i e d ź w i e d z k a ze wsi Baba, woj. ostrołęckie — wycinankarka kur­ piowska, M i c h a ł S ł o w i k - D z w o n — poeta i r z e ź b i a r z ze Szczawnicy, Stefan W i n ­ n i c k i z Ł o w i c z a — m i s t r z g r y na, wielu i n s t r u m e n t a c h l u d o w y c h , zbieracz ło­ wickiego f o l k l o r u muzycznego. N a g r o d y w r ę c z y ł r e d a k t o r naczelny „Chłopskiej D r o g i " , Mieczysław Róg-Świostek. 7 �V I — przyznano po raz c z w a r t y doroczne nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . O t r z y m a l i je w t y m r o k u : p r o f . J ó z e f B u r s z t a — etnograf, r e d a k t o r naczelny dzieł K o l b e r g a , J a n B z d ę g a — d z i a ł a c z z a s ł u ż o n y dla f o l k l o r u b i s k u p i ń s k i e g o , J ó z e f a Chaladaj — l u d o w a t k a c z k a , h a i c i a r k a , w y c i n a n k a r k a regionu sie­ radzkiego, Z y g m u n t Grabarski — t w ó r c a szopek k r a k o w s k i c h , S t a n i s ł a w Klejnas — m u z y k l u d o w y spod Skierniewic, E d ­ w a r d K o ł a c z — r z e ź b i a r z l u d o w y ze Szczecina, Scholastyka K r u p o w i c z — twórczyni d y w a n ó w dwuosnowowych z B i a ł o s t o c c z y z n y , A d a m K u c h t a — me­ taloplastyk i twórca ludowych instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h z Podhala, dr Zofia K w a ś n i c o w a — d z i a ł a c z k a z a s ł u ­ ż o n a dla polskiego f o l k l o r u tanecznego, J a n L u b o m i r s k i — zbieracz f o l k l o r u z W a r m i i i Mazur, Stanisław Seweryński S U M M A R — garncarz spod I ł ż y , ks. B e r n a r d Sychta — z a s ł u ż o n y badacz g w a r y kaszubskiej, J a n Tacina — zbieracz p i e ś n i beskidzkich, prof. W a n d a 'Polakowska — organizatorka w z o r n i c t w a opartego na sztuce l u d o w e j , A n n a U l i c z k a — t w ó r ­ czyni regionalnego z e s p o ł u p i e ś n i i t a ń c a z Opolszczyzny, W ł a d y s ł a w W a l c z a k — malarz na szkle z Podhala. P o n a d t o : Z e s p ó ł R e g i o n a l n y i m . Jana Malinowskie­ go ze Szczawnicy i jego k i e r o w n i c z k a Aniela K r z e p c z y ń s k a , Zespól i m . Bema z Budapesztu, Z e s p ó ł , , K r a k u s " z B e l g i i , Zespół „ P o d h a l e " z Montrealu, Zespół „ R z e s z o w i a c y " z Chicago, Z e s p ó ł „ W a r ­ szawa" z F r a n c j i . • E S * Poczta Polska w p r o w a d z i ł a do obie­ gu serię z n a c z k ó w i l u s t r u j ą c y c h polskie zwyczaje i o b r z ę d y l u d o w e . P r o j e k t a n t k ą znaczków , opracowanych na podstawie X I X - w i c c z n y c h d r z e w o r y t ó w ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie — b y ł a K r y s t y n a Tar­ kowska. 7 V I — z okazji pierwszego z e s p o ł o ­ wego w y s t ą p i e n i a na Międzynarodo­ w y c h Targach P o z n a ń s k i c h r z ą d Aus­ I t r a l i i p r z e k a z a ł r z ą d o w i p o l s k i e m u bo­ gaty zbiór w y r o b ó w rzemiosła dawnych l u d ó w z a m i e s z k a ł y c h na t y m k o n t y ­ nencie. K o l e k c j ę , l i c z ą c ą 110 ekspona­ t ó w , zaprezentowano na wystawie w M u ­ zeum A r c h e o l o g i c z n y m w Poznaniu. W r a z z k o l e k c j ą dostarczono bogato i l u s t r o w a n y k a t a l o g w y s t a w y ze w s t ę p e m D i c k a Rotghseya, w y b i t n e g o znawcy australijskiej s z t u k i plemiennej. • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A 1 о к s а и d e r J а с к o w s к i — Pictures ( C O N T E M P O ­ R A R Y F O L K P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS). C o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g does not c o n s t i t u t e a continua­ t i o n o f the s t i l l l i v e l y t r a d i t i o n and i t differs considerably f r o m the o l d folk p a i n t i n g w h i c h ceased t o exist towards the end o f the 19th century. S t a t i n g this fact the a u t h o r proceeds to define the c r i t e r i a which w o u l d allow o f classifying some of the con­ t e m p o r a r y paintings as folk a r t . Opening his description Jac­ k o w s k i records t h a t there are three different k i n d s o f contempo­ r a r y p a i n t i n g i n the Polish r u r a l areas. Group 1 includes religious pictures p r o m p t e d b y the artist's inner need a n d p a i n t e d m a i n l y for his o w n use. F o r m a l l y this k i n d o f p a i n t i n g gravitates towards t h a t usually called „ n a i v e " . I n group 2 there are paintings consciously s t y l i z e d after the o l d „ f o l k a r t " fashion, they are i n s p i r e d f r o m the outside a n d adressed to the town-dwellers. P a i n t i n g on gla.ss belongs t o group 2. Group 3 comprises pictures w h i c h come c o m p l e t e l y w i t h i n the category o f amateur p a i n t i n g . T h e y show no connection w i t h the t r a d i t i o n a l f u n c t i o n and style of folk p a i n t i n g . T h i s k i n d o f p a i n t i n g is created on the basis o f a conscious a n d direc­ t e d observation of nature. I t is possible t h a t i n future a detailed analysis w i l l help t o distinguish c e r t a i n features of these paintings w h i c h are a result of different o r n a m e n t a t i o n a n d colour habits, the character o f the peasants' w o r k a n d t h e i r b o n d w i t h N a t u r e . A t present, however, there is no basis for t r e a t i n g this k i n d of p a i n t i n g as folk a r t and therefore the a u t h o r o m i t s i t i n his description. The pictures o f group 1 are p a i n t e d on canvas or on paper b y a few genuine painters i n various rogions o f the c o u n t r y . The a u t h o r presents the most o u t s t a n d i n g o f t h e m i n d e t a i l and uses t h e i r w o r k as an example t o describe the phenomenon o f c o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g i n Poland. The painters i n question are D o r o t a L a m p a r t , N i k i f o r , M i c h a ł Mazurek, M a r i a W i ś n i o s , K a t a r z y n a G a w ł o w a and J ó z e f Franusiak. T h e y a l l include sacral themes i n t h e i r w o r k b u t i t is n o t because t h e y w a n t t o possess a conventional d e v o t i o n a l p a i n t i n g w h i c h w o u l d serve t h e m d u r i n g prayer because such pictures can be b o u g h t easily. F o r these people p a i n t i n g is a n act of p r a y e r a n d m e d i t a t i o n about the most i m p o r t a n t problems while the p a i n t i n g itself is a m o r a l i t y . T h e personalities and life stories o f a l l those artists completely different. are Zofia B a r a ń s k a (b. 1907) i n Zalipie used to p a i n t the walls of cottages when she was a g i r l . She also p a i n t e d h o l y pictures according to folk t r a d i t i o n s t i l l alive then. W h e n she was f o u n d a n d v i s i t e d t h i r t y years later i t t u r n e d out t h a t she changed her style completely. A m o n g other things she h a d made an unsuccessful copy o f V a n Gogh's ,,Sunflowers". Despite her efforts she cannot recapture the sincerity o f her early style. She is a r i c h farmer's wife a n d has t y p i c a l contemporary peasant taste. She paints for town-dwellers a n d her pictures are carefully executed ..exercises" on a g i v e n theme. K a t a r z y n a G a w ł o w a (b. 1895) t o o k t o p a i n t i n g t o adorn her r o o m when she was already o l d a n d unable to w o r k a n y more. She p a i n t e d angels, the saints a n d the V i r g i n M a r y on the plaster walls and on paper. H e r naive pictures have features o f folk a r t i n respect to composition, colours, s y m e t r y a n d r h y t h m . T h e y are an expression o f her simple a n d t r u s t i n g p i e t y . M a r i a W i ś n i o s (b. 1914) has been doing religious pictures for over t w e n t y years using w a t e r colours, tempera and crayons. She f i r s t began t o p a i n t to help her school-boy son. H e r w o r k differs f r o m the o l d folk p a i n t i n g i n dynamics, i n d i v i d u a l treat­ m e n t o f themes a n d a lack of decorative o r n a m e n t a t i o n . Y e t i t is folk i n character a n d t h a t — according to the a u t h o r — steins f r o m the pamtress's m e n t a l i t y , leading her to i n t e r p r e t her subjects i n the style d i c t a t e d b y t r a d i t i o n a l religious a n d aesthetic consciousness o f the peasant. The composition o f her pictures is synthetic and m o n u m e n t a l a n d she treats colour i n a decorative w a y . 253 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b53b30140efb3f5669c5ddb148564a7.pdf 78c11d0b52f493c920672248218679e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4095 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.246 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I S P R A W O Z D A N I A Władysław Bartoszewski II PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ WOJ. ŁOMŻYŃSKIEGO W WYSOKIEM MAZOWIECKIEM W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana z i n i c j a t y w y D o m ó w K u l t u ­ N a g r o d y . P r o b l e m e m jest t a k ż e p o d z i a ł n a g r ó d — prze­ r y w o j . ł o m ż y ń s k i e g o . R e g u l a m i n z e z w a l a ł na n a d e s ł a n i e wszel­ w a ż y ł o zdanie o mniej więcej r ó w n y m podziale (różnice 20 zl) k i c h dzieł l u d o w y c h s t w o r z o n y c h po r o k u 1970. Prace — ł ą c z n i e na w s z y s t k i c h autentycznie l u d o w y c h t w ó r c ó w . 170 eksponatów obejmujących wowe, „ p ł a c h t y " , chodniki), tkaninę rzeźbę (dywany dwuosno, w drewnie oraz haft W y s t ą p i ł a bardzo silna tendencja do nagrodzenia wszystkich — — n i e z a l e ż n i e od w a r t o ś c i prac ( „ b o na d r u g i raz nie z e c h c ą zro­ dokonywały b i ć " , „ b o nie p r z y ś l e więcej rzeczy"). N a g r o d a m a b y ć z a c h ę t ą do i n s t r u k t o r k i p l a s t y k i z D o m ó w K u l t u r y oraz zaproszony w cha­ p r a c y , b y D o m K u l t u r y m ó g ł się w y k a z a ć ilością p o k a z a n y c h T n a d e s ł a ł o o k o ł o 70 t w ó r c ó w . W yboru e k s p o n a t ó w rakterze k o n s u l t a n t a p r a c o w n i k M u z e u m R o l n i c t w a w Ciecha­ e k s p o n a t ó w . J e d n o c z e ś n i e i s t n i a ł o z a ł o ż e n i e , że wszystkie pie­ n o w c u , z w y k s z t a ł c e n i a etnograf. E l i m i n o w a ł on prace, k t ó r y c h n i ą d z e (20 tys.) m u s z ą b y ć w y d a n e . Proponowano t a k ż e z r ó ż n i ­ w z ó r nie m i a ł c h a r a k t e r u ludowego. Z a k w a l i f i k o w a ł c o w a ć przyznane k w o t y w zależności od wielkości d z i e ł a (mniejsze około 90 e k s p o n a t ó w . Podzielone one z o s t a ł y na dwie g r u p y : z w z o r a m i czysto ludowymi i ze stylizowanymi na ludowe. z r o b i ł — m n i e j dostanie). Wszystkie W z o r y . M u z e u m w Ciechanowcu w y s y ł a w z o r y na d y w a n y eksponaty czysto ludowe z o s t a ł y nagrodzone — prawie identycz­ do D o m ó w K u l t u r y , k t ó r e w s z a k ż e z b y t n i o ich nie p o p u l a r y z u j ą n y m i k w o t a m i — (14 t k a n i n , 13 d y w a n ó w , 1 c h o d n i k , 7 h a f t ó w , i nie f o r s u j ą , same a u t o r k i w y b i e r a j ą z a ś z w y k l e „ n o w s z e — ł a d ­ 1 rzeźba). niejsze". Otwarcie w y s t a w y n a s t ą p i ł o 23 k w i e t n i a 1977 r. A r t y s t y c z n y P r ó b ą dostosowania się do „ c e p e l i o w s k i c h " w z o r ó w są drew­ p o z i o m ekspozycji b y ł bardzo n i e r ó w n y — stosunkowo interesu­ niane p r z e d m i o t y w y k o n a n e przez m ł o d y c h — poza n i m i nie dos­ j ą c e d y w a n y dwuosnowowe, s ł a b s z e h a f t y ; p r z e d m i o t y z d r e w n a tają o charakterze u ż y t k o w y m — identyczne j a k w sklepach „ C e p e l i i " . Korzystnie wyróżniała się p o l i c h r o m o w a n a rzeźba Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , w y k o n a n a przez J ó z e f a I d ź k o w s k i e g o . Inicjatywa ale r z ę d z i e przez p l a s t y c z k i z D o m u K u l t u r y — osoby nie posiada­ j ą c e specjalistycznego w y k s z t a ł c e n i a (poza ogólnoplastycznymi k u r s a m i ) i m a j ą c e r ó ż n e preferencje estetyczne. W s t ę p n a selek­ cja z o s t a ł a przeprowadzona przez nie w terenie — bez m o ż l i w o ś c i jakiejkolwiek kontroli fachowej. Zaproszony etnograf nie jest s p e c j a l i s t ą od s z t u k i ludowej — posiada t y l k o p o d s t a w o w ą w niej o r i e n t a c j ę . M i m o to m u s i a ł od­ r z u c i ć p o ł o w ę prac, nie m a j ą c y c h ż a d n e g o z w i ą z k u z t w ó r c z o ś c i ą ludową, ku wielkiemu żalowi plastyczek. Panowała zgodna opinia o z b y t n i e j s u r o w o ś c i ocen etnografa. D y r e k c j a D o m u K u l ­ dostali s p e c j a l n ą n a g r o d ę . Jest oczywiste, że g u s t y p u b l i c z n o ś c i w ż a d e n s p o s ó b nie k o r e s p o n d u j ą z auten­ t y c z n ą w a r t o ś c i ą eksponatu. wątpliwości. e k s p o n a t ó w . D o k o n a n y jest on w p i e r w s z y m naśladowania. k o n k u r s dla z w i e d z a j ą c y c h na n a j ł a d n i e j s z y eksponat. L a u r e a t a u t o r i jego praca D o m ó w K u l t u r y jest n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n a , po zapoznaniu się z k u l i s a m i w y s t a w y , n a s u w a j ą się rozmaite D o b ó r i n n y c h w z o r ó w do P u b l i c z n o ś ć . Podczas t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano Ekspozycja. Zarówno dzieła ludowe, j a k i stylizo­ wane z o s t a ł y pokazane w j e d n y m pomieszczeniu — bez w y r a ź n e g o rozdzielania. Co w i ę c e j , do zakrycia p u s t y c h miejsc u ż y t o części s p o ś r ó d odrzuconych prac. (Wydaje się konieczne, b y fachowiec o b e j r z a ł w y s t a w ę przed o t w a r c i e m , w celu s k o n t r o l o w a n i a jej ostatecznego w y g l ą d u ) . N i e daje to ż a d n e g o p o j ę c i a a n i zwie­ d z a j ą c y m , ani s a m y m t w ó r c o m , k t ó r e prace z o s t a ł y w y ż e j ocenio­ no przez j u r y . P r e s t i ż w y s t a w y oceniany jest przez p r a c o w n i k ó w Domu K u l t u r y i m i e s z k a ń c ó w m i a s t a poprzez ilość e k s p o n a t ó w — ich p o z i o m jest s p r a w ą drugorzędną. Podsumowanie. t u r y wraz z zaproszonymi na otwarcie m i e j s c o w y m i n o t a b l a m i Sądzę, że celowe jest skłonienie zaprojektowała zmianę charakteru wystawy: z wystawy twór­ D o m ó w K u l t u r y lub i n n y c h o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w do o b o w i ą z ­ czości ludowej na w y s t a w ę t w ó r c ó w kowego zapraszania do p o m o c y s p e c j a l i s t ó w od s z t u k i l u d o w y c h — można ludowej, b y w t e d y . p o k a z a ć więcej e k s p o n a t ó w i bez ingerencji fachowca — k t ó r z y m u s z ą m i e ć głos d e c y d u j ą c y p r z y w y b o r z e i ocenie ekspo­ wszystko, co w y p r o d u k u j e t w ó r c a l u d o w y (ewentualnie u r z ą d z i ć n a t ó w . M u s z ą o n i b y ć w y p o s a ż e n i w szerokie p e ł n o m o c n i c t w a od dwie n i e z a l e ż n e od siebie w y s t a w y ) . Odrzucone prace c i e s z y ł y się w ł a d z zwierzchnich D o m ó w d u ż y m uznaniem, s z c z e g ó l n i e d z i a n y d y w a n - n a r z u t a z ciowe. N a g r o d y p o w i n n y s ł u ż y ć do zdecydowanego popierania nieokreślonym wzorem geometrycznym. P o d j ę t o d e c y z j ę z ł a g o d z e n i a k r y t e r i ó w na wystawie p r z y ­ E C L O N G I N M A L I C K I , Kociewaka Sztuka w osobnym dziale i l u s t r a c y j n y m E Ludowa 173 r y c i n y , wzorów ludowych ( n i e z a l e ż n i e od k o n i e c z n o ś c i szerokiego ich propagowania przez s z ł o r o c z n e j — ze w z g l ę d u na małą. liczbę e k s p o n a t ó w . R Kultury. N a l e ż a ł o b y t e ż w y p e r s w a d o w a ć o r g a n i z a t o r o m ambicje iloś­ bliżej N organizatorów). Z J E G d a ń s k 1973. W y d a w n i c t w o M u z e u m Narodowego w G d a ń s k u . w tym 9 b a r w n y c h . Streszczenia angielskie, francuskie, 116 stron t e k s t u , niemieckie i kociewską kulturą W m i a n k i o n i e k t ó r y c h jej przejawach rozproszone są w skrom­ ludową określa jako pozycję wyjątkową, materiałowo bogatą, n y c h ilościowo p u b l i k a c j a c h . M a l i c k i z e s t a w i ł je na k o ń c u swej o g r a n i c z o n ą j e d n a k do peryferyjnego t y l k o obszaru p o ł u d n i o ­ O sztuce ludowej na K o c i e w i u w i e d z i e l i ś m y d o t ą d niewiele. książki. Brak w t y m najważniejszej 246 wykazie, wskutek p o m y ł k i pracy —• W ł . Ł ę g i Okolice Świecia, drukarskiej, którą autor w o m ó w i e n i u b a d a ń dotychczasowych nad rosyjskie. wego K o c i e w i a (s. 9). Dopiero więc praca Malickiego, p r z e p r o w a d z i ł badania n a c a ł y m K o c i e w i u , daje n a m który w miarę �p e ł n y obraz l u d o w y c h o s i ą g n i ę ć plastycznych tego regionu, obej­ w i e d n i e m u d o b o r o w i surowca m o ż e plecionkarz u z y s k a ć d o d a t k o ­ m u j ą c y b u d o w n i c t w o z w y p o s a ż e n i e m w n ę t r z , r ę k o d z i e ł o wiejskie, we, zamierzone efekty plastyczne, co z r e s z t ą s ł u s z n i e p o d k r e ś l a j a k garncarstwo, plecionkarstwo, w y r o b y z k o r y , rogu, s k ó r y , p i ó r , M a l i c k i . A l e czy c y l i n d r y c z n e , ze s ł o m y plecione, wielkie naczynia p a p i e r u a nawet f o l i i , zdobnictwo w żelazie, t k a c t w o , s t r ó j z haf­ zasobowe na ziarno b y ł y plecione z zamiarem k s z t a ł t o w a n i a a r t y ­ tami stycznego, to j u ż jest w ą t p l i w e . Nie są one w p r a w d z i e pozbawione i koronkami, plastykę obrzędową, zabawki, zdobnictwo w drewnie, wreszcie r z e ź b ę z k r z y ż a m i i k a p l i c z k a m i p r z y d r o ż n y m i p e w n y c h e l e m e n t ó w f o r m y , odczuwanych dziś j a k o p i ę k n e , oraz m a l a r s t w o . odczuwanych t a k dlatego, że z a p a n o w a ł a m o d a na r ę k o d z i e ł o ludo­ Omawianie p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i poprzedził M a l i c k i o g ó l n y m i informacjami o regionie kociewskim, rdzeń stanowią Wdą ziemie' m i ę d z y granice K o c i e w i a , a Wierzycą. którego Przybliżone w y k r e ś l o n o na podstawie k r y t e r i u m języko­ wego, pokazuje a u t o r na osobnej mapce, p o p r z e d z a j ą c e j część we i w y r o b y na n i m wzorowane. D o t y c z y to r ó w n i e ż ale ceramiki. P r z y w y k l i ś m y j u ż jednak do tego, że resztki manualnie w y k o n y w a ­ n y c h w y r o b ó w z g l i n y zalicza się z g ó r y do s z t u k i l u d o w e j . więc o ś r o d e k p o l u d n i o w o k o c i e w s k i w Grucznie ze s w y m i Tak wyro­ b a m i , opisany j u ż przez Ł ę g ę , z n a l a z ł się wraz z i n n y m i , o s t a t n i m i i l u s t r a c y j n ą . Poczucie p r z y n a l e ż n o ś c i m i e s z k a ń c ó w t a k w y k r e ś l o ­ w a r s z t a t a m i garncarskimi w Kociewskiej nego regionu do kociewskiej g r u p y etnicznej jest d z i ś — j a k stwier­ ne z w i ę k s z y m p r a w e m niż plecionkarstwo. W p r a w d z i e w w y r o b i e dza M a l i c k i — b a r d z o s ł a b e . S ą d z i , ż e p r z y c z y n i ł a się do tego z a t r a t a n a c z y ń glinianych ś w i a d o m o ś c i dawnej więzi etnicznej — w d u ż e j mierze zapewne p o m i n ą w s z y ostatnio masowo produkowane doniczki, w s k u t e k stopniowego z a n i k u w y r ó ż n i k a j ę z y k o w e g o czy zaciera­ się naczynia zawsze z m y ś l ą o formie, a p o n a d t o zdobi k o l o r o w ą nia się r ó ż n i c w k u l t u r z e materialnej, szczególnie z a ś a r t y s t y c z n e j . W k s i ą ż c e swej M a l i c k i szuka ś l a d ó w tej w istocie z a m a r ł e j k u l t u r y a r t y s t y c z n e j K o c i e w i a k ó w , k o n c e n t r u j ą c się na zabyt­ k o w y c h realiach, na podstawie k t ó r y c h o d t w a r z a jej obraz z cza­ s ó w , k i e d y b y ł a jeszcze ż y w o t n a . A u t o r nie poprzestaje j e d n a k na owej rekonstrukcji. Uwzględnia toż współczesną twórczość, sztuce ludowej — zapew­ t e c h n i k a m a t e ż znaczenie podstawowe, p o l e w ą czy nawet m o t y w a m i d e k o r a c y j n y m i . O ile chodzi o dwo­ j a k i kociewskie, to s ł u s z n i e określił je M a l i c k i j a k o naczynia reprezentacyjne, ukazywane poza d o m e m i dlatego s z c z e g ó l n i e starannie w y k o n a n e i celowo Można przez by ornamentowane. i w innych działach Malickiego, w y k a z a ć rękodzieła, zaliczanie do omawianych przedmiotów* k t ó r a w n i k ł y m t y l k o zakresie k o n t y n u u j e t r a d y c y j n e r ę k o d z i e ł o , o b i e k t ó w , dla k t ó r y c h takie z a k w a l i f i k o w a n i e jest a rodzi się j a k b y na nowo, na fali f o l k l o r y s t y c z n y c h Nie chodzi o to, czy M a l i c k i r o z s z e r z a j ą c zakres p o j ę c i o w y upodobań. ale, kształtuje sztuki dyskusyjne. sztuki U p o d o b a n i a te k a ż ą e k s p o n o w a ć nie t y l k o w s p ó ł c z e s n o dokona­ p o s t ą p i ł dobrze czy źle, t y l k o o n a ś w i e t l e n i e na p r z y t o c z o n y c h nia, ale w ł a ś n i e dawne o s i ą g n i ę c i a artystyczne w s p ó ł z a w o d n i c z ą ­ p r z y k ł a d a c h p r o b l e m u , k t ó r y się t u w y r a z i ś c i e z a r y s o w a ł , a do­ cych d z i ś ze s o b ą r e g i o n ó w . R y w a l i z a c j a t a powoduje k o n i e c z n o ś ć t y c z y sposobu przedstawiania k u l t u r y l u d o w e j w jej przejawach zapoznania się z z a p o m n i a n y m d o r o b k i e m p r z y s z ł o ś c i . T y m w a r t y s t y c z n y c h . Chodzi o to, czy praca o sztuce ludowej w i n n a się t ł u m a c z y się zapo­ o g r a n i c z y ć do przedstawiania w y r o b ó w i t e c h n i k w ś c i s ł y m zna­ znacznej mierze, poza celami n a u k o w y m i , trzebowanie na publikacje tego t y p u co Kociewska sztuka ludowa. czeniu a r t y s t y c z n y c h , czy t e ż w szerszym znaczeniu — j a k o t r a ­ Stajemy t u a t o l i przed p r o b l e m e m , co do s z t u k i ludowej dycyjnych umiejętności manualnych i doświadczeń technicznych, z a l i c z y ć z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i , j a k i w s p ó ł c z e s n o ś c i , c z y l i przed k t ó r y c h owocem s ą r ó ż n e g o r o d z a j u p r z e d m i o t y , nie t y l k o te ś w i a ­ p r o b l e m e m zakresu s z t u k i i jej granic. W p r a c y Malickiego te domie tworzone w aspekcie e s t e t y c z n y m , ale t e ż te, k t ó r o odzna­ granice są c z ę s t o n i e w y r a ź n e , zatarte, p o z w a l a j ą c e na omawianie c z a j ą się d o s k o n a ł y m dostosowaniem do ich f u n k c j i , s ą celowo w z w i ą z k u z p r z e d m i o t a m i o cechach a r t y s t y c z n y c h również ukształtowane. Tę drugą zasadę, jak widzimy, przyjął autor. w y t w o r ó w nie p r e t e n d u j ą c y c h do m i a n a dzieł s z t u k i , z etnogra­ D z i ę k i t e m u Kociewska ficznego p u n k t u widzenia j e d n a k g o d n y c h monografii regionalnej, z a w ę ż o n e j do r ę k o d z i e ł a ludowego, j ak uwagi. N i e w y r a ź n e granice m i ę d z y opisem e t n o g r a f i c z n y m a opisom u j ę t y m w kategoriach estetycznych dostrzega się c z ę s t o w p u b l i k a ­ cjach o sztuce ludowej — np. u Reinfussa p r z y opisie c t w a (Sztuka kroczenie ludowa w Polsce, sztuka ludowa m a charakter etnograficznej s ł u s z n i e a u t o r w s w y m Poslowiu tę dziedzinę twórczości nazwał. O k r e ś l e n i a tego z a b r a k ł o j e d y n i e w t y t u l e . budowni­ Pewne k r y t y c z n e u w a g i n a s u w a j ą się też w z w i ą z k u z nazewni­ K r a k ó w 1960, s. 9). Jest t o prze­ c t w e m . Jest n i e m a l r e g u ł ą , że M a l i c k i , p o s ł u g u j ą c y się n a z w ą gwa­ innego, r o w ą w t e k ś c i e , z a s t ę p u j e j ą w o b j a ś n i e n i a c h do i l u s t r a c j i o k r e ś ­ gdy proste w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j , m a j ą c e t y l k o w y b i t n i e granicy, p o w i e d z i a ł b y m „ n i e ś w i a d o m e " . Co leniom n i e g w a r o w y m . W t e k ś c i e jest więc m o w a np. o „ s z e l b ą g a c h " funkcjonalno k s z t a ł t y , analizuje się ś w i a d o m i e j a k o dzieła s z t u k i (s.18, 19), k t ó r e pod i l u s t r a c j a m i 37—39 nazwane są „ k r e d e n s a m i — s ł u s z n i e czy n i e s ł u s z n i e to inna sprawa — j a k to czyni Grabow­ kuchennymi". „ S k r o b a k " ski, k t ó r y u w a ż a , że j a r z m o na rzecz „ w y c i e r a o z k i „...postawienia na w o ł y j a k o forma godne jest jednej p ł a s z c z y ź n i e z rozwiniętą i głównie pod estetycznym k ą t e m r o z b u d o w a n ą r z e ź b ą " (Sztuka formy i regiony w Polsce, (s. 35) s t r a c i ł s w ą t r a f n ą n a z w ę żelaznej" ( i l . 107). „Garnuszki do na kawy" (s. 26) z w ą się „ k u b k a m i " ( i l . 64 i 68). P o d i l u s t r a c j ą 46, przed­ ludowa, s t a w i a j ą c ą szlaban, d a ł M a l i c k i o b j a ś n i e n i e , że jest to „ ł a w a do Warszawa 1967, s. 99, i l . 89). W t e d y spania". Usuwanie regionalnego n a z e w n i c t w a z części a l b u m o w e j , jednak o d p o w i e d n i a n a l i t y c z n y opis jest uzasadniony teoretycznie czyli z najłatwiej z a ł o ż o n y m p o d e j ś c i e m do o b i e k t ó w analizowanych i p o c i ą g a za o d b y w a się z n i e w ą t p l i w ą s z k o d ą dla poznania w ł a ś c i w o ś c i s o b ą o d m i e n n ą o d etnograficznej s y s t e m a t y k ę , w ż a d n y m razie g i o n u i jego k u l t u r o w y c h nie e t n o g r a f i c z n ą s y s t e m a t y k ę t y p o l o g i c z n ą czy autor p o d k r e ś l a p r z e c i e ż s t a r ą t r a d y c j ę n a z e w n i c z ą tego s p r z ę t u , funkcjonalną. M a l i c k i p o s z e d ł w swej pracy d r o g ą p o ś r e d n i ą . R o z s z e r z a j ą c zakres p r z e d m i o t o w y sztuki ludowej K o c i e w i a , wkracza ś w i a d o ­ mie nieraz w dziedzinę kultury technicznej. Uwzględnia przyswajalnego m a t e r i a ł u , bo poglądowego, re­ tradycji. W przypadku szlabanów sam p o d a j ą c i n f o r m a c j ę , że w X V I I I - w i o c z n y c h zapiskach archiwal­ n y c h wymieniane s ą „ ś l o b a n k i " . jej Wyluszczone z a s t r z e ż e n i a czy sprawy dyskusyjne o charak­ formy, terze raczej o g ó ł n o - m e t o d o l o g i c z n y m nie m o g ą o c z y w i ś c i e p o d ­ ale t e ż dla zobrazowania ich przeznaczenia w zespole ś r o d o w i s k o ­ w a ż y ć w a r t o ś c i poznawczej tej pionierskiej pracy. T a k i e r o z d z i a ł y , w y m . O p i s u j ą c zatem np. w y p o s a ż e n i e i z b y w s p r z ę t y , dokonuje jak o budownictwie, o sprzętach ich poszerzają nam w y t w o r y z racji nie t y l k o ich d o s k o n a ł e j , funkcjonalnej systematycznego p r z e g l ą d u , nie p o m i j a j ą c m . i n . s z l a b a n ó w , s t o ł k ó w czy r ó ż n e g o rodzaju s p r z ę t ó w d ł u b a n y c h , a nawet wie­ systematyzują d o m o w y c h czy garncarstwie znacznie w i e d z ę o k u l t u r z e ludowej i porządkują luźne dotąd o tych Pomorza, dziedzinach s z a k ó w g r z ę d o w y c h czy ostrzowkowych. O ile chodzi o plecion­ informacje. I n n e u j a w n i a j ą karstwo, bardzo na K o c i e w i u rozpowszechniono, t o z o s t a ł o ono sztuka kowalska p o s z c z y c i ć się m o ż e na K o c i e w i u t a k m i s t e r n y m i r ó w n i e ż w całości o m ó w i o n e , a ż po k o b i a ł k i ł u b i a n e i w y c i e r a c z k i w y r o b a m i , j a k n p . w i d n i e j ą c e na ilustracji 109 zawiasy do s k r z y n i do obuwia (s. 31), z u w z g l ę d n i e n i e m nawet n a r z ę d z i plecionkar- wianowej skich. czy Stawowego, c h o ć inne z r o d z i ł y je czasy i inna jest ich funkcja Wprawdzie w plecionkarstwie sama t e c h n i k a jest już w pewnej mierze k s z t a ł t o w a n i e m a r t y s t y c z n y m , d z i ę k i z a ś odpo­ lub, nie b o j ą się za że rzeczy z g o ł a nieznane, j a k współczesno rzeźby Giełdonia, bardzo zestawienia ze s t a r y m i , to, że Zielińskiego anonimowym; 247 i �r z e ź b a m i , z d o b i ą c y m i krajobraz kociewski — j a k f i g u r a z Gołę­ d o s k o n a ł e j z n a j o m o ś c i rzeczy. I m p o n u j e bogactwo m a t e r i a ł ó w , biowa Wielkiego ( i l . 152) czy G o ł ę b i e w k a ( i l . 153). Że i na te m u ­ k t ó r e autor, d o ś w i a d c z o n y i w n i k l i w y badacz, w j a ł o w y m z p o z o r u rowane, oryginalne slupy oraz s t o j ą c e na n i c h ekspresyjne postacie terenie z d o ł a ł z g r o m a d z i ć . N a ich podstawie, z u w z g l ę d n i e n i e m ś w i ę t y c h zwrócił M a l i c k i u w a g ę , to d o d a t k o w y p o w ó d do zadowole­ d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j i , z r e k o n s t r u o w a ł obraz ludowej k u l t u r y nia. plastycznej Kooiewia n i e m a l ż e bez l u k . K s i ą ż k a Malickiego sta­ N a p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e jeszcze staranna forma p u b l i k a c j i , napisanej p r o s t y m , p o t o c z n y m j ę z y k i e m , z m y ś l ą o szerokim k r ę g u c z y t e l n i k ó w . Nie o b a r c z y ł jej M a l i c k i u c z o n y m i p r z y p i s a m i , c h o ć ła się w i ę c p i ę k n y m darem niestrudzonego badacza, z ł o ż o n y m Kociowiakom, zapomniane k t ó r z y odzyskali w- niej t o , co z d a w a ł o się j u ż i zagubione — wdasne k u l t u r o w e oblicze. wiełe m i a ł okazji do w y k a z a n i a swej e r u d y c j i , a przede w s z y s t k i m EKATERINA IVANOWA MATEJKO, Ukrainskij narodnij A u t o r k a p o d j ę ł a t r u d n e zadanie syntetycznego opracowania r d z i e j ó w o d z i e ż y ludowej. W e w ś t ę p n y m rozdziale stara się przedstawić ubiory na podstawie m a t e r i a ł ó w ona ikonograficznych Stanisław odjag. Kiiv zabytki 1977, s. 224, muzealne. D o ryc. 301 w t y m zbadania cen Błaszczyk barwnych t y c h ubiorów 7 84. ludowych, t k a n i n z j a k i c h szyto, a czasem nawet w y k r o j ó w z k s i ą g krawiec­ kich pomogłyby także archiwalia, głównie księgi cechowe sprzed naszej ery i z pierwszych jej w i e k ó w a ż do okresu wczes­ i inwentarze r u c h o m o ś c i c h ł o p s k i c h . N i e wiadomo jednak, czy nego ś r e d n i o w i e c z a . W t e n s p o s ó b rozpoczyna p r a c ę od u b i o r ó w z a c h o w a ł y się one dla u k r a i ń s k i c h c h ł o p ó w i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r e n U k r a i n y . Nieco więcej m a t e r i a ł ó w iż znalezienie ich w y m a g a ł o b y ż m u d n e j kwerendy, p r z e r a s t a j ą c e j ikonograficznych dostarcza autorce okres R u s i K i j o w s k i e j , siły etnografa. ma ona t u j e d n a k t r u d n o ś c i z w y b o r e m . Z a j m u j ą c się t y l k o u b i o r e m N a j w a ż n i e j s z ą część omawianej p r a c y s t a n o w i systematyczny l u d o w y m , nie przedstawia .ubioru w a r s t w w y ż s z y c h . M o ż e p r z y opis tym A u t o r k a daje szczegółowo i dobrze udokumentowane o g r a n i c z y ć się j e d y n i e do p r z y p u s z c z e ń j a k b y l i w tym ukraińskiego ubioru ludowego w okresie kapitalizmu. ilustracyj­ okresie u b r a n i ruscy c h ł o p i i czy r z e c z y w i ś c i e nosili uproszczono nie f o r m y o d z i e ż y r u s k i c h k s i ą ż ą t . K o r z y s t a n i e ze ź r ó d e ł ikonogra­ i kobiecych, p a s ó w , n a k r y ć g ł o w y , obuwia i d o d a t k ó w . Dobrze ficznych do badania h i s t o r i i krytycznego podejścia do o d z i e ż y nie jest ł a t w e , źródeł i dobrej opisy k r o j u koszul, o k r y ć wierzchnich, u b i o r ó w męskich wymaga d o b r a n y m a t e r i a ł ikonograficzny ukazuje t a k ż e z e s p o ł y o d z i e ż y kroju, noszonej w r ó ż n y c h etnograficznych regionach U k r a i n y . W k r ó t ­ znajomości k t ó r a pozwala na ukazanie t y p ó w p r z e d s t a w i o n y c h t a m u b i o r ó w . kich W y d a j e się, że z bogatej ikonografii zdaniem cechy o d z i e ż y noszonej np. ruskich ikon m o ż n a by charakterystykach autorka podaje na najistotniejsze jej Polesiu, Podolu czy w y d o b y ć w i ę c e j d a n y c h o noszonej o d z i e ż y i w t e d y p o w i ą z a ć H u c u l s z c z y ź n i e . M u s i a ł a ona p o m i n ą ć wiele szczegółów^, praca j ą z o d z i e ż ą c h ł o p s k ą . W y m a g a ł o b y t o jednak osobnego opraco­ jej u l e g ł a t e ż w d r u k u znacznemu s k r ó c e n i u , z d o b y ł a się jednak wania . na syntetyczne c h a r a k t e r y s t y k i , k t ó r e u ł a t w i ą i n n y m badaczom W rozdziale d r u g i m a u t o r k a przedstawia k s z t a ł t o w a n i e się ukraińskiej odzieży ludowej i korzysta obficie z ikonografii p r z y g o t o w a n i e o p r a c o w a ń p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w (w rodzaju naszego „ A t l a s u Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h " ) . B r a k zaintereso­ X I I I , a p ó ź n i e j X V I — X V I I I w i e k u . Te w y o b r a ż e n i a ikonogra­ wania w p ł y w a m i ficzne nie o d n o s z ą się j e d n a k zazwyczaj do o d z i e ż y opis bardziej z u r b a n i z o w a n y c h r e g i o n ó w , j a k np. Ozernihowskie- chłopskiej odzieży miejskiej na ubiór ludowy zawęża i t y l k o p o ś r e d n i o m o ż n a w n o s i ć , że b y ł a ona z b l i ż o n e g o k r o j u . D o d a t k o w ą t r u d n o ś ć stanowi istnienie z a r ó w n o polskiego, rosyjskiego ubioru narodowego ukształtowanego jak najpóźniej w X V I wieku pod w p ł y w a m i wschodnimi. U b i ó r ten W omawianej k s i ą ż c e w y k o r z y s t a n o t r o c h ę starszych po­ z y c j i polskich. B r a k jednak k s i ą ż k i A . Poppogo o t k a n i n i e staro- noszony ruskioj, Cz. Pietkiewicza o Polesiu r z e c z y c k i m , pracy o pasach przez s z l a c h t ę i m i e s z c z a ń s t w o polskie w Zachodniej U k r a i n i e k o n t u s z o w y c h T . M a ń k o w s k i e g o i z e s z y t ó w wymienionego j u ż w p ł y w a ł zapewne n a u b i ó r c h ł o p s k i i u k s z t a ł t o w a ł u b i ó r k o z a c k i . „Atlasu", Autorko, p o d k r e ś l a t y l k o ten d r u g i f a k t . Z e b r a ł a ona d u ż y które mogły posłużyć jako materiał porównawczy. ma­ K s i ą ż k a m a n i e w i e l k i n a k ł a d , t o t e ż m o ż n a s p o d z i e w a ć się t e r i a ł ikonograficzny. Odczuwa się n a t o m i a s t b r a k i w zakresie drugiego w y d a n i a . S ą d z ę , że w a r t o b y w ó w c z a s w y d z i e l i ć h i s t o r i ę a n a l i z y zachowanych w k i j o w s k i c h i l w o w s k i c h muzeach zabyt­ ukraińskiego k o w y c h u b i o r ó w . N i e są to u b i o r y l u d o w e , część z n i c h m o ż n a b y obszerniej o k r e ś l i ć j a k o m i e s z c z a ń s k i e , a k i l k a j a k o kozackie. I c b p r z e d s t a w i ć zanikanie o d z i e ż y ludowej i z a s t ę p o w a n i e jej u b i o r o m mogłyby pomóc autorce w charakterystyce o d z i e ż y kroje ludowej. miejskim ubioru ludowego potraktować do podziały połowy ubiegłego regionalne i stulecia, szczegółowiej w o s t a t n i m sześedziesięcioleciu. U b i o r y te nie zawsze m u s i a ł y w y g l ą d a ć we wczesnym okresie t a k j a k w X I X w i e k u , a dopiero z tego okresu z a c h o w a ł y się Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35ddf0e908cf1dda2a0742df31d9ecb6.pdf b6447e2bb444561e88317787ff4b9279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4399 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource twórcy ludowi garncarstwo ludowe Dudziewicz, Wawrzyniec - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4093 Title A name given to the resource Wawrzyniec Dudziewicz, nauczyciel i garncarz/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4 s.231-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O Ewa Fryś — Pietraszkowa WAWRZYNIEC DUDZIEWICZ, NAUCZYCIEL I GARNCARZ Dudziewicz — nauczyciel wiejski, a okresowo t a k ż e garncarz, introligator, d o k u m e n t a l i s t a , po trosze r ó w n i e ż pisarz i poeta — b y l posta,cią n i e c o d z i e n n ą w ś r ó d s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej miasteczkowej X I X - w i e c z n e j połowę życia, pamięć Galicji. W o nim i mało­ Zalasie, gdzie s p ę d z i ł r przetrw ala do naszych czasów. bił się znacznego m a j ą t k u i a u t o r y t e t u , „ j e ź d z i ł c z w ó r k ą k o n i . a nawiedzającą go księżnę Lubomirską 1 0 wspaniale ugościł" , b o w i e m w d o m u n a l e ż ą c y m n i e g d y ś do t e g o ż M o t k a o s i a d ł ; w k a ż ­ d y m razie p o s t a n o w i ł z a j ą ć się garncarstwem p r a k t y c z n i e . Na p r z e ł o m i e 1860/61 r. p o d j ą ł p r o d u k c j ę g a r n c a r s k ą we wdasnym Sam Dudziewicz s t a r a ł się w y r a ź n i e p o z o s t a w i ć po sobie t r w a ł e warsztacie,"... do k t ó r e g o d o c h r a p a ł się k a p i t a ł o m ś l a d y , u m i e s z c z a j ą c f r a g m e n t y swego ż y c i o r y s u w r o z m a i t y c h , ze s p r z e d a ż y swoich z a s o b ó w dawniejszych, 80 z ł o t y c h polskich d o ś ć nieoczekiwanych miejscach, m . i n . na wklejce do wynoszącym nika, za ramą swego p o r t r e t u , na wyrobach modlitew­ ceramicznych. U ł a t w i a ł o to stosunkowo p e ł n ą r e k o n s t r u k c j ę jego b i o g r a f i i . i pomocą przyjaciela to m o r a l n ą , pozostałym to pieniężną; obeznawszy się ze swojem z a t r u d n i e n i e m p o s t a n o w i ą z e b r a ć słow­ n i k garncarski, to jest z b i ó r w y r a z ó w p o m i ę d z y l u d o m garncars­ Syn S t a n i s ł a w a D u d y , w ł o ś c i a n i u a z P ł o k pod Chrzanowem, 1 1 k i m u ż y w a n y c h " . Tekst korespodencji w warszawskiej „ G a z e c i e urodzony 19 maja 1822 г., o t r z y m a ł t r z y i m i o n a : W a w r z y n i e c — P o l s k i e j " , p r z e d r u k o w a n y przez k r a k o w s k i Piotr — Jan p o c h o d z ą p o w y ż s z e u r y w k i , m a charakter i n f o r m a c y j n y , Nepomucen, co b y ł o na wsi w o w y c h czasach zja­ wieniom chrzestni zapisani zostali miejscowy proboszcz (po k t ó r y m chłopiec m ó g ł on b y ć p r z y g o t o w a n y przez samego Dudziewioza,, o t r z y m a ł pierwsze i m i ę ) , organista oraz kobieta n i e o k r e ś l o n e g o z r e s z t ą wielokrotnie pow oluje się n a ń w i n s k r y p c j a c h umieszcza­ bliżej stanu, bardzo jednak szanowana we wsi, m a t k a chrzestna n y c h na swoich wyroba,ch. 1 że który Według wspomnień w n u c z k i — Dudziewicz nie opanował t e c h n i k i r z e m i o s ł a garncarskiego: w swojej p r a c o w n i z a t r u d n i a ł r ojciec W a w r z y ń c a . W przypuszczenie, T licznych dzieci — zwdaszcza ze d w o r u . Ś w i a d c z y ł o b y to o d u ż y m wójta Nasuwa, się którego z zabar­ wiskiem dość r z a d k i m . W k s i ę d z e m e t r y k a l n e j j a k o jogo rodzice p o w a ż a n i u , j a k i m cieszył się w P ł o k a c h p e ł n i ą c y u r z ą d nieco r e k l a m o w y m . „Czas", z 7 c z e l a d n i k ó w , o c z y m jest m o w a w n a s t ę p n e j korespondencji do 1839 г., po w s t ę p n e j nauce w krakowskiej „technice" r (szkoła techniczna), a w cześniej zapewne i w wiejskiej szkółce, 12 ,,Gaz3ty P o l s k i e j " . Sam bieniem w y r o b ó w z a j m o w a ł się przede w s z y s t k i m zdo­ i pracami organizacyjnymi. Nic udało się 15-lotni W a w r z y n i e c w p i s a ł się do I klasy g i m n a z j u m św. A n n y u s t a l i ć , j a k d ł u g o t r w a ł a d z i a ł a l n o ś ć jego garncarskiej „ w y r o b n i " , w K r a k o w i e j a k o D u d a alias Dudziewicz, u s z l a c h e t n i a j ą c swojo b o w i e m w Zalasie n i k t j u ż jej nazwisko podobnie j a k i i n n i jego ó w c z e ś n i k o l e d z y : A n d r z e j Ciapa jednak b y ł to bardzo krótki nie p a m i ę t a . okres, Prawdopodobnie gdyż z zachowanych alias Czapski z R ą c z n e j , czy J a n Bekas alias B e k a s i ń s k i . Dudzie­ w y r o b ó w Dudziewicza, s k r u p u l a t n i e sygnowanych i d a t o w a n y c h , wicz. p o c z ą t k o w o u t r z y m y w a n y przez r o d z i c ó w , w w y ż s z y c h kla­ t y l k o jeden dzban pochodzi z 1860 r „ wszystkie p o z o s t a ł o z 1861 r. 2 sach sam j u ż z a r o b k o w a ł u d z i e l a j ą c l e k c j i , co b y ć m o ż e spowo­ 3 d o w a ł o pewno zahamowanie jego p o s t ę p ó w w n a u c e . Po u k o ń ­ Z e s p ó l ton s k ł a d a się z 2 d z b a n k ó w i 6 puszek na tytoń, z czego 7 n a c z y ń znajdujo się w M u z e u m N a r o d o w y m w K r a k o w i e czeniu g i m n a z j u m z d o b r y m w y n i k i e m , w 1844 r. z a p i s a ł się na I (z z a s o b ó w dawnego M u z e u m P r z e m y s ł o w e g o ) , -a j e d n a puszka kurs filozofii na Uniwersytecie J a g i e l l o ń s k i m , k t ó r y p o w t a r z a ł w w zbiorach p r y w a t n y c h doc. Franciszka K o t u l i . Wszystkie w y k o ­ 4 1 3 n a s t ę p n y m r o k u a k a d e m i c k i m — 1845/46 , po c z y m studia po­ nane są z b i a ł a w o - k r e m o w e j (po w y p a l e n i u ) „ g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , rzucił „ z e zbiegu r ó ż n y c h okoliczności, n a s t ę p n i e b y ł j a k a znajduje się w okolicy z a m k u nauczy­ 5 » T e n c z y n « w dobrach hr. cielem p u b l i c z n y m w okolicach K r a k o w a przez 14 l a t . . . " . Przy­ A d . P o t o c k i e g o " . Ś c i a n k i d z b a n k ó w i d w ó c h puszek p o k r y t e są c z y n y rezygnacji ze s t u d i ó w nie u d a ł o się u s t a l i ć , w k a ż d y m razie c a ł k o w i c i e lub częściowo p r z e j r z y s t ą g l a z u r ą o ł o w i o w ą o ż ó ł t a w y m nie m i a ł a ona z w i ą z k u z w y p a d k a m i rewolucji krakowskiej, jeżeli zabarwieniu. D z b a n y o e s o w a t y m p r o f i l u , z j a j o w a t y m , mocno w o p i n i i p o l i c j i , wydarioj w t y m czasie, c z y t a m y , iż Dudziewicz w y p u k ł y m b r z n ś c e m i r o z c h y l a j ą c ą się k u g ó r z e s z y j k ą nawią­ „pod ż a d n y m względem politycznym zują ani p o l i c y j n y m do odpo­ w i e d z i a l n o ś c i p o c i ą g a n y nie b y l i z a s ł u g u j e na k o n d u i t ę nienagan­ 6 n ą " . Dudziewicz uczy] w s z k ó ł k a c h p a r a f i a l n y c h w p o b l i ż u Chrza­ nowa, kolejno w R u d a w i e (1846—47), Pisarach (1848—53), K r z e ­ 7 14 do kształtu dzbanka charakterystycznego dla garncarskich w Chrzanowskiem (Alwernia, Zalas, Brodla,, Chrza­ n ó w ) . W i ę k s z y dzban ( i l . 2) g l a z u r o w a n y jest w całości, mniejszy ( i l . 3) — t y l k o w e w n ą t r z , a jogo z e w n ę t r z n a powierzchnia jest szowicach (1855), a od 15 lutego 1856 r. w Zalasie , gdzie po­ starannie, g ł a d k o wypolerowana, podobnie j a k na s t a n o w i ł osiedlić się na stale. W t y m okresie ożenił się b o w i e m czterech puszkach. z K a t a r z y n ą Szew^czykówną, n i a ń k ą czy o p i e k u n k ą dzieci Po­ t o c k i c h z Krzeszowic, a w 1858 r. z a k u p i ł w Zalasie dom z placem 8 dla nowo z a ł o ż o n e j r o d z i n y . W 1860 r. Dudziewicz z posady ośrodków pozostałych Puszki na t y t o ń są d o ś ć z r ó ż n i c o w a n e w formie. Są to b ą d ź cylindryczne pojemniki o całkiem pionowych ( i l . 12), lekko w k l ę s ł y c h ( i l . 7), w z g l ę d n i e u w y p u k l o n y c h ś c i a n k a c h , na szer­ nauczycielskiej"... z o s t a ł w y r u g o w a n y z p o w o d ó w nie rzucają­ szej podstawie o profilowanej cych cienia na jogo m o r a l n o ś ć ' ani na p e ł n i e n i e p r z e j ę t y c h obowiąz­ przewężoną k ó w . Na, nauczycielstwie z a s ł u ż y ł się tern p r ó c z Prawie wszystkie zaopatrzone s ą w szczelnie p r z y l e g a j ą c e , p ł a s k i e wykonywania stopkę k r a w ę d z i , b ą d ź t e ż przez nieco przypominają kształtem puchar ( i l . 4). g ł ó w n e g o zawodu swego, żc w d w ó c h miejscach w ł a s n y m zacho­ p o k r y w k i z g u z k o w a t y m u c h w y t e m . Ze w z g l ę d u na dem i n a k ł a d e m z a ł o ż y ł ogrody i sady p r z y s z k o ł a c h . P r z y s ł u ż y ł r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o t r u d n o s t w i e r d z i ć , czy p o j e m n i k i się i t e m , żc n a p i s a ł p r z y s t ę p n e dla l u d u dzieło o ogrodach i ogro- p o w i ą z a n e z f o r m a m i w y r a b i a n y m i w Zalasie lub okolicy, w y d a ­ d o w i n a c h , najpowszechniej je się j e d n a k , że z o s t a ł y one wprowadzone przez Dudziewicza. używanych, o ich uprawie, pożyt­ brak mate­ te były 9 kach i t d . " Oprócz wymienionych wyrobów W Zalasie z e t k n ą ł się Dudziewicz z w i e l k i m o ś r o d k i e m garn­ carskim, którego podobnie d u ż e bogate tradycje w y w a r ł y wrażenie. Być może na zasugerował nim prawdo­ się również k a r i e r ą X V T I I - w i e c z n o g o garncarza-kmiecia M o t k a , k t ó r y doro­ w pracowni Dudziewicza p o w s t a ł y r ó w n i e ż ,, g a r n k i , garczki, k u b k i , doniczki, r y n k i , ma1 5 k u t r y " , przy czym k u b k i m i a ł y formę szklanki, kształt innych n a c z y ń nie jest znany. W p o w o ł y w a n e j j u ż korespondencji pod­ k r e ś l a n o , że „ g a r n k i Dudziewicza s ą mocniejsze od zwykłych 231 �П . 1. J ó z e f G ą s i o r o w s k i , Wawrzyniec Dudziewicz, 13,5 cm. 1844 r. g l i n i a n y c h , przez l u d nasz t y l k o t u i ó w d z i e (czasem nie w i e d z i e ć o l . / t e k t u r a , w y m . 17 X k t ó r ą u m i e s z c z a ł w r ó ż n y c h , na ogół w i d o c z n y c h miejscach na gdzie) w y r a b i a n y c h . N a t a r g a c h nie zawsze ich m o ż n a d o s t a ć " . p o s z c z e g ó l n y c h w y r o b a c h , u z u p e ł n i a j ą c j ą czasem d o d a t k o w y m i Prawdopodobnie wszystkie te w y r o b y informacjami, n p . „ o d z a m k u T e n c z y n o d l . 1/4 m i l i na p o ł u d n . " 1 6 g l i n y o g n i o t r w a ł e j , podczas gdy b y ł y w y k o n a n e z białej garncarze w Zalasie używali p r z e w a ż n i e zwyczajnej g l i n y garncarskiej, czerwonej po wypale. Przede w s z y s t k i m j e d n a k w y r o b y D u d z i e w i c z a r ó ż n i ł y się czy „ o d K r a k o w a m i l 3 1/2 k t o t e m u nie wierzy niechaj prze­ mierzy". Ponadto Dudziewicz zwyczaj które swych umieszczał zazwy­ s k ł a d a ł y się t e k s t y i r y s u n k i czaj na dnach puszek i na w e w n ę t r z n e j stronie ucha d z b a n k ó w . jeszcze i nazwiskiem, podpisywania wyrobów r y t e na nie w y s c h n i ę t e j imieniem miał od t r a d y c y j n y c h dla tego o ś r o d k a o r y g i n a l n ą d e k o r a c j ą , na k t ó r ą D b a ł p r z y t y m , a b y k a ż d y zainteresowany z n a l a z ł t e n podpis, powierzchni. N i e k t ó r e r y s u n k i i f r a g m e n t y t e k s t ó w b y w a ł y podkolorowane zwracając n a ń u w a g ę napisami na brzegach ucha, w rodzaju f a r b k a m i w o d n y m i j u ż na w y p a l o n y m n a c z y n i u . Dudziewicz za­ „ g a r n c a r z w i e l k i m zuchem, bo siedzi pod u c h e m " , „ c h o ć b r a t k u m i e r z a ł w p r z y s z ł o ś c i u d o s k o n a l i ć k o l o r y s t y k ę swych w y r o b ó w siedzisz w k ą c i e , z n a j d ą c i ę " albo t e ż „jeśli pan B ó g d o p o m o ż e , i „ t e r a ź n i e j s z y kolor d z b a n k ó w na inne ś l a c h e t n i e j s z e k o l o r y za­ garncarz spod ucha w y j ś ć m o ż e " ( w z g l ę d n i e „ p r a c u j a p r o ś w po­ W ś r ó d r y s u n k ó w najczęściej p o w t a r z a ł się herb K r a k o w a , N a dnach n a c z y . i u m i e s z c z a ł ponadto u r y w k i w ł a s n y c h d a n y c h korze, B ó g spod ucha w y j ś ć p o m o ż e " ) . 1 7 mienić" . odciskany stemplem. Wprawdzie Dudziewicz „ c h c i a ł b y herby u m i e s z c z a ć w s z y s t k i c h miast polskich, ale za cóż m u je k t o nary­ suje? a n i e ł a t w o ich t e ż t a m 1 8 dzić" . Na którego ,,dosłowny biednemu w i e d z i e ć , a nawet w y ś l e ­ dzbanie przeznaczonym dla hrabicza odpis" przytoczony został Potockiego, poniżej, obok biograficznych, a nawet — w p i ę c i u w y p a d k a c h — o d n o ś n i k do p o ś w i ę c o n e g o m u a r t y k u l i k u w „ C z a s i e " ( i l . 11). O t y m , j a k w i e l k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a ł Dudziewicz do swoich dzieł, ś w i a d c z y r ó w n i e ż kolejne numerowanie n i e k t ó r y c h w y r o b ó w , w c z y m w z o r o w a ł się prawdopodobnie na jego praktyce ł n r b u K r a k o w a z n a j d o w a ł y się t a k ż e h e r b y szlacheckie. Z i n n y c h s ł y n n y c h m a n u f a k t u r . D w i e puszki w M u z e u m N a r o d o w y m zao­ k o m p o z y c j i — na m n i e j s z y m d z b a n k u z M u z e u m Narodowego, patrzone n a z w a n y m przez a u t o r a „ ł z a l n i c a l u b t e ż p o p i e l n i c a " w y s t ę p u j e Potockiego b y ł pierwszym t a k bogato z d o b i o n y m , ale 150 z kolei orzeł polski d z b a n k i e m z nowej p r a c o w n i . R ó w n i e ż „ d o s ł o w n y o d p i s " z tego z krzyżem i gałązką ( i l . 3). P o d o b n y emblemat są w numery a dzban u r o d z i n o w y dzbana, zaś — złamany f o r m y , a p o n a d t o zestawienia liczbowe zamieszczonych wierszy, męczeńską i koroną cierniową, ( i l . 5). E m b l e m a t y to, w y k o n a n e o d r ę c z n i e , w y s t ę p u j ą czasem w o t o k u z gwiazdek, o d c i ś n i ę t y c h stempelkiem. S t e m p e l k ó w t a k i c h Dudziewicz m i a ł k i l k a , p o n a d t o systematycznie u ż y w a ł p i e c z ą t k i firmowej 232 z t e k s t e m : , , W y r ó b w Zalasie pod L . 98 — 1 9 1861" , poza t e k s t a m i t a k ż e d o k ł a d n e dla umieszczony z o s t a ł na jednej z puszek na t y t o ń ( i l . 9), na drugiej krzyż z palmą zawierający 398 i 422, pomiary w y r a z ó w , a nawet l i t e r jest dowodem, j a k bardzo p r a g n ą ł D u ­ dziewicz u t r w a l i ć s w ą t w ó r c z o ś ć . R y t e napisy, w y k o n a n e s t a r a n n y m , r ó w n y m p i s m e m , uzu­ p e ł n i a n e kaligraficznymi zdobnikami, stanowiły p o d s t a w o w ą de- �k o r a c j ę w y r o b ó w Dudziewicza. „ Z napisem spieszno nie idzie, bo dwa k t ó ż m u na wsi p o m o ż e . K o ł o jednego dzbanka d z i e ń czasem stra­ 0 t y m d z i ś nie m y ś l ę wcale w i . Cóż m a r o b i ć w biedzie i p r z y nodze chorej I " — t y m i s ł o w a m i k o m e n t o w a ł , , p . R . " , korespondent „ G a z e t y P o l s k i e j " , t e k s t y na­ r a z y serce nie pęknie lecz spokojnie L u l k ę p a l ę . 8 T a k i p o k a ż e ogromnego zucha d e s ł a n e na p r o ś b ę r e d a k c j i (samego Kraszewskiego?) ... „ a b y dla, co wszystek z L u l k i d y m w c i ą g n i e do brzucha p r ó b y coś z t y c h n a p i s ó w na garnkach i dzbankach Dudziewicza na to z a ś p i w k a z p ó l w i a d r a w y g o l i 2 0 chciał p r z y t o c z y ć " . D z i ę k i n i e m u gazeta t a z a m i e ś c i ł a dwa a p o t e m z brzucha puszcza d y m p o w o l i . p e ł n o zestawy t e k s t ó w z d z b a n ó w oraz 5 sentencji, k t ó r y m i opa­ T u r ó w n i e ż m i e s z c z ą się d w a t e k s t y n a w i ą z u j ą c e trzone b y ł y k u b k i Dudziewicza. Ł ą c z n i e dysponujemy k o m p l e ­ piosenek: tnymi 2 1 t e k s t a m i z б d z b a n ó w , 6 puszek na t y t o ń i б k u b k ó w . 9 „ T e napisy w g ł ę b i a n e , s ą to po części r ó ż n e wierszyki daw­ K t o co ranek w o d y dzbanek na czczo z ź r ó d ł a pije, t e n jest z d r o w y , m ą d r e j g ł o w y , a ż do ś m i e r c i n y c h facecyj naszych. Z t y c h n a c z y ń najciekawsze s ą d z b a n k i , bo 2 2 tego ł u p u . . . c u p u . . . ł u p u . . . bardzo z r ó ż n i c o w a n a , s k ł a d a j ą się na nie f r a g m e n t y p i e ś n i p a t r i o ­ V i v a t v e l R e q u i e . . . (:scat i n pace:) 10 Ż e b y ś c i e p o z n a l i prawego Polaka p r z y s ł o w i a i powiedzonka, a t a k ż e dedykacje i t e k s t y okoliczno­ Będę wam tańcując śpiewał K r a k o w i a k a : ściowe. Zaczynam od tego k o c h a j m y się stale Przebaczajmy Poniewa,ż dzbany w zamierzeniu w y k o n a w c y s ł u ż y ć m i a ł y sobie, n i k t nie jest bez ale N i k t nie jest bez ale, wszyscy w a d y m a m y przede w s z y s t k i m na wino i m i ó d , n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą na nich t e k s t y „ s t o s o w a n e " dla t o w a r z y s k i c h z e b r a ń . D w u k r o t n i e poja­ 1 s ł o ń c e m a skazy i k s i ę ż y c m a p l a m y . w i a się n p . wiersz, k t ó r e g o co najmniej pierwsza część zaczerp­ D r u g a , obszerna grupa u t w o r ó w n i ę t a z o s t a ł a z Wincentego P o l a : d o t y c z y t r a d y c j i i cech n a r o d o w y c h , spraw w i a r y i t p . : 1 11 H e j B r a c i a k o c h a j m y się m a charakter na p o w i a s t k ę b r z ą k n i e m k i e d y s p i ć się to j a k bela s ł a w i ą c polski r ó d , barską kiedy p o i ć t o przyjaciela w ó w czas s t a r y wre j a k z m i o d u , g d y p o m a , g a ć , to sowicie woła wnuczkę „nalej m i o d u ! " a j a k b i ć to n a l e ż y c i e . b o ć to polski miód! A cóż w świecie n a d m i ó d polski ? K i e d y pościć to na sucho n a d korci s t a r y , snop p o d o l s k i ? a j a k p a l n ą ć to j u ż w ucho i n a d polski ś p i e w ?... B i j się nie b ó j s i ę . . . nad kraj wolny, własną niwę, b r o ń s i ę . . . nie daj s i ę . . . i te P o l k i czarnobrywe, K i e d y r ą b n ą ć to przez ł e b i t ę p o l s k ą krew ?... j a k b y stchórzyć toś już kiep. B o to straszne s ą d y B o ż e ! . . . Również dwukrotnie u ż y t o fragmentu p i e ś n i : ,') poważniejszy, Nie raz z dziadem w puchar dziarsko, i za s z y j ę ś c i s k a j m y się 2 i k r e w L a c k a cuda m o ż e , W e s o ł o B r a c i a wesoło jest i w ś p i e w i e j a d . . . pochwyćcie duże puchary, „ J e s z c z e Polska nie z g i n ę ł a " . . . dzban p e ł n y otoczcie w k o ł o t o ć t a piosnka r d z ą p r z e c i ę ł a Miłości p a l i ć więzy tylu lat!... ofiary! miłość, śpiewanie i wino 12 w życiu rozkoszą jedyną, Wszak t y t o ń polski g d z i e ś t a m uprawiają A l e go „ p o l s k i m " nigdzie nie z y w a j ą . . . j a k i wierszowanej p o r a d y : J a i n s z ą m o d ą p ó j d ę o d t ą d w świecie 4 Co polskie „ p o l s k i m " m a się t o z w a ć przecie I t a rada n i e z ł a b r a t k u , po k a ż d y m m i ę s n y m o b i a d k u , niech gospodarz w i n k o r u s z y . . . i t y m d z b a n k i e m do nas O j a k ż e t e n g ł u p i . . . Co swego nie k u p i . . . 13 trzaśnie... б Lecz za to g d y polski t y t o ń w y p a l i , wrzaśnie, a także: to niezawodnie suchoty o d d a l i . 14 N i e t a k i n illo tempore bywało, j a k o stara s ł a w a p ł o n i e : było dość złota a w y d a t k ó w m a ł o , Dzisiaj idź gdzie chcesz nigdzie nic nie d a d z ą to j e d ź bracie do K r a k o w a . 15 był obrońcą świętej 0 p r ó ż n y c h rzeczach do p ó ł n o c y r a d z ą , 6 K t o nie kocha p r a w e j 16 Polki 1 przed n i ą nie k l ę k n i e , niech go w b o k i p o r w i ą k o l k i , 17 7 tytoń: \H k l ę k a ł e m lecz d z i ś nie k l ę k n ę Nadejdzie chwila, że polskie p o p i o ł y odniosą tryumf jak święte Co m i t a m , że d z i e w c z ę p i ę k n e z a p ł a c z e , na grobie k l ę k n i e raju!... K o c h a j s w o j ą O j c z y z n ę . . . jej j ę z y k i p r a w a a h a s ł e m t w o j e m zawsze niech b ę d z i e jej s ł a w a ! . . . n a t o m i a s t n a s t ę p n e z tego k r ę g u tematycznego — t y l k o na pusz­ k a c h na T a puszka na t y t o ń p o l s k i . . . k t ó r y s i e w a ł p a n Podolski polski t y t o ń siej... u p r a w i a j . . . grosza k r a j u nie p o z b a w i a j . . . w polskim kraju ma b y ć . . . w niech j a k granat; p ę k n i e . u ż y t y z o s t a ł na d w ł c h dzbankach, a t a k ż e na jednej z puszek, wiary, b a ł się go w r ó g , a o n Boga. szklaneczkę herbatki... Z a b a w n y czterowiersz o tematyce m i ł o s n e j : Z n a n y ś w i a t u Polak stary, b r a t dla b r a c i , w r ó g dla wroga, a jeśli p r o s z ą , to w y p a d e k r z a d k i , w k o ń c u ci d a d z ą G d y chcesz w i e d z i e ć , co t o chowa nasza p r z e s z ł o ś ć w swojem ł o n i e , zacny C z e ś n i k u Szanowny s ą s i e d z i e , piło się z dzbanka m i o d e k p r z y obiedzie. J e ś l i . . . ( n i e c z y t . ) T u r k a się k r z t u s i zapali W ę g r a pewnie się udusi godna K o m p a n i a z duszy całym gardłem wiwat żyje... a k t o na b ó l syka, a t r z ę s i o n k ę ł y k a . . . całe zapisane s t o s o w n y m i w i e r s z y k a m i " . T r e ś ć i n s k r y p c j i jest t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h , wierszy i p o p u l a r n y c h piosenek, sentencje, do znanych 19 a n i o ł y !... Jeszcze Polska nie z g i n ę ł a g d y ż p a n B ó g jest z n a m i ' . . . . 233 �I T 20 O j c z y z n ę w olność racz n a m 21 wrócić Panie O d powietrza, g ł o d u , m o r u , ognia, w o j n y zachowaj nas 22 i n... Panie! B o ż e zbaw P o l s k ę i jej l u d . Z t ą g r u p ą t e m a t y c z n ą w i ą ż e się r ó w n i e ż wiersz K o c h a n o w ­ skiego i k i l k a i n n y c h u r y w k ó w znanych z „ d o s ł o w n e g o o d p i s u " dzbana dla Potockich. Powszechnie znane p r z y s ł o w i e : „ D o t ą d dzban w o d ę nosi, d o p ó k i się ucho nie u r w i e " (23) umieszczono b y ł o z r e g u ł y na uchach d z b a n k ó w , a inne — „ I Salomon z p r ó ż n e g o nie n a l e j e " (24) —na w y p u k ł o ś c i d z i o b k ó w . „ J a k K u b a B o g u , t a k B ó g K u b i e " (25) z o s t a ł o u ż y t e na k u b k u . Znaczna ilość sentencji, m a k s y m i powiedzonek, bardziej lub mniej znanych, z n a l a z ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m na k u b k a c h oraz na puszkach na t y t o ń : 26 W i e l k i e t e n d ź w i g a oetnary 27 N i o gabaj r a d z ę w niczem drugiego k t ó r y w d o m u m i e w a swary. czujoszli na się coś nietrefnego. 28 N i o ten w y g r a co idzie strojnie, serce dobre bije na 29 wojnie. Ucz się p ó k i ś m a ł y a nie b ą d ź 30 Jak zuchwały. w s p o m a g a ć , to sowicie... A j a k bić to n a l e ż y c i e ! . . . 31 Gdy k t o oszust... to go j a k poczciwy r ę k ę łaj... daj!... 32 R o z u m , cnota i p r z e m y s ł , p o ł ą c z o n e z p r a c ą , 33 J e ś l i cierpieć to S t a n o w i ą szczęście l u d z i i krajo b o g a c ą . wytrwale, A j a k k o c h a ć , to j u ż stale... 34 Paść może i N a r ó d Wielki, z n i s z c z e ć nie m o ż e t y l k o n i k c z e m n y ! 35 J e ś l i zbrojno, to ze s z a b l ą . . . 36 J e ś l i w s p i e r a ć to rodaka A j a k z m i n ą , to j u ż d i a b l ą . . . j a k h u l a ć to k r a k o w i a k a . 37 D u k a t to nie kwitek Miodek to n a p i t e k Bigos to p o t r a w a K u l i g to zabawa. 38 Jak masz z k i m na piwko... na bok z p o k r y w k ą . Autorstwa przytocznych powyżej lonych wcześniej fragmentów tekstów poezji Jana „oprócz okreś­ Kochanowskiego i Wincentego Pola nic u d a ł o się u s t a l i ć . Sporo z n i c h to popularno p r z y s ł o w i a i m a k s y m y , w y j ą t k i ze znanych piosenek czy p i e ś n i ; n i e k t ó r e z a c z e r p n ą ł Dudziewicz prawdopodobnie z ówczesnych antologii poezji, m o ż e t a k ż e z p o d r ę c z n i k ó w szkolnych czy ś p i e w ­ n i k ó w . Częściowo są to jego w ł a s n e u t w o r y . N a l e ż ą do n i c h na pewno panegiryczno strofy adresowane do „ m ł o d e g o h r a b i c z a " , wątpliwej zresztą senek, n i e k t ó r e wartości, być może także wierszowane powiedzonka trawestacje i rady, w pio­ rodzaju zamieszczonej w d w ó c h wersjach na nie glazurowanych p u s z k a c h : 39 Jak puszka straci u r o d ę To masz na n i ą s z c z o t k ę ... w o d ę . 40 Jak puszka straci u r o d ę , to j ą oczyść jako b r o d ę , wszak masz m y d ł o , s z c z o t k ę , w o d ę , Skończyło się... r dwie s ą t y l k o d z i u r k i w nosie. N i e k t ó r e t e k s t y zamieszczane b y ł y na dzbankach szczególnie c h ę t n i e w bardzo p o d o b n y c h zestawieniach. Swoisty stanowi w s p o m n i a n y j u ż dzban, nazwany przez „ l z a l n i c ą lub t e ż p o p i e l n i c ą " , k t ó r y П. 2. W a w r z y n i e c Dudziewicz, Zalas, gra. Tenczynok, w o j . krakowskie. Dzban. 1860 r. Tl. 3. W . Dudziewicz. Dzban. 1801 r. Tl. 4. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 г. I I . 5. W . Dudziewicz. Puszka na tytoń. 1861 r. 234 autora miał być wyjątek Dudziewicza w pierwotnym założeniu rodzajem p a t r i o t y c z n e j p a m i ą t k i , opatrzonej i n s k r y p c j a m i w p o d n i o s ł y m t o n i e ; t e k s t y te dobrane z o s t a ł y jed­ nak n i e z b y t konsekwentnie. �N i e k t ó r o starannie wykonane naczynia d e d y k o w a ł „wyrob- bowej, z a c z y n a j ą c e j się od słów „ Ś m i e r ć garncarzowi n i g d y nie jest daruje, bo jako robak c i e m n ą z i e m i ę psuje...", śpiewanej do nie­ dzban dla hr. Potockiego. I n n y dzban, przechowywany w Muzeum dawna w Zalasie na w i ę k s z y c h spotkaniach t o w a r z y s k i c h , a znanej N a r o d o w y m , opatrzony jest napisem . , W I W A T N I E C H t a k ż e w k i l k u innych o ś r o d k a c h garncarskich. Natomiast, dwie ca" konkretnym KRAKÓW czego najlepszym 1 PAN JAN RADWAŃSKI" ..Wielmożnemu Członkowi osobom, JMC różnych w Krakowie" (42) 23 PANU JANOWI Towarzystw przykładem ŻYJE (41). T e m u samemu p r z y ś p i e w k i , z a p o c z ą t k o w a n e tak samo — „ N i e masz ci to jak RADWAŃSKIEMU g a r n c a r z o m . . . " oraz z w r o t k a „ G a r n c a r z e , garncarze, w co wy Naukowych i Dobrodziejowi p o ś w i ę c o n a jest puszka na t e t o ń , a druga — to ufacie..." oparte są na tradycyjnym i rozpowszechnionym schemacie, m ó g ł je j e d n a k u ł o ż y ć Dudziewicz. F r a g m e n t „ Z a l a s i e . Obywatelowi Zalasie, t y m a l u t k a w s i n o . . . " jest p o c z ą t k i e m wiersza najprawdo­ godnemu i p r a w e m u P o l a k o w i t ę p u s z k ę o f i a r o w a ł : W D . Chcesz podobniej napisanego przez Dudziewicza, k t ó r y z jego n o t a t e k li go p o z n a ć . . . oto ś r o d e k : zajrzyj braciszku pod spodek..." (4.1). o p u b l i k o w a n y z o s t a ł przez innego zalaskiego •J.M. Panu Teodorowi STRZYŻO WSK1 E M U Andrzeja Stosowane t a k szeroko przez Dudziewicza, p o k r y w a n i e całej lub niemal całej powierzchni n a c z y ń r y t y m i napisami i emblema­ t a m i nie ma. b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń i analogii nie t y l k o w w y w y r o b a e h zalaskich, ale w ogóle w polskiej ceramice ludowej. W p r a w d z i e z d a r z a j ą się naczynia opatrzone t a k i m i napisami, są to jednak pojedyncze okazy, m a ł o charakterystyczne dla pro­ d u k c j i p o s z c z e g ó l n y c h o ś r o d k ó w , j a k np. dzban cechowy z Don­ garnearza-poetę, 2 6 Ślusarczyka . Wawrzyniec Dudziewicz interesował się także sytuacją e k o n o m i c z n ą garncarstwa w Zalasie i d ą ż y ł do jej poprawienia m.in. przez wprowadzenie rzemieślniczej. Z a c h o w a ł y zasad się nowoczesnej rachunkowości (obecnie w posiadaniu autorki) f r a g m e n t y s p o r z ą d z o n e g o przez niego wzornika k s i ą g zakupów surowca, drewna i szkliwa, wraz z o b j a ś n i e n i a m i i u w a g a m i . Ra­ dzi w n i m garncarzom prowadzenie d o k ł a d n e j ewidencji z a k u p ó w , 24 i c o w a . Z okolic Chrzanowa z n a m y t y l k o jeden podobny nieco p r z y k ł a d ; jest to g l i n i a n y i m b r y k z K w a c z a l y z napisem „ Ł y k n y l K r z y k n y l — Przewrócił 2 5 oczyma, j u ż go n i m a " . Naczynie to wykonano p ó ź n i e j , bo w 1875 г., m o g ł o b y ć nawet inspirowane wyrobami Dudziewicza. Zainteresowania literackie uzasadniając to n p . : „ O d kogo zaś drzewo kupiono? niewiele czasu zabierze, to bowiem jest t a k ż e niejednego g a t u n k u , z miej­ sca mokrego jest m i ę k k i e , a g d y d o k ł a d n i e w y s c h n i ę t e , pali się j a k s ł o m a ; z miejsca zaś suchego, piaskowego jest t w a r d e , smolne do wypalania, korzystniejsze; p r ó e z tego n i e k t ó r z y Wawrzyńca d o w a ł y wyraz t a k ż e w zakresie f o l k l o r u . W e d ł u g sprzedający znaj­ drzewo z b y t drobne, cienkie drewienka robią,, przez co oezywiśeie wspomnień, garncarze w i ę k s z e w y d a t k i m i e ć m u s z ą " . N a m a w i a jednak przede Dudziewicza s p i s y w a ł on miejscowe piosenki, a na marginesach i o d w r o t a c h w s z y s t k i m do h u r t o w y c h z a k u p ó w surowca,: „ Ż y e z y ć b y n a l e ż a ł o , k a r t publikowanych p o n i ż e j m a t e r i a ł ó w do s ł o w n i k a znajduje się a ż e b y garncarze starali się k u p o w a ć drzewo sagami w losie, a po k i l k a szczególnie i n t e r e s u j ą c y c h w t y m k o n t e k ś c i e p r z y ś p i e w e k sprowadzeniu tego przed swój d o m , z r ą b a n i u i przerachowaniu, o tematyce garncarskiej. O d r ó ż n i e n i e w ś r ó d nich a u t e n t y c z n y c h po p o t r ą c e n i u miejscowych piosenek od t w ó r c z o ś c i w ł a s n e j Dudziewicza sprawia iż na jednej s ą d z ę od 50 do 70 c e n t ó w w z y s k u m i e ć b ę d ą " . Co podobne t r u d n o ś c i , j a k a u t o r s t w o i n s k r y p c j i na naczyniach. 1 t a k ciekawszo Dudziewicz w pisał p r z y k ł a d o w o do w z o r n i k a a k t u a l n e wszelkich k o s z t ó w , niezawodnie się przekonają, T u r y w e k „ . . . s p r z e d a j e g a r n k i oszukuje b a b y bierze p i e n i ą d z e za, w ó w c z a s j e d n o s t k i m i a r i ceny surowców — „ c y f r y w r u b r y k a c h t o w a r s l a b y . . . " pochodzi z ż a r t o b l i w e j parafrazy p i e ś n i pogrze­ położone w roku bieżącym praktykowane t j . 1865" . 27 235 �I do naszych c z a s ó w , o d n o s z ą się przede w s z y s t k i m do materialnej. J e d n a k ż e zamierzenia kultury Dudziewicza b y ł y prawdo­ podobnie znacznie szersze. S ł o w n i k m i a ł o b j ą ć t a k ż e s t r e f ę poza­ Ы ; ' S ! N Л «•« w*i - « - вы Л / й Ь я л ' > V V i ^ / ^ У /Я?2. i /!> n ^ n u i m s ^ u & J k / ^ / m I л-, г //49 p r o d u k c y j n ą , zagadnienia historyczne i s p o ł e c z n o , j a k ś w i a d c z ą ' inne l u ź n e h a s ł a zachowane w Zalasie: „ A s s e n t e r u n o k — słowo obce, znaczy p o b ó r do w o j s k a . . . ( s k r ó t E F P ) . W Zalasiu o d r. 1846 w z i ę t o dopiero 3 c h ludzi. W czasie w o j n y polskiej 1863 z garncarzy jako p o w s t a ń c ó w b y ł o w K r ó l e s t w i e P o l s k i m — 7 z t y c h trzech ś m i e r ć z n a l a z ł o a 4 if* * F» » > i S л& c&ub . «. V * - — - " ^ o r r V »> W - * ć-7-г-З. ~ A ~ - " - /ЛГг~А^<^«ИР ,.V > f А * A - * ~ y *>/••*A .., c n powróciło". „ M a r g i e l : t r u d n y do w y b r a n i a , p ę k a i niszczy naczynie. K u p i e c s p o s t r z e g ł s z y podobne naczynie z marglom zaraz jego w a r t o ś ć na p o ł o w ę ceny z n i ż a , od k u p n a się odsuwa, n a z y w a j ą c to z a r a z ą , c h o l e r ą , z g u b ą i t p . " „ M y d ł o — kupiec z K r a k o w a za, k a ż d o r a z o w y m 6 nabyciem w y r o b ó w g l i n i a n y o h " (?). Z a c h o w a ł się r ó w n i e ż „ w y k a z garncarzy w r. 1866" w po­ wiecie chrzanowskim, s p o r z ą d z o n y przez Dudziewicza prawdo­ 2 I n ż . K a r o l R o l l e , r e d a k t o r „ P r z e g l ą d u Ceramicznego" i b . kierownik szkoły garncarskiej w Porębie — Żegoty, któremu podobnie z a u t o p s j i ' , k t ó r y obejmuje 125 m i s t r z ó w , 34 czelad­ n i k ó w i 22 u c z n i ó w p r a c u j ą c y c h w 14 o ś r o d k a c h . W zestawieniu w 15 l a t po ś m i e r c i Dudziewicza dostarczono p l i k jego n o t a t e k , z t y m dokumentem tak w o w y c h czasach liczby garncarzy p r a c u j ą c y c h scharakteryzował jego d z i a ł a l n o ś ć : (chciał) widocznie na podstawie i s t n i e j ą c e g o na miejscu r z e m i o s ł a r o z w i n ą ć p r z e m y s ł p o w a ż n i e j s z y . N i e s t e t y i ś l a d u z jego u s i ł o w a ń p.zeJayslowych mocno z a n i ż o n e w y d a j ą się p u b l i k o w a n e w Polsce po­ ł u d n i o w e j . T a k n p . A n t o n i Schneider p o d a w a ł dla całego o k r ę g u krakowskiego ( o b w o d y : K r a k ó w , Wadowice, N o w y S ą c z , Tar­ 3 0 nie z o s t a ł o , z o s t a ł o miejscowym, natomiast nieco z a p i s k ó w o garncarstwie zbieranych s k r z ę t n i e , ciekawych o t y l e , że była to doba, gdy jeszcze garncarstwo u t r z y m y w a ł o się d o ś ć dobrze, konkurencyja słu obca dopiero p ó ź n i e j p o c z ę ł a t ę g a ł ą ź 1 n ó w i R z e s z ó w w 1867 r. liczbę 214 garncarzy i 406 p o m o c n i k ó w , a J a n Nepomucen Gniewosz — 516 p r a c o w n i garncarskich dla całej Galicji i przemy­ 2 8 Z notatek 3 1 Bukowiny . Dudziewicza d o t y c z ą c y c h historii garncarstwa domowego g n i e ś ć ' . w Zalasie w a r t o p r z y t o c z y ć t u zapis umieszczony przez „ P r z e g l ą d M a t e r i a ł y do s ł o w n i k a garncarskiego, odnalezione i przygoto­ C e r a m i c z n y " : „ W e wiosce tej jest uprawiano garncarstwo z daw­ wano do d r u k u przez Alicję F a l n i o w s k ą — G r a d o w s k ą , ogromnie n y c h c z a s ó w , nawet podanie niesie, że wioska Zalas b y ł a przez cenne z u w a g i na szczegółowe s p o s t r z e ż e n i a i precyzyjne opisy k o l o n i s t ó w garncarzy z c a ł e g o o k r ę g u krakowskiego z a m i e s z k a ł a u r z ą d z e ń i s p r z ę t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h , z k t ó r y c h niewiele p r z e t r w a ł o z p o w o d u z n a j d u j ą c y c h się t u m a t e r i a ł ó w p r z y d a t n y c h , t j . g l i n y 8 236 �I I . 6. R ę k o p i s W . D u d z i e w i c z a . 1890 г. I I . 7—9. W . Dudziewicz. Puszka 1861 r. i drzewa... [Garncarze miejscowi] d u ż o w y w o z i l i g a r n k ó w za gra­ n i c ę f u r a m i , n p . do S ł o m n i k . R ó w n i e ż i galerami W i s ł ą s p ł a w i a l i Jeden k s i ą d z — Sebastian K a l i ń s k i — dawniej proboszcz w Zalasiu niemal przez l a t 40, p r z e n i ó s ł s z y się do K r a k o w a , s p r o w a d z a ł g a r n k i z Zalasia do swego d o m u komisowego, a s t ą d r o z s y ł a ł dalej. G a r n k i zalaskie s ł y n ę t y daleko z p o w o d u d o b r o ć ' m a t e r i a ł u i c e n y " . Szczególnie i n t e r e s u j ą c y wydaje się przekaz o garncarzach — kolonistach. N a r u c h l i w o ś ć i p ł y n n o ś ć t y c h r z e m i e ś l n i k ó w , p r a c u j ą c y c h okresowo w Zalasie w X V I I I i po­ c z ą t k a c h X I X w i e k u z w r a c a ł u w a g ę E d w a r d Pietraszek, postu­ lując dalsze badania n a d t y m p r o b l e m e m . Opracowanie h i s t o r i i zalaskiego o ś r o d k a garncarskiego w y m a g a jeszcze w i e l u poszu­ k i w a ń i r o z w i ą z a n i a szeregu i n n y c h zagadek. 3 2 33 P o d koniec ż y c i a W a w r z j m i e c Dudziewicz „ j a k o o b y w a t e l p r y w a t n y po p r z e b y c i u r ó ż n y c h kolei ciernistego ż y c i a — t r u d ­ na tytoń ( ś c i a n y boczne). n i ą c się w s t a r o ś c i i n t r o l i g a t o r s t w e m i p i s a n i n ą r o z m a i t ą (...) p o k u t n i k w p u s t y n i [pustelni 7] ś w . M a r y i Magdaleny P a t r o n k i pokutujących grzeszników" sporo czasu p o ś w i ę c a ł przepisy­ w a n i u , a t a k ż e prawdopodobnie u k ł a d a n i u p i e ś n i do tej ś w i ę t e j , k t ó r e j k u l t jest w Zalasie s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t y . N i e k t ó r e z nich z o s t a ł y zamieszczone w d r u k o w a n y m ś p i e w n i k u , b y ć m o ż e staraniem jego syna, Franciszka J ó z e f a (1857—1896), miejsco­ wego organisty, a u t o r a k i l k u i n n y c h p i e ś n i n a b o ż n y c h . Zdolności poetyckie Dudziewicza o p r ó c z syna p r z e j ę ł y t a k ż e n i e k t ó r e w n u k i , natomiast c ó r k a — Maria (1861—1941) b y ł a z n a n ą i l u b i a n ą we wsi ś p i e w a c z k ą w e s e l n ą oraz k o ś c i e l n ą . Rodzina nie p r z y w i ą z y w a ­ ła w i ę k s z e j wagi do m a t e r i a ł ó w , gromadzonych pracowicie przez W a w r z y ń c a , a raczej ż y w i ł a do niego pretensje, że „ t a k k o c h a ł się w nauce", zamiast z a d b a ć o zabezpieczenie p o t o m s t w a w dobra materialne, z w ł a s z c z a w z i e m i ę . W a w r z y n i e c Dudziewicz z m a r ł 3 4 237 �10 11 12 13 I I . И) I I . W . I hidziewiez. Puszka na tytoń (wieko i dno). 18B1 r. 11. 12. W. Dudziewicz. Puszka Puszka na tytoń. 18()1 r. w Zalasie 22 inaroa 1891 г. Xi,•długo p o t o m przekazano eale s t e r t y jego r ę k o p i s ó w miejscowemu karczmarzowi i sklepikarzowi za­ razem, k t ó r y u ż y w a ł ich do p a k o w a n i a t o w a r ó w . N i e w i e l k ą część zaledwie zabezpieczy! wspomniany już m i o d y garncarz, Andrzej na tytoń. 18fil r. Tl. 1.1. W*. Dudziewicz. Ś l u s a r c z y k . F r a g m e n t y z nich z a c h o w a ł y się w r ę k a c h jego brata Feliksa, b. w ó j t a , zapalonego h i s t o r y k a a m a t o r a , a inne w y j ą t k i n i e z n a n y m i drogami t r a f i ł y do A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w K r a ­ kowie. Obiekty pochodź;} ze zbiorów: Muzeum, Chrzanów il. Muzenm Narodowe, Kraków — il. 2—5, 12, 13; F r . Kotula — il. 7 — I I . Fot.: /.. Malinowski — il. 12; I . Mazaiaki — i]I. 1,8; J . Świderski - il. 2 5, 7 - 1 1 , 13. 238 �I' R Z Y P 1 S Y K s i ą ż k a u r o d z e ń p a r a f i i P l o t k i , zap. 20.5.1822 r. A r c h . U J w K r a k o w i e , S—I 546, A k t a g i m n a z j u m św. Anny. T a m ż e (powtarzał ostatnią klasę). A r c h i w u m U J w K r a k o w i e , S - I 418. Z napisu na puszce na t y t o ń , por. p r z y p . 2 1 , poz. V I I I . W y j ą t e k zc ś w i a d e c t w a wystawionego przez d y r e k t o r a p o l i c j i krakowskiej d n . 19.9.1864, k t ó r e g o odpis w y k o n a n y przez Dudziewicza z a c h o w a ł się (ob. w ł a s n o ś ć a u t o r k i ) . M u z e u m w Chrzanowie, inw. MCh/S/383, historia p o r t r e ­ t u , a zarazem rodzaj ż y c i o r y s u , s p o r z ą d z o n e g o w ł a s n o r ę c z n i e przez Dudziewicza w 1890 г., u k r y t y za r a m ą t e g o ż p o r t r e t u . W A P K r a k ó w , I T 262, u r y w k i pism, ss. 36, 46. ,,Gazeta P o l s k a " , Warszawa 186], nr 1 2 1 ; t e k s t z a t y t u ł o ­ w a n y w spisie t r e ś c i , , W y r o b y gliniane W^awrzyńca Dudziewicza pod K r a k o w e m " , p r z e d r u k o w a n j ' przez ,,Czas", K r a k ó w 1861, n r 115. P u b l i k a c j a Dudziewicza d o t y c z ą c a ogrodnictwa i i:} z o s t a ł a u j ę t a w Bibliografii Polskiej Estreichera. Gawędy garncarskie, орг. К . Rolle, „ P r z e g l ą d Ceramicz­ n y " , K r a k ó w 1906, nr 24, s. 259; por. E . Pietraszek, Ośrodki garncarskie w dobrach lenczyńskich w XVIII i pierwszej polowie XIX wieku, „ P o l . Szt. l u d . " , 1961, nr 1, s. 50. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. W g . W a n d y A u g u s t y n e k z Zalasu (zap. 1955 г.). „ G a z e t a Polska"..., n r 160: „ P r z y biedzie i na p o c z ą t k u nie m o ż n a ż ą ^ a ć , aby naczynia b j d y w y b r e d n y c h k s z t a ł t ó w , c h ł o p k o w i e m u w y r a b i a j ą je, on i m t a m coś pomaga i sam się u c z y " . I . Bojarska, Krakowska ceramika ludowa, „ P o l . Szt. l u d . " , 1949, n r 5, s. 143. Z napisu na dzbanie, por. p r z y p . 2 1 , poz. I I . „ G a z e t a Polska"..., nr 160. T a m ż e , nr 121. Por. s. 244 (art. Falniowskiej-Gradowskiej). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. U ż y t a na czterech naczyniach, na d w ó c h i n n y c h tekst ten sam, t y l k o zmiana pisowni (w Zalasiu). „ G a z e t a Polska"..., n r 160. Zestawienie m a t e r i a ł ó w : I . D z b a n , wys. 30 c m , g l a z u r o w a n y , M N K 2673 ( i l . 2). D e k o r a c j a : herb K r a k o w a oraz t e k s t y : 1—5, 9, 11, 23, 24, 37, 4 1 , p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ C h o ć b r a t k u siedzisz w k ą c i e . . . " , „ W y r ó b w Zalasiu p o d L . 98 R . 1860 (od z a m k u „ T e n c z y n " — odl. 1/4 m i l i na p o l u d n . ) " oraz podpis. I I . D z b a n , wys. 21 cm, glazurowany w e w n ą t r z , M N K I V - C 2674 ( i l . 3). D e k o r a c j a : o r z e ł z g a ł ą z k ą i k r z y ż e m w o t o k u z gwiazdek, t e k s t } ' : 6, 15, 18 ( d w u k r o t n i e ) , 2 1 , 23, 24, p o n a d t o : „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem...", „ J e ś l i pan B ó g d o p o m o ż e . . . " , „ W y r ó b w Zalasie — pod K r a k o w e m , z g l i n k i o g n i o t r w a ł e j , j a k a się znajduje w okolicy z a m k u „ T e n c z y n " w dobrach hr. A d . Potockiego", „ T e n dzbanek albo łzalnicę l u b t e ż p o p i e l n i c ę zrobiono w r o k u 1861 przez w y r o b c ę pod uchem, a o t y m wspo­ m i n a „ C z a s " K r a k . z r. 1861 N o 115.", podpis. I I I . Puszka na t y t o ń , wys. 19 cm, nie glazurowana, M N K I V - C 2678 ( i l . 4), herb K r a k o w a , t e k s t y : 14, 34, 42, p o n a d t o „ V i v a t ! niech ż y j e ! K r a k ó w i jego Z i e m i a n i e " , stempel, podpis. I V . Puszka na t y t o ń , wys. 17,6 cm, bez glazury, M N K I V - C 2675, t e k s t y : 7J 13, 32, 33, 39, ponadto „ N u m e r puszki z p o r z ą d k u 3 9 8 - m y " , „ w stronie zachodniej K r a k o w a odległ. m i l 3 1/2 a k t o nie wierzy niech z m i e r z y " , „ W y r o b e a tej puszki W a w r z y n Dudziewicz ur. 1822 we wsi P ł o k i pod K r a k o w e m 0 t y m ż e wspomina „ C z a s " . . . " , stempel. V . Puszka na t y t o ń z p o k r y w k ą , wys, 11 cm (z p o k r y w d t ą 16 cm), glazurowana, M N K I V - C 2676,' dar J . Pollera 1889 r. E m b l e m a t — z ł a m a n y k r z y ż z p a l m ą ; T e k s t y : 20, 31 (na w i e k u ) , 43, p o n a d t o „ w y r o b e a tej p u s z k i . . . " (dane o studiach i p r a c y nauczycielskiej, o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) oraz stempel ( i l . 5). V I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 c m (z p o k r y w k ą 22 cm), bez glazury, M N K 1 V - C ' 2 6 7 7 . Tekst 8 i stempel ( i l . 13). V I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 15,5 cm (z po­ k r y w k ą 22 ern), bez glazury, M N K 123287, zakup 1913 г.; T e k s t y : 6, 12, 30, 35, 40, na w i e k u 38, p o n a d t o „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia i o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) i stempel, nr porz. 422 ( i l . 12). V I I I . Puszka na t y t o ń , z p o k r y w k ą , wys. 11,5 cm (z po­ k r y w k ą 15,5 cm), glazurowana, w l . doc. F . K o t u l i , R z e s z ó w ( i l . 7—11); emblemat i t e k s t y 16, 17, 19, 31 (na w i e k u ) , ponadto „ W y r o b e a tej p u s z k i . . . " (data urodzenia, informacje o studiach 1 pracy oraz o d n o ś n i k do „ C z a s u " ) , stempel. I X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " . . . , nr 160; T e k s t y : 1 (od trzeciego wiersza), 2—5, 9, 11 (6 pierwszych wierszy), 23, 24, 37, p o n a d t o „ G a r n c a r z w i e l k i m zuchem..." oraz „ C h o ć b r a t k u siedzisz...". X . Dzbanek, opis z „ G a z e t y P o l s k i e j " — j a k w y ż e j . T e k s t y : 1 (pierwsze 2 wiersze), 6, 9, 10, 24, 36, ponadto „ T e n uwierzy 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 k t o zmierzy... Cicho!", „ W i w a t ! Niech żyje j e d n o ś ć , m i ł o ś ć i zgoda", „ W i w a t ! Niech żyją prawo P o l k i N a w i e k i w i e k ó w , Co daj Panie B o ż e i d o p o m o g ą W W . Ś Ś . " . X I . „ N a k u b k a c h f o r m y szklanki są napisy, najczęściej p r z y s ł o w i a lub r a d y . Przepisujemy k i l k a z n i c h " : t e k s t y 25—29. W g „ G a z e t y Polskiej", jak w y ż e j . » X I I . Dzbanek, opis w m a t e r i a ł a c h A m b r o ż e g o Grabowskie­ go ; t e k s t y : 2 (pierwsze 2 wiersze), 6, 23, 24, 33, ponadto „ W i w a t ! . . . niech ż y j ą P o l k i ! . . . " oraz prawdopodobnie stempel. W g : I . T r y bowski, Zbiór drzeworytów ludowych, „Rocznik Krakowski", X L : 1970, s. 91. „ G a z e t a Polska"..., nr 121. D o t y c z y prawdopodobnie J a n a Nepomucena R a d w a ń ­ skiego, d o k t o r a m e d y c y n y , z m a r ł e g o w 1866 г.; por. St. CjTankiewiez, Książkowy przewodnik po cmentarzach Krakowa, Pod­ górza i Zwierzyńca., K r a k ó w 1908, s. 299. M . Ż a k o w s k a , Derików, ośrodek przemysłu ceramicznego w pow. opatowskim „ Z i e m i a " 1938, s. 50. I . Bojarska, op. c i t . , s. 141. Gawędy garncarskie..., s. 260. Zalasie! Zalasie t y m a l u t k a wsino Bodaj m i się b y ł o o tobie nie śniło T u garncarze — w y k r ę t a c z e Pan B ó g ich pokarze! A g a r n c a r k i , w y k r ę t a r k i , z a ś k l e w a j ą sobie g a r n k i , A z a ś za to jedna z d r u g ą w ó d k ę p o p i j a j ą . Jedna z d r u g ą ; moja k u m o , są t a m g a r n k i u m n i e w domu, 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 1 3 To się za nie n a p i j e m y i w d o m u się ucieszymy B ę d z i e m y wesołe. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 r r 2 7 Drzewo kupowano na k o p y i oeiepki (1 kopa = 6 ociepek). K o p a drzewa k o s z t o w a ł a 2 z ł ; na jeden w y p a ł z u ż y w a n o 1 k o p ę i 1—2 ociepek drzewa, a p r z y w ó z tej ilości k o s z t o w a ł 25 c e n t ó w . Szkliwo, czyli „ o l o w i a n k ę " kupowano na m i a r k i . 1 m i a r k a o ł o w i a n k i z g ó r Nowej G ó r y i L g o t y k o s z t o w a ł a 85 c e n t ó w , a z g ó r B y c z y n y — 1,05 zł. Gawędy garncarskie..., s. 252. Wykaz garncarzy w r. I860: Majstrów Czeladników Chłopców posiadaczy jako czyli Realności wyrobników uczniów 2 8 2 9 we wsi Zalas we wsi F r y w a l d w Sance na G ł u c h a w kaeh we wsi P a e z o ł t o w i c e (nie r o b i 3 i n n y c h garnc.) we wsi W o d n a we wsi R y b n a na Wrzosach we wsi B r o d ł a we wsi P o r ę b a we wsi B n l i n we wsi P o d ł ę ż e we wsi K w a c z a ł a w mieście A l w e r n i a w mieście C h r z a n ó w Razem w Kafłarzy Krakowie w Tenczynku 30 6 4 1 1 52 8 2 1 1 15 125 10 1 15 1 16 1 34 10 1 9 innych 2 m a j s t r ó w nie t r u d n i się 1 W s a m y m Zalasie p o d ł u g opowiadania starych b y ł o w 1840 r. 50 70 30 ( N o t a t k a Dudziewicza, w zbiorach F . Ś l u s a r c z y k a w Zalasie; fragmenty W A P K r a k ó w , I T 262, s. 54). A . Schneider, O wyrobach glinianych w Galicji, „Jahresberichte des Teehnischen Vereines in L e m b e r g " , Т . 1. 1867, s. 49. J . N . Gniewosz, O potrzebie rozwoju przemysłu ludowego w Galicji, L w ó w 1878, s. 72 ( p o w o ł u j e się na w y k a z z 1869 г.). Gawędy garncarskie..., s. 259. E . Pietraszek, op. c i t . , s. 106. W k l e j k a r ę k o p i ś m i e n n a z 1885 r. do ś p i e w n i k a , w posia­ d a n i u J ó z e f y W i ę c e k w Zalasie. [ks. F . N a m y s ł o w s k i ] , Magdalena Święta. Pieśni religijne polskie ilustrowane, K r a k ó w 1913, pieśni 52, 162 i 322 „ z n o t a t r;p. W a w r z y ń c a Dudziewicza' . 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16bdb9e44cf139905916f3c62885b107.pdf 2698f845b492dea654cc08f7f6d92831 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa rzeźba ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4091 Title A name given to the resource Koncepcja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.215-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek KONCEPCJA WSZECHŚWIATA W TWÓRCZOŚCI STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Stanisław Majewski których W N o w e j H u c i e do tego stopnia a n g a ż u j e się w p r a c ę za,- w i ą ż e się z ich d o ś w i a d c z e n i a m i z c z a s ó w dzie­ w o d o w ą i o r g a n i z a c y j n ą , że nie m o ż e nawet o d w i e d z i ć r o d z i n y c i ń s t w a i m ł o d o ś c i . P i s z ę — z d o ś w i a d c z e n i a m i , p o n i e w a ż nie na Ś l ą s k u , dla dobra k t ó r e j poprzednio w y j e c h a ł pod K r a k ó w . t w ó r c z o ś ć mocno należy do grona artystów, chodzi t u o j a k i e ś subiektywne p r z e ż y c i a , lecz o b i e k t y w n e poz­ Po t r u d n y c h p r z e ż y c i a c h wraca z n ó w do Starowic D o l n y c h nawanie ś w i a t a poprzez p r y z m a t t r a d y c y j n e j k u l t u r y , w jakiej kolo G r o d k o w a i od 1951 r o k u pracuje j u ż t y l k o w P G R - a c h , b y ł w y c h o w a n y w d o m u r o d z i n n y m , w k t ó r y m b y ł zawsze c h ę t ­ gdzie przez dziesięć l a t jest p r z ó d o w n i k i e m p r a c y na stanowisku nym oborowego. słuchaczem opowieści biblijnych, apokryfów i innych o p o w i a d a ń wierzeniowych. D u ż y w p ł y w wywierała również na W 1971 r o k u przenosi się do P G R - u w pod Olesnem, a w r o k p ó ź n i e j niego katechizacja w szkole, podczas k t ó r e j w y o b r a ź n i a i wro­ niezdolności dzony temperament nie d a w a ł y m u m i l c z e ć , i j u ż w czasie l e k c j i czyna r z e ź b i ć . religii s n u ł w ł a s n e w y w o d y na t e m a t sensu ś w i a t a i p o s z c z e g ó l ­ n y c h z d a r z e ń b i b l i j n y c h , co oczywiście nie s p o t y k a ł o się z apro­ b a t ą k a t e c h e t ó w . Silnie o d d z i a ł y w a ł y toż na jego wyobraźnię obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł w d z i e c i ń s t w i e i w m ł o d o ś c i , najpierw w d o m u rodzinnym, u znajomych, w książkach, a potem — W wieku męskim na jego dotychczasowy szkolenia p a r t y j n e g o , k t ó r a nie z n i s z c z y ł a system pojęć tego systemu, lecz w specyficzny s p o s ó b u z u p e ł n i ł a go i r o z b u d o w a ł a . S t a ł o się t a k po części dlatego, ż e , j a k t w i e r d z i Majewski, wiele m y ś l a ł i d ą ż y ł do w y t ł u m a c z e n i a przez cale życie sobie ś w i a t a poprzez logiczny i h a r m o n i j n y z e s p ó ł p r a w , k t ó r e g o b u d o w ę ułatwiła m u : ,,nauka w N i e m c z e c h " i powojenne szkolenie ideologiczne. A b y m o ż n a b y ł o lepiej z r o z u m i e ć a r t y s t ę , konieczne krótkie przedstawienie jego 1977 r o k u prawdopodobnie s p e ł n i ą się jogo wieloletnio marzenia i zamieszka w s w o i m i swojej c ó r k i d o m u , k t ó r y zos­ t a ł w y b u d o w a n y w d u ż e j mierze d z i ę k i o s z c z ę d n o ś c i o m z os­ t a t n i c h l a t (uzyskanych w ł a ś n i e d z i ę k i p r a c y — podczas w o j n y — w Niemczech. W do p r a c y po p r z e b y t e j operacji. W ó w c z a s to za­ Chęć posiadania i w y o b r a ż e ń n a ł o ż y ł a się warstwa p o c h o d z ą c a z ideologicznego jest życiorysu. własnego mieszkania rzeźbiarskiej). to jedna lecz nie j e d y n a z pasji ż y c i o w y c h Majewskiego. Przez c a ł e ż y c i e s t a r a ł się b o w i e m , j a k t w i e r d z i , sumiennie p r a c o w a ć i przestrzegać zasad dekalogu, a przede w s z y s t k i m p r a w a n i e t y k a l n o ś c i cudzej w ł a s n o ś c i , k t ó r e w miejscach, gdzie p r a c o w a ł , b y ł o s z c z e g ó l n i e nie rospektowane przez towarzyszy. D o c h o d z i ł o n i e k i e d y nawet z tego p o w o d u do d o ś ć d r a s t y c z n y c h m o m e n t ó w , które nie­ j e d n o k r o t n i e wspomina. „ . . . Z a c h u l i g a ń s t w o , za, inne, to m o ż n a c z ł o w i e k a p u ś c i ć , ale za z ł o d z i e j s t w o nie! Mam znajomego, to toż za to siedzi. J a n i g d y za d ł u g i c h r ą k na cudze nie m i a ­ ł e m . . . i p r z o d o w n i k i e m pracy b y ł e m przez dziesięć lat i do O R M O n a l e ż a ł e m ze d w a d z i e ś c i a . . . " Aktywna Ż y c i o r y s i p o g l ą d y artysty wałka z wszelkiego rodzaju (złodziejstwem — przyp. J.K.) była ciowych Majewski Sternalicach przechodzi na r e n t ę na skutek u r o d z i ł się w 1922 r o k u w rodzinie robotniczej w R e m b e r t o w i e pod W a r s z a w ą ' . T a m u k o ń c z y ł pięć klas s z k o ł y powszechnej, a p o t e m p o m a g a ł ojcu w k u ź n i . Podczas „barbarzyństwem" więc jedną z pasji ż y ­ Majewskiego, a jej p r a k t y c z n o o s ł a b i e n i e w i ą z a ł o się z pogorszeniem się stanu jego zdrowia i z p r z e j ś c i e m na r e n t ę oraz ze w z r a s t a j ą c y m p r z e j ę c i e m się, „ t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą " . wojny W p r a w d z i e j u ż w Niemczech robił on dla zabawy z o s t a ł w y w i e z i o n y do Niemiec na r o b o t y , gdzie p r a c o w a ł w ma­ t e k t u r o w e , a w P G R - a c h znany b y l j a k o s p o ł e c z n y j ą t k u p o d B e r l i n e m do 1945 r o k u . W t y m czasie — j a k sam stwierdza — u c z y ł się „ p o l i t y k i " . „ T a m , gdzie mnie w y w i e ź l i na r o b o t y p o d B e r l i n o m , b y ł u gospo­ darzy m a ł y synek z siedem — osiem l a t . C h o d z i ł on zawsze z o ł ó w k i e m za uchem i m a l u t k i m notesikiem w kieszonce. P y t a ł e m z okazji domki dekorator r ó ż n y c h ś w i ą t p a ń s t w o w y c h , ałe to b y l zawsze mar­ gines, n a p r a w d ę r z e ź b i ć z a c z ą ł dopiero w r o k u 1972. P o c z ą t ­ kowo jego f i g u r k i p r z e d s t a w i a ł y r ó ż n y c h l u d z i ze wsi p r z y ich pracach codziennych. go, co t a k w n i m pisze, w t y m zeszyciku, a on na t o , że zapisuje Dopiero od 1973 r o k u r z e ź b i w i ę k s z e kompozycje związa,ne wszystko, k a ż d e s ł ó w k o , j a k i e Polacy m ó w i ą o Niemcach, a po­ z t e m a t y k ą religijną. T w o r z y je obok r z e ź b y ś w i e c k i e j , w k t ó ­ tem rej przedstawia najczęściej c z y t a to s w o i m p r z e ł o ż o n y m w m ł o d z i e ż o w e j organizacji. oraz nie z a c z ą ł e m — p r z y p . J . K . ) . B y l tarn z r i m jeden francuski u l u b i o n y m jego z a j ę c i e m jest r z e ź b i e n i e „ p r z y r o d y " . O d 1975 k o m u n i s t a , k t ó r y ciągle t y l k o o k o m u n i z m i e m ó w i ł . N a u c z y ł e m roku włącza Rok ten ludzi 2 postacie się od niego wiele słów po f r a n c u s k u . . . B y ł to pierwszy komunis­ wielkich „los człowieka", pracę, wojny I j a t e ż od tego czasu p o l i t y k o w a n i e z a c z ą ł e m ( m y ś l e ć p o l i t y c z ­ temat — Kopernika, Lenina . Oprócz do w i ę k s z y c h tego kompozycji. ten b y l w p e w n y m sensie m o m e n t e m przełomowym t a , jakiego p o z n a ł e m . . . O d t ą d wiem, że u s t r ó j p o l i t y c z n y jest w to t a k i warsztat, z k t ó r e g o dobro lub złe rzeczy u d z i a ł a r t y s t y w wycieczce do K r a k o w a , podczas k t ó r e j obej­ Po w y z w o l e n i u wychodzą..." pracował w różnych Państwowych Nieru­ twórczości r z a ł Ołtarz Majewskiego. B e z p o ś r e d n i ą przyczyną tego był W i t a Stwosza. Z r o b i ł on na n i m t a k wiełkio w r a ż e ­ Ziemiach nie, że z a c z ą ł o d t ą d r z e ź b i ć przede w s z y s t k i m o b r a z o - r z e ź b y . Zachodnich, ciągle w nadziei znalezienia dobrego mieszkania. Ta nowa koncepcja r z e ź b i a r s k a u m o ż l i w i ł a m u pełniojsze w y ­ Wszędzie i chomościach Ziemskich, a kończyło się na potem w pięknych PGR-ach obietnicach na Majewski korzystanie swych zamiłowań, zarówno jak i zdolności cze w t y m s a m y m r o k u co r z e ź b i , w r u c h u , w ściśle o k r e ś l o n y m momencie czasowym. 1949, w k t ó r y m wziął ślub cywilny m a l a r s k i c h oraz przedstawienie rzeźbiarskich, r o z p o c z y n a ł poszukiwania na nowo. Po z a ł o ż e n i u r o d z i n y — jesz­ n i e m a l wszystkiego, w Starowicach D o l n y c h — zgłasza się do b u d o w y N o w e j H u t y , O d t ą d niebo p ł a s k o r z e ź b obrazuje p o g o d ę i s w o i s t ą bo t a m mieszkanie. M o g ą się na n i m p o j a w i ć f i g u r k i a n i o ł ó w , p t a k ó w , D u c h a ś w . t y m razem obietnice nie z o s t a j ą d o t r z y m a n o , m i m o iż Ma­ i Boga Ojca, a na ziemi obok c z ł o w i e k a m o g ą ż y ć z w i e r z ę t a I również obiecują m u szybko p r z y d z i e l i ć jewski był s p o ł e c z n i k i e m i j u ż w 1946 r. a k t y w n i e w ł ą c z y ł się i do b u d o w y nowej P o l s k i , w s t ę p u j ą c o g r o m n y kosmos w i d z i a l n y do PPR. może płynąć życiodajna woda. S ł o w o m sforowość. — ogromny, prze­ i niewidzialny. 215 �И . 1, 2. S t a n i s ł a w Majewski, Stemalice, g m . R a d ł ó w , w o j . c z ę s t o c h o w s k i e . Ponieważ od pewnego czasu w twórczości Majewskiego b i ł . . . P r z y r z e ź b i e t o zawsze trzeba m i e ć od r a z u c a ł y p l a n , jego co się i j a k zrobi, a p o t e m trzeba strasznie u w a ż a ć i m y ś l e ć stosunek do r e l i g i i i k o ś c i o ł a , z k t ó r y m przez d ł u g i e l a t a m i a l j a k się l u d z k ą t w a r z r z e ź b i , nosy i oczy. To strasznie w a ż n e ! . . . względnie m a ł y kontakt. Mówi on: „ P i e r w s z y m k o m u n i s t ą Teraz to bardzo c h c ę w y r z e ź b i ć stworzenie ś w i a t a . J u ż m i się przeważają świecie był t e m a t y religijne, z w r ó ć m y w i ę k s z ą u w a g ę na Jezus Chrystus. z kapitalistami, burżuazją W czerwonych walczył i zginął... szatach na chodził, Przed Chrystu­ o tym nieraz śniło. B ó g t a m b ę d z i e jeszcze w ciemnościach, ale ś w i a t ł a j u ż b ę d z i e t r o c h ę na ziemi, jakie on dal. Z w i e r z ę t a sem to ludzie p i e n i ę d z y nie znali, ale k a p i t a l i ś c i j u ż b y l i , k t ó ­ b ę d ą t a m jeszcze n i e z u p e ł n i e stworzone i nie takie j a k r z y m ó w i l i , że B ó g jest n i e w i d z i a l n y (albo b u d o w a l i sobie B ę d ą w y ł a z i ć ze s k a ł , ale t y l k o t a k ta­ dzisiaj. do p o ł o w y i b ę d ą miały kie b o ż k i . . . ) i wszystko bogactwo dla siebie, n i b y dla tego boga po p i ę ć n ó g . B o dawniej wszystko pięć n ó g m i a ł o , j a k n p . ś w i n i a b r a l i . Jezus w a l c z y ł z k a p i t a l i s t a m i i m ó w i ł p r a w d ę — j a k jest n i b y cztery nogi ma, ale r y j m a p i ą t y albo k o ń n i b y cztery — a — za co go ś w i a t n i e n a w i d z i ł . I t a k dzisiaj jest! K t o m i a ł p i ę ć . Ja prawdę m ó w i , tego się nie l u b i . N o i t a k Chrystus p r z e g a n i a ł t ę bur- ż u a z j ę , t y c h k u p c ó w z k o ś c i o ł a . A p o t e m go ten jeden za 35 s r e b n i k ó w w y d a ł i o d t ą d się p o j a w i ł na świecie i n n y B ó g — pie­ se to dokładnie przemyślałem. Pod tą ziemią, co j ą B ó g stwarza ze z w i e r z ę t a m i , b ę d z i o woda, k t ó r ą B ó g w morza i r z e k i bardziej przemienia. N a skomplikowany ziemi organizm — stwarzany jest t e ż człowiek. Alo naj­ najważ­ niejsze to Z i e m i a i S ł o ń c e . B o bez t y c h d w ó c h planet nic by kościele ciągle go z b i e r a j ą , ale ż a d e n z nich ani c z ą s t e c z k i tego, na świecie nie b y ł o . . . N o i bez k s i ę ż y c a , ale ten jest z ł y ! Jak co z e b r a ł , na o d b u d o w ę W a r s z a w y nie d a ł . W y w o ż ą to p o t e m by żył, do W ł o c h , do W a t y k a n u . T a m jest w R z y m i e najbogatsze p a ń ­ bo k s i ę ż y c to z m i e n n o ś ć . J a k jest s t a r y , to źle, lepiej j a k m ł o d y , stwo na świecie. Sam b y m c h c i a ł j e c h a ć do W ł o c h i do F r a n c j i ale jeszcze lepiej idzie z p o ł ó w k i na p e ł n i ę . J a k (do Niemiec nie, bo m i N i e m c y z ę b y w y b i l i ! ) . Wszyscy się z m r ó w k i się w t e d y z ł a ż ą do m r o w i s k a , a w m a j u g r z y b y r o s n ą . . . " n i ą d z . Wszyscy zaczęli go z b i e r a ć , bić się o niego. K s i ę ż a w go z b o m b a r d o w a ć , n i m (z W a t y k a n e m — p r z y p . J . K . ) liczą i S t a n y Zjednoczone, i Polska, a n a w e t R u s k i ich s ł u c h a j ą i swoich p o s ł ó w t a m bo W a t y k a n ś w i a t e m r z ą d z i . A Ruskie zawsze s w o j ą mają politykę (w znaczeniu s w o j ą s ł u s z n ą r a c j ę — p r z y p . J . K . ) . . . się religii przed wojną w szkole u c z y ł e m . K s i ę ż a to ślą, Ja wtedy Z powyższej potrafi to by wypowiedzi wynika, Majewski wierzeniowych, wiado­ Swe przemyślenia wyraża typowymi zwrotami w i a t o w y c h albo o k r e ś l e n i a m i g w a r o w y m i . powiedziach niekiedy t r u d n o szerszy k o n t e k s t dokład­ to m o ś c i z k u r s ó w W i e d z y Powszechnej i szkolenia ideologicznego. opowiadali, n a s ł u c h a ł e m się tego, a w 46 r o k u na szkolenie ide­ ologiczne się z a p i s a ł e m , gdzie m i wszystko jeszcze raz jest n ó w , że S t a n i s ł a w u ł o ż y ć l o g i c z n ą całość w ą t k ó w p o l i t y k ę u p r a w i a l i , j a k p a r t i a dzisiaj. O ś w i ę t y c h t e ż m i w d o m u nie w y ł o ż y l i , co i j a k jest... A poza t y m j a przez całe życie zaw­ człowiek przez t r z y s t a lat wierzeń zauważyć, związanych z i e m i ą , o k t ó r y c h Majewski z lektorów oś­ Jego l o g i k ę w wy­ jeśli p o m i n i e m y np. księżycem, szerzej nie wspomina, a słońcem, których elementy do d z i ś są ż y w o t n e w r ó ż n y c h regionach Polski (w sze bardzo wiele m y ś l a ł e m i m y ś l a ł e m i to t a k , że w i e m nieraz t y m r ó w n i e ż w Warszawie na Grochowie i w R e m b e r t o w i e — więcoj niż jest w k s i ą ż k a c h — i to toraz r z e ź b i ę albo b ę d ę r z e ź ­ skąd 216 pochodzi a r t y s t a ) . Podobnie b ę d z i e , g d y przypomnimy �2 popularne ujęcia up. teorii ewolucji w broszurach Towarzys­ t w a W i e d z y Powszechnej i t p . Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że po uwzględnieniu wszystkich z e w n ę t r z n y c h c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h pogląd i logikę Poza t y m i s t a ł y m i k a n o n a m i d o b o r u odpowiedniego drew­ na Majewskiego, stracilibyśmy z na oczu wyrzeźbienia określonego forma r z e ź b ulega ciągłej świato­ naszych do elementu Zdaje sobie z tego s p r a w ę Majewski ci w ich p e ł n i e j s z y m synkretyczne m y ś l e n i e p r o w a d z i do s t a n o w i ł a dla niego n a j w a ż n i e j s z y Tak i m ó w i , że r z e ź b i ł twarze p ł a s k i e , a. dopiero ostatnio nabiera jego osobisty stosunek do ś w i a t a , a doszli do w n i o s k u , że jego prac e k l e k t y c z n y c h . kompozycji, sama ewolucji. modelowaniu". Ta punkt „dawniej umiejętnoś­ część r z e ź b y w całej zawsze kompozycji j e d n a k nie jest, o c z y m ś w i a d c z ą r z e ź b y Majewskiego, refleksje i do jej p r a w i d ł o w e g o odwzorowania p r z y w i ą z y w a ł i p r z y w i ą ­ nad ś w i a t e m oraz jego w ł a s n a interpretacja celów i s p o s o b ó w , zuje o g r o m n ą w a g ę . Twarze ludzkie r z e ź b i ł zawsze w n a j w i ę k s z y m w jakich tworzy. skupieniu, ptaki milcząco, i kwiaty, w samotności. Natomiast gdy bardzo l u b i r o z m a w i a ć , ż a r t o w a ć , robi np. opowiadać, p o p i s y w a ć się s p r a w n o ś c i ą s w y c h r ą k i s o l i d n o ś c i ą w w y k o n a ­ Warsztat rzeźbiarski n i u prac. W y k o n u j ą c p ł a s k o r z e ź b y , Majewski stara się o s i ą g n ą ć m o ż ­ T r w a ł y w y g l ą d z a p e w n i a j ą r z e ź b i e takie farby, k t ó r e , zda­ liwie d u ż ą t r w a ł o ś ć prac, d ą ż y t e ż do m o ż l i w i e czytelnego uka­ n i e m Majewskiego, m a j ą z a p e w n i ć i m p r z e t r w a n i e p o n a d t r z y s t a zania w n i c h kosmosu oraz p r a w d y historycznej. l a t , czyli t y l e , ile ż y ł b y c z ł o w i e k , g d y b y nie Dlatego n i e k t ó r e f i g u r y wykonuje z określonego gatunku Sposób przyrządzania farb jest t a j e m n i c ą istniał Księżyc. Majewskiego. Wia­ drzewa. T a k na p r z y k ł a d k r z y ż e i p t a k i r z e ź b i zawsze z w i ą z u , domo t y l k o , że u ż y w a trzech k o l o r ó w — farb p r o d u k c j i fran­ p o n i o w a ż , j a k t w i e r d z i , jest to najtrwalsze drzewo, k t ó r e cuskiej — które p ę k a i nie m a k w a s ó w p o w o d u j ą c y c h z m i a n ę k o l o r u raz ż o n y c h farb. Jest to wprawdzie m a t e r i a ł t w a r d y , nio poło­ najtrudniej­ maksoli białej, m o ż n a k u p i ć w sklepie. I n n e f a r b y „ r o b i " sam, wodoodporną wykonywaniu naturalny (,,które muszą mieć twarde dzioby") i k r z y ż y , k t ó r e p o w i n n y p r z e t r w a ć w i e k i w nie zmienionej pos­ taci. nasycając m i ę d z y i n n y m i ż y w i c ą , co — j a k s ą d z i — zapewnia szy do r z e ź b i e n i a , lecz stosowanie go u w a ż a za konieczne p r z y ptaków czerwonej i p o m a r a ń c z o w e j , o s ł o n ę , niszczy k o r n i k i , a zarazem daje m i ł y zapach ż y w e g o Chrystus musi mieć „autentyczną" koronę i drzewa. F a r b y stosuje p ó ł m a t o w e , n i m i p o k r y w a tw'arze i ręce r z e ź b lub m a t o w e , k t ó r y m i maluje p o z o s t a ł e części k o m p o z y c j i . Natomiast je rzeźbom u ż y w a natomiast farb b ł y s z c z ą c y c h , n p . olejnych, bo Nic uważa, - z p r a w d z i w y c h cierni g ł o g u , k t ó r e g o kolec zbiera że nic t a k się na świecie nie b ł y s z c z y , t y l k o niekiedy woda w Majewski JJO miedzach. Z kolei s t r a ż a k musi m i e ć solidny pasek s ł o ń c u lub k s i ę ż y c u , a tego dotychczas nie r z e ź b i ł . M a t i p ó l r n a t , do h e ł m u , a więc w y k o n a n y z twardego drzewa — d ę b u , c h o ć j a k i m się p o s ł u g u j e , jest więc p r a w d z i w y m p o w o d e m do d u m y c a ł a figura dla cierniową jest z b i a ł e j lipy.- Majewskiego, k t ó r y uważa, że t y l k o dzięki tym farbom 227 �И. 3. St. Majewski, Los człowieka na wsi, drewno polichrom. wym. 4 5 x 7 0 om. Problematyka prac m o ż o u z y s k a ć głębsze i ciekawsze efekty ś w i e t l n e . K z e ź b y swoje przeznacza b o w i e m do o g l ą d a n i a p r z y s z t u c z n y m ś w i e t l e ż a r ó w ­ rzeźby po­ w j a k i m z o s t a ł y przygotowane i u ż y t e w warsztacie), w k t ó r y m jedyncze, s ł u p k o w e , bo, j a k t w i e r d z i , nic m o ż n a na n i c h po­ ostry p ó l m a t nabiera s z c z e g ó l n e g o blasku, ł a g o d n i e j ą natomiast k a z y w a ć w pełni ruchu i zachodzących k o w y m w mieszkaniu (a więc p r z y t a k i m s a m y m oświetleniu, charakterystyczno dla prac Majewskiego ostre zestawienia barw. K o l o r y m u s z ą b y ć , zdaniem a r t y s t y , intensywne, bo t y l k o Ostatnio Wyjątek Majewski coraz stanowi t u rzadziej wykonuje Chrystus ( t y p u zmian. ,,Frasobliwy"), takie i s t n i e j ą w przyrodzie, a ich odpowiedni d o b ó r w k o m p o ­ t y s t y , m o ż o b y ć ona przedstawiona w olbrzymiej zycji z w i ą z a n y jest c z ę s t o z o ś w i e t l e n i e m , jakie m i a ł o t ó w — jako myślący, w sytuacji, k t ó r ą rzeźbi. Np. Ostatnia 2, Wieczerza miejsce odbywa wieczorem p r z y sztucznym o ś w i e t l e n i u s t o ł u . Poza t y m się same k o l o r y m a j ą t e ż niekiedy znaczenie symboliczne. N p . : biel — któ­ rego p o s t a ć s i e d z ą c ą r z e ź b i a r t y s t a d o ś ć c z ę s t o , bo w e d ł u g Również w zmartwiony, cierpiący większych kompozycjach itd. postacie Chrystusa są najczęściej z a m y ś l o n e , a o c z y m one m y ś l ą , ma n a m kierunek ich w z r o k u , np. w Ukrzyżowaniu ar­ ilości warian­ mówić ptaszek, k t ó r y w y ­ — oznacza ś m i e r ć (szata Chrystusa na k r z y ż u i podczas zmar­ c i ą g a kolec z k o r o n y cierniowej, p a t r z y na Chrystusa, a Chrys­ t w y c h w s t a n i a ) , c z e r w i e ń —• k o m u n i z m i ogień (szata C h r y s t u ­ tus podnosi głowę i s p o g l ą d a na Boga Ojca, k t ó r y p a t r z y sa za ż y c i a ) , c z e r ń — noc, zieleń — z i e m i ę , kolor n i e b i e s k i — n i e b o , Syna. ale t e ż i w o d ę . Chrystus jest dla Majewskiego tal-: samo h i s t o r y c z n ą posta­ N a d k o m p o z y c j ą p ł a s k o r z e ź b y Majewski m y ś l i p r z e w a ż n i e d ł u g o , czasem o swoich p i a n y c h k o m u ś opowiada i obserwuje, j a k na nie reaguje s ł u c h a c z , c h o ć , j a k t w i e r d z i , w t w o r z e n i u n a j w i ę c e j p o m a g u m u sen w nocy, a t o , co m u się w y ś n i , r z e ź b i w drzewie. N a l e ż y t u d o d a ć , że Majewski od k i l k u l a t sypia na d o b ę 3—-4 godziny, w t y m p r z e w a ż n i e j e d n ą g o d z i n ę po południu, r e s z t ę zaś czasu p o ś w i ę c a r z e ź b i e n i u , c z y n i to p r z y t y m w za­ w r o t n y m tempie, np. w czasie p ó ł t o r a lub d w ó c h d n i w y k o n u j e p ł a s k o r z e ź b ę wielkości na 120 cm na 80 cm. cią, j a k L e n i n , a obu stara się p r z e d s t a w i ć zgodnie z prawdą h i s t o r y c z n ą " . Zdaniem a r t y s t y Chrystus nosił zawsze c z e r w o n ą 5 s z a t ę , gdy siedział i r o z m y ś l a ł lub cierpiał za ś w i a t . N a t o m i a s t L e n i n codziennie c h o d z i ł u b r a n y na czarno i b y ł przedstawiany na s t o j ą c o lub w r u c h u , i w e d ł u g tej konwencji r z e ź b i ł go M a ­ j e w s k i . Poza t y m dla obu postaci a r t y s t a ż y w i s z c z e g ó l n y sza­ cunek i p o d k r e ś l a , że L e n i n jest nasz (ziemski — p r z y p . J . K . ) , a Chrystus jest B o g i e m . Najlepiej jednak umiłowanie Majewskiego do wiernego odzwierciedlenia p r a w d y historycznej obrazuje jego d u ż a Z a n i m j e d n a k a r t y s t a zabierze się do r z e ź b i e n i a , r o b i naj­ pozycja Obrona Częstochowy. kom­ A u t o r rezygnuje w niej z efektow­ pierw o ł ó w k i e m rysunek p r z y s z ł e j k o m p o z y c j i na papierze (prze­ nego w y o b r a ż e n i a klasztoru j a s n o g ó r s k i e g o w obecnej postaci, w a ż n i e o w y m i a r a c h 10 cinX ]() cm), a n a s t ę p n i e na p o n i e w a ż d o w i e d z i a ł się, że w momencie o b l ę ż e n i a C z ę s t o c h o w y 4 w k t ó r y m potem rzeźbi . 218 drewnie, przez S z w e d ó w klasztor i kościół w y g l ą d a ł y o wiele s k r o m n i e j , �i na podstawie z d j ę ć ze starego s z t y c h u u s i ł o w a ł odtworzyć stronie — na tle jasnego nieba. W w i e l u k o m p o z y c j a c h sferycz- jego d a w n y k s z t a ł t . T a d b a ł o ś ć o w i e r n o ś ć i p r a w d ę h i s t o r y c z n ą n o ś ć zaznaczona jest toż silnie w poziomach. W t y m s a m y m nie p r z e s z k o d z i ł a Raju m u jednak wyrzeźbić części ż o ł n i e r z y bro­ n i ą c y c h Jasnej G ó r y w m u n d u r a c h p o l s k i c h z w r z e ś n i a 1939 r o k u . S t a ł o się t a k b y ć m o ż e dlatego, że n i k t w p o r ę nie zwrócił m u na t ę p o m y ł k ę u w a g i . Prawdopodobnie jest to więc niezamierzony, c h o ć nie m o ż n a w y k l u c z y ć , że Majewski błąd zrobił w najniższej sferze ziemi i podziemiach ż y j ą p o w y ż e j , w drugiej sferze, z n a j d u j ą zwierzęta, się ludzie, r o ś l i n y , ptaki, drzewo dobrego i złego oraz w ą ż - d i a b e ł ( k t ó r e g o część ogona znajduje się na ziemi). N a j w y ż e j u k a z a n y jest B ó g Ojciec w jasnych o b ł o k a c h , p o bokach k t ó r e g o nieco n i ż e j świeci księ­ go specjalnie (choć b y ł na f i l m i e „ P o t o p " i o g l ą d a ł r y c i n y stro­ ż y c i słońce. W t o n s p o s ó b dochodzimy do trzeciej sfery, czyli j ó w z t a m t y c h c z a s ó w ) , bo t y l k o w m u n d u r a c h ż o ł n i e r z y p o l ­ nieba, k t ó r e m u z w y k l e wicie miejsca p o ś w i ę c a Majewski w swoich skich z 1939 r o k u w y o b r a ż a ł sobie najlepiej i d e a ł rycerza o b r o ń - pracach. N i e k i e d y t a trzecia sfera odpowiada w k o m p o z y c j a c h су.- wielkości d w ó c h p o z o s t a ł y c h lub jest nawet o wiele 6 Poza tym w większości swych o tematyce religijnej) Majewski kompozycji stara się u k a z a ć (szczególnie najważniejsze elementy kosmosu, j a k i e b y ł y obecne w przedstawionej sytua­ c j i . Umieszcza je od razu w odpowiednich strefach o b r a z o - r z e ź b lub rzeźb i dzięki temu p o r z ą d k u j e p r z e d s t a w i o n ą rzeczywis­ t o ś ć w e d ł u g swojej w i z j i ś w i a t a . I t a k n p . s t r a ż a k g a s z ą c y p o ż a r stoi n a p ó ł k u l i podzielonej na t r z y c z ę ś c i : pierwsza część — np. w Ukrzyżowaniu. jest j u ż właściwie w niebie, a ś w i a t l u d z k i k o ń c z y się u p o d n ó ż a krzyża. woda. Sam strażak stoi na zielonej ziemi, trąbi t r ą b k ą w powietrze, a s i k a w k ą przenosi w o d ę p o n a d s t r e f ą ziemi znajdujących d y n a m i z m k ł ę b i ą c y c h się się na niej postaci m ó w i ą n a m o n a s t r o j u , j a k i panuje na obrazie i n i e k i o d y o aprobacie lub dezaprobacie B o ż e j w z g l ę d e m takiego czy innego zjawiska, k t ó r o p ł a s k o r z e ź b a przedstawia. W nad licznych Chrystusem Niekiedy tylko do strefy ognia. Strefa niebieska, jej kolor, obłoków lub statyka —czerwona, t o ogień, d r u g a — z i e l o n a , to ziemia, a t r z e c i a — n i e ­ bieska, t o większa, W o b r a z o - r z e ź b i e tej Chrystus na k r z y ż u na górne scenach Drogi Krzyżowej Majewskiego niebo c h m u r z y się i pała. specyficznym blaskiem. wysokości postaci p a r t i o nieba l u d z k i e j panuje są jaśniejsze. W ciemność, Ukrzyżowaniu a na w y s o k o ś c i c i a ł a Chrystusa nieco się r o z w i d n i a i na,d k r z y ż o m J a k w i ę c w i d a ć , wszystkie cztery ż y w i o ł y : powietrze, zie­ m i a , woda i ogień s ą w j e d n y m momencie przez s t r a ż a k a po­ ruszone. Tak bowiem wyglądał strażak w czasach młodości r z e ź b i a r z a , i t a k go sobie, zdaniem Majewskiego, w ó w c z a s wszys­ cy w y o b r a ż a l i i m a l o w a l i , bo w t a k i m ujęciu w i d z i e l i „ w i e l k o ś ć " s t r a ż y ogniowej, a w k t ó r y m m y m o ż e m y d o p a t r z e ć się wszech z w i ą z k u czterech p i e r w i a s t k ó w kosmosu. w b i e l i o b ł o k ó w w y l a n i a się p o s t a ć Boga Ojca. W pierwszych wersjach Zmartwychwstania Chrystus unosi się n a d grobem w gronie a n i o ł ó w na tle bezgwiezdnej, z u p e ł n i e ciemnej nocy ( „ p o n i e w a ż t a k a w ł a ś n i e noc p a n o w a ł a n a d ś w i a t e m . . . " ) . J e d n a k w n a s t ę p n e j wersji Chrystus i a n i o ł y p o j a w i a j ą się na, tle szarego cego g w i a z d a m i , k t ó r y c h jest tak r w ówczas Zmartwychwstania, nieba, świecą­ wiele, że w y c h o d z ą one na są wewnę­ r a m y obrazu. W ten s p o s ó b nie t y l k o a n i o ł y , ale i g w i a z d y trznie orientowane w z g l ę d e m osoby centralnej, k t ó r e j strony: m a j ą z a p o w i a d a ć n i e b i a ń s k i ś w i a t , mocno a b s o r b u j ą c y W s z y s t k i e r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y Majewskiego p r a w a i lewa o d p o w i a d a j ą prawej i lewej stronic obrazu (a nie 7 obserwatora) . Artysta łączy też w niektórych osoby z p o r a m i d n i a , p o g o d ą , który wyobraża wypędzenie kompozycjach c i a ł a m i niebieskimi. W pierwszych r o d z i c ó w Raju, z raju, po myśle­ nie a r t y s t y . Z niebem nierozerwalnie k o j a r z ą się postacie anio­ łów, k t ó r e r z e ź b i d o ś ć c z ę s t o , lecz w k t ó r e do k o ń c a me w i e r z y . . . Twierdzi on, że dorabia a n i o ł o m s k r z y d ł a „ d l a n a r o d u " , wszyscy bardziej rozumieli, że chodzi t u o m i e s z k a ń c ó w aby nieba, lewej, „ g o r s z e j " stronie B o g a Ojca znajduje się kobieta na tle k t ó r z y nie p ł o d z ą , nie r o z m n a ż a j ą s i ę , bo do nieba m o ż n a się ciemnego nieba — nocy, na k t ó r y m widnieje k s i ę ż y c . N a t o m i a s t t y l k o d o s t a ć (a nio m o ż n a w n i m u r o d z i ć ) . W niebie jest dobro, A d a m przedstawiony z o s t a ł p o d s ł o ń c e m , po „ d o b r e j " , prawej j a s n o ś ć , a na ziemi zło ( i nieraz dobro). S ą na niej konieczne I I . 4. St. Majewski, Ostatnia Wieczerza, drewno p o l i c h r o m . �О 5 St. M a j e w s k i ; I I . 5 Droga krzyżowa (ze ś w . Franciszkiem); i l , 6, Droga, Krzyżowa (ze św, W e r o n i k ą ) ; i l . 7. Baj, w y m . 7 5 x 8 5 c m . « 7 �„pory*' niebie zwierząt, jest tp roślin, aby wszystko niepotrzebne. Owe ż y ł o . podczas gdy dwójki są w nierozerwalnym s k ł a d n i k i e m ż y c i a , alo i s ą na ziemi p o w o d e m zla, grzechów. i 2. Grzech pierwszych r o d z i c ó w -—- . . p a r y " w R a j u (upadek c z ł o w i e k a ) To dzięki E w i e , zdaniem Majewskiego, z g r z e s z y ł A d a m , a p o t e m w sprzeczce o ż o n ę zabił K a i n A b l a , a nie, j a k m ó w i B i b l i a , z p o w o d u ofiar c i a ł o p a l n y c h . B e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ą tego zda­ i 3. W y p ę d z e n i e pierwszych r o d z i c ó w — , , p a r y " z R a j u (ponowne p o r z ą d k o w a n i e .świata przez Boga) rzenia b y ł o — t w i e r d z i — że A d a m i E w a m i e l i dzieci nie do p a r y , czyli więcej c h ł o p c ó w niż d z i e w c z ą t (a na ziemi z d a r z a j ą się i „pary" 4. Grzech K a i n a z p o w o d u bardzo rzadko j e d n o s t k i , k t ó r e nic m u s z ą ż y ć do p a r y i są szczęś­ ( p o n o w n y upadek c z ł o w i e k a ) liwe). Sam a r t y s t a u w a ż a , że ożenił się, bo ż o n a m u b y ł a potrzebna Cykl boski do pomocy, lecz teraz, j a k o r z e ź b i a r z , n i g d y b y się nie ożenił, 1. Narodzenie Boga j a k o j e d n o s t k i bo jest samowystarczalny. Ziemia, kobieta, płodność — to jego zdaniem zlo. Niebo z a ś — to szczęśliwość wieczna, c z y s t o ś ć i przebywa­ nie w pobliżu Boga. B y ć swe kompozycje może dlatego S t a n i s ł a w o tematyce religijnej ujmuje w 1 2. M ę k a i ś m i e r ć Chrystusa — R ó g j a k o j e d n o s t k a l u d z k a Majewski dwa jakby (podniesienie c z ł o w i e k a z u p a d k u , odkupienie) o d r ę b n e , lecz z w i ą z a n e z z i e m i ą lub niebem cykle t e m a t y c z n e : i 3. Z m a r t w y c h w s t a n i e i p o b y t Chrystusa na pierwszy c y k l (ludzki) — od stworzenia ś w i a t a do grzechu K a ­ i n a — u k i e r u n k o w a n y k u ziemi oraz drugi c y k l (boski) od N a r o ­ dzenia Chrystusa do W n i e b o w s t ą p i e n i a — ukierunkowany w n i c h g r u p y tematyczne m o ż n a b y ziemi (ostateczne u p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) ku I 4. W n i e b o w s t ą p i e n i e r o d z i n y — czyli Boga i zbiorowości ś w i ę t y c h niebu. Występujące ludzkiej (ponowne p o r z ą d k o w a n i e ś w i a t a przez Boga) właściwe zapisać (szozęśliwość wieczna) w czterech fazach: Tylko Cykl ziemski 1. Stworzenie ś w i a t a — „stworzenie miast par" przedstawiających mieszkańców Ziemi wszyscy z a s t y g a j ą w pewnych stałych pozach. Duch ś w i ę t y , a n i o ł y , i p t a k i r o z k ł a d a j ą s k r z y d ł a , a B ó g Ojciec, Chrys­ ( p o r z ą d k o w a n i e chaosu przez Boga) tus U k r z y ż o w a n y i Z m a r t w y c h w s t a ł y — ręce. D l a t e g o m o ż n a l St. M a j e w s k i : i l . 8. Ukrzyżowanie, w rzeźbach c h a r a k t e r y s t y c z n a jest ciągła z m i e n n o ś ć , r u c h . W niebie n a t o ­ drewno p o l i c h r o m . ; i l . 9. Zmartwychwstanie 8 (jedna z pierwszych wersji), drewno polichromowane 9 221 �I I . 10, 11. St. Majewski, Obrona Jasnej Góry (całość i f r a g m e n t ) , drewno p o l i c h r o m , wys. 140 cm, podstawa 77 x 92 c m . 11. 12. R z e ź b y St. Majewskiego: Chrystus myślący, Chrystus z baranem oraz Krzyż z Ostatnią Wieczerzą. I I . 13. St. Majewski i n t e r p r e t u j e znaczenie b e l k i poziomej w Krzyżu z Ostatnią Wieczerzą . 6 11 �I 223 �p o w i e d z i e ć , żc j e d y n ą p o s t a c i ą , k t ó r a stoi na pograniczu ś w i a t a r VV t w ó r c z o ś c i Majewskiego m o ż n a się więc d o p a t r z e ć za­ ziemskiego i pozaziemskiego jest Chrystus, k t ó r y j a k o człowiek równo wpływów pochodzących chodzi po ziemi, i t a k jest w y o b r a ż a n y , lecz od czasu do czasu nego g o t y k u , j a k i wschodniej i k o n y , a t a k ż e ś m i a ł e j kolorys­ z płaskorzeźb i obrazów póź­ jego f i g u r y t y p u „ F r a s o b l i w y " z a s t y g a j ą w n i e r u c h o m y c h po­ t y k i , k t ó r e j n a u c z y ł się m a l u j ą c afisze i dekoracje na akademio zach i p r z y p o m i n a j ą postacie n i e b i a ń s k i e (choć s i e d z ą na pierwszomajowe. ziemi i r ę c e ich są opuszczone). D r o g a do nieba wiedzie przez k r z y ż . N a j p e ł n i e j da się na ten t e m a t a r t y s t a w Krzyżu wypowia­ z Ostatnią D o prawie p o ł o w y w y s o k o ś c i k r z y ż a k a ż d y m o ż e wejść po z ł o t e j drabinie, k t ó r a wiedzie prosto do g o r e j ą c e g o serca Jezusa — m i ­ łości b o ż e j . M o ż n a dojść t y l k o d o t ą d i t a m się z a t r z y m a ć . Lecz ci, k t ó r z y c h c ą w e j ś ć w y ż e j , b ę d ą musieli p r z e j ś ć przez b e l k ę p o z i o m ą , czyli n o w y kościół, p o w s t a ł y podczas Ostatniej W i e ­ czerzy. Jest t a m osobiście Chrystus, k t ó r y b ł o g o s ł a w i i dzieli swoje ciało pod p o s t a c i ą chleba m i ę d z y swoich u c z n i ó w i wska­ zuje p r a w ą r ę k ą na Boga Ojca i D u c h a Św., k t ó r z y u n o s z ą się nad n i m na tle g w i a ź d z i s t e g o nieba, na k o ń c u pionowej belki krzyża. pierwotnych m i a ł s t a ć na koncepcji górze między Majewskiego, drzewami, ponieważ ten — krzyż zdaniem a r t y s t y — sam b y ł zrobiony z drzewa i b y ł n a j w y ż s z y m drzewem. t y m k r z y ż e m m i a ł y s t a ć czy t e ż p r z e c h a d z a ć się f i g u r k i l u d z i i ś w i ę t y c h . W p e w n y m momencie realizacji swych p l a n ó w artysta przeraził sam 1 Por. Ludowa Twórczość, Artystyczna na Opolszczyźnie, K a t a l o g w y s t a w y , Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , O d d z i a ł w O p o l u , Opole 1976, s. 32—33. W 1973 r o k u Majewski w z i ą ł u d z i a ł w p i e r w s z y m kon­ kursie na o p o l s k ą r z e ź b ę l u d o w ą . P r z y w i ó z ł w ó w c z a s dwa­ d z i e ś c i a t r z y prace. O d r ę b n y wyraz t y c h r z e ź b z a s k o c z y ł w ó w ­ czas o r g a n i z a t o r ó w k o n k u r s u , o c z y m pisze H a l i n a J a k u b o w s k a [ w : ] Współczesna rzeźba ludowa, K a t a l o g w y s t a w y p o k o n k u r ­ sowej, M u z e u m Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu, Opolska Spółdziel­ nia P r a c y P r z e m y s ł u Ludowego i A r t y s t y c z n e g o „ C e p e l i a " w Opolu, Opole 1974, s. 8, 16—17 C e n t r a l n ą p o z y c j ę p r z y obficie z a s t a w i o n y m stole zaj­ muje Jezus Chrystus, po k t ó r e g o prawej stronie siedzi u l u b i o n y u c z e ń — Jan bez b r o d y , a po lewej — zły k r ó l P i ł a t . Judasz jest w tej k o m p o z y c j i umieszczony oddzielnie, z prawej s t r o n y s t o ł u , j a k o j e d y n a figura s t o j ą c a . T r z y m a on w r ę k u p i e n i ą d z — nowego boga, za k t ó r e g o s p r z e d a ł Chrystusa. N a l e ż y z a z n a c z y ć , że S t a n i s ł a w Majewski r o b i ą c dup­ l i k a t wykonanej j u ż k i e d y ś r z e ź b y czy szkicu na papierze, zaw­ sze zmienia p r z y n a j m n i e j s z c z e g ó ł y k o m p o z y c j i . Poza t y m szkicowość rysunku bywa niekiedy c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą całej k o m p o z y c j i , bo nie o s z c z e g ó ł y w niej chodzi — j a k twier­ dzi a r t y s t a — lecz o jej p l a n , k t ó r y zawsze m a w głowie. Podczas pierwszych r o z m ó w z Majewskim m o ż n a ulec z ł u d z e n i u , że jego p o g l ą d y i m y ś l i s ą oderwane o d siebie, a interpretacje prac zmienne i nie p o w i ą z a n e ze s o b ą . Dopiero po k i l k u d ł u ż s z y c h i s k r z ę t n i e n o t o w a n y c h r o z m o w a c h okazujo się, że t a k nie jest, i a r t y s t a w c i ą ż powraca do t y c h samych te­ m a t ó w oraz i n t e r p r e t a c j i , c h o ć zmienia m n i e j istotne szczegóły. Podobne b ł ę d y czy raczej b r a k i konsekwencji faktogra­ ficznej da się t e ż z a u w a ż y ć w pracach Majewskiego o tematyce religijnej. N p . raz w scenie z Drogi Krzyżowej p o j a w i a się św. Franciszek ( g o r ą c e serce) obok Chrystusa ( g o r e j ą c e g o serca). N a t o m i a s t w jednej k o m p o z y c j i Ostatniej Wieczerzy P i ł a t siedzi po lewej stronie Chrystusa, c z y l i w miejscu, k t ó r o w i n n y c h u j ę c i a c h Ostatniej Wieczerzy r e z e r w o w a ł dla Judasza, zgodnie z k l a s y c z n ą i k o n o g r a f i ą tej sceny. W t y m w y p a d k u t w ó r c a o d s t ą p i ł od starego schematu, p o n i e w a ż chciał p o k a z a ć Judasza j a k o tego, k t ó r y przeciwstawia się B o g u , z p i e n i ę d z m i w r ę k a c h , za k t ó r e z o s t a ł sprzedany Jezus. Zdaniem artysty, większość obrazo-rzeźb zaprojek­ t o w a n a jest t a k , aby o g l ą d a j ą c y je p a t r z y ł na nie z d o ł u lub z w y s o k o ś c i w z r o k u postaci l u d z k i c h na n i c h w y r z e ź b i o n y c h . M ó w i o n : „ C h r y s t u s s i e d z i a ł na ś r o d k u . B ł o g o s ł a w i ł on i p r z e m i e n i a ł chleb, k t ó r y uczniowie jego p o d a j ą sobie po pra­ wej stronie. T a m t e ż jest J a n Ewangelista, ten jeden, co cho­ dził bez b r o d y , dalej J a k u b , P i o t r , Szymon, G a w e ł , D a w i d , k t ó r y podaje jeszcze dalej p r z e m i e n i o n y chleb... Po lewej stro­ nie Chrystusa z a s i a d a j ą : Judasz I s k a r i o t a i i n n i m n i e j znani a p o s t o ł o w i e . (...) Chrystus b y ł z r o d u ż y d o w s k i e g o i j a k o j e d y n y ze swego grona m i a ł w ą s y , b r o d ę i włosy b r ą z o w e , a c h o d z i ł w czerwonych szatach, p o n i e w a ż b y ł p i e r w s z y m na świecie ko­ m u n i s t ą . A gdy go Ż y d z i p r z e ś l a d o w a l i , u c i e k ł do A f r y k i i t a m z n a l a z ł najlepszych p r z y j a c i ó ł — E g i p c j a n . Jogo a p o s t o ł o w i e b y l i j e d n a k r ó ż n e g o pochodzenia. Ci, co m a j ą czarne b r o d y i w ł o s y , są A r a b a m i . W b i a ł y c h czapkach c h o d z ą Egipcjanie, bo t a m w Afryce jest bardzo g o r ą c o . . . W niebieskich natomiast m i e s z k a ń c y p ó ł n o c y — R z y m i a n i e (gdzie b y ł o bardzo zimno) i k t ó ­ rzy prowadzili wojnę z Ż y d a m i " . S t a n i s ł a w Majewski l u b i o p o w i a d a ć o ź r ó d ł a c h , k t ó r o i n ­ s p i r u j ą jego t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą , bo — j a k t w i e r d z i — wszyst­ kie o g l ą d a n e kompozycje i n n y c h a u t o r ó w , k t ó r e m u odpowia­ d a j ą , m u s i na nowo p r z e m y ś l e ć i po swojemu z a p r o j e k t o w a ć i w y k o n a ć . B y w a t e ż , że i n s p i r u j ą c e g o d z i e ł a ( k t ó r e g o reproduk­ cji d ł u g o poszukuje) po p e w n y m czasie w r ę c z n i e n a w i d z i (np. Ołtarza W i t a Stwosza). Nie ł u b i t e ż z b y t wiele o g l ą d a ć na raz n p . w galerii r z e ź b y ludowej, bo u w a ż a , że wszystko m o ż e się m u p o m i e s z a ć i n i e ś w i a d o m i e m ó g ł b y coś z a p o ż y c z y ć od innego t w ó r c y ludowego. Jest t o jedna z k i l k u k o m p o z y c j i losu c z ł o w i e k a , k t ó r o r ó ż n i ą się m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m częścią ś r o d k o w ą , n p . „ z a c h ó d s ł o ń c a " , „ p r a c e gospodarcze" i t d . 2 3 Według Pod P R Z Y P I S Y Wieczerzą. krzyż z się j e d n a k tego p r o j e k t u omówionymi wyżej płaskorzeźbami, b a ł się zasadniczego p y t a n i a o g l ą d a j ą c y c h d z i : , , W j a k i s p o s ó b ci z d o ł u t r a f i ą t a m Twierdzi jednak, że „obecnie i wyrzeźbił tylko ponieważ tę kompozycję na lu­ górę?". kompozycję krzyża widzi nieco inaczej i p r z y n a s t ę p n e j p r ó b i e jego w y r z e ź b i e n i a przed­ s t a w i go i n a c z e j . . . " T w ó r c a i odbiorcy Szybko jednak s ł a w a jego prac przekro­ c z y ł a granice jednej wsi i ludzie z pobliskiej i dalszej okolicy zaczęli z a m a w i a ć u niego r z e ź b y , g ł ó w n i e o tematyce religijnej. Po p e w n y m czasie z a i n t e r e s o w a ł a się n i m „ C e p e l i a " , a p o t e m B i u r o H a n d l u Zagranicznego „ D e s a " , w k t ó r e j do dzisiaj sprze­ daje d u ż o s w y c h prac. B r a ł r ó w n i e ż u d z i a ł w w i e l u k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h s z t u k i ludowej w Polsce, a r z e ź b y jogo b y ł y ekspo­ nowane w Berlinie Stanisław Z a c h o d n i m na Majewski mówi, 5 6 Majewski pierwsze swe r z e ź b y w y k o n y w a ł dla siebie i dla swoich n a j b l i ż s z y c h . 4 wystawie „Cepelii". że prace jego są adresowane 7 8 przede w s z y s t k i m „ d o n a r o d u " , k t ó r y b ę d z i e k i e d y ś z i c h p o w o d u ś m i a ł się i p ł a k a ł , i dlatego wiele rzeczy m u s i w n i c h d a ć w s p o s ó b t r a d y c y j n y , „ b a r d z i e j legendarny". wykła­ Największej jednak p r a c y swego ż y c i a a r t y s t a jeszcze nie w y k o n a ł i ciągle pozostaje ona w sforze p r o j e k t ó w , o k t ó r y c h zakazuje mówić i p i s a ć ( p o n i e w a ż „ j e s t — j a k t w i e r d z i — c z ł o w i e k i e m bardziej sekretnym"). R z e ź b i a r z najczęściej pilnie s ł u c h a uwag o d b i o r c ó w , z k t ó ­ r y m i p i e r w o t n i e raczej się nie zgadza, lecz p ó ź n i e j częściowo realizuje z g ł o s z o n e p o s t u l a t y . L u b i t e ż d y s k u t o w a ć na temat swoich dotychczasowych prac, i n t e r p r e t o w a ć ich t r e ś ć i p o d a w a ć ź r ó d ł a , jakie i n s p i r o w a ł y go do takiej czy innej I t a k np idea Losu człowieka 10 pochodzi, zdaniem a r t y s t y , z nie­ mieckiego X I I I - w i e c z n e g o obrazu, k t ó r e g o d o m u jego r o d z i c ó w światową. Wieczerzą Natomiast w 9 kompozycji . oleodruk wisiał R e m b e r t o w i e jeszcze przed pomysł stworzenia Krzyża z I w wojną Ostatnią pochodzi z r e p e r t u a r u telewizyjnego, w k t ó r y m po­ k a z y w a n o o d k r y t ą i k o n ę z okolic M o s k w y . A u t o r jej b y ł nie­ znany, co z a c h ę c i ł o Majewskiego do p o d j ę c i a i r o z w i n i ę c i a te­ m a t u . ( „ J a k się n i k t nie p o d p i s a ł , to trzeba b y ł o to z r o b i ć i p o d ­ pisać"). Natomiast przesłanką do wyrzeźbienia Ukrzyżowania 9 1 0 z ptakiem b y ł a ilustracja zamieszczona w niemieckiej religijnej, k t ó r ą artysta oglądał w książce młodości. Fot.: Autor — il. 1—8, 5—15; J . Świderski — il. 4. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c15deb4f376a9a1b042be286bed285fe.pdf acee2ef55a9998edc3b032ae2e0e897d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4405 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4098 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T R E Ś Ć Anna Kutrzeba-Pojnarowa U b i ó r i s t r ó j l u d o w y j a k o w y r a z p o z i o m u p r o d u k c j i , pozy­ c j i s p o ł e c z n e j i u p o d o b a ń estetycznych jego nosicieli i w y ­ twórców . 3 Halina Bittnor-Szewczykowa Odzież c h ł o p s k a j a k o dobro m a j ą t k o w e ubiorów ludowych) 5 Bożena Kural Współczesne p o l s k i m Spiszu 19 Jacek O l ę d z k i Pacierze S z c z y p a w k i 29 Aleksander J a ś k i e w i c z R y s u n k i A d r i a n a G ł ę b o c k i e g o ź r ó d ł e m do poznania X I X - tendencjo („Tezauryzacja" rozwojowe d o m u c h ł o p s k i e g o na -wiecznego s t r o j u ludowego 43 P r z y d r o ż n a k a p l i c z k a w Leonowie 47 Garncarze i druciarze k a ń c z u c c y w X V T I - X I X w i e k u (Zes­ taw materiałów źródłowych) 40 MATERIAŁY H a n n a Sygiotyriska AltCHIWUM HISTORYCZNE S t a n i s ł a w Franciszek Gajerski RECENZJE Antoni Kroh S t a n i s ł a w F r . Gajerski R o l f L a n g e m a t z , P a w o ł Nedo, Sztuka l u d o w a Ł u ż y c z a n B a r b a r a K o ł o d z i e j s k a , R z e m i o s ł o garncarskie w Zielonogórskiem 54 50 Prof. d r Tadeusz Seweryn (1894—1975) 57 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Bolesław Łopuszański . . . . KRONIKA . . 58 S D M M A R Y OV A R T I C L E S 61 PE3KDME 03 Na o k ł a d c e : Na stronie Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a , M a l u s z y n , w o j . p ł o c k i e . Ksiądz, malowane, w y s . 34,5 c m . 1968 r. F o t . : J . O l ę d z k i t y t u ł o w e j : Helena S z c z y p a w k a - P t a s z y ń s k a . Fot.: A. Hemka Kura, drewno drewno malowane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bff0db776bea53da024ded77cb686c0.pdf d094b461c7d29a0aeaac66ba423deead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:870 Title A name given to the resource Mangavipen - zaślubiny cygańskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.155-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Długosz, Marian Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 I II M A R I A N DŁUGOSZ III MANGAVIPEN ZAŚLUBINY CYGAŃSKIE A r t y k u ł ten p o w s t a ł na podstawie badań przeprowadzonych wśród C y g a n ó w o s i a d ł y c h w dwu spiskich wsiach, w Czarnej Górze i Jurgowie. Ze w z g l ę d u na stosunkowo dużą liczebność z a m i e s z k a ł y c h tam C y g a n ó w oraz ich różnorodne p o w i ą z a n i a z innymi Cyganami m i e s z k a j ą c y m i na Spiszu, zebrany m a t e r i a ł m o ż e s i ę odnosić do całego Spiszą w granicach polskich. Celem a r t y k u ł u jest przedstawienie tradycyjnej formy zaślubin, zwa­ nych po c y g a ń s k u mangavipen. U C y g a n ó w spiskich mangavipen pełni do dziś f u n k c j ę o b r z ę d o w e g o zawarcia m a ł ż e ń s t w a , a jego forma znana jest r ó w n i e ż innym grupom C y g a n ó w . Aczkolwiek w kulturze Cyga­ n ó w , z w ł a s z c z a osiadłych, notuje się wiele w p ł y w ó w miejscowej k u l ­ tury, to p o w s z e c h n o ś ć w y s t ę p o w a n i a tej formy zaślubin u C y g a n ó w wskazuje na stosunkowo dawne jej pochodzenie. Jako element reliktowy w kulturze C y g a n ó w Karpackich jest ona obrazowym p r z y k ł a d e m ilu­ s t r u j ą c y m o d m i e n n o ś ć c y g a ń s k i e j kultury w stosunku do miejscowej ludności góralskiej. 1 P o n i e w a ż zwyczaj ten funkcjonuje do dziś, przedstawiona zostanie j e ­ go postać z lat 1972-1974, kiedy przeprowadzono badania, w odpowied­ nich miejscach zaś opis u z u p e ł n i ą p r z y k ł a d y z przeszłości. W e d ł u g c y g a ń s k i c h norm m a ł ż e ń s t w o m o g ą zawierać bardzo młodzi ludzie. Wiek kojarzenia p a r t n e r ó w waha się w granicach 16-18 lat, ale w przeszłości zdarzały się także m a ł ż e ń s t w a zawierane przez 13-14letnie d z i e w c z ę t a i niewiele starszych 15-16-letnich chłopców. W p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w młodzież poszukuje sobie w s p ó ł m a ł ż o n k ó w poza w ł a s n ą osadą, mimo że mogliby znaleźć odpowied­ nią p a r t n e r k ę na miejscu. Egzogamii wioskowej sprzyja duża r u c h l i w o ś ć — mimo osiadłego trybu życia C y g a n ó w — powodowana rozlicznymi wizytami i rewizytami, wyjazdami w celach zarobkowych i innych, 1 J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 254; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa 1971, s. 134; E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Brati­ slava 1964, s. 333-334. 1 �156 MARIAN DŁUGOSZ w czasie k t ó r y c h ł a t w o o nowe kontakty i bliższe znajomości. Zjawisko to nie w y s t ę p u j e jako u ś w i a d a m i a n a norma prawna. U C y g a n ó w spis­ kich zawieranie m a ł ż e ń s t w poza w ł a s n ą osadą obecnie jest raczej trady­ cją w y n i k a j ą c ą z tego, że w przeszłości wskutek patrylokalności, nie­ wielkich liczebnie skupisk cygańskich, cała osada składała się z c z ł o n ­ k ó w najbliższej rodziny i egzogamia wioskowa była n o r m ą konieczną. Okres n a r z e c z e ń s t w a u C y g a n ó w bywa krótki, nierzadko ogranicza się do rozeznania przeprowadzonego przez najbliższą rodzinę dziewczyny i chłopca. Rodzice m ł o d y c h , za p o ś r e d n i c t w e m znajomych, a przede wszy­ stkim krewnych, zasięgają opinii, czy będzie m o ż l i w e ich skojarzenie. Zbierają oni w i a d o m o ś c i na temat rodziny kandydata na • małżonka, czy jej c z ł o n k o w i e nie kradną, nie są osobami k ł ó t l i w y m i , jaka jest ich pozycja materialna, jak odnoszą się do synowych. Często jednak sporo 0 tej rodzinie w i e d z ą już w c z e ś n i e j . W wypadku n i e p o m y ś l n y c h u s t a l e ń , do porozumienia nie dochodzi. Młodzi w ó w c z a s nie mogą liczyć na m a ł ż e ń s t w o ; jedynie w wypadku, gdy ich uczucie jest dość silne, d e c y d u j ą się na u c i e c z k ę z domu. Nato­ miast jeżeli obie strony są pewne, ż e nikt nie będzie czynił zasadniczych przeszkód w zawarciu ślubu, w ó w c z a s rodzice dziewczyny ł u b chłopca korzystają z pierwszej okazji, by w formie p r z y m ó w k i , żartu, a nawet wprost — dać m ł o d y m do zrozumienia, ż e powinni się pobrać. Rozmowa taka zostaje powtórzona przez syna lub córkę rodzicom. Zdarza się, że wyboru partnera d o k o n u j ą rodzice wbrew woli dziecka, zwłaszcza jeżeli stwierdzają, że ich syn czy córka w y k a z u j ą duże zain­ teresowanie płcią odmienną, jeżeli to powoduje k ł o p o t y wychowawcze, młodzi p r z e b y w a j ą wieczorami poza domem i staje się to przedmiotem ż a r t ó w krewnych i sąsiadów. Rodzice nakłaniają ich do ożenku, nie­ rzadko wbrew woli m ł o d y c h lub co najmniej przy ich biernym do tego stosunku. R o z m o w ę na temat przyszłego m a ł ż e ń s t w a inicjują rodzice chłopca udając się do domu dziewczyny. Spotkanie to ze strony rodziny chłopca jest z a a r a n ż o w a n e pod pretekstem na przykład odwiedzin, p o g a w ę d k i 1 na p o c z ą t k u posiada zawoalowany charakter — nie w y j a w i a się praw­ dziwego celu przybycia. Rodzice chłopca wiedzą, ż e rodzice dziewczyny są zorientowani w powodach odwiedzin, nie m a j ą jednak absolutnej p e w n o ś c i , czy w y r a ż ą oni zgodę na ślub. W wypadku, kiedy w ą t p l i w o ś c i są d u ż e , bardziej zainteresowani upijają opornych, a w takiej sytuacji jest ł a t w i e j u z y s k a ć pożądaną o d p o w i e d ź . Zazwyczaj rozmowa p r z y b y ł y c h z rodzicami dziewczyny przybiera n a ­ s t ę p u j ą c y przebieg: ojciec chłopca, niby uskarżając się i radząc rodzi­ c ó w dziewczyny, zauważa że syn chodzi wieczorami z ich córką, a on nie wie, w jaki sposób temu zaradzić. Jeżeli rodzice dziewczyny nie zgadzają się na m a ł ż e ń s t w o , kierują tak r o z m o w ą , ż e b y rodzice chłopca odczuli, ż e nie mają tu czego szukać. Natomiast jeżeli są przychylni z w i ą z k o w i . �MANGAVIPEN 157 wtedy r ó w n i e ż ojciec dziewczyny powiada, że i jego córka przychodzi późno do domu i jego zdaniem n a l e ż y zmienić ten stan. M y ś l tę pod­ chwytuje ojciec chłopca i proponuje, ż e b y m ł o d y m urządzić mangavi­ pen. W pertraktacjach biorą udział także obecni krewni, którzy przy­ słuchują się rozmowom i zabierają głos w zależności od podejmowanych problemów. Po dojściu do porozumienia zostaje o m ó w i o n a kwestia zamieszkania m ł o d y c h po ślubie. Z r e g u ł y dziewczyna sprowadza się do domu chłopca; w w y j ą t k o w y c h sytuacjach, np. gdy chłopiec jest sierotą, gdy nie ma gdzie zamieszkać w domu rodziców, gdy rodzice dziewczyny sprzeciwia­ ją się, aby z a m i e s z k a ł a ona u chłopca z obawy, że będzie źle traktowana, chłopiec przeprowadza się do dziewczyny 2. T y d z i e ń od momentu w s t ę p n e g o porozumienia się do mangavipen u p ł y w a dla obu rodzin na przygotowaniach. Obie rodziny na dwa lub trzy dni przed uroczystością robią w s p ó l n e zakupy. Tradycyjnie alkohol (wódkę i piwo) kupuje rodzina chłopca, mięso — rodzina dziewczyny. Posiłek jest m a ł o skomplikowany i c z ę ś c i o w o przygotowuje się go w cza­ sie przyjęcia. Stanowi go najczęściej ugotowane mięso s p o ż y w a n e razem z chlebem, do tego pije się alkohol. Do lat pięćdziesiątych niekiedy zda­ rzało się, że Cyganie pili denaturat przefiltrowany przez chleb. Wśród bliskich k r e w n y c h wyszukuje się też odpowiednie osoby, k t ó ­ re u m i a ł y b y we w ł a ś c i w y sposób poprowadzić uroczystość. Na ogół w y ­ biera się w u j a ze strony chłopca i ciotkę ze strony dziewczyny. Muszą b y ć to ludzie cieszący się dobrą opinią, o stosunkowo wysokiej pozycji materialnej, nieskorzy do b ó j e k i zwad; w a ż n ą cechą jest t a k ż e ich elok w e n t n o ś ć . C e l e b r u j ą c e g o z a ś l u b i n y Cyganie n a z y w a j ą najczęściej „sta­ rostą", czasem u ż y w a j ą w ł a s n e j nazwy papus (cyg. dziadek). Na mangavipen zapraszani są g ł ó w n i e c z ł o n k o w i e „bliskiej rodziny", do której Cyganie zaliczają oprócz c z ł o n k ó w najbliższej rodziny (rodzi­ ców, dziadków, dzieci) także w u j ó w , ciotki, bratanków, siostrzeńców i k u ­ z y n ó w . Rzadko zaprasza s i ę c z ł o n k ó w dalszej rodziny. Rodzice dziewczyny i chłopca zapraszają swoich krewnych osobno. W przeddzień lub w dniu uroczystości proszą ich „na jedzenie i picie". W dialekcie C y g a n ó w spiskich zaproszenie takie w y g l ą d a następująco: Javen te pijel palenka te chai masa o goja (chodźcie pić w ó d k ę , jeść mięso i kiełbasę). Jest znamienne, że w zaproszeniu akcent jest prze­ niesiony na s p r a w ę konsumpcji, a nie na samą uroczystość. 2 W wyniku polepszenia się sytuacji mieszkaniowej w domu Heleny M., jej syn Franciszek po dwóch latach zamieszkiwania u żony w Szaflarach przeprowadził się z żoną i dziećmi do domu matki, gdzie mieszkali poprzednio. Poza tym naruszenie zasady patrylokalności znane jest mi w 3 przypadkach. W dwu przypadkach m ę ż ­ czyźni są sierotami, w jednym — chłopiec nie ma matki, a jego ojciec mieszka u starszego syna. Natomiast nie znam wypadku, aby dziewczyna została w domu rodziców z obawy с złe traktowanie u teściów choć podkreśla się często taką moż­ liwość. �158 M A R I A N DŁUGOSZ Mangavipen odbywa się w domu dziewczyny. Do I I wojny ś w i a t o w e j , gdy Cyganie mieszkali jeszcze w j e d n o w n ę t r z o w y c h domach z otwartym paleniskiem, latem z a ś l u b i n y o d b y w a ł y się z r e g u ł y na z e w n ą t r z . Wie­ czorem w pobliżu domostw Cyganie rozpalali o g i e ń , zasiadali dookoła na s ł o m i e i w takiej scenerii przebiegała uroczystość zaślubin . G d y ślub b y ł zawierany w budynku, Cyganie na ten czas kładli n a klepisku ś w i e ż ą słomę, ż e b y b y ł o wygodniej siedzieć, a na środku rozpalali ognisko. N a j ­ bliżej ognia zasiadali najstarsi i najbardziej szanowani Cyganie, młodzież siadała z t y ł u za ich plecami. 3 Choć obecnie w y p o s a ż e n i e w n ę t r z bogatszych b u d y n k ó w c y g a ń s k i c h nie odbiega standardem od w n ę t r z c h ł o p s k i c h d o m ó w , to u u b o ż s z y c h C y g a n ó w ilość s p r z ę t ó w jest nadal bardzo ograniczona i nierzadko b r a ­ kuje w nich podstawowych mebli: krzeseł, stołów, a także s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego — noży, w i d e l c ó w , g a r n u s z k ó w itp. Na mangavipen Cyganie zjeżdżają się zwykle w sobotę, w godzinach p o p o ł u d n i o w y c h . Ojciec młodej c z ę s t u j e p r z y b y ł y c h w ó d k ą . Pije się z jednego lub k i l k u kieliszków. Na początek gospodarz przepija do ojca chłopca, później n a p e ł n i o n y kieliszek podaje się n a j b l i ż s z y m s ą s i a d o m niezależnie od ich pozycji i wieku. W tym czasie kobiety, na ogół matki młodej pary, gotują mięso. Po ugotowaniu w y k ł a d a j ą je n a jeden lub kilka talerzy i jeszcze gorące podają na stół. Obok leżą noże. K a ż d y z gości kroi sobie dowolny k a w a ł e k i s p o ż y w a t r z y m a j ą c m i ę s o w ręku. N i e k t ó r z y w czasie jedzenia p o m a g a j ą sobie n o ż e m , odkrawając mniejsze kawałki. C e r e m o n i a ł c y g a ń s k i c h zaślubin jest niezwykle skromny. Rozpoczy­ nają się one p r z e m o w ą „starosty". Zwraca s i ę on w niej do m ł o d y c h i wszystkich zebranych z przypomnieniem, ż e z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zawie­ ra się na c a ł e ż y c i e , a nie tylko n a jedną noc, ż e m ą ż i żona powinni b y ć sobie wierni, kochać się i s z a n o w a ć . Nie jest to oracja wyuczona, lecz improwizowana w czasie k a ż d e j uroczystości w e d ł u g podobnego schematu. Po w s t ę p i e , który podkreśla w a g ę m a ł ż e ń s t w a , „starosta" z a ­ pytuje m ł o d y c h , najpierw d z i e w c z y n ę : — Komes les? (chcesz go?) Dziewczyna odpowiada — hi (tak). O to samo pyta chłopca — Kames la? (chcesz ją?). Chłopiec również odpowiada — hi (tak). Młodzi po publicz­ n y m oświadczeniu, że pragną się pobrać, z a p y t u j ą swoich rodziców, czy w y r a ż ą z g o d ę na ich m a ł ż e ń s t w o . Po w y g ł o s z e n i u przyzwolenia przez ro­ dziców na m a ł ż e ń s t w o ponownie zabiera głos „starosta" i zapytuje ich z kolei, najpierw rodziców chłopca Kamen la borakhe? (czy chcecie ją za s y n o w ą ? ) . Ojciec lub matka odpowiadają, że chcą. N a s t ę p n i e „sta­ rosta" pyta rodziców dziewczyny Kamen les dziamutreskhe? (czy chcecie go za zięcia?). Po w y r a ż e n i u ich zgody n a s t ę p u j e zawarcie s ł o w ­ nej umowy p o m i ę d z y obiema rodzinami, która dodatkowo umacnia manF i c o w s k i , op. cit., s. 254, H o r v á t h o v á , op. cit, s. 33-334. �MANGAVIPEN 159 gavipen m ł o d y c h . Ojcowie poprzez podanie rąk zawierają p o m i ę d z y sobą układ, tzw. „zakład". Oznacza to, że c z ł o n k o w i e rodzin b ę d ą c z u w a ć nad trwałością zawartego w tej chwili z w i ą z k u . W wypadku jego rozpadu c z ł o n k o w i e rodziny poszkodowanej mają prawo żądać z a d o ś ć u c z y ­ nienia ze strony przeciwnej. J e ż e l i dziewczyna opuści w s p ó ł m a ł ż o n k a , je­ go rodzina ma prawo na znak h a ń b y ostrzyc dziewczynie w ł o s y lub ż ą ­ dać zwrotu takiej kwoty p i e n i ę d z y , jaką w ł o ż y l i w przygotowanie do mangavipen. Natomiast jeżeli m ę ż c z y z n a odejdzie od żony, jej rodzina powinna zbić winnego i żądać także zwrotu pieniędzy. Obecnie zawieranie „zakładu" ma charakter symboliczny, bo chociaż m a ł ż e ń s t w o rozpada się z w i n y jednej lub drugiej strony, nie zdarza s i ę , by egzekwowano prawo w y n i k a j ą c e z zawartego „zakładu". Cyganie spiscy nie pamiętają już p r z y p a d k ó w , aby za i c h pamięci ostrzyżono d z i e w c z y n ę , znane są im natomiast sporadyczne wypadki pobicia chłopca. ¡' ) J Po zawarciu „zakładu" starosta w i ą ż e m ł o d y m ręce c z e r w o n ą w s t ą ż ką lub chustą tego samego koloru. D o k ł a d n i e nie jest ustalone, kto powinnien w y k o n y w a ć tę c z y n n o ś ć ; robi to „starosta" lub „starościna". Chłopcu w i ą ż e s i ę rękę l e w ą , dziewczynie p r a w ą . W momencie w i ą z a ­ nia „starosta", k t ó r y wykonuje tę czynność, m ó w i : zaphandav tumenge o vasta pe cało dživipen (wiążę wam ręce na całe życie). W t y m czasie drugi ze „starostów" nalewa do kieliszka w ó d k ę i podaje ją dziewczy­ nie. G d y upije ona kilka kropel, bierze od niej kieliszek chłopiec i w y ­ pija w ó d k ę do dna. Starzy Cyganie pamiętają, że za i c h młodości alko­ hol nalewano m ł o d y m w z w i ą z a n e dłonie i ci wzajemnie sobie go spi­ jali . Po wypiciu w ó d k i chłopiec często rzuca kieliszkiem o ziemię, ż e b y | ! | ' ¡¡ j • 1 4 — jak m ó w i ą Cyganie rozbił się na szczęście. W ó w c z a s też „starosta" r o z w i ą z u j e m ł o d y m dłonie. Od tej chwili Cyganie u w a ż a j ą z w i ą z e k m ł o ­ dych za p e ł n o p r a w n e m a ł ż e ń s t w o . M a ł ż e ń s t w o to posiada wszystkie przy­ wileje z w i ą z a n e z t y m stanem: partnerzy m o g ą razem ze sobą mieszkać, w s p ó ł ż y ć , m i e ć dzieci legalnie uznawane przez społeczność itd. P o w a ż n a do tego momentu atmosfera uroczystości rozluźnia s i ę i roz­ poczyna się zabawa, która trwa do p ó ź n y c h godzin nocnych, a nierzadko przeciąga s i ę aż do n a s t ę p n e g o dnia. Na drugi dzień lub za kilka dni dziewczyna sprowadza się do domu męża. Mangavipen to w pełni usankcjonowana społecznie forma zawierania m a ł ż e ń s t w a w ś r ó d C y g a n ó w na Spiszu. Ś l u b y kościelne zaczęto zawierać sporadycznie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a w r ó ż n y c h parafiach zależało to od presji księdza. T a k np. w kilka lat po ostatniej wojnie jurgowski ksiądz udzielał jednorazowo ś l u b ó w wszystkim s t a d ł o m ż y j ą c y m razem od lat na zasadzie mangavipen. W latach ostatnich zawiera się również ś l u b y cywilne ze w z g l ę d u na ewentualne komplikacje prawne związane * F i c o w s k i , op. cii., s. 334. I �160 MARIAN DŁUGOSZ z nazwiskiem dzieci, dodatkiem rodzinnym w miejscu pracy czy w przy­ padku z a b i e g ó w o odroczenie s ł u ż b y wojskowej. Dla społeczności c y g a ń s k i e j mangavipen nadal wystarcza do zaakcep­ towania m a ł ż e ń s t w a . Silne p r z y w i ą z a n i e C y g a n ó w do tej formy ślubu powoduje, że obecnie nawet p e ł n o l e t n i partnerzy przed zawarciem ślubu cywilnego i kościelnego zawierają mangavipen s. J e d n o c z e ś n i e jest to zwyczaj s p e ł n i a j ą c y doskonale s w ą rolę w przy­ padku z w i ą z k ó w m i ę d z y partnerami n i e p e ł n o l e t n i m i w ś w i e t l e prawa p a ń s t w o w e g o czy kościelnego. W takim wypadku stosuje się tradycyjne prawo c y g a ń s k i e , p r o w a d z ą c e do zachowania r ó w n o w a g i społecznej. Oczy­ w i ś c i e mangavipen zawiera się tylko wtedy, gdy obydwoje partnerzy s ą Cyganami. W przypadku n i e p e ł n o l e t n i c h par mieszanych nie zawiera się go i młodzi ż y j ą ze sobą bez jakiejkolwiek formy usankcjonowania tego związku. Kultywowanie do chwili obecnej zwyczaju mangavipen przez Cyga­ n ó w z dawna o s i a d ł y c h jest wyrazem niechęci stosowania się do narzu­ conych im przez otaczające ich ś r o d o w i s k o norm, a także jest p r z y k ł a d e m kierowania się w ł a s n y m i prawami p o z w a l a j ą c y m i społeczności p r a w i d ł o ­ wo f u n k c j o n o w a ć . U C y g a n ó w spiskich w y s t ę p u j ą jeszcze inne tradycyjne formy zawie­ rania m a ł ż e ń s t w . S ą to: m a ł ż e ń s t w o przez zasiedzenie, kiedy chłopiec przychodzi do dziewczyny i w s p ó l n i e z nią zamieszkuje, oraz ucieczka m ł o d y c h z domu, w wypadku niezgody r o d z i c ó w na mangavipen, trakto­ wana przez C y g a n ó w jako zawarcie m a ł ż e ń s t w a . S ą to jednak zwyczaje w y s t ę p u j ą c e obecnie bardzo rzadko. Marian Długosz MANGAVIPEN — THE GYPSY WEDDING CEREMONY Summary 4 \- The traditional form of a wedding ceremony is still preserved among Gypsies in the region of Spisz. It is called m a n g a v i p e n . The ritual itself is not very elaborate; its significant element is the tying together of the young couple's hands in the presence of witnesses; Gypsies recognize this as the token of a legally con­ tracted marriage. This form of marrying, once commonly observed, usually prece­ des even now the formal lay and church ceremonies. The latter, official forms of marriage take place, if at all, mainly under a pressure of non-Gypsy opinion, or for the sake of material advantages. Among Gypsies, especially those who abide by their traditions, m a n g a v i p e n is recognized as sufficient to make a wedlock legal. T =~Uañgavipen jest także zawierany przez Cyganów w sytuacji braku rozwodu z poprzednim partnerem lub partnerką. Cyganie żyjący na zasadzie mangavipen związek ten legalizują poprzez ślub cywilny dopiero po trzechletniej seperacji, wymaganej przez prawo cywilne do uzyskania rozwodu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1994cb352e739eb01ef7f7465ff157e.pdf 9a007b5a2e0dfcc18c7a782b397cfe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:954 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:877 Title A name given to the resource Cyganologia w Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.205-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ C Y G A N O L O G I A W BUŁGARII Bułgaria zajmuje jedno z pierwszych miejsc pośród krajów, które zamieszkuje n a j w i ę k s z a ilość C y g a n ó w , i to z a r ó w n o jeśli chodzi o licz­ bę b e z w z g l ę d n ą , jak też stosunek liczby C y g a n ó w do całej ludności p a ń ­ stwa. Jest ich tutaj ponad 200 000, co stanowi około 2,5% ludności B u ł ­ garii (liczba podana w przybliżeniu, o czym jeszcze niżej). Cyganie w B u ł g a r i i należą do trzech w i ę k s z y c h grup j ę z y k o w y c h , za­ c h o w u j ą c y c h t a k ż e charakterystyczne różnice kulturowe. S ą to: Cyganie bułgarscy, Cyganie tureccy oraz Cyganie w o ł o s c y (właszki cigani). G r u ­ py te wydzielono na zasadzie różnic j ę z y k o w y c h , ale jest to jednocześnie podział w e d ł u g s a m o o k r e ś l e n i a C y g a n ó w . N a l e ż y jedynie zaznaczyć, że zwłaszcza Cyganie tureccy i w o ł o s c y często podają się za T u r k ó w i R u ­ m u n ó w , co u n i e m o ż l i w i a dokładniejsze określenie liczebności C y g a n ó w w Bułgarii. S p r z y j a temu fakt, że w i ę k s z o ś ć z nich nie zna w ogóle j ę ­ zyka c y g a ń s k i e g o , p o s ł u g u j ą c się w y ł ą c z n i e j ę z y k a m i tureckim czy r u ­ muńskim. W n a j w y ż s z y m stopniu ulegli asymilacji Cyganie bułgarscy, podczas gdy tureccy i w o ł o s c y zachowali w d u ż e j mierze t r a d y c y j n ą obyczajo­ w o ś ć i w ś r ó d nich n a j w i ę c e j jest C y g a n ó w koczujących. Z a r ó w n o Cyga­ nie osiedli na stałe, jak i koczownicy (sezonowo) z a m i e s z k u j ą w b u ł g a r ­ skich miastach i wioskach osobne dzielnice (machały). P r z y tak wielkiej liczebności populacji c y g a ń s k i e j często byli oni przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w , lecz do lat m i ę d z y w o j e n n y c h osobnych publikacji na ich temat w zasadzie nie było. P e w n ą ilość a r ­ t y k u ł ó w , g ł ó w n i e folklorystycznych, o p u b l i k o w a ł przed w o j n ą B . GilliatS m i t h . w „Journal of the G y p s y Lore Society". W czasopiśmie tym Smith p u b l i k o w a ł m a t e r i a ł y z Bułgarii od początku lat sześćdziesią­ tych. Pierwsze w i ę k s z e opracowanie na temat C y g a n ó w z a m i e s z k a ł y c h w Bułgarii w y d a ł w 1934 r. Najden Szejtanow (Prinos kym gowora na sofijskite cigani, „Izwestija na Etnografskij Muzej"). Ten sam autor w y d a ł w n a s t ę p n y c h latach jeszcze kilka drobnych prac, a w archiwum Muzeum Etnograficznego w Sofii znajduje się jego nie wydany rękopis. �г i 206 j * BADANIA W INNYCH K R A J A C H Drugim j ę z y k o z n a w c ą , autorem kilkunastu pozycji zamieszczonych na ł a m a c h takich czasopism, jak „ B y ł g a r s k i ezik", „ B y ł g a r s k o ezikoznanie", „Journal of the Gypsy Lore Society" i inne, jest publikujący od 1956 r. i nadal aktywny Kirił K o s t ó w . W swych pracach z a j m o w a ł się m i ę d z y innymi elementami c y g a ń s k i m i w bułgarskiej onomastyce i b u ł ­ garskich j ę z y k a c h tajnych. Aby w y c z e r p a ć j ę z y k o z n a w c z e opracowania, n a l e ż y w y m i e n i ć jesz­ cze w s p ó ł c z e s n e g o angielskiego cyganologa Donalda S. Kenricka, publi­ k u j ą c e g o w ostatnim dziesięcioleciu m a t e r i a ł y w czasopismach zachod­ nich i w Bułgarii. Jeśli z a ś chodzi o opracowania ściśle etnograficzne, w y m i e n i ć m o ż n a nieco w i ę c e j nazwisk, przy czym s ą to g ł ó w n i e autorzy p u b l i k u j ą c y w ostatnim dwudziestoleciu. Po jednym artykule opublikowali Georgiew a Iwaniczka (Izsledwanija wyrchu bita i kulturata na byłgarskite ci­ gani w Sliwen) i Anastas Primowski (Kowaczite agupti w grad Madan). Obie prace u k a z a ł y się w „Izwestija na Etnografskija Institut i M u zej". A r t y k u ł Primowskiego jest i n t e r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na n a z w ę C y ­ g a n ó w , k t ó r y c h praca dotyczy. S ą to agupti zamieszkali w Rodopach i ich n a z w ę kojarzy się z Egiptem, co jest jeszcze jednym przyczynkiem do rozpowszechnionego mniemania o ich egipskim pochodzeniu. D o d a ć można, że w sąsiedniej Macedonii żyją Cyganie zwani gjupci. W i ę c e j pozycji opublikował W a s i ł M a r t i n ó w , z czego w y m i e n i ę opra­ cowanie najobszerniejsze, dające s k r ó t o w ą s u m ę wiedzy o Cyganach w Bułgarii, o ich zajęciach, mieszkaniu, stroju, obyczajach i przemia­ nach, jakim ulegają w latach powojennych (Nabljudenija wyrchu bita na cigani w Bylgarija). A r t y k u ł został wydany r ó w n i e ż w wymienionym w y ż e j czasopiśmie. W. Denczew zebrał m a t e r i a ł y m. in. folklorystyczne w ś r ó d C y g a n ó w w Kolarowgradzie (nie publikowane), a U . K e r i m , Cygan, w y d a ł w j ę z y ­ k u b u ł g a r s k i m swoje wiersze (Pesni na katuna). P o w a ż n e ilości m a t e r i a ł ó w o Cyganach znaleźć m o ż n a ponadto w wie­ lu opracowaniach etnograficznych d o t y c z ą c y c h najrozmaitszej tematyki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf 051d6f18f3c84ccfe5c2df16e8d0d6dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:878 Title A name given to the resource Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.207-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I I f I ¡ Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo­ sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy­ mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna­ ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y ­ cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą­ cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak „Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš narodni život 2 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo­ r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz­ poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan­ gelii wg św. Łukasza na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania 4 1 F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wien 1872-1880. T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932. M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932. R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938. 2 3 4 �г 208 BADANIA W INNYCH K R A J A C H Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k ­ szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego pracy n a l e ż y Słownik serbsko-chorwacko-cygański e do dziś jedna z pod­ stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l ­ ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?. Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po­ działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y ­ dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a . 8 9 Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia — zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do­ robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę ­ dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia, Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu­ jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i . 10 11 12 Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej­ sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j » R. U h l i k , Prepozitivní i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951; O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957; Ciganizmi u šatrovačkom argou, tamże, 1954, i in. R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947. R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957; Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951. R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje­ vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958. в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo, t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija imperativa и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974. w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é , Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e ­ t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940. и м . M u j i ć, Položaj Cigana и jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬ skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953. M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu­ zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1. 6 7 8 1 2 �BADANIA W INNYCH KRAJACH 209 • włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania „Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r. Autorami t e k s t ó w są bądź sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor­ taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom­ niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza­ niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma, powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma Slobodan Berberski jest także autorem kilku zbiorków poezji o te­ matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane przez samych C y g a n ó w 1 3 S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz­ no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze­ dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e ­ niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana­ lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba­ dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i . Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal 1 4 1 S 1 6 1 7 1 3 „Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9. P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964. " V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč, „Svet ob Muri", I I I : 1958; Po ljudskem štetju, „Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani. Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970. P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině na Dolenjskem in náčin prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974. P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje pri Ciganih v Sloveniji, „Slovenski etnograf", Ljubljana 1970. 1 1 1 6 1 7 14 — Etnografia Polska t. X X I I Л �210 BADANIA W INNYCH K R A J A C H jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m czy zainteresowaniami badaczy. W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema­ tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a ­ kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby­ czaje Cyganów w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach 13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40 krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe­ r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w ) działacze ze­ s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u ­ gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii 27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa) Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a ­ kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama­ torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa­ nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń ­ skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y ­ g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo­ łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo­ r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują jak sądzę • na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro­ dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti i umotvorinama Roma (Człowiek i wartości w sztuce ludowej Cyganów) R a j k a Djuricia i Neki probierni društvene integracije Roma u društvenu sredinu na teritoriji ovštine Subotica (Niektóre vroblemv svolecznei adantacii Romów Cy­ ganów do środowiska społecznego na terytorium okręgu Subotica) autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w o Cyganach oraz wy- �BADANIA W INNYCH KRAJACH 211 jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo­ towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz­ jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71fe2f9b3cf2517d7751c6c493d2e02.pdf b816b0c1adcbe6431c5125dfb7da465d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3564 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3341 Title A name given to the resource Krakowskie zabawki odpustowe przedstawiające Żydów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1989 t.43 z.1-2, s.129-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pilichowska, Bogdana Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bogdana Pilichowska KRAKOWSKIE ZABAWKI ODPUSTOWE PRZEDSTAWIAJĄCE ŻYDÓW ' S p o ś r ó d dziesiątków odpustów odbywających się w Krakowie Pfttrwało do naszych czasów zaledwie kilka a wśród nich Emauso*>.odbywający się w Poniedziałek Wielkanocny u podnóża kościo­ ła**. Salwatora i klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu i Rękawka, odbywająca się następnego dnia na wzgórzu Lasota pod kościółJ ? 9 a ś w . Benedykta. Oba te odpusty cieszyły się zawsze ogromnym Powodzeniem wśród krakowian, bywali na nich przedstawiciele *ttystkich klas społecznych, przybywała ludność wiejska z bliższych 'dalszych okolic. Oba też, a zwłaszcza Emaus od wieków słynęły zabawek, które sprzedawano w nie/liczonych kramach. Wśród _ M zabawek od co najmniej I I poł. X I X w. pojawiały się figurki ^obrażające Żydów, a w latach dwudziestych X X w. zaczęto je też u d a w a ć na maiącym miejsca 8 maja odpuście św. Stanisława na *afce.* Nie sposób podać dokładanej daty pierwszego pojawienia się *** zabawek - Żydów. Informacje z pierwszej polowy X I X w. 1 zawarte w pamiętnikach i wspomnieniach mówią tylko bardzo ogólnie o przedmiotach sprzedawanych na straganach. Na przykład w diaruszu z r. 1836 znalazło się o Emausie takie zdanie: „Czasami dla dywersji kupują od przekupek w kramach za parę groszy fujarkę, harmonijkę, lub różaniec z białych i różowych okrągłych pierników, które zastępują paciorki"', Również we wspomnieniach nieocenio­ nego krakowskiego kronikarza i historyka Ambrożego Grabows­ kiego dotyczących I poł. X I X w. Emaus został potraktowany po . „Cały ten obchód kończy się na tern pisze Grabows­ ki zejdzie się tłum ludzi, znajomi połączą się w małe gromadki, każdy stanie, przejdzie się po wzgórzu, otworzy gębę, przypatrzy się snującym tłumom i tak jak przyszedł nie wiedzieć po co — z niczem też powraca do domu."* Podobnie też było w przypadku odpustu na Rękawce Zawartość odpustowych kramów dopiero pod koniec X I X w. zwróciła uwagę badaczy. Niestety zainteresowały ich tylko dwie 129 �taczki, wózki, grabie, sikawki, bryczki, kołyski, łóżka, bąki, p a j a c j S lalki — nie brak też rzeczy do użytku kuchennego jak odcedzarkf' rogalki, kropidła, walki do ciasta ilp. — dalej zobaczysz turkawfci. żabki, baloniki, szafki, stoły, stołki, kanapki dla lalek, tu śmisefc-wzbudzają nieustannie kiwające się figurki potwornie brzydka Żydów z pejsami, czytających niby jakiś pergamin żydowska pismem zapisany, tam piłki do gumek przytwierdzone migają * lylko, odskakując i wracając na powrót do rąk sprzedającego--tj" wiatraczki papierowe szumią, kręcąc się nieustannie, ówdzie od uą przekupnia rycząc i gwiżdżąc, wyskakuje aż do twarzy przechodzą, cych jakiś wąż papierowy i zwija się nagle, jakby się ich gniew, przestraszył. Żabki, kręcone na sznurku rzegoczą gumowe bańfci i baloniki różnego kształtu nadęte i puszczone, gwiżdżą i piszczą różnymi głosami...". A oto pochodzący z tego samego roku fragment opisu kramó* na Rękawce: „ N a innych kramach prócz rzeczy odpustowy^ wystawiono i zabawki jak strzelby, szable, bębny, gwizdki metalom, trąbki blaszane, zegarki, piszczałki drewniane, trąbki papierowa harmonijki, pugilaresy, szczyrkawki blaszane, baloniki kauczukom do wydymania ze świstawką, lalki drewniane, porcelanowe i wosko­ we w różnych strojach. Największa ilość kramów zawiera dziecin* zabawki drewniane, gliniane, metalowe. Wśród tych zaś p i e r w miejsce zajmują zabawki drewniane: małe wózki z konikami ponur lowanymi na czerwono, skrzyneczki, toporki, siekierki, grabkC taezki, łopatki, stolniczki, wałeczki, szczyrkawki, sikawki a n a w i i większe wózki do wożenia małych dzieci. Tu wystawiono takit w strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalm* rzanów. Górali, Żydów z długimi brodami, trzymających w ręku skrawek papieru z pismem hebrajskim, a poruszających się jak prq modlitwie za lekkim potrąceniem, różne gatunki zwierząt a szczegółnie ptaki różnie zabarwione. Nie zapomniano także o meblach dli lalek, tj. krzesełkach, stołkach, kanapkach, szafeczkach. umywat kach, łóżeczkach i kołyskach. Pośród tych są i wyroby piłeczkowe. Z zabawek glinianych rozłożono bądź w kramach bądź na ńem' miseczki, garnuszki, dzbanuszki, skarbonki, gwizdki w kształcę zwierząt, dzwonki i to na jednych kramach tylko wypalane be polewy, na innych z polewą zwykłą a na innych jeszcze wyroby te bvłv wykonane /. eustem i opatrzone piękna polewa różnobarwna Między tymi wyrobami są i figurki żywo zabarwione przedstawiająCC' szlachcica, krakowiaka górala', Żyda i kobiety w strojach narodowych Z wyrobów blaszanych wystawiono naiwiccei naczri kuchennych jako zabawek dla dziewcząt.6 spośród sprzedawanych lam zabawek, mianowicie drewniane siekie­ rki i gliniane dzwonki, w których dopatrywano się związków z obrzędowością pogańską. O stosunku do pozostałych zabawek dobrze świadczy opis Emausu zawarty w pracy Stanisława Cerchy opisującej lata sześćdziesiąte X I X w.: „przed kościołem mnóstwo kramów z zabawkami, w które zaopatrywali się kleparzanic dla dzieci. Na tym odpuście zjawiały się raz do roku siekierki drewniane i dzwonki gliniane. (...). Oprócz nich sprzedawano pierniki w różnej formie, przede wszystkim w kształcie serca i koronek, z gałek różnokolorowych z piernika, drewniane wózki z parą koni, grzecho­ tki i t d . " I to wszystko, co z tego „mnóstwa kramów z zabawkami" Cercha wymienił. Pierwsze szczegółowe opisy odpustów Rękawki i Emausu pocho­ dzą dopiero z r. 1905 i najprawdopodobniej do ich powstania przyczynił się Seweryn Udziela, pełniący wówczas funkcję inspekto­ ra szkolnego ale już od dawna żywo zajmujący się etnografią. Na jego inspirację wskazywałby fakt, iż relacje te znalazły się w archi­ wum Muzeum Etnograficznego w Krakowie w tece z jego notatka­ mi. Dla interesującego nas zagadnienia mają one szczególną war­ tość, gdyż umieszczają figurki Żydów w szerokim kontekście innych zabawek. Oto Emaus w relacji Antoniego Moksteina: „Ledwie przestąpisz most na Rudawie. już wita cię gwar. hałas i granie trąbek papierowych, piszczałek, organków, harmonijek, katarynek, świsl gwizdków, kogutków i wzajemne nawoływania się. Śmiechy i żarty młodzieży mieszają się z głosem przekupniów, wychwalających swoje zabawki i dewocjonalia, pomarańcze, figi, orzechy, cukierki, pierniki, różańce piernikowe i inne rzeczy, którcmi obładowane są kramy i stoły wzdłuż całej długiej ulicy zwanej Półwsiem Zwierzynie­ ckim ustawione. Tu wabią oczy piękne figurki krakowiaków i krakowianek, Łobzowian i Łobzowianek, przystrojonych w stroje narodowe postaci ryb. psów, papug kanarków kaczek itp wyro­ bionych z gliny i żywemi barwami pomalowanych przez domorosłe­ go majstra z Zakrzówka; tam zaciekawiają cię sprzęty i zabawki zPodgórza, a więc łopaty chlebowe, topory, siekierki, kilofy, oskardy. f 130 Tadeusz Seweryn cofnął najdalej jak dotąd — historię zabawek przedstawiających Żydów. W pracy Polskie zabawia ludowe podaje bardzo ścisłą informację: Mikołaj Wilczyński 2 Zwierzyńca przyniósł na Emaus w roku 1874 aż trzy kopy figurek Żydów (mial wówczas kilkanaście lal). Z zawodu był murarzem a zabawkarstwo pozostało do śmierci (zmarł 1925 r.) jego główny* zajęciem w okresie martwego sezonu. W latach osiemdziesiąty* zaczął robić figurki Żydów Karol Birowicz z Przegorzał koto Krakowa. Znany był również jako wykonawca ozdobnych ram do obrazów. Rzeźbki siwych dlugobrodych Żydów na sprężynkach sprzedawał na Emausie jeszc/e w 1938 r. Czy byli to prekursora nowego typu zabawek czy też kontynuowali istniejące tradycja Bardziej prawdopodobna wydaje się możliwość druga. Dokładna!? informacji uzyskana przez Seweryna wskazywałaby, że kontaktc** się on z obu twórcami. Można też sądzić, że gdyby Wilczyński jat* pierwszy zaczął robić ten typ zabawki to Seweryn na pewno by o t j * wspomniał. Poza tym ilość przygotowanego na odpust towU^ trzy kopy — świadczy, że producent mial świadomość istniejajC go zapotrzebowania na taki wytwór. Tak więc można przyjat z dużym prawdopodobieństwem, że w latach siedemdziesiąty* i wcześniej drewniane figurki Żydów byty towarem masowo sprzeda­ wanym na odpuście Emausowym a także i na Rękawce, na ktftf" z reguły udawali się wszyscy z towarem nie sprzedanym poprzednia . go dnia pod kościołem Św. Salwatora. § Najstarsze okazy ligurek, pochodzące z końca X I X w. i z przeto** wieków znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w K l f kowie. dokąd zostały przekazane ze zbiorów Muzeum Przemysłowe­ go i Muzeum Narodowego, co wraz z późniejszymi zakuparf 1 �f prowadzonymi systematycznie przez Muzeum Etnograficzne stwo­ r o pokaźną i zróżnicowaną pod względem formy kolekcję (powiększyły ją dary Seweryna Udzieli, Franciszka Gawełka, dr. J^ina i innych), Największa ilość zabawek - Żydów pochodzi okresu międzywojennego. Ich twórcami było kilku wybitnych jabawkarzy, a więc wspomniani już Wilczyński i Birowicz, Jan ^puszek ze Zwierzyńca, Jan Oprocha, Mateusz Dańszczyk i wielu innych. Władysław Krygowski w swoich wspomnieniach o dawnym Rakowie dał bardzo piękny i sugestywny obraz straganów z figur­ kami Żydów na Etnausowym odpuście: „ N a stołach stały różnej wielkości figury starych Żydów o przeróżnych wyrazach twarzy, gestach i strojach. Bywały tam postacie o dwudziestu paru centymet­ rach wysokości, lecz niektóre sięgały prawie trzech czwartych metra. Surowo ociosane, w czarnych lśniących chałatach, z lisimi czapami ua głowie, jarmułkami lub niewielkimi myckami. Włosy ich były czarne lub rude, oczy chytre i wystraszone, dostojne lub zamyślorc. Czasem jakiś groźny błysk lub przerażenie. Ręce trzymały księgę lub żydowskim pismem zadrukowaną gazetę. Nikt z kupujących nie wiedział co głosiło owo tajemnicze pismo błogosławieństwa czy przekleństwa; złorzeczenie czy dobre życzenia. Wszystkie figurki umierały sie na sprężynkach Wprawiały one w ruch postacie które kiwały się lekko do przodu, jakby oddawały pokłon uniżony lub modlitewny. Cały ten świat Żydów, kiwających się pod Norbertan­ kami, przemawiał do mnie plastyką i kolorem". r 0 W t 9 Jakie treści przekazywały owe zabawki, czy celem ich było tylko rozśmieszenie widza i ośmieszenie Żyda? „Czy rodziły się z wyobraź­ ni podsycanej miłością czy nienawiścią, czy tylko z nieokreślonej potrzeby uwolnienia w sobie więźnia wyobraźni?" — pyta w cytowa­ nej pracy Krygowski. Na pytania te nie może być jednoznacznej odpowiedzi, zbyt zróżnicowany byl Świat zarówno twórców jak i odbiorców tych zabawek. Jedni widzieli w nich „potwornie brzydkich Żydów z pejsami" podczas gdy u innych budziły one rozlegle skojarzenia: „(...) poprzez moich przyjaciół malarzy - pisze dalej w swoich wspomnieniach z lat dwudziestych Krygowski . dotarła do mnie fantastyka Chagalla i w niej umieszczaliśmy Żydów z Emausu. Próbowaliśmy rozpoznać jacy to ludzie. Jeden wyróżniał się filuternym wyrazem twarzy. Spod jarmufki rozkręcały się pejsy jak dwa walki loków, a źrenice wyraziście czarne, wyskaki­ wały / podłużnych białek. Ostry nos zaginał się szpicem ku wąsom, które prawa ręka jakby gładziła. Czarny chałat, w który byl ubrany, opromieniało od tylu słońce, obwodząc kontury postaci jakimś żółtym światłem. 10 • Patrz! powiedział ktoś — to jest żółty rabin Chagalla." Tematyczna różnorodność tych zabawek były bardzo duża. Jak pisał w 1924 r. Kazimierz Witkiewicz: „pomysłowość i fantazja twórców (...) wprowadza co roku odmiany w ujęciu postaci. (...) W wyszukiwaniu nowości prześcigają się murarze zwierzynieccy aby w ten sposób kupujących bardziej zainteresować mogły figurki pomysłem i wykonaniem."" Seweryn dodaje, że „co roku bywały inne, gdyż ich wytwórcy czerpiąc tematy z otaczającego ich życia lub zwyczajów ludowych, starali się coraz to nowe pomysły wprowadzać wżycie. Fantazja zaś podsuwała im odpowiednie formy, ale zawsze proste i dowcipne. Jakiś garncarz zobaczył gdzieś kiedyś żydowskie­ go handlarza jadącego na krowie, jakiegoś skrzypka, który ni stąd ni zowąd, przyplątał się do lajkonikowego orszaku „malaskotów" i spostrzeżenie 1o próbował wyrazić w glinie."' Mimo całej różnorodności da się jednakowoż wyodrębnić kilka grup tematycznych. Są więc Żydzi w starannie zaznaczonym slroju bez żadnych dodatkowych akcesoriów. Ich powstaniu towarzyszyły (e same intencje co powstaniu figurek przedstawiających inne grupy Odróżniające się strojem. Intencje twórcy znalazły odbicie w cytowa­ nych już opisach, w których autorzy wymieniają obok siebie: * strojach narodowych Krakowiaków, Proszowiaków, Szkalmierzanów. Górali, Żydów z długimi brodami" — przy wyliczaniu zabawek drewnianych i podobnie przy okazji zabawek glinianych: >,figurkt żywo zabarwione przedstawiające szlachcica. Krakowiaka, Górala, Żyda i kobiety w strojach narodowych". 2 Drugą grupę tematyczną tworzyły figurki M ą c e odbiciem Popularnego wśród Żydów zawodu muzykanta. Specjalizował się w ich wykonywaniu Jan Łapuszek /e Zwierzyńca, ur. w 1874 r. „Już od 16-ego roku życia - pisze Seweryn — wybijał się wśród zabawkarzy krakowskich jako wytwórca figurek muzykantów żydo­ wskich, z których dało się złożyć całą orkiestrę. Kontrastował on chudą figurę brodatego basisty z grubą basetlą, a czerń żupicy z bielą sutej brody czerwienią b a s ó w . " W jego ślady poszli inni zabawkarze tworząc figurki grające na harfie, skrzypcach, cymbałach itp. Oto przykład opisu Żyda z harfą z karty katalogowej Muzeum Etnograficznego w Krakowie: „Stoi na drewnianej podstawce pomalowanej na zielono. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, wfosy. brwi, wąsy i broda — czarne. Usta czerwone, oc/y niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Na głowie kapelusz wysoki o walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoździami. Ubrany w długi czarny chałat. W rękach trzyma harfę pomalowaną na czerwono ze strunami wykonanymi z cienkich sznurków przybitych do harfy wystającymi gwoździami. Nogi osadzone na sprężynce." W opisie innego muzykanta skrzypka, stojącego również na zielonej podstawce czytamy, że jest „malowany czarną farbą, jedynie z twarzą i rękami żółtymi. Na głowie czarny, wysoki, twardy kapelusz. W lewej ręce trzyma skrzypce, w prawej smyk. Instrument malowany na kolor żółty. Strój przybrany futrem." Muzykanci żydowscy umieszczani też byli wśród innych postaci. O jednej z takich zabawek pisze Seweryn: „Jest to czereda pociesznych figurek umocowanych na drewnianym krążku obracającym się na czopie: góral z ciupagą, podmiejski harmonista, Żyd z dużą lirą oraz dziadek stwobrody przypominający św Mikołaja tub dziadka z szopki ( ) 1 alki te towarzyszą osadzonemi w środku osiołkowi, na którym jedzie Żyd brodą w cylindrze na głowie Nie jesl to parodia osiołka obwożonego dawniej w Niedzielę Palmową ani też Lajkonika, lecz po prostu ludowy /.espól komediantów. (...) Ten „Lajosiołek" 13 14 15 131 �czarne pejsy. Na głowach czarne cylindry. Tułowie i buty potrakto­ wane płasko. Obie postacie identyczne." Były też huśtawki zjedna tylko postacią: „Żyd wystrugany z drzewa pomalowanego na czarno, w czarnej futrzanej czapce na głowie, z czarnym futrem przy kołnierzu i przodach chałata. Twarz różowa, broda, wąsy i pejsy czarne. Stoi na małej, czarnej, prostokątnej deseczce. Huśtawka składa się z dwu belek pomalowanych na pomarańczowo i niebiesko z pomarańczowymi ukośnymi prążkami. Belki w niektórych miejs­ cach ozdobnie wycięte. Podstawka prostokątna pomalowana na kolor ciemno—zielony z pomarańczowymi smugami i kropkami." Nogi stojącego na deseczce Żyda były zrobione ze sprężynek co potęgowało komizm postaci. Dodać należy, że na odpustach sprzedawano identyczne huśtawki, na których zamiast Żyda umiesz­ czano inne figurki, np. policjanta i przekupkę, dwie przekupki, małpę itp. Podobnie jak Żydzi na huśtawce wyraźny wydźwięk komiczny posiadają również zabawki przedstawiające Żyda uciekającego przed psem. Oto opis jednej z nich: „Ustawiony jest na drewnianej, prostokątnej podstawce, pomalowanej na kolor zielony. Twarz płaska z wydatnym nosem, pomalowana na kolor różowy, włosy, brwi, wąsy i broda czarne, usta czerwone, oczy niebieskie z czarnymi źrenicami. Po bokach długie proste pejsy wykonane z dwu patycz­ ków. Głowa przybita gwoździem do szyi. Na głowie wąski kapelusz 0 walcowatej główce z szerokim rondem. Ręce przybite gwoźdźmi do barków. W prawej ręce trzyma laskę wystruganą z patyka. Ubrany w długi czarny chałat przybrany z przodu i przy kołnierzu ciemno - popielatym futrem. Nogi osadzone na sprężynkach. Z tyłu za Żydem pies wystrugany z drzewa, pomalowany na biało z czarnymi łatkami. Ogon wykonany z drutu. Umocowany jest na sprężynce." W foklórze słownym i w obrzędzie często łączono postać Żyda 1 postać diabła. O relacjach jakie w wyobrażeniach ludu zachodziły mm 19 20 21 w cylindrze jako herszt przebierańców noworocznych to osobliwość Krakowa." Najczęściej jednak przedstawiano Żydów trzymających w rękach książkę lub kartę papieru zapisane pismem hebrajskim. Określano te figurki jako Żydów modlących się, śpiewających lub czytających. Wszystkie one przy lekkim poruszeniu kiwały się, dzięki sprężyn­ kom, z których były zrobione nogi. Zabawka ta niewątpliwie wiąże się z jednej strony z funkcjonującym dawniej szeroko stereotypem Żyda — „ u c z o n e g o " a jednocześnie jest wyrazem fascynacji odmienną formą modlenia się. Charakterystyczne ruchy towarzy­ szące modlitwie znalazły również odzwierciedlenie w licznych przy­ słowiach: „Kiwa się jak Żyd na szabasie", „Kiwa się jak Żyd nad pacierzem", „Kiwa się jak Żyd nad Talmudem", „Kiwały się jak Żydzi w bóżnicy". Znamienne, że „kiwaniem" obdarzono więk­ szość zabawek przedstawiających Żydów, także część Żydów — mu­ zykantów, Żydów z psem, z ptakiem itd. Czasami efekt ten bywał wzmocniony dzięki osadzeniu na sprężynce także i głowy. Żydzi w tej grupie zabawek przedstawiani byli bądź w strojach codzien­ nych, długich czarnych chałatach bądź w stroju modlitewnym — owinięci w długie białe szale. Czasami na podstawce umieszczano obok postaci Żyda inne jeszcze przedmioty: stolik, na którym leży książka, płotek lub słupek z siedzącym na nim kogutem. Kogut bywał też umieszczany na prawej wyciągniętej ręce, podczas gdy lewa, opuszczona, trzymała książkę. Do zabawek, których wyraźnym celem jest wywołanie u widza efektu komicznego należą wyobrażenia Żydów na huśtawce. Oto opis takiej huśtawki z karty katalogowej: „ N a prostokątnej podsta­ wce zielonej, zdobionej białymi i czerwonymi kreskami umieszczony słupek o wysokości 10 cm., na nim za pomocą sprężynki osadzona pozioma huśtawka w kolorze zielonym. Na przeciwległych końcach huśtawki widoczne dwie postacie Żydów. Żydki zwrócone do siebie, siedzą okrakiem z nogami wyprostowanymi, spuszczonymi. Czarną farbą zaznaczone chałaty przybrane wokół szyi i na przodzie brązowym futerkiem. Twarze pociągłe malowane w kolorze cielis­ tym. Długa czarna broda zakończona w szpic, odstające długie 16 17 18 132 i �4r u między diabłem a Żydem świadczą też przysłowia: „Gdy diabeł nie może Żyd mu dopomoże", „Gdzie diabeł łeb wsadzi , tam się Żyd wkinie", „Jak nie ma wady bez diabła tak nie ma biedy bez Żyda", „Myślał, że ujął Żyda za nogi, a on chwycił diabła za rogi", „Żyda tylko diabeł oszuka". Temat diabła i Żyda znalazł również odbicie w zabawce odpustowej. Dwa najbardziej popularne ujęcia to diabeł wiozący Żyda na taczkach i diabeł niosący Żyda w worku na plecach. Sięgnijmy znowu do opisów z katalogu Muzeum Etnografi­ cznego: „Diabeł wiozący Żyda na taczkach ustawiony na prostokąt­ nej podstawce koloru brązowego. Diabeł ustawiony jest na sprężyn­ kach, ubrany w brązowe spodnie i czarny tużurek z białym szamerowaniem. Głowę ma ruchomą, umieszczoną na sprężynce, twarz różową, włosy czarne, język wystawiony na zewnątrz, rogi i ogon z drutu, ogon oklejony papierem. Pcha przed sobą taczki pomalowane na biało z ukośnymi brązowymi paskami po bokach. Na taczkach siedzi Żyd ubrany na czarno z długą drewnianą brodą, 22 w kapeluszu z szerokim rondem, ręce płaskie przybite do boków, twarz pomalowana na różowo, wąsy i włosy czarne." 1 drugi typ omawianej zabawki: „Diabeł z różkami na głowie, ubrany w czerwo­ ny kaftan i zielone spodenki oraz czarne buty trzyma w ręku widły. Na plecach niesie czarno malowaną „durkę", w której siedzi Żyd z ukręconą g ł o w ą . " 23 24 Po I I wojnie światowej figurki Żydów na wiele lat zniknęły z krakowskich odpustów. Pojawiły się na powrót na Emausie w 1977 r. dzięki wspólnej inicjatywie Muzeum Historycznego miasta Kra­ kowa i Spółdzielczemu Zrzeszeniu Wytwórców Rękodzieła Ludo­ wego i Artystycznego „Millenium", które zorganizowały konkurs na zabawkę emausową. Z figurkami Żydów wystąpił wówczas Zdzisław Dudzik. Od tamtego roku są one obecne na każdym Emausie i cieszą się ogromnym powodzeniem głównie wśród prywatnych kolekcjonerów. 25 PRZYPISY 1 O historii tych odpustów pisali: E. Duda, Krakowskie odpusty wielkanocne, „Krzysztofory" nr 6, Kraków 1979, s. 88—95 i B. Pilichowska, Emaus i Rękawka - dwa krakowskie zwyczaje, „ M ó - 1 0 Tamże, s. 274 "Witkiewicz, op.cit., s. 28 Seweryn, op. cit. s. 32 • Tamże, ś. 32 M E K , nr inwentarza 27626 M E K , nr inwentarza 105 " Seweryn, op. cit., s. 45 > O. Goldberg - Mulkiewicz, Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X X I V , 1980, nr 3 - ^ ł Nowa Księga przysłów polskich, Warszawa 1972, t. I I I , s. 981 M E K , nr inwentarza 27635 M E K , nr inwentarza 27709 M E K , nr inwentarza 27625 Nowa księga przysłów polskich, t. I I I , s. 980, 988, 989 M E K , nr inwentarza 27638 M E K , nr inwentarza 1804 Duda, op. cit., s. 93 1 2 3 1 4 1 5 1980, s. 89 * A. Grabowski, Wspomnienia, Kraków 1909, t. I , s. 258 S. Cercha, Kleparz. Przedmieście Krakowa przed 50 laty, Kraków 1914, s. 40 Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dalej w skrócie M E K ) , 324/III. Tamże. T. Seweryn, Polskie zabawki ludowe, Warszawa 1960, s. 92 W. Krygowski, W moim Krakowie nad wczorajszą Wisłą, Kraków 1980, s. 272—273 5 6 7 8 9 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 Zabawki z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fot. Jacek Kubiena � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e639f9e23ee52c6041235a53c4ac495.pdf 1d7aaab5d577ec346306b06973ff6381 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4404 Title A name given to the resource Budownictwo wsi Kołomia (pow.Włoclawek) w 1787 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.109-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O II. 1. Prawdopodobny obraz wsi Kołomii w 1787 r. Legenda: figura czarna — dom, fig. pusta — stodoła, fig. z krzyżem prostym — szopa, z krzyżem chlew, z przekątną — obora, z kreskami skośnymi — wozownia, kółko czarne — studnia, kreski przeryw. BUDOWNICTWO WSI KOŁOMIA Zabudowania chłopskie liczące sobie około sto lat u w a ż a m y zwykle za bardzo stare. B u d y n k ó w takich nie ma już zbyt w i e l u w Polsce, a szczególnie w jej zachod­ niej części. Badaczom architektury ludowej nie zawsze jednak okazy stuletnie w y s t a r c z a j ą do w ł a ś c i w e g o for­ m u ł o w a n i a w n i o s k ó w . Nie m a j ą c zaś oryginalnego star­ szego m a t e r i a ł u dowodowego zmuszeni są ograniczać swe wypowiedzi. J e d n ą z dróg p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy w t y m za­ kresie są badania archiwalne. Jak w i d a ć na p r z y k ł a d a c h prac n i e k t ó r y c h e t n o g r a f ó w , przynoszą one znaczne efekty . Poszukując w Archiwum P a ń s t w o w y m na Wawelu m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do budownictwa ludowego na­ t k n ą ł e m się na inwentarz kujawskiej wsi K o ł o m i i le­ żącej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu w ł o c ł a w s k i e g o . Dokument ten został sporządzony w k o ń c u 1787 r. Jego w a r t o ś ć n a u k o w ą podnosi fakt, iż zawiera on nie tylko opisy z a b u d o w a ń dworskich, folwarcznych, ale r ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n i e omawia stan budownictwa c h ł o p s k i e ­ go. Gdyby inwentarz ten był znany M a r i i Fryczowej, zapewne n i e k t ó r e w y s u n i ę t e przez n i ą w n i o s k i , doty­ czące dawnego budownictwa wiejskiego na Kujawach, mogłyby ulec korektom, a m o ż e nawet zmianom. 1 2 3 Omawiany inwentarz s k ł a d a się z trzech części. Pierwsza i trzecia p o ś w i ę c o n a jest opisowi dworu, g r u n ­ t ó w i o b i e k t ó w gospodarczych do niego n a l e ż ą c y c h (la­ mus, studnia, stajnie, wozownia, browar, ozd czyli su­ szarnia, stodoły, spichlerze, chlewy, obora, owczarnia, k u r n i k i ) . W drugiej zaś — najobszerniejszej — w y m i e ­ niono wszystkie b u d y n k i chłopskie w kolejności ich usy­ tuowania, od p o c z ą t k u do k o ń c a wsi. Podane tam liczne szczegóły, np. rozplanowanie c h a ł u p , sytuacja w stosun­ ku do drogi lub b u d y n k ó w sąsiednich, m a t e r i a ł itp. pozwalają na przeprowadzenie p r ó b y odtworzenia p e ł ­ nego obrazu zabudowy wsi w k o ń c u X V I I I w i e k u . W t y m czasie w i e ś z a m i e s z k i w a ł o 30 rodzin s k ł a d a ­ jących się z 1 do 10 osób. Ł ą c z n i e było 114 m i e s z k a ń ­ ców, wliczając w to r ó w n i e ż służbę w liczbie 15 osób zatrudnionych u bogatszych gospodarzy. U s c h y ł k u okresu feudalnego Kołomia b y ł a wsią bar­ dzo mocno z r ó ż n i c o w a n ą pod w z g l ę d e m socjalnym. Pod­ s t a w o w ą j e d n o s t k ą były gospodarstwa półrolnicze, k t ó ­ re w inwentarzu są wymienione 13 razy. Z tych obo­ w i ą z y w a ł a p a ń s z c z y z n a w formie 7 dni pracy r ę c z n e j w k a ż d y m tygodniu lub trzy dni pracy b y d ł e m . Gospo­ darstw zagrodniczych było trzy. Odrabiano z nich p a ń ­ szczyznę w postaci r ę c z n e j przez trzy do czterech dni w tygodniu. J a k ą ilość pracy w i n n i b y l i dworowi ko­ mornicy, k t ó r y c h było sześciu, tego inwentarz nie p r e ­ cyzuje. (PO W. WŁOCŁAWEK) W 1787 skośnym — ogród. ROKU Oprócz wyżej wymienionych był we w s i kowal, szewc, karczmarz, w ł o d a r z i ekonom. Wszyscy oni ze w z g l ę d u na 'swe funkcje (ekonom, włodarz) lub rze­ mieślnicze zawody (kowal, szewc, do pewnego stopnia karczmarz) nie odrabiali z w y k ł e j pańszczyzny. Jak w y n i k a z opisów w inwentarzu, w i e ś m i a ł a u k ł a d n i w o w y regularny. Chłopi posiadali swe role w „ t r z e c h polach" czyli niwach, a ponadto do k a ż d e g o domu na­ leżał ogród. Jak wielka była powierzchnia c h ł o p s k i c h pól i ogrodów, tego inwentaryzatorzy nie podali. Ogrody były zwykle z tyłu b u d y n k u mieszkalnego, chociaż w y ­ korzystywano w t y m celu r ó w n i e ż niewielkie przestrze­ nie p o m i ę d z y r ó ż n y m i obiektami, a t a k ż e przy drodze. Wydaje się, że w ogólności ogrody w c h o d z i ł y w skład dodatkowej n i w y domowej ciągnącej się po obu stronach drogi. Z a r ó w n o to ostatnie, j a k i podana w inwentarzu l o ­ kalizacja wszystkich b u d y n k ó w , pozwala na stwierdze­ nie ulicowego k s z t a ł t u wsi o o g ó l n y m k i e r u n k u p o ł u d ­ nie — północ (ił. 1). P o r ó w n u j ą c opis w s i i okolicy ze zdjęciem topograficznym z 1930 r. w i d a ć , że w m i ę ­ dzyczasie uległy zmianom drogi; tam, gdzie były daw­ niej ł ą k i i błonia p o z a k ł a d a n o osady (Błonie, Narty); p e w n y m korektom uległy lokalizacje w s i , zapewne w w y n i k u p r o c e s ó w regulacyjnych. Stąd w ł a ś n i e obraz K o ł o m i i i okolicy, j a k i uzyskujemy w czasie studiowa­ nia inwentarza, p o k r y w a się t y l k o częściowo ze stanem w s p ó ł c z e s n y m ( i l . 2). W X V I I I w i e k u poszczególne zagrody następowały jedna po drugiej, przy czym wszystkie obiekty mieszkal­ ne stały po lewej stronie drogi. Jedynie na samym po­ czątku wsi (idąc od dworu) były po prawej stronie ulicy dwa budynki mieszkalne i karczma. M o ż n a przypusz­ czać, że stały one jeszcze na gruncie dworskim, gdyż b y ł a to c h a ł u p a kowalska, n a s t ę p n i e komornicza, m a j ą c a charakter czworaka oraz trzecia w kolejności karczma z w j a z d o w ą sienią. Za w y r a ż o n y m przypuszczeniem zdaje się p r z e m a w i a ć r ó w n i e ż kolejna numeracja w inwenta­ rzu wszystkich c h a ł u p chłopskich, oprócz trzech wspom­ nianych b u d y n k ó w . W k o ń c u X V I I I w., a zapewne też i w c z e ś n i e j , zagro­ dy w K o ł o m i i były t y p u wielobudynkowego (ryc. 3). Miały one jednak dwojaki charakter. W j e d n y m w y p a d ­ k u całość zagrody była po jednej (lewej) stronie drogi (takich zagród było B), a w ó w c z a s dom stał w głębi p o d w ó r z a , zaś stodoła przy drodze. W d r u g i m w y p a d k u dom był sytuowany po lewej stronie drogi, prawdopo­ dobnie blisko niej, natomiast zabudowania gospodarcze naprzeciwko, za drogą. Takich zagród było we wsi 7. Gospodarstwa wielobudynkowe były półrolnicze, na- 109 �I/MIELNO II. 2. Szkic sytuacyjny okolicy wsi Kołomii w 1930 r. II. 3. Przykłady zagród w Kołomii w 1787 r. II. 4. Plany budynków mieszkalnych w Kołomii w 1787 r. tomiast zagrodnicy m i e l i tylko c h a ł u p ę i przystawiony do niej chlewik. Do tego zagadnienia w r ó c ę jeszcze niżej. W skład zagrody wielobudynkowej wchodziła cha­ łupa, stodoła, chlewy, obora, czasem szopa, a w dwu wypadkach studnia z ż u r a w i e m (w gospodarstwach po­ łożonych p o ś r o d k u wsi). Można się domyślać, że wszyscy m i e s z k a ń c y czerpali s t ą d w o d ę . Jak m o ż n a sądzić z opisów, ustawienie c h a ł u p y i sto­ doły w y z n a c z a ł o obszar p o d w ó r z a , na k t ó r y m stały inne 110 obiekty gospodarcze. Ilość tych ostatnich .w poszczegól­ nych zagrodach nie była jednakowa. N i e k t ó r y m wystar­ czała jedna obora i chlewik na pomieszczenie zwierząt, i n n i m i e w a l i po dwie obory. W y t ł u m a c z e n i a tego faktu w inwentarzu nie znajdujemy. M o ż n a się jednak d o m y ś ­ lać, że w y n i k a ł o to zapewne z różnic w ilości hodo­ wanych zwierząt. Każdy rolnik rozporządzał dworską „załogą" złożoną z d w ó c h l u b czterech w o ł ó w i krowy, niekiedy też świni. Dla nich więc m u s i a ł mieć p r z y n a j ­ mniej j e d n ą oborę i chlewik. Jeśli zaś hodowano jeszcze w ł a s n e bydło i nierogaciznę, wtedy z konieczności z w i ę k ­ szano ilość b u d y n k ó w gospodarczych. Jak p o w i e d z i a ł e m w y ż e j , b u d y n k i mieszkalne l o k a l i ­ zowano zawsze r ó w n o l e g l e do drogi. Rozplanowanie ich było w większości jednolite. Na łączną s u m ę d z i e w i ę t ­ nastu d o m ó w , w dwunastu b y ł a t y l k o jedna, centralnie usytuowana izba, m a j ą c a po bokach sień i k o m o r ę (ryc. 4/3—5). Wejście do sieni było prawdopodobnie w dłuższej ścianie budynku. P o m i ę d z y izbą i k o m o r ą było przejście w e w n ę t r z n e , a ponadto komora m i a ł a d r z w i na ogród, w sporadycznych zaś wypadkach na p o d w ó r z e , ewentualnie na ogród i p o d w ó r z e . Dość często do jed­ nego z węższych b o k ó w c h a ł u p y był przystawiony chle­ w i k . P o w y ż s z e c h a ł u p y n a l e ż a ł y do p ó ł r o l n i k ó w . W ta­ kiej mieszkał r ó w n i e ż d w o r s k i ekonom i niejaki „ p a n " Kotliński, k t ó r y nie o d r a b i a ł pańszczyzny. Z pięciu po­ zostałych d o m ó w jeden był t a k i sam j a k opisano, z t y m że po przeciwnej stronie sieni z n a j d o w a ł a się druga izba; w t y m domu z a m i e s z k i w a ł y dwie rodziny zagrodnicze. Natomiast cztery inne b u n d y k i mieszkalne b y ł y „ p o d w ó j n e " , czyli z a w i e r a ł y po dwie sienie, komory i izby. W j e d n y m z nich była tylko jedna sień ( i l . 4—6, 7). M i m o iż w inwentarzu nie jest powiedziane, jaka jest kolejność pomieszczeń, jednak analiza u k ł a d u w e j ś ć pozwala na stwierdzenie, że domy p o d w ó j n e posiadały sienie w ś r o d k o w e j części budynku. To zaś z kolei po­ zwala w n i o s k o w a ć , że domy pojedyncze złożone z izby, komory i sieni p o s i a d a ł y wejście do sieni od strony w z d ł u ż n e j , a nie od szczytu. �We wszystkich domach p o d w ó j n y c h w jednej polo­ wie z a m i e s z k i w a ł p ó ł r o l m k , do k t ó r e g o należały pozo­ stałe w zagrodzie b u d y n k i gospodarcze, w drugiej zaś połowie zagrodnik, komornicy, szewc lub w ł o d a r z . I n ­ wentarz nie podaje niestety przyczyn budowy d o m ó w p o d w ó j n y c h . Być może, iż właścicielowi wsi, k t ó r y sta­ wiał chłopom domy, chodziło o p e w n ą oszczędność drew­ na z u ż y w a n e g o na b u d o w ę . B r a k nazwisk m i e s z k a ń c ó w nie pozwala też na stwierdzenie, czy przypadkiem w do­ mach tych nie z a m i e s z k i w a ł y rodziny spokrewnione. Wprawdzie w trzeciej części inwentarza, przy okazji opisu dworskich pól, znajdujemy k i l k a nazwisk c h ł o p ­ skich, ale we wszystkich wypadkach dotyczą one tylko gospodarzy zagród półrolniczych. Odmiennie od opisanych w y g l ą d a ł a stojąca na brzegu wsi c h a ł u p a komornicza na cztery rodziny, z k t ó r y c h k a ż d a z a j m o w a ł a j e d n ą izbę. Cała c h a ł u p a m i a ł a plan d w u t r a k t o w y z sienią w ś r o d k u ( i l . 4—1). Przed frontem budynku było podcienie zwane „ w y s t a w ą " , którego nie znajdujemy w ż a d n e j innej chałupie. W jednym miejscu pod podcieniem był przystawiony m a ł y chlewik. Dokonana p o w y ż e j analiza prowadzi do w n i o s k u , że w k o ń c u X V I I I w. w Kołomii zasadniczy program poje­ dynczej c h a ł u p y był taki, j a k i posiadali półrolnicy, tzn. izba p o m i ę d z y sienią i k o m o r ą . Analogiczny plan — jako powszechny na Kujawach — r e j e s t r o w a ł Oskar K o l ­ berg , z t y m że podawane przez niego p r z y k ł a d y są w ą s k o f r o n t o w e i nie m a j ą wyjścia z komory na ze­ w n ą t r z . Rozbieżności te w y n i k a j ą zapewne stąd, iż ma­ teriał, na k t ó r y m oparł się Oskar Kolberg, pochodzi z innego obszaru Kujaw. Natomiast Maria Fryczowa, autorka pracy o budownictwie l u d o w y m K u j a w , nie podaje nawet, czy w badaniach swoich nad t y m zagad­ nieniem n a t k n ę ł a się na t r a d y c j ę c h a ł u p z centralnie u s y t u o w a n ą izbą. Jest w ą t p l i w e , by zaginęła ona c a ł k o ­ wicie, skoro zaledwie sto lat dzieli nas od czasu, gdy Oskar Kolberg p r o w a d z i ł tam swe badania. O ile plany c h a ł u p zostały w inwentarzu podane jasno, o tyle opisy dotyczące konstrukcji ścian budyn­ 4 5 1 _. \ r w 7 / S n J ^ K \ 6 / WYSTAWA / k ó w mieszkalnych są dość trudne do zrozumienia. Pew­ ne jest, że wszystkie domy stały na przyciesiach. K i l k a z wymienionych w inwentarzu c h a ł u p m i a ł o zapewne k o n s t r u k c j ę s u m i k o w o - ł ą t k o w ą , na co zdaje się wskazy­ w a ć zwrot „ c h a ł u p a w dyle i słupy na przyciesiach", przy czym pod s ł o w e m „ d y l e " należy r o z u m i e ć , iż ma­ teriał użyty do budowy nie podlegał o b r ó b c e ciesielskiej. P r z e w a ż a j ą c a większość b u d y n k ó w , szczególnie gospo­ darczych, była stawiana w ł a ś n i e z dyli. Jedna z c h a ł u p , określona jako stara, m i a ł a k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą ; informuje o t y m jej opis, m ó w i ą c y , iż jest ona „z drzewa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stronie z drzewa ł u p a n e g o w zamek stawiana, przyciesi innych potrzebuje". Natomiast zdecydowana większość została w inwentarzu opisana jako c h a ł u p a „na szachulec w za­ mek", lub „z szachulcu w zamek" stawiana. A n a l i z u j ą c wszystkie tego rodzaju opisy, k t ó r e w c a ł y m inwentarzu w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż często w gospodarczych budynkach dworskich, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że chodzi t u o kon­ s t r u k c j ę szkieletową, przy czym pod s ł o w e m „ z a m e k " należałoby rozumieć sposób w i ą z a n i a ze sobą d w u prze­ ciwstawnie b i e g n ą c y c h beleczek na zasadzie zacinania, a nie wpuszczania na czop. Puste płaszczyzny szkieletu były zapewne w y p e ł n i a n e gliną m i e s z a n ą ze słomą, lub d r ą ż k a m i oplecionymi słomą i obrzuconymi g l i n ą ; tech­ n i k i te do dziś w y s t ę p u j ą na K u j a w a c h . Ten rodzaj budowy ścian p r a k t y k o w a n y był w X V I I I . dość czę­ sto na terenie Polski zachodniej. W r ó ż n y c h regionach bywały, podobnie jak w Kołomii, wsie, w k t ó r y c h wszystkie b u d y n k i mieszkalne stawiano „w szachulec". Wspomniane w y ż e j „ d y l e " były u ż y w a n e powszechnie r ó w n i e ż do konstrukcji p o w a ł y („posowy") nad izbą i ko­ m o r ą . P r z e w a ż n i e stosowano dyle „ d a r t e " lub „ ł u p a n e " , a zatem półbale. W jednym tylko w y p a d k u zostało w inwentarzu powiedziane, że p o w a ł a jest z „blochów rzniętych". Dotyczy to tej samej c h a ł u p y , w k t ó r e j ściany m i a ł y k o n s t r u k c j ę z r ę b o w o - w ę g ł o w ą . P o w a ł ę nad sienią wykonywano z r e g u ł y byle jak; b ą d ź to z rzad­ ko kładzonych dyli, bądź też z żerdzi lub p a t y k ó w . T st Sz | s K - J 1 / K L 1 /K S) K u _ m �Niekiedy tylko część sieni — tak jak to b y w a i dzisiaj w starych domach — m i e w a ł a p o w a ł ę . W z w i ą z k u z t y m , że w inwentarzu ani razu nie jest wymieniona podłoga z desek w budynkach chłopskich, m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , iż w owym czasie jeszcze jej nie stosowano. Omawiany Inwentarz dostarcza nam dalszych szcze­ gółów dotyczących w y g l ą d u c h a ł u p wiejskich. Podobnie j a k nie było w nich drewnianej podłogi, tak samo nie u ż y w a n o w ogóle z a w i a s ó w żelaznych. Wszystkie drzwi, z a r ó w n o w o b r ę b i e domu, jak i o b i e k t ó w gospodarczych, o b r a c a ł y się na biegunach. M a t e r i a ł e m , z k t ó r e g o w y ­ konywano drzwi, były p r z e w a ż n i e tarcice, deski ł u p a ­ ne l u b ciosane, a niekiedy r ó w n i e ż dyle. Te ostatnie z d a r z a ł y się z a r ó w n o przy wejściu' do izby, j a k i do obory. W celu z a m k n i ę c i a drzwi zaopatrywano je w skob­ le, w r z e c i ą d z e i haczyki (te ostatnie rzadko), zaś przy drzwiach sieni (czasem też izb, k o m ó r i obór) zamiast nich stosowano k l a m k i drewniane i zapory. Izby b y ł y opatrywane j e d n y m l u b dwoma oknami, przy czym szyby oprawiano tylko w drewno, co r ó w ­ nież m i a ł o miejsce w b u d y n k u dworskim. Inwentarz dostarcza nam r ó w n i e ż k i l k u szczegółów dotyczących u r z ą d z e ń ogniowych. S k ł a d a ł y się na nie; k o m i n w i e l k i , kominek l u b k o m i n m a ł y oraz piec. O p i ­ sy tych e l e m e n t ó w są niezwykle lakoniczne. Np. co się tyczy k o m i n a wielkiego, k t ó r y w inwentarzu został za­ notowany w pięciu c h a ł u p a c h i karczmie, m o ż e m y do­ m y ś l a ć się, że chodzi t u o k o m i n tzw. sztagowy do od­ prowadzania dymu ponad dach c h a ł u p y . Należałoby tak sądzić na podstawie opisu dworskiego browaru, gdzie iw sieni stał „komin w i e l k i na słupach". W p o z o s t a ł y c h c h a ł u p a c h wiejskich brak było tego komina, co s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , że były one co najmniej p ó ł d y m n e . Natomiast w k a ż d e j izbie stał duży piec piekarski (wprawdzie nie ma takiego o k r e ś l e n i a w inwentarzu) z trzonem do gotowania zwanym „ k o m i n k i e m " przed czeluściami pieca. Budowano je p r z e w a ż n i e z gliny, cza­ sem z gliny i kamienia, a sporadycznie z cegły. W k a r ­ czmie oraz c h a ł u p i e kowalskiej stały piece kaflowe, k t ó ­ re ponadto różniły się od innych t y m , że były o „ d w ó c h skrzyniach". Najpewniej były to dwa p r o s t o k ą t n e blo­ k i , jeden w i ę k s z y (dolny), drugi mniejszy (górny), na­ łożone na siebie. W j e d n y m z pokoi dworskich piec m i a ł nawet trzy „ s k r z y n i e " z kafli białych malowanych iw niebieskie k w i a t k i . 8 Elementem, na k t ó r y inwentaryzatorzy prawie nie zwracali uwagi był dach; brak jest jakichkolwiek da­ nych o jego k o n s t r u k c j i i kształcie, a o pokryciu jest mowa tylko k i l k a razy. K u ź n i a oraz czworak zamiesz­ kały przez k o m o r n i k ó w były pokryte dranicami, k t ó r y c h w obrębie f o l w a r k u użyto na dachu w o ł o w n i i gorzelni. Sam dwór był pobity gontami, zaś inne b u d y n k i dwor­ skie, a najprawdopodobniej i wszystkie chłopskie, po­ szywano słomą. Jeśli idzie o b u d y n k i gospodarcze, inwentarz zawiera p a w n ą ilość danych o stodołach, oborach, chlewikach czy szopach, co pozwala na ogólne zorientowanie się w sposobie ich budowy. Stodoły m i e l i wyłącznie p ó ł r o l n i c y ; w y n i k a ł o to za­ pewne z faktu, iż t y l k o oni posiadali d o s t a t e c z n ą ilość ziemi, dającą w i ę k s z e zbiory zbóż. Wszystkie stodoły były stawiane na planie prosto­ k ą t a i — jak w y n i k a p o ś r e d n i o z opisów — p o s i a d a ł y one jedno klepisko z dwoma s ą s i e k a m i po bokach. N a ­ tomiast z czterech dworskich stodół dwie m i a ł y po trzy sąsieki i ' dwa klepiska. Z a r ó w n o dworskie, jak i c h ł o p ­ skie, m i a ł y j e d n o l i t ą b u d o w ę ścian „z d y l i ,w słupy w 112 ziemię wkopywane", bez przyciesi. Podobnie konstruo­ wano też chlewiki, obory i szopy, ale często z drewna w gorszym gatunku. W sporadycznych wypadkach chle­ w i k i czy obory m i a ł y ściany wyplatane z chrustu; n i g ­ dy jednak nie zdarzało się to w gospodarstwach półrolniczych. * W sprawie k s z t a ł t u d a c h ó w na budynkach gospodar , czych k r y t y c h z r e g u ł y słomą nie mamy ż a d n y c h da­ nych. W n i e k t ó r y c h jednak wypadkach m o ż n a się do-, m y ś l a ć na podstawie pewnych e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j ­ nych, że były one dwuspadowe. T y m i elementami są często wymienione w inwentarzu liczby soch w stodo­ ł a c h i oborach, a w y j ą t k o w o r ó w n i e ż w szopach. Oka­ zuje się, że w Kołomii w k o ń c u X V I I I w . stodoły b u ­ dowano z r e g u ł y z sochami. Z m a t e r i a ł ó w w y n i k a , że chłopskie b u d y n k i tego rodzaju p o s i a d a ł y dwie, trzy, cztery, a niekiedy sześć soch. W stodołach dworskich praktykowano ustawianie czterech, ośmiu, a nawet dziewięciu soch. Jest pewne, że w d w u ostatnich w y p a i k a c h m u s i a ł y być dachy dwuspadowe. To samo od­ nosi się do c h ł o p s k e j stodoły z sześcioma sochami. Niezbyt z r o z u m i a ł e są opisy stodół, w k t ó r y c h w y ­ mieniono t y l k o trzy sochy. N i e p a r z y s t o ś ć w s k a z y w a ł a b y może na to, iż jeden z sąsieków b y ł dłuższy i w n i m stały dwie sochy, podczas gdy po przeciwnej stronie, zapewne mniejszej, b y ł a tylko jedna socha. -iegułą było r ó w n i e ż stosowanie konstrukcji socłjowej przy budowaniu obór. Dworska obora posiadała pięć soch, natomiast chłopskie od d w u do czterech. Dokonana analiza tekstu inwentarza pozwala na stwierdzenie, że budownictwo wiejskie w Kołomii w końcu X V I I I w. nosiło wszelkie cechy architektury tradycyjnej, w k t ó r e j konstrukcja b y ł a oparta w y ł ą c z ­ nie na materiale drewnianym. M i m o iż dokument ten nie we wszystkich szczegó­ ł a c h jest całkowicie jasny, że w opisach są — w na­ szym obecnym pojmowaniu — spore l u k i , to jednak ze w z g l ę d u na s w ą n a u k o w ą w a r t o ś ć wymaga opublikowa­ nia go w całości. Konieczność łatwiejszego i szybszego zrozumienia tekstu s p o w o d o w a ł a zastosowanie w s p ó ł ­ czesnej pisowni, zgodnie zresztą z o g ó l n y m i zasadami instrukcji wydawniczej . Załączone do tekstu komentarza szkice s t a n o w i ą r y ­ s u n k o w ą p r ó b ę zrekonstruowania osiemnastowiecznego w y g l ą d u wsi, zagród i rozplanowania poszczególnych bu­ d y n k ó w . I n n y c h p r ó b rekonstrukcji pewnych szczegółów nie p r z e p r o w a d z a ł e m , gdyż p r z e k r a c z a ł o b y to możliwości w y n i k a j ą c e z tekstu inwentarza. 7 9 Stan dóbr wsi K o ł o m i a zwanej w województwie Brzeskim K u j a w s k i m a powiecie K o w a l s k i m leżącej, w ciągu kondescensyi na gruncie rzeczonych dóbr dnia 24-go miesiąca stycznia, Roku P a ń s k i e g o 1788-go na twierdzy w y r o k u Najjaśniejszego T r y b u n a ł u Koronnego Piotrkowskiego, w p o n i e d z i a ł e k po święcie Narodzenia N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny najbliższy, czyli dnia 10-go, m i e s i ą c a września, r o k u dopiero zeszłego 1787-go zapad­ łego rozpoczęwszy przez s ą d pisarstwa ziemskiego gnieź­ nieńskiego k u ustanowieniu szacunku tychże dóbr spi­ sany i r ę k ą tegoż s ą d u podpisany. [Zabudowania dworskie] N a j p r z ó d idąc do d w o r u jest p o d w ó r z e częścią p ł o ­ tem, częścią ż e r d z i a m i grodzone, na k t ó r e wchodząc są w r o t a dobre z ł a t ó w r z n i ę t y c h wyrabiane, przy k t ó r y c h wrotach słupy cztery stoją; p r z y c h o d z ą c zaś do dworu, wedle k t ó r e g o bindarz w słupy w ziemię wkopywane p r ę t a m i wprost stojącemi w w i e l u miejscach w y j ę t e m i przeplatany znajduje się; w c h o d z ą c do sieni są drzwi, �jest zamek francuski stary bez antaby, w sieni podłoga' i posowa z tarcic starych. Z tej sieni w c h o d z ą c do po­ k o j u po prawej stronie d r z w i s t o l a r s k ą r o b o t ą na za­ wiasach z haczykiem i skublem żelaznem, t a k ż e z g a ł k ą żelazną m o s i ą d z e m o b w i e d z i o n ą , w k t ó r y m pokoju jest okien 2 w drzewo oprawnych i szkło okienne z tarcic z szrubami ż e l a z n e m i i zawiasami. Z tego pokoju p i e r w ­ szego do drugiego idąc, drzwi na zawiasach i skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m t a k ż e s t o l a r s k ą r o b o t ą ; w tych d w ó c h pokojach osobne są k o m i n k i . Piec zaś jeden w kafle białe o 3-ech skrzyniach w niebieskie k w i a t k i już mocno nadrujnowany, podłogi i posowy z tarcic z belka­ m i trzema; z tego więc pokoju idąc na l e w ą r ę k ę , gdzie przed t y m była sionka jest pokoik ciemny, do k t ó r e g o drzwi na zawiasach [ze] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Z tego znowu pokoiku ciemnego są d r z w i do ko­ mory, w tyle tego d w o r k u w słupy i dyle ł u p a n e na przyciesiach przystawionej. W tej więc komorze tak podłoga jako i posowa r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , d r z w i dwoje, jedne stare p o d w ó j n e z zawiasami żelaznemi, przy k t ó r y c h lubo jest zamek, ale zły i te drzwi na ten to zamek nie z a m y k a j ą się t y l k o na zaporę d r e w n i a n ą . Drugie także stare na zawiasach żelaznych, u k t ó r y c h w r z e c i ą d z z dwiema skublami. W r a c a j ą c się przez po­ koje i sień, po prawej stronie jest kuchnia, do k t ó r e j drzwi złe na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. W kuchni jest k o m i n w i e l k i z pruska stawiany, wierzchem nadmurowany, dobry. Wychodząc zaś z kuchni, na p r a w ą r ę k ę izba czeladna, do k t ó r e j drzwi na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, okna' dwa proste, w k t ó r y c h siedm szyb złych. W tej izbie podłoga zła, posowa z tarcic, piec z cegły, kominek z gliny 1 kamieni p r o s t ą r o b o t ą stawiany, z k t ó r e j iz­ by komora, d r z w i do niej na zawiasach z skoblem i w r z e c i ą d z e m ż e l a z n e m i . W tej komorze nie masz pod­ łogi i okna tylko posowa z tarcic. Ten cały dworek po­ bity guntami mocno nadrujnowany, g d y ż pod n i m dla starości przyciesi pognieły, a słupy w n i e k t ó r y c h m i e j ­ scach osobliwie przy drzwiach pokojowych p o w y p r z a ł y się. Pod t y m dworem jest sklep murowany i w dwóch przedziałach cegłą r ó w n i e ż sklepiony, w k t ó r y m powia­ dają, że bywa woda. Naprzeciw dworku tegoż jest lamus na przyciesiach w blochy r z n i ę t e na szachulec stawia­ ny z dwiema schowaniami, drzwi do niego dwoje na zawiasach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami żelaznemi. U jed­ nych drzwi zamek z kluczem. Posowa w tych schowaniąch z tarcic. Podłogi z d y l i . Lamus ten dawniej gon­ tami pobity, a teraz na tych gontach snopkami poszy­ ty. Blisko tego lamusu jest studnia cembrowana, nad którą daszek zupełnie zrujnowany. W t y m ż e p o d w ó r z u po lewej stronie o b r a c a j ą c się jest stajnia pojedyncza z wozownią, już nadrujnowana, w przyciesiach i blochach reparacyi mocnej p o t r z e b u j ą c a . U drzwi m n i e j ­ szych do stajni jest skobel z w r z e c i ą d z e m na biegunach. Do wozowni drzwi popsute także na biegunach. Dach snopkami poszyty, ale i ten zły, jeden sczyt t a r ­ cicami zabity, lecz w n i m k i l k u tarcic brakuje, a drugr snopkami zaszyty. Ta cała stajnia z w o z o w n i ą stawiana w blochy na szachulec. Dalej idąc jest browar, do k t ó r e ­ go wchodząc są drzwi na biegunie, w k t ó r y c h w r z e c i ą dzy [i] skobel są, t a k ż e drugie d r z w i na tył na biegunie bez skubła i w r z e c i ą d z a , tylko na zaporę d r e w n i a n ą za­ mykają się. Z sieni do izby w c h o d z ą c d r z w i na zawia­ sach z skoblem i w r z e c i ą d z e m , k l a m k ą i haczykiem że­ laznem^ w k t ó r e j izbie piec w zielone kafle o dwóch skrzyniach, zły, kominek prosty z gliny lepiony, okien 3 w drzewo oprawne, złe, w k t ó r y c h szyb w i e l u b r a k u ­ je. W tej izbie, sieni i komorze jest posowa z tarcic, sta­ ra. D r z w i do komory na zawiasach z skoblem i wrze-, ciądzem żelaznemi, drugie d r z w i z komory na p o d w ó r z e na biegunach [z] z a p o r ą d r e w n i a n ą . W izbie pod belka­ m i pięciu jest p o d c i ą g , w sieni zaś k o m i n w i e l k i na słu­ pach stojący. Ten cały budynek, na k t ó r y m dach s ł o ­ miany, lubo w blochy na szachulec stawiany, z g r u n t u zły i koniecznie nowego (ponieważ przyciesi z s ł u p a m i w ziemię wklęsły) potrzeba, w k t ó r y m browarze takowe znajdują się statki: kocieł p ó ł t o r y beczki w sobie t r z y ­ mający znacznie ł a t a n y , k a d ź jedna z g r u n t u zła, pół-, kadek jeden t a k ż e zły, drybasy dwa dobre, m i a r k a do mierzenie piwa, beczek p i w n y c h d w a n a ś c i e i sadek je­ den. Blisko tego browaru jest sadzawka, a dalej idąc za wspomniany browar jest ozd w zamek ze starego drze­ wa stawiany, dach na n i m dobry, z tarcic. Drzwi u tego ozdu na biegunach {z] skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznym. Piec suszarni z cegły stawiany dobry. Od tego ozdu idąc w p r a w ą r ę k ę jest budynek z szachulca w zamek na gorzelnię stawiany, dranicami pobity, o d w ó c h izbach i o d w ó c h komorach z sienią, bez komina, bez pieców i k o m i n k ó w , okien, podłóg i po­ sowy, wcale nie zamieszkalny, do k t ó r e g o wejścia sześ­ cioro r a c h u j ą c i w e w n ą t r z . Ten budynek lubo przez ś w i ę ­ tej p a m i ę c i Imei pana Franciszka Głębockiego j a k I m ć pan Chorąży Rudnicki przytomny p o w i a d a ł stawiany i jednak dobry, drzewo zdrowe i wcale ozdobny, u k t ó ­ rego budynku obydwa sczyty tarcicami zabite. Za t y m także budynkiem jest sadzawka, a dalej znowu i d ą c jest inny budynek z dwoma przegrodami w blochy r ó w n i e ż rznięte, w szachulec, na w o ł o w n i ę stawiany, dranicami pobity. Ten budynek r ó w n i e ż jak powyższy bez p o d ł o ­ gi, posowy, p r ó ż n o stoi i lubo tak doskonale jako i pierwszy postawiony, j e d n a k o w o ż już w j e d n y m k o ń ­ cu poprzycznia p r z y c i e ś zgniła. Blisko tych b u d y n k ó w jest ogród w a r z y w n y i od chmiel [s] n i e w i e l k i , przy k t ó r y m ogrodzie jest stodoła o czterech sochach, o jednym klepisku, w słupy w zie­ m i ę wkopywane, w p ł a t y i w dyle stawiana stare; po prawej ręce tak w s ł u p a c h jako i w poszyciu mocnej potrzebuje [poprawy]. U w r ó t wchodnich na biegunach b ę d ą c y c h żelazny w r z e c i ą d z , u wychodnich na pole drewniana zapora. Oboje w r o t a z dylów ciesanych tak­ że niedobre. Około tej stodoły jest ogród w i ę k s z y nad pierwszy, na k t ó r y m znajduje się k i l k a drew ś l i w k o ­ wych. Przy t y m ogrodzie jest spichlirz o 3 sypaniach, w zamek w szachulec stawiany, lecz bardzo stary i dla­ tego nie tylko mocno pochylony, lecz i w ziemię z przyciesiami w k l ę s ł y . D r z w i do niego dwoje, jedne na dole, drugie na górze, do k t ó r y c h po schodach złych iść po­ trzeba. Te oboje drzwi są z tarcic na zawiasach, z skob­ lami i w r z e c i ą d z a m i żelaznemi. W t y m spieklerzu [s] są podłogi i posowy z tarcic, stare, w k t ó r y c h są dziu­ ry, a pod po[d]ciągiem i balkami podpory. Na t y m ca­ ł y m spiechrzu [s] jest dach snopkami poszyty, zaraz zaś przy ścianie tego spichrza jest przystawiona stajenka na ośm koni, z dylów ł u p a n y c h w ziemię słupy w k o p y ­ wane. D r z w i do niej z skoblem i w r z e c i ą d z e m , p o d ł o g a w tej stajence r ó w n i e ż z d y l ó w ł u p a n y c h , posowy w niej niemasz tylko drągi na balkach położone, snopkami po­ szyta. Niedaleko tego spichrza starego jest wybudowany chlew r ó w n i e ż w dyle ł u p a n e i słupy w ziemię wko­ pywane, w trzech przegrodach, nie w i e l k i ; w jednej przegrodzie świnie, a w drugiej i trzeciej ź r e b c e stawają, u k t ó r e g o drzwi wszystkie na biegunach, u jednych tylko skubel i w r z e c i ą d z żelazne; w j e d n y m chlewiku podłoga z dyli położona. Ten zaś cały chlew snopkami poszyty. 113 �Za temi chlewami jest obora niezła. Słupy w ziemię wkopywane i w dyle obrabiane, na sochach pięciu po­ stawiona, snopkami poszyta, drzwi jedne na biegunach z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. Za o b o r ą w gumnie jest stodół 3. Wszystkie w słu­ py w ziemię wkopywane i w dyle stawiane, jedna o 4-ch sochach o j e d n y m klepisku. Wrót do niej dwoje, u wchodnich w r ó t skobel z w r z e c i ą d z e m żelaznemi, u tylnych zaś zapory drewniane. Ta pierwsza stodoła je­ szcze niezła, druga o d w ó c h klepiskach, w k t ó r e j sochów 9. Na tej stodole poszycie dobre i lubo 4-ma b a l k a m i do sochów w e w n t ą r z z w i ą z a n a , j e d n a k o w o ż słupy mocno się pochyliły, przeto koniecznej reparacyi potrzebuje. Trzecia r ó w n i e ż o dwóch klepiskach lecz jeszcze dosko­ nalszej aniżeli dopiero wspomniana potrzebuje repara­ cyi, gdyż lubo jest o ś m w niej sochów, te j e d n a k o w o ż zupełnie p o u g n i e w a ł y i koniecznym upadkiem w w i ę k ­ szej połowie grozi. Przy tych stodołach jest duży spichrz nowo w zamek na szachulec z drzewa tartego o dwóch kondygnacjach wspaniale i gruntownie posta­ wiony, dach snopkami poszyty, dobry, u k t ó r e g o spich­ rza drzwi na zawiasach, skobel, w r z e c i ą d z e żelazne, k ł ó d k a do zamykania; podłoga, posowa z tarcic, dobre; na pierwszej kondygnacyi jest p r z e g r ó d do sypania zboża cztery, na górze schody z tarcic robione, dobre, na k t ó r e j r ó w n i e ż p r z e g r ó d jest cztery. Niedaleko tegoż spichrza jest owczarnia dobra na przyciesiach w s ł u p y i szachulec stawiana, długa na przęseł sześć, drzwi z tarcic dwoje wielkich, trzecie w owczarni, komora sypialna dla owczarka", u d r z w i w i e l ­ kich i u jednych m a ł y c h skoble i w r z e c i ą d z e żelazne; poszycie z s n o p k ó w potrzebuje poprawy. Te całe gumna płotkami ciesanymi wygrodzone, z k t ó r y c h w y c h o d z ą c między opłotki k u wsi c i ą g n ą c e się były wrota z p ł a t ó w t a k ż e ciesanych zrobione, lecz te­ raz zagrodzone, za k t ó r y m i idąc drogą na wieś, k t ó r a idzie od Lubnia, jest ogród dworski za dworem, na k t ó ­ r y m znajduje się kilkadziesiąt drzew, częścią ś l i w k o ­ wych, częścią gruszkowych, częścią j a b ł o n k o w y c h . Przy t y m ogrodzie niedaleko dworu jest k a r m n i k na 4-ch s ł u p a c h w dyle ł u p a n e stawiane, lecz reparacyi p o t r z e b u j ą c y , przy k t ó r y m t a k ż e stoją k u r n i k i dla dro­ b i a z g ó w ; w pięciu przegrodach w tych jest d r z w i pięć na biegunach, u dwojga drzwi są skoble i w r z e c i ą d z e że­ lazne, poszycie [z] s n o p k ó w dobre. B u d y n k i wiejskie [1] A n a j p r z ó d idąc drogą do Lubnia na wieś, po prawej ręce jest c h a ł u p a w szachulec stawiana niezła, oprócz przyciesi, k t ó r e już n a d p r ó c h n i a ł e , dach na niej poprawy w poszyciu potrzebuje, drzwi w tej c h a ł u p i e czworo, wszystkie z tarcic na biegunach, u trojga są skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. U pierwszych wchodnich klamka drewniana, kominek prosty z gliny i piec r ó w ­ nież, okien w izbie dwa w drewno oprawne, posowa nad k o m o r ą i i z b ą z dylów obrabianych, nad sienią także z d y l i ale niecała. K o m i n w i e l k i dobry, w t y m domu m i e s z k a j ą A u g u s t y n i Katarzyna m a ł ż o n k o w i e , kowale. Dzieci m a j ą dwoje: M a g d a l e n ę i M a r i a n n ę ; poddani kołomyjscy. Do tej c h a ł u p y jest ogród przyzwoity. [2] Dalej i d ą c na tejże samej ręce jest c h a ł u p a o czterech izbach z w y s t a w ą , z szachulcu w zamek sta­ wiana. W c h o d z ą c do sieni drzwi pierwsze z desek cie­ sanych na biegunach bez żelastwa, idąc dalej izdebek cztery, u k t ó r y c h drzwi z tarcic z skoblami i w r z e c i ą dzami. W tych izdebkach k o m i n k ó w 4, pieców 2. K o ­ m i n w i e l k i na g ó r ę wywiedziony, dobry, posowa w s z ę ­ 114 dzie z dyli, nad w y s t a w ą zaś niemasz posowy, a w sie­ ni zła posowa. Dach z dranic jeszcze niezły, sczyty s ł o ­ m ą zasfzjywane, poprawy w poszyciu p o t r z e b u j ą . W tych izdebkach n a s t ę p u j ą c y ludzie m i e s z k a j ą : w jednej sworz i m i e n i e m Tomasz, l u ź n y ; w drugiej skotarz Ja­ centy, żona jego Felicianna, m a j ą dzieci troje: syna i dwie córki, z k t ó r y c h synowi imię Szymon, a c ó r k o m , jednej Zuzanna, a drugiej Józefa, poddani z Kołomii. W trzeciej izdebce Wojciech bednarz, żona jego Ewa, poddani z Kołomii, m a j ą j e d n ą c ó r k ę i m i e n i e m Teresa. Sama bednarka robi komorne. W czwartej izdebce mie­ szka Marianna Józefowa, poddana, dzieci niema, r o b i k o ­ morne, m ą ż jej na preczce [?] jest. T a k ż e pod samą w y s t a w ą chlew dla świni, z bloszków postawiony, lecz na n i m kozłów niemasz tylko b a r ł o g i e m przykryty.~Przy t y m budynku jest szopa w słupy i dyle stawiana, dach ze słomy potrzebuje poprawy, drzwi na biegunach z ciesanych desek. Ludzie w tej c h a ł u p i e p o c z w ó r n e j mieszkający m a j ą swoje ogrody. [3] I d ą c dalej t ą drogą, r ó w n i e ż po prawej r ę c e jest gościniec z stajnią wjez[d]ną. Wchodząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach, z tej sieni jest kuchnia p ł a t a m i lecz już niezdrowemi obita, u niej drzwi z tarcic do izby wielkiej na biegunach z skoblem, wrzeciądzem i haczykiem żelaznemi. Wszedłszy do izby po lewej stro­ nie k o m i n z gliny ulepiony, przy k t ó r y m piec z kafli prostych o skrzyniach d w ó c h gliną z wierzchu oble­ piony, zły, okien w izbie dwa w drewno oprawne, jedno 0 d w ó c h kwaterach, drugie o jednej, w k t ó r e j szyb bra­ kuje. Posowa zła, stara, z tarcic. Ściana ryszpami u j ę ­ ta. Wspod [s] izby pod belkami podciąg. Wychodząc z izby do komory drzwi z tarcic na zawiasach, z komo­ r y zaś inne drzwi na p o d w ó r z e na biegunach z wrze­ ciądzem i skrobiami żelaznymi. Posowa na tej komorze z dyli ł u p a n y c h , lecz w i e l u dyli brakuje. Jest także w t y m gościeńcu izdebka, do k t ó r e j d r z w i na biegunach z skoblami, haczykiem żelaznemi. W tej izdebce piec 1 kominek prosty z gliny, okno jedno m a ł e . Na izdebce posowa z tarcic. W izbie wielkiej szynkownej siedzi Ż y d trunek szynkujący, a w izdebce mieszka N o w i c k i k u ­ charz W I m ć Pana Rudnickiego. Ten cały gościeniec mieszkalny jest postawiony z rzniętego drzewa w za­ mek na szachulec, słomą pokryty, lecz reparacyi w przyciesiach potrzebuje. Wychodząc zaś z tej izdebki, gdzie kucharz N o w i c k i mieszka są d r z w i do stajni wjez[d]nej m a ł e na biegunach. W tej stajni jest dwoje wrót na przestrzał, lecz zupełnie złe, dach na stajni z dranic, lecz r ó w n i e ż zupełnie zły, w szczyty jeden sło­ m ą poszyty, drugi tarcicami zabity, lecz i te koniecznej reparacyi p o t r z e b u j ą . Zgoła ta cała stajnia w drzewo r z n i ę t e na szachulec z ryszpami p o d w ó j n e m i po m a j strowsku stawiana, jeżeli nie będzie przyciesiami i da­ chem opatrzona, chociaż w ś c i a n a c h drzewo jeszcze zu­ p e ł n i e dobre, upadnie. Za k o m o r ą tego gościeńca jest ogródek m a ł y , ogrodzony, do kucharza należący. Jest także inny ogród większy do karczmarza należący, blis­ ko dworu leżący. {4] I d ą c dalej tąż drogą do L u b n i a na w i e ś jest po lewej ręce k u ź n i a o s ł u p a c h 4-ch, z w y s t a w ą na dwóch s ł u p a c h stojącą, z k o m i n e m w niej do roboty kowalskiej potrzebnym. Dach ze szczytem dranicami pobity potrze­ buje z g r u n t u poprawy. D r z w i do niej jedne z tarcic z skoblem i w r z e c i ą d z e m żelaznemi. 'Ta k u ź n i a z szachulca. Po prawej stronie wspomnianej po wyż[ej] dro­ gi są chlewy pod j e d n y m dachem s ł o m i a n y m w dwóch przegrodach, kowalskie. Przy tych chlewach jest stodo­ ła nowa w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a ­ ne postawiona przez tegoż kowala. �[5] Dalej tąż drogą do L u b n i a p o s t ę p u j ą c na lewej r ę c e jest c h a ł u p a o jednej izbie ze wszystkim z a m k n i ę ­ ciem dobra, z sienią i k o m o r ą , z kominem, k o m i n k i e m p r o s t ą r o b o t ą w glinę, t a k ż e z piecem w cegłę stawia­ nym, po jednej tylko stronie blochy w ś c i a n a c h są t r o ­ chę w y p r ę ż o n e . Do tej w i ę c w c h o d z ą c drzwi z tarcic na biegunach o d r e w n i a n y m z a m k n i ę c i u z e w n ą t r z , wew­ n ą t r z zaś są skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W c h o d z ą c do izby drzwi z tarcic, drugie d r z w i u komory z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaznemi, wszystkie na biegunach. Posowa z d y l i dartych, g ó r a zamykana, drzwi u niej z dy­ l i dartych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami że­ laznemi. Ta c h a ł u p a ma poszycie dobre. Okno w izbie jedno w drzewo oprawne. Przy tej c h a ł u p i e , z komory w y c h o d z ą c drzwiami ku drodze do K ą t ó w idącej jest ogród do tej c h a ł u p y należący. W tej mieszka pan M o ­ rawski, ekonom. Przy tejże samej c h a ł u p i e jest w tyle chlew z chrustu przystawiony, r ó w n i e ż do tej c h a ł u p y należący. Naprzeciwko stojąca stodoła cała stara, w słupy i darte dyle o d w ó c h sochach, dach i sczyty sta­ re p o t r z e b u j ą koniecznej poprawy w poszyciu. W r ó t do tej stodoły dwoje, u jednych jest żelastwo, u drugich z a m k n i ę c i e drewniane. Na prawej r ę c e tej stodoły jest także obora niezła, o d w ó c h sochach, do niej drzwi na biegunach bez ż e l a s t w a . Przy niej ż a d n e j szopy nie masz. [6] Po tejże samej ręce jest druga c h a ł u p a , do k t ó r e j wchodząc drzwi z tarcic na 'biegunach z k l a m k ą drew­ n i a n ą , bez ż e l a s t w a . Z sieni idąc do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i . U k o ­ mory d r z w i ze wszystkim jako u izby, posowa na izbie i kumorze z d y l i dartych, już starych, cała, na sieni zaś brakuje w trzeciej części posowy. Przyciesi po[d] t ą ż c h a ł u p ą są nadgniłe. Stawiana z drzewa rzniętego w słupy. W izbie okno jedno w drzewo oprawne, a w d r u ­ gim tylko trzy szyby, reszta zaś okna d e s k ą zabita. K o ­ min w i e l k i i m a ł y z gliny, dobre, piec z k a f l i proste 0 d w ó c h skrzyniach. W y c h o d z ą c z komory są drzwi z tarcic na biegunach na ogród kowalski. U tej c h a ł u p y dach w poszyciu potrzebuje poprawy. Mieszkają w niej pracowici Jan z J a d w i g ą m a ł ż o n k ą . Mają s y n ó w dwóch: Tomasza w jedenastym, Norberta w p i ą t y m roku, córek dwie: K a t a r z y n ę w trzynastym, M a r i a n n ę , cl w dwuna­ stym roku [s]; poddani kołomyjscy, załogę t a k o w ą m a j ą p a ń s k ą : w o ł ó w 4, ś w i n i ę 1, k o s ę t r a w n ą , p ł u g , radio 1 wóz, k r o w y zaś p a ń s k i e j nie masz, sierpa, r y d l a i sie­ kiery nie ma. Zaciąg r o b i ą takowy, w k a ż d y tydzień siedm dni r ę c z n ą lub dni trzy b y d ł e m , a jeden dzień ręczną. Role m a j ą w trzy pola i ogród do tej c h a ł u p y przyzwoity. Jest t a k ż e do tej c h a ł u p y stodoła niezła z dylów w słupy w ziemię wkopywane o jednym k l e ­ pisku, naprzeciwko tej, to jest po prawej r ę c e drogi z Lubnia idącej stojąca. W niej w r ó t dwoje z desek ł u ­ panych na biegunach, u jednych w r z e c i ą d z i skobli ż e ­ lazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Są t a k ż e do tej chałupy dwa c h l e w i k i w okólni, przy k t ó r y c h jest szopa i trzeci chlewik na boku postawiony. Te chlewki szopa są stawiane w słupy w ziemię wkopywane i w dyle ł u p a n e , wszystkie dobre. D r z w i u tych c h l e w ó w z ł u p a n y c h desek na biegunach, bez ż e l a s t w a . C i gospo­ darstwo m a j ą poddanego k o ł o m y j s k i e g o imieniem F r a n ­ ciszka. 1 17] Niedaleko znowu tej c h a ł u p y , po tej samej lewej .ce jest c h a ł u p a trzecia niezła, na przyciesiach w słupy stawiana. W c h o d z ą c do sieni jest izdebka m a ł a po le­ wej ręce, u k t ó r e j są drzwi z dyli na biegunach z wrze3dzem, haczykiem i skoblami żelaznemi. W tej izdeblest piec i kominek z gliny postawiony. Posowa z dy­ re C1 c e l i ł u p a n y c h , bez podłogi, okno jedno złe. Mieszka w nie} Jan Mularczyk zagrodnik i Barbara m a ł ż o n k o w i e , pod­ dani kołomyjscy. M a j ą dwoje dzieci, syna i córkę. Sy­ nowi i m i ę Kazimierz, ten r o k u jeszcze nie ma, c ó r a K a ­ tarzyna, k t ó r a ma rok trzeci. M a ten zagrodnik k r o w ę i n w e n t a r s k ą , k t ó r ą jako sam w y z n a ł dał m u I m ć pan Rudnicki. Z sieni idąc do izby d r z w i na biegunach i do komory d r z w i p o d o b n i e ż . W izbie jest jedno okno, piec i kominek z gliny i kamieni, dobry. Posowa na izbie i komorze z d y l i . Obok tej c h a ł u p y ogród, n a l e ż y do i z ­ debki zagrodnika. W tej izbie mieszka Józef Chajduk z żoną, poddany W I m ć pana Rudnickiego. Ż o n a jego robi komorne. Przy tej c h a ł u p i e jest chlewik mały z chrustu grodzony przystawiony, niezły, a drugi obok niego t a k ż e z chrustu, lecz zły i bez z a m k n i ę c i a . Za tą zaś c h a ł u p ą ogród z n a j d u j ą c y się do Chajduka żony na­ leży. [8] Po tejże samej ręce czwarta c h a ł u p a stara, z drzawa rzniętego po jednej stronie, po drugiej stro­ nie z drzewa ł u p a n e g o , w zamek stawiana, przyciesi i n ­ szych potrzebuje. Dach i sczyty stare, ale dobre. Wcho­ dząc do sieni drzwi z tarcic na biegunach bez ż e l a s t w a . W izbie okien dwa w drewno oprawne, lecz szybów w nich brakuje, kominek i piec dobry z gliny i cegły stawiany p r o s t ą robotą. Z izby do komory idąc drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m , z komory t a k ż e na ogród drzwi na biegunach z tarcic z z a p o r ą drewnia­ ną. Na izbie i komorze posowa z blochów r z n i ę t y c h , na sieni zaś z żerdzi. Na górze jest schowanie osobne, do k t ó r e g o po drabce z sieni się wchodzi. Ogród do tej c h a ł u p y za t ą ż c h a ł u p ą z n a j d u j ą c y się należy. Miesz­ k a j ą w tej c h a ł u p i e pracowity Szymon po z m a r ł y m o j ­ cu z m a t k ą M a r i a n n ą i siostrą T e r e s ą gospodarujący, półrolnik, poddani k o ł o m y j s c y . Jest do tej c h a ł u p y na­ przeciwko za drogą stodoła o j e d n y m klepisku o sześ­ ciu sochach, niezła. Wrót u niej dwoje na biegunach z ciesanych desek, jedne z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a , a drugie z drewnianym z a m k n i ę c i e m . Przy stodole jest ogródek mniejszy, a za c h a ł u p ą w i ę k s z y . Przy tejże stodole ma s t u d n i ę z ż ó r a w i e m . W y c h o d z ą c zaś ze sto­ doły po lewej ręce ma szopę w dyle i s ł u p y s t a w i a n ą 0 trzech sochach, z dachem z u p e ł n i e dobryfm]. D r z w i do niej na biegunach z desek dartych bez żelastwa. W y c h o d z ą c z tej szopy k u c h a ł u p i e , po lewej r ę c e jest wozownia, przy k t ó r e j przybudowane są obora i chlewy. U tych, drzwi z desek na biegunach bez ż e l a s t w a . Na tych budynkach dach dobry. Z a k ł a d ma takowy p a ń s k i : wołów cztery, k r o w ę j e d n ą , ś w i n i ę j e d n ą , k o s ę t r a w n ą , p ł u g , wóz, r a d ł o , sierp, rydel, s i e k i e r ę . Rolę r ó w n i e ż tak jak i pierwszy i tęż s a m ą p a ń s z c z y z n ę robi. Parob­ ka ma brata rodzonego imieniem Macieja i Jana c h ł o p ­ ca do poganiania, poddanych k o ł o m y j s k i c h , dziewczynę zaś imieniem T e r e s ę , luźną. [9] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a p i ą t a , tak jak pierwsza stawiana. Przyciesi nowych potrzebuje i po­ p r a w y dachu. Przy tej c h a ł u p i e chlewik m a ł y z żerdzi 1 d y l i k ó w stawiany, na n i m dach dobry, drzwiczki z de­ sek ł u p a n y c h , z a m k n i ę c i e drewniane. I d ą c do sieni drzwi z tarcic na biegunach z zaporą i k l a m k ą d r e w n i a n ą , bez żelastwa. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i dylików. K o m i n dobry. W sieni drabka na górę. I d ą c do izby drzwi z tarcic na biegunach z haczykiem i skoblami ż e l a z n e m i z k l a m k ą d r e w n i a n ą . W tej izbie okno jedno, kominek jeden z gliny, piec z cegły prosto stawiany. Z izby do komory drzwi z tarcic na biegunach z ż e l a s t w e m . Na izbie i komorze posowa z dyli starych. Ogród zaraz za c h a ł u p ą do tej c h a ł u p y należy. W niej m i e s z k a j ą pra­ cowici A n t o n i z F r a n c i s z k ą , m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, 115 �poddani kołomyjscy. M a j ą 2 synów, z nich jednemu imię Tomas[z], ten ma 3-ci rok, drugiemu i m i ę Franciszek, ten się urodził na p o c z ą t k u t e r a ź n i e j s z e j kondescensyi. Do tej c h a ł u p y naprzeciwko należy stodoła w dyle i słupy w ziemię wkopywane stawiana, na d w ó c h so­ chach, o j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t z desek ł u p a ­ nych dwie, przy k t ó r y c h jest żelastwo. W y c h o d z ą c ze stodoły, po prawej ręce stoi obora dobra, drzwi do niej z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . Przeciwko tej obo­ rze, na drugiej stronie jest znowu obora dobra w dyle i slupy, bez sochów, drzwi w niej z desek na biegu­ nach, bez ż e l a s t w a . Przy stodole ma o g r ó d e k m a ł y do sadzenia, a drugi większy za c h a ł u p ą . Ma t a k ą załogę p a ń s k ą jako i Szymon i tenże sam zaciąg r o b i co i pier­ wsi, ale powiada, że tyle r o l i nie ma co inni. Utrzymuje t a k o w ą czeladź: Wojciecha brata siwego, ojca swego i F r a n c i s z k ę dziewkę, wszystkich poddanych k o ł o m y j skich. [10] Do tej c h a ł u p y idąc jest niedaleko szósta cha­ ł u p a z szachulca w zamek stawiana. Dach i sczyty do­ bre. Przy niej chlewik, k t ó r y w poszyciu naprawy po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi na biegunach z tarcic z k l a m k ą i z a p o r ą drewnianemi, nad k t ó r ą nie masz posowy tylko z d r ą g ó w . K o m i n w i e l k i dobry. Idąc do izby po prawej stronie jest drabka, po k t ó r e j na g ó r ę wcho­ dzą. D r z w i z tarcic na biegunach, bez ż e l a s t w a . W izbie tej okien dwa, piec i komin prosty. Posowa na izbie i komorze z d y l i ł u p a n y c h . Do komory w c h o d z ą c są drzwi z tarcic na biegunach, przy k t ó r y c h w r z e c i ą d z z skoblami ż e l a z n y m i , z komory na ogród są drzwi, przy tych t a k ż e są skubie z w r z e c i ą d z e m żelazne, ogród zaś zaraz za c h a ł u p ą . W tej c h a ł u p i e m i e s z k a j ą pracowity Jan z K a t a r z y n ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy. Mają s y n ó w p i ę c i u ; Jana, Andrzeja, Wojciecha — dorosłych, Jana drugiego ś r e d n i a k a , Józefa w pierwszym roku. Andrzej we wsi służy u Macieja gospodarza; córek cztery: Elż­ bietę, A g n i e s z k ę , T e k l ę , M a r i a n n ę . Z tych Elżbieta ś r e d n i a c z k a , inne zaś trzy mniejsze. Do tej c h a ł u p y ma stodołę naprzeciwko w dyle i słupy o 3 sochach posta­ wiona. Dach na niej dobry, w r ó t dwoje, przy jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drewniane. W y c h o d z ą c z stodoły po prawej stronie, gdzie przed t y m szopa b y ­ ła, do teraz tylko z r ą b stoi nowo postawiony na chlew bez sochów. Ci gospodarze poddani kołomyjscy m a j ą r ó w n ą ż załogę jako i Szymon, po i n n y m gospodarzu dawno o d e b r a n ą , rolę r ó w n i e ż jako i i n n i półrolnicy w trzy pola i jednakowy zaciąg robią. [11] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a siódma z drzewa tartego w s ł u p y na przyciesiach stawiana, przyciesi i n ­ nych p o t r z e b u j ą c a . Dach na niej niezły. Wchodząc do sieni są drzwi na biegunach z tarcic z w r z e c i ą d z e m [i] skoblem żelaznemi. Wszedłszy do sieni, po lewej stro­ nie k o m i n w i e l k i dobry, po prawej stronie drabka na górę. Na podsieniu i nasieniu [s] posowa z d r ą g ó w i dy­ l i . Idąc do izby d r z w i na biegunach z skoblem i wrze­ ciądzem żelaznemi. Wszedłszy do izby, po lewej stronie kominek prosty z gliny lepiony, piec z cegły dobry, okno jedno w drzewo oprawne. Do komory d r z w i z tarcic na biegunach z w r z e c i ą d z e m żelaznym, bez skobla. Poso­ wa na izbie i komorze z dyli ł u p a n y c h . Z komory drzwi na ogród do tej c h a ł u p y należący, bez ż e l a s t w a z zapo­ rą tylko d r e w n i a n ą . Naprzeciwko tej c h a ł u p y , za dro­ gą, po prawej ręce jest stodółka w dyle darte i w słu­ py w ziemię wkopywane, o trzech sochach postawiona, o jednym klepisku. Wrota do niej z desek ciesanych, przy jednych jest żelazne zamknięcie, przy drugich drewniane. Ta stodoła tak w drzewie jako też w poszy­ ciu mocnego potrzebuje zaratowania. Idąc z tej stodoły, 116 po lewej ręce obora o czterech s ł u p a c h z p ł a t ó w i d y l i przeplatana, u k t ó r y c h drzwi z dyli ł u p a n y . h na biegu­ nach, z a m k n i ę c i e drwniane. Ta obora stoi na sochach dwóch, w k t ó r e j ściana od pola z dyli r ó w n i e ż ł u p a ­ nych. Obok tej obory jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i stawiany dobry; z tej w y c h o d z ą c jest ogród naprze­ ciwko przy stodole, d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Ten plac posiada pracowity Tomasz i Agnieszka m a ł ż o n k o ­ wie, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą troje: d w ó c h sy­ n ó w , Andrzeja, k t ó r y już jest dorosły parobek i Janak t ó r y ma lat j e d e n a ś c i e , c ó r k ę j e d n ą M a r i a n n ę d z i e w k ę dorosłą. T ę s a m ą załogę m a j ą i role w trzy pola jako i pierwsi i tyleż pańszczyzny o d b y w a j ą . [12] T ą s a m ą s t r o n ą idąc, po lewej ręce jest c h a ł u p a ó s m a stara, z dyli na przyciesiach w słupy stawiana. Dach na niej poprawiony, lecz ta cala c h a ł u p a , ponie­ waż s ł u p y i przyciesi pogniły, nowego pobudowania po­ trzebuje. Wchodząc do sieni drzwi z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z n e m i . Idąc zaś z sieni do izby, po prawej stronie drabka na górę. Posowa nad sienią z d r ą g ó w i p i a t ó w . Są drzwi do izby na biegunach, r ó w n i e ż z desek ł u p a n y c h , z klamką d r e w n i a n ą , haczykiem i skoblem żelaznemi. W tej izbie jest kominek z piecem z gliny, okno jedno. I d ą c z izby do komory, drzwi z ł u p a n y c h desek, słomą oplecione, na biegunach, z w r z e c i ą d z e m i skoblami żelaznemi. Po­ sowa na izbie i komorze z p ł a t ó w dartych. Z komory zaś drzwi z desek ciesanych na biegunach, z skoblami i w r z e c i ą d z a m i ż e l a z n e m i . Za tą zaraz c h a ł u p ą jest og­ ród do placu przyzwoity, naprzeciwko zaś do rzeczone­ go placu jest stodoła o trzech sochach w dyle i s ł u p y , 0 j e d n y m klepisku, dobra. W r ó t dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach z w r z e c i ą d z a m i i skoblami. I d ą c ze stodo­ ły, po lewej ręce jest szopa, drzwi do niej z desek ł u ­ panych z w r z e c i ą d z e m i skoblem żelaznemi. Przy tej szopie obora dostatnia o czterech sochach w dyle i słu­ py stawiana, z dachem dobrym. D r z w i dwoje na bie­ gunach z desek bez ż e l a s t w a , przy k t ó r e j oborze ogró­ dek d r ą g a m i i chrustem ogrodzony. Na t y m zaś ogro­ dzie studnia z ż u r a w i e m . Jest t a k ż e przy tej chałupie chlew z drzwiami dwiema na biegunach o czterech słu­ pach w d y l i k i stawiany, dobry. P o s i a d a j ą ten plac pra­ cowici Bazyli i Franciszka m a ł ż o n k o w i e , poddani ko­ łomyjscy. Mają dzieci dwoje m a ł y c h , jednego syna imie­ niem Jana, k t ó r e m u rok trzeci, c ó r k ę B a r b a r ę , która dopiero dziesiąty tydzień m i n ą ł jak się urodziła. Ma ten gospodarz parobka luźnego, ś r e d n i a k a , brata swego ro­ dzonego imieniem S t a n i s ł a w a . Z a k ł a d taki ma jaki 1 pierwsi i rolę takież w trzy pola i r ó w n ą odbywają. pańszczyznę [13] Po tej samej lewej ręce jest c h a ł u p a dziewiąta z drzewa dartego z szachulcu stawiana, przyciesi nowych koniecznie potrzebuje, poszycie poprawy wymaga. D r z w i do sieni z tarcic na biegunach, z z a p o r ą (i) k l a m k ą d r e w n i a n ą . I d ą c do izby, na prawej ręce drabka na gó­ rę. Nad sienią posowa z d y l i rzadko kładziona. K o m i n w i e l k i dobry. Do izby drzwi z tarcic na biegunach z k l a m k a m i drewnianemi, z haczykiem i skoblami ż e ­ laznemi, przy k t ó r y c h na lewej ręce kominek i piec z gliny i kamieni, okno jedno. D r z w i do komory z tar­ cic także na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m żelaz­ nemi. Poscwa na izbie i komorze z d y l i . Z tej komory, na ogród do tej c h a ł u p y należący, drzwi na biegunach z skoblami i w r z e c i ą d z e m . Naprzeciwko dopiero w y p i ­ sanej c h a ł u p y stodoła o j e d n y m klepisku w słupy w zie­ mię wkopywane i dyle, dobra, u k t ó r e j w r ó t dwoje z de­ sek ł u p a n y c h na biegunach. U jednych w r ó t skoble i w r z e c i ą d z żelazne. W y c h o d z ą c ze stodoły, po lewej �stronie o b ó r k a o sochach trzech, w slupy i dyle, dobra. D r z w i dwoje z desek ł u p a n y c h na biegunach, bez ż e ­ lastwa, przy k t ó r e j ogród m a ł y ż e r d z i a m i i chrustem grodzony. Jest t a k ż e przy tej chałupie dla świni chle­ w i k m a ł y przystawiony. P o s i a d a j ą to zabudowanie pra­ cowici P a w e ł kołodziej lecz rolę półrolniczą obsiewający z Małgorzatą małżonkowie, oboje poddani kołomyjscy. Nie m a j ą nic dzieci. Chowa p a r o b k ó w dwóch ten gospo­ darz, jednego imieniem Ł u k a s z a , a drugiego Mateusza, o b y d w ó c h poddanych k o ł o m y j s k i c h . Załogę m a j ą p a ń s k ą tak jak i pierwsi, p r ó c z r y d l a i siekiery. Role r ó w n i e tak jak pierwsi w trzy pola i takiż zaciąg robią. [14] T ą s a m ą idąc połacią jest c h a ł u p a dziesiąta 0 dwóch sieniach, o d w ó c h izbach i dwóch komorach, dobra. Okien w o b y d w ó c h izbach dwa, nawe. W poszy­ ciu jednak poprawy potrzebuje. W tej c h a ł u p i e jest drzwi ośm na biegunach, z ż e l a s t w e m do z a m k n i ę c i a . W jednej połowie mieszka pracowity Jan półrolnik 1 Agnieszka m a ł ż o n k o w i e , poddani kołomyjscy. Mają dzieci czworo: dwóch s y n ó w i dwie córki. Jednemu sy­ nowi i m i ę Wincenty, k t ó r y ma piąty rok, drugiemu J ó ­ zef, k t ó r y kończy rok drugi, c ó r k o m zaś jednej imię M a ­ rianna, k t ó r a ma lat dziewięć, drugiej M a ł g o r z a t a , k t ó r a ma lat ośm. C h o w a j ą parobka luźnego, d z i e w k ę Elżbietę p o d d a n ą . Do tej c h a ł u p y m a j ą z a k ł a d p a ń s k i takowy: cztery woły, k r o w ę j e d n ą , wóz, p ł u g , r a d ł o , kosę, świń nie m a j ą , siekiery i sierpa nie masz. Naprzeciwko za drogą jest stodoła o d w ó c h sochach, w dyle i słupy w ziemię wkopywane, o j e d n y m klepisku, dobra; w dachu tylko potrzebuje poprawy; z dwojgiem w r ó t , przy k t ó ­ rych u jednych z a m k n i ę c i e żelazne, przy drugich drew­ niane. Wychodząc ze stodoły, po lewej stronie jest obo­ ra o sochach trzech, w dyle i słupy w ziemię w k o p y w a ­ ne stawiana, o drzwiach jednych na biegunach, niezła. Ogródek m a ł y przy stodole na sadzenie i warzywo, og­ rodzony z p o d w ó r k i e m d r ą g a m i . Ten gospodarz ma w trzy pola role tak jako insi i robi jednakowy zaciąg. W drugiej zaś połowie tej c h a ł u p y siedzi B a r t ł o m i e j za­ grodnik z żoną J u l i a n n ą . Mają dzieci pięcioro, trzech synów, dwie córki. Z s y n ó w jednemu i m i ę Jan, ten ma lat trzy, drugiemu Sylwester, trzeciemu Tomasz; ci obaj bliźniaki, mają niedziel cztery. C ó r k o m zaś pierwszej Marianna, ta ma lat ośm, drugiej Apolonia, ta ma lat pięć. Robi ten zagrodnik ręczną od Św. Michała do św. Jakuba dni trzy, a od ś w . Jakuba do Św. M i c h a ł a dni cztery; ci ludzie są poddani kołomyjscy. [15] Po tejże samej stronie jest c h a ł u p a p o d w ó j n a jedenasta, nowa, w drzewo r z n i ę t e , na przyciesiach, w słupy, o dwóch sieniach, o c w ó c h izbach i dwóch komo­ rach, o ośmiu drzwiach i dwóch kominkach, o dwóch piecach z gliny robionych, stawiana, dobra. W jednej polowie mieszka pracowity Jan. k t ó r y przed Gody za parobka służył i Lileja [s] m a ł ż o n k o w i e niedawno oże­ nieni, poddani kołomyjscy. Ci dotychczas żadnego zacią­ gu nie robią. W t y m więc ich pomieszkaniu u jednych tylko drzwi izdebnych jest wrzeciądz, haczyk i skobleżelazne, inne zaś drzwi z k l a m k a m i tylko drewnianemi na biegunach. W t y m zaś c a ł y m domu, tak na sieni j a ­ ko też i na izbach i komorach posowa z dylów ł u p a ­ nych położona. W tej samej także połowie wraz z po­ wyższym p r a c o w i t y m Janem mieszka w ł o d a r z imieniem Andrzej z M a r i a n n ą żoną, oboje poddani kołomyjscy. W drugiej zaś połowie mieszka pracowity Michał z K a ­ tarzyną m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Dzieci m a j ą dwoje, c ó r k ę J a d w i g ę w r o k u dziesiątym i syna P a w ł a w roku d z i e w i ą t y m . Chowają parobka S t a n i s ł a w a , poddanego kołomyjskiego. W tej połowie są trojga drzwi żelazne z a m k n i ę c i a , to jest u drzwi iz­ u debnych haczyk z skoblami, u drzwi zaś izby do koma? ry i z komory na ogród w r z e c i ą d z e i skoble. Za tąż za­ raz c h a ł u p ą jest ogród do tego półrolniczego placu. Prze­ ciwko zaś tego domu stodoła o d w ó c h sochach, o jed­ nym klepisku w dyle i slupy, nowa. U niej w r ó t dwo­ je z desek ciesanych na biegunach, u jednych wrze­ ciądz z skoblami żelaznymi, u drugich z a m k n i ę c i e drew­ niane. I d ą c ze stodoły, po lewej ręce o b ó r k a na sochach dwóch w dyle i słupy stawiana, dobra. D r z w i jedne na biegunach z z a m k n i ę c i e m drewnianym, za k t ó r ą o b ó r k ą jest ogródek do tejże c h a ł u p y należący z p o d w ó r k i e m ż e r d z i a m i ogrodzony. Jest t a k ż e dla ś w i n i przystawiony chlewik przy oborze w d y l i k i . Z a k ł a d zaś p a ń s k i ten gospodarz ma takowy: k r o w ę j e d n ą , w o ł ó w p a r ę p a ń ­ skich, p ł u g , r a d ł o , wóz, siekierę, kosę t r a w n ą ; ś w i n i nie ma, rydla nie ma, sierpa nie ma, r o l ę zaś w trzy pola, takież same ma jak i drudzy i ten sam zaciąg robi. [16] Po tejże samej połaci jest c h a ł u p a w dyle i słu­ py na przyciesiach stawiana, dwunasta, stara, mocnej reparacyi w przyciesiach i s ł u p a c h potrzebuje. W c h o d z ą c do sieni, d r z w i na biegunach z desek ciesanych z za­ porą i k l a m k ą d r e w n i a n ą ; w sieni drabka na górę. Z tej sieni drzwi do izby tak j a k i pierwsze z desek bez ha­ czyka z skoblami tylko żelaznemi. W izbie okien dwa, piec i kominek z gliny, dobry. Do komory d r z w i z desek ciesanych na biegunach z w r z e c i ą d z e m i skoblami ż e l a z ­ nemi. Posowa nad sienią i k o m o r ą z d y l i starych. Z k o ­ mory drzwi na biegunie z desek z w r z e c i ą d z e m i skob­ lami na ogród do tej c h a ł u p y należący, ż e r d z i a m i ogro­ dzony, także i na p o d w ó r z e c , w k t ó r y m jest o b ó r k a o sochach dwóch w dyle i słupy stawiana. D r z w i u niej jedne na biegunie z desek ciesanych, złe. I c h l e w i k i przy chałupie dwa, jeden bez poszycia, drugi lepszy. Naprze­ ciwko stodoła w dyle i s ł u p y stawiana o sochach czte­ rech, zła, wiele naprawy potrzebuje, o j e d n y m klepisku. W r ó t do niej dwoje z desek ciesanych na biegunach, u obojga skoble i w r z e c i ą d z e żelazne. I d ą c ze stodoły, po prawej stronie jest obora w dyle i s ł u p y ; ta niezła. D r z w i u niej jedne na biegunach, z desek. P o s i a d a j ą ten plac pracowici Maciej z M a r i a n n ą , półrolnicy, poddani kołomyjscy. Mają j e d n ą c ó r k ę F r a n c i s z k ę dorosłą dziew­ kę przy sobie, a druga Magdalena poszła za m ą ż do Kamiennej. C h o w a j ą parobka J ę d r z e j a , poddanego ko­ łomyjskiego. Z a k ł a d m a j ą doskonały, tak jak p i e r w s i i role w trzy pola, robią takiż zaciąg j a k i i n n i . [17] Po tej samej ręce jest c h a ł u p a trzynasta, pod­ wójna, nowa, o ośmiu drzwiach, o jednej sieni, o d w ó c h izbach, o dwóch komorach, o d w ó c h oknach, o d w ó c h piecach i kominkach z gliny. Z drzewa r z n i ę t e g o częś­ cią w szachulec, częścią w słupy na przyciesiach sta­ wiana. W jednej połowie mieszka pracowity B a r t ł o ­ miej półrolnik z Katarzyną małżonkowie, poddani kołomyjscy. Mają córkę jedną imieniem M a r i a n n ę w drugim r o k u ; chowa parobka i m i e n i e m Macieja i dziewkę M a ł g o r z a t ę , r ó w n i e ż poddanych k o ł o m y j s k i c h . W tej połowie jest u drzwi izdebnych w r z e c i ą d z , haczyk z skoblami żelaznemi i u d r z w i tak z izby do k o m o r y jako też z komory na p o d w ó r e k , u k a ż d y c h w r z e c i ą d z z skoblami. Za tą c h a ł u p ą jest ogród od domu ż e r d z i a ­ m i , a od łąki chrustem ogrodzony, do tego placu nale­ żący. Naprzeciwko, za d r o g ą jest stodoła nowa o jed­ nym klepisku, na trzech sochach w dyle i s ł u p y stawia­ na. W tej jest w r ó t dwoje z desek, u jednych żelazne, u drugich drewniane z a m k n i ę c i e . I d ą c ze stodoły, po le­ wej stronie obora w dyle i słupy, o sochach czterech. D r z w i z desek dwoje, bez ż e l a s t w a na biegunach. Dach na tej oborze dobry, lecz w s ł u p a c h ten budynek po­ p r a w y potrzebuje. Jest t a k ż e przy tej oborze ogródek 117 �ż e r d z i a m i ogrodzony, a przy samej c h a ł u p i e jest chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i przystawiony; ten poprawy potrzebu­ je. W drugiej połowie tej c h a ł u p y mieszka szewc imie­ niem Jan z żoną K a t a r z y n ą , poddani kołomyjscy. Mają dwie córki, jednej i m i ę Marianna, ta ma lat 4, drugiej imię Apolonia, ta jest w drugim roku. W tej więc p o ł o ­ wie drugiej, u jednych d r z w i u izby jest w r z e c i ą d z , ha­ czyk i skoble żelazne, u innych zaś drzwi tylko k l a m k i drewniane. Na t y m c a ł y m domostwie posowa z starych d y l ó w położona. Do tej drugiej połowy należy chlewik ś w i ń s k i w d y l i k i i słupy postawiony dobry. Namieniony gospodarz B a r t ł o m i e j ma d w o r s k ą załogę w inwen­ tarzu t a k i m jak i pierwsi, role także w trzy pola i ten sam zaciąg r o b i . [18] R ó w n i e ż po tej samej ręce jest c h a ł u p a czterna­ sta w słupy na przyciesiach stawiana, zupełnie zła z da­ chem, nowego pobudowania potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach z desek ciesanych. W sieni drabka na górę, k o m i n w i e l k i ma opatrzenie gliną, dobrą. W iz­ bie kominek i piec z cegły dobry, okna dwa złe. I d ą c z izby do komory drzwi bez s k u b i ą z w r z e c i ą d z e m . Z komory drzwi na p o d w ó r e k , u k t ó r y c h jest w r z e c i ą d z i skobel. Na t y m p o d w ó r k u obora o sochach d w ó c h w dyle i słupy dobra. D r z w i u niej jedne na biegunach bez ż e l a s t w a . Za tą oborą i c h a ł u p ą jest ogród do tego placu, przyzwoity, d r ą g a m i ogrodzony. Naprzeciwko tej c h a ł u p y jest stodoła o trzech sochach, jednym klepisku, w słupy i dyle stawiana, dobra. U niej w r ó t dwoje z desek ciesanych, przy jednych żelazne, przy drugich drewniane z a m k n i ę c i e . Przy stodole o g r ó d e k d r ą g a m i wygrodzony. Jest t a k ż e przy tej c h a ł u p i e chlewik ś w i ń ­ ski w d y l i k i przystawiony, poprawy potrzebuje. Ten plac p o s i a d a j ą pracowici Walenty i Petronela m a ł ż o n ­ kowie, poddani k o ł o m y j s c y . M a j ą syna jednego A n t o ­ niego, parobka dorosłego i d z i e w k ę ś r e d n i a c z k ę , luźną. M a j ą z a k ł a d p a ń s k i doskonały i rolę w trzy pola, tak jak i pierwsi, ten sam zaciąg r o b i ą co pierwsi. [19] Po tej samej t a k ż e połaci jest c h a ł u p a p i ę t n a s t a , p o d w ó j n a z dwiema sieniami, izbami, komorami, nowa, z drzewa r z n i ę t e g o na szachulec w zamek stawiana. D r z w i u niej ośm na biegunach, okien w d w ó c h izbach dwa. K o m i n w i e l k i jeden, k o m i n k i m a ł e z gliny i piece z kamieni i gliny dwa, lepione. Posowa na t y m całym dorrki z dyli ł u p a n y c h . W jednej połowie m i e s z k a j ą pra­ cowici Mikołaj z Ł u c j ą m a ł ż o n k o w i e , półrolnicy, podda­ ni kołomyjscy. S y n ó w m a j ą trzech: W a w r z y ń c a w roku jedenastym, Wojciecha w p i ą t y m , Mateusza w trzecim i c ó r k ę j e d n ą imieniem T e k l ę w drugim roku. C h o w a j ą parobka Marcina, poddanego kołomyjskiego. Ogród ma­ j ą przy c h a ł u p i e chrustem i ż e r d z i a m i ogrodzony. Na­ przeciwko za drogą tyle razy w s p o m n i a n ą z Lubnia i d ą c ą jest do tej c h a ł u p y stodoła o trzech sochach, 0 j e d n y m klepisku w dyle i słupy stawiana, nowa. W r ó t u niej dwoje z desek ciesanych na biegunach; u jednych w r ó t z a m k n i ę c i e żelazne, u drugich drewniane. I d ą c ze stodoły, obora nowa o sochach trzech, d r z w i dwoje na biegunach; ogródek przy niej ogrodzony żerdziami 1 chrustem. Z a k ł a d ma dworski takowy: p a r ę wołów, wolcu trzeciego za k r o w ę , p ł u ż n e żelaza, r a d l i c ę , siekie­ rę, kosę t r a w n ą i role w trzy pola tak jak i i n n i i ten sam zaciąg r o b i jako i pierwsi. Ma t a k ż e ten gospodarz chlewik dla świni w dyle i słupy postawiony, dobry, t a k ż e d r u g ą stodołę na trzech sochach w dyle i s ł u p y p o s t a w i o n ą , lecz mocnej reparacyi, p o n i e w a ż się słupy w niej pochyliły, p o t r z e b u j ą c a . W drugiej połowie sie­ dzi pracowity Piotr, ż e b r a k stary, poddany k o ł o m y j s k i , ten nic nie robi. T a k ż e w tej połowie samej siedzi p r a ­ cowita Marianna komornica, W I m ć pana Rudnickiego 118 poddana, od k t ó r e j m ą ż odszedł; ta komornica ma ogród na k o ń c u wsd k u Imięlinu. [20] Dalej po tejże samej lewej ręce jest c h a ł u p a sze snasta ostatnia, z szachulcu w zamek stawiana, dobra, w poszyciu tylko poprawy potrzebuje. D r z w i u niej czworo na biegunach. Okna dwa, jedno w i ę k s z e dobre, drugie m a ł e złe. Kominek i piec dobre. W tej chałupie mieszka Józef wdowiec w i e k u podeszłego, poddany koło­ myjski i pan J ę d r z e j K o t l i ń s k i z żoną za pozwoleniem W I m ć pana Rudnickiego. Ten Józef ż a d n e g o zaciągu nie robi, ż e b r a n i n ą się bawi, ani też p a ń s t w o K o t l i ń s c y z tego domu nic nie płacą. Do tego placu jest stodoła w dyle i słupy na sochach dwóch, z g r u n t u zła. Obora zaś na trzech sochach w p ł a t y , dobra. Ogrody do tego placu na­ leżące o b s i e w a j ą : Jan szewc, Wojciech przekrzta, Ma­ rianna komornica i Antoniowa komornica, t a k ż e Jacenty pasterz. Wszyscy zaś zwyż w y ż e j w y r a ż e n i półrolnicy, prócz wypisanej p a ń s z c z y z n y , o d p r a w u j ą takie p o w i n n o ś ­ ci: daje z nich k a ż d y na święto św. Marcina po dwa ka­ płony, a zaś na ś w i ę t a wielkanocne po dwa m ę d l e jaj, oprządzają prócz tego k a ż d y z nich po pół sztuki p r z ę ­ dzy, chodzą do obierania warzywa, do sadzenia kapusty, do jej wycinania, szatkowania i siekania, t a k ż e p l e ć po­ w i n n i proso i len. Obrachunek i rozmiar pola ozimego k u Kątom Zacząwszy od wsi ł ą k i Olszowiec zwanej najprzód k a w a l c ó w p o d ł u ż n y c h przy przypadku Mikołaja J ę d r z e j ­ czaka wszerz p ó ł t o r a k ó w [ p ó ł t o r a k ó w — dalej: p - k ó w , J. C ] U , a w z d ł u ż p r ę t ó w [ p r ę t ó w — dalej: pr., J. C ] 9, zaś od granicy imielskiej i strugi w pierwszym staju wszerz aż do płosy M i c h a ł o w e j p - k ó w 30 i 72- W drugim staju p o d o b n i e ż wszerz p - k ó w 133, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 31. W czwartym staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 131, a w z d ł u ż pr. 19 i 'A- W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 132, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą ­ cej pr. 24. W drugim miejscu zacząwszy od tejże samej granicy i strugi, a płosy B a r t ł o m i e j a Marciniaka wszerz aż do płosy Jana Kusego w pierwszym staju od tejże granicy p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 68, a w z d ł u ż pr. 26. W trzecim staju wszerz p - k ó w 68, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 32. W czwar­ t y m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W p i ą t y m staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż aż do drogi z Kołomii do K ą t idącej pr. 21 i W trzecim miejscu k u K ą t o m od tejże samej granicy zacząwszy od płosy Tomasza Musialika aż do płosy Jana Gajewskiego w pierwszym staju wszerz p - k ó w 60, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim staju p - k ó w 64, a w z d ł u ż pr. 20. W trzecim staju, k t ó r e teraz nie siane p - k ó w 61, a w z d ł u ż aż do drogi G ó r n a zwanej pr. 29 i / 2- W czwartym staju za tąż drogą G ó r n ą wszerz n a j p r z ó d nie sianego p - k ó w 29, a zaś zasianego p - k ó w 32, a w z d ł u ż pr. 24. W p i ą t y m staju wszerz t a k ż e nie sianych p - k ó w 51, a w z d ł u ż aż do drogi z K o ł o m i i do K ą t i d ą c e j pr. 28 i / . Jest za t y m p o d ł u g wyższego obrachunku w t y m polu ozimym zasianych p - k ó w 1161, k a w a l c ó w także zasianych 11, nie zasianych zaś p - k ó w 141. i l l 2 Pole na j a r z y n ę zostawione Zacząwszy od granicy W o l i P i ó r o w e j i drożyska w K o ł o m i i do Kamiennej idącego n a j p r z ó d zaoranego w p r z e s z ł y m r o k u wszerz p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 23. Dalej ponad t y m ż e d r o ż y s k i e m k u wsi K o ł o m i i za otłoczonego [s] wszerz pr. 20, a w z d ł u ż pr. do krzewiny 21. W drugim staju tegoż o t ł o k u [s] wszerz pr. 12, a w z d ł u ż pr. 29 i V2- W trzecim staju r ó w n e g o ż otłogu wszerz pr. �14, a w z d ł u ż aż do r o w u i granicy W o l i P i ó r o w e j pr. 26. W d r u g i m miejscu zacząwszy od r o w u czyli granicy Woli P i ó r o w e j i k r z e w i n y w pierwszym staju wszerz p - k ó w aż do miedzy 172, a w z d ł u ż pr. 33. W d r u g i m staju 202, a w z d ł u ż pr. 24. W trzecim staju p - k ó w 202, a w z d ł u ż aż do samych p ł o t ó w pod wsią K o ł o m i ą b ę d ą c y c h pr. 30 i V2- K a w a l c ó w iw t y m ż e samym staju p - k ó w 14, a w z d ł u ż pr. 6. W drugim miejscu k a w a l c ó w przy sa­ mych p ł o t a c h i drodze z K o ł o m i i do W o l i Piórowej p - k ó w 19. W trzecim miejscu zacząwszy od wsi K o ł o m i i za s t o d o ł a m i c h ł o p s k i e m i i miedzy t e ż f o l w a r k i rozdzie­ lającej wszerz aż do płosy Tomasza Musialika p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 46, a w z d ł u ż pr. 35. W trzecim staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W czwartym staju p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 25. W p i ą t y m staju p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 25. W szóstym staju p - k ó w 18, a w z d ł u ż aż do r o w u ciągnącego się od stawku W o l i P i ó r o w e j przez role k o ł o m y j s k i e pr. 23. W s i ó d m y m sta­ j u za ~tymże rowem wszerz p - k ó w 19, a w z d ł u ż pr. 25. W ó s m y m staju p - k ó w 36, a w z d ł u ż pr. aż do drogi z Woli P i ó r o w e j do Imielna idącej 23. W d z i e w i ą t y m staju za tąż drogą p - k ó w 22 i s k ł a d ó w 12, a w z d ł u ż pr. 32. W dziesiątym staju p - k ó w 50, a wzdłuż pr. 39. W jedenastym staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż pr. 35 i Va. W dwunastym staju p - k ó w 37, a w z d ł u ż aż do drogi •e W o l i P i ó r o w e j do K u t n a i d ą c e j pr. 37. W trzynastym staju za tąż drogą p - k ó w otłogiem leżących 23, a w z d ł u ż aż do ł ą k i pr. 37. W czwartym miejscu zacząwszy od borku i płosy Mikołaja J ę d r z e j c z a k a otłogu wszerz p - k ó w 22, a w z d ł u ż pr. 20. W drugim staju tegoż otłogu aż do drożyska, k t ó r e idzie z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego p - k ó w 61, a w z d ł u ż pr. 28. W trzecim staju tegoż otłogu p - k ó w 93, a w z d ł u ż aż do drogi z Imielna do W o l i P i ó ­ rowej idącej pr. 33. W czwartym staju za tąż drogą p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 32 i / . W p i ą t y m staju p - k ó w 111, a w z d ł u ż pr. 37. W szóstym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 27 i 72- W s i ó d m y m staju p - k ó w 73, a w z d ł u ż pr. aż do ł ą k i Narty zwanej 33. W ó s m y m staju za tąż ł ą k ą p - k ó w 35, a w z d ł u ż pr. 22. W dzie­ w i ą t y m staju p - k ó w 104, a wzdłuż pod same stodoły chłopskie pr. 33. W p i ą t y m miejscu nad ł ą k ą N a r t a m i i płosą Mikołaja J ę d r z e j c z a k a p ł o s k a dwojgi staj [ss], każde staje po cztery s k ł a d y w sobie m a j ą c e , pierwszego staja od f o l w a r k u p a ń s k i e g o w z d ł u ż pr. 24. Drugiego także w z d ł u ż pr. 25. T ę p ł o s k ę obsiewał przedtem pan Latecki, a teraz d w ó r ją obsiewa. W szóstym miejscu zacząwszy od drogi z K o ł o m i i do Imielna idącej i dro­ żyska t a k ż e z K o ł o m i i do lasu kołomyjskiego idącego aż do łąki Narty zwanej p - k ó w 101, a w z d ł u ż pr. 28. A w drugim staju p - k ó w 94, a w z d ł u ż aż do granicy i łąki imielskiej pr. 17 i " . W t y m więc polu jest g r u n ­ i 2 i 2 tu ornego i na j a r z y n ę u ż y w a n e g o 2030, k a w a l c ó w także u ż y w a n y c h 33, a otłogu na szerz r a c h u j ą c pr. 46 j e d n y m stajem. Pole na ugór zostawione Zacząwszy od krzewiny i do drogi z K ą t do K o ł o m i i idącej wszerz aż do płosy Jana Gajewskiego w p i e r w ­ szym staju od tej drogi p - k ó w 116, a w z d ł u ż pr. 31 i 'A. W drugim staju p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 32. W trzecim staju p - k ó w 16, a w z d ł u ż pr. 21. W drugim miejscu pod tąż s a m ą drogą z K ą t do K o ł o m i i idącą zacząwszy od płosy Jana P ł ó c i e n n i c z k a k u wsi aż do łąki Olszowiec .zwanej, w pierwszym staju od tejże drogi wszerz p - k ó w 134, w z d ł u ż pr. 29. W drugim staju p - k ó w 127, a w z d ł u ż pr. 29. W trzecim staju p - k ó w 90, a w z d ł u ż pr. 28 i Przy t y m staju poprzecznych k a w a l c ó w p - k ó w 31, a w z d ł u ż pr. 6. W czwartym staju p - k ó w 108, a w z d ł u ż pr. 26. W p i ą t y m staju p - k ó w 70, a w z d ł u ż pr. 24 i f . W szós­ t y m staju p - k ó w 40, a w z d ł u ż aż do smugu czyli ł ą k i Olszowiec zwanej pr. 26 i Va. W trzecim miejscu polko Ż u ł a w e j [s] zwane zacząwszy od krzewiny aż do r o l i kowalskiej, w pierwszym staju wszerz p - k ó w 23, a wzdłuż pr. 30. W d r u g i m staju wszerz p - k ó w 34, a w z d ł u ż aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 22 i W czwartym miejscu zacząwszy od ł ą k i Olszowiec zwa­ nej polko k u błoniom między p ł o s a m i z prawej r ę k i Walentego D o m a g a ł y z lewej Szymona Kmieciaka wszerz p - k ó w 48, a w z d ł u ż pr. 18 i */2- W d r u g i m staju aż do lasu ku błoniom wszerz p - k ó w 49, a w z d ł u ż pr. 27 W p i ą t y m miejscu zacząwszy od smugu Olszowiec zwa­ nego i płosy Jana Kaczmarka wszerz k u wsi K o ł o m i i aż do granicy W o l f P i ó r o w e j p - k ó w 130, a w z d ł u ż aż do drogi z Lubnia do K o ł o m i i i d ą c e j pr. 20. W d r u g i m staju za tąż drogą wszerz p - k ó w 100, a w z d ł u ż pr. 28 i Va. W trzecim staju aż do krzewiny k u b ł o n i o m i d ą c e j wszerz p - k ó w 80, a w z d ł u ż pr. 30. W szóstym miejscu zacząwszy od gorzelni n a j p r z ó d k a w a l c ó w wszerz 14, a w z d ł u ż pr. t a k ż e 14. I d ą c dalej w t y m ż e samym staju wszerz aż do drogi z L u b n i a do K o ł o m i i i d ą c e j czyli granicy W o l i P i ó r o w e j p - k ó w 71, a w z d ł u ż pr. 23 i V2W drugim staju wszerz p - k ó w B I , a w z d ł u ż pr. 34. W trzecim staju wszerz p - k ó w 64, a w z d ł u ż aż do opłot­ ków i drogi z Kołomii do L u b n i a idącej pr. 25 i 'AW s i ó d m y m miejscu zacząwszy od p o d w ó r z a p a ń s k i e g o i drogi z p o d w ó r z a na w i e ś idącej aż do ogroda p a ń ­ skiego na wsi przy c h a ł u p i e pierwszej za k u ź n i ą , w k t ó ­ rej Morawski ekonom mieszka p - k ó w 61, a w z d ł u ż za­ cząwszy od drogi za wsią k u d w o r o w i idącej aż do łąki Olszowiec zwanej pr. 33. W t y m przeto polu jest p - k ó w całnich 1534, k a w a l c ó w 46. l 2 Jerzy 2 Czajkowski PRZYPISY 1 J. Burszta, Dawne budownictwo „na sochy" w Wielkopolsce, „ K w a r t a l n i k Historii K u l t u r y Material­ nej", 1957, nr 3/4. 2 A P K r . , Castr. Crac. rei., t. 219: 17B8 r., s. 1103— 1138. 3 M . Fryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe Kujaw, T o r u ń 1961. 4 O. Kolberg, Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mo­ wa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieś­ ni, muzyka i tańce. Ser. III i IV, Kujawy, Warszawa Rys. 5 M . Fryczowa, op. cit., rozdz. I I I . 6 Ibidem, s. 45. 7 Por. np.: Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, W r o c ł a w 1956, t. I I , s. 291—293. 8 Por. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym, Wrocław—Warszawa—Kraków 1963, s. 57, mapa 4. 9 Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od połowy XVI do połowy XIX wieku, Red, K. Lepszy, W r o c ł a w 1953. autor. 119 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dac24a8a9fcd2b02a67df7826ca3460.pdf cc77689945f2efff54fa5a03aeae732a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Biegański, Mieczysław (1908-1970) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4406 Title A name given to the resource Wspomnienie pośmiertne - Mieczysław Biegański ( 1908-1970) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4658ceb9b1b04a2eafb5faadfd237a5.pdf 8828aa01262825c95a0375f7edf9bc58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3445 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3229 Title A name given to the resource Ludowy pomnik legionisty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.151-152 Creator An entity primarily responsible for making the resource Maleta, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Alicja M a ł e t a LUDOWY N a g m i n n y m placu, p o ś r o d k u niewielkiej wsi Tonią POMNIK położonej LEGIONISTY w l a t a c h 1914—1920. F i g u r a ż o ł n i e r z a w y k o n a n a jest p o p r a w n i e nad Wisłą (gmina Bolesław, województwo Tarnów) stoi pomnik w e d ł u g w z o r ó w realistycznego polskiego l e g i o n i s t y . F i g u r a umieszczona jest na cokole z ł o ż o n y m p e r s o n i f i k a c j ą c n ó t ż o ł n i e r s k i c h , co z o s t a ł o zawarte w postawie, k s z t a ł t o w a n i a . Wydaje się b y ć z k i l k u zróżnicowanych kamiennych bloków. Żołnierz ten ubrany wyrazie w m u n d u r p o l o w y , l e w ą r ę k ę wspiera na k a r a b i n i e t r z y m a n y m s p o s ó b p i e r w o w z o r u , c h o ć w o g ó l n e j f o r m i e n a w i ą z u j e do niego. t u ż p r z y nodze, w p r a w e j , nieco z g i ę t e j d z i e r ż y p a l m ę m ę c z e ń ­ P o s t a ć ż o ł n i e r z a z T o n i u j ę t a jest statycznie. C e c h ę t ę p o d k r e ś l a s t w a . Za p o s t a c i ą w z n o s i s i ę s m u k ł y k r z y ż z Chrystusem U k r z y ­ jeszcze s z t y w n y u k ł a d r ą k a t r z y m a n a w r ę k u p a l m a , a t r y b u t ż o w a n y m . F i g u r a ż o ł n i e r z a p e ł n a jest n a i w n e g o u r o k u wskazu­ ś w i ę t y c h m ę c z e n n i k ó w , p r z y w o d z i na m y ś l ś w . J a n a N e p o m u ­ j ą c e g o , ż e t w ó r c ą jej n i e b y ł profesjonalny w y k o n a w c a . T a b l i c e cena, k t ó r e g o na cokole p o d a j ą nazwiska s t ą d p o c h o d z ą c y c h ż o ł n i e r z y p o l e g ł y c h Wyraz w walkach z lat 1914—1920. P o m n i k jest zadbany, twarzy. Pomnik Kamysza wyobrażenia twarzy figury tak Kamysza nio n a ś l a d u j e często występują jest zupełnie w wierny nad Wisłą. przypadkowy, świeżo w c z y m n i e odbiega ona od i n n y c h r z e ź b l u d o w y c h . Ż o ł n i e r z o d m a l o w a n y f a r b ą o l e j n ą . M o c n a z i e l e ń m u n d u r u oraz i n t e n ­ z O t f i n o w a p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł w swobodniejszej pozie, u jego s y w n i e r ó ż o w a karnacja c i a ł a z daleka p r z y c i ą g a j ą oko w i d z a . s t ó p , nieco od t y ł u , a u t o r u m i e ś c i ł polskiego o r ł a z rozpostar­ podobnych, t y m i s k r z y d ł a m i . B y ć m o ż e b y ł t o t e m a t z b y t t r u d n y dla K a ­ nie z a z n a c z y ł na n i m swojego nazwiska. W ś w i a d o m o ś c i miesz­ mysza, a m o ż e c h c i a ł t u p o d k r e ś l i ć w ł a s n ą i n w e n c j ę w opraco­ kańców waniu Wykonawca tego wsi zatarły pomnika, jak wielu jemu s i ę j u ż s z c z e g ó ł y d o t y c z ą c e jego osoby. tematu. Zamiast tego elementu w y k u ł pod gzymsem M ó w i o n o , że p o m n i k z o s t a ł p r z y w i e z i o n y „ z z a W i s ł y " i m g l i ś c i e c o k o ł u d u ż y emblemat orderu V i r t u t i M i l i t a r i . Odmiennie w y ­ p r z y p o m i n a n o sobie u r o c z y s t o ś c i t o w a r z y s z ą c e jego o d s ł o n i ę c i u . konane s ą t e ż k r z y ż e o k t ó r e w s p i e r a j ą s i ę f i g u r y o b u ż o ł n i e r z y . Jeden t y l k o z r o z m ó w c ó w , k t ó r e m u t a m t e u r o c z y s t o ś c i c z y ł y s i ę z p e w n y m w y d a r z e n i e m z ż y c i a osobistego połą­ zapamiętał, K r z y ż K a m y s z a , skromniejszy w formie, m a na r a m i o n bardzo ogólnie p o t r a k t o w a n ą sylwetę skrzyżowaniu Ukrzyżowanego, że m i a ł y one miejsce w 1930 г., a r z e ź b i a r z n a z y w a ł s i ę K a m y s z podczas g d y na pierwowzorze umieszczona jest w t y m miejscu i m i e s z k a ł w B r z o s t k o w i e , po d r u g i e j stronie W i s ł y . D o d a ł , że p l a k i e t a z p ł a s k o r z e ź b ą g ł o w y Chrystusa w cierniowej koronie, wieś, zamawiając ten p o m n i k „ z a p a t r z y ł a s i ę " na wcześniej a sam k r z y ż jest masywniejszy i w i ę k s z y c h r o z m i a r ó w . Przede w y k o n a n y , a z n a j d u j ą c y s i ę w O t f i n o w i e ( i l . 2). S t o i o n w p o b l i ż u wszystkim wyróżnia rzeźbę z Toni ogólny miejscowego p o z w a l a j ą c y j ą z a l i c z y ć do d z i e ł z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . kościoła. Nosi sygnowanie znanego warsztatu 1 wyraz plastyczny k a m i e n i a r s k i e g o : „ F . A d a m e k , F . Samek w B o c h n i " . J a k g ł o s i Nasuwa s i ę refleksja, że obie wsie w y s t a w i ł y p o m n i k i napis, jest to „ F u n d a c j e , s t a r a n i e m k o ł a m ł o d z i e ż y w O t f i n o w i e m i a r ę swoich m o ż l i w o ś c i . D u ż y O t f i n ó w z a m ó w i ł go w m i e j s k i m za b y t n o ś c i K s . Pr. Podolskiego, k r . s z k o ł y W ł . S e d ł a k a , M . C . , warsztacie, n a t o m i a s t C M . S a l e t n i k a R . P . 1929". N a t a b l i c a c h u p a m i ę t n i e n i s ą polegli wiejskiego r z e ź b i a r z a . na n i e w i e l k a T o n i ą z w r ó c i ł a s i ę z t y m do 151 �K i m b y ł t w ó r c a p o m n i k a z T o n i 1 M i e s z k a j ą c a w B r z o s t k o w i e p o z o s t a ł fragment p r z e d s t a w i a j ą c y Boga Ojca w y c h y l a j ą c e g o sporo jeszcze o n i m p a m i ę t a . W ł a d y s ł a w K a m y s z u r o ­ s i ę z c h m u r . J e d y n ą w c a ł o ś c i z a c h o w a n ą do d z i ś d r e w n i a n ą d z i ł s i ę w niedaleko o d B r z o s t k o w a p o ł o ż o n e j T r z e b i c y , p r a w d o ­ r z e ź b ą jest konwencjonalnie u j ę t a f i g u r a M a t k i B o s k i e j Niepo­ rodzina 2 p o d o b n i e w r o k u 1872. W B r z o s t k o w i e o s i a d ł na gospodarstwie k a l a n i e P o c z ę t e j , a k a m i e n n ą — legionista z T o n i . ż o n y l i c z ą c y m 12 m o r g ó w . J e d n a k ż e praca na r o l i nie bardzo go p o c i ą g a ł a . W o l a ł w y k o n y w a ć r o b o t y stolarskie, m u r a r s k i e , k o ł o d z i e j s k i e , c h o ć nie u e z y l s i ę ż a d n e g o z t y c h z a w o d ó w . Po­ dobno s k o n s t r u o w a ł nawet zegar i organy, ale n i e s t e t y n i c b l i ż e j nie w i a d o m o na t e n t e m a t . J a k wspomina r o d z i n a : „ M i a ł wszyst­ kie talenty". R z e ź b i ł głównie dla własnej przyjemności wyko­ r z y s t u j ą c j a k o surowiec z a r ó w n o drewno j a k i k a m i e ń . Z r z e ź b kamiennych rodzina sowanego" i zapamiętała Ukrzyżowanego. tylko ,,Pana Jezusa. Zafra­ Jedynym konkretnym zamó­ w i e n i e m b y ł ó w legionista. R z o ź b ę t ę w y k o n a ł K a m y s z na miejscu w B r z o s t k o w i e , a g o t o w ą p r z e w i ó z ł do T o n i W i e l k i e j , gdzie t e ż z o s t a ł a w r o k u 1930 u s t a w i o n a i u r o c z y ś c i e o d s ł o n i ę t a . Za su­ rowiec p o s ł u ż y ł t u „ b i a ł y k a m i e ń " — m i ę k k i w a p i e ń — w y ­ d o b y w a n y w ó w c z a s w rejonie K i k o w a o d l e g ł e g o 13 k m od B r z o ­ stkowa (do dziś eksploatowany). Kamysz b y ł też n i e z n a n y c h b l i ż e j r o b ó t , zapewne o charakterze Z u p e ł n i e o d m i e n n ą f o r m ę prezentuje p o m n i k ż o ł n i e r z y legio­ n o w y c h z n a j d u j ą c y c h s i ę w Samocicach, a w y s t a w i o n y „ s t a r a ­ n i e m k o ł a m ł o d z i e ż y p o l s k i e j " znacznie w c z e ś n i e j od poprzednich, bo w 1923 r o k u ( i l . 3). B r y l a s k ł a d a s i ę z trzech coraz t o w ę ż s z y c h kamiennych bloków, z k t ó r y c h najwyżej z każdej strony płaskorzeźbiono krzyże umieszczony posiada zakończone kulami, ś r o d k o w y z a ś , najsmuklejszy i p ó ł o k r ą g ł o u swej g ó r y zaciosany, m a na. jednej ze ś c i a n r y t u j ę t e g o z p r o f i l u ż o ł n i e r z a grającego na t r ą b c e . R y t t e n b y ł b y p r a w i e n i e w i d o c z n y g d y b y nie p o l i ­ c h r o m i a w y d o b y w a j ą c a go z t ł a . N a t a b l i c a c h w i d n i e j ą nazwiska ż o ł n i e r z y , k t ó r z y z g i n ę l i w d z i a ł a n i a c h w o j e n n y c h z ł a t 1914—20. U p o d s t a w y p o m n i k a zaznaczone s ą i n i c j a ł y „B.Ru.A.Tarnów" m o g ą c e w s k a z y w a ć na warsztat k a m i e n i a r s k i . autorem O m ó w i o n e p o k r ó t c e p o m n i k i ż o ł n i e r z y l o g i o n o w y c h powsta­ nagrobkowym ło, j a k w y n i k a z n a p i s ó w f u n d a c y j n y c h , z i n i c j a t y w y w i d a ć p r ę ż ­ na c m e n t a r z u w Ostrowcach oraz f i g u r do k o ś c i o ł a w P i a s k u nie d z i a ł a j ą c y c h koło Buska. Rzeźbiarz z m a r ł w Brzostkowie w roku pewne n i e s ą j e d y n y m i w tej o k o l i c y . Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a 1933. w w y m i e n i o n y c h wsiach k ó ł m ł o d z i e ż y , za­ Sporo jogo prac z n a j d o w a ł o s i ę w s w o i m czasie w r o d z i n n y m p r z y n i o s ł a z a g ł a d ę i s t n i e ń l u d z k i c h na s k a l ę w c z e ś n i e j n i e spo­ domu, k t ó r y służył m u też jako warsztat. Niestety, rodzina W ł a ­ t y k a n ą . Czasy p o k o j o w o z r o d z i ł y refleksję n a d t y m i t r a g i c z n y m i dysława dopuściła Kamysza, niedoceniając do rozproszenia lub tej s t r o n y jego zniszczenia działalności większości T a k i los s p o t k a ł d r e w n i a n ą f i g u r ę „ C a r a M i k o ł a j a " rzeźb. wzorowaną wydarzeniami i potrzebę upamiętnienia ludzi, którzy w nioli śmierć. P o m n i k i żołnierzy stanowią r z e ź b i a r s k i e o tematyce ś w i e c k i e j , k t ó r o z n a l a z ł y swe krajobrazie wiejskim obok ponieśli nieliczne zadomowionych tu prace miejsce na p o p u l a r n y m k i e d y ś u j ę c i u p o r t r e t o w y m tej p o s t a c i — w m u n ­ w durze, z s z a b l ą . P o d o b n y los spotka! t r z y p ł a s k o r z e ź b y w f o r m i e i f i g u r p r z y d r o ż n y c h . Zdarza s i ę , że w y k a z u j ą z t y m i o s t a t n i m i kapliczek o b r a z ó w , k t ó r e K a m y s z p o d a r o w a ł c ó r c e w posagu. B y ł y d u ż e g o znaczne p o d o b i e ń s t w o formalne, j a k c h o ć b y d z i e ł o W ł a d y s ł a w a f o r m a t u i dlatego do d o m u w z i ę ł a t y l k o j e d n ą , z k t ó r e j obecnie Kamysza. P R Z Y P I S Y 1 R . Roinfuss, Wpływ na ludową rzeźbę w kamieniu. s. 67—76 rzemieślniczej produkcji dewocyjnej „ P o l . Szt. L u d . " R . 33, 1979 n r 2, 2 I n f o r m a t o r k i : M a r i a Pisarczyk, ur. w 1901 г., zam. w P o d ­ lesiu p r z y s i ó ł k u B r z o s t k o w a , c ó r k a W ł a d y s ł a w a K a m y s z a oraz K a t a r z y n a K a m y s z , ur. w 1904 г., zam. w B r z o s t k o w i e , synowa rzeźbiarza П . 1. P o m n i k L e g i o n i s t y , r z e ź b i a r z K a m y s z , w . T o n i ą ; i l . 2. P o m n i k l e g i o n i s t y w O t f i n o w i e , warsztat I<\ S a m k a ; i l . 3, 4. P o m n i k l e g i o n i s t y w Samocicach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6520a4ad5323bcd25fa2cace0e91626f.pdf 491827f10d0cd18ccdcdd17839d81f99 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3444 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3228 Title A name given to the resource pomniki ludu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.131-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski POMNIKI LUDU W ś r ó d m o ż l i w y c h k l a s y f i k a c j i p o m n i k ó w jedna wydaje się w kontekście podjętego trująca t e m a t u s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n a , rozpa­ relacje m i ę d z y w ł a d z ą a l u d e m . P o m n i k b ę d z i e interesował nas jako zjawisko przynależne, sferze więc ideologii, związane z określoną wizją świata, p a ń s t w a , tradycji, historii. Najdawniejsze znane n a m p o m n i k i m i a ł y na celu u t r w a l e n i e i u ś w i e t n i e n i e p o t ę g i w ł a d z y , oddanie czci b o g o m i m o n a r c h o m . P r z y c z y n i a ł y się w i ę c do f o r m o w a n i a w ś w i a d o m o ś c i społecznej obrazu d z i e j ó w w i d z i a n y c h z p o z y c j i w ł a d c ó w , h i e r a r c h ó w , m o ż ­ nych i majętnych. Rzymskie arki triumfu, p o s ą g i k r ó l ó w , w o d z ó w czy n y c h czy o a k t u a l n y c h jest ś w i a d e c t w e m czasu w k t ó r y m powsta­ r z ą d k u książęcego, królewskiego, państwowego. Takie je, p r z y j ę t e g o i p u n k t u widzenia, założeń ideowych, stosunków społecznych, u k ł a d u sił. kondotierów pomniki N i e z a l e ż n i e b o w i e m od tego czy m ó w i on o wydarzeniach daw­ d a w n i e j i obecnie, skoro p o w s t a w a ł y utrwalały czy bóstw, wizję po­ pomniki powstają wbrew i n t e n c j o m s p o ł e c z e ń s t w a , by m u n a r z u c i ć obce t r e ś c i , a n a w e t A ł e t e r a ź n i e j s z o ś ć nie tylko powołuje do życia pomniki, lecz i w e r y f i k a c j e znaczenia j u ż i s t n i e j ą c y c h , s p r a w i a ż e t r o ś c i z n i e w o l i ć d e m o n s t r a c j ą s i ł y i p o g a r d y dla o p i n i i publicznej wolno n a z w a ć p o m n i k a m i — władzy. n i e g d y ś ż y w e , a nawet b u l w e r s u j ą c e , m o g ą ulec z a t a r c i u , u s t ę ­ pując miejsca nowym, niezamierzonym pierwotnie. Pomnik, k t ó r y m i a l u t w i e r d z a ć w ł a d z ę k r ó l e w s k ą staje się w ó w c z a s pa­ Skoro j e d n a k s p o ł e c z e ń s t w o , a p r z y n a j m n i e j znaczna jego c z ę ś ć , akceptuje t r e ś c i zawarte w p o m n i k u , nawet gdy powstaje m i ą t k ą n a r o d o w ą , d z i e ł e m s z t u k i , o d b i e r a n y m j u ż t y ł k o w kate­ on goriach estotycznych. T a p r z e m i a n a f u n k c j i i z n a c z e ń nie zmienia staje się w ł a s n o ś c i ą s p o ł e c z e ń s t w a , d o b r e m p u b l i c z n y m . P r z y k ł a ­ całkowicie z inicjatywy i środków oficjalnych instytucji, j e d n a k f a k t u , iż w c h w i l i p o w s t a n i a p o m n i k w y r a ż a o k r e ś l o n ą dem m o g ą t u b y ć zbudowane u nas po w o j n i e p o m n i k i m a r t y r o ­ i d e o l o g i ę , o k r e ś l o n y system w a r t o ś c i . logii, jak Treblinka, Majdanek, Kadogoszcz czy Oświęcim. 131 �132 I �a ż po czasy dzisiejsze. W latach z a b o r ó w m i a ł y te pomniki w y d ź w i ę k przede w s z y s t k i m p a t r i o t y c z n y , w y o s t r z o n y sytuacja, w k t ó r e j skoro n i e m o ż n a b y ł o w p r o s t m ó w i ć o sprawach na­ r o d u , p r z y c h o d z i ł o c z y n i ć to p o ś r e d n i o . Dedykacja. „ M i k o ł a j o w i Kopernikowi — wdzięczni Rodacy" nie b y ł a czczym S p o ł e c z e ń s t w o f u n d o w a ł o ze swych s k ł a d e k p o m n i k i Księcia Józefa Poniatowskiego, frazesem. Mickiewicza, Chopina, K o ś c i u s z k i . Toczono p u b l i c z n e spory o i c h f o r m ę , miejsce wzniesienia, a na.wet o s o b ę r z e ź b i a r z a . N i e m n i e j b y ł y to p o m n i k i w mniejszej czy w i ę k s z e j mierze o f i c j a l n e (że p o s ł u ż ę s i ę s f o r m u ł o w a n i e m Jarnuszkiewiczowej). „Oficjalne" 7, zachowaniem komitetów odpowiednich budowy, uzgodnione w form z Jadwigi t y m sensie, że powołania czynnikami powstałe społecznych administracji p u b l i c z n e j , zrealizowane przez wyspecjalizowane p r z e d s i ę b i o r s t w a , zaprojektowane przez profesjonalnych artystów, poddane fa­ chowej k r y t y c e a r t y s t y c z n e j . A p o m n i k i Różnicę tę można akceptuje, ludu? C z y m s i ę r ó ż n i ą od s p o ł e c z n y c h ? wyrazić w jednym zdaniu: społeczeństwo podczas g d y l u d sam wznosi swe p o m n i k i . Istotne jest w t y c h p o m n i k a c h z a r ó w n o co i dlaczego s i ę w z n o s i , j a k t e ż — jfcto t o c z y n i , w j a k i m t r y b i e ( o f i c j a l n y m czy nieoficjalnym), w j a k i e j p o s t a c i i dla k o g o . Skoro p r z y j m i e m y , iż k a ż d y p o m n i k m i e ś c i s i ę w c y k l u m y ś l e n i a o p r z e s z ł o ś c i , pierwsza i p o d s t a w o w a r ó ż n i c a pomnikami władzy a ludu ujawnia się w punkcie między widzenia. P o m n i k i l u d u p r z e d s t a w i a j ą h i s t o r i ę (ozy r z e c z y w i s t o ś ć ) z pers­ p e k t y w y ocen i o d c z u ć mas s p o ł e c z n y c h , w p r z e s z ł o ś c i c h ł o p s k i c h , współcześnie także robotniczych (choć oczywiście nie tylko). P o w s t a j ą one n i e po t o , aby f o r s o w a ć o k r e ś l o n ą w i z j ę h i s t o r i i , ale a b y o d d a ć s p r a w i e d l i w o ś ć w y d a r z e n i o m , c z y n o m i l u d z i o m — w a ż n y m w ś w i a d o m o ś c i powszechnej, a p r z y n a j m n i e j znacznej 5 6 Oczywiście im władza bliższa jest autentycznym dążeniom s p o ł e c z e ń s t w a t y m bardziej zaciera s i ę granica m i ę d z y p o m n i k i e m władzy a społeczeństwa. P o m n i k i — co w a r t o p o d k r e ś l i ć — m o g ą t e ż w p e w n y c h sytuacjach pełnić świadomie rolę legitymizatora grupy s i ę do o d c z u ć d u ż e j postulowaną przez fundatorów r z ą d z ą c e j , w ł a ś n i e przez o d w o ł a n i e części n a r o d u . Taką sytuację mogliśmy o b s e r w o w a ć w Polsce b e z p o ś r e d n i o po wojnie, k i e d y t o w ł a d z a podjęła decyzję niezwłocznej odbudowy wielu z a b y t k ó w kultury, w t y m k o ś c i o ł ó w i z a m k ó w . Zdecydowano s i ę w ó w c z a s na rekon­ strukcję wielu zniszczonych w czasie w o j n y zabytków, mimo że i c h p i e r w o t n a w y m o w a znaczeniowa daleka b y ł a od p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń ideologicznych. I s t o t n a jednak b y ł a ich nowa symbolika., odrodzenia ze zgliszcz, n a w i ą z a n i a do t r a d y c j i p r z e s z ł o ś c i . D o ­ konało się w t y c h pomnikach przesunięcie emitowanych treści i s k o j a r z e ń . D z i ę k i i emu n p . K o l u m n a Z y g m u n t a , o n g i ś w y r a z królewskiej władzy, stalą się symbolem ciągłości życia miasta, n i e z b ę d n y m elementem jego p e j z a ż u , z a k o t w i c z o n y m w p a m i ę c i , i k o n o g r a f i i , l i t e r a t u r z e . Decyzja o d b u d o w y warszawskich p o m ­ n i k ó w (podobnie j a k S t a r ó w k i czy k o ś c i o ł ó w G d a ń s k a i W r o c ­ ł a w i a ) miała, u p r a w o m o c n i ć w o p i n i i s p o ł e c z e ń s t w a n o w ą w ł a d z ę , świadczyć o jej z w i ą z k u z na.rodom, jego k u l t u r ą , historią. B y ł to wice z p u n k t u w i d z e n i a s o c j o t e c h n i k i w ł a d z y 1 zabieg tego rodzaju co zachowa.nio s y m b o l i narodowej t o ż s a m o ś c i — h y m n u , f l a g i b i a ł o - c z e r w o n e j , w wojsku o r z e ł k a czy r o g a t y w k i . Akceptacja powszechna jest nikiem p o m n i k ó w najbardzioj s p o ł о с z n у e h. 2 istotnym wyróż­ Jest j e d n a k r ó ż n i c a ( z a u w a ż a l n a co p r a w d a t y l k o przez w s p ó ł c z e s n y c h ) m i ę d z y t y m co dane przez w ł a d z ę a t y m eo zbudowane w s p ó l n y m w y s i ł k i e m . T a k i e w ł a ś n i e s ą p o m n i k i , p o w s t a ł e zo zbiorowej w o l i s p o ł e ­ czeństwa, zbudowane ze składek publicznych, dyskutowane w prasie i r ó ż n y c h o b y w a t e l s k i c h k o m i t e t a c h . W i e l e t a k i c h p o m ­ n i k ó w p o w s t a ł o u nas p o c z y n a j ą c od s c h y ł k u u b i e g ł e g o stulecia 133 �c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a . P o w s t a j ą w t e d y g d y odczuwana upamiętniania nie jest realizowana przez czynniki potrzeba oficjalne. Z tego p o w o d u m o ż n a p o w i e d z i e ć , żą s ą t o p o m n i k i s p r a w i e d l i ­ tencji straconych, drzewa, zmarłych, zasłużonych. jak w innym kręgu kulturowym t y w y l u d u , g r u p s p o ł e c z n y c h czy l o k a l n y c h . lumny. Wnosiły wiejscy, chłopscy rzeźbiarze, amatorzy: r o b o t n i c y , technicy, w i ę c n i e z a w o d o w i r z e ź b i a r z e , p o w i ą z a n i z k r ę g i e m e l i t y spo­ ł e c z e ń s t w a czy i n s t y t u c j a m i w ł a d z y . W z n o s i s i ę te święte na w y ­ o b r a ź n i ę w i d z a s w ą n i e z w y k ł o ś c i ą i m o n u m e n t a l i z m e m , podobnie w o ś c i , w y p e ł n i a j ą c e l u k i w obrazie historii, w i d z i a n e j z perspek­ P o m n i k i te t w o r z y l u d , p r o j e k t u j ą je i w y k o n u j ą r z e m i e ś l n i c y Natomiast k u r h a n y , g ł a z y , anomalie p r z y r o d y d z i a ł a ł y element — o b e l i s k i , p i r a m i d y czy k o ­ n i e z w y k ł o ś c i przez swą imponującą formę i trwałość (która chociaż nam może się w y d a ć wątpliwa, w p o c z u c i u czasu z a k o r z e n i o n y m w dawnej k u l t u r z e c h ł o p s k i e j b y ł a zapewne n i e p o r ó w n y w a l n i e silniej odczuwana). pomniki W X X w i e k u , z w ł a s z c z a w jego pierwszej p o ł o w i e , wzno­ z r e g u ł y samorzutnie, poza i n s t y t u c j a m i z a j m u j ą c y m i s i ę o p i ­ szono p o m n i k i , a b y u c z c i ć w y d a r z e n i a i osoby z a s ł u ż o n e dla niowaniem, zatwierdzaniem i budowaniem p o m n i k ó w . n a r o d u , k o ś c i o ł a , m i e j s c o w o ś c i , p a r a f i i , a nawet b y u p a m i ę t n i ć w ramach obiegu k u l t u r y nieoficjalnej, niepisanej. Powstają Znamienne fakty uznane za s z c z e g ó l n i e w a ż n e przez f u n d a t o r a . P o m n i k i jest dla t y c h p o m n i k ó w operowanie f o r m ą c z y t e l n ą , jednoznacznie o symbolice religijnej — k r z y ż e , odbieraną prób p a m i ą t k ę z d a r z e ń i o s ó b s z c z e g ó l n i e z a s ł u ż o n y c h dla P a ń s t w a , plastycznych. k o ś c i o ł a , p a r a f i i , fundatora, na miejscach w a l k , k a ź n i , t a m gdzie przez widzów, b r a k wszelkich p o s z u k i w a ń o d n o w y s y m b o l i k i , szukania n o w y c h r o z w i ą z a ń i kapliczki stawiano na Przeciwnie, widoczne jest w n i c h d ą ż e n i e do p o w t a r z a n i a f o r m z n a j d o w a ł y s i ę g r o b y p o w s t a ń c ó w 1863 r . i symboli, które w świadomości odbiorców zrosły się z pojęciem wano, aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e ń p o m n i k a . N i e istnieje w i ę c p r o b l e m c z y t e l n o ś c i k o n c e p c j i , roz- dowego, ofiar s t r a j k ó w i p a c y f i k a c j i d ź w i ę k u m i ę d z y t w ó r c ą a o d b i o r c ą skoro d.ochodzi do i d e n t y f i ­ W c z e ś n i e j — bo w 2 p o l . X I X w . , o b e l i s k i wznoszono k a c j i r ó l : i n i c j a t o r a , fundatora, autora, w y k o n a w c y , o d b i o r c y . na pamiątkę zniesienia 6 Obeliski dotyczących fundo­ ruchu lu­ ( w latach trzydziestych).? pańszczyzny i serwitutów. 8 także Wielkie B i o r ą c t o p o d u w a g ę m o ż e m y u z n a ć za ludowe t a k i e p o m n i k i , głazy k t ó r e wznosi l u d a b y w y r a z i ć b l i s k i e m u t r e ś c i , k t ó r y c h t w ó r c a p e ł n i ł y p o d o b n ą r o l ę do o b e l i s k ó w . U p a m i ę t n i a ł y r o c z n i c ę , f a k t jest zarazem f u n d a t o r e m i w y k o n a w c ą , c z ł o n k i e m odzyskania ъ którą się identyfikuje zbiorowości w uczuciach, m y ś l a c h i upodobaniach estetycznych. a pomnikiem ludowym. wszystkim monument, rzeźba Ten pierwszy to umieszczona na przede postumencie. 9 i t p . Zdarzało s i ę t e ż , że okrętu. Znane są również pomniki-rzeźby n a ś l a d u j ą c e stereotyp oficjalnego p o m n i k a . m i ę d z y f u n k c j o n u j ą c y m w naszej p a m i ę c i stereotypem p o m n i k a oficjalnego niepodległości budując t a k i p o m n i k w y k o r z y s t y w a n o miejscowy a t r y b u t , n p . k o t w i o ę , śrubę W t y m miejscu n a l e ż y p o w i e d z i e ć o jeszcze jednej r ó ż n i c y l u b m o n u m e n t y budowane z k a m i e n i czy b r y ł w ę g l a na cokole, 1 0 P o m n i k i ludowe m i a ł y s w y c h i n i c j a t o r ó w , b y l i n i m i m . i n . k s i ę ż a , nauczyciele, d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i , z w i ą z k o w i . M i a ł y l i d e r ó w b u d o w y . M o ż n a n a w e t w ramach t y c h p o m n i k ó w p r z e p r o w a d z i ć R z e ź b a — dodajmy — k t ó r a usamodzielniła się i wyzwoliła od k l a s y f i k a c j ę , w k t ó r e j n a j e d n y m k o ń c u z n a j d ą s i ę właśnie podstawowej 0 widocznej osobie i n i c j a t o r a ( k t ó r y p o c i ą g a symboliki kultowej. Tymczasem większość p o m n i k ó w ludu identyfikuje zdecydowana za s o b ą 1 te, grupę) się z formą krzyża bądź n a t o m i a s t na p r z e c i w l e g ł y m p o m n i k i „ a n o n i m o w e " c z y l i t a k i e , k a p l i c z k i . M o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że wiele z n i c h to po p r o s t u k t ó r e p o w s t a w a ł y z p o t r z e b y p o m n i k a t a k powszechnej i oczy­ o b i e k t y k u l t u opatrzone s t o s o w n ą d e d y k a c j ą . N a d b u d o w a artys­ wistej., że jeśli nawet k t o ś pierwszy j ą s f o r m u ł o w a ł , n a t y c h m i a s t t y c z n a jest w p o m n i k a c h l u d u w a r t o ś c i ą d r u g o r z ę d n ą , podczas z a t a r ł o s i ę t o w p a m i ę c i g r u p y . K t o z g ó r n i k ó w pierwszy r z u c i ł gdy m y ś l zbudowania p o m n i k a u p a m i ę t n i a j ą c e g o o f i a r y w w pomnikach oficjalnych dużym recepcji. odgrywa rolę stopniu przesądzając bardzo o jego a k t u a l n e j i istotną, przyszłej 3 katastrofy (w Czechowicach-Dziedzicach) 1 K t o pierwszy odczul p o t r z e b ę p o m n i k a p o l e g ł y c h s t o c z n i o w c ó w (w G d a ń s k u ) ? P o m n i k p o w - T a r ó ż n i c a m i ę d z y p o m n i k i e m o f i c j a l n y m i ludowym sprawia, szechnio oczekiwany m o ż e m i e ć l i d e r a b u d o w y , ale nie i n i c j a t o r a , że m y ś l ą c o p o m n i k u w kategoriach h i s t o r i i sztuki t r a c i s i ę k t ó r y rzuca p r o p o z y c j ę , na co i n n i m ó w i ą „ n o t a k , r z e c z y w i ś c i e , z p o l a w i d z e n i a p o m n i k i l u d u . W i ą ż e s i ę to ta,kże ze sposobem można by taki pomnik zbudować". u j m o w a n i a i s t o t y p o m n i k a w encyklopediach i slowHikach ter­ minologicznych sztuk plastycznych. Przytoczę typową taką W T p o m n i k a c h l u d o w y c h „ bardzo częste jest nawiązanie, a nawet i d e n t y f i k a c j a z s y m b o l i k ą , k t ó r a s i ę w y w o d z i z r e l i g i i d e f i n i c j ę : ,,P o m n i k , m o n u m e n t , dzieło r z e ź b i a r s k i e l u b arch.- 1 k u l t u z m a r ł y c h . W i ą ż e s i ę t o m . i n . z t y m , że w powszechnym - r z e ź b i a r s k i e wzniesione dla u p a m i ę t n i e n i a osoby l u b zdarzenia odczuciu b l i s k i e s ą sobie p o j ę c i a p o m n i k a i nagrobka. P r z y b l i - historycznego, n a j c z ę ś c i e j w postaci p o s ą g u l u b g r u p y r z o ź b i a r s - ż o n i u t y c h p o j ę ć s p r z y j a ł y losy n a r o d u , zabory, p o w s t a n i a , roz­ kiej, siane po c a ł y m k r a j u ż o ł n i e r s k i e m o g i ł y . także kolumny, obelisku, budowli, sztucznie w z g ó r z a (kopiec) czy naturalnego g ł a z u . ( . . . ) " usypanego 4 Jeszcze teraz w ś w i a d o m o ś c i l u d z i oba te p o j ę c i a n i e m a l - ż e W y d a j e s i ę , że d e f i n i c j ę t a k ą n a l e ż a ł o b y r o z s z e r z y ć . Przede się p o k r y w a j ą . P i s z ą c t e n tekst p r z e p r o w a d z i ł e m orientacyjną w s z y s t k i m p o d k r e ś l i ć i s t o t ę zjawiska j a k i m jest p o m n i k . A jest s o n d ę na c m e n t a r z u P o w ą z k o w s k i m w Warszawie. O k a z a ł o s i ę , nim w y z n a c z e n i e przestrzeni ż e 6 k a m i e n i a r z y i 15 o s ó b s p o ś r ó d 18 i n d a g o w a n y c h p r z y gro­ sie przez antropologicznym) rowy są znak, czytelne k t ó r e g o dla sakralnej trwały, i n t e n c j a danej (w sen­ t r ó j w y m i a ­ i s y m b o l i k a s p o ł e c z n o ś c i bach nazywało w potocznej m o w i e n a g r o b k i •—• p o m n i k a m i . P y t a n i o r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i p o j ę c i a m i dostrzegali je w mieiscu (w dawnej p o s t a w i e n i a ( „ N a g r o b e k s t o i t a m gdzie jest pochowanie, a p o m n i k k u l t u r z e l u d o w e j sens znaczeniowy i t r e ś ć b y ł y u t r w a l o n e w prze­ na p l a c u , na g ó r c e . . . m o ż e b y ć w s z ę d z i e " ) , w osobie f u n d a t o r a kazie p a m i ę c i o w y m ) . U j ę c i e t a k i e przesuwa akcent z m o n u m e n t u ( „ n a g r o b e k stawia r o d z i n a , a p o m n i k p a ń s t w o ... na p o m n i k rzeźbiarsko-architoktonicznego zbiera s i ę do puszek p i e n i ą d z e " ) . Cztery p y t a n e osoby z w r ó c i ł y n a wszelkie ś w i a d o m e i celowe w y d z i e l e n i e miejsca, n i e z a l e ż n i e k r z y ż , kapliczka, figura, o d tego, czy w y o d r ę b n i a czy t e ż obelisk, g ł a z , stare je drzewo lub usypany kopiec. W u w a g ę na r ó ż n i c ę w s k a l i , d z i e s i ę ć p o w i e d z i a ł o , iż p o m n i k stawia s i ę t a m , gdzie z g i n ę ł o w i e l u l u d z i , l u b n a p a m i ą t k ę w y d a r z o n i a . O c z y w i ś c i e sonda, przeprowadzona na dawnej kulturze c h ł o p s k i e j , a z w ł a s z c z a jej warstwie znanej n a m z p r z e k a z ó w p i s a n y c h i r y s u n k o w y c h , w y s t ę p o w a ł y 5 p o m n i k i - z n a k i k u l t u , a t a k ż e „ ś w i ę t e d r z e w a " , kopce, w i e l k i e ważnego cmentarzu, nio jest w o l n a o d sugestii miejsca, n i e m n i e j wskazuje emocjo­ nalnie odczuwaną bliskość obu pojęć. Każdy rzeźbiony czy wzniesiony w k s z t a ł c i e obelisku nagrobek n a z y w a s i ę p o m n i k i e m , g ł a z y n a r z u t o w e . U p a m i ę t n i a ł y miejsca k r w a w y c h b i t e w i miejsca c h o ć n i e k a ż d y p o m n i k jest n a g r o b k i e m . Oba p o j ę c i a s t r a c e ń (w 2 p o l . X I X w . ) . K a ż d y z t a k i c h p o m n i k ó w wyznacza przede w s z y s t k i m t o , że nagrobek jest p r y w a t n y , podczas g d y różni p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą , k u l t o w y , hierofaniczny k o n t e k s t , u w z n i o ś - p o m n i k — p u b l i c z n y , wzniesiony z a r ó w n o w celu u p a m i ę t n i e n i a l a j ą c y f a k t , k t ó r y chciano u c z c i ć i u p a m i ę t n i ć . T r e ś ć p r z e s ł a n i a o s ó b , j a k t e ż i d e i , miejsc, c z y n ó w i w y d a r z e ń . N a g r o b e k znajduje spotęgowana b y ł a wówczas symboliką religijną krzyża, s i ę w zasadzie na grobie, n a t o m i a s t p o m n i k nie jest figury czy k a p l i c z k i ; s t a w a ł a s i ę j a k b y wezwaniem do m o d l i t w y w i n - 134 związany z k o n k r e t n y m miejscem. M o ż e b y ć — n p . p o m n i k i w O ś w i ę c i m i u , �11.7. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , 1964г., Głowa na polu b i t w y pod Grunwaldem, w G d a ń s k u , ale nie musi, i t a k n p . p o m n i k Chopina s t a n ą ł w R i o de J a n e i r o , a s t a t u a Chrystusa, cykl korektur programów magało się g e s t ó w Martyrologia nauczania, poczucie s p r a w i e d l i w o ś c i uświęconych tradycją, pieniędzy w publicznych zbiórkach, mimo Odczuwalny powszechnie więc związek obu pojęć tłumaczyć nie n a r a s t a j ą c y c h symp­ t o m ó w gospodarczej katastrofy. Psycholog p o w i e d z i a ł b y w tym wznie­ p r z y p a d k u o reakcji c a ł y c h g r u p s p o ł e c z e ń s t w a na u p o k o r z e n i a w y d a r z e n i a i osoby w a ż n e i k r z y w d y doznane w poprzednich etapach h i s t o r i i , o z b i o r o w y m t a k l i c z n y c h w o s t a t n i c h 2 latach i n i c j a t y w sienia p o m n i k ó w u p a m i ę t n i a j ą c y c h do­ pomników. I n i c j o w a n o je, wznoszono w p o ś p i e c h u , nie ż a ł o w a n o na J a n a X X I I I we W r o c ł a w i u . może fakt a pomniejszano „ o d r e a g o w a n i u " p r z e s z ł o ś c i , ale zjawiska nie m o ż n a o g r a n i c z y ć przedtem w oficjalnych w y k ł a d n i a c h h i s t o r i i . W i d z ę ten p r o b l e m t y l k o do sfery emocjonalno-otycznoj czy p s y c h o l o g i i grup spo­ w d w ó c h aspektach: w r a ż l i w o ś c i moralnej i n a w y k ó w k u l t u r o w o - ł e c z n y c h . M i a ł o ono -estetycznych. P i e r w s z y aspekt n a z w a ł b y m t y c z n y . Jedna decyzja, jeden wzorzec d z i a ł a n i a p o c i ą g a ł p r z y w świadomości Antygony. społeczeństwa a pomijane czy k o m p l e k s e m Jest to p r z e ś w i a d c z e n i e , iż trzeba o d d a w a ć l e ż n ą cześć w y d a r z e n i o m i l u d z i o m a skoro z j a k i c h k o l w i e k z a s ł u ż o n y m dla b ą d ź p o w o d ó w p o w i n n o ś c i tej nie p e ł n i o n o — w i n n i to c z y n i ć c i , k t ó r z y p r z e ż y l i — na­ ojczyzny, do­ świadkowie swój w y r a ź n y podtekst i kontekst poli­ t y m zp, s o b ą ł a ń c u c h n a s t ę p n y c h . Decyzja wzniesienia jednego drugiego. Nie w y s t a r c z y ł zbiorczy s y m b o l — np. p o m n i k A r m i i K r a j o w e j pomnika sprzyjała podjęciu zamiaru budowy czy P o w s t a n i a Warszawskiego. Ś w i a d k o w i e — sanitariusze chcieli p o k o l e n i a . W i n n i to p r z y t y m c z y n i ć w formie uznawanej pow­ u c z c i ć sanitariuszy, k u r i e r z y — k u r i e r ó w , ż o ł n i e r z e b a t a l i o n u X — • szechnie za najbardziej p r e s t i ż o w ą i w i d o m ą — s t a w i a j ą c p o m ­ p a m i ę ć swego b a t a l i o n u . B y ł o n i k i . Nic p o m n i k ó w , lecz n a g r o b k ó w . wystarczyła satysfakcja w postaci słowa pisanego, to m y ś l e n i e j u ż nie kategorią 135 �I I . 8. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , r z e ź b y z c y k l u Martyrologia Aspekt d r u g i , to p y t a n i e o f o r m u ł ę p o m n i k a . Ł a t w o zauwa­ Wyeliminowanie znaków w i ą ż ą c y c h się z kultem, a zwłaszcza ż y ć , że podobnie j a k dawniejszo p o m n i k i l u d u , t a k ż e i te, p o w s t a ł o k r z y ż a s p o w o d o w a ł o , że jego p o j a w i e n i e s i ę z a c z ę ł o m i e ć o k r e ś l o n y czy inspirowano w okresie p o - s i e r p n i o w y m , o d w o ł u j ą się i to kontekst treściowy w r ę c z manifestacyjnie do s y m b o l i k i r e l i g i j n e j . S ą d z ę , że dzieje oficjalnym. się t a k z a r ó w n o ze w z g l ę d u na zakorzenione? w naszej k u l t u r z e s y m b o l i k i religijnej w okresie s t r a j k u s t o c z n i o w c ó w i we wszyst­ poczucie z w i ą z k u m i ę d z y sferą k u l t u i p o m n i k a , j a k też i na s k u t e k k i c h p ó ź n i e j s z y c h manifestacjach o charakterze p a t r i o t y c z n y m reakcji przeciw p r o g r a m o w e m u — w okresie p o w o j e n n y m — i „ s o l i d a r n o ś c i o w y m " . K r z y ż stal się wówczas symbolem odnowy, u s u w a n i u wszelkiej s y m b o l i k i religijnej z p o m n i k ó w i oficjalnych nawet dla l u d z i , k t ó r z y w innej s y t u a c j i h i s t o r y c z n e j i p o l i t y c z n e j manifestacji. Wznoszone w ó w c z a s p o m n i k i b y ł y w ostatecznej wcale b y nie chcieli i d e n t y f i k o w a ć s i ę z k o ś c i o ł e m i p o s ł u g i w a ć insta,ncji zatwierdzane przez w ł a d z ę . P o n i e w a ż z a ś d ą ż o n o do se­ symbolami wiary. kularyzacji ż y c i a publicznego, starano się, aby s y m b o l i k a r e l i ­ swój n y c h i na teren w y z n a n i o w y c h cmentarzy. Ne.wet k r z y ż p r ó b o w a ­ kultowych no z a s t ą p i ć elementem k r z y ż o - p o d o b n y m M a t k i Boskiej, gdzie towarzysząc krąg działaniom nie­ demonstracyjno o d w o ł y w a n i e s i ę Symbole to, w ł ą c z o n o w p o l i t y c z n y gijna z o s t a ł a z niego u s u n i ę t a , z e p c h n i ę t a do s a n k t u a r i ó w kościel­ w sytuacjach, i uczuciowy, S t ą d też tak znaczeniowy, s t a j ą c się kontekst, wyrazem do rozszerzyły t r e ś c i nie tylko i estetycznych, ale i p a t r i o t y c z n y c h . K r z y ż , obraz msza ś w i ę t a , masowo k o m u n i e w i e r n y c h — to t r a d y c y j n i e s i ę p o j a w i a ł . T a k n p . w Warszawie, na P o w ą z k a c h - nie t y l k o ś w i a d e c t w o p o b o ż n o ś c i , lecz i tego m o d e l u p o l s k o ś c i , W o j s k o w y e h , dekoracja ś c i e n n a D o m u k t ó r y sięga, do powszechnie u z n a w a n y c h t r a d y c j i różnego na rodzaju elementy pionowe m y ś l znak k r z y ż a . R ó w n i e ż rozstrzelanych przez o k u p a j i t a na Pogrzebowego i poziomo, zawiera przywołujące grobach ż o ł n i e r z y umieszczono z n a k i i ludzi przeciwstawiając się przemilczaniu wypaczeniom ideologii. Zresztą, całych narodowych, obszarów historii, jak o t y m ś w i a d c z y historia, krzyżo-po- w a l k a z k o ś c i o ł e m — czy to w okresie germanizacji W i e l k o p o l s k i , dobne, ale w swej z e w n ę t r z n e j w a r s t w i e asocjacyjnej o d w o ł u j ą c e czy w l a t a c h o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j — t y l k o p o t ę g o w a ł o p a t r i o ­ s i ę do w y o b r a ż e n i a r ę k o j e ś c i wbitego w z i e m i ę miecza. N a t o m i a s t tyczny kontekst symboliki n a s t a w i a n y c h w c a ł y m k r a j u p o m n i k a c h m ę c z e ń s t w a widnieje się w ó w c z a s w ś w i a d o m o ś c i powszechnej ze wizerunek K r z y ż a patriotycznych, V i r t u t i M i l i t a r i . A w i ę c k r z y ż , ale w domyśle, przesłonięty inną, patriotyczną 136 symboliką. jakby Kościół — religijnej. z obroną Znaki kultu utożsamiły znakami tradycji najwyższych wartości moralnych i narodowych. Dlatego też n a s t ą p i ł o , tak szoku ące ; �w i e l u zagranicznych o b s e r w a t o r ó w , o d w o ł y w a n i e się do religii w czasie s t r a j k u w stoczni czy niezwykła, reakcja s p o ł e c z e ń s t w a na (akie w y d a r z e n i a , j a k p r z y j a z d do k r a j u Papieża,, zamach na jego ż y c i e , ś m i e r ć Prymasa. Mogło to d z i w i ć — stwierdza Janusz T a z b i r — nawet ,,(•..) z n a w c ó w h i s t o r i i I I Rzeczypospo­ litej, świadomych robotnicze. (...) laicyzacji jaka objęła, w ó w c z a s Trzeba p o w i e d z i e ć otwarcie, środowiska lata powojenne p r z y n i o s ł y u nas w y r a ź n o zahamowanie lub na%vet cofnięcie s i ę p r o c e s ó w laicyzacji. W s y t u a c j i , gdy w p e w n y c h okresach ambona była j e d y n ą t r y b u n ą niezawisłej wypowiedzi, a Kościół wystę­ p o w a ł W" r o l i g ł ó w n e g o s t r a ż n i k a n a r o d o w y c h t r a d y c j i znaczenie tej i n s t y t u c j i nie m o g ł o m a l e ć , lecz przeciwnie — w z r a s t a ł o . " N a s t ą p i ł o p r z y t y m rozszerzenie t r e ś c i , z k t ó r y m i 1 1 kojarzą z koroną bliski pamięci żołnierzy Września i A r m i i Zastanawiając się nad faktem występowania Krajowoj. po zjawiska p o m n i k ó w l u d u a t a k ż e p r o f u z j i i n i c j a t y w wych w ostatnich 2 l a t a c h 1 2 m o ż n a w s k a z a ć na wojnie pomniko­ kilka towa­ r z y s z ą c y c h t e m u olcoliez-iości. Są to przode w s z y s t k i m : — w r a ż l i w o ś ć „ h i s t o r y c z n a " sporej części s p o ł e c z e ń s t w a . P a m i ę ć w o j n y , znaczenie j a k i e s i ę p r z y w i ą z u j e do t r a d y c j i wych, narodo­ niepodległościowych; — ż y w o t n o ś ć p o s t a w r o m a n t y c z n y c h i to z a r ó w n o w ś r ó d i n t e l i ­ gencji j a k i r o b o t n i k ó w ; — głęboko rozbudzona 1 3 potrzeba sprawiedliwości, wywołana m . i n . przez l i a i l a oraz idee s o c j a l i z m u ; się z n a k i k u l t u . StrJy s i ę one w a r t o ś c i ą d o d a n ą , d z i ę k i której — znaczenie s y m b o l i p a t r i o t y c z n y c h , wyniesione z okresu roz­ symbole narodowo u z y s k a ł y i d e o l o g i c z n ą k o n k r e t y z a c j ę . Barwy b i o r ó w oraz h i t l e r o w s k i e j o k u p a c j i , ich rola w u m a c n i a n i u narodowe, h y m n , ideowym orzeł bie,ły f u n k c j o n u j ą i e m o c j o n a l n y m w t e d y , gdy w innym występują kontekście „oficjalnie", w i n n y m zaś w ó w c z a s , g d y towarzyszy i m znak k r z y ż a , obraz ś w i ę t y czy p o r t r e t P a p i e ż a . O k r e ś l a j ą k r ą g o d n i e s i e ń i tradycje historyczne. Flagi narodowe przy Grobach Wielkanocnych tożsamości narodu; — wyczulenie na manipulacje przemilczanie w a ż n y c h symbolami patriotycznymi, obszarów dziejów, znanych jeszcze z autopsji znacznej c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a ; — p r z e j m o w a n i e w procesie awansu k u l t u r o w e g o (po 1945 r.) w kościele z n a c z ą co innego n i ż wieszane na, domach w d n i a c h przez c h ł o p ó w i r o b o t n i k ó w w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a uprzednio ś w i a t p a ń s t w o w y c h . To same f l a g i zawieszane w czasie s t r a j k u typowych na W y b r z e ż u b y ł y w y r a z e m p r o t e s t u , w a l k i o g o d n o ś ć i spra­ robotnicze kolekcje dziel s z t u k i i c h ł o p s k i e m u z e a wiedliwość. W późniejszym interesujące -oinocjonalnym argumentem propagandy, u ż y w a n y m okresie s t a ł y s i ę w r ę c z wizualnozarówno przez w ł a d z ę j a k i jej adwersarzy. P o d o b n i e h y m n n a r o d o w y m a i n n y k r ą g asocjacji w czasie o f i c j a l n y c h u r o c z y s t o ś c i a i n n y gdy m u t o w a r z y s z y „ M i ę d z y n a r o d ó w k a " ozy choral „ B o ż e , coś P o l s k ę " . D o i n n y c h t r a d y c j i o d w o ł u j e s i ę orzeł z k o r o n ą i bez n i e j , nic tedy dziwnego, że w czasie r e w i n d y k a c j i t r a d y c j i p a t r i o ­ t y c z n y c h , p o m i j a n y c h c z ę s t o w p r z e s z ł o ś c i , poja,wia się orzeł d ł a w a r s t w o ś w i e c o n y c h . W y r a z e m togo są m . i n . nas nieoficjalne p o m n i k i oraz ich 14 a tp,kże namiastki; — t r a k t o w a n i e p o m n i k ó w jako w y r a z u s p r a w i e d l i w o ś c i oddanej f a k t o m i l u d z i o m z a s ł u ż o n y m dla O j c z y z n y , jako n a r o d o w y c h nagrobków. W przeciwieństwie do tych postaw i o c z e k i w a ń władze t r a k t o w a ł y p o m n i k i jako i n s t r u m e n t w y c h o w a n i a ideologicznego, a co za t y m idzie p o d p o r z ą d k o w y w a ł y je a k t u a l n y m z a ł o ż e n i o m politycznym. P o m n i k i m i a ł y w y z n a c z a ć system w a r t o ś c i , obraz I I . 9. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , figura z c y k l u Martyrologia 137 �IJ. 10. Tadeusz N i e w i a d o m s k i , Droga h i s t o r i i — sugerowany s p o ł e c z e ń s t w u . N i e s t e t y b y ł on często krzyżowa, K o d e ń , ok. 1965 r. postacie, k t ó r e r z e ź b i a r z u z n a ł za s z c z e g ó l n i e w a ż n e : p i a s t o w s k i r ó ż n y o d d o ś w i a d c z e ń l u d z i , od i c h p r z e ż y ć oraz i d e a ł ó w . M o ż n a „woj", p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o b y p o m n i k ó w l u d u , g d y b y nie n a s t ę p o ­ m y k . " W o j b o w i e m w y w a l c z y ! granice dawnej P o l s k i , z a k o n n i k w a ł o o d r y w a n i e s i ę w ł a d z y od s p o ł e c z e ń s t w a , g i ł y b y nie n a r o s ł o szerzył w i a r ę , ż o ł n i e r z e radzieccy w y z w o l i l i k r a j spod o k u p a c j i , poczucie k r z y w d y a na wyrządzonej pamięci ludzi, którzy walczyli i g i n ę l i za s w ó j k r a j na w s z y s t k i c h f r o n t a c h ś w i a t a , w Wojsku P o l s k i m na Zachodzie, w A r m i i K r a j o w e j czy w Szarych Szere­ gach. Jak w a ż n e b y ł y t o s p r a w y ś w i a d c z y f a k t , że gdy s p o ł e c z e ń s t w o m o g ł o w y s u n ą ć swoje p o s t u l a t y — tylko znalazł z a k o n n i k , ż o ł n i e r z A r m i i Czerwonej i K a z i m i e r z elementarzu i p i ś m i e P r o m y k a c h ł o p i u c z y l i s i ę i miłować Pro­ czytać kraj. J e d n a k p r o g r a m i d e o w y p o m n i k a n i e z y s k a ł uznania miejsco­ w y c h n o t a b l i . „ S e k r e t a r z nie m ó g ł p r z y j e c h a ć na o t w a r c i e — się m ó w i ł K a m i ń s k i — bo to jest o chrzcie P o l s k i , bo jest zakon­ w ś r ó d n i c h dezyderat b u d o w y p o m n i k ó w , p r z e d t e m zakazanych. n i k (.-•), a k s i ą d z tego nie c h c i a ł p o ś w i ę c i ć , bo z tej s t r o n y , z czer­ N i m to jednak n a s t ą p i ł o , p o m n i k i ludu m o g ł y się p o j a w i a ć t y l k o w o n y m i g w i a z d a m i na h e ł m a c h to s ą ż o ł n i e r z e radzieccy, k t ó r z y sporadycznie, p o k ą t n i e a c z ę s t o e g z y s t o w a ć j e d y n i e w postaci p r z y s z l i do Oraczewa w czterdziestym p i ą t y m n a m i a s t e k . U p a m i ę t n i a ł y one l u d z i , miejsca i zdarzenia, pole­ m i z o w a ł y z oficjalną w y k ł a d n i ą historii. Idea tradycji. Jednym z przykładów takiej polemiki był spór o Millenium ważne kapliczki-pomnika Z reguły dla mieściła jednak p o m n i k i społeczności, się w roku." 1 6 ramach ludowej takie u p a m i ę t n i a ł y podczas g d y kapliczka z fakty Oraczewa w 1966 r. R o c z n i c ą o b c h o d z o n ą a k u r a t w okresie n a p i ę ć m i ę d z y b y ł a w y r a z e m p r z e m y ś l e ń i decyzji t y l k o K a m i r i s k i e g o . O f i a r o w a ł P a ń s t w e m a K o ś c i o ł e m . Propagowano j e d n o c z e ś n i e d w i e j ą w s i , p e w n y s w y c h r a c j i , podobnie j a k d a w n i e j z c a ł y m prze­ cepcje o b c h o d ó w tysiąclecia Państwa Polskiego — kon­ partyjno- konaniem krzewił w swym środowisku oświatę, uczył dziejów - p a ń s t w o w ą i k o ś c i e l n ą . Wersja oficjalna o d r y w a ł a w y d a r z e n i a o j c z y s t y c h , z a c h ę c a ł do nowoczesnych m e t o d agrotechnicznych. historyczne od f a k t u P o p e ł n i ł jednak b ł ą d , s p o t y k a n y u d z i a ł a c z y n a w y k ł y c h „ n i e ś ć Wersja k o ś c i e l n a przyjęcia właśnie ten przez P o l s k ę fakt chrześcijaństwa. akcentowała, podkreślając w l u d kaganek o ś w i a t y " — nie d o c e n i ł ś r o d o w i s k a . Ono z a ś nic dniu a p r o b o w a ł o p o m n i k a . W i e ś , o ile w ogóle a n g a ż o w a ł a s i ę w ob­ c e n t r a l n y c h u r o c z y s t o ś c i , w G n i e ź n i e , d o s z ł o nawet do s y t u a c j i chody t y s i ą c l e c i a , w i d z i a ł a je w aspekcie p r z y j ę c i a przez P o l s k ę wręcz humorystycznej. Na miasto w y r u s z y ł y dwa pochody — c h r z e ś c i j a ń s t w a , dlatego też nie a k c e p t o w a ł a h i s t o r i o z o f i i przed­ p a ń s t w o w y i k o ś c i e l n y . W k o ń c u z e t k n ę ł y s i ę ze s o b ą , s p l ą t a ł y , stawionej na ś c i a n a c h k a p l i c z k i . N i e m o g ł a t e ż z n a l e ź ć uznania t a k że n i k t j u ż nie w i e d z i a ł z k i m idzie i p o d h a s ł e m jakiego forma plastyczna d z i e ł a , p r y m i t y w n a r z e ź b a z drewna, niepo­ tysiącletnią tradycję katolicyzmu w naszym kraju. W M i l l e n i u m . W t y c h w ł a ś n i e m i e s i ą c a c h w w i e l u parafiach wznie­ radne r y s u n k i p o s t a c i . W y d a w a ł y s i ę anachroniczne w oczach siono l u d z i , dla k t ó r y c h p i ę k n e b y ł y f i g u r k i z porcelany czy kilkumetrowe krzyże upamiętniające rocznicę Chrztu gipsu, Mieszka i D ą b r ó w k i , p o c z ą t e k c h r z e ś c i j a ń s k i e j P o l s k i . R o c z n i c ę sentymentalne o b r a z k i dewocyjne. P o m n i k w Oraczcwie n a l e ż y tę więc t r a k t o w a ć jako fakt postanowił uczcić również Ignacy K a m i ń s k i z Oraczewa, chłop r o z m i ł o w a n y w historii Polski i ziemi łęczyckiej, poseł społecznej. Pod wyjątkowy, pozbawiony akceptacji t y m w z g l ę d e m m o ż n a go p r z y r ó w n a ć do prac na pierwszy sejm I I Rzeczypospolitej, o d k i l k u już l a t z a j m u j ą c y a m a t o r ó w , w-yizolowanych ze ś r o d o w i s k a , t w o r z ą c y c h z i n s p i r a c j i s i ę r z e ź b i e n i e m . P o d j ą ł d e c y z j ę zbudowania, w ł a s n e g o p o m n i k a j a k i e j ś i n s t y t u c j i czy osoby, b ą d ź z w ł a s n e j p o t r z e b y . R ó ż n i go k u czci M i l l e n i u m . Uprzedzono go, że n i a ina p r a w a tego r o b i ć , t y l k o jedno — k r ą g k u l t u r y , z k t ó r e j w y w o d z i s i ę a u t o r . K a ­ ż e t o co p o s t a w i zostanie zniszczone, a on sam miński reprezentował stanie przed k o l e g i u m . K a m i ń s k i j e d n a k nie m y ś l a ł r e z y g n o w a ć . Skoro b r o n i o n o m u w y s t a w i ć p o m n i k na w ł a s n e j z i e m i — za­ zbudował go na wodzie. N a ś r o d k u s t a w u . I p o m n i k z o s t a ł . . . Jest to w istocie k a p l i c z k a ( i l . 2), na cokole k t ó r e j w i d n i e j ą 138 bowiem t y p w warunkach tradycyjnej kultury osobowości, s z u k a ć d e t e r m i n a n t jego t w ó r c z o ś c i , a n a l o g i i do formy samorodnych rzeźb ukształtowany c h ł o p s k i e j i w niej należy prymitywnej wiejskich. O ile j e d n a k d z i e ł o K a m i ń s k i e g o w i ą z a ć m o ż n a z t r a d y c j ą �„ s z t u k i ludowej" to już ludowość innych p o m n i k ó w , p o w s t a ł y c h w y m o r d o w a n i a całej p a r a f i i . B ł y s k a w i c z n a akcja wojsk w o s t a t n i m ć w i e r ć w i e c z u w y n i k a z respektowania zbiorowej w o l i l e ń c z y c h o c a l i ł a od z a g ł a d y m i e s z k a ń c ó w L i c h e n i a i o k o l i c y . " środowiska Jak oraz zachowania warstwy symboli kulturowych, t a k i c h j a k p o m n i k - k r z y ż , p o m n i k - k a p l i c z k a , obelisk, nagrobek, Druga l u d u p o w s t a ł y przede w s z y s t k i m po t o , u p a m i ę t n i ć w y d a r z e n i a w a ż n o dla miejscowej aby 1 7 w i d a ć narzędziem Opatrzności stały się w t y m przypadku o d d z i a ł y A r m i i Czerwonej. kopiec. Te p o m n i k i wyzwo­ grupa pomników dziękczynnych dotyczy czynu zbrojnego i m ę c z e ń s t w a n a r o d u w l a t a c h w o j n y . P o m n i k i takie m o ż n a s p o t k a ć w w i e l u m i e j s c o w o ś c i a c h , p r z e w a ż n i e na cmen­ społeczności: — ponieważ wiązały się z t r a d y c j ą n a r o d o w ą i kościelną, pomi­ tarzach wyznaniowych, choć bywają również i na placach, j a n ą l u b p o m n i e j s z a n ą przez s z k o ł y , ś r o d k i masowego prze­ w ó w c z a s j e d n a k i c h s y m b o l i k a i f o r m a poddane b y ł y ostrzejszej kazu; kontroli —• p o n i e w a ż upamiętniały ważne fakty i osoby z niedawnej instancji administracyjnych, a nawet n i s z c z e n i a . Wrześniu 1939 r. na terenie P o l s k i u p a m i ę t n i a t r e ś c i z w i ą z a n e z wydarze­ n i a m i w o j n y i m a r t y r o l o g i ą lat o k u p a c j i . P r z y j m u j ą c furikejonalno-treśeiowe można wśród nich wyróżnić kryterium pomniki: d z i ę k c z y n n e i u p a m i ę t n i a j ą c e — l u d z i , miejsca i w y d a r z e n i a . D z i ę k c z y n n e o b e j m u j ą d w a aspekty — to miało c h o d z i ł o do k o r o k t u r t r e ś c i n a p i s ó w , p r z e s u n i ę ć w inne miejsca p r z e s z ł o ś c i , zachowane w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . Zdecydowana w i ę k s z o ś ć p o m n i k ó w p o s t a w i o n y c h po podobnio j a k miejsce z p o m n i k a m i na cmentarzach k o m u n a l n y c h , gdzie do­ Pomniki łeczną, 18 wdzięczności odczuwaną nie zaspakajają tylko na istotną potrzebę skutek tradycji spo­ kulturowoj, ale i p o l i t y k i w ł a d z . Z p e r s p e k t y w y czasu m o ż n a je t r a k t o w a ć j a k o u z u p e ł n i e n i e sieci oficjalnie wznoszonych p o m n i k ó w w d z i ę c z ­ n o ś c i , w t y m i A r m i i Czerwonej, a w i ę c j a k o k o r e k t u r ę n i e z b ę d n ą wdzięczności z p u n k t u w i d z e n i a o d c z u ć n a r o d u . N a p o m n i k a c h t y c h umiesz­ B o g u i w d z i ę c z n o ś c i b o h a t e r o m , k t ó r z y oddali, swe ż y c i c o j c z y ź n i e . czano o b o k d e d y k a c j i t a k ż e e m b l e m a t y p a t r i o t y c z n e , o d w o ł u j ą c e Pierwszo m a j ą w istocie charakter w o t y w n y . Wznoszone w po­ s i ę do t r y d y c j i n a r o d o w e j . d z i ę c e za s z c z ę ś l i w e ocalenie o d w o ł u j ą s i ę , podobnie j a k w przesz­ stawiano je na cmentarzach m o g ł y s i ę z n a l e ź ć r ó w n i e ż w mias­ ł o ś c i , do b e z p o ś r e d n i c h s y m b o l i k u l t u . Są to w i ę c k r z y ż e i kaplicz­ tach. k i . F u n d a t o r a m i i c h a c z ę s t o w y k o n a w c a m i s ą ludzie p r z e ś w i a d ­ amatorzy-plastycy. czeni o t y m , że i c h ocalenie b y ł o zdarzeniom c u d o w n y m . W t e d y , gdy p o m n i k s t a w i a ł a z b i o r o w o ś ć , i n i c j a t y w a c h o d z i ł a , w z n a n y c h m i p r z y k ł a d a c h , od proboszcza. T a k np. w latach okupacji), wystawiono pomnik w Licheniu niej. jak czytamy w książeczce o tamtejszym sanktuarium: ,,W styczniu pomników ich P o m n i k i t a k i e , w ł a ś n i e dlatego, ż e byli przeważnie kamieniarze u p a m i ę t n i a j ą c y c h można lub wy­ r ó ż n i ć t a k i o , k t ó r e d o t y c z ą miejsca- (np. w a l k , a k c j i p a r t y z a n c k i c h osób bowiem Wykonawcami Wśród wy­ jeszcze w 1975 г., w 30 l a t po fakcie, k t ó r y uznano za c u d o w n y , k. Konina. Tam 2 0 19 pochodzących wydarzeń w a ż n y c h dla k r a j u z danej m i e j s c o w o ś c i lub czy parafii, zasłużonych dla P o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e miejsca w a l k l u b ś m i e r c i b o h a t e r ó w 1945 r o k u N i e m c y z g r o m a d z i l i w i e l u m ę ż c z y z n i k a z a l i w y k o p a ć kampanii wrześniowej, a zwłaszcza partyzantki A K niedaleko k o ś c i o ł a o g r o m n y c h r o z m i a r ó w m o g i ł ę . B y ł j u ż rozkaz w zdecydowanej w i ę k s z o ś c i t a m , gdzie m o ż n a je b y ł o w z n i e ś ć powstały I I . 11. A n d r z e j K w i a t k o w s k i , Stopnica k . L i m a n o w e j 239 �i u c h r o n i ć od zniszczenia. S t a w i a l i je przede w s z y s t k i m ś w i a d ­ osobę. Projektantami k o w i e w y d a r z e ń , uczestnicy w a l k — aby miejsce profesjonalni j a k t e ż a m a t o r z y i t w ó r c y l u d o w i . T a k n p . w K a ­ broni. r o l i n i e , gdzie p o w s t a ł Z e s p ó l „ M a z o w s z e " Teodozjusz B u t y n i e c , boju, W uczcić określone pamięć poległych upamiętnić dowódców, d n i , Z a d u s z k i , czy towarzyszy rocznicę boju spotykają się tych pomników są zarówno rzeźbiarze b y ł y szef p r a c o w n i k r a w i e c k i e j z r e a l i z o w a ł p h a s k o r z o ź b ę - p o m n i k p r z y n i c h , z a p a l a j ą znicze, s k ł a d a j ą k w i a t y . T a k n p . j a k podaje twórcy Cezary C h l e b o w s k i : „ W r ó w n i e ż na zlecenie W j ' d z i a l u K u l t u r y W R N w P o z n a n i u p o m n i k możliwość na 1957 r. gdy t y l k o o t w o r z y ł a s i ę t a k a langiewiozowskim Wykusie, gdzie stal namiot Zespołu Tadeusza Sygietyńskiego. Butyniec wykonał R e y m o n t a w d a w n y m jego m a j ą t k u — K o ł a c z k o w i e . O s t a t n i o d o w ó d c y P o w s t a n i a Styczniowego, a po o s i e m d z i e s i ę c i u l a t a c h z a ś K o l o Z S L w Markuszowie z a i n i c j o w a ł o d o w ó d c y oddziału A K — „ P o n u r e g o " — wystawiono kapliczkę p o e t y c h ł o p s k i e g o J a n a Pocka. J a k p o d a ł „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " M a t k i Boskiej Bolesnej przepasanej w s t ę g ą V i r t u t i Militari." 2 1 ma on b y ć „ z a p r o j e k t o w a n y budowę i w y k o n a n y czynem pomnika chłopskim. T a m p o z o s t a l i p r z y ż y c i u koledzy s p o t y k a j ą s i ę co r o k u , o pół­ W t y m celu S p o ł e c z n y K o m i t e t B u d o w y P o m n i k a p r z y g o t o w u j e n o c y z 13 n a 14 czerwca, na apelu p o l e g ł y c h . k o n k u r s na jego p r o j e k t , k t ó r y zostanie r o z p i s a n y w ś r ó d t w ó r c ó w P o m n i k i t a k i e p o w s t a j ą nadal, w c i ą ż b o w i e m i s t n i e j ą emocjo­ nalne p o t r z e b y i c h wznoszenia, a o b r a c h u n k i z p r z e s z ł o ś c i ą nie są jeszcze z a k o ń c z o n o . 2 2 O ile w i ę c w poprzednich grupach nie s t a w i a się j u ż w zasadzie n o w y c h d o w o d ó w s p o ł e c z n e j w d z i ę c z ­ n o ś c i t o w tej i n a s t ę p n y c h m o ż n a się l i c z y ć z n o w y m i w a m i , z t y m , że w s p r z y j a j ą c y c h warunkach politycznych b ę d z i e j u ż p o t r z e b y i c h s k r y w a n i a czy Następną grupę stanowią inicjaty­ nie kamuflowania. pomniki upamiętniające ludowych-rzeźbiarzy. funduszów całego Równocześnie z dobrowolnych składek rozpoczęto wśród gromadzenio mieszkaiiców C z y n n i k s p o ł e c z n y o d g r y w a w o s t a t n i c l i l a t a c h coraz w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę w c a ł o k s z t a ł c i e procesu b u d o w y p o m n i k a . Jeszcze do n i e d a w n a nawet popiersia p a t r o n ó w s z k ó ł f u n d o w a ł y w ł a d z e . Coraz częściej s ł y s z y s i ę j e d n a k o i n i c j a t y w a c h ważno wsi kraju". społecznych. Tak np. uczniowski s a m o r z ą d Liceum Ogólnokształcącego im. wydarzenia w ż y c i u K r o j u , p a r a f i i , g m i n y . Są to k r z y ż e , rzadziej Tomasza Zana w P r u s z k o w i e wraz z p e d a g o g a m i i s p o ł e c z n y m k a p l i c z k i i o b e l i s k i fundowane przez parafio i budowane zazwyczaj komitetem przy kościele. P o w s t a j ą najczęściej z inspiracji władz duchownych, p o m n i k swego p a t r o n a , p r z y c z y m l i c e a l i ś c i c h c i e l i b y „ w y k o n a ć w z w i ą z k u z M i l l e n i u m , aby go w ł a s n y m i r ę k a m i — j e ż e l i z n a j d ą s i ę a r c h i t e k c i i r z e ź b i a r z e , uczcić rocznicę założenia zakonu czy S a n k t u a r i u m . D o tej g r u p y m o ż n a r ó w n i e ż z a l i c z y ć p o m n i k i budowane przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć z okazji wyzwolenia. Jeden z takich m o n u m e n t ó w z b u d o w a n y c h w okresie międzywojen­ n y m w R o z e w i u r e p r o d u k u j ę na i l . 29. wydarzenia ważno dla nich i społeczeństwa. 60-lecia szkoiy postanowił zbudować k t ó r z y w y k o n a j ą n a d a j ą c y s i ę do tego p r o j e k t " . Ale p o m n i k i — popiersia w i e l k i c h P o l a k ó w w z n o s i s i ę nie t y l k o w s z k o ł a c h czy r o d z i n n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h . P o w s t a j ą t a k ż e w prywatnych N o w y m zjawiskiem są p o m n i k i powstałe z woli r o b o t n i k ó w , upamiętniające obchodów posesjach. Prasa d o n i o s ł a niedawno o losach p o m n i k a gen. Sikorskiego, k t ó r y u s u n i ę t o przed k i l k u n a s t u l a t y z o g r ó d k a p r y w a t n e j w i l l i w Z a k o p a n e m . J e ż d ż ą c po k r a j u w i ­ P o m n i k i to p o j a w i ł y s i ę w zasadzie po s i e r p n i u 1980 r. j a k o d z i a ł e m sporo t a k i c h , m n i e j czy bardziej sprawnie w y r z e ź b i o - przejaw zbiorowej w o l i , r e a l i z u j ą c e j nj'ch p o m n i k ó w o g r ó d k o w y c h . P r z e w a ż a ł y popiersia K o ś c i u s z k i s i ę z a r ó w n o w symbolice j a k i f o r m i e p o w s t a ł e g o d z i e ł a . S ą to p o m n i k i robotnicze, a nie S ą to wszystko prace a m a t o r ó w , inspirowane j u ż nie p o m n i k a ­ dla r o b o t n i k ó w , p o m n i k i s p o ł e c z e ń s t w a , a nie dla s p o ł e c z e ń s t w a . m i , ale i c h j a r m a r c z n ą r e p l i k ą — f i g u r k a m i z gipsu ( i l . 16). N a s t ą p i ł o w n i c h z b l i ż e n i e (a n i e k i e d y w r ę c z i d e n t y f i k a c j a ) r ó l i n i c j a t o r a , f u n d a t o r a , p r o j e k t a n t a , w y k o n a w c y , o d b i o r c y i adre­ sata. 23 Z a a n g a ż o w a n i e emocjonalne z b i o r o w o ś c i i nacisk o p i n i i Domeną amatorów, z różnych środowisk społecznych, stały s i ę r z e ź b y — „ w i z y t ó w k i " z a k ł a d ó w p r a c y . Jest i c h s e t k i . Są l o k a l n e p o m n i k i , stawiane przez z a k ł a d y dla w ł a s n e j to chwały, s p o ł e c z n e j p o w o d o w a ł y , że nawet w ó w c z a s , gdy projektantom pomnika akceptowano d ł a w y r a ź n e g o zaakcentowania swojej r o l i w miasteczku, r o l i t y l k o w t e d y , k i e d y w p r o s t y i sugestywny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł o mecenasa,, d z i ę k i k t ó r e m u l u d z i e m a j ą p r a c ę , a w ł a d z e a d m i n i ­ był artysta profesjonalny dzieło jogo t r e ś c i i uczucia, j a k i e zdaniom o d b i o r c ó w p o w i n i e n w y r a ż a ć ów stracyjno p o m n i k . Z r e g u ł y , n i e z a l e ż n i e od togo, k t o jest a u t o r e m p o m y s ł u , projektują fundusze na inwestycje komunalne. P o m n i k i dostrzec m o ż n a i w anegdocie p o m n i k a i w zastosowanym ma­ n i e r o w i e . S ą t o — obok r z e ź b „ z n a k ó w g r a n i c z n y c h " jedyne t e r i a l e czy symbolice z w i ą z e k z miejscom i d o m i n u j ą c y m charak­ p r ó b y n a w i ą z a n i a do k o n w e n c j i w s p ó ł c z e s n e j r z e ź b y . Pozwala rzeźbiarze-ainatorzy, dekoratorzy, takie technicy, inży­ t e r e m p r a c y . T a k n p . w stoczni m o ż e to b y ć ż e l a z o i s y m b o l na to m a t e r i a ł , c z ę s t o k o n s t r u k c j e metalowe, a s z c z e g ó l n i e t r e ś ć — k o t w i c y , a w k o p a l n i w ę g i e l i skojarzenia nie t y l k o z jego w y ­ eksponowanie t w o r z y w a l u b t y p u p r o d u k c j i owego z a k ł a d u , co d o b y w a n i e m ale umożliwia i poczuciem z a g r o ż e n i a . P o m n i k postawiony przez z a ł o g ę w Czechowicach-Dziedzicach, p o ś w i ę c o n y tąpnięcia, składa się z ogromnych i w a l ą c y c h s i ę na s i e b i e . Szczególno miejsce brył węgla, ofiarom spiętrzonych przyjęcie naśladujących sztukę rozwiązań aluzyjnych, dekoracyjnych, abstrakcyjną. Coraz c z ę ś c i e j m o ż n a s p o t k a ć w o s t a t n i m okrosie lokalne 24 r z e ź b y i p o m n i k i wznoszone przez a m a t o r ó w za p r z y z w o l e n i e m w omawianej grupie mają pomniki w ł a d z a nawet w r ę c z p o w s t a ł e na i c h z a m ó w i e n i e . 2 6 Mają ono 1976. Specyfika ich w y ­ u p a m i ę t n i a ć rocznice ( n p . 30-lecie P R L ) a nawet postacie w y ­ raża się w t y m , iż: b i t n y c h P o l a k ó w . N i e trzeba w y j a ś n i a ć , że s ą to n i e m a l zawsze — p o w s t a ł y one na f a l i r e w i n d y k a c j i s p o ł e c z n y c h , z autentycz­ prace nieudolno, p r z e k r a c z a j ą c e m o ż l i w o ś c i d o m o r o s ł e g o a r t y s t y . t r a g i c z n y c h w y d a r z e ń l a t 1956, 1970, W i e l e z n i c h p o k a z y w a ł na slajdach W ł a d y s ł a w H a s i o r podczas nej w o l i r o b o t n i k ó w ; — u p a m i ę t n i a ł y miejsca w y p a d k ó w t u s z o w a n y c h , a nawet prze­ p r e l e k c j i o sztuce , , P o l s k i p o w i a t o w e j " . P o m n i k i te i r z e ź b y fundowane z byle okazji w ł a t a c h 70-tych ś w i a d c z ą nie milczanych ; tylko — p o w s t a w a ł y w toku w a l k i politycznej jako p o m n i k i protestu, 0 r o z r z u t n o ś c i ó w c z e s n y c h w ł a d z , ale i n i s k i e j k u l t u r z e plastycznej w a ż n e nie t y l k o dla p o t o m n y c h , ale przede w s z y s t k i m d e c y d e n t ó w , n i e z d o l n y c h nawet dostrzec n i e p o r a d n o ś c i w p r a c y dla w s p ó ł c z e s n y c h , o r g a n i z u j ą c e i k i e r u n k u j ą c e z b i o r o w e emocje; — cechuje je s y m b o l i k a , o d w o ł u j ą c a czuwanych skojarzeń i omocji, s i ę do powszechnie łączenie tematyki od­ patrio­ tycznej z k u l t o w ą ( p o d o b n i e j a k i w i n n y c h manifestacjach p a t r i o t y c z n y c h czy k o ś c i e l n y c h w t y m o k r e s i e ) . 25 S ą d z ę , że o d e g r a ł o w t y m r o l ę k i l k a c z y n n i k ó w : p r z e ś w i a d c z e n i e , że a r t y s t a - p l a s t y k coś w y d z i w a o z y 1 w e ź m i e d u ż o p i e n i ę d z y nie w i a d o m o za co, podczas gdy p o m ­ n i k i a m a t o r ó w są czytelne, w i a d o m o o co w n i c h c h o d z i , o p e r u j ą N a s t ę p n ą g r u p ę s t a n o w i ą p o m n i k i u p a m i ę t n i a j ą c e pisarzy, przywódców, a m a t o r a . Dlaczego j e d n a k zwracano s i ę do n i c h a nie do r z e ź ­ b i a r z y profesjonalnych? uczonych — zbudowane w miejscach, gdzie się 27 z n a n ą s y m b o l i k ą , s t e r e o t y p a m i , a i c h a u t o r z y są t a ń s i , nie- k ł o p o t l i w i , nie p o w o ł u j ą s i ę na cennik, nie m ó w i ą o w o l n o ś c i urodzili, mieszkali łub działali. W y r a ż a j ą c hołd dodają jedno­ t w ó r c z e j , nie o d w o ł u j ą s i ę do k o m i s j i a r t y s t y c z n y c h . Poza t y m c z e ś n i e p r e s t i ż u m i e j s c o w o ś c i , b o w i e m splendor, k t ó r y otacza a m a t o r jest zawsze na miejscu, nieraz od niego w y c h o d z i p o m y s ł b o h a t e r a spada t a k ż e na m i e j s c o w o ś ć z k t ó r ą się w i ą ż e jego w y s t a w i e n i a p o m n i k a , a jost p r z e c i e ż p o ż ą d a n e „ a b y s w ó j c z c i ł Ш �swego", w y d a r z e n i a czy o s o b ę u p a m i ę t n i a ł t w ó r c a z tej samej w s p ó l n e j s p r a w y . „ N i e po to d a ł m P a n i B ó g t a l e n t , a b y m go m i e j s c o w o ś c i , g m i n y czy r e g i o n u . m a r n o w a ł t y l k o na r z e ź b i e n i e p t a k ó w dla C e p e l i i " powiedział 28 własnej S t a n i s ł a w Z a g a j e w s k i , g d y o g l ą d a ł e m jego ceramiczne k o m p o ­ i n i c j a t y w y i za w ł a s n e p i e n i ą d z e , z w ł a s z c z a w t e d y g d y s ą w r a ż l i ­ zycje — p r o j e k t y p o m n i k ó w i o g r o m n y o ł t a r z z ł o ż o n y z b l i s k o Jednak amatorzy realizują pomniki również z w i na l u d z k ą k r z y w d ę i n i e s p r a w i e d l i w o ś ć , wzniesienie p o m n i k a 280 c z ę ś c i . N i e inaczej m y ś l a ł B u t y n i e c , t w o r z ą c p o m n i k Sy- wydaje i m s i ę absolutnie n i e z b ę d n e , nie w i d z ą z a ś n i k o g o , k t o gietyńskiego. b y go m ó g ł p o s t a w i ć . Zdarza s i ę , że c z y n i ą t o l u d z i e p o z b a w i e n i artystycznych aspiracji, przeważnie jednak podejmują myśl R z e ź b i a r z , jeśli nie jest w y o b c o w a n y ze ś r o d o w i s k a i po­ dobnie j a k ono czuje i m y ś l i , m o ż e s i ę s t a ć w y r a z i c i e l e m zbio­ zrealizowania p o m n i k a r z e ź b i a r z e przekonani o s w y m talencie. rowych Czują odczucia, nie w p e ł n i jeszcze u ś w i a d o m i o n o . s i ę w ó w c z a s z o b l i g o w a n i do w y k o r z y s t a n i a go w i m i ę oczekiwań, a nawet skonkretyzować* w swym dziele I I . 12, 13, 14. A m a t o r s k i e p r o j e k t y n a d e s ł a n e na k o n k u r s na p o m n i k B o h a t e r ó w W a r s z a w y rozpisany w 1958 r. 141 �I I . 15. Książę Józef Poniatowski, wys. 38 c m , w y k . B o l e s ł a w Suska, B u d z i s k a , w o j . siedleckie; i i . 16. jarmarczna f i g u r k a gipsowa Tadeusz N i e w i a d o m s k i , uczestnik p o w s t a n i a warsza.wskiego, Zorro, t e m u uroczysta ceremonia, msza, w o m a w i a n y m p r z y p a d k u — u w a ż a ł za s w ó j m o r a l n y o b o w i ą z e k u w i e c z n i ć m a r t y r o l o g i ę i czyn czas, miejsce i t r e ś ć r z e ź b y r ó w n i e ż j ą w i ą z a ł y ze sferą k u l t u . z b r o j n y n a r o d u . M o ż e nie o d c z u w a ł b y tej k o n i e c z n o ś c i g d y b y E m o c j o n a l n o ś ć , na co z w r ó c i ł a u w a g ę M a r i a J a n i o n p o m n i k i t a k i e p o w s t a ł y oficjalnie po w y z w o l e n i u . J e d n a k nie Także wysoka temperatura Pomnik różne przejawy tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Narodu. Ciężarówką przywiózł rzeźby jest w o g ó l e c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą p o w s t a w a n i a nowego f o l k l o r u . p o w s t a ł y . W y r z e ź b i ł w i ę c w 1965 r. w i e ł o f i g u r a l u ą k o m p o z y c j ę — Martyrologii 3 0 aktu wspólnego przeżycia cechuje Obserwujemy j ą z B i a ł e j Podlaskiej do W a r s z a w y , aby m o g l i jo o g l ą d a ć w ł a ś n i e w k o ś c i e l n y c h n a b o ż e ń s t w a c h , procesjach, l i t a n i a c h , p i e ś n i a c h , m i e s z k a ń c y tego m i a s t a . F i g u r y p o s t a w i ł na p l a c u obok cmen­ w o b r z ę d a c h i zwyczajach, we wszelkiego rodzaju ceremoniach. tarza W o j s k o w e g o na P o w ą z k a c h . A l e w ł a ś n i e tego d n i a z m a r ł M o ż n a o c z a w i ś c i e w t r ą c i ć w t y m miejscu, że w y s o k a t e m ­ Aleksander Zawadzki i milicja k a z a ł a m u u s n ą ć r z e ź b y z trasy peratura pogrzebu. I s t o t n i e p r z e d s t a w i a ł } ' inne u j ę c i e h i s t o r i i n i ż oficjalnie oficjalnego p o m n i k a . T a k b y ł o z w a r s z a w s k i m p r z y j ę t e , a symboliczne f i g u r y o t a c z a ł y w i e l k ą g ł o w ę u m ę c z o n e g o k r a k o w s k i m Grunwaldem, Chrystusa. Po l i c z n y c h p e r y p e t i a c h u d a ł o s i ę p o m n i k p r z e n i e ś ć n y c h przez w r o g a m o n u m e n t ó w . na teren S A R P u , do ogrodu (ił. 8) gdzie b u d z i ł d u ż e zainte­ p r z y c z y m w z b i o r o w o ś c i d u ż e j , niejednorodnej, nawet resowanie p u b l i c z n o ś c i . nięcie p o m n i k a angażuje t y l k o część społeczności. Nie ma więc Z g ł o w ą Chrystusa w i ą ż o s i ę w y d a r z e n i e , k t ó r e m i a ł o miejsce w k r ó t c e p o t e m . W a r t o o n i m p o w i e d z i e ć , b o w i e m rzuca ś w i a t ł o odsłonięciu Mickiewiczem, p o w r o t e m na swoje miejsce zniszczo­ N i e b y ł o t o jednak tego c h a r a k t e r u , co w ś r o d o w i s k a c h regułą, odsło­ zwartych, jednorodnych R ó ż n i c a w y s t ę p u j e t a k ż e w s t o s u n k u do t a k i c h cech p o m ­ n i k a j a k jego f o r m a ( n o w a t o r s t w o , u ż y t a s y m b o l i k a ) t r w a ł o ś ć B y ł wieczór, wigilia Święta Zmarłych. P a d a ł kuczliwy towarzyszyć i stabilnych. na p s y c h o l o g i c z n y mechanizm p o d j ę c i a przoz r z e ź b i a r z a d e c y z j i zrealizowania p o m n i k a . emocjonalna m o g ł a r ó w n i e ż deszcz. N i e w i a d o m s k i p r z e c h o d z i ł d r o b n y , do­ k o ł o miejsca, i o k a z a ł o ś ć . W ś w i a d o m o ś c i l u d o w e j , r e l i k t y k t ó r e j znajdujemy na jeszcze w szerokich k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h , p o m n i k t r a k t o w a n y k t ó r y m s t o i obecnie H o t e l „ F o r u m " . P o d fragmentom o c a l a ł e g o jest przede w s z y s t k i m j a k o znak miejsca a f o r m a p l a s t y c z n a m u r u , w miejscu gdzie h i t l e r o w c y rozstrzelali k i l k a d z i e s i ą t o s ó b , i symbolika potęgują l e ż a ł y w i ą z a n k i k w i a t ó w , p a l i ł y s i ę znicze. N i k t s i ę jednak nie w i ę c f o r m a w a r t o ś c i ą s a m ą w sobie, e s t e t y c z n ą , n i e jest d z i e ł e m , t y l k o jego s a k r a l n y charakter. N i e jest z a t r z y m y w a ł , n i e m o d l i ł . W t e d y z d o c y d o w a ł s i ę . M i a ł jeszcze k t ó r e m a o l ś n i ć w i d z a i ż y ć j a k b y poza n i m , w h i s t o r y c z n e j klocek d r e w n a , w i ę c w y r z e ź b i ł w c i ą g u n o c y p ó ł m e t r o w ą g ł o w ę przestrzeni. N i e jest też n i e z b ę d n ą i n f o r m a c j ą , g d y ż w s p o ł e c z ­ okupacyjnego Chrystusa, nieco t y l k o m n i e j s z ą o d tej z p o m n i k a n o ś c i n a w y k ł e j do przekazu pokoleniowego p a m i ę ć f a k t u ( i l . 7) i p o s t a w i ł p o m i ę d z y z n i c z a m i . Od razu z a c z ę l i s i ę groma­ t a k s i l n a , iż nie w y m a g a k o m e n t a r z a s ł o w n e g o czy plastycznego. dzić ludzie. N i e k t ó r z y klękali, k t o ś płakał. Zainteresowało Realna, f i z y c z n a o b e c n o ś ć p o m n i k a , k t ó r y to p a t r o l m i l i c j i . R z e ź b ę zabrano. N i e w i a d o m s k i e g o r ó w n i e ż . . . D y ­ winien jest przetrwać stulecia t a k ż e jest o wiele bardziej i s t o t n a w k u l t u r z e opartej ż u r n y oficer w K o m i s a r i a c i e nie m ó g ł p o j ą ć po co t o z r o b i ł 1 K t o na s ł o w i e p i s a n y m . D l a t e g o w ł a ś n i e o f i c j a l n y p o m n i k — skoro m u k a z a ł ? Trzeba b y ł o i n t e r w e n i o w a ć , t ł u m a c z y ć , że postawienie m i a ł u p a m i ę t n i a ć i m i ę w ł a d c y , wodza, w y b i t n e g o a r t y s t y p o m n i k a nie b y ł o ż a d n ą d e m o n s t r a c j ą , ale l o g i c z n y m d z i a ł a n i o m p o w s t a w a ł w m o ż l i w i e o d p o r n y m na d z i a ł a n i e czasu materiale — człowieka s p i ż u , bazalcie, ż e l a z i e , m a r m u r z e . N a t o m i a s t p o m n i k l u d o w y wrażliwego na c i e r p i e n i a n a r o d u , a p r z y t y m głę­ 2 boko w i e r z ą c e g o . " Poddajmy — b y ł p r z e w a ż n i e z drewna. N i e m u s i a ł go nawet z d o b i ć napis. analizie ten właśnie dostrzec d w i e i s t o t n e cechy p o m n i k ó w przykład. ludu — on To co w y r a ż a ł m i a ł a p r z e c i e ż z a c h o w a ć p a m i ę ć z b i o r o w a od­ emocjonalno n a w i a n a w przekazie p o k o l e n i o w y m . W t a k i e j s y t u a c j i z a ś w a ż n a Pozwala p o d ł o ż e d e c y z j i i c h wzniesienia, oraz w y s o k ą t e m p e r a t u r ę zbio­ była rowego p r z e ż y c i a sprzyjające utrwaleniu się wydarzenia w p a m i ę c i (wiadomo było towarzyszącą reakcji odbiorców, w momencie p o j a w i e n i a s i ę p o m n i k a . P r z e w a ż n i e 142 zwłaszcza towarzyszy przede w s z y s t k i m emocja, i n t e n s y w n e przeżycie w j a k i e j i n t e n c j i powstaje k o p i e c , k r z y ż czy k a p l i c z k a ) . treści, �J9 20 Mikołaj Kopernik, p r o j e k t y konkursowe, 1973 г . : i l . 17. Drewno w y s . 38 c m , w y k . S t a n i s ł a w D u ż y ń s k i , Sierpc i l . 18. R z e ź b a ceram,. wys. 41 cm, w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i , O d r o w ą ż , w o j . kieleckie. K o n k u r s Wielcy Polacy ich życie i dzieła, 1974 г . : i l . 19. Pomnik Słowackiego, r z e ź b a eeram. w y k . S t a n i s ł a w S e w e r y ń s k i ; i l . 10. O. Kolbe, wys. 31 c m , w y k . W ł a d y s ł a w a A d r y a n o w a , K r u c h o w o , g m . Trzemeszno, w o j . bydgoskie. W r a c a m y t u do j u ż zasygnalizowanego p r o b l e m u — war­ t o ś c i estetycznych p o m n i k a , czy i d ą c dalej — jego n o w a t o r s t w a . m e n t a m i , j u ż z n a n y m i . Czy nie podobnie k s z t a ł t u j e s i ę n a p i ę c i e naszej u w a g i , naszego zainteresowania? P r o b l e m t e n trzeba w i d z i e ć w aspekcie relacji m i ę d z y t y m , co Oba e l e m e n t y : tego, co znane i tego, co nowe m o g ą t e ż t r w a ł e i „ o d w i e c z n e " a t y m , co nowe, a w i ę c w aspekcie o p o z y c j i : w y s t ę p o w a ć w r e a k c j i na p o m n i k . P o d s t a w o w y jest p r z y t y m znane — nieznane, oczekiwane — z a s k a k u j ą c e , zwyczajowe — element pierwszy. K a ż d y p o m n i k , a b y b y ł w ł a ś c i w i e o d b i e r a n y nowatorskie. J a k s i ę m a j ą te kategorie do percepcji p o m n i k ó w z a r ó w n o w w a r s t w i e semantycznej j a k i estetycznej m u s i za­ przez s p o ł e c z n o ś ć będzie w i e r a ć cechy u m o ż l i w i a j ą c e jego rozpoznanie, zrozumienie sensu prze­ jogo przekazu, i d e i , o d n i e s i e ń s y m b o l i c z n y c h . M u s i t w o r z y ć , j a k co to o k r e ś l i l i ś m y — „ p r z e s t r z e ń s a k r a l n ą " , a w i ę c m i e ć te cechy, dla tych wiejską, masową? Może przydatne r o z w a ż a ń przypomnienie doświadczenia, k t ó r e prowadził psycholog amerykański Edward J. 3 1 Murray , p r a w d a na grupie d z i e c i , nie m n i e j w n i o s k i jego p o k r y w a j ą s i ę k t ó r e p o z w a l a j ą o d r ó ż n i ć go n p . o d a r c h i t e k t u r y , elementu z m o i m i obserwacjami percepcji s z t u k i przez l u d n o ś ć koracyjnego czy fenomenu p r z y r o d y . J e d n o c z e ś n i e j e d n a k , o b o k Murray u m i e ś c i ! na wyłącznie kilku stolikach zabawki. N a znane j u ż dobrze uczestnikom wiejską. pierwszym eksperymentu. Na togo co s t a n o w i e s e n c j ę jego „ p o m n i k o w o ś c i " , m o ż e m i e ć cechę własną, wyróżniającą konkretny pomnik spośród de­ on wielu o s t a t n i m — c a ł k o w i c i e nieznane. D z i e c i w y b i e r a ł y zawsze s t o l i k i n n y c h . Cecha t a jest znacznie bardziej w i d o c z n a w p o m n i k a c h p o ś r e d n i . E l e m e n t n o w o ś c i z a o s t r z a ł u w a g ę i s a t y s f a k c j ę , ale b y ł m i e j s k i c h , profesjonalnych, n i ż w p o m n i k a c h w i e j s k i c h , p r z y j m o w a n y t y l k o w t e d y dobrze, g d y w i ą z a ł s i ę z i n n y m i ele­ wych. Wynika to z a r ó w n o z r ó ż n i c w charakterze ludo­ twórczości 143 �2 1 . Dekoracja Grobu P a ń s k i e g o , K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , Warszawa, 1981 г . ; i l . 22. K o ś c i ó ł OO. J e z u i t ó w , I I . 23. G r ó b P a ń s k i , k o ś c i ó ł G a r n i z o n o w y , Warszawa 1981 r. 1977 �W ł a ś n i e dlatego w powszechnym odbiorze, z w ł a s z c z a p o m ­ ników nieoficjalnych, widoczno jest s k w a p l i w e przejmowanie g o t o w y c h , oswojonych j u ż przez w y o b r a ź n i ę w z o r ó w r o z w i ą z a ń . P o m n i k r o d z i p o m n i k , p o n i e w a ż ludzie c h c ą , ż e b y nie budził ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i . Podobnie z a c h o w u j ą się z a m a w i a j ą c na­ grobek u k a m i e n i a r z a . W zdecydowanej w i ę k s z o ś c i p r z y p a d k ó w nie ż ą d a j ą niczego nowego, c h c i e l i b y t y l k o u z y s k a ć nagrobek p o d o b n y do i n n y c h , u z n a n y c h za dobre w oczach ś r o d o w i s k a , t y l e że w m i a r ę m o ż l i w o ś c i jeszcze bardziej o k a z a ł y . Dlatego w ł a ś n i e cechy, k t ó r e k o n s t y t u u j ą p o j ę c i e p o m n i k a w kulturze wykształconej m o g ą się ujawniać w pomniku ludowym znacznie s ł a b i e j , a w s z c z e g ó l n y c h p r z y p a d k a c h w ogóle nie w y ­ stępować. Mamy można nazwać w ó w c z a s do namiastką, c z y n i e n i a ze z j a w i s k i e m , pomnika, które jogo f o r m ą za­ stępczą. Z a c z n i j m y od s y t u a c j i , w k t ó r e j forma zostaje z r e d u k o w a n a do zera, pozostaje j o d y n i e m i e j s c e p e ł n i ą c e w d a n y m okresie funkcje p o m n i k a . T a k i e miejsca, k t ó r e g o znaczenie s p o t ę g o w a n e jest f a k t e m , iż nie m ó g ł na n i m s t a n ą ć rzeczywisty p o m n i k silniej nawet a n g a ż u j e się s t a ć w uczucia i w y o b r a ź n i ę l u d z i n i ż b y przypadku konwencjonalnego to mogło monumentu. Brak, n a w e t z w y k ł e g o k r z y ż a , zrekompensowany jest w t y m p r z y p a d k u przez s p o t ę g o w a n e p r z e ż y c i e zebranych, k t ó r z y t ł u m n i e odwie­ d z a j ą t a k i e miejsca, n p . w d z i e ń Zaduszek czy rocznice p a t r i o ­ tyczne. Z a s y p a n y jest w ó w c z a s w i ą z a n k a m i k w i a t ó w , rozjarzo­ n y s e t k a m i świec i z n i c z ó w , a w ś r ó d n i c h w i d n i e j ą szkolno tarczo, z n a k i miast, papierowe c h o r ą g i e w k i . Podobnie d z i a ł a b r a k p o m ­ nika na grobie m a r s z a ł k a Rydza-Śmigłego, spirzyjający nieo­ czekiwanej m i t o l o g i z a c j i tego tragicznego i niefortunnego wodza. P r z y k ł a d ten wskazuje w y r a ź n i e na t o , że w s z c z e g ó l n y c h s y t u ­ acjach p o m n i k i e m m o ż e b y ć . . . jego manifestacyjna n i e o b e c n o ś ć . R o z p a t r z m y z k o l e i s y t u a c j ę , w k t ó r e j r e d u k c j i ulega eleI I . 24. K o s o w i sn'. M a r c i n a . Warszawa, 1981 г. I I . 25. Grób na cmentarzu wojskowym woj. tarnowskie w Szczepanowicach, udowej i profesjonalnej j a k t e ż i z odmiennego k o n t e k s t u k u l ­ r turowego i przestrzennego. W i e l e w skazuje na t o , że w m i e ś c i e przeżycie emocjonalne, związane, z p e r c e p c j ą pomnika wiąże s i ę silniej z f o r m ą p l a s t y c z n ą n i ż t o m a miejsce n a w s i , gdzie przede w s z y s t k i m w a ż n a jest w a r s t w a s y m b o l i c z n a , a dzięki t e m u i ranga jego t r e ś c i . Z w r ó ć m y t e ż u w a g ę na t o , iż w m i a s t a c h , z w ł a s z c z a d u ż y c h , k i e d y p o m n i k o d b i e r a n y jest w ś r ó d ,,szumu i n f o r m a c y j n e g o " , j a k o jeden z l i c z n y c h , p o w s t a ł y c h w r ó ż n y c h l a t a c h p o m n i k ó w efekt jogo „ i n n o ś c i " (nowatorstwa) okazuje s i ę w r ę c z konieczny, uzasadniony s y t u a c j ą p e r c o p e y j u ą . T r u d n o sobio w y o b r a z i ć m i a s t o , w k t ó r y m b y s t a ł y t y l k o podobne p o m ­ n i k i , k i l k a k o l u m n Z y g m u n t a , f i g u r a la M i c k i e w i c z , k i l k a k o n ­ nych posągów Ks. Józefa. Odrębność pomników nie tylko u ł a t w i a ich d o s t r z e ż e n i e , ale i t w o r z y u r o d ę m i a s t a . Jest w ó w c z a s w i ę k s z a szansa n a t o , iż p o m o i k o k a ż e s i ę w a r t o ś c i o w y m d z i e ł e m sztuki. N a t o m i a s t w k r ę g u k u l t u r y p o p u l a r n e j , c h ł o p s k i e j , na w s i , p o m n i k s t a n o w i przede w s z y s t k i m skonwencjonalizowany prze­ jaw funkcji sakralizująccj. Nie musi swą formą t ł u m a c z y ć k o m u l u b czemu jest p o ś w i ę c o n y , p o n i e w a ż w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h l o k a l n y c h k a ż d y o t y m wie. P a m i ę ć zbiorowa przechowuje sens i przyczyno p o w s t a n i a p o m n i k a . W a ż n e jest w i ę c p r z y wzno­ szeniu nowego p o m n i k a o d w o ł a n i e s i ę do wzoru j u ż zakorzenio­ nego w z b i o r o w e j ś w i a d o m o ś c i . P o d o b n i e j a k to w folklorze i w o g ó l e w c a ł y m m o d e l u k u l t u r y l u d o w e j , p.roees ma miejsce t w ó r c z y realizuje s i ę poprzez n i e w i e l k i e p r z e k s z t a ł c e n i a podsta­ wowego w z o r u , w a r i a e y jność r o z w i ą z a ń a nie, j a k w ś r o d o w i s k a c h e l i t y k u l t u r o w e j X X w . , przez zanegowanie f o r m j u ż i s t n i e j ą c y c h i poszukiwania nowych. Słusznie tedy konstatuje Marian Grześczak, i ż : „ l u d wcale nie d ą ż y do o d k r y w c z e j perfekcji. e l i t a r n o ś ć jest m u obca, a w i ę c i e l i t a r n o ś ć sztuki." Każda, 3 2 145 �cytowanie pomnika Poległych Stoczniowców treści, które on wyrażał ( i l . w Gdańsku do ). -i O g l ą d a n o te G r o b y w stanie podobnego s k u p i e n i a i w z r u ­ szenia, j a k i t o w a r z y s z y ł u r o c z y s t o ś c i o m o d s ł o n i ę c i a p o m n i k ó w . W scenerii G r o b ó w p o j a w i a ł y s i ę z r e s z t ą w y r a ź n e odwołania do k o n w e n c j i p o m n i k o w e j , do z w r o t ó w s y m b o l i c z n y c h znanych z r z e ź b i p l a k a t ó w , n p . r ę c e w y r a s t a j ą c e z z i e m i , r o z w a r t e czy zaciśnięte w pięść, trzymające bochen chleba, błogosławiące, w y c i ą g n i ę t e w g e ś c i e b ł a g a n i a , m o d l i t w y . P o r ó w n u j ą c znane m i w c z e ś n i e j s z e G r o b y i te z w i o s n y 1981 r. o d n o s z ę w r a ż e n i e , iż nastąpiło w nich przesunięcie akcentu —• z t y p u rozwiązań scenograficznych n a c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a p o m n i k ó w . Prawdo­ p o d o b n i e w p ł y n ę ł a n a t o w y j ą t k o w a i c h r o l a w t y m okresie. Obserwując te analogie w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na różnice m i ę d z y charakterem d z i a ł a n i a dawnego i w s p ó ł c z e s n e g o p o m n i k a . Już sam fakt rozwoju technik reprodukcyjnych sposobie o d b i o r u p o m n i k a , p r z e j ś c i u o d o g l ą d u zaważył na bezpośredniego ( k i e d y odczuwa s i ę w y j ą t k o w o ś ć p o m n i k a , k t ó r y jest t y l k o t u , w t y m m i e j s c u , na t l e k o n k r e t n e g o m i a s t a , placu) do percepcji pomnika jako „ w i z e r u n k u " , j a k o d z i e ł a artystycznego, które s i ę zna i p a m i ę t a n i e z a l e ż n i e o d tego czy s i ę go w i d z i a ł o w rze­ c z y w i s t y m otoczeniu. N i e k a ż d y s t u d e n t A k a d e m i i S z t u k P i ę k ­ n y c h w Warszawie m o ż e sobie w y o b r a z i ć efekt j a k i w y w o ł u j e oglądanie posągu Colleoniego czy Mojżesza w rzeczywistej s y t u a c j i . K o n d o t i e r , k t ó r e g o k o p i ę codziennie o g l ą d a , s t o i nawet na i n n e j w y s o k o ś c i , a w i ę c z m i e n i a s i ę k ą t patrzenia, h o r y z o n t etc. Znamy Balzaca ( R o d i n a ) , ale m a m y w pamięci w s z y s t k i m r e p r o d u k c j ę . Zaciera s i ę ś w i a d o m o ś ć przede rzeczywistych w y m i a r ó w d z i e ł a . (Zdarza s i ę , ż e w i d z ą c po raz p i e r w s z y o r y g i n a ł , p r z e d t e m znany z r e p r o d u k c j i o d c z u w a m y zaskoczenie, że jest mniejszy czy w i ę k s z y , a n i e k i e d y w r ę c z go n i e rozpoznajemy w pierwszym momencie.) Pomnik formy — w naszej współczesnej kulturze — ma istnienia: jedną — rzeczywistą, związaną z d r u g ą — „ p o c z t ó w k o w ą " j a k o r e p r o d u k c j a konkretnego Chopin k a ż d y odpowie — z n a m . A l e zna t y l k o jego zarys. D z i e ł o staje s i ę Charakterystyczne partyzant, r z e ź b a Jerzego dzieła. z Ł a z i e n e k znany jest m i l i o n o m l u d z i w c a ł y m z a s i ę g u I n t e r w i z j i . N a z a p y t a n i e — znasz tego Chopina, П . 26. Mały dwie miejscem, i ważne pomniki egzystują stereotypem. nie t y l k o jako m o n u m e n t y , r z e ź b y , lecz t a k ż e w f o r m i e i l u s t r a c j i , m i n i a t u r y , Jarnuszkiewicza t a n d e t n e j p a m i ą t k i . Jest t o z j a w i s k o , k t ó r e g o korzenie sięgają X V I I I w i e k u . N a b i u r k a c h i e t a ż e r k a c h w m i e s z c z a ń s k i c h do­ mach stały przecież zminiaturyzowane wizerunki pomników z b r ą z u i ż e l a z a , K o ś c i u s z k i , Napoleona, M i c k i e w i c z a . A l e w s p ó ł ­ cześnie kultura masowa w niepomierny sposób zwiększyła z a s i ę g tej w ł a ś n i e , w t ó r n e j , f o r m y poznania p o m n i k a . ment trwałości, zastąpiony jednorazowym przeżyciom, spotęgo­ w a n y m miejscem, n a s t r o j e m , s c e n e r i ą — G r o b y Pańskie. Druga uwaga. Emocjonalna reakcja na pomnik podlega W m o m e n t a c h p r z e ł o m o w y c h dla k r a j u G r o b y te, w ł a ś n i e przez z m i a n o m . Najsilniejsza jest w momencie o d s ł o n i ę c i a i w t e d y , s w ą s y m b o l i k ę i ł ą c z e n i e p r z e ż y c i a religijnego z t r e ś c i a m i p a t r i o ­ g d y p o m n i k zostaje na s k u t e k z a c h o d z ą c y c h w y d a r z e ń t r a k t o ­ t y c z n y m i s t a w a ł y s i ę n a m i a s t k ą p o m n i k ó w . Starsi m i e s z k a ń c y w a n y j a k o ż y w y s y m b o l d ą ż e ń . T r w a ł o ś ć b r ą z u n i e gwarantuje W a r s z a w y dobrze p a m i ę t a j ą G r o b y z l a t o k u p a c j i , z pierwszej p r z e t r w a n i a w p a m i ę c i l u d z k i e j osoby i c z y n ó w bohatera. N a w e t W i e l k a n o c y po p o w s t a n i u w a r s z a w s k i m . U t r w a l i ł je w fotogra­ p o m n i k b u d z ą c y emocje w p i e r w s z y m okresie, p ó ź n i e j staje s i ę f i a c h S t a n i s ł a w Miedza-Tomaszewski, t w ó r c a najbardziej t y l k o r z e ź b ą , t a k i m elementem m i a s t a do k t ó r e g o s i ę p r z y w y k a przej­ m u j ą c y c h z t y c h G r o b ó w . . . W t y c h f o t o g r a f i a c h , nie jeden raz i w k o ń c u t r a k t u j e go j a k o s k ł a d o w ą j u ż p o k a z y w a n y c h na miasta. wystawach, Groby egzystują na tych samych p r a w a c h co p o m n i k z innego m i a s t a , zachowany w naszej pamięci, reprodukowany ua G r o b y 1981 r. n a w i ą z u j ą c e darzeń, niepokojów ilustracjach. bezpośrednio Trudno zapomnieć do ó w c z e s n y c h i n a d z i e i . D o k o ś c i o ł ó w na część t o ż s a m o ś c i tego S p ó j r z m y teraz z tej p e r s p e k t y w y na f o r m y z a s t ę p c z e p o m ­ n i k a . D o s t r z e ż e m y , ż e reakcja na G r o b y jest w istocie podobna wy­ do t e j , k t ó r a t o w a r z y s z y emocjonalnej fazie percepcji p o m n i k a . warszawskiej R ó ż n i c a , i t o zasadnicza, d o t y c z y t y l k o c z y n n i k a p o w t a r z a l n o ś c i . S t a r ó w c e n i e m o ż n a s i ę b y ł o d o c i s n ą ć . K o l e j k a do J e z u i t ó w za­ P o m n i k jest i w k a ż d e j c h w i l i m o ż e m y do niego w r ó c i ć , nieogra­ czynała się przy świętej Annie. niczona jest l i c z b a l u d z i , k t ó r z y go m o g ą o b e j r z e ć , d z i ś , j u t r o Symbolika Grobów związana b y ł a t a k śeiślo z t r e ś c i a m i p a t r i o t y c z n y m i , że elementy sakralne czy za k i l k a l a t . Egzystuje t e ż w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o j przez s c h o d z i ł y nieraz w r ę c z na d r u g i p l a n . U s t ó p ogromnego p o m n i k a , fotografie, m i n i a t u r y , p a m i ą t k i z jego w i z e r u n k i e m . N a t o m i a s t i m i t u j ą c e g o g d a ń s k i , leżała w z a w i c i u m a l e ń k a f i g u r a Chrystusa. Trzeba b y ł o dobrze s i ę p r z y g l ą d a ć , a b y j ą dostrzec. W s z ę d z i e p r z e w a ż a ł y t r e ś c i narodowe. G r o b y s t a w a ł y s i ę r ó w n i e ż , a m o ż e i przede w s z y s t k i m , p o m n i k a m i . U p a m i ę t n i a ł y miejsca 246 masowej zagłady. Nawiązywały, przez martyrologię, bezpośrednio Groby są wydarzeniem jednorazowym i funkcjonują jedynie w p a m i ę c i t y c h , k t ó r z y je w o k r e ś l o n y m czasie w i d z i e l i . I n n ą n i ż G r o b y P a ń s k i e f o r m ą n a w i ą z a n i a do p o m n i k a s ą w s p ó ł c z e s n e r z e ź b y l u d o w e . W p e w n y c h sytuacjach m o ż n a je n a w e t u z n a ć za n a m i a s t k ę p o m n i k ó w . R z e ź b a l u d o w a zawsze �c z e r p a ł a ze s c h e m a t ó w i k o n o g r a f i c z n y c h i r o z w i ą z a ń k o m p o z y ­ Zorra cyjnych, z leningradzkiogo p o m n i k a Piotra z tym że d a w n i e j (kiedy powstawała dla własnego — jak z a u w a ż y ł a J. Jarnuszkiewiczowa — w y w o d z i Wielkiego)? 5 się Wiele rzeźb l u ­ ś r o d o w i s k a ) s z u k a ł a oparcia we wzorach z a p o ż y c z o n y c h z k o ś ­ dowych przedstawiających c i o ł ó w i kapliczek, n a t o m i a s t obecnie (oo n a j m n i e j od 25 lat) bohatera, t o w istocie m a ł e p o m n i k i . W t y p o w y dla p o m n i k ó w szuka ź r ó d e ł i n s p i r a c j i m . i n . t a k ż e i w p o m n i k a c h . W i ą ż e s i ę sposób to proporcjo c a ł o ś c i , a n a w e t c o k ó ł . z podjęciem których tematów zachęcają historycznych i patriotycznych, rzeźbiarzy symbolizacja tematu, Jest z r e s z t ą sytuacja, w k t ó r e j z a r ó w n o rzeczywiste p o m n i k i j a k i ludowo m i n i a t u r y p o m n i k o w e z n a j d u j ą w s p ó l n y m i a n o w n i k . Obok r o z w i ą z a ń Jest n i ą o g l ą d a n i e jednj^ch i d r u g i c h na fotografiach. N i e lekce­ własnej wyobraźni np. kompozycja, na na tematyczne jest postać W i e l k i c h P o l a k ó w , K o p e r n i k a , W o j s k o Polskie i jego t r a d y c j e . opartych konkursy clo traktowana wydarzonia historyczne lub częste jest w t a k i c h r z e ź b a c h o d w o ł a n i e s i ę do j u ż i s t n i e j ą c e g o w z o r u pom­ w a ż m y tego ź r ó d ł a i n f o r m a c j i . M i m o masowo r o z w i j a j ą c e j n i k a , znanego z i l u s t r a c j i czy schematu ikonograficznego. t u r y s t y k i w c i ą ż p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m naszej w i e d z y o r ó ż n y c h Jest to z r o z u m i a ł e . R z e ź b i a r z e p o d e j m u j ą c n o w y dla siebie się p o m n i k a c h jest r e p r o d u k c j a , i l u s t r a c j a . P r z e d m i o t z a ś , o ile t e m a t o p i e r a l i s i ę n a j c h ę t n i e j na j u ż i s t n i e j ą c y c h u j ę e i a c h p o m n i ­ nio jest w y s k a l o w a n y przez i n n y , t o w a r z y s z ą c y m u na k ó w , a k i e d y b y ł o t o n i e m o ż l i w e — na schemacie „ b o h a t e r a na percepowany jest zgodnie z jego p r o p o r c j a m i . Powoduje t o , iż c o k o l e " l u b „ b o h a t e r a na k o n i u " . T y p o w e dla r z e ź b y oglądając zwłaszcza przedstawiającej ludowej, w y b i t n e postacie, jest d ą ż e n i e i c h h i e r a t y z a c j i . W y w o d z i s i ę ono nio t y l k o z t r a d y c j i chłopskioj i niedostatku wiedzy warsztatowej do kultury (nieznajomość a n a t o m i i , t r u d n o ś ć w p r z e d s t a w i e n i u p o s t a c i w r u c h u ) , ale i ze w z o r ó w , na k t ó r y c h s i ę o p i e r a j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y . u c z ą s i ę p r z e d s t a w i a ć te postacie w ł a ś n i e na na konkretny pomnik jak i dzieło ludowego i l u s t r a c j a c h , o d b i e r a m y je w p o d o b n y sposób. To z a ś w epoce k u l t u r y w i z u a l n e j , opartej na t e c h n i k a c h repro­ d u k c y j n y c h , zaciera ostro granice m i ę d z y p o m n i k a m i a i c h l u ­ dowymi Przecież monumontalizującej zarówno rzeźbiarza zdjęciu, namiastkami. W a r t o t e ż d o d a ć , że l u d o w e r z e ź b y — p o m n i k i przeważnie w związku z konkursami, przy czym powstają prawdopo­ k o n w e n c j i p o m n i k ó w ! M o ż n a t o b y ł o o b s e r w o w a ć na k o n k u r s a c h d o b n y m i c h o d b i o r c ą s ą muzea e t n o g r a f i c z n e T a m , na w y s t a w a c h t y p u „ K o p e r n i k w r z e ź b i e l u d o w e j " czy „ W i e l c y P o l a c y . . . " N a l u b w s t a ł y c h zbiorach, o g l ą d a j ą j o t y s i ą c e l u d z i . M a j ą w i ę c te p i e r w s z y m z n i c h p o j a w i ł o s i ę n p . sporo r z e ź b rzeźby b e z p o ś r e d n i o do p o m n i k ó w wielkiego i Warszawie. nawiązujących astronoma — w Toruniu już w intencji twórcy charakter p u b l i c z n y . Niekiedy p o w s t a j ą w r ę c z j a k o n a m i a s t k a p o m n i k a , spontaniczna i n a t y c h ­ 33 m i a s t o w a reakcja na w a ż n e , d r a m a t y c z n e w y d a r z e n i a . T a k K o n w e n c j a p o m n i k a z a u w a ż a l n a jest nawet w ó w c z a s , g d y właśnie stało po zabójstwie prezydenta Kennedy'ego, się któro wielokrotnie pokazywano w telewizji. Znam 7 t w ó r c ó w , k t ó r z y p i e r w o w z o r u , i z m i e n i a je w e d ł u g swojej w o l i . T a k n p . B o l e s ł a w przejęci głębi Suska r z e ź b i ą c na k o n k u r s „ W i e l c y P o l a c y . . . " ks. J ó z e f a postać twórca nie rozumio b ą d ź niatowskiego posłużył się nie akceptuje pewnych thorwaldsenowskim elementów Po­ 3 schematem. * P o n i e w a ż jednak widok k s i ę c i a w „nocnej koszuli" w y d a ł s i ę w s t r ę t n y , p r z y o d z i a ł go w s u r d u t , z a p i ę t y pod mu szyję na tym Prezydenta. morderstwem Wszyscy niezwłocznie przedstawiali go wyrzeźbili hieratycznie, w k o n w e n c j i p o m n i k o w e j . Jeden z n i c h — Z y g m u n t S k r ę t o w i c z — p r z y j e c h a ł n a w e t do s t o l i c y z dalekiej w i o s k i w w o j . s z c z e c i ń s k i m , aby ofiarować r z e ź b ę Ambasadzie A m e r y k a ń s k i e j . Impulsem do p o w s t a n i a r z e ź b - p o m n i k ó w b y ł y r ó w n i e ż b e a t y f i k a c j a g u z i k i ( i l . 15). Źródłem do myślenia stereotypem pomnika są ilustracjo, Ojca K o l b e g o , w y b ó r P a p i e ż a - P o l a k a , zamach na Jego ż y c i e . а z w ł a s z c z a r ó ż n e skonwencjonalizowano w z o r y f i g u r o k , typo­ P o m n i k o w o ś ć ujęcia polegała w tych rzeźbach zarówno wych gipsy h i e r a t y z a c j i p o s t a c i i jej u w z n i o ś l e n i u , j a k t e ż na p o s ł u ż e n i u s i ę (wzór t y p o w y m i dla niej dla dawnych wnętrz przedstawiające np. mieszczańskich, Kościuszkę ozy joźdźca jarmarczne na koniu na rekwizytami. 147 �mowy wzór ikonograficzny zaczęła funkcjonować wśród tzw. r z e ź b i a r z y l u d o w y c h i a m a t o r ó w (il.27,28). B y ł a p r z y t y m tak daleka o d głów-nego n u r t u t w ó r c z o ś c i z n a k o m i t e g o a r t y s t y , że nawet poczta w y d a j ą c znaczek z „ M a ł y m P o w s t a ń c e m " przy­ p i s a ł a a u t o r s t w o i n n e m u r z e ź b i a r z o w i ! W i d y w a ł e m w pierwszych l a t a c h po w y z w o l e n i u biurku ówczesnego bowskiego, u E w y Małego Powstańca- Ministra u wielu ludzi, stał Kultury Szelburg-Zarębiny. i Sztuki Ona Stefana też rzucając myśl stworzenia C e n t r u m Z d r o w i a D z i e c k a z a p r o p o n o w a ł a , aby jego d z i e d z i ń c u s t a n ą ł Mały Powstaniec szony. W a r s z a w i a c y w i d z i e l i go na Dy­ na odpowiednio p o w i ę k ­ z kolei jako pomnik, który p o w i n i e n s t a n ą ć n a S t a r ó w c e . Jeszcze w k w i e t n i u 1981 r . jeden z c z y t e l n i k ó w „ Ż y c i a W a r s z a w y " z w r ó c i ł s i ę w tej sprawie do r e d a k c j i . Odpowiedziano m u , że decyzja j u ż z a p a d ł a i p o m n i k w k r ó t c e zostanie zrealizowany. Z a i s t n i a ł a w i ę c s y t u a c j a k i e d y to m a l e ń k a f i g u r k a s t a l ą się w świadomości ludzkiej pomnikiem, przy czym w przeciwieństwie do normalnego toku wydarzeń, p o m n i k , a dopiero p ó ź n i e j kiedy to najpierw powstaje jego z m i n i a t u r y z o w a n e wizerunki, t y m razem k o l e j n o ś ć s i ę o d w r ó c i ł a i m a ł a f i g u r k a poprzedziła pojawienie s i ę „ p r a w d z i w e g o " p o m n i k a . K r ą g s i ę z a m k n ą ł . Ś l e d z ą c losy l u d o w y c h p o m n i k ó w dosz­ l i ś m y do s y t u a c j i , w k t ó r e j d z i e ł o profesjonalnego a r t y s t y s t a ł o s i ę „ l u d o w e " , bezimienne — j a k p i e ś ń . S t a ł o s i ę t o gdyż właśnie w . tej rzeźbie stworzył możliwe, Jarnuszkiewicz prosty i wzruszający symbol w a l k i i m ę s t w a narodu. N o dobrze, z a p y t a j e d n a k c z y t e l n i k . A w i ę c ś w i ą t e k i r z e ź b a amatora, p r z y j ę t a g o r ą c o przez ś r o d o w i s k o , i d z i e ł o artysty, k t ó r e z d o b y ł o b e z i m i e n n o ś ć — s ą „ l u d o w o " ? A jeśli t a k , c z y m jest t a l u d o w o ś ć , co o n i e j s t a n o w i ? O t ó ż to odpowiem, p o j ę c i e l u d o w o ś c i z m i e n i a s i ę . Z m i e n i a je ż y c i e , d o ś w i a d c z e n i a , sytuacjo. M a w i ę c obeenie i n n y zakres znaczeniowy n i ż to m i a ł o miejsce przed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t y . W ó w c z a s , w l a t a c h jeszcze tradycyjnej sztuki chłopskiej, m o ż n a było m ó w i ć o stylu, typowości, formalnym pokrewieństwie dzieł pochodzących z tego samego r e g i o n u , k r ę g u k u l t u r o w e g o . Obecnie j e d n a k l u d o w o ś ć — w tym i pomnika — rozpatrywać trzeba przede w d w ó c h aspektach — osoby twórcy i tożsamości nymi И . 29. P o m n i k na R o z e w i u , k a m i e ń p o l n y wszystkim dzieła z powszech­ odczuciami. Osoba t w ó r c y sprowadza s i ę j e d n a k , w s p ó ł c z e ś n i e t y l k o do jednego ograniczenia — nie m o ż o n i m b y ć a r t y s t a profesjonalny, i to — d o d a j m y — t a k i a r t y s t a , k t ó r y jest u k s z t a ł t o w a n y i t w o r z y w kręgu problematyki współczesnej sztuki, k u l t u r y elitarnych. S z c z e g ó l n y m p r z y p a d k i e m , k i e d y r z e ź b y j u ż w s a m y m za­ Twórcami ludowych pomników mogą środowisk więc r z e ź b i a r z e c h ł o p s c y , z w i ą z a n i jeszcze z t r a d y c j ą swej być dawnej m i e r z e n i u m i a ł y b y ć p r o j e k t a m i p o m n i k a b y ł k o n k u r s na P o m n i k kultury. B o h a t e r ó w Warszawy (Zachęta, ogromne wiejscy i miejscy — a nawet w k o n k r e t n y c h d z i e ł a c h ( v i d e Jar­ zainteresowanie, a p o n i e w a ż m i a ł c h a r a k t e r o t w a r t y , znalazly nuszkiewicz) czy całej l i n i i swej t w ó r c z o ś c i , a r t y ś c i profesjonalni, s i ę na kiedy są rzeczywiście bliscy nim także projekty 1965 г.). B u d z i ł on amatorów (ił.12—14). Wszystkie oparte o stereotypowo u j ę c i a , bogato w alegoryczne postacie. M o g ą n i m i b y ć r z e ź b i a r z e s a m o r o d n i , a m a t o r z y —• ciśnienia wzorów kulturze środowiska ludowej, plastycznego i niezależni presji od prądów między a r t y s t y c z n y c h okresu, w k t ó r y m d z i a ł a j ą — i k i e d y (to trzeba pomnikiem a m i n i a t u r ą , o k t ó r y m warto wspomnieć w kontekście koniecznie d o d a ć ) i c h d z i e ł o zostaje aprobowane i przyswojone tych przez m i e j s c o w ą s p o ł e c z n o ś ć . Z n a m w Polsce jeden t a k i p r z y k ł a d Jest jeszcze jeden rozważań, interesujący jako że najpierw przykład powstała relacji rzeźba-miniatura, a dopiero p o l a t a c h zdecydowano s i ę z r e a l i z o w a ć j ą w wersji Jest t o r z e ź b a p r z e d s t a w i a j ą c a czyka w s p a d a j ą c y m na —• t w ó r c z o ś ć A d a m a R z ą s y ( v i d e jego Pieta i l . na str. powiększonej — jako pomnik. małego powstańca, oczy h e ł m i e , w za dużych chłop­ butach, Oświęcimska — tyt.). N a j w a ż n i e j s z y m jednak k r y t e r i u m l u d o w o ś c i wydaje m i się obecnie i d e n t y f i k a c j a dziełem, Dlatego jego uważam przesłaniem, u p a d k u P o w s t a n i a Jerzy Jarnuszkiewicz i m a ł a f i g u r k a , odlewana t a k i e p o m n i k i , k t ó r e w y r a ż a j ą t r e ś c i b l i s k i e masom s p o ł e c z n y m , walki artystyczną. z symboliką, w w i e l u egzemplarzach, s t a ł a s i ę s y m b o l e m n i e r ó w n e j formą odbiorcy z rozpylaczem w r ę k u ( i l . 26). S t w o r z y ł j ą w k i l k a m i e s i ę c y po za ludowe c z y n i ą t o zgodnie z ich m o ż l i w o ś c i a m i i n a w y k a m i percepcyjny- c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a z w r o g i e m . P o j a w i ł y s i ę jej r y s u n k i , n a ś ­ m i , zgodnie z i c h w y o b r a ż e n i a m i o t y m , j a k i p o w i n i e n ladownictwa, świadome pomnik. 148 i nieświadome plagiaty. Jako anoni­ być �P R Z Y P I S Y 1 Decyzje o d b u d o w y p o m n i k ó w m i a ł y charakter s e l e k t y w n y , podobnie j a k n a w i ą z y w a n i e do s y m b o l i k i p a t r i o t y c z n e j . R z ą ­ d z i ł a n i m i zasada akceptowania t y l k o t y c h w a r t o ś c i , k t ó r e nie m o g ł y k o l i d o w a ć z p r z y j ę t y m i zasadami i d e o w y m i i k t ó r e w pa­ m i ę c i s p o ł e c z n e j nie w y w o ł y w a ł y skojai-zeń uznanych w t a m t y m okresie za n i e p o ż ą d a n e . N i e z a l e ż n i e od r ó ż n i c ideologicznych dostrzegalnych w p o s z c z e g ó l n y c h etapach o d b u d o w y k r a j u w s p ó l n a wydaje się idea o d c z y t y w a n i a p r z e s z ł o ś c i przez t e r a ź ­ n i e j s z o ś ć , r z u t o w a n i a wstecz a k t u a l n y c h s y m p a t i i czy a n t y p a t i i . 2 A n a l i z u j ą c relacje m i ę d z y p o m n i k a m i w ł a d z y a l u d u obserwujemy szeroki k r ą g postaw. N a j e d n y m k r a ń c u m a m y w i ę c p o m n i k i l u d u , s p o ł e c z e ń s t w a — na d r u g i m p o m n i k i budo­ wane bez s p o ł e c z n e g o poparcia, w celach propagandowo-ideol o g i c z n y c h . P o m i ę d z y n i m i m i e s z c z ą się spotykane najczęściej f o r m y p o ś r e d n i e . T a k n p . u nas, po w o j n i e , m o ż n a w y r ó ż n i ć pomniki: — wzniesione przez l u d , l u b t e ż akceptowane p i z e z e ń g o r ą c o ze w z g l ę d u na t r e ś ć i f o r m ę ; — odbudowane przez w ł a d z e , g o r ą c o p r z y j ę t o przez s p o ł e c z e ń ­ stwo ; — aprobowane w swej i d e i (np. u p a m i ę t n i a j ą c e ofiary w o j n y i m a r t y r o l o g i ę , w y b i t n y c h P o l a k ó w ) , ale zrealizowane w t r y b i e o f i c j a l n y m , bez u d z i a ł u s p o ł e c z e ń s t w a w wyborze s y m b o l i k i i formy; — oczekiwane z w i e l k i m z a a n g a ż o w a n i e m e m o c j o n a l n y m , ale zrealizowane w postaci m o d y f i k u j ą c e j pierwotne z a ł o ż e n i a ideowe, co nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na p ó ź n i e j s z y o d b i ó r p o m n i k a (np. przemiana i d e i P o m n i k a Powstania W a r ­ szawskiego w N i k e W a r s z a w s k ą ) ; — aprobowano t y l k o przez ezęść s p o ł e c z e ń s t w a , w y w o ł u j ą c e w ś r ó d i mej części reakcjo negatywne ze w z g l ę d u na demons­ t r a c y j n o p o m i j a n i e n p . c z y n u zbrojnego o d d z i a ł ó w W o j s k a Polskiego w a l c z ą c y c h na froncie zachodnim i p o ł u d n i o w y m , A r m i i Krajowej i t p . ; — p r z y j ę t o ze z r o z u m i e n i e m i n t e n c j i fundatora p o m n i k a ; — p r z y j ę t o o b o j ę t n i e (np. p o m n i k i „ p r e s t i ż o w e " w ł a d z l o k a l п у з Ь , m i a s t , granic w o j e w ó d z t w , z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h ) ; — b u d z ą c e sprzeciw b ą d ź ze w z g l ę d u na s w ą f o r m ę p l a s t y c z n ą , bądź treść. 3 Z a s t a n a w i a j ą c ! się n a d s z a n s ą powstania p o m n i k a — t w ó r c z e g o d z i e ł a s z t u k i , m o ż n a z a u w a ż y ć , iż wszystkie w s p ó ł ­ czesne realizacje i p r o j e k t y , uznane przez k r y t y k ę za w y b i t n e , p o w s t a w a ł y w ó w c z a s , g d y a r t y s t a p r o p o n o w a ł wizję, nie zmu­ szony do p o d ś w i a d o m y c h czy ś w i a d o m y c h k o m p r o m i s ó w . I n ­ n y m i s ł o w y , g d y o p i n i a z a l e ż a ł a od w ą s k i e g o k r ę g u e k s p e r t ó w a c z y n n i k i d e c y d u j ą c e z a u f a ł y r z e ź b i a r z o w i , iż jego wizja nawet b u d z ą c a p o c z ą t k o w o sprzeciw p u b l i c z n o ś c i ( n a w y k ł e j do innej k o n w e n c j i p o m n i k a ) z b i e g i e m czasu zostanie przez n i ą zrozu­ m i a n a i akceptowana. Sytuacja t a k a w y s t ę p u j e z w ł a s z c z a w t e d y , g d y p o m n i k nie b u d z i szczególnie ż y w y c h emocji s p o ł e c z e ń s t w a , gdy nie jest p o d d a n y ostrej k o n f r o n t a c j i z w y o b r a ż e n i a m i i postulatami odbiorców. N a t o m i a s t t a m , gdzie p o m n i k w y w o ł u j e ż y w y o d d ź w i ę k a k r ą g o s ó b d e c y d u j ą c y c h o wyborze p r o j e k t ó w (zwłaszcza k o n k u r s o w y c h ) jest szeroki, p r z e p a d a j ą propozycje skrajne, w t y m najbardziej t w ó r c z e , p r z e c h o d z ą zaś p r o j e k t y niekontrowersyjne, p r z e w a ż n i e konwencjonalne. P o m n i k i l u d u , p o w s t a j ą c w ścisłej symbiozie b u d o w n i c z y c h i ś r o d o w i s k a w y r a ż a j ą w istocie jego ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą . Cechuje je raczej k o n w e n c j o n a l n o ś ć s y m b o l i i f o r m y , odpowia­ d a j ą c a powszechnym w d a n y m czasie w y o b r a ż e n i o m na t e m a t tego, j a k i m p o w i n i e n b y ć p o m n i k 4 Słownik terminologiczny sztuk pięknych, K o z a k i e w i c z a , Warszawa 1969, s. 287 5 Por. R o m u l u s Vulcanesco, Kolumna 1979, s. 32 i n a s t ę p n e 6 pod red. niebios, Stefana Warszawa W i c i e k r z y ż y ufundowano po u p a d k u powstania stycz­ niowego. „ W z n i e s i o n o je na s a m o t n y c h m o g i ł a c h p o w s t a ń c ó w p o l e g ł y c h w walce o w o l n o ś ć , s z c z e g ó l n i e w Polsce p ó ł n o c n e j " — pisze Tadeusz Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1958, s. 11. N i e k t ó r e z n i c h p r z e t r w a ł y do p o c z ą t k ó w X X w . P r z y p o m i n a o t y m n p . zanotowana przez J ó z e f a Czaps­ kiego, w y p o w i e d ź znanego d z i a ł a c z a z Cleveland, k t ó r y w y ­ j e c h a ł z Polski w l a t a c h p o p r z e d z a j ą c y c h I w o j n ę : „ K i e d y szed­ ł e m k i e d y ś d r o g ą z ojcem (...) t o b y ł o jeszcze w Polsce, b y ł e m m a ł y c h ł o p a k , s p y t a ł e m go co z n a c z ą dwa b i a ł e k a m i e n i e p r z y k r z y ż u p r z y d r o ż n y m . P o w i e d z i a ł m i , że t u pochowano d w ó c h p o w s t a ń c ó w , w t e d y p o s t a n o w i ł e m , że zawsze b ę d ę P o l a k i e m . — Tej h i s t o r i i nie w y m y ś l i ł Ż e r o m s k i . To f a k t " — k o n k l u d u j e Czapski (Tumult i widma, P a r y ż 1981, s. 93). K r z y ż e stawiano w r o c z n i c ę n p . b i t w y pod R a c ł a w i c a m i , na 500 locie b i t w y p o d G r u n w a l d e m ( t y l k o na P o d t a t r z u : na Galicowej Grapie w P o r o n i n i e , na Giewoncie, na R a n i s b o r k u , w Szaflarach). C h ł o p i po I wojnie w z n i o ś l i k r z y ż na p r z e ł ę c z y k . C h y ż ó w k i , gdzie t o c z y ł y z w y c i ę s k ą b i t w ę o d d z i a ł y dowodzone przez R y d z a - Ś m i g ł o g o . (Po w r z e ś n i u 1939 r. posadzono w o k ó ł k r z y ż a g ę s t o k r z a k i , a b y go p r z e s ł o n i ć i u r a t o w a ć od zniszczenia przez wroga. Po w y z w o l e n i u miejscowa m ł o d z i e ż p i e l ę g n u j e k r z y ż , ostatnio zabetonowano jego fundament, pomalowano s ł u p i r a m i o n a w u k o ś n i e b i e g n ą c e b i a ł o - c z e i w o n e pasy.) Z inicja­ t y w y p r o b o s z c z ó w fundowano k r z y ż e na p a m i ą t k ę M i s j i , piel­ g r z y m k i czy w y d a r z e ń w a ż n y c h dla p a r a f i i . P o w s t a w a ł y t e ż k r z y ż e w k o n k r e t n y c h intencjach, n p . w Ś w i d n i k u k . Nowego S ą c z a , z r a c j i z a k o ń c z e n i a procesu z dziedzicem. K a p l i c z k i budowano na miejscach b i t e w , t a k ż e b y u p a m i ę t ­ n i ć w a ż n e wydarzenia w h i s t o r i i n a r o d u . Z d j ę c i e t a k i e j w ł a ś n i e k a p l i c z k i o t r e ś c i p a t r i o t y c z n e j z L e ż a n k . Krosna, ( p o w s t a ł e j w 1903 r . ) zamieszcza A n t o n i K r o h w k s i ą ż c e Rzeźba ludowa Karpat Polskich, W r o c ł a w 1979. Za p r z y z w o l e n i e m A u t o r a r e p r o d u k u j ę fotografie p ł a s k o r z e ź b z tej k a p l i c z k i . P r a g n ę t e ż g o r ą c o M u p o d z i ę k o w a ć za udzielono informacje, z k t ó r y c h k o ­ r z y s t a ł e m opracowując zarówno ten jak i dwa n a s t ę p n e przy­ pisyK a p l i c z k i budowano toż dla uczczenia p a m i ę c i o s ó b du­ c h o w n y c h , szczególnie ś w i ę t o b l i w y c h (np. k u czci „ S ł u g i B o ż e g o " Paprzyckiego — w Podegrodziu k . Nowego S ą c z a ) , b ą d ź zasłu­ ż o n y c h dla w s i , r u c h u ludowego j a k n p . ks. S t o j a ł o w s k i . D z i a ­ ł a c z o w i t o m u wzniesiono z r e s z t ą k i l k a p o m n i k ó w w r ó ż n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , m . i n . w S o k o ł o w i e k . Rzeszowa (wg szkicu a r t . malarza Z y g m u n t a W i e r c i a k a ) , w J e ż o w e m , p o w . N i s k o „ w d n . 7 . V I I . 1 9 1 2 r. (...) z d o b r o w o l n y c h s k ł a d e k u f u n d o w a l i w i e r n i w ł o ś c i a n i e swemu w o d z o w i " , w 1913 r. — w Jaworznie (d. ролу, chrzanowski) — r ó w n i e ż ze s k ł a d e k g ó r n i k ó w i r o b o t ­ n i k ó w . P o w y ż s z e dane, j a k t e ż fotografie p o m n i k ó w zawiera Deklaracja programowa Związku Ghrześcijańsko-Ludowego śp. Ks. Stanisława Stojalowskiego, K r a k ó w 1927. D z i ę k u j ę serdecznie p . mgr L e s z k o w i P u d ł o w s k i e m u za z w r ó c e n i e m i u w a g i na t ę pozycję. 7 N p . w M e l s z t y n i e , w o j . t a r n o w s k i e ; w K a s i n i e k . Mszany Dolnej 8 N p . w Gostwicy i Świniarsku, woj. nowosądeckie 9 N p . w Rozewiu N p . w O t f i n o w i e i we w s i T o n i ą . O p o m n i k a c h t y c h pisze w t y m numerze p. A l i c j a M a ł e t a 1 0 1 1 Janusz T a z b i r , Czy naprawdę relikty „ K u l t u r a " n r 33(948) z d n i a 16.08.1981 r. szlachetczyznyl, 1 2 T y l k o w c i ą g u 1981 r. w y n o t o w a ł e m z prasy p o s t u l a t y zbudowania 24 p o m n i k ó w a, są to na pewno nie wszystkie inicja­ t y w y . W t y m ż e r o k u o d s ł o n i ę t o b ą d ź budowano co n a j m n i e j 15 p o m n i k ó w 1 3 Por. Ojczyzna, solidarność i romantyzm, z M a r i ą J a n i o n r o z m a w i a K r y s t y n a K u c z y ń s k a , „ C z a s " n r 15(324) z d n i a 12.04. 1981 r. 1 4 K o l e k c j ę p l a s t y k i nieprofesjonalnej g ó r n i k ó w m a n p . B r o n i s ł a w K r a w c z u k z Zabrza. O izbach regionalnych i p r y ­ w a t n y c h muzeach c h ł o p s k i c h s z t u k i l u d o w e j p a t r z : M a r i a n P o k r o p e k , Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce, W a r ­ szawa 1980; E w a O ź m i n k o w s k a ( K o r u l s k a ) , Chciałem mieć dom ładny... (Julian Brzozowski i jego muzeum), „ P o l . Szt. L u d . " R . 3 1 , 1977 n r 3 Pseudonim l i t e r a c k i K o n r a d a P r ó s z y ń s k i e g o (1851— 1908) autora i w y d a w c y t y g o d n i k a „ G a z e t a Ś w i ą t e c z n a " 1 5 1 6 W o j c i e c h Siemion, Ignacy Kamiński Szt. L u d . " R . 19, 1975 n r 3, s. 189, 190 1883—1974, „Pol. 1 7 K s . Eugeniusz M a k u l s k i , Historia sanktuarium w Li( w y d . w S a n k t u a r i u m , b.d.) s. 47 N a cmentarzach k o m u n a l n y c h p o m n i k i ideologicznie obce „ k o r y g o w a n o " o p a t r u j ą c i n n ą d e d y k a c j ą , przesuwano na m n i e j eksponowane miejsca, a nawet usuwano. N p . w Warszawie p o m n i k O r l ą t L w o w s k i c h p i z e s u n i ę t o z g ł ó w n e j alei cmentarza wojskowego w p o b l i ż e m o g i ł p o w s t a ń c ó w 1863 г., zmieniono na n i m t a b l i c ę z t e k s t e m . Podobnie „ s k o r y g o w a n o " tablice na Grobie Nieznanego Ż o ł n i e r z a . U s u n i ę t o w 1963 r. z P l a c u L i ­ tewskiego w L u b l i n i e p o m n i k K o n s t y t u c j i 3 M a j a , u f u n d o w a n y w 1916 r. przez s p o ł e c z e ń s t w o (wrócił na swoje miejsce 3 maja 1981 r.) cheniu 1 8 1 9 N p . w Paszynie k . Nowego S ą c z a wzniesiono na c m e n t a r z u z i n i c j a t y w y ks. E d w a r d a N i t k i m o n u m e n t — g r ó b s y m b o l i c z n y w y k o n a n y przez miejscowych r z e ź b i a r z y l u d o w y c h 2 0 T a k i w ł a ś n i e „ a m a t o r s k i " p o m n i k — s y m b o l i c z n y na­ grobek znajduje się w Warsza,wie na cmentarzu ewangelicko-augsburskim p r z y u l . M ł y n a r s k i e j 2 1 Blizny, z Cezarym C h l e b o w s k i m r o z m a w i a P a w e ł czorkiewicz, „ K u l t u r a " , nr 31(946) z d n i a 2.08.1981 r. Wie­ 149 �2 2 Opracowując ten a r t y k u ł korzystałem z informacji m . i n . p . mgr Z o f i i J a r e c k i e j , k t ó r a w s k a z a ł a m i jednego z d z i a ł a j ą c y c h r z e ź b i a r z y w w o j . t a r n o w s k i m . D z i ę k u j ę Jej za pomoc, a t a k ż e w s z y s t k i m m o i m respondentom. C y t u j ę fragmenty z o t r z y m a ­ n y c h od n i c h l i s t ó w : „ K o ł o Z B O W i D p o d j ę ł o w 1978 r. u c h w a l ę b u d o w y p o m ­ n i k a 200 p o l e g ł y c h i p o m o r d o w a n y c h za. o j c z y z n ę w l a t a c h 1939—1945. Sprawa t r w a j u ż 3 r o k , ale n a p o t y k a na w y r a ź n y sprzeciw ze s t r o n y w ł a d z . . . " „ J e s t jeszcze na terenie naszej g m i n y 4 miejsca gdzie b y l i m o r d o w a n i Polacy, n i c z y m nie oznaczone ( z w ł o k i z o s t a ł y po w o j n i e ekshumowane i s p o c z y w a j ą na p o b l i s k i c h cmentarzach). C h c i a ł e m te miejsca o z n a c z y ć , lecz n a p o t k a ł e m t r u d n o ś c i ze s t r o n y w ł a d z , k t ó r e do w y d a n i a zezwolenia ż ą d a j ą d o k ł a d n y c h d a n y c h k t o t a m z o s t a ł z a m o r d o w a n y , k i e d y , przez j a k ą p o l i c j ę , dlaczego i czy z a m o r d o w a n i nie b y l i p r z y p a d k i e m p r z e c i w n i k a m i obecnego u s t r o j u — co jost d z i ś r z e c z ą n i e m o ż l i w ą do dowie­ dzenia — w i ę c p o s t a n o w i ł e m z n i e w i e l k ą g r u p ą k o l e g ó w miejsca te u p a m i ę t n i ć po k r y j o m u , a n o n i m o w o . Sprawa t a jest w t o k u realizacji". Podobne informacje o t r z y m a ł e m z w o j . w o j . n o w o s ą d e c k i e g o , rzeszowskiego, lubelskiego, kieleckiego. C y t u j ę u r y w e k jednego z l i s t ó w (z Woj. t a r n o w s k i e g o ) : „ W czasie ostatniej w o j n y wiole d z i a ł o się w naszej g m i n i e , r u c h o p o r u b y ł bardzo dobrze zorga­ n i z o w a n y i te s p r a w y n a l e ż a ł o b y u p a m i ę t n i ć dla p r z y s z ł y c h p o k o l e ń , ale j a k d o t ą d nie u d a ł o się tego z r o b i ć . S p o ł e c z e ń s t w o jest za b u d o w ą , ale nie m a z b y t w i e l u c h ę t n y c h do pracy. N i o m n i e j j e d n a k z z a m i a r u tego n i g d y nie zrezygnuje i jeśli jeszcze t r o c h ę p o ż y j ę t o go w y k o n a m , a j e ż e l i nie, to w testamencie p r z e k a ż ę dzieciom s w o i m t ę s p r a w ę , a w i e r z ę , że j ą w y k o n a j ą . " W jednej m i e j s c o w o ś c i p o ł . P o l s k i d a w n y ż o ł n i e r z A . K . w y r a b i a p ł y t y z cementu, opatrzone i n f o r m a c y j n y m napisem i umieszcza je w lasach i na r o z d r o ż a c h , t a m gdzio toczono w a l k i z w r o g i e m i g i n ę l i Polacy. Dlaczego to r o b i ' ! „ K t o ś m u s i — o d p i s a ł , a Z B O W i D nie c h c i a ł " . W k ł a d a w t ę p r a c ę m a s ę w y ­ s i ł k u , p i e n i ą d z e z a o s z c z ę d z o n o ze skromnej u r z ę d n i c z e j pensji. P o w o ł u j ę się na konstatacje J a d w i g i Jarnuszkiewiczowej zawarte w referacie na s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n y m p o m n i k o m (Zielona G ó r a , w r z e s i e ń 1981). A u t o r c e z a w d z i ę c z a m wiele i n s p i r u j ą c y c h m y ś l i , z k t ó r y c h k o r z y s t a ł e m p i s z ą c ten a r t y k u ł Por. „ S o l i d a r n o ś ć " , n r 36, 1981 N p . w dekoracjach k o ś c i o ł ó w na p r z y j ę c i e w ę d r u j ą c e g o obrazu M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w dekoracji d o m ó w , u l i c i p l a c ó w podczas w i z y t y w Polsce P a p i e ż a J a n a P a w ł a I I , a t a k ż e w scenografii G r o b ó w P a ń s k i c h w K o ś c i o ł a c h T a k n p . w O t r ę b u s a c h pod W a r s z a w ą s t a n ą ł p o m n i k z gazo-betonu, u p a m i ę t n i a j ą c y 30-lecio P R L a zarazem 500-lecio Otrębus 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 Z r e g u ł y w p o m n i k a c h a m a t o r ó w w y s t ę p u j e stereoty­ powa s y m b o l i k a n p . : orzeł z r y w a j ą c y się do l o t u , r o z r y w a j ą c y k a j d a n y ( ł a ń c u c h y ) . Polska w y o b r a ż a n a jest j a k o n i e w i a s t a , zawsze j a s n o w ł o s a , w k o s z u l i l u b j a k o a n i o ł w y c h o d z ą c y z ciem­ n i c y , r o z p y c h a j ą c y b l o k i skalne, k t ó r e m i a ł y go p r z y g n i e ś ć . O s i ą g n i ę c i e m y ś l i l u d z k i e j przedstawiane jest j a k o t o r , k t ó r y m pnie się w g ó r ę r a k i e t a ( p r z y p o m i n a s z y n y w „ w e s o ł y m mias­ t e c z k u " , po s t r o m i ź n i e k t ó r y c h pcha s i ę c i ę ż a r e k n a k ó ł k a c h ) , slogan „ S t ą d j e s t e ś m y , t u b ę d z i e m y " obrazuje M i e s z k o w y woj s t o j ą c y hardo z w b i t y m w z i e m i ę mieczem. Jeden z p r z y k ł a d ó w pokazuje i l . 1 1 , uzyskana d z i ę k i po­ m o c y p . A n t o n i e g o K r o h a . Jest to p o m n i k w S t o p n i c y k . L i m a ­ nowej z b u d o w a n y przez miejscowego amatora A n d r z e j a K w i a t ­ kowskiego. S y m b o l i k a s k a ł p r z y g n i a t a j ą c y c h z o b u s t r o n orla nie w y m a g a k o m e n t a r z a . P r z y k ł a d o m p o m n i k a n a ś l a d u j ą c e g o i n n y , już i s t n i e j ą c y , jest S a b a ł a (postawiony w d w ó c h z b l i ż o n y c h wersjach w Mszanie i Rabce) w y k . przez Tomasza N a w i e ś n i a k a z O l s z ó w k i , na w z ó r zakopiańskiego pomnika. Por. A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „ P o l . Szt. L u d . " R . 30, 197C n r 3—4, s. 210; t e g o ż w s t ę p ka­ t a l o g u w y s t a w y : Stanisław Zagajewski, Paris 1974 (opr. i w y d . przez M u z e u m K u j a w s k i e we W ł o c ł a w k u ) W r a ż l i w o ś ć Niewiadomskiego na m a r t y r o l o g i ę , cierpienie i k r z y w d ę m o ż e m i e ć z w i ą z e k z jego o s o b i s t y m i p r z e ż y c i a m i . J a k o 14 l e t n i c h ł o p i e c w a l c z y ł w p a r t y z a n t c e A K , po w y z w o l e n i u p o z o s t a ł wraz z o d d z i a ł e m w p o d z i e m i u . Aresztowano go, ska­ zano na 15 l a t w i ę z i e n i a , z czego o d s i e d z i a ł w i ę c e j n i ż p o ł o w ę . P ó ź n i e j z n o w u z o s t a ł skazany w procesach p o z n a ń s k i e g o czerwca 1956 r. W y u c z y ł się zawodu s z t u k a t o r a , p r a c o w a ł w s t o l a r n i , w Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w . Szczególnie bliska m u jest r z e ź b a m o n u m e n t a l n a , wielofigurowa kompozycja, tema­ t y c z n a — j a k wspomniana „ M a r t y r o l o g i a " , „ P o w s t a n i e W a r ­ szawskie" czy „ D r o g a K r z y ż o w a " z ł o ż o n a z 75 n a d n a t u r a l n e j w i e l k o ś c i d r e w n i a n y c h f i g u r , ustawiona w K o d e n i u na w z g ó r z u k . k l a s z t o r u ( i l . 10). P e r y p e t i e warszawskie, opisano w t e k ś c i e znam z a u t o p s j i M . J a n i o n , Ojczyzna,.., op. c i t . E d w a r d J . M u r r a y , Motivation and emotion, N . Yersey 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 M a r i a n G r z e ś c z a k , Moja obsesja, n r 142 z 20—21 czerwca 1981 r. „Życie Warszawy", 3 3 Por. Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej, M u z e u m E t n o ­ graficzne w T o r u n i u , 1973 г.; A . J a c k o w s k i , Kopernik w ludo­ wej rzeźbie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 28, 1974 n r 1 3 4 A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba..., op. c i t . , s. 221 3 5 J . Jarnuszkiewiczowa, głos w d y s k u s j i na t e m a t k i c z u , „ P o l . Szt. L u d . " R . 20, 1966 n r 3/4, s. 154 Fot.: St. Deptuszewski, il. ]; GieilińsK, U. 2; Cz. Knapik, il. 25, 30; A. Kroh, il. 3, 4; E . Kozlowska-Tomczyk: il. 7—9;. L . Pudłowski, il. 5, 6; St. Sierciak, U. 11; M. Steioboni, il. 21—25; J . Świderski, il. 15—20, 26—28: K. Zakrzewska, il. ]2—14. I I . 30. P o m n i k u p a m i ę t n i a j ą c y miejsce z b r o d n i h i t l e r o w s k i e j , I Rychwald-Olszówka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe688df1fc64aad7e39380ecbd202c9.pdf 60765d67d4f6f001d650ce675a757472 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4400 Title A name given to the resource Upadek Chrystusa pod krzyżem - źródła ikonograficzne i ich interpretacja w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogrodzieniec \ miechów ( e Olkusz . 'J \ i i i Ichrzanów Szczurowa 0 TARNÓW KRAKÓW oswiecim ! O o grojec r j<r2eczow l^ocon «1ąkaw)ca . „ % Z «as • /' y'"" I \ ; s u c n l o w l c e rvrhwaTri 9 ' ., v. • kojszdwka • Jspiwne 'osielec <ftrskow podh. gr-zechinia . . s o p o t JHv, ' ' / m a - \ a \ "zabomia r \ 0 a b k a jabłonka czarny dunajec i. ^ l u k ó w ice niedźwiedź ° c k ^ 2 o nowy sącz podgrodzie stary sącz czaczów nowy targ nicdziCd 0 \.S- C' '*-•' « limanowa dobra • dln. <Tok,c,ny ordzawka • klikuszowa \ pólrzeczki o iwkowa wiśniowa mszana a s i s' otoniowa u T^wlec 'lachow.ce trzebinia • Jeleśnia ° zawo)a (jrzyfckow . żabnica Kamesznica .-' "milSwka^. brzesko o wola radziszowska yvadowice .brody • Zakliczyn gof zeń /kalwaria zebrzydowska bugaj myslenice °Stryszów +„,„~,., •rzyki £• „ .™ trzemiesma szcz^r»/c , °strvszow byana ""••bestwina i kety ' o bochnia osie k f Szczepanów grodkowice Taosze , k a c w m — » . oni5nep-—./ \ 'N J o obfezy ryterskie torynica piwniczna .^.^ ; ; / ! ,mafe ciche jurgow / \ •zakopane ' .. i U. 1. Mapa rozmieszczenia kowskiego. Stefania Krzysztof U P A D E K rzeźb z wyobrażeniem Chrystusapadającego pod krzyżem na terenie obecnego woj. kra­ owicz C H R Y S T U S A P O D K R Z Y Ż E M ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra­ ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech­ niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał on większej r o l i . Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł ­ nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary­ zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w ­ nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1). J 2 Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod­ stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża. Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze. W rzeźbie z muzeum przy klasztorze OO C y s t e r s ó w w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie płaczące niewiasty. Wypadkiem bez precedensu jest drewniana rzeźba z Muzeum i m . Orkana w Rabce, w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu- 82 ��WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ l& CVDAM «Ł7NA_^a NA KALUft, CT1 C R / M I L E OJ/HTKRAKOWA sosc wiuteanecŁywoiewci* IPOWSTC NIEMOCE m T W E * ŁASKI Em MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W 1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I . 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 2. Drzeworyt, wyk. Aleksander Ceglencki. II. 3. Drzeworyt barwny. II. 4. Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy Sącz. II. 5. Drzeworyt. II. 6. Rzeźba drewniana. Wł. Muz. im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana. Wł. Klasz­ toru PP Klarysek, Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. 83 �sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a ­ n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od­ m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe. Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y ­ stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed­ s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po­ przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku Chrystusa pod k r z y ż e m . W drzeworycie p o c h o d z ą c y m z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta) Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża (il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3). 3 Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę ­ p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst­ k i c h niemal p r z y k ł a d a c h rzeźby, tak drewnianej jak i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie­ ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę ­ ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod­ s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury, wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9). Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą ­ cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy t a k ż e na ramionach krzyża. ; Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y ­ pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą ­ cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń ­ ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y ­ w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto­ ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h odpustach jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę . 5 8 interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą ­ cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć. 6 G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo­ w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej, a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą to m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś ­ cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r., a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n ­ kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y ­ o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo­ nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro­ gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze­ strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor­ m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol­ skich kościołach . 7 s 10 Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska grafika dewocyjna ilustrująca teksty pasyjne, pieśni, r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz­ m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u ­ mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza­ lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena. n 12 pod 84 Wspomniane przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa­ motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi­ cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724 oraz rzeźba wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u . Fakt podjęcia przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem, m a j ą c e j charakter dewocyjny, świadczy o stosunku emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u . Bezpośredniego źródła ikonograficznego ludowych w y o b r a ż e ń Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o ­ w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej­ szego. K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow­ skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace: „ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i 1 3 14 15 18 �85 �Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 12, 13. Rzeźba drew­ niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm. Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana, wys. 12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie, pow. Nowy Sącz. II. 15. Rzeźba drewniana, wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł. Muz. Etnograf., Kraków. Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p ­ sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ­ żem, z r o k u 1724. Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po­ chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta­ jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada­ jącego pod k r z y ż e m , cytuje następującą informację: „... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo­ dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e p o d a j ą c e jako p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że Anno D n i 1752 A d Capellam 3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano, podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć . Pana Sowińskiego..." zawieszono. Dalsze w i a d o m o ś c i p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda­ cjach wot w latach 1753—1767. Ostatecznym utwierdzeniem cudowności figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r ­ nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze­ ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom, opisom Drogi K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a Krwawey Ofiary Pana Zbawiciela", Grochowskiego „ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..." z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o „ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y ­ powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic, Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak: „Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach 1844 i 1864 w K r a k o w i e , „Droga krzyża..." wydana w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a również z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto­ sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O. Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular­ nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n ­ n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r. w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19 20 21 22 13 Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo­ l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych „dróżek kalwaryjskich", natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o prowadził matematyk i teolog Szymon Ż e b r o w s k i Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal­ sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od­ bycie Drogi K r z y ż o w e j . Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y ­ s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb. 1 7 18 86 2 3 �14 wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt. „Obchody kalwarske ćili k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze­ skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w . 24 O m ó w i o n e i fragmentarycznie wymienione w y d a w ­ nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by­ ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y ­ żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe­ cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą ­ cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo­ ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów: 2 „Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u " Nie mniejszą rolę w popularyzacji k u l t u figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa­ ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po­ między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych. Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi­ kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra­ zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę ­ zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/ in P o l e n " . Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y widok w n ę t r z a 26 27 28 -(MMI •»*;,<•, 87 �kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi­ mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa putta. Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo­ stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono­ wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed­ stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu­ j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d ­ nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó ­ RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY M I L E OD K R A K O W A " . Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r ­ ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro­ wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod 2 9 k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po­ k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j popularności K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna­ ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech­ nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for­ mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż eksponujących scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa­ lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy badacze sztuki l u d o w e j . 30 Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada­ jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród­ ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m . Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy­ żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym. PRZYPISY 1 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, T. I I , s. 465-467. 2 Rzeźby drewniane i kamienne, przedstawiające Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do 150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y ­ d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy­ k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N . 3 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warsza­ wa 1934, ryc. 53. 4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą ­ cych Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si­ dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice, pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała, 1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow. Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 — Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży­ wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c , 1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce, pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow. Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e ­ nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy­ chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice. 16 88 �17 Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka pow. Żywiec, n. 17. Rzeźba drewniana, polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne, Tarnów. II. 18. Rzeźba drewniana, polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum, Cieszyn. �5 T. Seweryn, Swiątkarz Powsinoga, Warszawa 1963, s. 130. 6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro­ my z K r a k o w a . 7 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , z. 3; J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho­ wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965. 8 W. Smereka, Studium pasyjne, rys historyczny i teksty Drogi Krzyżowej, K r a k ó w 1968, s. 73—74. 9 Katalog Zabytków..., t. I , z. 3. 10 W. Smereka, op. cit., s. 102. 11 Rozmyślania męki Pana naszego Iezusa Kryslusa z modlitwami... w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y , Roku P a ń s k i e g o 1594. 12 Kalwarya albo Nowe Jeruzalem na Polach Ze­ brzydowskich zasadzone, a przez Oyca Franciszka Dzielowskiego... wypowiedziane w Kazimierzu przy Krako­ wie... 1669. 13 Katalog Zabytków..., t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal­ warya Zebrzydowska i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76; C. Bogdalski, Święta Kalwarya Zebrzydowska na pod­ stawie kronik, dokumentów... K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą ­ browski, Kalwaria Zebrzydowska, Kalisz 1933, s. 27—23; Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej (1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej, K r a k ó w , 1947, s. 180. 14 Katalog Zabytków..., t. I . z. 10. ¡15. L . K a l i n o w s k i , Geneza Piety średniowiecznej, „ P r a c e K H S " , X , 1953. 16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit. s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth, Der volkreiche Kalvarienberg in Literatur und Kunst des Spätmittelalters, B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki, Misterium w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, „Kwartalnik Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka, Fot. Stefania Krzysztofowicz — U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka — il. 19. II. 19. Upadek manowa. Chrystusa pod krzyżem, rzeźba op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474. 17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka, op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy­ żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u ­ senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji, Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r ­ gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie, w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e , w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme­ reka, op. cit., s. 29, 30, 76). 18 K . Nowacki, op. cit., s. 457. 19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra­ bowskiego, T. 56, ryc. 1623. 20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 188. 21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763. 22 Encyklopedia kościelna, Włocławek, 1933, t. X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A Dni 1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn..."). 23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197. 24 T a m ż e , s. 189. 25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323. 26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie. 27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610. 28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325. 29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr inw. JE/343/MŻ. 30 E. O k ä l o v ä , Ludove drevene sośky, M a r t i n , 1964, s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova plastika na Slovensku, Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " , Brno, V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39. n o n Swiderski drewniana, ci — U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan dl. 40 cm. Muz. Opactwa Cystersów, Szczyrzyc, Deptuszew- pow. Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bdcd52df695451d716b331520b53411.pdf a885a78930b6145c71a63d9c717a8864 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3592 Title A name given to the resource Spis rycin / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.6-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.6-8 ;s.95-96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P I S 1 _ 2 . M Ę K A P A Ń S K A . R z e ź b a w drzewie. W y s . k r z y ż a 45 cm, w y s . postaci C m y s t u s a /,5 cm. Foch. w i e s W ę g ł o w i c e , pow. Ł ę c z y c a . Y v i . Muz. nmogr. w Łodzi. R y c . 3. A F R Y K A Ń S K A RZEŹBA M U R Z Y Ń S K A . W ł . Muz. w Gliwicach. R y c . 4. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie. Wł. Z d z i s ł a w a Deneki — Krosno. R y c . 5. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m . W y s . 19 cm. Podhale. Muz. N a r ó d , w W a r s z a ­ wie. R y c . 6. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 55 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarnobrzeg. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 7. A N I O Ł E K . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 47,5 cm. Ze z b i o r ó w H e l e n y D ą b c z a ń s k i e j . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 8. S W . F R A N C I S Z E K . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , po­ lichromowana. W y s . 61 cm. Poch. Lubenia, pow. R z e s z ó w . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 9. A P O S T O Ł . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 55 cm. Poch. pow. o l s z t y ń s k i . Muz. Mazur­ skie w O l s z t y n i e . R y c . 10. M A T K A B O S K A B O L E S C I W A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 33 cm. Poch. K s i ą ż W i e l ­ k i , pow. M i e c h ó w . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 11. M . B O S K A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . 36,5 cm. Poch. Z ł a k ó w K o ś c i e l n y , pow. Ł o w i c z . Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 12. S W . O N U F R Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , poli­ chromowana. W y s . 60 cm. Poch. pow. d ą b r o w s k i , w o j . k r a k o w s k i e . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 13. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 18 cm, dł. 39 cm. Poch. pow. K r a k ó w . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 14. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 29 cm. Muz. Reg. w Rabce. R y c . 15. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 17,5 cm. Podhale. W ł . Sta­ n i s ł a w o w e j Kamockiej — Kraków. R y c . 16. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m . W y s . 25,5 cm. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 17. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipop o w y m . W y s . 31,5 cm. Poch. W i ś n i c z , pow. Bochnia. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 18. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w p i a s k o w c u . W y s . 26 cm. Poch. z okolic C h r z a n o w a . P. Muz. Etnogr. w Krakowie. R y c . 19. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie so­ s n o w y m . W y s . 28 cm. Poch. Stoczki, pow. Sieradz. Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 20. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 22 cm. Poch. C m o l a s k. K o l b u s z o w e j . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 21. S W . J Ó Z E F Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 20 cm. W ł . Zygmunta Millego — K r a k ó w . R y c . 22. BŁ. S A L O M E Ą . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 32 cm. W ł . Z d z i s ł a w a D e n e k i — K r o s n o . R y c . 23. S W . J A D W I G A . R z e ź b a w drzewie. W y s . 52 cm. Poch. pow. ś w i ę t o c h ł o w i c k i , D ą b r ó w k a . W ł . Muz. Ślą­ skiego w Bytomiu. R y c . 24. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 51 cm. P a l e ś n i c a . W ł . St. F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 25. M A D O N N A . R z e ź b a polichromowana. W ł . P. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 26. C H R Y S T U S W O G R Ó J C U . R z e ź b a . Ł ą c z n a w y s . 38 cm. Poch. C z e l a d ź , pow. B ę d z i n . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 27. M . B O S K A . R z e ź b a . W y s . 40 cm. Poch. Brzozowy Kąt, gmina M y s z y n i e c . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 28. M . B O S K A Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a polichromo­ w a n a . W y s . 42 cm. Poch. w i e ś K a c w i n , pow. N . T a r g . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 29. S C E N A P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie ze ś l a ­ dami polichromii. W y s . 38 cm. G m i n a W a ś n i ó w , pow. opatowski. W ł . Muz. Diec. w Sandomierzu. R y c . 30. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i po­ lichromii. W y s . 30,5 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarno­ brzeg. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 31. C H R Y S T U S B I C Z O W A N Y . R z e ź b a polichromowana. W y s . 46 cm. Poch. w i e ś J e l e ń , pow. C h r z a n ó w . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 32. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ na. W y s . 23 cm. K u r p i e . Ze z b i o r ó w M i n . K u l t . i Sztuki. R y C ł R Y C I N R y c . 33. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 54 cm. W ł . i n ż . J ó z e f J a m r ó z — K r a ­ ków. R y c . 34. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y (bez r ą k ) . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 39 cm. Muz. Z i e m i R z e s z o w s k i e j . R y c . 35. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a ze ś l a d a m i polichromii. W y s . 39 cm. Pow. K r a k ó w . W ł . B. S ł u p e c ­ kiego — K r a k ó w . R y c . 36. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a ze ś l a d a m i po­ lichromii. W y s . 38 cm. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 37. M . B. B O L E S N A . R z e ź b a . W y s . 26 cm. Poch. z oko­ lic R z e s z o w a . W ł . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 38. S W . O N U F R Y z t r y p t y k u . W ł . ks. L u d w i k a K o w a l ­ skiego z L i m a n o w e j . R y c . 39. R Y C E R Z K L Ę C Z Ą C Y . R z e ź b a ze ś l a d a m i polichro­ mii. W y s . 41 cm. Poch. Lubenia, pow. R z e s z ó w . W ł . Muz. M . w Rzeszowie. R y c . 40. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie. W y s . 55 cm. Poch. M o k r z y s z ó w , pow. Tarnobrzeg. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 41. C H R Y S T U S U K R Z Y Ż O W A N Y . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 51 cm. Poch. P a l e ś n i c a . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 42. P I E T A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 28 cm. Muz. Ś l ą s k i e w Bytomiu. R y c . 43. N I E W I A S T A P Ł A C Z Ą C A . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 61,5 cm. Muz. Ś l ą s k i e w B y ­ tomiu. R y c . 44. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 22,5 cm. Poch. Podhale. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 45. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie, po­ lichromowana. W y s . 37 cm. Poch. C h a b ó w k a , pow. N o w y S ą c z . Muz. Reg. w Rabce. R y c . 46. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 41 cm. Poch. C i ę ż k o w i c e k. Trzebini. W ł . Z y g m u n t a Millego — K r a k ó w . R y c . 47. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 28 cm. Muz. Diec. w T a r ­ nowie. R y c . 48. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 27,5 cm. Poch. R o z d z i e l ę , pow. Bochnia. P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 49. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie, po­ lichromowana. W y s . 40 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 50. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 18 cm, dł. 39 cm. Poch. pow. K r a k ó w . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 51. M A D O N N A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichro­ mowana. W y s . 55 cm. Muz. Nar. w W a r s z a w i e . R y c . 52. C H R Y S T U S W O G R Ó J C U . R z e ź b a w drzewie lipo­ w y m , polichromowana. W y s . 38 cm. Poch. C z e l a d ź , pow. Będzin. R y c . 53. S W . A N T O N I . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , poli­ chromowana. W y s . 49,5 cm. Poch. I w k o w a , pow. L i m a ­ nowa. Muz. Diec. w T a r n o w i e . R y c . 54. P I E T A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . 35,5 cm. Muz. M . w J e l e n i e j G ó r z e . R y c . 55. M A D O N N A B Ł O G O S Ł A W I Ą C A . R z e ź b a w drze­ w i e sosnowym, polichromowana. W y s . 40 cm. Muz. M . w Ząbkowicach. R y c . 56. K R Ó L O W A N I E B I O S Z DZIECIĄTKIEM. R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 34,5 cm. Poch. Ż m i g r ó d . W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 57. S W . P I O T R . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichro­ m o w a n a . W y s . 46 cm. Muz. Reg. w Rabce. R y c . 58. C H R Y S T U S U S Ł U P A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromowana. W y s . 30 cm. Poch. pow. L i m a n o w a . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 59. P I E T A . R z e ź b a w drzewie l i p o w y m , polichromo­ w a n a . W y s . 26,5 cm. W ł . Z y g m u n t a Millego — K r a k ó w . R y c . 60. M A T K A B O S K A K O D E Ń S K A . Obraz olejny n a p ł ó t n i e . W y m . 19 X 28 cm. Kontur: czerwony, czarny, zie­ lony. T ł o : z ł o t e . Z e s p ó ł barw: kol. b i a ł y , z ł o t y , niebieski. Muz. Etnogr. w Łodzi. R y c . 61. E C C E H O M O . Obraz olejny n a p ł ó t n i e . W y m . 42 X 64 cm. Kontur: b r ą z o w y . T ł o : c. b r ą z o w e . Z e s p ó ł b a r w : kol. r ó ż o w y , ż ó ł t y , b i a ł y . Poch. Istebna. Muz. Ś l ą ­ skie w Bytomiu. R y c . 62. C H R Y S T U S . N A KRZYŻU. Obraz olejny na p ł ó t n i e . W y m . 46,5 X 59,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , czarny, grana- 95 �R y c . $4. CHRYSTUS F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ towy. T ł o : szafirowe. Z e s p ó ł barw: kol. czerwony, srebr­ na. W y s . 26 cm. W y k o n a ł Szczepan W o ź n i a k w r. 1947. ny, z ł o t y . Muz. B a b i o g ó r s k i e w Z a w o j i . R y c . 95. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie to­ R y c . 63. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . O b r a z olejny n a płótnie. polowym. W y s . 71 cm. W y k o n a ł W o j c i e c h Drak. W ł . W y m . 48,5 X 64,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , b i a ł y , czarny. M i n . Kult. i Sztuki. T ł o : szafirowe. Z e s p ó ł barw: Kol. zloty, czarny, czerwony, R y c . 96. M . B O S K A . T e m p e r a na szkle. W y m . 28,5 X 39 cm. b i a ł y , zielony. Pocn. Bratucice, pow. Bochnia. W ł . Stani­ W y k o n a ł a H e l e n a R o j - S z e l i g o w a w r. 1947. W ł . Muz. s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. R y c . 64. U C I E C Z K A D O E G I P T U . Obraz o l e j n y na papierze. R y c . 97. S W . T E R E S A W Ś R Ó D L I L I I . Obraz m a l o w a n y farbą W y m . 49,5 X 48,5 cm. Kontur: b r ą z o w y , czarny. T ł o : c. k l e j o w ą n a tekturze. W y m . 38 X 49 cm. W y k o n a ł a Zofia b r ą z o w e . Z e s p ó ł b a r w . k o l . niebieski, b i a ł y , z ł o t y . Poch. B a r a ń s k a - D z i ę c i o ł o w s k a w r. 1937. P. Muz. Muz. Etnogr. S z c z a w i n k. Zgierza. Muz. Etnogr. w Łodzi. w Krakowie. R y c . 65. S W . J O Z E F . Obraz o l e j n y na papierze. Wym. R y c . 98. J A N O S I K . A k w a r e l a . W y m . 23 X 30 cm. W y k o n a ł 67 X 52 cm. Kontur: b i a ł y , c z a r n y , b r ą z o w y . T ł o : szafi­ F r a n c i s z e k J a n e c z k o . W ł . Muz. Ziemi Ż y w i e c k i e j . rowe. Z e s p ó ł barw: kol. granatowy, c z e r w o n y , zielony, R y c . 99. S W . K A T A R Z Y N A . Drzeworyt. W y m . 16 X 21 cm. b i a ł y . Poch. Lubzina, pow. R o p c z y c e . P. Muz. Etnogr. w Krakowie. W y k o n a ł Jędrzej Wawro. R y c . 100. ŁABĘDŹ N A W O D Z I E . Drzeworyt. W y m . 18 X 10 R y c . 66. M A T K A B O S K A B O L E S N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t ­ cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o w r. 1925. W ł . E . Z e g a d ł o nie. W y m . 57 X 68 cm. Kontur: czarny, b i a ł y . T ł o : c, nie­ wiczowej. bieskie. Z e s p ó ł barw: kol. zielony, c z e r w o n y , b i a ł y , z ł o t y , R y c . 101. Z. W A L I S Z E W S K I . Obraz o l e j n y p o k r e w n y s w y m ż ó ł t y . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . stylem ze s z t u k ą l u d o w ą . (Do a r t y k u ł u prof. F e d k o w i c z a ) . R y c . 67. M . B O S K A D E S A L E T T E . Obraz olejny. W y m . R y c . 102. S W . K A T A R Z Y N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . W y m . 74,5 X 40 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. 47,5 X 61 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 68. M . B O S K A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e , nalepiony na R y c . 103. M . B. D Z I K O W S K A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . d e s k ę . W y m . 47,5 X 61 cm. Muz. Reg. w Rabce. W y m . 66,5 X 53,5 cm. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 69. S W . M I C H A Ł . Obraz na papierze. W y m . 62 X 53,5 R y c . 104. M A R I A M A G D A L E N A . Obraz na papierze. W y m . cm. W ł . Muz. M . Etnogr. w Łodzi. 63 X 53 cm. Poch. z Podhala. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o R y c . 70. B O Ż E N A R O D Z E N I E . T e m p e r a n a drzewie. W y m . w Zakopanem. 21 X 26,8 cm. W ł . Z d z i s ł a w a D e n e k i — Krosno. R y c . 105. M . B O S K A D E S A L E T T E . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . R y c . 71. Ś W . A N N A Z M . B O S K Ą . Obraz na szkle. W y m . W y m . 66 X 45 cm. Groble. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — 37 X 26 cm. W ł . Muz. M . w C i e s z y n i e . Bochnia. R y c . 72. S W . T R Ó J C A . Obraz n a szkle. W y m . 32,5 X 50,5 R y c . 106. M . B. K A R M I Ą C A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . W y m . cm. Poch. z Podhala. W ł . P. Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . 47 X 62,5 cm. R y c . 73. C H R Y S T U S B I C Z O W A N Y . Obraz na szkle. W y m . R y c . 107. P Ł A C Z Ą C A N I E W I A S T A . R z e ź b a polichromowa­ 19 X 28 cm. Poch. Z a k o w o l a , pow. R a d z y ń . W ł . P. Muz. na. W y s . 85 cm. W ł . W . i M . H o r b a c k i c h . Etnogr. w K r a k o w i e . R y c . 108. F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w kamieniu. W y s . 55,5 cm. R y c . 74. U K R Z Y Ż O W A N I E . Obraz na szkle z p o d k l e j o n y m Poch. z okolic C h r z a n o w a . W ł . Muz. Etnogr. w K r a k o w i e . drzeworytem. W y m . 22,5 X 18 cm. Poch. z B o r k o w i c , W ł . R y c . 109. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a w drzewie so­ Muz. Diec. w Sandomierzu. s n o w y m . W y s . 28 cm. Poch. Stoczki, pow. Sieradz. W ł . R y c . 75. M . B O S K A z podlepionym drzeworytem. Obraz na Muz. Etnogr. w Łodzi. szkle. W y m . 38,5 X 22 cm. Poch. pow. Opoczno, w i e ś R y c . 110. T R Y P T Y K , ś w . Onufry, ś w . M i k o ł a j i ś w . Józef. W i e l k a W o l a . W ł . Muz. Diec. w Sandomierzu. R z e ź b a . W y s . 129 cm, szer. 137,5 cm. W ł . ks. L u d w i k a K o ­ R y c . 76. A D A M I E W A W R A J U . Obraz na szkle. W y m . walskiego z Limanowej. 24 X 32 cm. Poch. z B o r k o w i c . W ł . Muz. Diec. w Sando­ R y c . 111. S W . F R A N C I S Z E K . R z e ź b a polichromowana. W y s . mierzu. 48 cm. Muz. M . Ziemi J a r o s ł a w s k i e j w J a r o s ł a w i u . R y c . 77. M A T K A B O S K A L A S K O W S K A . D r z e w o r y t koloro­ R y c . 112. K R Ó L O W A N I E B I O S . R z e ź b a polichromowana. w a n y . W y m . 58 X 75 cm. W ł . Muz. Diec. w P ł o c k u , W y s . 40 cm. Poch. K l i k u s z o w a , pow. N . T a r g . W ł . Muz. R y c . 78. Ś W . J Ó Z E F Z D Z I E C I Ą T K I E M . D r z e w o r y t koloro­ Reg. w Rabce. w a n y . W y m . 58 X 75 cm. W ł . Muz. Diec. w P ł o c k u R y c . 113. M . B O S K A P O D KRZYŻEM. W y m . 23 X 47,2 cm. R y c . 79. S W . I Z Y D O R . D r z e w o r y t k o l o r o w a n y . W y m . 29 X 37 Wł. Tad. Cybulskiego. cm. Z n a l e z i o n y w e w s i C i c h e na Podhalu w 1908 r. W ł . R y c . 114. S W . M A G D A L E N A . Obraz o l e j n y na p ł ó t n i e . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. W y m . 71 X 53,8 cm. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 80. C H R Y S T U S U P A D A J Ą C Y P O D KRZYŻEM. Drze­ R y c . 115. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a polichromo­ w o r y t k o l o r o w a n y . W y m . 3 1 , 5 X 3 8 cm. Poch. -Podhale. w a n a . W y s . 33 cm. Poch. w i e ś Z a d r o ż e , pow. Olkusz. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. R y c . 81. Ś W . T R Ó J C A . Drzeworyt. W y m . 29 X 35 cm. W ł . R y c . 116. C H R Y S T U S P O D KRZYŻEM. R z e ź b a w drzewie. Muz. Diec. w T a r n o w i e . W ł . Muz. Diec. w T a r n o w i e . R y c . 82. S W . T R Ó J C A . Drzeworyt. W y m . 23 X 35 cm. W ł . R y c . 117. C H R Y S T U S F R A S O B L I W Y . R z e ź b a polichromowa­ Muz. M . w Rzeszowie. na. W y s . 22,5 cm. W y k o n a ł K a z u b i ń s k i z K o ź m i n a ok. R y c . 83. O B R A Z M . B O S K I E J C Z Ę S T O C H O W S K I E J w me­ r. 1863. W ł . Muz. Reg. w T o m a s z o w i e M a z o w i e c k i m . dalionie. Drzeworyt. W y m . 29 X 35 cm. W ł . Muz. Diec. R y c . 118. C H R Y S T U S U PRĘGIERZA. R z e ź b a w drzewie li­ w Tarnowie. p o w y m , polichromowana. Poch. w i e ś Z a d r o ż e , pow. O l ­ R y c . 84. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . Drzeworyt. W y m . 9 X 1 4 , 5 kusz. W ł . S t a n i s ł a w a F i s c h e r a — Bochnia. cm. Poch. P ł a z ó w , pow. C i e s z a n ó w . W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 119. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . R z e ź b a . W y s . 59 cm. R y c . 85. S W . R O D Z I N A . R y t na o ł o w i u . W y m . 20,5 X 26,5 W y k o n a ł J a n N a s t a j z G o r u s z o w a . O t w i n ó w , pow. D ą ­ . cm. W ł . T. S e w e r y n a . browa. W ł . P. Muz. Etnogr. R y c . 86. C H R Y S T U S N A K R Z Y Ż U . D r z e w o r y t k o l o r o w a n y . R y c . 120. M . B O S K A Z D Z I E C I Ą T K I E M . R z e ź b a polichromo­ W y m . 21 X 28 cm. W ł . Muz. Ziemi S a n o c k i e j . w a n a . W y s . 25 cm. W ł . Muz. B a b i o g ó r s k i e g o w Z a w o j i . R y c . 87. S W . Z O F I A Z T R Z E M A C Ó R K A M I . D r z e w o r y t . R y c . 121. Ś W I Ę T A . (Ze w z g l ę d u na p o m y ł k ę w numeracji W y m . 19 X 27,5 cm. Poch. P o r ę b a W i e l k a , pow. limanow­ n a w y s t a w i e nie o k r e ś l o n o jej p r z y n a l e ż n o ś c i ) . ski. W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. R y c . 122. P I E T A . R z e ź b a polichromowana. W y s . 38 cm. W ł . R y c . 88. S W . B A R B A R A . D r z e w o r y t ludowy. W y m . 41,5 X Muz. M . w C i e s z y n i e . X 32,5 cm. W ł . Muz. Ziemi S a n o c k i e j . R y c . 123. M . B O S K A R Ó Ż A Ń C O W A . R z e ź b a w drzewie li­ R y c . 89. S W . J Ó Z E F . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. p o w y m . W y s . 48 cm. Poch. w i e ś Z a ł u c z n e , pow. N . T a r g . W y s . 35,5 cm. W y k o n a ł M a r c i n G ą s i o r . W ł . M i n . K u l t . W ł . Muz. T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem. i Sztuki. R y c . 124. S W . J A N N E P O M U C E N . R z e ź b a polichromowana. R y c . 90. S W . J Ó Z E F . R z e ź b a w s o ś n i n i e . W y s . 25 cm. W y ­ W y s . 66 cm. Podhale. W ł . S t a n i s ł a w o w e j K a m o c k i e j . k o n a ł K a r o l Szczepanik. W ł . Muz. M . w Łodzi. R y c . 125. M . B O S K A Z DZIECIĄTKIEM. R z e ź b a polichro­ R y c . 91. U C I E C Z K A D O E G I P T U . R z e ź b a polichromowana. m o w a n a w k a p l i c z c e z trzema w i e ż a m i . Ł ą c z n a w y s . 108 W y s . 33 cm. W y k o n a ł Leon K u d ł a . W ł . Min. K u l t . i Sztuki. cm. W ł . Muz. Reg. w Rabce. R y c . 92. S W . J E R Z Y W W A L C E Z E S M O K I E M . R z e ź b a w l i ­ R y c . 126. M A D O N N A Z D Z I E C I Ą T K I E M I JABŁKIEM. Rze­ pie. W y s . 41,5 cm. W y k o n a ł D. B i l i ń s k i w r. 1937. W ł . ź b a polichromowana. W y s . 41 cm. W ł . Muz. M . im. J a n a dr. Stefana Szumana — K r a k ó w . Matejki w Jeleniej Górze. R y c . 93. P I E T A . R z e ź b a w drzewie, polichromowana. W y s . R y c i n a na o k ł a d c e S T R Ą C E N I E D O PIEKIEŁ. Drzeworyt. 32,2 X 32,5 cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o . W ł . W . i M . W y m . 16 X 21 cm. W y k o n a ł J ę d r z e j W a w r o . Horbackich. Zdjęcia fotograficzne Stefana Deptuszewskiego. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5efb25008104e0092e9837501454cd69.pdf f646bb6c495b61d8e5c3801bf0b06525 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5688 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5288 Title A name given to the resource La frontera, czyli opowieści o" końcu świata"/ Barbarzyńca 2013 nr (1) 19 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.22-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Masłowska, Dagmara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text La Frontera, czyli opowieści o „końcu świata" �Dagmara Masłowska Studentka etnologii i antropologii kulturowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Większość czasu poświęca na podróżowanie, pasjonuje się teatrem, rysunkiem oraz fotografią. D: wa sąsiadujące ze sobą stany - amery­ ( kańska California oraz meksykańska Baja California - są obszarem, gdzie o żela­ zne słupy muru granicznego rozbijają się marzenia o lepszym życiu. To przestrzeń wielokulturowa, wieloetniczna. Przestrzeń zagrożona i niestabilna, niepozwalająca na sen. W świadomości Meksykanów mieszkających w północnej części kraju, los norteńos - „ludzi północy", jak są określani w Meksyku - uchodzą­ cych za nieustępliwych i wulgarnych, granica jest największym ograniczeniem. W większości przy­ padków nie do pokonania. Są to tereny niezwykle wymagające, bowiem poddają nieustannej próbie tak siłę charakteru jak wytrzymałość fizyczną. Wszystko za sprawą pustynnego klimatu. Latem temperatury sięgają 50°C, a życie w mieście staje się nie do wytrzymania. Stąd wieczne nigdy niezaspokajalne pragnienie, które ledwie na chwilę gasi niskoprocentowe piwo Tecate. Stąd pozorne lenistwo i apatia. Stąd zniszczona słońcem skóra. Stąd zawziętość i duma, tak ważne dla talności miejscowych Można bv pokusić sie o wskazanie podobieństwa miedzy powyższymi cechami a Jeżykiem natury trzęsienia ziemi iako porywczość wulgarność ekspresywność- palące słońce-wytrwałość pulsująca enemia ńiezmo ż o n a siła- pustynia czyli stanowczość nieustępli w o ś ć b e ź k o m n r o m i s o w o ś ć Ostatnia'- i a ł o w o ś ć ziemi - zdaje się odzwierciedlać stosunkowo małą 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA produktywność tutejszej kultury nastawionej na import. Trudno rozsądzić, czy to wada, czy zaleta. Najważniejsze, że potrafili i nadal potra­ fią się przystosować do panujących warunków. Tak po prostu jest, czy raczej: tak jawi się to oku podróżnika. Obserwowane w stanie Baja California zja­ wiska kulturowe, a także działania społeczne, świadczą wręcz, że tej części Meksyku daleko do reszty kraju, że kulturowo bliżej jej do Sta­ nów Zjednoczonych. Engringado - mówią, nieco pogardliwie określając białego cudzoziemca, przybysza zza płotu. Wystarczy przespacerować się którąkolwiek z głównych ulic, by zauważyć fastfoodowe kolosy w rodzaju Burger King czy Carls Jr., które w pasie przygranicznym zastąpiły charakterystyczne dla reszty kraju budki z ręcznie robionymi lodami albo tradycyjnymi wyrobami rękodzielniczymi. Właśnie w tych niemal nie­ zauważalnych, bo oczywistych, przekształceniach krajobrazu kulturowego, potwierdza się ot war¬ tość ludzi z północy na wszelkie inicjatywy eko­ nomiczne prowadzące do modernizacji i rozwoju technologicznego. Świadomość istnienia granicy konkretyzuje przestrzeń, nadaje jej określoną formę, oddzielając „nasze" od „obcego", „innego". Problem zaczyna się, gdy granica, owo subtelne rozróżnienie funk­ cjonujące dotąd jedynie w umyśle, ujawni się �24 nagle w materialnej i dotkliwej formie ciągnącego się kilometrami, niemal w nieskończoność, wyso­ kiego, żelaznego płotu. Potrzeba wtedy redefini­ cji. To jedyna możliwa rzecz, jaką da się zrobić, niemal naturalna reakcja na nowy stan rzeczy. Jak w takim razie opisać granicę Mex-U.S.A.? Carlos, 24, Tijuana Dla mnie granica to geograficzny podział mię­ dzy narodami. Jednocześnie reprezentuje ona Dagmara Masłowska podział bogactw. Bogactw, którymi (w wypadku tej granity) Stany Zjednoczone nie maja za­ miaru dzielić się w sposób niekontrolowany co prowokuje niezadowolenie wśród społeczeństwa zarówno na wsi, jak i w miastach. Co więcej, odbija się to na stylu życia niższej klasy (ludzie migrują do Stanów Zjednoczonych, jadą szukać pracy). Myślę, żejest wielepowodów, dla których chce się monitorować przepływ ludności. Jednak granica, o której mowa, to nie tylko to. Mówi się, BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 25 że istnieje bardzo silna kontrola Stanów Zjedno­ „koniec świata". Już nie zamykam się na strze­ czonych nad krajami Ameryki Łacińskiej. Tak żonym osiedlu ani nie jeżdżę klimatyzowanymi dopewnego stopniajest to prawĄ. camionetas. Już w tej wypowiedzi pojawia się wątek prze­ kraczania granicy - migracja do Stanów Zjed­ noczonych. Ujawinia się perspektywa, z której jest ona obserwowana. Ktoś się oddzielił murem, ktoś został po jego drugiej stronie. Trzymam się z tymi, od których się odgrodzono, pozostawiając dla nich miejsce w tej narracji. Jeszcze kilka lat temu żyłam w świecie meksykańskim. Potrzebo­ wałam wtedy przewodnika, ale nie było nikogo, kto na bieżąco tłumaczyłby mi ów niezwykły, zło­ żony a zarazem intrygujący świat. Już od pierwdnia nałożono na mnie klosz - wzniesiono wokół mnie mur sztucznych zabezpieczeń. Byłam obwarowana dokumentami i chroniona przez liczących sie w mieście bogatych ludzi którzy roztaczali przede mna wizie cudownego Meksyku należącego tak naprawdę zaledwie do kilku 'pro cent Lo mieszkańców. Bez wątpliwości byłam wtedy w Pozycii uprzywilejowanej- europejski paszport wiza amerykańska wiza meksykańska (na wjazd) i brak znajomych zaangażowanych w wojny gangów dawały niewyobrażalną prze­ wagę. A jednak la frontera kazała mi być nie­ ustannie czujną. Tłumaczę więc także sama przed sobą pewien fenomen. Miałam przecież swobodę w przemieszczaniu się pomiędzy Stanami Zjed­ noczonymi a Meksykiem, a mimo to towarzy­ szyło mi przeczucie, że nie przedostanę się na drugą stronę granicy, że nawet jeżeli spędzę tam dzień lub kilka, będzie to sztuczny świat, który prędzej czy później, z puszką coli w ręce wypluje mnie z powrotem. Określiłabym tę granicę jako Postaram się zatem zagłębić w głos większości stłoczonej w centralnej części miast przygranicz­ nych. Z ponad trzech tysięcy kilometrów wydzie­ lam odcinek niewielki od Tijuany do Mexicali. Bardziej na północ nie można, nie da się - jest żelazna bariera. Nie ma co robić. Ta cała masa gorącego powietrza tkwi pomiędzy ludźmi i czeka na powiew wiatru, który przesunie ją nieznacznie, aby mogła przykleić się do innych ciał. 1 1 I 1 Nie jest wymagane posiadanie wizy meksykańskiej w momencie przekraczania granicy amerykańsko-meksykańskiej (można kupić ja z łatwością, gdy przebywa się już na terenie Meksyku), bramka n e jest zamykana, droga wolna! Natomiast nie jest możliwe przejście do Stanów Zjednoczonych bez ważnej wizy Lerykańskiej i kontroli osobistej. FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �26 Dagmara Masłowska W Mexicali można sprzedawać gumy do żucia, napoje, gazety, raczej się nie kradnie, przynajmniej nie w ciągu dnia - to przez upał. I tak siedzi się godzinami w cieniu budynków albo pod blaszanym dachem trasy do garita vieja, czyli starszego przejścia granicznego w mieście. Tam zawsze widać tłumy, czasami kolejka wykracza poza przejście podziemne i ciągnie się aż do drugiej przecznicy, zakręcając przy aptece. Siedząc pośród staruszków, bez­ domnych, deportowanych emigrantów, czeka się na okazję. Może znowu w granicę wbije się rozpędzony autobus porwany przez kogoś wyjątkowo zdesperowanego i w chaosie zdarze­ nia albo gdzieś między pociskami, uda się uciec za domy po drugiej stronie. I tak trwają latami, marząc i łudząc się. Uśpieni snem czujnym, gotowi do skoku, bo być może to już dzisiaj, może jutro. A jeśli nic się nie wydarzy, to też dobrze, bo do kieszeni wpadnie chociaż kilka pesos. Stare centrum Mexicali jest jak oaza, poza tym miejscem rzadko spotyka się kogo­ kolwiek spacerującego ulicami miasta. Pustka i upał. Lepiej pozostać blisko źródła. fiispl Tijuana es la esąuina donde rebotan lossueńos deun paisnecesitado de paz. HI i f $i. Req liVi A w i,* j 1 t • Ul ' ' i i i l i i i iuariQ g Ti • BARBARZYŃCA I" i 1 (19) PD13 I y �27 La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a FOT. DAGMARA MASŁOWSKA Aqui en la esąuina De un mundo tierra Penultima calle de Latinoamerica. La linea nos marca Desde afuera El limite entre Pueblo y piedra. 2 Tutaj w kącie Na gruncie Ziemi Przedostatnia ulica Ameryki Łacińskiej Linia wyznacza nam Z zewnątrz Granicę między Ludźmi a kamieniem. Kiedy w 2006 roku doszło do realizacji prze­ głosowanego w Kongresie projektu budowy muru wyposażonego w kamery i czujniki elektroniczne mającego oddzielać Stany Zjednoczone od Mek­ syku, życie na granicy uległo reorganizacji. Trzeba było błyskawicznie przystosować się do nowych warunków, nauczyć się funkcjonować w obli­ czu żelazno-betonowej klatki, która podzieliła świat na zbiór „moje-tutaj" oraz „twoje-tam". Przestrzeń przygraniczna stała się miejscem spo­ rów, a wszelkie działania z nią związane zaczęto postrzegać jako zagrożenie. Takie stanowcze roz­ wiązanie, odcięcie większości Meksykanów od dostępu do świata amerykańskiego, obudziło falę przemocy. Wystrzeliły pociski. sie znajdujesz, w twoim odczuciu może być twoją opiekunką lub wrogiem. Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Ivan, 24, Mexicali Granica jest dla mnie barierą, która oddziela dwa identyczne światy i przekształca je w totalną nierówność, jest korupcją, strachem, pieniędzmi i, w zależności od tego, po której stronie granicy ' Ten i kolejne fragmenty pochodzą z piosenki zespołu Tijuana No! La esquina del Mundo (1994), tłumaczenie własne. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej ^ > problematykę transgraniczności, opisuje pięć typów pogranicza. Autor M G o l k a �28 Dagmara Masłowska podkreśla, że jego charakter zależny jest od rodzaju granicy, jaka dzieli strony W modelowym ujęciu wyróżnione zostały: granica jako „linia okopów", granica jako „rzeka", granica jako „ściana", granica jako „parkan" oraz granica jako „ulica". O pogra­ niczu amerykańsko-meksykańskim można po­ wiedzieć, że wytworzyła się „linia okopów", gdzie podział jest najbardziej jednoznaczny, a pogranicze funkcjonuje jak „pole minowe". Na tym pograniczu strony spotykają sie jedynie jako przeciwnicy widząc siebie w nieustannym antagonizmie. Wspólne na tym pograniczu są zazwyczaj trupy (bo już nie ranni), jako że ten ro­ dzaj pogranicza jest obszarem dążności do pełnego zniszczenia stron . 5 Nie można zapomnieć o granicy, nie można od niej uciec, bo wyznacza ona niejako sposób, w jaki na co dzień funkcjonujemy. Należy unikać przygranicznych barów, o pewnych godzinach nie powinno się przebywać w okolicy muru i najlepiej nie otwierać drzwi ani okien w samochodzie na­ wet w trakcie postoju - czy wszystko to tylko ze względów bezpieczeństwa? Taki mały instruktaż zachowywania się w obliczu jrontery napędzany jest przez lęk i niepokój wynikających z rozlicznych hi­ storii ludzkich tragedii, które się zdarzyły lub mogły zdarzyć. W prowadzonych przeze mnie rozmowach ze znajomymi, czy też osobami napotkanymi w ko­ lejce al otro lado, czyli drugą stronę", trudno było pomiąć wątek konfliktu amerykańsko mek sykańskiego. Obok słowa granica" pojawiały się natychmiastkoleine- podział" koniec" niespra wiedliwość" Niewątpliwie wraz z budowa muru dyskusje o wzajemnych sposobach traktowania sie sąsiadujących ze soba państw przybrały na sile To właśnie fizyczna separacja spotęgowała wrażenie 3 M . Gołka, Pogranicza - transgraniczność- nierówności i wrogości. Meksyk w oczach własnych obywateli jawił się jako kraj pozostawiony sam so­ bie, niejako wyjęty spod prawa, gdzie fiesty mieszają się z wojnami karteli narkotykowych. A wszystko przepija się złotą teąuilą. Ahora ya estuvo Seacabalaera Puertas abiertas Esa es la mera. 38 especial Bala certera Barrasy estrellas Estdn en guewd. To wszystko już było Kończy się wiek Otwarte drzwi To cała prawda. transkulturo- ŚjjS wość, [w:] L. Gołdyka (red.), Transgraniczność w per­ spektywie socjologicznej - kontynuacje, Lubuskie To­ warzystwo Naukowe, Zielona Góra 1999, s. 14. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a „38 especial" Celna kula Pręty i gwiazdy Są w stanie wojny. Gdy zbierałam wypowiedzi Meksykanów doty­ czące ich rozumienia „granicy" i „końca świata" wracały do mnie obrazy ludzi i ich zachowania, obserwowane zza szyby klimatyzowanego samo­ chodu przemieszczającego się leniwie w stronę przejścia granicznego będącego bramą do świata, do którego wielu z nich nigdy nie będzie miało dostępu. Można było spokojnie wysiąść i przespa­ cerować po kilka tłustych tacos, a nawet poczytać gazetę w kiosku, zanim samochód przesunął się w sznurze zakurzonych maszyn. Nikt tego raczej nie robił. Za Tylko na kilka sekund otwierało się okno, wyciągało rękę z drobnymi po schłodzony napój i włączało zostawione do odsłu- 29 chania płyty CD, dopóki nie pojawiło się zielone światło oznaczające polecenie podjechania na miejsce kontroli. Pas transmisyjny dla uprzywi­ lejowanych, dla tych, którzy mogą przejechać. Meksyk albo Stany Zjednoczone. Podział mieszkańców Baja California na dwie przeciw­ stawne kategorie - tych „z papierami" i „bez papie­ rów" - ma fundamentalne znaczenie. To podział stanowczy, brutalny i w samej swej istocie nie­ sprawiedliwy. Jednak to właśnie takimi prawami rządzi się la frontera. W wypowiedziach posiada­ jących zezwolenia na legalne przekraczanie granicy uderzająca i wyczuwalna jest odpowiedzialność za tych, którzy takiego przywileju nie otrzymali. Mówiąc o „końcu świata", większość umieszczała go dokładnie tam, na styku państw. Nie miało znaczenia, że za tym końcem jeszcze coś się znajdo­ wało -widmowy nomen o men - american dreaml FOT. DAGMARA MASŁOWSKA 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �30 Ograniczenia i niemal klaustrofobiczne poczucie zamknięcia były na tyle przemoże, że dopiero po przekroczeniu granicy wracała świadomość realności świata amerykańskiego, tego, że granicę można i da się przekroczyć. Ludzie „bez papierów" (nieposiadający wizy, bez pozwolenia na pracę, niejednokrotnie bez dokumentów pozwalających na ich identyfikację prawną) nie mają wyboru. Dagmara Masłowska Aby legalnie przedostać się na drugą stronę, spę­ dzają całe dnie w kolejce do biura imigracyjnego, zrezygnowani, z naręczem kartek, czekają na swoją kolej, wypatrują chwili, gdy jakiś urzędnik wresz­ cie rozpatrzy ich sprawę. Niektórzy już dawno się poddali, nie chcąc strawić życia na staniu w kolej­ kach, oddają się zamerykanizowanym rozrywkom w mieście, udając, że płacą dolarami. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �La Frontera, c z y l i o p o w i e ś c i o „ k o ń c u ś w i a t a 31 Tijuana i Mexicali zdają się znajdować na Brutalność to, oprócz przemocy, jałowość. dwóch przeciwległych, a przecież tak do siebie Mexicali jest położonym w strategicznym punk­ podobnych, biegunach „linii okopów". Intensyfi­ cie miastem przemysłowym, pozbawionym atrak­ kują jej cechy. O Tijuanie mówi się, że jest „naroż­ cji turystycznych, dla których warto byłoby je nikiem Ameryki Łacińskiej" - la esąuina de Lati­ odwiedzić. Nie ma zbyt wielu podróżników, nie noamerica. Trafiają tam wszystkie brudy, kumuluje ma wycieczek autokarowych. Miasto ożywia się się kurz, to miejsce rzadko sprzątane. Dokąd prze­ w nocy, wybudzone z letargu powodowanego rzucani są nielegalni imigranci wyłapani na terenie duchotą, gdy nie ma już słońca i młodzi chęt­ Stanów Zjednoczonych? Gdzie czekają na okazję nie wychodzą na ulicę, urządzając „domowe" ci, którzy planują nielegalnie przedostać się do - imprezy pod gołym niebem. Z głośników huczą w ich mniemaniu - lepszego świata? amerykańskie piosenki z list przebojów, a grupki znajomych - tu jedna, tam druga - tańczą nie­ Okazją do wylania żali i pretensji skierowanych strudzenie w rytm popowej muzyki Zadymione bary w starym centrum miasta tuż przy L n i c y w stronę rządu, który rozpoczął budowę muru, jest stanowią terytorium starych'i wykluczonych spotkanie się z bliskimi mieszkającymi po stronie Czasem zdarzy sie strzelanina częściej jednak amerykańskiej. Tam, gdzie nie przejdzie człowiek, przecisną się słowa. Widać więc opartych o mur ktoś przeskoczy przez mur. Nie ma deszczu, który Meksykanów rozmawiających z kimś stojącym mógłby zmyć brud oczyścić sumienie po drugiej stronie. Jeżeli w pobliżu nie ma wozu patrolującego, można nawet podać sobie dłoń albo pocałować się, wciskając usta między pręty. La fron­ tera jest przyczyną licznych dramatów rodzin mek­ sykańskich, które wyemigrowały „na drugą stronę". Ich krewni często nie otrzymali wizy pozwalającej na odwiedziny. Prowadzi to czasem nie tylko do roz­ bratu z prawem, lecz także działalności przestępczej. kradzionych pieniędzy, czy kosztowności pozy­ skanych za okupy ci najbardziej zdeterminowani lub zdesperowani opłacają fałszywe dokumenty Inni jeszcze kopia tunele by tym sposobem prze dostać się do Stanów Zjednoczonych. Tak jak w Tijuanie kolorem pamięci o tych, których zgubiło pragnienie, jest biel, w Mexicali panuje wszelka dowolność, ponieważ historie tego rodzaju trzymają się raczej pamięci tych, którzy pozostali wśród żywych. Jose, 33, Mexicali Miasto, które nazywa się Mexicali, najbardziej wysunięte na północ w Meksyku i całej Ameryce Łacińskiej... Mexicali: epicentrum brutalności. l (19) P019 BARBARZYŃCA lvan, 25, Ciudad de Mexico, Distrito Federal Dla mnie granica jest czymś, co nie powinno ist­ nieć. Świat jest dla wszystkich i nie powinno być ludzi, którzy kontrolują dostęp innych do jakiegoś terytorium. Meksyk wydaje się żyć marzeniami. Im bar­ dziej marzenie jawi się nam jako nierealne, tym częściej do niego powracamy, zupełnie jakby­ śmy chcieli dodać siły losowi. Widzę i próbuję dotknąć, ale jest to poza moim zasięgiem. Po stronie meksykańskiej zostaje ciężka materia życia. „Koniec świata" przybliżył się niebezpiecz­ nie i zamiast myśleć o rubieżach świata - kole podbiegunowym, gdzie Meksykanie je umiej­ scawiają, wystarczy wyjrzeć przez okno. Lokalne media codziennie dają świadectwo tego, że mek­ sykański koniec świata" jest do pokonania nie spada liczba nielegalnych emigrantów z Mek­ syku. Nikomu nie jest jednak zn 3.ri3. długość życia w świecie firmowanym flagą amerykańską Może więc lepiej pozostać po stronie Mex i tylko �32 obserwować to, co dzieje się za murem? Brakuje jednoznacznej odpowiedzi. La frontera postrze­ gana w kategorii „końca świata" stanowi efekt ogromnych ograniczeń, jakie można tam zaob­ serwować. Otwarcie granicy dla Meksykanów nie jest możliwe, bowiem oznaczałoby to roszczenia innych grup narodowych koczujących na terenach przygranicznych. Meksykanie nie są jedynymi, którzy wypatrują okazji do przekroczenia muru. Pozostaje walka o dobre życie i próba leczenia ran. Z bronią w dłoni, czy bez, to już kwestia indywi­ dualnego wyboru. Dagmara Masłowska Sin cicatrizar Heridas en la tierra Venas abiertas De Latinoamerica Bez zabliźniania Ran w ziemi Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej La Frontera, or a story about "the end of the world" The author of the essay explores the implications of Mexican - American border on the life of local communities, especially Mexican ones. Thoughts about the changes of the culture and social behavior caused by the raising of the border wali are based on authors personal experiences, participations, observations and conversations with the citizens of Mexicala and Tijuana. Author shows how the efforts made to cross the border are becoming the tool of social stratification and how they preserve the social ineąualities. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �1 (19) PD13 BARBARZYŃCA �BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a08251fd3430263269aa28026951e68a.pdf 4e892517c2874c0e425b2363f85fbe2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource New Age Rosja - nowe ruchy religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5726 Title A name given to the resource Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji /LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.117-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozowicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ANNA MROZOWICKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski IDEE NEW AGE W KREOWANIU WIZERUNKU UZDROWICIELA W ROSJI. NA PRZYKŁADZIE ANASTAZJI Z AŁTAJSKIEGO KRAJU Wstęp W artykule analizuję kontekst kulturowy działalności współczesnych uzdro­ wicieli w Rosji, pokazując znaczenie idei New Age, z których często czerpią uzdrowiciele. Z moich obserwacji podczas pobytu w tym kraju wynika, iż w kul­ turze popularnej obecne są zjawiska związane z filozofią oraz paranauką wpisu­ jącą się w nurt New Age. W księgarniach można spotkać bardzo dużo literatury przesyconej światopoglądem Nowej Ery — poradniki astrologiczne, wróżbiar­ skie, horoskopy, książki do nauki tarota. Popularnością cieszą się wydawnictwa poświęcone tematyce ufologicznej i kosmologicznej oraz propagujące przeko­ nania o paranormalnych zdolnościach człowieka. Potrzebę duchowości w du­ żej mierze zdaje się zaspokajać czytanie tego rodzaju książek lub płatne wizyty u „przewodników duchowych”, „ekstrasensów”1, „uzdrowicieli” czy „jasnowi­ dzów”. U podwalin terminologii, jaką posługuje się medycyna niekonwencjonal­ na, leży nomenklatura okultystyczna i paranaukowa, a także spekulacje na temat potencjalnych „pól energoinformacyjnych”. Na przykładzie działalności Anastazji, mieszkanki Bamauł w Ałtajskim Kra­ ju, położonym w azjatyckiej części Rosji, staram się pokazać, jakie elementy ideologiczne wysuwane są na plan pierwszy w kreacji wizerunku uzdrowicielki i „przewodnika duchowego”. Przedstawiam ponadto kontekst medyczno-prawny, to znaczy sposób licencjonowania przedstawicieli medycyny niekonwencjo­ nalnej przez organy państwowe oraz stosunek do tego zjawiska przedstawicieli medycyny oficjalnej. 1 Rosyjskie słowo ekstrasens (z ang. extra sense) oznacza osobę posiadającą zdolności ponadzmysłowe. Może nim być bioenergoterapeuta albo jasnowidz, który potrafi odnaleźć zaginionego człowieka lub rzecz, bądź też postawić trafną diagnozę. Wierzy się też, iż ekstrasens posiada zdolność przepowia­ dania przyszłości i wróżenia. �118 Anna Mrozowicka Informacje na temat Olgi Anatolijewny Guz (pseudonim Anastazja) pocho­ dzą z kilku źródeł. W trakcie badań w Bamauł we wrześniu i październiku 2008 roku udało mi się przeprowadzić kilka rozmów z pacjentkami i czytelniczka­ mi wierszy Anastazji2. Podstawowym źródłem danych jest jednak strona inter­ netowa bohaterki, będąca autoreklamą jej działalności uzdrowicielskiej oraz literackiej. Wszystkie informacje internetowe o Anastazji zaczerpnięte są z tej strony3. Nie zdołałam przeprowadzić rozmowy z uzdrowicielką — Olga Guz oraz jej sekretarka konsekwentnie broniły się przed kontaktem ze mną. Waż­ nym dodatkowym źródłem są artykuły oraz wywiady przeprowadzone z Anasta­ zją, publikowane w lokalnej i krajowej prasie codziennej oraz specjalistycznej (medycznej)4. Helena Blawatska oraz Mikołaj Rerich jako zwiastuni New Age w Rosji Chociaż ruch Nowej Ery narodził się w latach 60. XX wieku w Kalifornii, jego zwiastuny pojawiły się w Rosji już na początku tego wieku. Znane postacie rosyjskiego życia kulturalno-duchowego, Helenę Bławatskąi małżeństwo Hele­ ny i Mikołaja Rerichów można uważać za prekursorów New Age. Blawatska stworzyła kierunek zwany teozofią, łączący elementy gnostycyzmu, spirytyzmu, hipnotyzmu, wschodnich i egipskich mitów, okultyzmu i ezoteryki. Jej „Tajna doktryna” rozpowszechniała wierzenia o istnieniu hierarchii wyższych duchów, tak zwanych mahatm, które kierują historią ludzkości. Według niej, na­ stanie nowa epoka w dziejach, która wiąże się z narodzeniem „ludzi szóstej rasy” obdarzonych zdolnościami nadprzyrodzonymi. Ludzie jej epoki należeli do rasy piątej (Vemette 1996: 61-62; Dvorkin 2002). Helena i Mikołaj Rerichowie to autorzy wielu dzieł przekazujących ezote­ ryczną wiedzę nazwaną „Żywą Etyką”. Za ich przyczyną przekonanie o zbli­ żaniu się Nowej Ery zaczęło rodzić się w Rosji już w latach 20. XX wieku. Jej zwiastunem miał być Budda-Majtreja, którego utożsamiali z postacią Zbawicie­ la. Jezus był tylko awatarem dla swoich czasów i dwa tysiące lat temu stał się ucieleśnieniem wielkiej zasady Bożej miłości. Przyjdzie on ponownie, aby przy­ gotować ludzkość do nadejścia nowych czasów (Vemette 1996: 62-63; Dvorkin 2002). 2Rozmowy te prowadziłam podczas uroczystości urodzinowej, zorganizowanej dla Anastazji w cen­ trum miasta, przy tzw. alei pamiątkowej. Były tam obecne głównie kobiety w średnim oraz starszym wieku, łącznie około 30 osób. Poza tym przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami medycyny oficjalnej w Ałtajskim Kraju. 3 www.anastasia-is-me.ru/ (13.06.2009). 4 Artykuły prasowe przywoływane w tekście również pochodzą ze strony internetowej Anastazji, zatem przedstawiają tylko jej pozytywny, wyidealizowany wizerunek. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 119 Idee te wywarły ogromny wpływ na kierunek duchowych poszukiwań inte­ ligencji rosyjskiej5. Zafascynowanie bogatą twórczością Rericha było impulsem do powstania ruchu Rerichowców, który postuluje zwrócenie się w kierunku tradycji i filozofii Wschodu. Dzięki temu ma nastąpić przemiana światopoglądu zachodniego, zorientowanego na konsumpcję dóbr. Towarzystwa Rerichowskie działaj ą dziś szczególnie na terytorium Ałtaju, gdyż sam Rerich uważał te góry za miejsce święte, nacechowane mocą, podobnie jak Himalaje6. W głównych mia­ stach Federacji, na przykład w Moskwie czy Nowosybirsku, istniejąmuzea imie­ nia Mikołaja Rericha. W Moskwie muzeum zostało ufundowane w 1989 roku z inicjatywy syna Mikołaja — Swiatosława. Należy dodać, iż wpływy Rerichów wyszły poza Rosję i są znaczące. Istnieje między innymi Międzynarodowe Cen­ trum Rerichów, które jest organizacją pozarządową, działa przy ONZ (Dvorkin 2002). Wymienione idee przeżyły swój renesans tuż po przełomie ustrojowym, na początku lat 90. Od tego czasu literatura ezoteryczna i paranaukowa jest roz­ powszechniana w Rosji na szeroką skalę. Odkrycia dokonane przez naukow­ ców w dziedzinie fenomenów psychofizjologii człowieka, odmiennych stanów świadomości oraz kosmosu stały się jedną z przyczyn wzmożenia zaintereso­ wania sferą magiczno-mistyczną. Wyobrażenia te zmieniają się w zależności od okoliczności politycznych, społecznych i kulturowych. Wolność polityczna oraz religijna zapewniła zdjęcie cenzury z zakazanej wcześniej tematyki; zaczę­ ły powstawać liczne organizacje, które nauczają praktyk „ekstrasensorycznych” i prowadzą badania nad parapsychologią czy psychotroniką (Haritonova 2003: 62-64). Powyższe koncepcje stały się także inspiracją do powstawania nowych ruchów religijnych, powiązanych z New Age, takich jak Cerkiew Wissariona (Cerkiew Ostatniego Testamentu) czy Centrum Bogurodzicy (Dvorkin 2002). Na ideologiczną oraz literacką spuściznę Rerichów powołuje się Anastazja w swoich wypowiedziach podczas rozmów z dziennikarzami, spotkań z czytelni­ kami, w poezji, a także uzasadniając swą działalność uzdrowicielską. Autopromocja Anastazji w Internecie Zwolennicy Anastazji położyli w centrum miasta płytę ku jej czci. Odbyło się to z okazji świętowania 70-lecia Bamauł w 2007 roku, kiedy to w ramach imprez jubileuszowych członkowie jej klubu „otworzyli” tak zwaną aleję imienną. Z za­ 5 Warto podkreślić, że poszukiwania filozoficzno-religijne i duchowe są integralną cechą kultury rosyjskiej, charakterystyczną dla niej od wieków (Andrusiewicz 1994; Walicki 2005). 6 Mikołaj Konstantinowicz Rerich (1874-1947) przyczynił się do rozpowszechnienia mistycznego wizerunku Ałtaju. W latach 20. XX w. zorganizował wyprawę transhimalajską która była spektakular­ nym przedsięwzięciem. Podczas dwuletniej podróży Rerich wraz z członkami ekspedycji prowadził ba­ dania lingwistyczne, etnograficzne i medyczne (nad lecznictwem tradycyjnym). W dziennikach Rericha Ałtaj jawi się jako miejsce niezwykłe; autor nazywa je „potężną pieśnią Syberii” (Rerich 1980). �Anna Mrozowicka 120 łożenia jest ona miejscem, gdzie upamiętnia się imiona wybitnych osób mieszka­ jących w mieście. Na płycie pamiątkowej zostały wyryte słowa: Lata przejdą I do Bamauł Niczym do Mekki Pielgrzymi przyjdą By całować ziemię Która zrodziła Anastazję Olgę Guz Duchowego N auczyciela Rosji. Poniżej tekstu zamieszczono adres strony internetowej. Widzimy więc, że promocja Anastazji odbywa się z wykorzystaniem znaczących miejsc w prze­ strzeni miejskiej i jednoczesnym odesłaniem do głównego źródła autopromocji, jakim jest jej strona internetowa. Należy podkreślić, iż jest to powszechny sposób reklamowania się uzdrowicieli w Rosji. Już „na starcie” Anastazja przedstawia siebie jako kosmitkę, przybysza z innej planety. Na głównej stronie widnieje jej twarz w trójkącie będącym symbolem Trójcy Św. Na jego wierzchołku spoczywa gwiazda, która jest prawdopodobnie aluzją do gwiazdy betlejemskiej. Wszystko to przedstawione jest na tle drogi mlecznej. Ku Anastazji frunie gołąbek pokoju, nie trzyma jednak w dziobie ga­ łązki oliwnej, lecz kiczowatą, szkarłatną różę. Ten sam gołąbek został wyryty na wspomnianej już tablicy pamiątkowej. Na wstępie Anastazja zwraca się do „drogich przyjaciół”, informując, iż strona ta została stworzona w związku z licznymi prośbami pacjentów i „czcicieli”. Ona sama odpowiedziała na te apele, aby przyczynić się do odrodzenia Rosji, Bożej miłości, duchowości i kultury oraz wspierać rozwój twórczych talentów w Nowej Erze. Strona jest regularnie aktualizowana. Dużo miejsca zajmują wezwania kierowa­ ne przez Anastazję do ludzkości, mieszkańców miasta, a nawet władz. Składa im życzenia z okazji Świąt Wielkanocnych czy Dnia Kobiet, przedstawia siebie jako działaczkę społeczną, która angażuje się w życie narodu i miasta (przypomina np. o wielkiej rocznicy, jaką jest zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej), ogłasza swój udział w akcjach charytatywnych. Organizuje lokalne imprezy — na przykład z okazji Dnia Dziecka zaprosiła na „aleję imienną” swoje czytelniczki z dziećmi, dla których przygotowała program artystyczny. Spotkanie to z pewnością miało też cel marketingowy, gdyż Guz pisze również książki dla dzieci. Strona zawiera także promocyjne, „mityczne” opowieści o Anastazji, których autorstwo czasami przypisywane jest rzekomym czcicielom. Ważną pozycją są apele członków „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, którzy broniąjej do­ brego imienia wobec „oszczerstw”, rzucanych na ich idolkę. Guz prezentuje tu także swą twórczość literacką oraz plastyczną i prowadzi sklepik internetowy, gdzie można nabyć tomiki jej poezji. Zamieszczona została �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 121 galeria fotograficzna, zawierająca między innymi zdjęcia z uroczystości urodzi­ nowych bohaterki z ostatnich trzech lat. Znamienne jest także to, iż charakter pisma na stronie stylizowany jest na cyrylicę. Niektóre fragmenty pisane są w stylu zbliżonym do tego, jaki charakte­ rystyczny jest dla ksiąg cerkiewnych, co sugeruje, że czytelnik ma do czynienia z tekstem niemal sakralnym. Techniką, jaką stosuje Anastazja w swej medialnej autoreklamie, jest zamiesz­ czanie na stronie internetowej listów od rzeczywistych bądź wyimaginowanych pacjentów zawdzięczających jej powrót do zdrowia albo pomoc w rozwiązaniu skomplikowanej sytuacji życiowej. Domniemanymi autorami owej korespon­ dencji są głównie mieszkańcy Barnaul, lecz zdarzają się również listy z Ukrainy czy Litwy lub od Rosjan mieszkających we Włoszech, Hiszpanii i Norwegii, na których pozytywny wpływ wywarła jej poezja. Olga Guz przytacza także wyniki badań, które mają wskazywać na jej nad­ zwyczajne zdolności. Na stronie internetowej można odnaleźć informację, że w 1996 roku tomik poezji, zatytułowany Uzdrawiający promyk, przeszedł bada­ nia w laboratorium lingwistyki sugestywnej, które wykazały wysoką rytmiczność jej wierszy, wywierających dobroczynny, leczniczy wpływ na podświadomość pacjenta. „Na poziomie ezoteryki” stwierdzono wysoki poziom wibracji. Uzdrowicielka wprzęga do autopromocji również inne środki przekazu. Są to lokalne wydawnictwa prasowe, gdzie udziela wywiadów, których celem jest wykreowanie jej image’u ekstrasensa oraz zaprezentowanie się szerszemu gronu odbiorców. Już w latach 90. pisano o niej sporo w lokalnej prasie. Anastazja opowiada, w jaki sposób odkryła swój dar uzdrawiania oraz jasno­ widzenia. Jak zwierzyła się dziennikarce lokalnej prasy medycznej, zawsze czuła się inna od wszystkich, jak ktoś nie pasujący do tego świata. Była jednostką nad­ wrażliwą, odkąd pamięta — zawsze uciekała w świat literatury i sztuki. Twierdzi, iż często dotkliwie odczuwała negatywne emocje innych, jak zawiść czy złość. Kiedyś sama dużo chorowała; ręce marzły jej do odrętwienia, szczególnie lewa. Teraz ta ręka pełni rolę swoistego ekranu, z którego odczytuje całą informację o człowieku — w ten sposób stawia diagnozę przed rozpoczęciem leczenia. Swój dar odkryła jako dorosła kobieta, tuż po wyjściu za mąż. Podkreśla, że w życiu każdego uzdrowiciela następuje taki przełomowy moment, kiedy na pozór prze­ ciętny człowiek odkrywa w sobie nadprzyrodzone zdolności. Za przykład podaje między innymi Anatolija Kaszpirowskiego (Novikova 1992). Duchowość, ekologia i kosmizm w przesianiu Anastazji Badacze podkreślają że duchowość New Age powstała w wyniku detradycjonalizacji kultury oraz reinterpretacji tradycji. Wynikiem tego stało się zestawianie elementów różnych tradycji, w oderwaniu od kontekstu i ciągłości historycznej. �122 Anna Mrozowicka Uczestnicy kultury Nowej Ery umieszczają na tym samym poziomie różne tra­ dycje, wierzą w dogmat o wspólnej podstawie wszystkich religii. Można powie­ dzieć, że New Age to rodzaj transformatora przekształcającego zastane elemen­ ty kultur i religii; tym samym zmienia się sposób obcowania z nimi. Najlepiej nadają się do przetworzenia treści dotyczące czegoś nieznanego, tajemniczego i niezbadanego, na przykład teorie naukowe nieudowodnione, będące hipoteza­ mi. Odnosi się to na przykład do założeń medycyny niekonwencjonalnej czy pa­ rapsychologii (Kubiak 2005: 82-100). Duchowość to pojęciowy zamiennik „nowych religii”. Oddaje on charakter religijności wpisującej się w nurt Ery Wodnika7. Ową duchowość cechuje frag­ mentaryczność, dająca możliwości wyboru między różnymi tradycjami i dogma­ tami. Obejmuje ona nie tylko obszary religijne, lecz także przekonania dotyczące istot pozaziemskich, możliwości rozwoju jednostki poprzez sztukę, uzdrawiania duszy i ciała czy mistycznego doświadczania przyrody. Owo mgliste i amorficz­ ne pojęcie duchowości jest często wykorzystywane przez psychoteraputów i eko­ logów (Kubiak 2005: 103-105). Guz rozpoczęła swą działalność uzdrowicielską oraz poetycką w 1989 roku. Spotykała się z pacjentami, jednocześnie wiernymi słuchaczami, wyjaśniała im istotę prawdziwej duchowości, wyższe prawa kosmosu, niezrozumiałe dla wielu biblijne i ezoteryczne pojęcia. Jednym z pojęć, których używa, jest „ekologia duszy”. Oznacza ono, w jej słowach, „czystą znajomość duszy” (Kiselev 1998). Anastazja chętnie stosuje modną terminologię rozpowszechnianą przez ideologów New Age, którzy kładą nacisk na ekologię i zdrowy styl życia, często też usiłują w sposób naukowy uza­ sadniać swoje teorie, odwołując się na przykład do ekozofh8. Uzdrowicielka przywołuje w swoich wypowiedziach klasyczne już przekona­ nia ekologiczne z kręgu New Age. Jej poglądy na temat ekologii oraz zdrowego stylu życia stały się tematem trzeciego spotkania z czytelnikami na łamach lokal­ nej gazety „Reklama Ałtaj”9. Powtórzyła tu ideę filozofii Nowej Ery głoszącą, że planeta ziemia jest żywym organizmem, do którego należy odnosić się z troską i szacunkiem. Poszerzyła ją jednak o tezy wysunięte przez przedstawicieli ra­ 7 Pierwsza i podstawowa przesłanka New Age głosi, że ludzkość żyje w okresie przejściowym pomiędzy starą a nową erą. Do tej pory żyliśmy pod astrologicznym znakiem Ryb, który jest symbolem chrześcijaństwa. Jednak okres ich panowania się skończył, gdyż słońce weszło w zodiakalny znak Wod­ nika — dlatego Nowa Era nazywana jest też często Erą Wodnika. Według niektórych zwolenników tych poglądów, okres braterstwa ludzkości, humanizmu i okultyzmu już nastąpił (zob. Capra 1987). 8 Termin „ekozofia” został utworzony w 1969 r. przez norweskiego profesora Ame Naessa. Jest on „ojcem” ruchu głębokiej ekologii, która mówi o mistycznym zespoleniu człowieka z przyrodą. Ekozofia to panteistyczna religia, w której centrum znajduje się kult natury, której człowiek jest tylko częścią (Zamojski 2002: 273-275). 9 Lokalna gazeta „Reklama Ałtaj” opublikowała w 2001 r. cykl spotkań Olgi Guz z czytelnikami, które zatytułowano „Spotkania z Anastazją”. Bohaterka została tam przedstawiona jako znany „uzdro­ wiciel duchowy”, „diagnostyk intuicyjny”, „bioenergoterapeuta”, „parapsycholog”, a także „filozof’, „artystka” i „poetka” (Ystreća vtoraa... 2001; Ystreća tret’a... 2001). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 123 dzieckiego kosmizmu. Guz twierdzi, iż podstawą czystości planety jest czystość ludzkiej duszy, intencji oraz myśli. Dopóki nasze dusze będą brudne, dopóty będą one zanieczyszczać całą planetę. Każda zła myśl oraz czyn to energia, która de­ wastuje ekologię ziemi. Ta szkodliwa energia jest na tyle silna, że rozerwała już ochronną powłokę geosfery — stąd dziury ozonowe, które powstały nie za spra­ wą fenolu, lecz brudu naszych myśli i uczynków. Dlatego czas zadbać o ekologię własnego wnętrza; jest to potrzebne tym bardziej, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, jest „iskrą Bożą”. Pierwszy krok to obserwacja i kontrola swoich myśli, bowiem myśl jest materialną siłą, która może wyrządzić wiele złego. Anastazja powołuje się przy tym na etykę chrześcijańską oraz De­ kalog. „Duchowy nauczyciel” pokazuje tutaj prostą drogę od ekologii duszy do ekologii otaczającej nas przyrody. Włodzimierz Pawluczuk przekonuje, iż źródłem New Age w Rosji jest ra­ dziecki kosmizm. Zrodził się on z leninizmu, a ściślej z materializmu dialek­ tycznego. Wyniki badań nad materią, kosmosem i fizjologią mózgu, jakie od­ bywały się w radzieckich instytutach naukowych, doprowadzały do wniosków, że materia jest „dużo mniej materialna” niż przypuszczano. Radziecki kosmizm to wschodnosłowiańska odmiana New Age. Jego głowy nurt jest związany ze środowiskiem Konstantego Ciołkowskiego, teoretyka lotów kosmicznych. Jego współpracownik — Aleksander Czyżewski stworzył teorię o związkach życia na ziemi z rytmami kosmosu, wskazywał na współzależność różnych zdarzeń i pro­ cesów w historii z promieniowaniem słonecznym. Rosyjscy interpretatorzy jego dzieł przypisują im wagę odkrycia Kopernika, gdyż Czyżewski także obalił geocentryczny punkt widzenia na istotę życia i ludzkiej historii. Według tych bada­ czy, życie jest procesem kosmicznym i dlatego zjawiska ziemskie mają również wymiar kosmiczny. System ten posiada walory naukowości, został opracowany przez poważnych uczonych, lecz bardzo łatwo prowadzi do sposobu myślenia 0 proweniencji teozoficznej (Pawluczuk 1998: 195-199). Nowa forma ezoteryzmu w Rosji to „ezoteryzm fizyczny”, a jego najczęstsze przejawy na poziomie społecznym to ruchy ufologiczne. Granica pomiędzy fi­ zyką a mistykąjest tutaj szczególnie płynna. Przedstawiciele nowego kierunku, zwanego psy chofizyką jądrową, badają wpływ myśli ludzkiej na zjawiska fizycz­ ne, dochodząc do wniosku, iż może ona prowadzić do procesów zachodzących na poziomie subjądrowym. Takie badania rozwijają się na płaszczyźnie oficjalnej nauki, choć nie są finansowane przez państwo. Jak zauważa Pawluczuk, w pa­ radygmacie postradzieckim mit jest obecny zarówno w nauce i medycynie, jak 1w polityce (Pawluczuk 1998: 203-206). W literaturze masowej z nurtu New Age „kosmiczne życie” jest innym okre­ śleniem duchowości (Kubiak 2005: 89). Świadomość ludzka jest jedynie iskrą świadomości kosmicznej, a Bóg jest postrzegany jako bezosobowa energia przenikająca cały Wszechświat. Najlepszym sposobem na kontakt z absolutem są konsultacje z osobistym przewodnikiem duchowym. Może to być jednostka �124 Anna Mrozowicka wybitna, obdarzona zdolnościami nadprzyrodzonymi, bądź jak wierzą niektórzy, istoty „z innych wymiarów”. Tymi ostatnimi mogą być na przykład kosmici lub „wyższe duchy”, przekazujące posłanie ludzkości. Według tych przekonań, na­ uczycielami kosmicznymi, którzy zeszli na ziemię, byli Budda, Mahomet i Zara­ tustra (Zamojski 2002: 146-147). Badacze zauważają, że tworzywem nowych treści religijnych Ery Wodnika stali się Obcy. Mogą nimi być aniołowie, demony bądź „ufoludki”. New Age nie czyni różnicy pomiędzy kulturą wysoką a niską ani pomiędzy faktem a fantazją. Taką samą wagę mają cytaty-wypowiedzi duchowych mistrzów i bohaterów po­ wieści gatunku fantasy. Owe światopoglądy wynikają z myślenia potocznego, które posługuje się skojarzeniami oraz zdegradowanymi symbolami. Sacrum jest trywializowane, staje się kiczem, będącym apologią gatunków niskich, popular­ nych, ludowych. W New Age pełna powagi postawa wobec sacrum nie występu­ je (Kubiak 2005: 88, 99, 120-124). Elementy charakterystyczne dla światopoglądu New Age można zauważyć w wypowiedziach Anastazji. Podczas drugiego spotkania z czytelnikami Anasta­ zja wyraziła swoje przekonania na temat nastania Ery Wodnika w Rosji. Stwier­ dziła, że ludzkość wstępuje w okres wielkich przemian trzeciego tysiąclecia. Dobiega końca epoka Ryb, która podarowała światu wielkiego nauczyciela ludz­ kości — Jezusa Chrystusa. Kończy się również okres przejściowy pomiędzy tymi dwoma etapami (1903-2003). Dlatego też wiek XX był czasem agonii, przemocy i agresji. Z kolei pełna harmonii, pokoju i miłości Era Wodnika będzie trwała 3000 lat. Rosja narodziła się pod znakiem Wodnika, dlatego też Bóg przeznaczył jej wyjątkową misję w dziejach ludzkości — odrodzenie duchowości. Anastazja przypisuje swojej ojczyźnie szczególną rolę, gdyż jest ona „sercem” i „duszą” naszej planety. Rosja, jako państwo, które zniosło ogromne cierpienia, oczyściła się i teraz może nieść zbawczą misję innym narodom10. Rozwój duchowy jest niezbędny ze względu na konieczność neutralizacji podwyższonej radiacji (ener­ gii) Wodnika; w przeciwnym wypadku ludzkość czekają choroby i degradacja. Guz stwierdziła, że najsilniejsza zmiana — oczyszczenie rozpoczęło się w 1989 roku. Wówczas doszło do rozpadu wszystkiego, co stare i skostniałe. Dotyczy to zarówno upadku Związku Radzieckiego, systemu, jak i rodziny, dawnego sposo­ bu życia i myślenia. Następny etap to zmiana kodu genetycznego ziemian przez nowe wirusy, grypę oraz choroby nieznane dotąd medycynie i nauce. Zwrócenie się do Boga oraz miłość do wszystkich istot może zmienić także całe spektrum procesów życiowych w organizmie (biochemię krwi, duszę, psychikę), a co naj­ 10 Idea rosyjskiego mesjanizmu sięga korzeniami okresu Rusi Kijowskiej. Rozwinięta została w okresie Państwa Moskiewskiego, kiedy powstała koncepcja Moskwy — Trzeciego Rzymu, mającej odegrać doniosłą rolę w historii chrześcijaństwa. Wśród rosyjskich myślicieli i ojców Cerkwi było wie­ lu, którzy przypisywali Rosji zbawczą misję w dziejach ludzkości. Przykładem może być Włodzimierz Sołowiow, z jego eschatologiczną wizją końca dziejów, czy Daniel Andriejew, jeden z najbardziej zna­ nych rosyjskich autorów Nowej Ery, twórca ezoterycznej metafilozofii historii z elementami kosmizmu i gnostycyzmu (zob. Andrusiewicz 1994; Sołowiow 1998). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 125 ważniejsze, podwyższyć oraz przyśpieszyć życiowe wibracje. Kolejna faza to całkowita transformacja i transmutacja tej części ludzkości, która zwróciła się ku Bogu oraz duchowości. Ci, którzy nie zechcąpoddać się przemianom, zostanąpo prostu „sprzątnięci” z powierzchni ziemi w rezultacie klęsk żywiołowych, chorób i katastrof. Jako dowód na poparcie tych twierdzeń Anastazja podała argument, iż w XX wieku miało miejsce mnóstwo kataklizmów, nieznanych w poprzednich stuleciach. Według ideologów Nowej Ery, zmiana paradygmatu w kontekście społecz­ nym, czyli transformacja społeczna, jest możliwa poprzez poszerzenie ludzkiej świadomości, na przykład za pomocąmedytacji bądź środków psychodelicznych. Doświadczenia z tym związane są określane jako transcendentne bądź transpersonalne. Dzięki poszerzaniu świadomości w mózgu zachodzą zmiany fizyczne, które prowadzą do zmiany genotypu i powstania człowieka nowej jakości (Vernette 1996: 12-13, 16). Jako „duchowy nauczyciel” Anastazja przedstawia na łamach lokalnej prasy prawa rządzące kosmosem. Pierwsze z nich to zasada harmonii, rytmu i rów­ nowagi. Jeśli zostaną one zachwiane, ludzie zaczynają chorować i dochodzi do różnych katastrof oraz klęsk żywiołowych. Kolejne to prawo wolnej woli czło­ wieka — on sam decyduje, czy wybiera dobro czy zło. Trzecie to prawo reinkar­ nacji służące oczyszczaniu i doskonaleniu duchowemu w kolejnych wcieleniach. Czwarte — to prawo karmy, czyli przyczyny i skutku. Może to być karma danego państwa, całego świata, rodziny lub pojedynczego człowieka. Według Anastazji ludzkość znajduje się jeszcze na bardzo niskim stadium rozwoju, „na równi ze zwierzętami”. Dlatego wciąż jeszcze przejawia negatywne emocje, takie jak żą­ dza wojny, zemsty, rywalizacji. Wprawdzie w epoce Wodnika człowiek nie stanie się jeszcze „bogoczłowiekiem”, lecz wejdzie na dużo wyższy poziom samoświa­ domości. Pozbędzie się wówczas zwierzęcych instynktów i złych myśli. Praw­ dziwa duchowość to poszerzenie świadomości, aż osiągnie ona stan kosmiczny, globalny, niemal boski. Anastazja utrzymuje, że wraz z nastaniem nowej epoki do Rosji powracają najwyższe duchy, które kiedyś żyły na ziemi, na przykład wielkich świętych, takich jak Serafim Sarowski. W ten sposób Bóg organizuje swą świetlistą armię. Jak widać z powyższego omówienia, Anastazja eksponuje w swym „progra­ mie duchowym” elementy związane z kosmizmem, który najwyraźniej przestał być tylko przedmiotem zainteresowania naukowców działających na peryferiach nauki. Idee kosmiczne przeniknęły do kultury masowej, która poddała je przerób­ ce i uproszczeniu w taki sposób, by były przystępne dla świadomości potocznej. Anastazja stosuje typowy dla New Age zabieg synkretyzacji religii. Jednak, jak przystało na rosyjską przedstawicielkę Ery Wodnika, na pierwszy plan wysuwa wątki związane z prawosławiem. Dzięki temu odbiór jej przesłania w społeczeń­ stwie rosyjskim może być szerszy. Jej program, jak cała duchowość Nowej Ery, to kolaż elementów różnych tradycji religijnych i paranaukowych teorii. �126 Anna Mrozowicka Anastazja jako „mesjasz” i „duchowy nauczyciel ludzkości”. Astrologia i numerologia Prognozy mistyczne i historiozoficzne przedstawicieli Nowej Ery mówią 0 tym, iż wiek ponowoczesny będzie zwycięstwem żywiołu kobiecego. To właś­ nie kobieta ma przynieść odrodzenie ludzkości oraz wprowadzić harmonię i po­ kój w relacjach międzyludzkich. Również ekozofia, do której nawiązuje Anasta­ zja, posiada feministyczny oraz empatyczny wymiar duchowy. Na gruncie takich przekonań stworzono hipotezę Gai, mającej swe źródło w kulcie Ziemi-Matki. Według Fritjofa Capry, feministyczna duchowość wywrze wpływ nie tylko na re­ ligie przyszłości, ale na całe życie społeczno-polityczne. Zapowiedział on schy­ łek patriarchatu i ucisku kobiet (Capra 1987: 53-54, 562-572). Nieprzypadkowe są więc wierzenia w objawienia maryjne, które nasiliły się na przełomie XIX 1 XX wieku (Pawluczuk 1998: 217-218). W prawosławiu kult maryjny to zjawi­ sko nowe11. Kobietą, która ma przynieść odrodzenie ludzkości, jest właśnie Anastazja. Odrodzenie już się rozpoczęło; przyszło z Ałtaju. W przedmowie do swego tomu wierszy, zatytułowanego W kąpieli świętego krzyża, Guz powołuje się na słowa Heleny Rerich, która przypisywała kobiecie szczególną rolę w procesie uducho­ wienia i uzdrowienia ludzkości. Przekonuje, iż nasza epoka potrzebuje ponowne­ go uświadomienia sobie roli żeńskiego pierwiastka we wszystkich aspektach ży­ cia. Dlatego należy powrócić do kultu Wielkiej Matki Świata, która jest źródłem wszystkiego. Anastazja nawołuje do oddawania czci Matce Boskiej. Zamieściła na swej stronie internetowej wizerunki najbardziej czczonych w prawosławiu ikon maryjnych, na przykład Matki Bożej Kazańskiej czy Matki Bożej Smoleń­ skiej. Wszystko to — w kontekście pielgrzymek, jakie odbyły się w 2008 roku, z błogosławieństwem Patriarchy Rosji i Wszechrusi, Aleksego II, z motywem przewodnim „Pod gwiazdą Bogurodzicy”. Wyruszyły one z ośmiu miast (w tym z Bamauł) w kierunku Moskwy. Według Anastazji, topografia miejsc, z których wzięły swój początek, tworzy ośmioramienną gwiazdę, a taka gwiazda jest od­ wiecznym symbolem Matki Bożej. Ale najbardziej znamienne jest to, iż jeden z jej promieni wskazał na Bamauł, miasto, w którym żyje Anastazja i dzieli się z ludźmi swym twórczym i uzdrawiającym promieniem. Główna ikona towarzy­ sząca ośmiu pielgrzymkom, Matki Bożej Kazańskiej, została przekazana jednej z cerkwi w Bamauł. Tak wielkie wydarzenie jest według uzdrowicielki dowodem 11 Najbardziej znany ruch w obrębie kultu maryjnego w Rosji to Cerkiew Matki Bożej Samodzierżawnej (Centrum Bogurodzicy). Jej założyciel, „ojciec Joan”, doświadczył w 1984 r. objawienia ikony Matki Bożej w Smoleńsku. Później objawienia powtarzały się i były przez niego spisywane oraz pu­ blikowane jako „objawienia Trzeciego Testamentu”. Matka Boża zapowiedziała, iż zasiądzie na tronie Nowej Świętej Rusi, która ma odegrać kluczową rolę w dziejach ludzkości. Trzecie Tysiąclecie będzie czasem panowania Maryi (Pawluczuk 1998: 217-218; Dvorkin 2002). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 127 na to, iż Anastazja otrzymała „najwyższe błogosławieństwo” i została wyposażo­ na w „najwyższe duchowe pełnomocnictwa”. Sama określa siebie jako „duchowego nauczyciela” i „proroka”. Należy za­ znaczyć, że instytucja przewodnictwa duchowego jest głęboko zakorzeniona nie tylko w religiach Wschodu, lecz także w prawosławiu12. Z okazji Dnia Matki Świata (16 kwietnia) Anastazja zachęca do czczenia wszystkich żeńskich bóstw, zarówno Bogurodzicy, jak i hinduskiej bogini Kali czy buddyjskiej Tary, gdyż „Matka Świata posiada wiele imion”. W Epoce Wod­ nika to kobieta powinna poprowadzić mężczyznę i całą ludzkość w kierunku du­ chowego rozwoju. Guz umieściła na swojej stronie kopię obrazu Rericha „Matka Świata” z 1924 roku. Jest to obraz-ikona Wielkiej Bogini, której namalowanie zlecił mu jakoby „Wielki Władyka” mitycznej krainy Szambali — Majtreja. Z kolei kompozycja obrazu została podpowiedziana jego żonie Helenie we śnie. Wizerunek przywodzi skojarzenia zarówno z prawosławnymi ikonami Matki Bożej, jak i medytującym Buddą. Anastazja zapewnia, iż ikona ta wyraża wiel­ ką, ezoteryczną tajemnicę, która zostanie objawiona ludzkości właśnie w Epoce Wodnika, kiedy panowanie obejmie Matka Świata, duchowa matka Chrystusa i Buddy, których posłała na ziemię. Przekazała ona Rerichowi posłanie dla ludz­ kości, które zawarł w swej „Agni jodze”. Zapowiedziała, iż jej promień dotknie serc i umysłów ludzi, dzięki czemu zostaną oni przeobrażeni. Pojawia się tu także biblijny motyw nastania nowej ziemi i nowego nieba. Jednak Matka Świata, we­ dług tych przekonań, ukrywa swoje oblicze i prawdziwe imię. Dlatego „Wielka Kosmiczna Trójca” składająca się z Ojca, Matki i Syna została w chrześcijań­ stwie zamieniona na Ojca, Syna i Ducha św. Chrześcijaństwo, będące religiąpatriarchalną, utraciło prawdziwe wyobrażenie o Kosmosie, który dla swego prze­ obrażenia potrzebuje dwóch pierwiastków: męskiego i żeńskiego. Matka Świata jest tym samym, co Bóg i Syn13. Co jakiś czas wysyła na ziemię swych awatarów, którzy posługują się jej twórczym promieniem. Można się domyślać, iż za takie­ go awatara uważa się Anastazja. Dla koncepcji Ery Wodnika podstawowe znaczenie ma astrologia. Zwolenni­ cy astrologii wierzą, że położenie pewnych planet w stosunku do miejsca, gdzie rodzi się człowiek, determinuje jego charakter oraz przyszłe losy (Zamojski 2002: 177-178). W pewnych kręgach współczesnego rosyjskiego społeczeństwa astrologia cieszy się dużym zainteresowaniem. Popularne są audycje telewizyj­ ne, w których przedstawia się prognozy dotyczące losów zarówno pojedynczych 12W Rosji, zgodnie z tradycją wschodniochrześcijańską rolę przywódców duchowych pełnili star­ cy. Instytucja „starcostwa” pojawiła się w Rosji w momencie wprowadzenia chrześcijaństwa. Starzec to człowiek dojrzały duchowo, głęboko zanurzony w rzeczywistość mistyczną prowadzący ascetyczny tryb życia. Z tej instytucji zrodziły się w Rosji formy życia monastycznego. Z ich porad korzystał za­ równo prosty naród, jak i intelektualiści, a także rodzina carska (zob. Kwiecień 2000; Przybył 1999). 13 O archetypie Wielkiej Bogini czy Wielkiej Matki, a także o psychologii Trójcy Św. pisał C.G. Jung, który zresztąjest uważany za jednego z prekursorów New Age (zob. Jung 1993). �128 Anna Mrozowicka osób, jak całego kraju. Także służby specjalne posiadają swoje tajne biuro pro­ gnoz astrologicznych (Dvorkin 2002). Odwołania do astrologii i numerologii są wykorzystywane przez Anastazję w celach autoreklamy. Jeden z „czcicieli” poddał interpretacji datę oraz okolicz­ ności jej narodzin. Według autora (czy samej Anastazji) nieprzypadkowo urodziła się ona 3 października 1957 roku, o trzeciej w nocy, gdyż dzień następny — 4 paź­ dziernika — zapoczątkował wielkie wydarzenie ery kosmicznej, kiedy to pierwszy sztuczny sputnik znalazł się na Księżycu. Również godzina trzecia ma tu wymiar symboliczny, gdyż o tej właśnie porze Chrystus skonał na krzyżu. Jest to czas gra­ niczny pomiędzy światłem a mrokiem, kiedy siły dobra i zła walczą ze sobą. Mało tego, autor doszukuje się analogii pomiędzy datami narodzin Anastazji i Najświęt­ szej Maryi Panny, gdyż 3 października to według kalendarza starego stylu 20. dzień tego miesiąca, czyli Święto Narodzin Maryi Panny. Poza tym, według podanych in­ formacji, przyjście na świat bohaterki poprzedziło pojawienie się na niebie komety. Takie okoliczności towarzyszą tylko narodzinom ludzi niezwykłych, mających wy­ wrzeć decydujący wpływ na losy ludzkości. Dodatkowo Anastazja jest zodiakalną Wagą a według zwolenników idei Nowej Ery Wodnik oraz Waga to „astralni kura­ torzy Rosji”. Zauważalne są też odnośniki do kalendarza wschodniego, gdzie Waga w sensie ezoterycznym ma symbolizować prawo karmy. Z kolei według kalendarza chińskiego, Guz jest zodiakalnym Ognistym Kogutem, który według tamtejszych ludowych wierzeń rozprasza siły ciemności i demony. Poddano też interpretacji imiona bohaterki. Widoczne sątutaj odwołania do histo­ rycznej tradycji starożytnej Rusi, a nawet do pogaństwa. Jej „fizyczne imię” — Olga, nie zostało nadane przypadkowo. Autor wyjaśnienia powołuje się na prawosławnego starca, niejakiego Floreńskiego, zauważającego, że Olga to imię historyczne, które znalazło ważne miejsce w rosyjskiej kulturze i metafizyce. Pochodzi ono od staroskandynawskiego imienia Helga, oznaczającego osobę świętą. Imię Olga nosiła też wielka księżna Rusi Kijowskiej, która wprowadziła na tę ziemię chrześcijaństwo. Symboliczne znaczenie ma także „otcziestwo” Olgi Guz, pochodzące od imienia Anatolij, oznaczającego w języku greckim wschód lub Azję Mniejszą. Natomiast Anastazja to imię uzdrowicielki „w bardziej subtelnym planie”. W historii Rosji było wiele wybitnych Anastazji. Przykładem może być córka ostatniego cara z dynastii Romanowów, która według legendy uniknęła śmierci z rąk bolszewików. Wspomniana już stereotypizacja symboli dotyczy także opowieści inicjacyj­ nych o wielkich postaciach. Jak widać, jest ona obecna także w zmityzowanej historii Anastazji. Rozważając zjawisko popularyzacji postaci takich jak Anastazja, warto od­ wołać się do koncepcji „niewidzialnej religii” Thomasa Luckmanna. Staje się ona niewidzialna dlatego, iż zanika w instytucjach publicznych, a przenosi się do wtórnych, o niskim stopniu instytucjonalizacji, czyli klubów, fundacji, ośrodków zdrowia holistycznego. Takiej religii bliżej właśnie do ośrodka medycyny nie­ konwencjonalnej lub kursu jogi niż do budynku kościoła. Tradycje traktowane �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 129 są jako narzędzie, jako coś, co ma pomóc, stają się zdegradowanymi rytuałami. O stosunku do nich świadczą chociażby nazwy zajęć: warsztaty, kursy (Luckmann 2006: 33-40; Kubiak 2005: 110, 113-114). Według Haritonovej jedną z przyczyn powstawania tego rodzaju organiza­ cji w Rosji jest likwidacja wcześniejszych form zrzeszania się, choćby rodzaju kołchozów. Wskutek tego ludzie zostali pozostawieni samym sobie, bez oparcia (Haritonova 2003: 63). Czytelnicy wierszy oraz pacjenci naszej bohaterki założyli „Klub Prawdzi­ wych Przyjaciół Anastazji”. W ośrodku „Ekologia Duszy” odbywają się spot­ kania z nią oraz wykłady. Zwolennicy, rzeczywiści bądź wykreowani, określa­ ją Anastazję typowo religijnymi terminami, takimi jak „pocieszyciel ludzkich dusz”, „duchowy nauczyciel”, „przewodnik duchowy”, „wielki poświęcony”, „prorok”, „człowiek przyszłości”. Przedstawiana jest jako zwiastun nowej epoki, Mesjasz zapowiadany przez licznych proroków, mający przybyć w epoce otwar­ cia ludzkich serc poprzez twórczość i sztukę. Dowodem tego ma być niebywa­ ły w ostatnich latach rozwój talentów artystycznych w Bamaule. Podobno pod wpływem napisanych przez Anastazję bajek dzieci zaczynają w wieku trzech lat samodzielnie czytać, pisać oraz tworzyć poezję. Informatorki, członkinie „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, podkreślały błogosławiony wpływ jej poe­ zji. „Jak się czyta, w sercu robi się lżej”. Niektórzy pacjenci widzieli Anastazję we śnie. Przychodziła na przykład do ciężko chorych, leżących w szpitalnej sali, aby ulżyć im w cierpieniu. Twierdzą, że odczuli na sobie lecznicze działanie jej „uzdrawiającego promyka”, ocaliła ich i przywróciła do życia. Spotykamy się także z postrzeganiem jej osoby jako Zbawiciela. Jej słowa działają oczyszczająco na duszę człowieka, a także odmładzająco. Z twarzy ludzi znikają zmarszczki, a z włosów siwizna14. Jedna z informatorek stwierdziła, że leżąc w szpitalu po ciężkiej operacji i walcząc o życie, doświadczyła wizji w postaci Anastazji, która powiedziała je j: „Grimma, będziesz żyć”. Wówczas kobieta wyzdrowiała. W dowód wdzięczności napisała poemat, który został wykorzystany jako tekst pieśni na cześć Anastazji. Rozbrzmiewała ona z magnetofonu podczas uroczystości urodzinowej przy „alei imiennej”. W duchowości New Age to jednostka decyduje o swoim wyznaniu, dobiera so­ bie indywidualne mitologie. Paul Heelas wprowadził pojęcie „samoreligijności”, które nalepiej obrazuje to zjawisko. Wewnętrzny głos jest największym autoryte­ tem. Podstawowym kryterium wyboru jest duchowa biografia jednostki. Według Luckmanna najważniejszą cechą „niewidzialnej religii” jest jej „prywatyzacja”. Tutaj decydującą rolę odgrywa potrzeba empirycznego doświadczenia sacrum. Stąd przekonanie niektórych o odkryciu w sobie zdolności paranormalnych. Pole religijne osoby składa się z ważnych dla niej przeżyć i spotkań czy fragmentów 14 Przypomina to popularne w Polsce na początku lat 90. audycje uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego. Przyciągały one wówczas rzesze telewidzów. Niektórzy z nich z całym przekonaniem twierdzili, iż seanse działają na nich uzdrawiająco (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993). �130 Anna Mrozowicka przeczytanych książek, jest ono utkane z wielu wątków. Sacrum z kolei zostaje przenoszone do domów, gdzie źródłem kontaktu z nim są podręczne biblioteczki życia duchowego (Luckmann 2006: 23-26; Kubiak 2005: 106-108, 112). Wizerunek Anastazji w oczach jej zwolenników jest kształtowany poprzez jej twórczość, indywidualne bądź grupowe spotkania, a przede wszystkim treści, jakie wykorzystuje ona w swej autopromocji. Komercyjna strona działalności Anastazji Guz prowadzi ośrodek duchowo-uzdrowicielski „Ekologia Duszy”, znajdu­ jący się w centrum Bamauł. Lansuje siebie nie tylko jako bioenergoterapeutkę, lecz także poetkę, a jej twórczość ma w przekonaniu czytelników i pacjentów moc leczniczą. Anastazja prosi o sponsoring, który miałby ułatwić jej wydawanie kolejnych tomów poezji. Wizyty w jej ośrodku są płatne. „Klub Prawdziwych Przyjaciół Anastazji” działa również na zasadzie klubu literackiego. Treści, które wykorzystuje Guz, mają na celu pozyskanie potencjalnych „pacjentów”/klientów. Jest to zgodne z tendencjami ruchów New Age, w których za­ równo religia, jak i praktyki terapeutyczne zostały poddane urynkowieniu. Drogą rozpowszechniania duchowego rozwoju jest konsumpcja. Uczestnicy nabywają duchowość, płacąc za udział w kursach, warsztatach, festiwalach, kupując książki czy magiczne przyrządy. Badacze New Age podkreślają zjawisko pluralizmu re­ ligijnego oraz „duchowego supermarketu”, w którym każdy konsument wybiera taki produkt, jaki mu odpowiada bądź łączy elementy kilku z nich. Warto dodać, że literaturę New Age cechuje eklektyzm; występuje w niej zjawisko mieszania gatunków: religijnego z paranaukowym, magicznym, artystycznym, psychotera­ peutycznym i marketingowym (Kubiak 2005: 92-94, 120). Także w treści wier­ szy Guz zawarty jest przekaz o charakterze synkretycznym, czerpiący z różnych światopoglądów. Są w niej obecne elementy okultystyczne oraz odwołania do symboli chrześcijańskich, takich jak Biblia czy krzyż. Komercyjne podłoże ma konflikt, w jaki wdała się Anastazja z Włodzi­ mierzem Megre. Jest to pseudonim autora serii ksiażęk o pustelniczce z tajgi — Anastazji, która przybyła do ludzkości z innej planety, by przynieść jej swe zbawcze przesłanie. Książki te odniosły w całej Rosji ogromny sukces komer­ cyjny. Gatunkowo odnoszą się do powieści fantasy, lecz siła ich oddziaływania na społeczeństwo okazała się niezwykła. Konflikt wynikł z tego, iż pustelnica, podobnie jak Anastazja, posługuje się uzdrawiającym promieniem. Jak twierdzi Guz, nie słyszał o nim nikt, dopóki ona nie wydała swego tomiku Uzdrawiają­ cy promyk, co miało miejsce kilka lat wcześniej, nim Megre zaczął publikować swe powieści. Guz zarzuca mu kradzież idei. Jak wyjaśnia, znajomość promieni należy do wiedzy ezoterycznej, dostępnej tylko wtajemniczonym, wielkim na­ uczycielom ludzkości, do których zalicza samą siebie. Megre zapożyczył od niej �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 131 podstawowe idee, przekazywane przez jego bohaterkę, Anastazję z tajgi. Olga Guz zapewnia, iż to ona jest prawdziwą Anastazją, a pustelnica w tajdze nie ist­ nieje. Zwraca się do czytelników Megre z apelem o zaprzestanie kupowania jego książek. Zestawia cytaty ze swojej twórczości z odpowiednimi fragmentami ksią­ żek Megre. Rzeczywiście, można dostrzec zbieżności, choć kwestia, kto dokonał plagiatu, wciąż pozostaje otwarta. Co prawda książki napisane przez Guz zostały wydane przed pojawieniem się na rynku serii Megre, lecz do momentu, kiedy jego bohaterka stała się sławna, Guz nie nazywała siebie Anastazją. Widzimy tutaj walkę o klienta oraz o prawo do rozpowszechniania pewnych idei. Mówi się nawet, że w ruchu „anastasistów”15 nastąpił rozłam. Ujmując zjawisko w kategoriach religijnych, można stwierdzić, iż jest to „walka o rząd dusz”. Na stronie internetowej Anastazji możemy odnaleźć również negatywne opi­ nie o niej i jej działalności, które oczywiście są tu kontestowane i podważane. Informacyjno-konsultacyjne centrum św. Irineja Liońskiego w Nowosybirsku, śledzące działalność sekt w Rosji, otrzymało od jednego z mieszkańców Bamauł — Wiaczesława Czemowa oskarżający list pod adresem Anastazji i jej zwolen­ ników. Autor zarzuca jej założenie szkodliwej społecznie sekty, dając przykłady form „psychomanipulacji”, jakie stosuje. Twierdzi, iż „organizacja” Guz powin­ na znajdować się pod stałą obserwacją i kontrolą owej instytucji. Przykładów takiej „duchowej przedsiębiorczości” jest w Rosji dużo więcej. W większych miastach Federacji działa sieć sklepów o nazwie „Żywa Księga”. Została ona otwarta przez Jewdokiję Marczenko, założycielkę ruchu „Rytmologia”. Podobnie jak anastaziści jest to organizacja o proweniencji New Age. Głosi idee schyłku Ery Ryb i nastania Epoki Wodnika, którego siłąjest czas. Każde wy­ darzenie to dla człowieka znak, który należy odczytać16. Odwiedziłam ich punkt sprzedaży w Nowosybirsku, gdzie znalazłam bardzo dużo książek. Ekspedientka twierdzi, iż Marczenko wydała już 200 tytułów. Poza tym w sprzedaży znajduje się wiele płyt DVD z zapisem spotkań autorki z czytelnikami praktykującymi rytmologię, a także kasety i ulotki. Instytut Rytmologii w Sankt Petersburgu wydaje też miesięcznik „Ritmovremia” („Rytmoczas”). Na podstawie moich obserwacji mogę również powiedzieć, iż duchowość zo­ stała „ubazarowiona”. Podczas pobytu w kurorcie Biełokuricha (Ałtajski Kraj) spotkałam na bazarze „uzdrowiciela”, który przy jednym ze stoisk oferował swe 15Treść książek Megre stała się inspiracją do powstania nowego ruchu religijnego w Rosji, nazywa­ nego ruchem anastazistów, inaczej określanego jako Dzwoniące Cedry Rosji. Druga nazwa bierze się stąd, iż Anastazja żyjąca w tajdze przekonuje Rosjan o cudownym i zbawiennym działaniu cedru. Idee rozpowszechniane w książkach doprowadziły niemal do narodowego zrywu. Zgodnie z zaleceniami „misjonarki z kosmosu”, Rosjanie zaczęli zakładać „rodowe osady”, w których zamierzają odradzać tradycję słowiańską a tym samym — rosyjską rodzinę i państwo. Odwiedziłam taką osadę podczas pobytu w Ałtajskim Kraju. Kilka osób wynajęło dom we wsi Pieriekop, gdzie rozpoczęto prace nad stworzeniem Centrum Kultury Słowiańskiej. 16Informacja od pracownicy księgami „Żywa Księga” w Nowosybirsku. �132 Anna Mrozowicka usługi w następującym zakresie: zdjęcie złej aury, odczynianie uroków, chiro­ mancja, różdżkarstwo. Na każdą z tych usług była wyznaczona konkretna cena. Uzdrowiciel wystawił również kilka „certyfikatów” i „dyplomów” poświadcza­ jących jego umiejętności w tych dziedzinach. Nie jest to bynajmniej jednostkowe zjawisko. O komercyjnym charakterze działalności współczesnych uzdrowicieli w Rosji pisze na przykład Galina Lindquist (2001). Popularnością wśród rosyjskich telewidzów cieszy się audycja zatytułowana „Bitwa ekstrasensów”. Biorą w niej udział jasno widzowie oraz bioenergoterape­ uci z różnych części dawnego Związku Radzieckiego, gdzie przedstawiają liczne dowody skuteczności swych praktyk. Program przybrał charakter telewizyjnego show, prezentującego te postacie niczym gwiazdy estrady, które walczą o tytuł „najlepszego ekstrasensa”. Działalność uzdrowicielska Anastazji na tle medycyny komplementarnej w Rosji Poglądy Guz na temat uzdrawiania są wyraźnie nacechowane ideologią Ery Wodnika, gdzie zmiana paradygmatu nastąpiła także w obrębie medycyny i zdrowia. Jednym z prekursorów w tej dziedzinie był propagator „nowej fizyki”, uprawomocniającej naukowo idee z kręgu New Age — Fritjof Capra. Medycy­ na Nowej Ery nazywana jest medycyną holistyczną, gdyż rozpatruje człowie­ ka jako całość — jedność duszy, umysłu i ciała. Jednostka jest traktowana jako pole energetyczne, którego części składowe są wzajemnie powiązane. Dawniej dominował paradygmat mechanistyczny, według którego człowiek był maszy­ ną, w której należy wymieniać poszczególne części składowe. Holizm zakłada konieczność leczenia nie poszczególnych organów, lecz całego pacjenta, jego umysłu, duszy i ciała. Te wzajemnie na siebie wpływające sfery kształtują jego zdrowie i samopoczucie (Capra 1987: 418, 434-435). Według przekonań medy­ cyny holistycznej każdy człowiek dysponuje wewnętrzną siłą pozwalającą mu samemu się uzdrowić. Proces ten nazywany jest też „samoreligijnością” bądź „samouzdrawianiem” (Kubiak 2005: 42). Przyczyny chorób leżą często w na­ szych predyspozycjach psychologicznych i osobowościowych. Jeśli psychika i duchowość są źródłem chorób, mogą one także stać się źródłem zdrowia. Dla­ tego sposobem na przywrócenie dobrego stanu zdrowia mogą być różne psychotechniki oraz techniki duchowe, takie jak relaksacja, medytacja oraz pozytywne myślenie. Pacjent może wizualizować chorobę, mechanizmy obronne organizmu oraz sposób, w jaki jąpokonuje. Istnieje wiele metod alternatywnych, jak na przykład jasnowidzenie, diag­ nozowanie mediumiczne czy duchowe (Zamojski 2002: 213; Kubiak 2005:43). Tutaj decydującą rolę odgrywa tak zwany przewodnik duchowy. W starożyt­ nych systemach leczniczych lekarz był mędrcem, który rozumiał, jak współgrają �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 133 wszystkie elementy składowe we wszechświecie (Capra 1987: 433). Stąd czę­ sto ąuasi-religijny charakter tych terapii. Uzdrowiciel posiada szczególną moc, energię, za pomocą której może uleczyć chorego. Bywa on potem postrzegany jako swego rodzaju nauczyciel, duchowy mistrz, który gromadzi wokół siebie grono zwolenników oraz adeptów. Uczestnicy terapii oczekują często nie tyl­ ko uzdrowienia ciała, lecz także wybawienia duszy (Vemette 1996: 71-73, 84). Luckmann te nowe koncepcje uzdrawiania umieścił w obszarze „niewidzialnej religii”, a Marion Bowman — „nowej soteriologii” (Luckmann 2006: 33-40; Ku­ biak 2005: 43). Zasadą holizmu kierują się wszyscy uzdrowiciele, bioenergoterapeuci i ekstrasensi, których ideologiczna podstawa działalności wpisuje się w nurt New Age. W opracowaniach antropologicznych oraz socjologicznych dotyczących różnych kierunków takiej medycyny (np. ziołolecznictwo, reiki oraz wiele in­ nych) spotykamy się z różnorodną terminologią. Oprócz pojęcia „medycyna ho­ listyczna”, pojawia się medycyna naturalna, tradycyjna, alternatywna czy kom­ plementarna. Tradycyjnymi formami leczenia są przecież indyjska Ajurweda czy chińskie Tai-chi. Jednak owe starożytne systemy nie pozostały niezmienne, a podlegały transformacjom poprzez ich adaptacje do euroamerykańskiego krę­ gu kulturowego, wchłaniając nowe elementy (Penkala-Gawęcka 2006: 23-24; Kubiak 2005: 44-46). Należy zwrócić uwagę na różnorodne pochodzenie tych niekonwencjonalnych metod. Mogą to być praktyki magiczne wywodzące się z lecznictwa ludowego, wschodnie metody leczenia stanowiące integralne syste­ my duchowo-lecznicze (Hatha Joga, Ajurweda) czy wynalezione na Zachodzie niekonwencjonalne formy terapii, jak na przykład mesmeryzm czy homeopatia. Wielu terapeutów czerpie z kilku źródeł, co prowadzi do eklektyzmu ich prakty­ ki. Można tu mówić także o swoistej „orientalizacji” Zachodu (Penkala-Gawęcka 2006: 30-31). Wszelkie dawne praktyki lecznicze, zwane obecnie tradycyjnymi czy alter­ natywnymi, wpisujące się w nurt New Age, były w swej oryginalnej postaci zintegrowanymi systemami. Tak na przykład Huna, wiedza tajemna kahunów z Polinezji, była jednocześnie systemem religijnym, filozoficznym oraz leczni­ czym. Dlatego bardziej adekwatnym terminem dla określenia ich istoty jest nie leczenie, lecz uzdrawianie. Stosowane jest ono przez antropologów dla określe­ nia różnych alternatywnych form leczenia, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwa­ nego uzdrawiania duchowego. Jest ono zdecydowanie bliższe sferze religijnej niż medycznej, gdyż odwołuje się do wiary w bóstwa, duchy opiekuńcze lub czerpie z praktyk magicznych. W związku z tym spotykamy się także z pojęciem medy­ cyny magicznej bądź sakralnej (zob. Penkala-Gawęcka 2006: 26). Pod koniec XX wieku, na tle przemian społecznych, politycznych oraz tak zwanej nowej fali kultury w Rosji, zaczęły się aktywnie rozwijać nowe metody uzdrawiania. Obejmują one przeróżne, powyżej opisane formy, zarówno lokalne, ludowe, jak i tradycje orientalne. Nowa fala kultury związana jest ze wspomnia- �134 Anna Mrozowicka nym już renesansem wiedzy ezoterycznej oraz rosnącym zainteresowaniem reli­ gią i kulturą tradycyjną. Początki badań nad tego typu praktykami uzdrowicielskimi w Rosji przypadały na lata 70. XX wieku, kiedy to grupa lekarzy podjęła się studiowania medycyny niekonwencjonalnej w ramach swej praktyki klinicz­ nej. W 1987 roku z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia ZSRR oraz Związku Inży­ nierów ZSRR utworzono Wszechradzieckie Centrum Naukowo-Badawcze nad Medycyną Tradycyjną. Instytucja ta pracowała również nad prawnym uznaniem niekonwencjonalnych praktyk uzdrawiania i przygotowała do ich wykonywania około 6 tysięcy uzdrowicieli. W 1990 roku utworzono Wszechrosyjskie Profesjonalne Zrzeszenie Medycz­ ne Specjalistów Tradycyjnej Medycyny Ludowej i Uzdrowicieli, które zajmuje się licencjonowaniem i liczy ponad 1000 aktywnych członków (Larionova 2005: 134-136). Dla otrzymania licencji niezbędne jest wykształcenie medyczne na po­ ziomie przynajmniej średnim. Od owego czasu zaczęły działać różne ośrodki szkoleniowe, które dają podstawowe przygotowanie medyczne i wydają certyfi­ katy przyznające tytuł uzdrowiciela, bioenergoterapeuty itp. Licencja daje prawne pozwolenie na reklamowanie się, prowadzenie własnej praktyki oraz zatrudnie­ nie w instytucjach medycznych (Lindquist 2001: 3). Do popularności alternatyw­ nych praktyk leczniczych przyczyniają się również środki masowej informacji, które rozpowszechniają literaturę na ten temat, reklamują kursy i szkolenia. Al­ ternatywne metody uzdrawiania zostały zalegalizowane prawnie, a w 2002 roku Ministerstwo Zdrowia Federacji Rosyjskiej utworzyło stanowisko głównego spe­ cjalisty ds. medycyny tradycyjnej (Larionova 2005:135, 138). Jedną z przyczyn, dla których państwo zdecydowało się na uprawomocnienie praktyk uzdrowicieli, była konieczność obniżenia kosztów wydatkowanych na podstawową opiekę medyczną w placówkach państwowych (zob., w odniesieniu do Kazachstanu, Penkala-Gawęcka 2006: 27-28). W rezultacie wykształciła się różnorodna formacja „specjalistów-magików” i „uzdrowicieli”. Wśród nich spotyka się również przedstawicieli medycyny ofi­ cjalnej, którzy przystosowali się do nowych warunków życia i zdecydowali się na świadczenie alternatywnych wariantów usług medycznych. Wśród uzdrowicieli znajdziemy też przedstawicieli inteligencji, którzy w okresie radzieckim zgłębia­ li wiedzę ezoteryczną oraz wschodnie systemy duchowego rozwoju. Wykorzy­ stali je następnie zręcznie po upadku starego systemu, znajdując w tych nowych okolicznościach wygodne miejsce dla siebie i swych zainteresowań (Larionova 2005: 135). Jak słusznie zauważył prekursor medycyny holistycznej, Capra, każdy system opieki zdrowotnej wyrósł z dziejów danej kultury i ulega zmianom pod wpływem okoliczności ekonomicznych, filozoficznych i religijnych. Zmiana paradygmatu w opiece zdrowotnej powinna polegać na sformułowaniu nowych modeli poję­ ciowych, stworzeniu nowych instytucji i wprowadzeniu nowej polityki ochrony zdrowia (Capra 1987: 432, 463). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 135 W czasie opisanych powyżej transformacji społeczno-kulturowych w Rosji działalność uzdrowicielską rozpoczęła Anastazja. Opracowała koncepcję uzdra­ wiania, czerpiąc po trosze z wielu systemów duchowo-leczniczych. Swoją me­ todę nazywa „twórczością” oraz „chrześcijańsko-kosmiczną miłością i harmo­ nią”. Skuteczność tego procesu zależy przede wszystkim od rozwoju duchowego. Anastazja twierdzi, że nadejdzie czas, kiedy medycyna, religia i nauka staną się jednym, powtarza koncepcje holistyczne, podkreślając, że człowiek jest częś­ cią kosmosu (Mikolas 1993). Guz twierdzi, że nie leczy, a uzdrawia. Nie stosuje w terapii żadnych leków ani ziół, uzdrawianie nazywa duchowym oczyszcze­ niem poprzez medytację i poezję mantryczną. Jest to klucz do poznania siebie i swojego wewnętrznego Ja. W istocie człowiek leczy się sam. Anastazja utrzy­ muje, że jej poezja, będąca kombinacją określonych dźwięków oraz wewnętrz­ nych wibracji, działa oczyszczająco. Czytając ją, ludzie płaczą, pozbywają się negatywnych emocji, stanów nerwicowych, przez co leczą się z wielu chorób17. Anastazja posługuje się w praktyce leczniczej także wodą naładowaną własną energią, która podobno leczy niczym cudowne, uzdrawiające źródełko. Poza tym woda ta posiada jakoby zdolność materializacji. Może się w niej pojawić piasek bądź kamienie, w zależności od tego, na jakie schorzenie cierpi dany pacjent (Bot’eva 1996). Jak powiedziała dziennikarce krajowej gazety „My i zdorov’e”, na jej dyplo­ mie napisano, że jest eks ti -ase/?.ve/« - inst ru kto re m międzynarodowej kategorii. Po­ siada nie tylko prawo zajmowania się praktyką uzdrawiającą, lecz także przygo­ towywania przyszłych adeptów oraz wydawania dyplomów. Ona sama otrzymała certyfikat od Międzynarodowego Zrzeszenia Medycznego „Europa” w Kijowie. Na początku lat 90. w Rosji nie wydawano licencji zezwalającej na pracę w cha­ rakterze ekstrasensa, lecz dla prowadzenia tego typu działalności należało uzy­ skać oficjalne pozwolenie, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Dlatego Guz pojechała na Ukrainę, gdzie zdobyła dyplom, dzięki czemu została członkiem Międzynarodowego Zrzeszenia Medycyny Ludowej (Bot’eva 1996). Anastazja podaje także, żejakojedna z pierwszych otrzymała w 1993 roku licencję na pracę jako bioenergoterapeutka, przedstawiając komisji udokumentowane medycznie rezultaty swojej pracy. Zapewnia także, że przeszła komisyjne, psychologiczne testy osobowości określające jej zdolności do pracy z ludźmi. Przez sześć lat pracowała w Medyczno-Psychologicznym Centrum „Interwał” u głównego psy­ chiatry Ałtajskiego Kraju — Leonida Jermołajewa. Ośrodek ten specjalizował się głównie w leczeniu uzależnień za pomocą hipnozy (Novikova 1992). Podczas osobistej rozmowy z Jermołajewem uzyskałam potwierdzenie, iż rze­ czywiście w tym ośrodku w latach 90. pracowała Olga Guz, lecz nie przypomina on sobie, aby wykazywała jakieś szczególne zdolności. Objaśnił mi także, w jaki sposób na początku lat 90. prowadził badania mające na celu odkrycie zdolności 17Anastazja porównuje się do greckiego bożka Orfeusza, który leczył za pomocą muzyki i poezji. �136 Anna Mrozowicka uzdrowicielskich u konkretnych osób. Szukał drogi uprawniającej do nadawa­ nia licencji uzdrowiciela, której uzyskanie zezwalałoby urzędowo na prowadze­ nie własnej praktyki. Przetestował 200 osób, z których odrzucił 100. Następnie wybrał dziesięć, które poddał testom na oddziale onkologicznym. Tylko sześć potrafiło wskazać bezbłędnie miejsce, w którym znajduje się guz. Lekarz dodał jeszcze, iż ich ręce emanowały niekiedy takim żarem, iż nawet przy 40 stopniach mrozu mogli chodzić bez rękawiczek18. Na swojej oficjalnej stronie Guz zapewnia, że w latach 90. otrzymała od głów­ nego psychoterapeuty kraju, Walerego Mironowa, pozwolenie na pracę z ludź­ mi za pomocą biblioterapii. Sam Mironow nie potwierdził jednak tej informacji, twierdząc, że nigdy nie miał prawa wydawania tego rodzaju pozwolenia, i nigdy z nią nie pracował. Takie zezwolenie może wydać tylko specjalna Lekarska Ko­ misja Licencyjna konkretnego subiektu Federacji Rosyjskiej19. Galina Lindquist, która prowadziła w Rosji badania na temat działalności uzdrowicieli, wymienia, w ślad za Maxem Weberem, trzy typy legitymizacji tera­ pii alternatywnych: racjonalno-legalną tradycyjną i charyzmatyczną. Legalizacja racjonalno-prawna, przez instytucje państwowej opieki zdrowotnej, umieszcza system zdrowotny w kontekście nowoczesnej biurokracji, racjonalnej epistemo­ logii oraz redukcjonistycznej i mechanistycznej kosmologii. Kompetencje uzdro­ wicieli orzekane są na podstawie egzaminów, w wyniku których otrzymują oni li­ cencje od instytucji ustanowionych przez państwo. Właśnie ten typ legitymizacji jest bardzo ważny we współczesnej Rosji. Jego ideologiczna perswazja polega na tym, że posługuje się on autorytetem państwa, biomedycyny oraz nauk ścisłych, które to dziedziny określają ramy światopoglądowe społeczeństwa. Uzdrowiciele przedstawiają certyfikaty wydane przez komisje licencyjne, ich gabinety bywają wyposażone w nowoczesną aparaturę diagnostyczną (Lindquist 2001: 4, 7). Anastazja powołuje się na autorytet medycyny oficjalnej, przytaczając rze­ kome opinie psychiatry oraz psychologa na temat jej zdolności terapeutycznych, a także zapewniając o posiadaniu dyplomów przyznanych jej przez oficjalne in­ stytucje. Prezentując swoje poglądy, powołuje się na „najnowsze odkrycia nauk ścisłych”. Dodam, iż podczas mojej wizyty w ośrodku prowadzonym przez Ana­ stazję nie dostrzegłam żadnych certyfikatów, poza dyplomem potwierdzającym jej udział w Jarmarku Syberyjskim. Jest to impreza komercyjna, na której Guz reklamowała swoje usługi oraz tomiki poezji. Rozważając charyzmatyczny sposób legitymizacji, należy się zastanowić, w jaki sposób dany uzdrowiciel zdobywa autorytet jednostki wybitnej, to zna­ czy, w jaki sposób sytuuje siebie w systemie wiedzy i siły. Jak zauważa Galina Lindquist, alternatywne praktyki medyczne odzwierciedlają szersze, złożone sy­ stemy władzy i siły, wiążą się z transformacjami kulturowymi i społecznymi. 18 Rozmowa przeprowadzona 7 listopada 2008 r. w Centrum Medycznym „Interwał”. 19 Rozmowa przeprowadzona w Centrum Psychologicznym, 27 października 2008 r. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 137 Według Webera, charyzmatyczna siła polega na pełnym afektacji oddaniu się autorytetowi jednostki, a uzależnienie od niej postrzegane jest jako inspirujące. Badania etnograficzne wykazały, że owa charyzmatyczna osoba jest w leczeniu nie-biomedycznym najistotniejszym elementem w relacji terapeutycznej. Źród­ ła legitymizacji, związane z autorytetem, nie są ściśle określone, lecz zmienne w zależności od sytuacji politycznej i kulturalnej (Lindquist 2001: 4). Anastazja, kreując swój autorytet jednostki charyzmatycznej, porównuje się do wybitnych postaci rosyjskiego życia duchowego, czyli rosyjskich starców bądź do legendarnej księżnej Olgi. Chcąc wzmocnić skuteczność autopromocji, powołuje się także na symbolikę chrześcijańską. Galina Lindquist zwraca uwagę na to, iż uzdrowiciele często cierpią na mitomanię. Są skrajnymi indywidualistami, którzy zmieniają narrację na temat swego życia, na przykład podczas rozmowy z etnografem czy dziennikarzem (Lindquist 2001: 5). Prawidłowość ta sprawdza się również w przypadku Anastazji. Warto dodać, że jedna z badaczek przeprowadziła wywiady z 1300 osoba­ mi spośród rosyjskich uzdrowicieli. Głównym celem badań było wykrycie ta­ kich osób, które rzeczywiście miały zdolności „ponadzmysłowe”. Według jej danych, posiada je tylko 0,7 % badanych. Poza tym, ekspertyza psychologiczno-psychiatryczna wykazała, iż wielu z nich cierpi na zaburzenia psycho­ somatyczne, z których niektóre uniemożliwiają pracę z ludźmi (Haritonova 2006: 8-9). Wnioski Działalność Anastazji oraz treści, jakie rozpowszechnia, świadczą o kilku fak­ tach. Po pierwsze, jej głównym celem jest niewątpliwie pozyskanie klientów. Wybrała ona takie wątki autopromocji, które mogą przyciągnąć znaczną część rosyjskiego społeczeństwa. Po drugie, wybór tych elementów był uwarunkowany treściami, jakie oferuje współczesna kultura popularna w Rosji. Badania wykazują, iż idee Wodnika są wciąż w Rosji żywe. Wypowiedzi rozmówców świadczą o znajomości literatury ezoterycznej, idei kosmicznych oraz ekozoficznych. Nie powinno to jednak dzi­ wić w państwie, w którym również poważni naukowcy prowadzili badania paranaukowe. Rezultaty tych badań wpłynęły na treści przekazywane przez kulturę popularną, a także na politykę zdrowotną. Wykorzystała je także Guz, starając się legitymizować swoją działalność. Nie można twierdzić, iż wszyscy Rosjanie uznają filozofię Nowej Ery za włas­ ną. Po upadku państwa komunistycznego z jego „religią marksistowską” naród potrzebował nowej wiary. Nie wszyscy Rosjanie odczuli potrzebę zwrócenia się ku Cerkwi prawosławnej, gdyż dla wielu z nich jest ona instytucją całkiem obcą i nieznaną. Z kolei kosmizm można również nazwać „religią”, z którą spotkali �Anna Mrozowicka 138 się jeszcze w państwie radzieckim. Jednak Anastazja odwołuje się także do insty­ tucji prawosławnych, gdyż jeśli New Age to ideologiczny kolaż, to w rosyjskim wariancie zawiera on także elementy chrześcijaństwa wschodniego. Mogą one wzmacniać jej autorytet i wiarygodność. Po czwarte, jako uzdrowicielka Anastazja zajmuje miejsce w pluralistycznym systemie opieki zdrowotnej w Rosji. Pluralizm medyczny jest uwarunkowany zarówno sytuacją polityczną, jak i ekonomiczną oraz ideologiczną. Najwyraźniej w licencjonowaniu uzdrowicieli mają interes nie tylko oni sami, lecz również urzędnicy, przedstawiciele medycyny oficjalnej i koncerny farmaceutyczne. Pragnę złożyć podziękowania Pani Prorektor Państwowego Uniwersytetu Pe­ dagogicznego w Bamauł, prof. Tatianie Szczegłowej oraz prof. Irinie Nikulinie, dzięki którym mogłam odbyć staż badawczy w Rosji. Słowa kluczowe: N ew Age, Rosja, Ałtajski Kraj, kosmizm, holizm, medycyna komple­ mentarna, uzdrowiciele B IB L IO G R A FIA Andrusiewicz A. 1994 M it Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej. B ot’eva O. 1996 Kto razrusit carstvo zla, „M y i zdorov’e” 20 (94), 24.05., www.anastasiais-me.ru/home/old/n22.htm (13.06.2009). Capra F. 1987 Punkt zwrotny, przeł. E. Woydyłło, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ dawniczy. Dvorkin A.L. 2002 Sektovedenie. Opyt sistematiceskogo issledovania, Niźnij Novgorod: Izdatel’stvo vo ima knaza Aleksandra Nevskogo, http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=929 (13.06.2009). Haritonova V.I. 2003 Bez very i nadeźdy (k problem e vozrozdenia tradicionnyh religiozno-m agićeskihpraktik), „Etnografićeskoe obozrenie” 3, s. 60-83. 2006 Letnaa skola medicinskoj antropologii „Problemy integracii medicinskih sistem ”, „Etnografićeskoe obozrenie” 2, http://joumal.iea.ras.ra/online (13.06.2009). Jung C.G. 1993 Archetypy i symbole: pism a wybrane, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik”. Kiselev S. 1998 Ekologia dusy, „Priroda Kulundy” 1, 01.01., www.anastasia-is-me.ru/ home/old/n26.htm (13.06.2009). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 139 Kubiak A. 2005 Jednak N ew Age, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co. Kwiecień M. 2000 Raskoł a prawosławna koncepcja starcostwa, „Europa Wschodu i Zacho­ du” 4, s. 64-70. Larionova J.A. 2005 F enom en„ narodnogo celitel’s tva ” vRossii, w: V.V. Vasil’ev, L.T. Solovéva (red.), Gumanitarnaa k u l’t ura i étnoidentifikaciá. Trudy molodyh ućenyh, t. 2, Moskva: IEA R A N , s. 134-140. Lindquist G. 2001 The Culture o f Charisma, „Anthropology Today” 17: 2, s. 3-8. Luckmann T. 2006 Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, przeł. L. Bluszcz, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Mikolas O. 1993 Svetlyj krest, „M olodeź’ Altaá” 26, 25. 06., www.anastasia-is-me.ru/home/ old/n21.htm (13.06.2009). Novikova O. 1992 Kogda serdce lübit, ono svetitsá, „M olodeź’Altaá” 34, 21.08., www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/publikazij/cerdze.htm (13.06.2009). Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Penkala-Gawęcka D. 2006 M edycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawnic­ two UMCS. Przybył E. 1999 W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w X V II w., Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Rerich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, przeł. E.P Melech, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Sołowiow W. 1998 Krótka opowieść o Antychryście, przeł. J. Posadzy, Wrocław: Wydawnic­ two „Lumen” . Vemette J. 1996 New Age. Uprogu Ery Wodnika, przeł. J. Dembska, Warszawa: Wydawnic­ two „Verbinum”. Vstreca vtoraá... 2001 Vstreca vtoraá, „Vstupaáv Eru Vodoleá”, „Reklama Ałtaj” 8 (20),http://www. anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet2.htm (13.06.2009). Vstreca tret’á... 2001 Vstreca tret’á, „Ekologia d u śy”, „Reklam aAłtaj” 12 (24), http://www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet3.htm (13.06.2009). �Anna Mrozowicka 140 Walicki A. 2005 Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zamojski A. 2002 N ew Age. Filozojia, religia i paranauka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Źródła internetowe: www.anastasia-is-me.ru ( 13.06.2009). Anna Mrozowicka N E W A G E ID EA S IN TH E CREATION OF TH E IM A G E OF A H E A L E R IN R U SSIA . T H E C A SE OF A N A STA SIA FR O M ALTAI K R A I (Summary) The article presents the techniques o f self promotion used by healers in contemporary Russia, notably a healer Anastasia o f Barnaul in Altai Krai. The author analyses the cultu­ ral context o f this phenomenon, and particularly the messages used by healers in creating their image. These include mainly the popular New Age ideas spread by popular culture (related to unconventional medicine, ufology, cosmism, astrology, religious syncretism) and references to the Russian M essianic tradition. The terminology used by complemen­ tary medicine has its roots in occultist and parascientific nomenclature as well as in spe­ culations about potential „energy information fields” connected with the space research. Besides, the article discusses the medical and legal context o f the phenomenon under study, i.e. how healers are licensed by state authorities, and the relationship between re­ presentatives o f official medicine and complementary medicine. A commercial aspect o f the activity o f healers in Russia has also been presented. Key words: New Age, Russia, Altai Krai, cosmism, holism, complementary medicine, healers � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/087bc44006fa9a0250a607d0e25fe952.pdf ce8cb8e67b7935c52646a050e1dc6afb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6139 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Żydowski Obwód Autonomiczny ( Birobidżan) Związek Radziecki - mniejszości narodowe i religijne antropologia polityki reprezentacja - aspekt antropolgiczny Żydzi tożsamość religijna władza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5725 Title A name given to the resource Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym (Birobidżan) w RosjiLUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.93-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Maksimowska, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 AGATA MAKSIMOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski WŁADZA, PODMIOTOWOŚĆ I POLITYKA REPREZENTACJI W ŻYDOWSKIM OBWODZIE AUTONOMICZNYM (BIROBIDŻAN) W ROSJI „Birobidżanie” — pomiędzy Rosjanami a Żydami Pewnego razu jeden z moich rozmówców, mieszkaniec Birobidżanu1, za­ żartował, że w następnym spisie powszechnym obywateli Federacji Rosyjskiej zadeklaruje narodowość „birobidżańską”. Poproszony o wyjaśnienie, odpowie­ dział, że mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego charakteryzują się na tyle odrębnym sposobem bycia, że nie powinno się określać ich ani jako „Rosjan”, ani jako „Żydów”. Możliwość identyfikacyjnego umiejscowienia po­ między tożsamościami postrzeganymi jako jasno zdefiniowane i silne miałaby dotyczyć wszystkich mieszkańców Birobidżanu, bez względu na to, że niektórzy z nich wybrali już jedną z dostępnych trwałych form tożsamości zbiorowej. Za­ tem słaba, ambiwalentna tożsamość może zostać uznana za bardziej oczywistą, choć nie wyklucza to występującego równocześnie imperatywu, aby potwierdzić ją w sposób istotny, posiadający określoną wagę reprezentacyjną w skali pań­ stwowej12. Czy możliwe jest zaistnienie wspólnej tożsamości o nie do końca określo­ nych właściwościach, występującej w wielu indywidualnych wariacjach, a zara­ zem takiej, która jest politycznie istotna? Czy też polityczność wymaga stałych i esencjalistycznych tożsamości, którym odpowiada jednoznaczny model repre­ zentacji? W artykule staram się pokazać, że użycie „strategicznie esencjalistycznej” re­ prezentacji grupy społecznej nie zawsze wiąże się ze świadomą polityczną zgodą 1 W tekście używam zamiennie nazw „Żydowski Obwód Autonomiczny” i „Birobidżan”, tak jak czynią to mieszkańcy Obwodu. Pisząc o stolicy regionu, używam sformułowania „miasto Birobidżan”. 2 Wspomniana wypowiedź oraz wszelkie obserwacje przywołane w tekście pochodzą z materiałów zebranych podczas etnograficznych badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w okresie od paź­ dziernika do grudnia 2008 roku w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym. �94 Agata Maksimowska na jedynie tymczasowe jej wykorzystanie w walce o uznanie. W niektórych wy­ padkach może być po prostu substytutem polityki per se esencjalistycznej, gdy nie jest ona możliwa w odniesieniu do dominujących dyskursów. Analizując politykę reprezentacji, odwołuję się do modelu władzy zapropono­ wanego przez Michela Foucault (1998). Traktuję działania mające na celu dookreślenie pojęcia „żydowskości” i „kultury żydowskiej” jako element walki o uzy­ skanie pozycji dominującej i kontrolę warunków pozwalających na zaistnienie określonych podmiotów/poddanych. Jednocześnie odwołuję się do koncepcji dys­ kursu Foucault (1977), zakładając, że podmiotowość tworzy się w odniesieniu do znaczących dyskursów i przedmiotem walki o władzę jest ustanowienie trwałych powiązań między warunkowanymi przez dyskursy tożsamościami a podmiotami. W artykule odnoszę się również do rewizji Foucaultowskiej relacji między pod­ miotem a dyskursem, dokonanej na gruncie myśli feministycznej, przyznającej podmiotowi sprawczość (Butler 2008) bądź „nomadyczność” (Braidotti 2009). Żydowski Obwód Autonomiczny jako efekt radzieckiej polityki wobec „kwestii żydowskiej” Obszar dzisiejszego Żydowskiego Obwodu Autonomicznego został wydzie­ lony terytorialnie w 1928 roku na mocy uchwały o „przeznaczeniu regionu birobidżańskiego do celów przesiedlenia pracujących Żydów”. Jako jednostka te­ rytorialna ZSRR został on proklamowany 7 maja 1934 roku (Patek 1997: 23, 34). Przesłanki dla powstania Żydowskiego Obwodu Autonomicznego wynikały zarówno z podejmowanych przez władze ZSRR praktycznych rozwiązań w dzie­ dzinie polityki narodowościowej, jak i z rozwoju koncepcji teoretycznych, do­ tyczących statusu ludności żydowskiej (w odniesieniu do takich kategorii, jak „klasa”, „naród” i „obywatelstwo”). Wpisanie radzieckiej rewolucji w logikę marksowskiej walki klas w prakty­ ce wiązało się z próbami odnalezienia desygnatów kategorii „klasy” i „narodu” w porewolucyjnej rzeczywistości. W przypadku „klasy” główny problem pole­ gał na reinterpretacji owego terminu w sytuacji, w której rewolucja dokonała się pomimo braku klas w tradycyjnym Marksowskim sensie. Dokonywano róż­ nych prób dostosowania nomenklatury klasowej do „ciała społecznego”, często w zależności od funkcjonalnej zdolności danej kategorii do wyróżniania wroga. Trudności związane z problemem dziedziczenia klasowości, a zarazem odpowie­ dzialności za klasowe pochodzenie sprawiły, że rezultatem „poklasowania” spo­ łeczeństwa okazało się nie tyle ostateczne zwycięstwo proletariatu i zniesienie klasy jako takiej, lecz porządek oparty na kategoryzacji ról zawodowych (Fitzpa­ trick 2000). W kwestii narodowej również zaobserwować można próby przystosowania poglądów Marksa do sytuacji odziedziczonego po czasach carskich „więzie­ �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 95 nia narodów” (Slezkine 2006: 269). Zgadzano się, iż naród jest konieczny, aby skonsolidować społeczeństwo wokół wspólnego, państwowego rynku. Dopiero wówczas, na gruncie owego narodu, możliwe jest dokonanie rewolucji klasowej, a następnie asymilacja wszystkich narodowych kultur w jedną, międzynarodową, socjalistyczną kulturę (Peled 1987: 64-65). Taka koncepcja narodu i rozwoju na­ rodowego wymagała jednak ustalenia relacji między pojęciami walki narodowej i klasowej oraz określenia, czym jest „naród” w radzieckim kontekście postimperialnym. Po pierwsze, mając na uwadze etniczne zróżnicowanie, przyjęto, że walka o równość narodową musi być podporządkowana walce klasowej, która jest mo­ torem rewolucji. W powstającym zaś państwie radzieckim prawne zagwaranto­ wanie narodowej równości było podrzędne względem zadania budowy socja­ lizmu, a później komunizmu (Miller 1978: 48). Po drugie, uznano jednak, że możliwe jest włączenie zróżnicowanych etnicznie mas do budowy socjalizmu, poprzez wykorzystanie elementów ich kultury i języka oraz autochtonizację (ros. korenizacia), czyli rekrutowanie kadr aparatu partyjnego spośród przedstawicieli lokalnych grup etnicznych (Friedgut 2003: 28). Pobudzanie narodowej świado­ mości poprzez edukację i wspieranie instytucji kulturalnych nie mogło jednak­ że przesłonić głównego celu, który miał być osiągnięty środkami narodowymi: mobilizacji społeczeństwa do budowy socjalizmu (Miller 1978: 56). Po trzecie, wspieranie rozwoju kultur narodowych miało zostać podporządkowane logice ewolucyjnej — walka z wyzyskiem jednych narodowości przez inne to jedno­ cześnie stworzenie jednakowej szansy rozwoju dla wszystkich grup etnicznych. Warto jednak dodać, że retoryka modernizacji, a zwłaszcza jej stalinowska wer­ sja, nie przewidywała miejsca ani dla przeżytków społeczeństw, w których nie uformowała się klasa rewolucyjna, ani dla „nacjonalizmu burżuazyjnego”, który za swój podstawowy cel nie uznaje dobra proletariatu i używa narodowej formy w walce o interesy burżuazji (Slezkine 2000: 316, 329-330). Ponadto nie wszyst­ kie grupy etniczne „były w stanie” ewoluować w narody i pozbyć się „zacofania”. Prawo do budowania socjalizmu jako naród miały jedynie te „wytworzone histo­ rycznie wspólnoty ludzi”, które posiadały cechy charakterystyczne, wymienione w definicji Stalina z 1913 roku: język, terytorium, życie ekonomiczne i układ psychiczny, odzwierciedlający się w kulturze (Slezkine 2000: 314). Radziecka polityka narodowościowa balansowała zatem między ustanowie­ niem formalnej kontroli politycznej nad ludami byłego imperium poprzez nazwa­ nie i opisanie ich różnorodności a transformacją członków owych grup etnicznych w nowoczesnych obywateli socjalistycznego społeczeństwa (Flirsch 1997: 254). Na poziomie teoretycznym zostało to ujęte w formule Stalina z 1925 roku: „so­ cjalistyczny w treści, narodowy w formie”. Odzwierciedlała ona zarówno prag­ matyczną potrzebę tymczasowego odwoływania się do kategorii narodowych, jak i stojący przed społeczeństwem radzieckim cel, czyli przewidywaną w przy­ szłości fuzję narodowych kultur w jedną wspólną kulturę (Miller 1978: 59). �96 Agata Maksimowska Stopniowo w tej polityce następowała redukcja „narodowej formy” na rzecz „socjalistycznej treści”. Modernizacja i coraz większa konsolidacja „społeczeń­ stwa realnego socjalizmu” wymagała większej „przejrzystości, centralizacji i jed­ nolitych standardów, a więc między innymi ogólnozwiązkowej «lingua franca» i usprawnionego systemu komunikacyjnego” (Slezkine 2006:297). Pod koniec lat trzydziestych zdecydowanie zmniejszono liczbę jednostek terytorialnych, samo­ rządowych i oświatowych zdefiniowanych w kategoriach narodowych i etnicz­ nych. Zmniejszono również ilość dostępnych kategorii samoidentyfikacji w spi­ sach powszechnych i ograniczono wysiłki na rzecz pomocy w osiąganiu przez grupy etniczne „narodowego stadium” ewolucji (Hirsch 1997). W odniesieniu do działań związanych z polityką reprezentacji widać to dobrze w stopniowej rezygnacji muzealników z przedstawiania różnorodności i egzotyki ludów ZSRR na rzecz ukazywania ich udziału w ogólnoradzieckich procesach modernizacji (Hirsch 2003). Radziecka polityka względem ludności żydowskiej różniła się jednak od ogólnie przyjętego modelu. Mimo powszechnej świadomości istnienia na tere­ nach dawnej Strefy Osiedlenia mas ludności żydowskiej, które doświadczyły do­ tkliwych skutków porewolucyjnych zmian społecznych (rozwiązywanie gmin, partii politycznych, likwidacja życia religijnego) oraz gospodarczych (obniżenie poziomu życia, pozbawienie możliwości wykonywania zawodów uznanych za burżuazyjne) (Patek 1997: 14-16), teoretycy radzieccy mieli problem z określe­ niem Żydów jako narodu, a także z przypisaniem ich do wyróżnionych klas spo­ łecznych. Z rozważań Marksa (zawartych w kontrowersyjnym eseju Zur Judenfrage z 1844 r.) zaczerpnięto rozróżnienie na Żydów i „żydostwo”, to ostatnie rozu­ miane jako „pewien powszechny współczesny element antyspołeczny, który osiągnął swą obecną skrajną postać przez rozwój historyczny” (Marks 1960: 450) — za główny cel stawiając sobie społeczną, a nie narodową transformację ludności żydowskiej. Taka wizja nie została jednak zaakceptowana przez całość rewolucyjnie zorientowanej „żydowskiej ulicy” (Slezkine 2006: 169). Kwestia prymatu walki narodowej nad klasową była przedmiotem licznych sporów bundystów z Leninem, który uważał, że stopniowa eliminacja konfliktu etnicznego, spowodowana modernizacją, doprowadzi do likwidacji narodowych podziałów w obrębie klasy robotniczej i asymilacji ludności żydowskiej. Rozwijając myśl powstałą na gruncie Europy Zachodniej, Lenin nie doceniał wschodnioeuropej­ skich uwarunkowań, które stały u podstaw nacjonalistycznych tendencji w Bun­ dzie (Peled 1987: 77). Późniejsze rozwiązanie Bundu oraz przekazanie „spraw żydowskich” w ręce działaczy Komisariatu Żydowskiego (w ramach Ludowego Komisariatu ds. Narodowości), a później żydowskich sekcji w partii komunistycznej w latach 1918-1930 (Lustiger 2004: 75-85), było objawem próby stopniowego włączenia tej problematyki w pole oddziaływań partii. Część działaczy sekcji żydowskich �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 97 wywodziła się z „lewego skrzydła” Bundu, jednakże wielu z nich nie było zwią­ zanych wcześniej z żydowskim mchem robotniczym (Miller 1978: 57). Oprócz walki z syjonizmem i judaizmem, działacze ci wspierali proces „jidyszyzacji”, zgodny z teoretycznymi i praktycznymi wskazaniami pierwszego okresu polityki narodowościowej. „Jidyszyzacja” była próbą zastosowania narzędzi praktyko­ wanych wobec innych narodowości. Zakładała stworzenie „radzieckich Żydów”, którzy mieli charakteryzować się kulturą świecką — „socjalistyczną w treści, 0 formie jidysz” (Gitelman 1991: 11). W następnej kolejności postanowiono dać Żydom szansę stania się jednym z pełnoprawnych narodów radzieckich poprzez podarowanie im brakującego, według definicji stalinowskiej, elementu — tery­ torium. Przy wyborze terytorium kierowano się jednak nie tylko kwestią narodowoś­ ciową. Równie ważny pozostawał wciąż cel „uzdrowienia struktury społecznej Żydów” (Lustiger 2004: 87), który miał być wypełniony w procesie „produktywizacji”, czyli umożliwienia Żydom zatrudnienia się w zawodach „społecznie użytecznych”, głównie w rolnictwie (Patek 1997: 14-16). Rolnicza kolonizacja żydowska początkowo miała obejmować Krym, lecz później zdecydowano się na obszar położony na rosyjskim Dalekim Wschodzie, przy granicy z Chinami — dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny. Kalinin w 1926 roku argumentował: „przed narodem żydowskim stoi wielkie zadanie — zachować swoją narodo­ wość, a to wymaga przekształcenia znacznej części ludności żydowskiej w zwar­ tą, osiadłą rolniczą społeczność, liczoną co najmniej w setkach tysięcy ludzi. Tylko w takich warunkach masy żydowskie mogą mieć nadzieję na zachowanie swojej narodowości” (Patek 1997: 22). Cel produktywizacji odzwierciedlał się też w intensywnej kampanii propagandowej przedstawiającej „nowego Żyda”. Taka reprezentacja „nowego Żyda”, którą można podziwiać między innymi na jednym ze znaczków z 1933 roku, odróżniała się od większości przedstawień przedstawicieli innych grup etnicznych brakiem nawiązań do tradycyjnych ele­ mentów „ludowych” oraz akcentem położonym na zaangażowanie w proces in­ dustrializacji i budowy kolektywnego rolnictwa (Dekel-Chen 2007: 441). „Region birobidżański” postrzegano jako obszar korzystny dla rozwoju rol­ nictwa, słabo zasiedlony, gdzie (w przeciwieństwie do Krymu) nie występują konflikty etniczne. Do XIX wieku zamieszkiwany był przez ludy tunguskie. Rosyjska kolonizacja tych terenów, którą zapoczątkowały wyprawy Pojarkowa 1 Chabarowa w XVII wieku, przybrała na sile po umocnieniu granicy rosyjsko­ -chińskiej w następstwie traktatu z Ajgun w roku 1858, przyznającego Rosji tere­ ny leżące na lewym brzegu Amura. W II połowie XIX wieku na tereny przygra­ niczne zaczęli przybywać Kozacy, którzy budowali swoje stanice wzdłuż Amura. Stopniowo pojawiały się również osady rolnicze, zakładane przez przybyszów z Zachodu, którzy docierali na Daleki Wschód w poszukiwaniu lepszych wa­ runków życia. Budowa kolei transsyberyjskiej na odcinku Czita-Władywostok, rozpoczęta w roku 1898, spowodowała rozwój osadnictwa wokół powstających �98 Agata Maksimowska stacji. W czasie wprowadzania w życie „projektu birobidżańskiego”, przewidują­ cego masowe osadnictwo żydowskie, region zasiedlali głównie Rosjanie i Kore­ ańczycy3, było również kilka osad zamieszkanych przez ludność autochtoniczną (Golub 2008: 39). Na początku w Birobidżanie realizowano postulaty związane z promocją „ży­ dowskości” regionu i „jidyszyzacją” osiedlających się Żydów. Funkcjonował żydowski teatr, szkoły, biblioteki, gazety publikujące w jidysz. W drugiej poło­ wie lat 30. XX wieku działania mające na celu rozwój kultury żydowskiej zostały wstrzymane. Czystki lat 1936-1938, tak jak w innych częściach ZSRR, uderzyły głównie w aparat władzy (Weinberg 1993). Prześladowania związane z nagonką antysemicką podczas tak zwanych czarnych lat 1948-1953 (Friedgut 2003: 29) doprowadziły do zamknięcia żydowskich instytucji, zaprzestania używania ji­ dysz jako języka urzędowego, wydania wyroków na przedstawicieli żydowskiej inteligencji oskarżonych o „kosmopolityzm”. W tym okresie nastąpiła pierwsza fala emigracji z Birobidżanu na inne tereny Rosji (między innymi do pobliskiego Chabarowska). Na początku lat 90., podobnie jak w całym byłym ZSRR, mia­ ła miejsce masowa emigracja ludności żydowskiej za granicę, głównie do USA i Izraela (Patek 1997: 65, 68). Lokalna polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym W literaturze przedmiotu oraz w potocznej świadomości Birobidżan często funkcjonuje jako „szalony pomysł Stalina”, nieudany i pozbawiony sensu pro­ jekt. Fakty związane z niepowodzeniem przedsięwzięcia nabierają szczególnej wagi w ramach porównania zestawiającego dwa projekty, dwie ojczyzny: „so­ cjalistyczną” i „syjonistyczną”, czyli Birobidżan i Izrael. Według tego bardzo dzisiaj popularnego poglądu, Birobidżan jest przedsięwzięciem nieudanym z dwóch powodów. Po pierwsze, miejsce, które wybrano na żydowską ojczyznę, nie posiadało, zdaniem krytyków tego projektu, żadnego symbolicznego związku z historią Żydów, a towarzyszący jego powstawaniu przekaz propagandowy pre­ zentował się jako nie tyle antysyjonistyczny, co groteskowy. Po drugie, całkowi­ cie nietrafny wybór Żydowskiego Obwodu Autonomicznego na ojczyznę Żydów poświadczają niepowodzenia w fazie realizacji projektu — brak przygotowania kolejnych etapów kolonizacji, brak dobrych warunków do osiedlenia się i brak odpowiedniej diagnozy trudnych warunków klimatycznych. Wszystko to mia­ ło spowodować, że już w latach 1928-1933, z około 20 tysięcy przesiedlonych, 3 Na Daleki Wschód uchodźcy koreańscy zaczęli przybywać na przełomie XIX i XX w. Car przy­ znał im liczne ulgi, mając na uwadze konieczność zasiedlenia tych terenów. Pod koniec lat 30. władze radzieckie zaczęły postrzegać ludność koreańskąjako potencjalnych sojuszników Japonii, co spowodo­ wało ich masowe deportacje, między innymi na tereny dzisiejszego Kazachstanu (Gelb 1995). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... 99 11,5 tys. zdecydowało się powrócić (Patek 1997: 33). Do niepowodzeń zaliczana jest również akcja agraryzacyjna — większość przybyłych osiadła w miastach. Z perspektywy czasu państwowy antysemityzm lat 1948-1953 oraz późniejszy oddolny antysemityzm na różnych szczeblach administracji na terenie całego ZSRR również rzutuje na ocenę samego pomysłu „żydowskiej, socjalistycznej ojczyzny”. Współcześnie, według danych spisu powszechnego z 2002 roku4, Żydowski Obwód Autonomiczny w obrębie Federacji Rosyjskiej zamieszkuje 190 tys. 915 mieszkańców, z czego około 1% stanowią osoby identyfikujące się z narodowoś­ cią tytularną (2 tys. 327 mieszkańców). Najliczniejszymi grupami etnicznymi są Rosjanie i Ukraińcy — odpowiednio 171 tys. 697 i 8 tys. 483 osób. W tym kon­ tekście dzisiejszy Żydowski Obwód Autonomiczny jest interpretowany podobnie jak jego radziecki poprzednik, a obrazu porażki birobidżańskiego projektu dopeł­ nia masowa od 1991 roku emigracja rosyjskich Żydów do Izraela — postrzegana jako ostateczny triumf projektu syjonistycznego. Zarówno naukowcom piszącym o „Stalinowskim Syjonie” czy „Pseudosyjonie”, dziennikarzom, jak i byłym obywatelom ZSRR, Birobidżan często jawi się po prostu jako twór absurdalny i komiczny, co widać również w popularnych dowcipach o tym regionie. Współczesny nacisk na ewidentny „konstrukcjonizm” i dominację „formy” w etnoterytorialnej reprezentacji Birobidżanu nie przeszka­ dza jednak obywatelom innych obszarów Rosji odruchowo przypisywać narodo­ wości żydowskiej wszystkim mieszkańcom Żydowskiego Obwodu Autonomicz­ nego (czemu niejednokrotnie towarzyszą poglądy łączące wizje „żydokomuny” i „żydowskiej piątej kolumny”). Przypatrując się wszakże lokalnym reprezentacjom regionu i jego mieszkań­ ców, można zauważyć zupełnie inaczej ukierunkowaną produkcję wiedzy. Two­ rzeniem wiedzy o regionie zajmują się przede wszystkim instytucje państwowe szczebla regionalnego: oświatowe i kulturalne, które są wspierane przez admini­ strację miejską i rejonową oraz władze wykonawcze Obwodu. Dominująca repre­ zentacja Żydowskiego Obwodu Autonomicznego sytuuje się w ramach ogólnorosyjskiej polityki reprezentacyjnej, dotyczącej historii, terytorium oraz bogactw rosyjskiej ojczyzny. Niedawno w regionie oficjalnie upamiętniono 150. rocznicę zasiedlania ziem nad Amurem przez Kozaków, a ekspozycje muzealne często dotyczą tematyki obrony suwerenności i rosyjskości tego obszaru. Reprezentacja Obwodu opiera się jednak również na lokalnie tworzonej konstrukcji „żydow­ skiego charakteru” czy też „żydowskiego komponentu”. Przy niskim udziale pro­ centowym przedstawicieli narodowości tytularnej, w warunkach rozwoju nowego typu transnarodowych więzi rodzinnych (liczne rodzinne powiązania z Izraelem, związane z liberalizacją Prawa Powrotu i możliwością migracji) i w sytuacji bra­ ku inicjatyw w rodzaju „odrodzenia narodowego” w oparciu o prawo do określo­ 4 Dane spisu dostępne na stronie internetowej http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). �100 Agata Maksimowska nego terytorium (z powodu uznania kategorii diaspory żydowskiej w Rosji jako właściwszego punktu odniesienia dla mieszkających tam Żydów), polityka re­ prezentacji regionu w kategoriach „komponentu żydowskiego” wydawałaby się niepotrzebna. Jednakże „żydowski charakter” jest często podkreślany i widoczny w sposobie przedstawiania Obwodu i jego mieszkańców. Przy opisie „żydowskiego charakteru” regionu często używane są pojęcia „kul­ tury” i „tradycji żydowskiej”. „Tradycja” najczęściej utożsamiana jest z obrzędo­ wością religijną, natomiast „kultura” zarówno ze specyfiką danej grupy etnicznej (zwyczaje, folklor), jak i jej wersją widowiskową, produkowaną w ramach działań kulturalnych. Tę podwójność w rozumieniu „kultury” widać między innymi w tym, że wymiennie używa się terminu „nosiciel kultury” i „pracownik kultury”, choć bardziej szczegółowe odróżnienie wskazuje na „nosicieli kultury” jako osoby wy­ chowane w „autentycznej” kulturze żydowskiej — swoistym środowisku praktyk dnia codziennego, a „pracowników kultury” jako ludzi, którzy zajmują się tworze­ niem „kultury żydowskiej” w ramach praktyki zawodowej lub hobbystycznej5. Początki działań w ramach polityki oficjalnej nawiązują do okresu, kie­ dy w 1991 roku Żydowski Obwód Autonomiczny zyskał niezależność od Kraju Chabarowskiego, natomiast fiaskiem zakończyły się starania o status republiki6. Początkowo bardzo widoczne były tendencje zmierzające do reaktywacji jidysz jako języka większości, stworzenia przestrzeni publicznej dla kultury żydowskiej, zmiany sposobu nauczania o regionie oraz rozwoju życia religijnego związanego z judaizmem. Mimo iż od pewnego czasu działania te znacząco osłabły, ze wzglę­ du na skierowanie ambicji związanych z zachowaniem dotychczasowej autonomii regionu na inne tory niż polityka kulturalna (na przykład przyciąganie inwestycji z udziałem kapitału zagranicznego i zagranicznych zasobów pracy), nie ustają wy­ siłki w formowaniu polityki reprezentacji nawiązującej do narodowości tytularnej. Oficjalna polityka reprezentacyjna wiąże się przede wszystkim z kształtowa­ niem przestrzeni miejskiej (nazewnictwo ulic, pomniki i ornamentyka nawią­ zująca do „kultury żydowskiej”), działalnością popularyzatorską obejmującą wydawnictwa książkowe i płytowe (albumy poświęcone Obwodowi, publikacje lokalnych literatów, rosyjskie tłumaczenia twórczości w jidysz, płyty z utwo­ rami lokalnych muzyków), informacyjną (funkcjonowanie żydowskiego działu tematycznego w gazecie regionalnej, dwie audycje w radio i telewizji lokalnej 5 Radzieckie interpretacje pojęcia „kultury” jako wartości, która może być gromadzona, przekazy­ wana i nabywana w ramach polityki kulturalnej i „kulturalności” jako efektu tej polityki dla jednostki czy grupy społecznej opisuje Vadim Volkov (2000). 6 Starania o status republiki były spowodowane przede wszystkim chęcią osiągnięcia przez lokalne elity polityczne większej swobody w zakresie decyzji dotyczących zasobów naturalnych znajdujących się na terenie Obwodu. William R. Siegel zwraca uwagę na brak odniesień do kwestii języka jidysz i kultury żydowskiej w dokumentach deklaracji prawnego statusu republiki przygotowywanych przez ówczesne władze Obwodu (Siegel 1997: 432-433). Obecnie, na oficjalnej stronie internetowej www. eao.ru w dziale „Historia”, wspomniana inicjatywa jest przedstawiona jako dzieło „radykalnych” depu­ towanych (27.06.2009). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q1 poświęcone tematyce żydowskiej) i edukacyjną (lekcje jidysz i hebrajskiego, za­ jęcia na temat kultury żydowskiej i Holocaustu w profilowanej szkole nr 2, histo­ ria i literatura regionu w ogólnym programie nauczania). Przedstawianie regionu mieszkańcom polega jednak głównie na organizacji wystaw i widowisk maso­ wych w stolicy i większych miejscowościach. Region jest również prezentowany na zewnątrz, na festiwalach artystycznych organizowanych w całej Rosji. Działania artystyczne w przestrzeni publicznej to przede wszystkim występy wokalne, taneczne i kabaretowe, których wykonawcy posługują się przebraniami „żydowskimi”, naśladują „żydowskie” gesty i mowę, śpiewają w jidysz, tańczą „żydowskie” tańce, a zespoły noszą „żydowskie” nazwy. Najgłośniejszym wyda­ rzeniem lokalnym jest odbywający się co dwa lata Festiwal Kultury Żydowskiej, ale okazją do występów są również uroczystości religijne w ciągu roku („Chanuka”, „Pesah”, „Święta miesiąca Tiszri” itp.). Działania władz regionu w tej sferze są w dużej mierze spójne, wszystkie te wydarzenia są z wyprzedzeniem przewidziane w budżecie, z uwzględnieniem ewentualnego podziału kosztów między różne instytucje. Większość imprez kulturalnych o tematyce żydowskiej współorganizują Zarząd Kultury władz Obwodu, Pałac Kultury podlegający wła­ dzom miejskim, rejonowe domy kultury7, gmina żydowska, a od niedawna także organizacja pozarządowa Żydowska Autonomia Narodowo-Kulturalna. Festiwal Kultury Żydowskiej jest współorganizowany przez Centrum Twórczości Ludo­ wej — ośrodek metodyczny podlegający Zarządowi Kultury. Dość często impre­ zy są dofinansowywane przez lokalnych przedsiębiorców, a właściciele dwóch największych sieci handlowych „Brider” i „Cimes” wykorzystują motywy ży­ dowskie w kampanii reklamowej swych sklepów. Mimo pozornej zbieżności w reprezentacji tego, co dla mieszkańców ŻOA cha­ rakterystyczne, pojmowanie tego, co jest „birobidżańskie” czy „żydowskie”, różni się ze względu na uwikłanie konkretnych podmiotów w odmienne praktyki nadawa­ nia znaczenia. W przypadku żydowskiego teatru „Kogelef’, wystawiane sztuki te­ matyką i scenografią nawiązują zarówno do wizerunku żydowskiego „miasteczka” na Ukrainie, jak i wizerunku „miasteczka Birobidżan”, stworzonego przez pierw­ szych osadników. Historia budowniczych Birobidżanu to element bohaterskiej le­ gendy lokalnej, częsty motyw literacki i stały element w ekspozycji muzealnej. „Birobidżańskość” i „miasteczkowość” w sposobie mówienia i poruszania się jest również odgrywana na scenie przez aktorów teatru „Kogelef’8. Z drugiej strony, jak mówi reżyser teatru, nie muszą oni wcale „odgrywać Żydów”, gdyż w porównaniu 7 Więcej o współczesnej kulturalno-oświatowej roli rosyjskich domów kultury i ich znaczeniu w in­ tegracji wspólnoty poprzez zajęcia edukacyjne i rozrywkowe, „wychowanie patriotyczne” oraz występy reprezentujące jej poziom kulturalny „na zewnątrz” pisze m.in. J. Habeck (2007). 8 Takie połączenie dwóch modeli życia żydowskiego i nostalgiczne potraktowanie obu jako trady­ cyjnych i „miasteczkowych” zaskoczyłoby zapewne propagandystów z lat 30. Popularyzowany przez nich wizerunek „nowego, zindustrializowanego Żyda”, żyjącego w Birobidżanie, nie miał nic wspólne­ go ze światem z kart powieści Szolema Alejchema. �102 Agata Maksimowska z aktorami z innych części Rosji taka typowa cecha żydowskiej wymowy, jak „re-kanie” (gardłowa wymowa głoski „r”), przychodzi im naturalnie. Podobne podejście prezentują wykonawcy piosenek o Birobidżanie, częścio­ wo śpiewanych w jidysz. Teksty piosenek mówią o specyficznej „żydowskiej atmosferze” miasta Birobidżan. Jednocześnie wykonawcy często zwracają się do odbiorców jak do ekspertów od własnej „żydowskości”. Na zarzut pewnej dziennikarki, że mieszkańcy nie znająjidysz, więc nie ma sensu stwarzanie przez piosenkarzy „sztucznego wrażenia”, iż tak jest, jeden z artystów, śpiewających utwory w tym języku, odparł: „Ona nie rozumie, jak wielką radość sprawia ludziom to, że udajemy, że myślimy, że oni znająjidysz”. Rola języka jidysz w współtworzeniu „żydowskości” regionu jest ostatnio dość często dyskutowana. Zmiany związane z przebudową Szkoły Podstawowej nr 2, szkoły „z nauczaniem języków i kultury narodu żydowskiego” są interpretowane jako stopniowa refor­ ma instytucji w kierunku odejścia od nauczania jidysz, nawet w ramach oferty uzupełniającej. Niemniej w dyskusjach pojawiają się także głosy na rzecz nie tyle „odrodzenia języka” — taki pogląd był popularny w latach 90. — co „ocalenia” go jako dziedzictwa kulturalnego. Żydowska gmina „Frejd” powstała w 2001 roku poprzez połączenie dotych­ czas samodzielnie istniejących klubów żydowskich, dziś należy do Federacji Gmin Żydowskich w Rosji. Gmina aktywnie włącza się w organizację imprez o tematyce żydowskiej, wspierając „widowiskową” reprezentację kultury. Z dru­ giej strony, stosuje własne kategorie do określania, kto jest Żydem, gdyż wyma­ ga tego wspierająca gminę organizacja charytatywna The American Jewish Joint Distribution Committee. Jeżeli jednak działalność gminy nie wymaga stosowania się do zewnętrznych zasad, jej pracownicy do określenia, kto jest Żydem, stosują kryterium wyznaczania narodowości właściwe dla prawa radzieckiego (obywatel zyskujący dokument tożsamości, tzw. paszport wewnętrzny, mógł wybrać na­ rodowość spośród narodowości zadeklarowanych w paszportach matki i ojca). W tej sytuacji każda osoba, której matka lub ojciec jest Żydówką/Żydem, może należeć do gminy jako pełnoprawny członek/członkini. Kluby zainteresowań są otwarte dla wszystkich osób, bez względu na ich identyfikację narodową. Współpraca gminy „Frejd” z synagogą uwarunkowana jest przede wszystkim ekonomicznie — rabin wspiera finansowo przedsięwzięcia gminy i uroczystości związane z propagowaniem kultury żydowskiej, w zamian roszcząc sobie prawo do bycia autorytetem w sprawach tradycji religijnej. Rabin jest jednym z emi­ sariuszy rebego Menachema Mendla Schneersona, należącego do międzynaro­ dowego ruchu ChaBaD, i zgodnie z jego misją szerzy wśród Żydów tradycję żydowską w jej rozumieniu zgodnym z ortodoksyjnym judaizmem9. Na gruncie 9 Powstała w 1998 roku, największa organizacja zrzeszająca wspólnoty żydowskie na terytorium Rosji — Federacja Gmin Żydowskich Rosji (FEOR) jest ściśle powiązana z ruchem CHaBaD-Lubavitch. Do FEOR należy 200 gmin żydowskich (w tym 42 miasta rabinackie), 23 przedszkola, 25 szkół, 94 szkoły niedzielne i 4 wyższe szkoły religijne. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ 03 birobidżańskim rabin stara się przekonać do życia duchowego wszystkich Ży­ dów, którzy są nimi według kryteriów halachicznych101, bez względu na deklaro­ waną tożsamość. Udało mu się pozyskać od władz miasta Birobidżan budynek na szkołę religijną; aby szkoła powstała, wyszukał ponad sto dzieci, które są Żydami według Prawa Żydowskiego, mimo iż niejednokrotnie ich matki nie uważały się za Żydówki. Oprócz tego rabin stara się w pewien sposób wpływać na oficjalną politykę reprezentacji poprzez wprowadzanie do scenariuszy wydarzeń widowi­ skowych o tematyce żydowskiej „właściwych” odniesień do tradycji, publicz­ ne celebrowanie świąt żydowskich, wpływanie na obecność symboli religijnych w przestrzeni publicznej (np. otwarcie występował przeciwko pomnikowi Szolema Alejchema, popierając w zamian projekt pomnika rabina z szofarem11). On i jego żona w dużej mierze decydują o tematyce nadawanych w lokalnej telewi­ zji i radiu audycji poświęconych kulturze i tradycji żydowskiej — „Jidyszkajt” i „Szabat Szalom”. O ile więc gmina i władze lokalne podobnie interpretująto, co jest żydowskie, rabin jest osobą, która jedynie częściowo wpisuje się w te działania reprezenta­ cyjne. Jego aktywność znajduje się w konfrontacyjnej relacji do polityki władz i gminy. Przy okazji jakiegokolwiek planowanego działania na rzecz spraw ży­ dowskich, każda ze stron stara się wynegocjować coś dla siebie. Zorganizowanie szkoły religijnej nie doszło do skutku ze względu na to, jak mówi rabin, że sama jej idea była niezgodna z czysto świeckim sposobem ujmowania „żydowskości” przez władze, które opierają się jakimkolwiek zmianom w kierunku przywróce­ nia autentyczności kulturze żydowskiej w Birobidżanie. Druga gmina żydowska jest organizacją oferującąmożliwość wspólnej modli­ twy szabatowej i pomoc materialną wszystkim ludziom, którzy czują się Żydami na podstawie własnego przekonania. W gminie tej można odkryć w sobie zarów­ no „żydowskość”, jak i wiarę w to, że Mesjasz już się narodził w postaci Jezusa Chrystusa (lider religijny jest byłym baptystą, a członkowie gminy spotykają się na modlitwach poza synagogą, gdzie modlą się do Chrystusa). Jako „żydowscy” określają się również członkowie ruchu „Żydzi dla Jezusa”. Szczególne znacze­ nie do żydowskiej tradycji przywiązują też członkowie Kościoła Jezusa Chrystu­ sa (odłam charyzmatyczny)12, którzy obok świąt chrześcijańskich obchodzą Chanukę, podczas nabożeństw niedzielnych modlą się za Izrael i Żydów, a komunię świętą przyjmują w postaci kawałków macy. Powszechnie przyjęta definicja tego, kto jest Żydem według Prawa Powrotu, czyni fakt emigracji do Izraela kolejnym kryterium określającym, kto może uwa­ żać się za Żyda. Według Prawa Powrotu jest to osoba, której przynajmniej jedno 10Kryteria wywodzące się z Halachy — tradycyjnego żydowskiego prawa religijnego. Według Halachy, Żydem jest każdy, kto miał matkę Żydówkę. 11 Rogiem baranim, tradycyjnie używanym podczas święta Rosz ha-Szana. 12 Oficjalna nazwa to: Kościół chrześcijan wiary ewangelicznej (zielonoświątkowców) „Jezusa Chrystusa”. �104 Agata Maksimowska z dziadków było Żydem/Żydówką. W Żydowskim Obwodzie Autonomicznym, podobnie jak w północnym Kaukazie, zanotowano największy poziom emigracji żydowskiej z krajów byłego Związku Radzieckiego (Tolts 2003: 179). Ponieważ wyjeżdżać mogli Żydzi wraz z rodzinami, dzisiaj większość mieszkańców posia­ da w bliższej lub dalszej rodzinie obywateli Izraela. Wobec powyższych propozycji ujmowania „żydowskości” regionu i miesz­ kańców pojawiają się jednak głosy sprzeciwu. Jeden z nich, proizraelski, wystę­ puje przeciwko interpretacji Birobidżanu jako specyficznego miejsca z „żydow­ skim komponentem”. Według tego rozumowania, Żydzi nie mogą identyfikować się z inną ojczyzną i innym terytorium niż Izrael. Nie mają sensu również dzia­ łania podejmowane na rzecz języka jidysz, gdyż autentyczni nosiciele tego języ­ ka zostali poddani przymusowej asymilacji za czasów Stalina. Wszelkie próby odwoływania się do kultury jidysz, tak samo jak w Europie po Holocauście, są obraźliwe przez swojąnieautentyczność. Inny pogląd krytykuje legendę pionierską i porównuje osadnictwo w Birobidżanie do celowej eksterminacji. Mieszkańcy Birobidżanu nie powinni w pozy­ tywny sposób nawiązywać do polityki, która miała na celu nie rozwój, a znisz­ czenie jednego z radzieckich narodów. Jeszcze inny typ wypowiedzi oponuje przeciw „kulturowej odmienności Birobidżanu”, dowodząc, że powód istnienia odrębności Obwodu jest czysto ekonomiczny. Jedna z osób, identyfikująca się z taką postawą, odrzucając całą „sfabrykowaną tradycję żydowską”, mówi, że nawet to, co jest „produkowane na pokaz”, nie zawsze opłaca się ze względu na niską jakość. Tym, co można „sprzedać jako żydowskie”, są na przykład ta­ lerzyki z gwiazdą Dawida, ale już nie przedsięwzięcia intelektualne, które nie są konkurencyjne w skali ogólnorosyjskiej. Współczesne tomiki poezji autorów birobidżańskich zawierają, jej zdaniem, nieciekawe, grafomańskie wiersze, które nie mają nic wspólnego z literaturą „żydowską”. Inny głos uderza w „miasteczkowość” Birobidżanu, mówiąc o niepotrzebnych nawiązaniach do kultury sztetla i konstatując, że „sztetl był formą opresji”. Istnieje również dość duża grupa osób, które sprzeciwiają się halachicznej wykładni tego, kto może być Żydem, stosowanej przez rabina ortodoksyjnej sy­ nagogi. Uważają, że skoro w czasach nasilonego antysemityzmu ze strony władz ofiarami represji byli także ludzie, których uznawano za Żydów na podstawie kryterium narodowości podanej przez ojca, teraz powinni mieć oni prawo, jako Żydzi, do tego, aby modlić się w synagodze. Zdarzają się również wypowiedzi i działania kwestionujące prawomocność oficjalnej praktyki wyznaczania, kto jest Żydem według Prawa Powrotu. Jedna z osób starająca się o obywatelstwo izraelskie, mimo iż posiadała wszystkie po­ trzebne dokumenty świadczące o pochodzeniu, nie otrzymała zgody ze względu na fakt, iż wychowywała się w przybranej rodzinie rosyjskiej. Dwie inne prze­ konały konsula o tym, że są Żydami, dopiero pokazując wizualne poświadcze­ nie „żydowskości” przodków (w pierwszym przypadku było to zdjęcie matki, �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q5 w drugim portret dziadka). W każdym z tych przypadków rozmówcy podkre­ ślali przygodny charakter decyzji o uznaniu „żydowskości” i przyznaniu oby­ watelstwa. Z kolei niechęć do afirmowania „żydowskości” ma związek z lękiem przed antysemityzmem. Często podkreśla się, że jedyną zaletą „piątego punktu” (wska­ zującego narodowość w paszporcie wewnętrznym) była możliwość późniejszego odniesienia się do niego przy staraniach o wyjazd do Izraela. W większości wy­ padków brak „piątego punktu” jest interpretowany pozytywnie, gdyż pozostawia kwestię tożsamości żydowskiej wyłącznie decyzji indywidualnej i uniemożliwia stygmatyzację. Ze względu na różne definicje „żydowskości”, odbiegające od oficjalnej po­ lityki reprezentacyjnej, co często skutkuje powstawaniem różnych typów tożsa­ mości żydowskich, na ogół spotykałam się z odrzuceniem argumentu liczbowego i przypisaniem zainteresowania liczbą Żydów w Birobidżanie jedynie nieświado­ mym lokalnego kontekstu przyjezdnym z zagranicy. Oficjalna polityka reprezentacji jako rezultat walki o konstrukcję „żydowskości” Obserwując działania zmierzające do nadania oficjalnej polityce reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym zdecydowanego kształtu, daje się za­ uważyć różnorodność konfiguracji wypowiedzi bądź definiujących, co jest auten­ tycznie „żydowskie”, a co sztuczne, bądź kontestujących proponowane podziały. Co pewien czas zawiązują się pewne tymczasowe koalicje dotyczące sposobów „odgrywania Żyda”. Zaangażowane w produkcję wiedzy o regionie podmioty (członkowie tzw. „lokalnej inteligencji”, sponsorzy — w tym rabin ChaBaD, przedstawiciele władz) zgadzają się na pewną konstrukcję tego, co „żydowskie”, w celu ocalenia tego, co sami uważają za politycznie istotne. Produkcja wiedzy o Obwodzie i jego mieszkańcach tworzy się w ramach walki o wykreowanie pożądanych przedstawień rzeczywistości, które będą sank­ cjonować określony porządek społeczny. Chodzi tu o stworzenie dominującej wizji, która zostanie przyjęta jako oczywista i naturalna. W polityce reprezen­ tacji bowiem gra toczy się o stawkę, jaką jest sprawowanie władzy za pomocą „przykucia” jednostek do określonej tożsamości i zobowiązania ich do uznawa­ nia „prawa Prawdy” w sobie i innych (Foucault 1998: 177). Ma to swoje aspekty przedmiotowe i podmiotowe. Sprawowanie władzy reprezentacyjnej opiera się zarówno na praktykach totalizujących, opisanych przez Michela Foucault jako narzucające określoną wizję świata metodą uzależnienia i kontroli, jak i prak­ tykach indywidualizujących, w których ludzie w codziennym życiu wytwarzają swoją podmiotowość w odniesieniu do zastanych struktur, przyczyniając się do ich dalszego trwania (Foucault 1998: 177-179). �106 Agata Maksimowska W ramach konfrontacji różnych sił politycznych, walczących o reprezentację, wytwarzają się zatem określone stosunki władzy. Wykształcają się one poprzez dyskursy, które tworzą „kulturowo zrozumiałe podmioty”13. Te dyskursy, w ba­ danym kontekście, to między innymi: dyskursy prawne (systemy prawne, prze­ pisy i ich interpretacje, m.in. Ustawy Norymberskie i nawiązujące do nich Prawo Powrotu, to także religijne Prawo Żydowskie), dyskursy narodowe (np. izraelski, rosyjski), dyskursy nacjonalistyczne i internacjonalistyczne, dyskursy naukowe (w tym radziecka etnografia14), dyskursy literackie (np. kanon klasycznej literatu­ ry żydowskiej obejmujący europejskich pisarzy „miasteczka”, takich jak Szolem Alejchem, Mendele Moj cher Sforim, Icchok Lejbusz Perec) czy nawet dyskurs medyczny15. Instytucje, w których władza reprezentująca zakorzenia się, nie narzucająjednej reprezentacji metodą bezpośredniej przemocy. Operująone raczej w odniesie­ niu do różnych dyskursów, których przecięcia ustanawiają określoną konstrukcję powszechnie zrozumiałej „żydowskości”. Władza reprezentująca przywłaszcza sobie praktyki nadawania znaczenia w odniesieniu do owych „przecięć dyskursywnych”, utrzymując w sposób strategiczny możliwość walki (oporu) w odpo­ wiedniej odległości. Sprawowanie władzy jest zatem kierowaniem działaniami podmiotów/poddanych w obrębie dostępnych możliwości identyfikacyjnych. Stosunki władzy determinują, które przejawy „kultury żydowskiej”, „tradycji żydowskiej” i „tożsamości żydowskiej” mogą być uznane za sensowne i prawo­ mocne. Jednocześnie dominująca polityka reprezentacyjna decyduje o kształcie i sposobie dalszego produkowania wiedzy, wpisując się w „sieć prawidłowości” określających porządek występowania przedmiotów, pojęć, typów wypowiada­ nia się czy wyborów teoretycznych, które przynależą do danych dyskursów (Fou­ cault 1977). Jak dokonuje się przekształcenie stosunków władzy? Aby władza mogła się urzeczywistnić poprzez relację kierowania — wyznaczania poddanym pola moż­ liwości działania, musi istnieć możliwość owego działania, a zarazem i oporu wobec władzy. W ten sposób wolność jawi się jako warunek sprawowania wła­ 13Ujęcie tworzenia się tożsamości poprzez praktykę znaczeniową, polegającą na rozgrywaniu przez podmiot własnej konstrukcji w obrębie ustanawiających go dyskursów, zaczerpnęłam z tekstu Judith Butler (2008). W dalszej części tekstu odwołuję się również do możliwości politycznego wykorzysta­ nia niestabilnego charakteru tożsamości, mając jednak na uwadze fakt, że koncepcja autorki powstała w odniesieniu do odmiennego obszaru badań — studiów nad płcią kulturową. 14 O tym, w jaki sposób radzieccy etnografowie brali udział w tworzeniu nowego, „narodowego” imaginarium dla Związku Radzieckiego, które miało wspomóc państwową administrację dokładniejszą klasyfikacją obywateli poprzez spisy powszechne oraz stworzyć poddanych o przewidywalnych tożsamościach, pisze Francine Hirsch (1997). 15W graficznych przedstawieniach Żydów (np. na wydanej oficjalnie płycie promocyjnej Obwodu) daje się zauważyć nacisk na stereotypowe, „żydowskie” cechy fizyczne, co przywodzi na myśl rozważa­ nia lekarzy i profesorów medycyny z lat 20., skupionych wokół periodyku „Voprosy biologii i patologii evreev”, którzy ukazywali wpływ określonych warunków społecznych na biologiczne cechy i zdrowie Żydów, argumentując za „produktywizacją” jako korzystną zmianą środowiskową (Weinberg 2007). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q7 dzy i nieustanne wobec niej wyzwanie (Foucault 1998, s. 186-188). Implikując możliwość oporu, krytyki i ucieczki, władza ustanawia swoją własną granicę i możliwość jej zmiany. Reorganizacja sytuacji panowania wynika z przekształ­ cenia się potencjalnej konfrontacji władzy i oporu w rzeczywiste starcie przeciw­ ników, aż do momentu, w którym zwycięzca ustanowi na nowo stabilne relacje władzy (Foucault 1998, s. 190-191). Czy obecnie dominująca polityka reprezentacyjna jest zakorzeniona w wy­ starczająco silnych stosunkach władzy, że nie grozi jej zmiana? Jaka jest rola jed­ nostek podlegających władzy reprezentacyjnej w formułowaniu strategii oporu? Relacje władzy, podmiotowość i problem esencjalizmu w reprezentacji politycznej Jeżeli zinterpretujemy opisywane w artykule stosunki władzy w odniesieniu do modelu wiążącego strategię panowania ze strategią oporu, okazuje się, że nie są one wystarczająco mocne, aby zachować stabilizację i monopol na określo­ ne wizje rzeczywistości. W każdym momencie istnieje możliwość konfrontacji, utraty argumentów przemawiających za taką a nie inną polityką reprezentacyjną. Nieustanna gra o „naturalizację” określonych kategorii, o tworzenie się stabil­ nych podmiotowości toczy się poprzez walkę członków koalicji o kształt lokalnej polityki reprezentacji. W omawianym przypadku mamy do czynienia z dość dużą ilością „przecięć dyskursywnych”, przy ciągłym zmaganiu się sił politycznych o wyłączność na praktyki nadawania znaczenia. Oczywiście, polityka reprezen­ tacyjna, której kształt nadają władze Obwodu, pełni ważną rolę, lecz ponieważ nie mogą stać się one jedynym rzecznikiem naturalizacji „narodowej formy”, na przykład poprzez promowanie zdecydowanie esencjalistycznych argumentów autochtonicznych i primordialistycznych, muszą otwierać się na inne siły poli­ tyczne (np. gminy żydowskie, organizacje międzynarodowe, w tym izraelskie, synagogę ChaBaD, przedsiębiorców). Taka sytuacja wyklucza możliwość ustalenia trwałej, oficjalnej polityki repre­ zentacyjnej, w której ujawniałyby się stabilne relacje władzy, określające ramy dla tworzenia się zrozumiałych, esencjalistycznych tożsamości „żydowskich” czy „birobidżańskich” w odniesieniu do określonych dyskursów. Okoliczności, w których istnieje duża dowolność zmiany reprezentacji w zależności od poja­ wiającego się wyzwania (np. włączenia się nowego aktora w postaci organizacji międzynarodowej, czy też zmiany polityki centralnej w odniesieniu do jednostek terytorialnych), skutkują luźnym powiązaniem przedstawień z naturalizującymi je dyskursami i przyczyniają się do powstawania słabych tożsamości. Słabe tożsamości „żydowskie” i „birobidżańskie” należałoby jednak odróżnić od słabości samych podmiotów, w tym celu wracając ponownie do koncepcji Michela Foucault. Określa on podmiot jako pozycję w dyskursie, z której może �108 Agata Maksimowska on ów dyskurs wygłaszać i która jest jedną z płaszczyzn jego dyskursywnego rozproszenia (Foucault 1977: 82). Podmiot, tak jak autor przedstawia go w Ar­ cheologii wiedzy, jest trudny do wyodrębnienia nie tylko poza kontekstem dyskursywnym (przy założeniu przeddyskursywności podmiotu), lecz nawet w obrę­ bie dyskursu. Wtómość wobec reguł dyskursywnych, determinujących nie tylko potencjalność wygłaszanych wypowiedzi, ale samo ich zaistnienie, bez względu na intencje działających podmiotów, jest tym, co w rzeczywistości czyni podmiot słabym (Freundlieb 1994: 174-175). Podmiot, o którym mowa w niniejszej analizie, nie jest jednakże tak rozumia­ nym podmiotem słabym. Choć pozostaje uwikłany w dyskursy, może wykorzy­ stywać istniejące w nich luki i podważać naturalność dostępnych tożsamości. Tak jak w koncepcji prezentowanej przez Judith Butler, pomimo iż jest on wynikiem pewnych dyskursów warunkujących zrozumiałość przywoływanych tożsamości, nie jest do końca zdeterminowany przez dyskursywne reguły. Podmiot konstru­ uje się bowiem poprzez powtarzanie, ciągłe przywoływanie znaczących odniesień. W tej dynamice powtórzeń kryje się jego sprawczość — zdolność naruszania „na­ turalnych” uprzywilejowanych kategorii tożsamościowych. Możliwe jest więc powstawanie alternatywnych obszarów „kulturowej zrozumiałości”, zwłaszcza tam, gdzie „współistnienie czy też przenikanie się dyskursywnych nakazów two­ rzy możliwość złożonych rekonfiguracji i przesunięć” (Butler 2008: 259). Podobne podejście, na gruncie refleksji feministycznej, prezentuje Rosi Braidotti (2009), używając terminu: „nomada” jako figuracji (zaangażowanego poli­ tycznie postrzegania podmiotowości) dotyczącej kreatywnego sposobu „stawa­ nia się” w odniesieniu do podziałów (na klasę, płeć kulturową, rasę, tożsamość etniczną, wiek), które krzyżując się, oddziałują na konstytuowanie się podmio­ tów (Braidotti 2009: 27-29). W takim ujęciu podmiot tworzący się w sposób performatywny, „nomadyczny”, nigdy nie jest do końca dookreślony, gdyż opierając swe poczucie tożsamości nie na czymś stałym, lecz na czymś przygodnym, broni się przed przyswojeniem i naturalizacją dominujących sposobów reprezentacji siebie (Braidotti 2009: 53, 61). Z drugiej zaś strony, poprzez dekonstrukcję tożsamości nadaje kategoriom uznawanym dotychczas za oczywiste wymiar polityczny, otwiera się na nowe możliwości działania, co sprawia, że za każdym razem jego „moc” tworzy się w projektach, których jest sprawcą16. To, na ile „żydowski” jest Birobidżan, a także to, kto jest „Żydem”, zależy od zróżnicowania walk o władzę, które mają również swój podmiotowy wymiar. Im słabsze stają się „naturalne” kategorie, im więcej obecnych jest dyskursów mają­ cych wpływ na konstrukcję „żydowskości”, im łatwiejsze może być podważenie 16 Ewa Domańska (2007: 56) pisze o podmiocie, który jest „hybrydą”, ostrzega jednak przed esencjalizacjąi fetyszyzacjątego pojęcia. Rosi Braidotti zaś, mówiąc o nomadycznym podmiocie jako usy­ tuowanym i ucieleśnionym, zakłada możliwość uniknięcia biologicznego i psychicznego esencjalizmu (Braidotti 2009: 136). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ Q9 hegemonii któregoś z dyskursów poprzez ujawnienie w nim luk, tym większe są szanse na jednostkowe wariacje w procesie tworzenia zrozumiałych tożsamości. Za każdym razem nowe sposoby ujmowania „żydowskości” i wcielania jej w co­ dziennej praktyce mogą spowodować pojawienie się większej liczby koalicji na rzecz utrzymania autonomii. Jednakże tak długo, jak „żydowskość” będzie elementem znaczącym w repre­ zentacji tego, co jest interesem zinstytucjonalizowanych władz regionu, tak dłu­ go to właśnie władze lokalne będą najbardziej aktywnym członkiem wszelkich koalicji, bez względu na to, jak bardzo rozbudowane są sieci instytucjonalne, któ­ re są przywiązane do określonych dyskursów (Kongres Żydowskich Religijnych Organizacji Rosyjskich, Federacja Gmin Żydowskich w Rosji, ChaBaD-Lubavitch, Sochnut — żydowska agencja w Rosji oraz organizacje międzynarodowe). Ponieważ czynnik ekonomiczny jest wciąż zbyt słabym argumentem na rzecz autonomii (Żydowski Obwód Autonomiczny jest jednostką „dotowaną”, otrzy­ muje więcej środków z ogólnego budżetu Rosji, niż do niego wnosi), rozgrywa­ nie „żydowskości” jako dookreślanie kulturowej unikatowości regionu jest do tej pory w miarę skuteczną strategią w ustalaniu stosunków władzy w relacjach z centralnym ośrodkiem politycznym — Moskwą17. Otwarcie na konstrukcyjny charakter kategorii reprezentacyjnych, zróżnico­ wanie odniesień do określonych dyskursów powoduje, że w wypadku polityki reprezentacyjnej w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym wobec władz fede­ racyjnych mamy do czynienia nie z esencjalizmem, polegającym na dążeniu do osiągnięcia politycznego celu w imię jasno określonych, postrzeganych jako natu­ ralne, tożsamości o stałej „esencji”, lecz raczej z „esencjalizmem strategicznym”. Określenie „esencjalizm strategiczny” kojarzy się przede wszystkim z konteks­ tem, w którym używa go Gayatri Chakravorty Spivak. Autorka definiuje je jako działanie, które dookreśla tożsamość reprezentowanej politycznie grupy, nazywa jej „esencję” dla celów doraźnego projektu politycznego. Tym, co szczególnie podkreśla Spivak, jest przesunięcie akcentu z rozważań na temat możliwości polityki antyesencjalistycznej na kwestię podwójnego charakteru aktu repre­ zentacji (Spivak 1990: 108-109). Temat ten został szerzej omówiony w artykule Can the Subaltern Speak? (Spivak 1994), w kontekście strategii reprezentacji politycznej. Polityczna reprezentacja (niem. Vertretung) oznacza funkcję przed­ stawicielstwa, zastąpienie jednego podmiotu przez drugi, który „reprezentuje” jego interesy w danym kontekście politycznym. Z kolei Darstellung, reprezenta­ 17 Jest to częsta praktyka stosowana przez władze regionów wchodzących w skład Federacji Rosyj­ skiej. Instrumentalne wykorzystanie powszechnie znanego i przyjmowanego lokalnego idiomu narodo­ wego (symboliki kojarzonej z ludnością tytularną danej jednostki administracyjnej) pomaga w utrzyma­ niu dotychczasowych relacji między rządzącymi i rządzonymi. Z drugiej strony, ruchy nacjonalistyczne lat 90. (u podłoża których leży radziecka polityka etnoterytorialna, która stworzyła, a później przez długie lata konserwowała „narodową formę”), a także działania elit lokalnych na rzecz przyznania większych praw rdzennym mieszkańcom tych regionów, to przykłady „oddolnego” zaangażowania się w politykę reprezentacji. �110 Agata Maksimowska cja-przedstawienie, to stworzenie obrazu danej rzeczywistości. Niemniej Spivak zwraca uwagę, że mimo tego rozróżnienia każda reprezentacja polityczna jest zarazem reprezentacją-przedstawieniem reprezentowanych podmiotów. Nie ma możliwości nie-esencjalistycznego działania politycznego, a tym, co w tej sytua­ cji powinno się robić, jest używanie esencjalistycznej reprezentacji (Darstellung) strategicznie, z pełną świadomością własnego działania i odpowiedzialnością za nie (Spivak 1990: 109). Należy jednak szczególnie pamiętać, aby tożsamość nie nabrała cech naturalnych, aby reprezentowane osoby nie zostały sprowadzone do przedstawianej „esencji” (Spivak 1990: 104)18. W opisywanej sytuacji, w politycznej walce o zachowanie autonomii teryto­ rialnej, strategiczne dookreślenie tożsamości „birobidżańskiej” jest próbą wyko­ rzystania „narodowej formy” pod pozorem „esencji”. Na różne sposoby przypi­ suje się mieszkańcom „birobidżańskość” i „żydowskość” po to, aby włączyć się do rozgrywki na arenie ogólnorosyjskiej o możliwość kontroli ekonomicznej na danym terytorium. Świadomość konstrukcyjnego, niedomkniętego, „strategicz­ nego” charakteru „żydowskości” oraz świadomość tego, że polityka reprezenta­ cyjna sama jest wypadkową różnych lokalnych działań politycznych, prowadzić może zarówno do kompletnego rozpadu projektu politycznego, jak i do stworze­ nia silniejszych koalicji podmiotów wypowiadających się w imię „birobidżańskości” i „żydowskości”. Zastosowanie „strategicznie esencjalistycznej”, a nie „esencjalistycznej” poli­ tyki nie wynika tu jednak ze świadomej rezygnacji z odwoływania się do stałych i silnych tożsamości, w celu demontażu konstrukcji prowadzących do wyklu­ czenia. To raczej brak dyskursów umożliwiających trwałą identyfikację obywa­ teli Żydowskiego Obwodu Autonomicznego z jasno określonymi, należącymi do nich w sposób „naturalny”: terytorium, etnicznością czy kulturą sprawia, że chcąc posiadać polityczną reprezentację siebie jako „Birobidżan”, są skazani na konceptualizacje dokonywane przez lokalne elity. Konceptualizacje te tworzone są w odniesieniu do rozmaitych dyskursów, z których żaden w pełni nie defi­ niuje „esencji” i nie określa owego „komponentu żydowskiego”. Strategiczne skoncentrowanie się na praktykach „odgrywania Żyda”, które osiągają status powszechnie zrozumiałych, jest bowiem samo w sobie przedmiotem negocjacji znaczeniowej między podmiotami lokalnymi. Odniesienie do „birobidżańskiego projektu” jako momentu historycznego pomaga w stworzeniu słabej tożsamości „Birobidżanina”, która na potrzeby doraźnej polityki może sytuować się pomię­ dzy silną tożsamością „Rosjanina” i „Żyda”. Jednakże to nie owa „strategiczna tożsamość” jest ostatecznym celem polityki reprezentacyjnej. 18 Warto wspomnieć, że nawet w sytuacji krytycznego ustosunkowania się do własnego „uwikłania” narażeni jesteśmy na napięcie, które może powstać między „podmiotem wypowiedzi” a „podmiotem wypowiedzenia” (pozycją podmiotową, z której się mówi). Czasem strategiczne naruszenie pozycji, którą reprezentujemy w wypowiedzi (na przykład rezygnacja z uprzywilejowania, autokrytyka), pozwa­ la na zachowanie nietkniętej podmiotowej pozycji wypowiedzenia (Ziżek 2009: 55). �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ \ Reprezentacja antropologiczna: czy istnieje możliwość „współpracy” na gruncie D arstellung i Vertretung ? Jednym z działań, które również można nazwać strategicznym, jest próba nawiązania współpracy z antropolożką oraz włączenie stworzonego przez nią przedstawienia do zależnego od rozmaitych dyskursów aktualnego kształtu po­ lityki reprezentacyjnej. Zaproszenie mnie do współpracy miało, w kontekście rozważanej problematyki, wyraźny wydźwięk polityczny. W ramach propozy­ cji współdziałania oferowano mi, między innymi, zamieszczenie mojej przyszłej pracy w muzeum judaizmu prowadzonym przez rabina i wykorzystanie zebra­ nych przeze mnie materiałów w popularyzacji działalności gminy żydowskiej. Proponowano mi, abym udzieliła wywiadów prasie i telewizji lokalnej na te­ maty żydowskie. Proszono o współpracę przy promocji lokalnych wykonawców i ułatwienie im występów na festiwalu kultury żydowskiej. Pytano o możliwości kontaktu z instytucjami zajmującymi się szkoleniem pracowników organizacji żydowskich w Europie. Poprzez takie sformułowanie relacji z antropolożką, działanie etnograficzne zostaje potraktowane jako technika, za pomocą której można dokonać dwóch zabiegów. Po pierwsze, mieszkańcy Żydowskiego Obwodu Autonomicznego mogą zostać, po raz kolejny, w pewien sposób przedstawieni. Opis etnograficzny jako reprezentacja może być użyty w roli dodatkowego nośnika znaczeń, który uprawomocni powstające tożsamości. W tym sensie działalność antropolożki i jej umocowanie dyskursywne może być obiektem rywalizacji o możliwość wyko­ rzystania w lokalnych rozgrywkach. Z drugiej strony, działaniem politycznym jest próba włączenia antropolożki jako siły, która może wspomóc walkę o okre­ śloną wizję reprezentacyjną. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą przyswojenia sobie przez aktualne stosunki władzy pojawiającego się wyzwania i zdefiniowanie go albo poprzez próbę zdominowania, albo poprzez otwarcie się na konfrontację i nawet pogodzenie się z potencjalną utratą władzy (w wypadku gdyby okazało się, że reprezentacja wzmacnia działania opozycyjne)19. W drugim wypadku jest to próba zwerbowania antropolożki do już istniejących koalicji poprzez deklara­ cję przychylności władz Obwodu wobec prowadzonych badań etnograficznych, czy pomoc przy nawiązaniu kontaktów w terenie. Wbrew pozorom nie byłby to wariant „etnografii współpracującej” (collaborative ethnography), która zakłada realizację ideału dialogiczności na każdym etapie procesu badawczego (i „bycia tam”, i „pisania tu”), a zwłaszcza przedłużenia sytuacji etnograficznego spotka­ 19 Przykładem niech będzie porzucony przez rabina szeroko zakrojony projekt rozwoju edukacji jidysz w Birobidżanie, który powstał we współpracy z Uniwersytetem Bar lian w Izraelu. �112 Agata Maksimowska nia aż do momentu tworzenia tekstu, który etnograf konstruuje w ramach zamie­ rzonej współpracy z „konsultantami”20. Jest to oczywiście wyzwanie dla antropolożki, która próbuj e określić się wzglę­ dem dominujących sposobów reprezentacji, dyskursów, do których się odnoszą, a także rozpoznać własne uwarunkowania tożsamościowe. Czasem ma to miejsce jednocześnie, jak w sytuacji, kiedy przychylność wobec przyszłej reprezentacji etnograficznej zostaje uzależniona od odniesienia jej do „żydowskiej” tożsamo­ ści badaczki. Wieloznaczność własnego „żydowskiego pochodzenia”, różne po­ zycje strategiczne, które zapewnia ono w zależności od dyskursu, może sprzyjać zbieraniu materiałów, ale również wpływać znacząco na sposób przedstawienia (na przykład, kiedy reprezentacja „kultury żydowskiej” podporządkowana jest poszukiwaniu podobieństwa doświadczeń Żydów w Polsce i w Birobidżanie). Starania o wykorzystanie reprezentacji etnograficznej przez różne grupy pró­ bujące stworzyć wizję rzeczywistości birobidżańskiej to zjawisko dość złożone. Dużo bardziej problematyczna jest jednak sytuacja, w której cele badaczki zwią­ zane z reprezentacją i cele lokalnych podmiotów są na tyle zbieżne, że możliwa jest tymczasowa koalicja, skutkująca „strategicznym esencjalizmem” w nowym tekście (np. proponującym zmianę sposobu pisania o Żydowskim Obwodzie Au­ tonomicznym w literaturze naukowej). Pojawiają się tutaj co najmniej dwa problemy. Pierwszy z nich jest dylematem spotykanym również w przypadku „etnografii współpracującej” (Lassiter 2005: 10-11), choć, jak wspomniałam, ten typ aktywności zdecydowanie różni się od opisywanej tu sytuacji, gdyż zakłada zawarcie już na początku badań koalicji w imię określonego interesu społecznego i podważa ostry podział na działalność społeczną i akademicką. Problem, o którym tu mowa, to sytuacja, w której oka­ zuje się, że druga strona porozumienia nie zadowala się „strategicznością” esencjalizmu w mającym powstać tekście. Osoby zajmujące się produkcją wiedzy 0 regionie może cechować „strategiczny esencjalizm” w odniesieniu do własnej działalności, jednakże od „eksperta” oczekują oni działań, które nie tylko mają efekt społeczny, ale również epistemologiczny — dają szansę na mocną esencjalistyczną reprezentację i zakorzenienie w silnym dyskursie, w którym nie ma miejsca na wywrotowość. Nie są one zainteresowane wspólną produkcją wiedzy, którą cechuje krytyczny stosunek do każdej Darstellung, traktujący reprezentację-przedstawienie jedynie za jedną z możliwych form, konieczną dla reprezenta­ cji politycznej. Opowiadałyby się raczej za nałożeniem się na siebie Darstellung 1 Vertretung — uznaniem, że istnieje tylko jedna, absolutna Darstellung, która 20 W ujęciu Anny Wyki jest to przede wszystkim wspólne zaprojektowanie badania, zgodne z potrze­ bami danej społeczności. Problem badawczy jest tu tożsamy z rzeczywistym problemem społecznym, a głównym celem jest nie tyle reprezentatywność wyników, co skuteczność wypracowanych rozwiązań (Wyka 2004). Z kolei Lukę Erie Lassiter (2005) proponuje włączenie badacza i badanych w ten sam proces hermeneutyczny — zarówno zbieranie materiałów, jak i pisanie tekstu są kolejno interpretowane w obu kontekstach, badacza i rozmówców. �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 3 działa jak Vertretung (Spivak 1994: 71-72). „Birobidżańskość” i „żydowskość” miałyby odnosić się do pewnej „esencji” po to, by zaprezentować konkretne gru­ py ludzi i ich interesy polityczne, jednocześnie dokonując redukcji istniejących podmiotów do reprezentującej je owej „esencji”. Lokalne elity mogą dążyć do zawłaszczenia silnie oddziałującego systemu przedstawień, który pozwoli im nie tylko mówić w imieniu obywateli, ale też ostatecznie nazywać w sposób, który pozostawia poddanych „niemymi”. Drugim problemem jest pozorna zbieżność celów. W przypadku próby nawią­ zania „koalicji reprezentacyjnej” może okazać się, że każda ze stron manipuluje sytuacją, poruszając się w zupełnie innych obszarach tego, co zrozumiałe. Za­ grożenie brakiem zbieżności epistemologii badaczki i badanych może sprawić, że „współpraca” jest w istocie powrotem do sytuacji pierwszej, kiedy umiejsco­ wienie względem dyskursów jest na tyle różne, że powstała reprezentacja w obu kontekstach może „żyć swoim życiem”. W jednym może brać udział w walce o naukową interpretację Birobidżanu, wykraczającą poza swoiste „orientalizowanie” go w ramach retoryki uprzywilejowującej rację istnienia państwa Izrael. W drugim — może być włączona do lokalnych rozgrywek, potwierdzając domi­ nujący układ sił bądź którąkolwiek ze strategii oporu. Słowa kluczowe: polityka reprezentacji, podmiotowość, władza, tożsamość, esencjalizm strategiczny, Birobidżan, Żydowski Obwód Autonomiczny BIBLIOGRAFIA Braidotti R. 2009 Butler J. 2008 Podmioty nomadyczne. Ucieleśnienie i różnica seksualna w fem inizm ie współczesnym, przeł. A. Derra, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Dekel-Chen J. 2007 „N ew ” Jews o f the Agricultural Kind: A Case o f Soviet Interwar Propa­ ganda, „The Russian Review” 66: 3, s. 424-450. Domańska E. 2007 „Zwrot perform atyw ny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5 (107), s. 48-61. Fitzpatrick S. 2000 Ascribing Class. The Construction o f Social Identity in Soviet Russia, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 20-46. �114 Agata Maksimowska Foucault M. 1977 Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1998 Podmiot i władza, „L ew ąN ogą” 9, s. 174-192. Freundlieb D. 1994 F oucault’s Theory o f Discourse and Human Agency, w: C. Jones, R. Porter (eds.), Reassessing Foucault. Power, Medicine and the Body, London, New York: Routledge, s. 152-180. Friedgut T.F1. 2003 Nationalities Policy the Soviet Regime, the Jews, and Emigration, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Blooming­ ton: Indiana University Press, s. 27-45. Gelb M. 1995 Early Soviet Ethnic Deportation: The Far-Eastern Koreans, „The Russian Review” 54: 3, s. 389-412. Gitelman Z. 1991 The Evolution o f Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, w: Y. R o’i, A. Beker (eds.), Jewish Culture and Identity in the Soviet Union, New York: N ew York University Press, s. 3-24. Golub I.B. 2008 Stanovlenie nacional’nogo obrazovania v Evrejskoj Avtonomnoj Oblasti. Monografia, Birobidzan: Izd-vo DVGSGA. Habeck J.O. 2007 Enacting ,, Culture ” and „ Culturedness Why People May or May not Want to Spend their Free Time in the House o f Culture, „kultura: the Rus­ sian cultural review” 1, s. 14-18. http://www.kulturarus.de/kultura_dokumente/ausgaben/englisch/kultura_l_2007_EN.pdf (27.06.2009). Hirsch F. 1997 The Soviet Union as a Work-in-Progress: Ethnography and the Category o f Nationality in the 1926, 1937, and 1939 Censuses, „Slavic Review” 56: 2, s. 251-278. 2003 Getting to Know ,, The Peoples o f the USSR ”: Ethnographic Exhibits as Soviet Virtual Tourism, 1923-1934, „Slavic Review” 62: 4, s. 683-709. Lassiter L.E. 2005 The Chicago Guide to Collaborative Ethnography, Chicago: University o f Chicago Press. Lustiger A. 2004 Czerwona Księga. Stalin i Żydzi, przeł. E. Kaźmierczak, W. Leder, Warsza­ wa: Wydawnictwo W.A.B. Marks K. 1960 Dzieła, t. 1, przeł. S. Filmus, Warszawa: Książka i Wiedza. M iller J. 1978 Soviet Theory on the Jews, w: L. Kochan (ed.), The Jews in Soviet Russia since 1917, Oxford: Oxford University Press, s. 46-63. Patek A. 1997 Birobidżan. Sowiecka ziemia obiecana? Żydowski Obwód Autonomiczny w ZSRR, Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica” . �Władza, podmiotowość i polityka reprezentacji w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym... \ \ 5 PeledY. 1987 Siegel W.R. 1997 Lenin on the Jewish Question: The Theoretical Setting, „Political Studies” 35, s. 61-78. Nation M aking in Russia s Jewish Autonomous Oblast: Initial Goals and Suprising Results, „Demokratizatsiya” 5: 3, s. 422-434. Slezkine Y. 2000 2006 Spivak G.C. 1990 1994 Tolts M. 2003 USSR as a Communal Apartment, or H ow a Socialist State prom oted Eth­ nic Particularism, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, Lon­ don, N ew York: Routledge, s. 313-347. Wiek Żydów, przeł. S. Kowalski, Warszawa: M edia Lazar. The Postcolonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues, N ew York, London: Routledge. Can the Subaltern Speak?, w: P. Williams, L. Chrisman (eds.), Colonial Discourse and Post-Colonial Theory: A Reader, New York: Columbia Uni­ versity Press, s. 66-111. Demography o f the Jews in the Former Soviet Union: Yesterday and To­ day, w: Z. Gitelman, M. Giants, M.I. Goldman (eds.), Jewish Life after the USSR, Bloomington: Indiana University Press, s. 173-206. Volkov V. 2000 The Concept o f k u l’tum ost’. Notes on the Stalinist Civilizing Process, w: S. Fitzpatrick (ed.), Stalinism. New Directions, London, New York: Routledge, s. 210-230. Weinberg R. 1993 Purge and Politics in the Periphery: Birobidzhan in 1937, „Slavic Review” 52: 1, s. 13-27. Biology and the Jewish Question after the Revolution: One Soviet A p­ 2007 proach to the Productivization o f Jewish Labor, „Jewish History” 21: 3-4, s. 413-428. Wyka A. 2004 Metodologiczny casus badań poprzez współpracę, w: M. Kempny, K. Ki­ ciński, E. Zakrzewska (red.), Od kontestacji do konsumpcji. Szkice o przeobrażeniach współczesnej kultury, Warszawa: Uniwersytet Warsza­ wski, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych, s. 57-82. Żiźek S. Kruchy absolut. Czyli dlaczego warto walczyć o chrześcijańskie dziedzictwo, 2009 przeł. M. Kropiwnicki, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej. Źródła internetowe: http://www.perepis2002.ru (27.06.2009). www.eao.ru (27.06.2009). �Agata Maksimowska 116 Agata Maksimowska PO W ER , SU B JEC TIV ITY A N D TH E PO LITIC S OF REPRESENTATION IN B IR O B ID ZH A N , TH E JE W ISH A U TO N O M O U S R EG IO N (RU SSIA ) (Sum m ary) In this article the author analyses m odem politics o f representation in the Jewish A u­ tonomous Region in Russia. Having discussed the conditions on which the region was established as a „socialist, Jewish motherland” and based on ethnographic observations made in autumn 2008, she shows the use o f the „Jewishness” representation to achieve temporary political goals. The local politics o f representation is presented as an activi­ ty being part o f power relations established w ith reference to different discourses. It is a situation which facilitates creation o f different types o f subjectivity. A confrontational character o f relations between the centres which try to influence the politics o f representation, and the number o f discourses which impact on the creation o f identity, make the concept o f „Jewishness” subject to continuous negotiations depen­ dant on the actual configuration o f power relations. It permits the existence o f „Jewish” identities, which cannot be defined as natural and permanent but as fluid and open to fine-tuned definition within the framework o f specific political actions. This situation results in the politics o f representation, which is reminiscent o f the „strategic essentialism” that uses „essence” temporarily, assuming that it can be deconstructed. Political activities observed in the Jewish Autonomous Region lead to the conclusion that in this case the „strategic essentialism” is not a matter o f choice but it is conditioned by the lack o f possibilities to apply an essentialist policy p er se. The article ends with a description of possible interactions that an anthropologist can be involved in, in the context o f the politics o f representation, and the consequences o f the use o f an ethnographic text in the process o f creation o f knowledge about the region and its inhabitants. Key words: politics o f representation, subjectivity, power, identity, strategic essentia­ lism, Birobidzhan, Jewish Autonomous Region � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0582248fbcb81082e1e1013269e33416.pdf ad01fb487f76b69242bae1c47e4f2c22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6136 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource rozwój ekonomiczny antropologia rozwoju Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5722 Title A name given to the resource Rozwój dialogu - dialog rozwoju / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ROZWÓJ DIALOGU DIALOG ROZWOJU. TRWAŁOŚĆ I EWOLUCJA DYSKURSU ANTROPOLOGII ROZWOJU Przedmiotem niniej szego studium jest dyskurs antropologii rozwoju, a w szcze­ gólności główny paradygmat najnowszego nurtu tej subdyscypliny antropologii — paradygmat dialogiczności, odnoszony do relacji, jakie zachodzą między ro­ zumianymi podmiotowo „badanym” i „badaczem”, co w praktyce pomocowej przybiera postać relacji: „beneficjent” — „darczyńca”. W artykule opisuję i ana­ lizuję różne perspektywy badawcze i język współczesnej antropologii rozwoju oraz problemy i pułapki, jakie pojawiają się w trakcie planowania i wprowadza­ nia w życie projektów rozwojowych opartych na zasadzie partnerstwa. Impulsem do powstania artykułu były moje doświadczenia podczas realizacji projektów rozwojowych w Afryce; zaczerpnąłem również wiele myśli i przykła­ dów z literatury przedmiotu. Zacznę od przytoczenia dialogu, nie tyle pomiędzy reprezentantami różnych kultur, co pomiędzy reprezentantami odmiennych postaw wobec innych kultur. Cytat pochodzi z książki Emmy Crewe i Elizabeth Harrison, Whose Develop­ ment? An Ethnography o f Aid (1998: 84). T echnik : Byłaś w podróży? A ntropolog (social scientist): Byłam, właśnie wróciłam ze Sri Lanki. Szukałam informacji na tem at interesujących mnie nowych technologii z zakresu żywie­ nia. Dowiedziałam się o nowym sposobie konserwowania owoców. T echnik : Naprawdę? Gdzie się tego dowiedziałaś? A ntropolog: W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta po­ kazała mi [jak się to u nich robi — R.V.]. T echnik : Och! Widzę, że ty nie mówisz o technologii, ty mówisz o jakiejś starej, wałkoniącej się babie (some old biddy mucking around)1.1 1 Crewe i Harrison podkreślają charakterystyczną dla działań rozwojowych tendencję do fetyszyzowania technologii oraz przeciwstawiania nowoczesnej technologii „zacofanym” lokalnym praktykom technologicznym. �36 Ryszard Yorbrich Cytowana rozmowa dobrze ilustruje dwa typy postaw spotykanych w środo­ wisku osób zaangażowanych w programy rozwojowe. Postawę paternalistyczną i — rzecz można — dialogiczną. Paternalizm Obie postawy odnaleźć można w teorii i praktyce antropologii rozwoju, lecz ta pierwsza — paternalistyczna — ma dłuższą tradycję, można ją wywieść z kon­ cepcji ewolucjonizmu społecznego, a nawet z idei oświecenia. Nie chodzi tu je ­ dynie o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości włas­ nej kultury. Właściwy także ludom pozaeuropejskim etnocentryzm w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej „filozofii postępu”, a na­ stępnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii Heglowskiej. W swojej „filozofii historii” Georg Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie — zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako „kraj dzieciństwa cywilizacji”2. Jeśli Afrykanie byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Pod silnym wpływem filozofii Heglowskiej znalazły się nauki społeczne, w tym kształtująca się antropologia. Postawa wysoce protekcjonistyczna, by nie powiedzieć paternalistyczna, zna­ mionowała epokę kolonialną. Ujawnia ją już sam język kolonizatorów. W Afry­ ce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, officeboys czy mineboys. Podobnie było w Afryce francuskiej, gdzie używano formy „ty” zwracając się do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996). Wizja Afrykanów-„wiecznych dzieci” była i jest nieobca także Europejczy­ kom wybitnie zasłużonym w pomocy Afrykanom. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańcom Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, że Afrykanin „jest dzieckiem, a z dzieckiem nic zrobić nie można bez autorytetu” (Schweitzer 1935: 203). Pojawiające się w dyskursie postkolonialnym oskarżenia pod adresem antro­ pologów, iż poprzez używanie schematów ewolucjonistycznych stawali się oni agentami imperializmu, dostarczającymi usprawiedliwienia dla kolonizowania „społeczeństw pierwotnych”, uznać można za przesadne. Należy jednak zgodzić się z autorami afrykańskimi, że tak ewolucjonizm, jak i funkcjonalizm oraz dyfuzjonizm, „choć tak odmienne metodologicznie, wszystkie pomijały odmien­ ność w imię [szukania — R.V.] podobieństw, co sprawiało, że uchylano się od celu, jaki stawia sobie antropologia — rozpoznawania sensu innych światów”*i 2 Myśl ta jest u Hegla bardziej złożona. Według niego, Afryka,jest krajem dzieciństwa, (...) owinię­ tym w kolory czarnej nocy (...) przez to, że widzimy [tam — R.V.] człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia [mu — R.Y.] stanie się integralną częścią cywilizacji” (1965: 247). �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 37 (Mudimbe 1988: 72). W ten sposób idee postępu i rozwoju, z którymi sprzężo­ ny był ewolucjonizm, używane były w dyskursie politycznym do retorycznego usprawiedliwienia kolonializmu, traktowanego jako swoista forma interwencji mającej skutkować rozwojem „potrzebujących pomocy” krajów, które wymaga­ ły kurateli (Crewe, Harrison 1998: 28). Biologiczny darwinizm przeniesiony na grunt nauk społecznych owocował tezami, później określanymi jako rasistow­ skie, przedstawiającymi białą rasę jako — z woli Wszechmogącego — bardziej zaawansowaną na drodze rozwoju, a inne rasy jako zapóźnione i niezdolne do samodzielnego rządzenia, niczym „niedorozwinięte dziecko” (Gould 1977: 218-219). „Skoro «Oni» sąniezdolni do samodzielnego rządzenia, współczujący chrześcijanin musi wziąć odpowiedzialność za nich na swoje barki” — ironizo­ wał, pisząc o tym podejściu, Talal Asad (1973: 92). Nawet Bronisław Malinowski — dystansujący się przecież od prostackiej in­ terpretacji ewolucjonizmu oraz ostro protestujący przeciw mechanicznemu prze­ noszeniu idei „racjonalnego człowieka ekonomicznego” i europejskich wzorów zachowań na grunt kultur pozaeuropejskich, nie odmówił sobie wielce znaczącej konstatacji: Analiza funkcjonalna nakazuje nam traktować kulturę przede wszystkim jako ze­ staw narzędzi umożliwiających człowiekowi opanowanie otoczenia, podtrzymanie gatunku, tożsamości jednostki i spójności plemienia. Praktyczna wartość takiej teorii polega na tym, że dzięki niej uczymy się dostrzegać znaczenie rozmaitych obyczajów (...) oraz jak zostały one wykorzystane przez misjonarzy, władze ko­ lonialne i tych, którzy czerpali korzyści z tubylczej pracy i handlu (Malinowski 2000: 79)3. W takim kontekście, „rozwój jest (...) traktowany jako metafizyczne przezna­ czenie popychające człowieka [tutaj Malinowski miał na myśli „dzikiego” — R.V.] do czegoś w rodzaju Heglowskiej samorealizacji” (Malinowski 2000: 77). Metafora „dziecka” przetrwała w dyskursie i praktyce misyjnej. Spotkałem się z nią wśród polskich misjonarzy. Pewnego dnia w Kamerunie, w przedpołudnio­ wej rozmowie z doświadczonym misjonarzem, usłyszałem wiele skarg na brak konsekwencji i odpowiedzialności jego parafian. Sędziwy i wielce zasłużony (dla swych owieczek) misjonarz zakończył swój długi wywód stwierdzeniem: „Oni są jak dzieci!”. Tego samego dnia, podczas mojego popołudniowego spotkania z miejscowym informatorem (zarazem aktywistą parafialnym), rozmowa zeszła na sprawy misji i wówczas usłyszałem: „Oni traktują nas jak dzieci!”. 3 Fragment ten cytuję w przekładzie z polskiej edycji „Dzieł wszystkich” Malinowskiego. Ma on nieco inny wydźwięk w oryginalnej wersji angielskiej: „The practical value of such a theory is that it teaches us the relative [podkreśl. — R.V.] importance of various customs, (...) how they to be handled by missionaries, colonial authorities, and those who economically have to exploit savage trade and sa­ vage labour” (Malinowski 1927: 40). �38 Ryszard Yorbrich Paradygmaty antropologii Nie będę, oczywiście, podejmować próby syntezy ostatniego stulecia antro­ pologii. Wystarczy, że przypomnę, iż Bronisław Malinowski i jego koledzy po fachu dostarczali przez całe dziesięciolecia ludziom Zachodu opisów obcych kultur oraz objaśniali je, wskazując na relacje pomiędzy zmiennymi, dochodząc ukrytych znaczeń. Hołdowali paradygmatowi dokumentacyjnemu — gromadzili materiał empiryczny, aby w fazie prac „gabinetowych” poddać go gruntownej analizie, odwołującej się do wypracowanych w zachodniej antropologii koncep­ cji teoretycznych. Powstałe w ten sposób opisy innych kultur stosowały pojęcia z języka i ze świata antropologa, kategorie, których nie znali sami tubylcy. Antropolog przy­ pisywał często badanym społecznościom cechy, cele i pragnienia, których ich członkowie nie posiadali. W takim podejściu brak było miejsca na dialog, na symetryczność relacji antropolog — tubylec, badacz — badany. Dopiero zmiany sytuacji politycznej w krajach Trzeciego Świata, upodmioto­ wienie ich mieszkańców i związany z tym dyskurs postkolonialny wprowadziły nowy paradygmat — dialogiczności. Został on zainicjowany już w pierwszej po­ łowie XX wieku, przez — co znamienne — teoretyka literatury Michaiła Bachtina (2003), a krytycznie rozwinięty przez antropologów tej miary co James Clif­ ford (2000). Ciągle pozostaje jednak kwestią otwartą, na ile ten paradygmat może być pomocny w rozwiązywaniu kryzysu antropologii postkolonialnej, w poszu­ kiwaniu jej nowej tożsamości. Na gruncie antropologii z dialogicznością wiąże się odejście od dzielenia pro­ cesu poznawczego na dwa etapy: terenowy — dokumentacyjny oraz „gabineto­ wy” — analityczny. Celem jest maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego”, osiągnięcie przez badacza stanu świadomości, który można określić mianem „bliskiego doświadczenia”. Ten, kto zetknął się z oporem materii badań terenowych wśród „tubylców”, wie, jak krótkotrwałe i zwodnicze są takie stany świadomości. Wymagają zaawansowanych metod badawczych, pełnego (lub nie­ mal pełnego) partycypowania w badanej kulturze. Wystawiają na próbę tożsamość badacza i jego zdolność do przełożenia „bliskich doświadczeń” na język naukowej narracji. Tubylec w pułapkach rozwoju Podejście dialogiczne stawia przed badaczem i badanym nowe wymagania. Nie wystarcza już — wypracowana przez Bronisława Malinowskiego — metoda intensywnych, prowadzonych przez lata badań terenowych. Potrzebna jest ak­ tywna „druga strona” relacji. Przysłowiowy „tubylec” z przedmiotu badań musi �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 39 przeistoczyć się w podmiot, w partnera gotowego aktywnie włączyć się w pro­ ces poznawczy. Zmienia się wówczas, siłą rzeczy, forma kontaktu, staje się on bardziej zindywidualizowany. Naprzeciw antropologa powinna stanąć jednostka świadoma celów procesu badawczego (rodzi się pytanie: czy cele obu, antropo­ loga i „tubylca”, są zbieżne?). „Badany” musi być zainteresowany przekazaniem antropologowi swojej wiedzy, swojej interpretacji własnej kultury, być gotów do żmudnej pracy, polegającej nie tylko na wprowadzaniu antropologa w ogól­ nodostępną warstwę interpretacyjną danej kultury, ale także dopuszczeniu go do poznania głębszego jej znaczenia, do sfery z reguły zastrzeżonej dla wąskich elit danego społeczeństwa. Pojawiają się tu dwie pułapki. Pierwsza to pułapka asymetrii. „Tubylec” zwy­ kle nie jest wprowadzony w cele i konteksty kulturowe determinujące badacza w takim stopniu, w jakim antropolog rozpoznał wstępnie jego kulturę. Po prostu, on jest u siebie, nie miał okazji poznać świata, z którego przybywa antropolog — kojarzony bardziej lub mniej trafnie z siłą władzy (nieważne czy kolonial­ nej, czy też rodzimej), postrzegany jako osoba „stamtąd”, powiązana z wpły­ wowymi organizacjami pozarządowymi i międzynarodowymi, z biznesem bądź z misjami. Druga — to pułapka intymności. Informacje (interpretacje) przekazane w sy­ tuacji indywidualnego, niekiedy intymnego kontaktu, wprowadzające w sekretne sfery kultury, w osobiste odczucia i impresje „tubylca”, z trudem poddają się weryfikacji. Owe „bliskie doświadczenia” są często niepowtarzalne i nieprzekazywalne. Pojawia się wątpliwość, czy antropolog, starając się być człowiekiem „stąd”, jakby tubylcem, pozostaje zdystansowanym obserwatorem? Może ceną takiej postawy jest tak charakterystyczne dla antropologii dialogicznej dryfowanie narracji naukowej w stronę narracji literackiej (co zarzucano już np. dialogizującemu Griaule’owi) bądź podatność na manipulację ze strony „badanych”. Mogą oni, kierując się własnymi celami (często nierozpoznanymi), manipulować badaczem, choćby dostarczając mu „wiedzy”, jakiej — jak wyczuli w osobistych kontaktach — od nich oczekiwał. Dobrym przykładem mogą być badania ekipy Marcela Griaule’a wśród Dogonów (Griaule 2006) — do dziś nie ustają kontrowersje, czy Rozmowy z Ogotemmelim były manipulacją z jego strony, czy też świadectwem asymetrycznej relacji: zewnętrzna władza — tubylcza kultu­ ra. Specyfika tego rodzaju asymetrycznego dialogu skłania do określenia go raczej mianem „paradygmatu inicjacji”, czyli procesu poznawczego, w którym wąska grupa „wtajemniczonych” tubylców dopuszcza badacza do grona wybranych. Język „rozwoju” Krytyka klasycznej antropologii, a zwłaszcza krytyka jej powiązania z insty­ tucjami władzy (tak kolonialnej, jak i rodzimej) oraz akceptacji schematów ewo- �40 Ryszard Yorbrich lucjonistycznych powielanych przez ekonomiczną teorię rozwoju, dała asumpt do wykształcenia się antropologii rozwoju, subdyscypliny niespójnej teoretycz­ nie i metodologicznie, ale o znaczącym dorobku poznawczym i praktycznym, niezwykle przydatnym do analiz dialogu międzykulturowego. Paradoksalnie antropologia rozwoju stoi w pewnej opozycji do paradygmatu rozwoju, utożsamianego zbyt często z ekonomiczną kategorią wzrostu i z unilineamą koncepcją zmiany kulturowej, a także z wartościowaniem kultur według kryterium stopnia ich złożoności i zdolności do zaspokajania ludzkich potrzeb. Dystansuje się ona od XIX- i XX-wieczny eh teorii rozwoju, przemian społecz­ nych i modernizacji. Odcina się wyraźnie od koncepcji Morgana i Tylora, dla których rozwój przebiegał od stadium dzikości, poprzez barbarzyństwo do cy­ wilizacji; od myśli Spencera, dla którego ruch zachodził od homogeniczności do różnorodności; od Marksa, wyznaczającego postęp na szlaku od plemienności, poprzez feudalizm i kapitalizm, do socjalizmu i komunizmu. A co dla nas najważniejsze, antropologia rozwoju odrzuca perspektywę eko­ nomistów — na przykład pokroju Rostowa — zgodnie z którą rozwój przebiegać ma od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Jak zauważył jeden z klasyków tej subdyscypliny, Artur Escobar (1991), ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje odniesień do kategorii biologicznych, a w zamian używa jako punktów odniesienia kultury, technologii i ekonomii. Rozwój jednoliniowy traktuje się jako proces powszechny, procesy modernizacji jako prowadzące do poprawy ja ­ kości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być, w tym ujęciu, przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Kolejne warunki rozwoju to likwidacja analfabetyzmu i rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji go­ spodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonal­ nego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przy takim podejściu kultura „rozwijających się” krajów i społeczności bywa postrzegana jako bariera rozwoju, a dialog kulturowy traci rację bytu. Kto, kogo i jak rozwija Antropologia rozwoju wykształciła się w opozycji do powyżej omówionych założeń. Szuka form rozwoju wypracowanych na zasadzie dialogu, uwzględnia punkt widzenia „rozwijających się” społeczeństw. I tu pojawia się pytanie pod­ stawowe: kto z kim prowadzi dialog rozwojowy? �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 41 W dyskursie rozwojowym naprzeciw siebie stoją dwa podmioty: „darczyń­ ca” — dawca pomocy rozwojowej oraz „beneficjent” — jej odbiorca. Z samej definicji kategorie te sąnierównoprawne. Nierówność wyraża choćby przyjęty tu język. Darczyńca jawi się jako strona aktywna, a beneficjent — pasywna. „Dona­ tor” jest w tym układzie stroną silniejszą. Brak symetrii jest prostą konsekwencją pierwotnej lokacji funduszy rozwojowych i, co za tym idzie, nierównego dostępu do źródeł władzy i prestiżu. W takim asymetrycznym układzie niewiele miejsca pozostaje dla dialogu obu stron. Sytuację tę dobrze ilustruje formuła przytoczona przez Emmę Cre­ we i Elizabeth Harrisom „My mamy pieniądze, ty ich chcesz, a zatem musisz zachowywać się w sposób, jaki my uważamy za właściwy” (Crewe, Harrison 1998: 69). Formuła ta stała się ważnym elementem większości projektów roz­ wojowych ostatnich dziesięcioleci XX wieku. Darczyńcy (rządy, organizacje międzynarodowe i pozarządowe — ang. NGOs) obwarowali wówczas projek­ ty rozwojowe warunkami wstępnymi. Najczęściej określały one konieczność „strukturalnego dopasowywania” — czyli zmian politycznych, ekonomicz­ nych i społecznych. Postulowane zmiany sprowadzały się do demokratyzacji systemów politycznych, ochrony „praw człowieka” (np. zmiany pozycji spo­ łecznej kobiet), redukcji sektora publicznego i eliminacji subsydiów (Crewe, Harrison 1998: 69). Taka warunkowa pomoc rozwojowa była odbierana przez beneficjentów jako swoisty imperializm kulturowy i erozja narodowej suwe­ renności. Cel (jawny bądź ukryty) wielu projektów rozwojowych, czyli reorganizację relacji społecznych uznać jednak można za sprzeczny z ideą równości kultur, która jest warunkiem dialogiczności. W takim kontekście kultura przestaje być wartością chronioną. Charakterem swych relacji z „beneficjentami” autorzy i wy­ konawcy projektów rozwojowych — tak zwani deweloperzy — przypominali bardziej misjonarzy niż antropologów. Przybywali do „biednych” krajów, by eks­ portować swe normy i zasady kulturowe; nie po to, by „słuchać” — prowadzić dialog, lecz aby „mówić” — pouczać. To podobieństwo obejmuje nawet język środowisk działających na rzecz rozwoju. O swojej działalności mówią one jako o „misji cywilizacyjnej”. Znamiennym przykładem takiej postawy, będącej za­ przeczeniem dialogiczności, są programy na rzecz emancypacji kobiet, zwłasz­ cza te skierowane przeciw okaleczaniu kobiecych genitaliów, przez same autorki określane mianem „krucjaty” (Vorbrich 2004). W podatnym na poprawność polityczną dyskursie rozwojowym, XIX-wiecz­ nych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili „beneficjenci”, „biedni”, a zwłaszcza „ludzie lokalni”. Niezależnie od przyjętej terminologii, pozostają oni jednak stale „Innymi”. Autorów projektów pomo­ cowych mniej interesuje, kim są owi lokalni ludzie. Ważne, że są „biednymi” w świecie obfitości. Tymi, którzy mają problemy, którzy potrzebują pomocy (Crewe, Harrison 1998: 29). �Ryszard Vorbrich 42 Partnerstwo a nowomowa rozwoju Zmiana dyskursu polega zasadniczo na zastąpieniu terminu „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” — określeniem „nowoczesny”. W najnowszym dyskursie antropologii rozwoju karierę robi formuła partner­ stwa. Odnaleźć jąmożna w wielu opracowaniach teoretycznych oraz w deklaracjach i dokumentach podmiotów zaangażowanych w projekty rozwojowe: agend rządo­ wych poszczególnych krajów (w realiach polskich jest to Departament Współpracy Rozwojowej MSZ), Banku Światowego, Komisji Europejskiej i licznych organi­ zacji pozarządowych. Przykładem mogą być choćby Europejskie Dni Rozwoju lub Forum Polskiej Współpracy Rozwojowej (organizowane pod egidą MSZ RP), któ­ rych przewodnim tematem była kwestia partnerstwa na rzecz rozwoju. Przywołam tu tylko jeden dokument — deklarację organizacji powiązanej z OECD (Organizacją Współpracy Gospodarczej i Rozwoju — Organization for Economic Co-operation and Development), Development Assistance Commit­ tee4. Formułę partnerstwa uznano tam za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja stwierdza między innymi: Akceptacja modelu partnerskiego (...) jest najbardziej pozytywną zm ianą dla współpracy rozwojowej (...) nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi. (...) w prawdziwym partnerstwie nie m a miejsca dla posta­ w y paternalistycznej, lokalni aktorzy m ogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy m ogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju (Shaping... 1996: 13). Optymizm polityków tonowany jest przez antropologów i praktyków zaanga­ żowanych w projekty rozwojowe. Z antropologicznego punktu widzenia formuła partnerstwa przybliża nas co prawda do paradygmatu dialogicznego, ale nie jest wolna od zastrzeżeń. Przysłowiowy „beneficjent” z pasywnego przedmiotu przeistacza się w pod­ miot gotowy do aktywnego włączenia się w proces rozwojowy. Siłą rzeczy zmie­ nia się wówczas forma relacji „darczyńca” — „biorca”. Przybiera ona charakter interaktywny, zakładający udział „biorcy” w określaniu celów projektów. Formula partnerstwa W sytuacji, gdy „biorca” zaczyna aktywnie uczestniczyć w wyznaczaniu ce­ lów i realizacji projektów rozwojowych, pojawiają się problemy. 4 Komitet Pomocy Rozwojowej tworzy co roku listę krajów „rozwijających się”, które powinny (mogą) stać się partnerami projektów rozwojowych. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 43 Pierwszy, to stopień zbieżności i znajomości długofalowych celów partne­ rów. Strona biorąca, podobnie jak w kontekście „spotkania etnologicznego”, jest w gorszej sytuacji. Zazwyczaj nie ma dobrego rozpoznania celów strony dającej, co utrudnia negocjowanie wspólnych celów. Takiej współpracy mogą podjąć się osoby (organizacje) mające ukształtowaną samoświadomość celów (problemem pozostaje, czy są one zbieżne z celami darczyńcy)5 oraz posiadające, instytu­ cjonalnie oraz intelektualnie, zdolność udźwignięcia współodpowiedzialności za efekty projektu oraz ich trwałość. Drugi problem jest pochodną pierwszego. Polega on na pojawieniu się no­ wych ogniw w dialogu pomiędzy darczyńcami a biorcami — różnego typu po­ średników w dialogu, organizacji pozarządowych, wyspecjalizowanych agencji rozwojowych i agentów kontaktu, dla których partnerstwo stało się formą legity­ mizacji. To oni odnoszą największą korzyść z formuły partnerstwa. Stają się de facto i de iure beneficjentami projektów pomocowych. Pojawienie się tej nowej kategorii wymusiło zmiany w języku dyskursu rozwojowego. Skoro beneficjen­ tami stali się różnego rodzaju pośrednicy, to podmioty, do których skierowana jest pomoc, określa się w żargonie „deweloperów” biurokratycznym mianem „beneficjentów ostatecznych”. W tle tego układu pojawia się jeszcze wskaźnik określany jako „zasięg pro­ jektu”. Dotyczy on wszystkich, którzy odniosąkiedykolwiek jakąś korzyść z jego efektów. Na przykład, jeżeli beneficjentem ostatecznym jest nauczyciel, który posiądzie nową umiejętność dzięki przeprowadzonym w ramach projektu szko­ leniom, to jego uczniowie będą uwzględnieni w opisie zasięgu projektu kształ­ cącego nauczycieli. W ten sposób tworzy się rozciągnięta nić relacji pośrednich: darczyńca (rząd lub osoby prywatne) — agencja rozwojowa w kraju darczyńcy — agencja rozwojowa w kraju biorcy (beneficjent) — beneficjent ostateczny — osoby (lub inne podmioty) znajdujące się w zasięgu projektu. Taki dialog przy­ pomina raczej „głuchy telefon”. Każdy z partnerów i beneficjentów nieco inaczej definiuje (i zakreśla) cele i efekty projektu6. Nic dziwnego zatem, że najbardziej skrajne opinie upatrują w idei partnerstwa wpływ „politycznej poprawności” i utrzymują, iż jest ona pozbawiona treści, pu­ sta merytorycznie. 5 Przygotowując projekt rozwojowy zakładający zorganizowanie w Polsce szkoleń dla Afrykanów, spotkałem się z następującym pytaniem ze strony MSZ: „Czy może Pan zagwarantować, że oni wrócą [do swojego kraju — R.V.]?”. 6Na przykład, gdy dla polskich autorów projektu edukacyjnego realizowanego w Afryce głównym jego celem było podniesienie poziomu nauczania dzieci z wiejskich szkół (poprzez dostarczenie pew­ nego zakresu umiejętności i pomocy dydaktycznych), dla dyrektora wiejskiej szkoły (partnera projek­ tu) priorytetem okazało się pozyskanie środka lokomocji — wymarzonego motocykla, który ułatwiłby kontakt z odległym o dziesiątki kilometrów miasteczkiem. To pozwoliłoby mu podnosić kwalifikacje — uczestniczyć w szkoleniach, naradach itp. Dyrektorzy innych wiejskich szkół (ci posiadający już mo­ tocykle) także zwracali uwagę na trudności komunikacyjne, wynikające z braku funduszy na paliwo. �44 Ryszard Yorbrich Spotkać się też można z argumentem, że w kontekście promowanej dychotomicznej wizji procesów rozwojowych, w której „nowoczesność” przeciwstawia się „tradycjonalizmowi”, popularne „wołanie o upodmiotowionych partnerów” stało się formą swoistej celebracji „lokalności” (Crewe, Harrison 1998: 156), szukaniem „listka figowego” dla celów „ludzi globalnych”. Pojawia się pytanie, czy prowadzony w ramach projektów rozwojowych dialog kulturowy nie spro­ wadza się do manipulowania świadomością „człowieka lokalnego”. Przywoływane już przeze mnie badaczki struktur pomocowych, Emma Crewe i Elizabeth Harrison, zwracają także uwagę, iż formuła partnerstwa pozostaje w istocie kategorią niejasną. Nadal bowiem zachowuje się tu głęboka strukturalna nierównowaga pomiędzy „darczyńcą” a „biorcą”, niesymetryczność w układzie władzy, w dostępie do środków finansowych i zasobów wiedzy. Rzadko można mówić o zbieżności długofalowych celów. Dwie perspektywy Perspektywy partnerów są często odmienne. Darczyńcy szukają partnerów podzielających ich długofalowe cele, cechujących się odpowiedzialnością, bę­ dących w stanie zapewnić ciągłość projektu. Biorcy poszukują natomiast partne­ rów skłonnych przekazać w ich ręce środki, które będą mogli wydawać zgodnie z własnymi priorytetami i w ramach własnych struktur7. Perspektywa biorcy jest naznaczona rozdrażnieniem wobec ignorancji dar­ czyńców, maskowanej arogancją zewnętrznych ekspertów. Lokalny partner trak­ towany bywa w praktyce jako podwykonawca. Jak opisuje to zjawisko Jehan Perera, koordynator projektów rozwojowych z Kolombo, autor studium o nie­ równym dialogu z darczyńcami: „[Lokalny — R.V.] personel jest zastraszany przez konsultantów noszących laptopy, ciągle marudzących i wydających dzie­ siątki poleceń” (Perera 1997: 163). Partnerzy (biorcy) pytają: dlaczego sposób ulżenia problemom Indii ma być ustalony w Londynie, a nie tu, na miejscu, gdzie lepiej znają realia? (Clark 1992: 193-194). W opinii części obserwatorów projektów, pomoc rozwojowa krajów Północy jest specyficzną kontynuacją kolonializmu, a nawet rasizmu. Kraje darczyńców to przecież głównie byłe metropolie kolonialne, „kraje białego człowieka”. Kraje beneficjentów — to przede wszystkim byłe kolonie z Afryki, Azji, Karaibów oraz Ameryki Łacińskiej (w dużej mierze — „kraje czarnego człowieka”)8. Owa cią­ 7 W roku 2008, przygotowując projekt rozwojowy w Mali, szukałem jako partnerów wiejskich szkół. Rozesłałem list z propozycją współpracy do kilku tamtejszych szkół, zakładając, że wybiorę wśród nich najdogodniejszego partnera. Okazało się, że jakimś sposobem dyrektorzy tych szkół poro­ zumieli się ze sobąi przysłali wspólny list motywacyjny, co wymusiło takie przeformułowanie projektu, aby objął wszystkie te szkoły. 8 Do niedawna do grupy beneficjentów zaliczano także kraje Europy Wschodniej, obarczone czymś w rodzaju doświadczenia kolonialnego, a więc takie, które również należało „ucywilizować”. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju 45 głość dyskursu kolonialnego objawia się nawet w pochodzeniu osób najczęściej zaangażowanych w działalność pomocową. Jak zauważa R.L. Stiratt: „Uderza­ jącą cechą personelu rozwojowego jest to, iż są oni dziećmi kolonialnej służby cywilnej, personelu wojskowego lub misjonarzy”. Ten fakt skłania do interpre­ towania zaangażowania takich osób w działalność pomocową jako przejawów „kulturowego rasizmu” (za Crewe, Harrison 1998: 87-88). W kontekście niesymetrycznego układu, jaki powstaje pomiędzy darczyńcą a beneficjentem pomocy rozwojowej, odwoływać się można nawet do sugestii Marcela Maussa, że dawanie to okazywanie komuś swojej wyższości, a „nieod­ wzajemniony dar (...) poniża” (Mauss 2007: 151). Perspektywa darczyńców z kolei naznaczona bywa brakiem zaufania do po­ czucia odpowiedzialności i profesjonalnego przygotowania lokalnych partnerów. Wątpliwości darczyńców dobrze ilustrują wypowiedzi zebrane przez Crewe i Harrison: „Oni są leniwi. Oni nie sągotowi, aby kierować [projektami — R.V.]. Oni chcą tylko brać pieniądze. Oni nie potrafią zorganizować pikniku, nie mó­ wiąc już o projekcie rozwojowym” (Crewe, Harrison 1998: 76). Pojawiają się też nieco mniej emocjonalne komentarze. Lokalnym organizacjom pozarządowym brak jakoby zdolności do samodzielnego zarządzania, a zasięg ich działań i możliwości nie obejmuje najbardziej potrzebujących, najbiedniejszych grup społecznych. Przedstawiciele tych organizacji są rzekomo łatwo podatni na korupcję, rekrutują personel na zasadzie patronatu (klienteli), związków krwi, a nie kompetencji, a także przejawiają tendencję do wykluczania osób wywodzących się z oddolnych ruchów społecznych (Manzo 1995; Cowen, Shenton 1995). Materialne, ekonomiczne, jak i symboliczne rezultaty projektów bywają przedmiotem napięć, manipulacji i współzawodnictwa. Dialog międzykulturowy w projektach rozwojowych znajduje zatem wyraz w różnych podejściach do ra­ portów ewaluacyjnych, co znowu przypomina „dialog głuchych”. Rozbieżne cele długofalowe partnerów rzutują na ich sposób oceny współpra­ cy. Partnerzy z Północy — darczyńcy — preferują ewaluację ilościową, fetyszyzują dane liczbowe, porównywalne i przydatne w ocenie efektywności w skali globalnej9. Partnerzy z Południa — biorcy — skłaniają się ku nieformalnej ewaluacji jakościowej, bardziej empirycznej, ale i indywidualnej weryfikacji efek­ tywności, uwzględniającej tak niewymierne zmienne, jak poczucie zadowolenia „ludzi lokalnych” — ostatecznych beneficjentów. „Ludzie lokalni”, formułują bowiem własne interpretacje i konceptualizacje procedur i celów rozwoju, rozmi­ 9 Z fetyszyzacją liczb zetknął się każdy prowadzący projekty rozwojowe, korzystający z publicz­ nych (państwowych, ministerialnych) źródeł finansowania, a często nawet i ze źródeł prywatnych. Ofi­ cjalne wzory sprawozdań z projektów finansowanych przez polskie MSZ kładą duży nacisk na dokładne określenie i udokumentowanie liczby beneficjentów (tak bezpośrednich, jak i pośrednich) poszczegól­ nych działań. Także całkiem „prywatne” osoby, finansujące koordynowany przeze mnie projekt budo­ wy studni w Afryce, przed zadeklarowaniem określonej sumy domagały się niekiedy szczegółowych wyliczeń, ile osób będzie korzystać ze sponsorowanej przez nie inwestycji. W warunkach afrykańskich, charakteryzujących się rozproszonym i mobilnym osadnictwem, nie było to łatwe do określenia. �Ryszard Vorbrich 46 jając się z intencjami donatorów i traktując dany projekt jako nowe źródło prestiżu i zasobów petryfikujących tradycyjne struktury i wzory kulturowe. Dla nich jest mniej ważne, czy na przykład z nowo wybudowanej studni lub szkoły skorzysta odpowiednio duża liczba rodzin lub dzieci, natomiast liczy się, czy inwestycja (lub działanie przynoszące korzyści uczestnikom) uwzględnia potrzeby i układy spo­ łeczne w konkretnej grupie, własnej wspólnocie etnicznej bądź lokalnej10. * * * Paradygmat partnerstwa pozostaje od lat wiodącym hasłem nie tylko antropo­ logii rozwoju, ale i instytucji zaangażowanych w praktyczną działalność rozwo­ jową. Nie stanowi jednak — jak pokazuje praktyka — cudownego panaceum na wszelkie problemy globalizującego się świata. Jest jedynie nowym wyzwaniem, nową, wymagającą więcej wysiłku, przygotowania i elastyczności formą kontak­ tu między ludźmi różnych kultur. Tak długo, jak długo będzie istnieć globalny układ spolaryzowanego rozwoju, pozwalający dzielić kraje na bogate i biedne, „rozwinięte” i „rozwijające się”, przeciwstawiający społeczeństwa „centrum” społeczeństwom (i kulturom) „pery­ ferii”, utrzymywać się będzie globalny, asymetryczny układ relacji społecznych, w ramach którego jedni narzucają drugim sposoby życia, modele rozwoju i wzo­ ry kulturowe. Naprzeciw siebie stać będą ludzie „globalni” i ludzie „lokalni”, darczyńcy i beneficjenci, ludzie władzy i poddani jej wpływom, antropolodzy (badacze) i tubylcy („przedmiot” badań). Dialog pomiędzy nimi wymaga od obu stron gotowości do — choćby częściowego — podważenia własnych wartości, bez zanegowania swojej tożsamości. Słowa kluczowe: rozwój, dialog, dialogiczność, partnerstwo, antropologia rozwoju B IB L IO G R A FIA Asad T. 1973 Bachtin M. 2003 Anthropology and the Colonial Encounter, London: Springer Netherlands. Słowo dialogu — dialogowość słowa, przeł. D. Ulicka, w: G. Godlewski (red.), Antropologia słowa, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu War­ szawskiego, s. 160-164. 10 Już na wstępie prac studyjnych nad projektem budowy studni w Kamerunie, miejscowi partne­ rzy sygnalizowali potrzebę ich lokowania w centrum osady lub pobliżu domostw lokalnych wodzów, co często stało w sprzeczności z wymogami technicznymi (przebiegiem żył wodnych itp.). Podobnie podczas prowadzenia projektu edukacyjnego mogłem dostrzec dbałość miejscowych partnerów (dy­ rektorów szkół), aby wśród młodocianych uczestników warsztatów edukacyjnych znaleźli się synowie i córki przedstawicieli lokalnych elit. �Rozwój dialogu — dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju Clark L. 1992 47 Democratizing Development: The Role o f Voluntary Organizations, West Hartford: Kumarian Press Library o f M anagement for Development. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Cowen M., Shenton R. 1995 The Invention o f Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 25-42. Crewe E., Harrison E. 1998 Whose Development? An Ethnography o f Aid, London: Palgrave Macmillan. Escobar A. 1991 Anthropology and Development Encounter: the M aking and Marketing o f Development Anthropology, „American Ethnologist” 18: 4, s. 658-682. Gould S. 1977 Ever since Darwin: Reflection in Natural History, London: W.W. Norton & Company Ltd. Griaule M. 2005 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, Kąty: Wydawnictwo M arek Derewecki. Hegel G.W.F. 1965 La Raison dans Thistoire. Introduction a la philosophic, Paris: UGE. Malinowski B. 1927 The Life o f Culture, w: G.E. Smith, B. Malinowski (eds.), The Diffusion o f Con­ troversy, London, New York: Paul, Trench, Trubner & Co, Ltd., s. 35-43. 2000 Zycie kultury, w: B. Malinowski, Jednostka, społeczność, kultura, przeł. S. Kapralski i in., Dzieła, t. 8, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 73-81. Mamdani M. 1996 Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy o f Late Colo­ nialism, Princeton, N ew Jersey: Princeton University Press. Manzo K. 1995 Black Consciousness and the Quest fo r a Counter-modernist Development, w: J. Crush (ed.), Power o f Development, London: Routledge, s. 223-247. Mauss M. 2007 Szkic o darze. Form a i podstawa wymiany w społeczeństwach archai­ cznych, przeł. K. Pomian, w: E. Nowicka, M. Głowacka-Grajper (red.), Świat człowieka — świat kultury. Antologia tekstów klasycznej antropolo­ gii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 107-168. Mudimbe V.Y. 1988 The Invention o f Africa: Gnosis, Philosophy and the Order o f Knowledge, Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press. Perera J. 1997 In Unequal Dialogue with Donors: The Experience o f the Sarvodaya Shramadana Movement, w: D. Hulme, M. Edwards (eds.), NGOs, States and Donors: Too Close fo r Comfort?, London: Palgrave Macmillan, s. 156-167. �Ryszard Vorbrich 48 Schweitzer A. 1935 Wśród w ód i lasów dziewiczych, przeł. Z. Petersowa, Warszawa: Świat. Shaping... 1996 Shaping the 21st Century: The Contribution o f Development Cooperation, Paris: OECD. Vorbrich R. 2004 Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posem-Zieliński (red.), Tolerancja i je j granice w rela­ cjach międzykulturowych, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 155-176. Ryszard Vorbrich DEVELOPMENT OF A DIALOGUE - DIALOGUE OF THE DEVELOPMENT. DURABILITY AND EVOLUTION OF THE DEVELOPMENT ANTHROPOLOGY DISCOURSE (Summary) The beginnings o f cultural anthropology were characterised by a paternalist approach to the societies under study. The metaphor o f the child who needs care, applied to the recipients o f developmental projects, has rem ained its expression until today. For decades anthropologists nurtured the documentary paradigm in which the viewpoint o f a Western m an dominated; there was no place for dialogue and for the equal status and symmetrical position between the anthropologist and the natives and between the researcher and the researched. The process o f empowerment o f inhabitants o f the Third World countries and the rela­ ted post-colonial discourse introduced a new paradigm of dialoguism. It no longer divides the cognitive process into two stages: a fieldwork-documentary stage and an analytical stage, taking place in the researcher’s study, and assumes that the researcher gets as close to the local people’s point o f view as possible. The anthropology o f development and the practice o f developmental activity also assume this perspective. When the evolutio­ nist paradigm o f development has been questioned, the principle o f partnership has been elevated to the position o f the key element in the m odem development discourse. However, the principle o f partnership and the accompanying dialogue approach have m any traps, which result, among other things, from the lack o f symmetry between the researcher and the researched or the donor and the beneficiary. New phenomena and problems appear, for example the category o f intermediaries in the development dialogue between „local people” and „global people”, differences in the evaluation o f the aims and effectiveness o f development projects, etc. The paradigm o f partnership has not proved to be a miraculous panacea for all the problems o f the globalising world; in fact, it has given rise to new challenges. Key words: development, dialogue, dialoguism, partnership, development anthropology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e4898cd0bded6e13949796797df74d.pdf 8e00800095f6e7d0fe44927187570bf4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6137 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource obozy dla uchodźców uchodźcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5723 Title A name given to the resource "Narody na wygnaniu" / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.49-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 MACIEJ ZĄBEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski „NARODY NA WYGNANIU”. ROLA OBOZÓW DLA UCHODŹCÓW W KSZTAŁTOWANIU SIĘ NOW EJ TOŻSAMOŚCI ICH MIESZKAŃCÓW Zdaniem badaczy europejskich, proces przyjmowania i integracji imigrantów wymaga „pracy”, wysiłku, czasu i wsparcia ze strony instytucji państwa przyj­ mującego (Grzymała-Kazłowska 2008: 245). Szczególnie dotyczy to tych, któ­ rych określa się mianem azylantów lub uchodźców. Co prawda, za najlepsze roz­ wiązanie problemów migracji przymusowych uważa się zazwyczaj dobrowolną repatriację uchodźców do ich kraju pochodzenia. W rzeczywistości jednak bar­ dzo rzadko jest ona możliwa w stosunkowo krótkim czasie. Lokalna integracja wydaje się w tej sytuacji rozwiązaniem najbardziej pożądanym. Nasuwa się jed­ nak pytanie, czy wysiłek ten należy podejmować już w trakcie pobytu uchodź­ ców w miejscach czasowej koncentracji, zwanych obozami lub ośrodkami dla uchodźców1, gdzie zainteresowani oczekują na repatriację lub decyzję odnośnie do ich statusu? Przedstawiciele administracji państw przyjmujących, jak rów­ nież organizacji pozarządowych uważają często, że dzięki kontroli i skupieniu uchodźców w jednym miejscu nie tylko zostanie im zapewniona lepsza ochrona, ale także łatwiejsze będzie wprowadzanie programów integracyjnych. Obserwa­ cje prowadzone wśród uchodźców przebywających w obozach tego jednak nie potwierdzają. W niniejszym artykule, opierając się na ustaleniach takich antropologów, jak Ann-Belinda Steen (1993), Aristide Zolberg (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989)*i 1 Nie ma jednoznacznej definicji „obozu” (Cutts, red., 2000: 118). Mogą to być zarówno osiedla namiotowe, jak względnie trwałe osady o charakterze wiejskim lub miejskim, różniące się wielkością i jakością wybudowanych tam domostw. Czasem określa się tą nazwą nawet pojedyncze zabudowania, pozostałe np. po byłych koszarach lub hotelach. Użycie terminu „obóz” sugeruje zawsze tymczasowość takiej placówki, a niekiedy także zamknięty i dyscyplinujący jej charakter. W rzeczywistości większość obozów nie znika tak szybko, jak powstaje. Średni czas ich trwania to 10-15 lat. Sąjednak wyjątki, jak obozy palestyńskie na Zachodnim Brzegu, które istniejąjuż od 60 lat. Z reguły w obozach obowiązują pewne rygory w zakresie kontroli wejść i wyjść, choć w zasadzie mają one charakter otwarty. �50 Maciej Ząbek i Liisa Malkki (1995b) oraz własnych obserwacjach2, staram się pokazać, że miej­ sca masowej koncentracji uchodźców raczej nie sprzyjają integracji. Dla przyję­ cia tej tezy największe znaczenie miały wnioski z badań Malkki nad uchodźcami Hutu z Burundi w Tanzanii3. Wymieniona autorka, porównując ze sobą dwa śro­ dowiska przymusowych przesiedleńców przebywających w obozie w Mishamo i mieście Kigoma, pokazała bowiem, jak doświadczenia uciekinierów przebywa­ jących na emigracji, w zależności od sytuacji, w jakiej się znaleźli, wpłynęły na zmiany ich dotychczasowej tożsamości. Obóz, w którym uchodźcy znajdowali się pod opieką i ochroną organizacji międzynarodowych stał się dogodnym miej­ scem dla ukształtowania się ich tożsamości „narodu na wygnaniu”. Miasto nato­ miast, w którym byli pozostawieni samym sobie, zmuszało ich do wykazania się zaradnością i przedsiębiorczością, co sprzyjało integracji, a nawet asymilacji ze społecznością przyjmuj ącą. Wnioski Malkki mają, moim zdaniem, charakter uniwersalny, odnoszący się do większości skupisk uchodźców na całym świecie. W moim artykule, sięgając do genezy współczesnych problemów z uchodźca­ mi, ukazuję rolę obozów w kształtowaniu się nowej tożsamości i kultury uchodź­ czej, będącej rodzajem „kultury oporu” ludzi pokrzywdzonych, ale jednocześnie niebezpiecznych, gdyż gotowych do przemocy. Państwa narodowe, kontrola granic a geneza międzynarodowej ochrony uchodźców Uchodźcy, do których potocznie zalicza się wszystkich wypędzonych, prze­ siedleńców, a przede wszystkim uciekinierów przed wojną i prześladowaniami, istnieli oczywiście od niepamiętnych czasów. Instytucja azylu, jako taka, też nie jest wynalazkiem współczesnym. Zawsze też było tak, że wygnańców czasami przyjmowano, udzielając im prawa pobytu, innym razem bez skrupułów wypę­ dzano. W czasach współczesnych mamy jednak przeświadczenie o szczególnym znaczeniu problematyki związanej z uchodźstwem. Wydaje się, że nigdy uchodź­ ców nie było tak dużo, jak obecnie i nigdy nie sprawiali aż tylu problemów. 2 Zajmuję się uchodźcami od 1995 r. — na początku w ramach pracy administracyjnej w MSWiA, później jako badacz akademicki. W latach 2004-2006 wraz z zespołem prowadziłem badania wśród uchodźców przebywających w polskich ośrodkach detencyjnych, w ramach programu operacyjnego EQUAL, którego celem było zwiększenie szans na integrację społeczno-zawodową osób ubiegają­ cych się o nadanie statusu uchodźcy. Ich rezultaty zostały opublikowane w 2008 r. w pracy: M. Ząbek, S. Łodziński, Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego. Poza tym wizytowałem lub pro­ wadziłem badania w skupiskach dla uchodźców w Niemczech, Sudanie, Kenii, Turcji, Gruzji, Armenii i na Terytoriach Palestyńskich. 3 Po stłumieniu powstania, które wybuchło w Burundi 19 kwietnia 1972 r., sprawujący tam władzę Tutsi wymordowali ok. 100 tys. Hutu. W rezultacie tych wydarzeń ok. 150 tys. członków tej grupy uciekło do sąsiedniej Tanzanii (Kay 1987). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 51 Wrażenie to jest o tyle uzasadnione, że faktycznie w ubiegłym wieku w Eu­ ropie i na świecie zaszły zmiany, które wymusiły inne sposoby rozwiązywania kłopotów z napływem „migrantów przymusowych”, tworząc jednak przy tym nowe problemy. Powstawanie państw narodowych, rozwój biurokracji i wpro­ wadzenie nieznanej przedtem ścisłej kontroli granic państwowych, wymusiło zmianę postaw wobec niekontrolowanych dotąd ruchów migracyjnych, w tym i wobec różnych kategorii uchodźców. Stało się tak dlatego, że w obliczu na­ pięć społecznych, związanych z rozwojem gospodarki rynkowej w takich kra­ jach, jak Francja czy Niemcy, sposobu ich rozładowania pod koniec XIX wieku coraz częściej szukano we wzmocnieniu tożsamości i solidarności narodowej. Pociągnąć to musiało za sobą nasilenie dyskryminacji mniejszości narodowych, jak i niechęć do przyjmowania obcych etnicznie i narodowo imigrantów, których postrzegano jako intruzów zabierających rdzennym mieszkańcom miejsca pracy. W systemie powstających państw narodowych, traktowanych jako pewne byty naturalne, etnicznie homogenne, zaczęło utrwalać się przekonanie, że obcy nie powinni takiego państwa „zanieczyszczać”. Nie tylko reprezentanci mniejszości narodowych, ale każdy osiedlający się w takim państwie cudzoziemiec stawał się zagrożeniem dla istniejącego w nim ładu. Doprowadziło to do upolitycznienia zjawiska uchodźstwa na skalę nieznaną w przeszłości. Pierwszy kryzys migracyjny w Europie, po pierwszej wojnie światowej, kie­ dy to liczba uciekinierów i wypędzonych wyniosła 9,5 miliona, a ich powrót do krajów pochodzenia stał się w zasadzie niemożliwy, wymusił na rządach niektó­ rych państw wprowadzenie pewnej korekty do ich narodowych polityk migracyj­ nych. Państwa, w których uciekinierzy przebywali, kierując się humanitarnymi przesłankami, zdecydowały o legalizacji ich pobytu. Po raz pierwszy w dziejach, w ramach powstałej Ligi Narodów, upolityczniono przymusowych imigrantów, nadając im specjalny status prawny, zwany odtąd „statusem uchodźcy”. W ten sposób przynajmniej część z nich objęto ochroną prawną, umożliwiając tym sa­ mym osiedlenie się na stałe i znalezienie zatrudnienia. Akcja ta miała być wyjąt­ kiem w obowiązującym narodowym porządku rzeczy i po zrealizowaniu zadania przez powołany w tym celu urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców Rosyj­ skich w Europie (rozszerzony później na uchodźców greckich i ormiańskich), instytucję tę w 1930 roku rozwiązano4. 4 Działalność urzędu Wysokiego Komisarza wznowiono jeszcze na krótko w 1933 r., po dojściu Hitlera do władzy i rozpoczęciu w Niemczech wypędzeń ludności pochodzenia żydowskiego. Liga Narodów, z uwagi na relacje z III Rzeszą, szybko jednak odcięła się od Wysokiego Komisarza, którego działalność już w 1935 r. na stałe zawieszono. W 1938 r. także Związek Radziecki sprzeciwił się jakiej­ kolwiek ingerencji Ligi w sprawy uchodźców z tego kraju. Niepowodzeniem zakończyła się również zwołana wtedy konferencja w Evian, rozpatrująca ewentualne wzięcie pod ochronę międzynarodową Żydów wysiedlonych z Niemiec. W Europie zwyciężyło wówczas stanowisko, że relacje między danym państwem a jego obywatelami są jego wewnętrzną sprawą (Vemant 1953: 56). Stąd, zarówno przed, jak i w trakcie II wojny światowej Żydzi i inne osoby prześladowane przez nazistów nie były objęte ochroną międzynarodową. �Maciej Ząbek 52 Druga wojna światowa i kolejny kryzys uchodźczy spowodowały, że po jej zakończeniu 11 milionów ludzi wciąż przebywało poza granicami swoich kra­ jów. Sytuacja ta wymusiła powrót do rozwiązań z okresu Ligi Narodów. Nie stało się to od razu. W czasie wojny i bezpośrednio po jej zakończeniu uchodźcy byli postrzegani przez aliantów jako problem typu wojskowego, a nie humanitarne­ go. W tym czasie jedyną instytucją, która się nimi zajmowała, było Biuro Osób Przesiedlonych Naczelnego Dowództwa Ekspedycyjnych Sił Sprzymierzonych (SHAEF5). Miało ono zadanie przeciwdziałać grabieży i ogólnemu chaosowi, którym groziła obecność tłumów bezdomnych uciekinierów i przesiedlonych. Później rozwiązanie problemu powierzono organizacji o nazwie Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy (UNRRA6), która skupiła swoją działalność na repatriacji uchodźców do kraju pochodzenia, nawet wtedy, gdy zainteresowani sobie tego nie życzyli. Dopiero informacje o tym, że repa­ trianci do ZSRR trafiają do obozów pracy na Syberii, wymusiły zmiany bardziej zgodne ze współczesnymi standardami. W 1947 roku powołano Międzynarodo­ wą Organizację ds. Uchodźców (IRO7), która w większym stopniu zajmowała się przesiedleniami uchodźców do krajów trzecich (USA, Kanada, Izrael, Australia) niż repatriacjami. Dopiero po uchwaleniu w 1951 roku Konwencji Genewskiej, dotyczącej statusu uchodźcy, powołano wielozadaniową agendę o nazwie Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR8), na­ wiązującą nie tylko w nazwie, ale i programie do rozwiązań z okresu między­ wojennego. Podobnie jak przed wojną urząd miał istnieć do czasu „rozwiązania problemu”. Powstanie na Węgrzech w 1956 roku, utrzymujący się stan zimnej wojny, konflikty w tak zwanym Trzecim Swiecie po rozpoczęciu procesu dekolonizacji spowodowały, że kiedy jedne fale przymusowych imigrantów kończyły się, na ich miejsce pojawiały się nowe. UNHCR był zaś jedyną organizacją mię­ dzynarodową przygotowaną do natychmiastowego działania. Dzięki temu insty­ tucja ta istnieje do dnia dzisiejszego. W ten sposób powstały zręby zinstytucjonalizowanego, silnie upolitycznio­ nego, międzynarodowego systemu ochrony, ale i panowania nad uchodźcami, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym” (International Refugee Regime). Ten system instytucji powstał w oparciu o przesłanki humanitarne, ale w rzeczywistości był wynikiem wprowadzenia kontroli granic i powsta­ nia bloku rywalizujących z Zachodem państw komunistycznych, z których uchodźcy stanowili doskonały argument w prowadzonej przez obie strony woj­ nie propagandowej. Od tego czasu system ewoluował i objął swym zasięgiem niemal cały świat, koncentrując się głównie na uchodźcach z krajów postkolo- 5 SHAEF: Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force. 6 UNRRA: United Nations Relief and Rehabilitation Administration. 7 IRO: International Refugee Organization. 8 UNHCR: United Nations High Commissioner for Refugees. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 53 nialnych. Nadal jednak, w tym kształcie, w jakim istnieje obecnie, należy on do wynalazków XX-wiecznego świata zachodniego, nie mających precedensu w przeszłości. Kim są uchodźcy? Próby zdefiniowania zjawiska Od początku istnienia upolitycznionego systemu ochrony uchodźców pojawił się problem właściwego zdefiniowania tego zjawiska. W roku 1936 genewski Instytut Prawa Międzynarodowego określił uchodźcę jako „każdą osobę, która ze względu na wydarzenia polityczne w swoim kraju opuściła jego terytorium z własnej woli bądź pod przymusem” (Vemant 1953: 6). Następnie definicję tę rozwinięto, dodając stwierdzenie, że „uchodźca różni się od imigranta tym, że opuścił on kraj pochodzenia ze względu na wydarzenia polityczne, a nie ze względu na stan gospodarki czy zainteresowanie innym krajem” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 21). Kluczową sprawą było jednak określenie, co oznacza stwierdzenie „wydarzenia polityczne”, gdyż w krajach autorytarnych większość ich mieszkańców można było określić jako ofiary wydarzeń politycznych, a takie postawienie sprawy budziło protesty urzędników. Definicję poprawiono dopiero w 1951 roku, określając w Konwencji Genewskiej uchodźcę jako każdą osobę, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniami z po­ wodu swojej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grapy spo­ łecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem, i nie może lub nie chce z powodu tych obaw korzystać z ochrony tego państwa, albo która nie m a żadnego obywatelstwa i znajdując się poza państwem swojego dawnego stałego zamieszkania (...), nie może lub nie chce z powodu tych obaw powrócić do tego państwa9. Powstała prawna i politologiczna definicja, mająca w założeniu charakter uniwersalny, uznawana dziś przez większość państw świata. Ustanowiła ona powszechny system walki z problemem uchodźstwa. Dzięki niej rozróżnienie uchodźcy, który zmienia miejsce pobytu wbrew własnej woli, od imigranta, któ­ ry przemieszcza się dobrowolnie, wydawało się na początku łatwe i niebudzące kontrowersji. Leżąca u podstaw tego międzynarodowego konsensusu zasada za­ kładała współodpowiedzialność w kwestii podstawowych praw człowieka, gdy prawa te nie będą respektowane przez któreś z państw. Szybko jednak okazało się, że w rzeczywistości bardzo zawęża ona pojęcie „uchodźców”, którzy we­ dług Konwencji są faktycznie tylko pewną podgrupą szerszej kategorii „osób wysiedlonych”. Przez wzgląd na poszanowanie suwerenności państwowej wyłą­ czone zostały z definicji uchodźcy między innymi osoby, które nie przekroczyły Artykuł lAust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., Dz. U. z 1991 r. nr 119, poz. 515 i 517. �54 Maciej Ząbek granic swojego kraju, czyli tak zwani uchodźcy wewnętrzni lub „wewnętrznie przesiedleni” (Internally Displaced Persons). Podobnie statusu uchodźcy nie otrzymują osoby, którym zagraża tylko dyskryminacja, a nie prześladowanie oraz uciekinierzy przed wojną, a nie przed indywidualnymi prześladowaniami101. Z punktu widzenia wymienionej Konwencji każdy wniosek o azyl powinien być rozpatrywany indywidualnie, w kontekście osobistego zagrożenia prześladowa­ niami, które rozumiane są jako możliwość utraty życia, zdrowia lub wolności przez daną jednostkę. Pojawiły się jednak regionalne uregulowania będące wy­ łomem w dotychczasowym prawodawstwie. Należy do nich Konwencja Krajów Jedności Afrykańskiej z 1967 roku oraz Deklaracja z Kartageny z 1994 roku, które to dokumenty ze względu na szczególną sytuację uciekinierów wojennych w krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej rozszerzają na nich pojęcie uchodźcy. W dodatku przyjmują zasadę domniemania (prima facie), bez indywidualnego badania sprawy. Uregulowania te nie obejmują jednak swym zasięgiem krajów zachodnich. Jest to zgodne z pewną logiką systemu, który od początku dzielił uchodźców na regiony, tak aby konsekwencje uchodźstwa pozaeuropejskiego nie dotknęły zbytnio Europy i USA. Przykładem jest choćby fakt powołania dla uchodźców palestyńskich i koreańskich oddzielnych organizacji11. Podobnie też spośród zbiegów z Chin komunistycznych za uchodźców uznano tylko nielicz­ nych. Po podziale zaś subkontynentu indyjskiego miliony wypędzonych z obu powstałych tam państw w ogóle nie zostały zakwalifikowane jako uchodźcy. Z biegiem lat prosta odpowiedź, że uchodźcą jest ten, kto spełnia warunki de­ finicji zawartej w Konwencji Genewskiej, stawała się coraz bardziej problema­ tyczna. Wśród tłumów bezdomnych ubiegających się o azyl w krajach Zachodu coraz więcej było osób mających faktycznie złożone motywacje, w których czyn­ nik polityczny mieszał się z ekonomicznym. W okresie zimnej wojny, szczególnie w tak zwanym złotym okresie uchodźstwa (od 1951 r. do początku lat 70. XX w.), większość osób uciekających przed komunizmem, z uwagi na interes polityczny i gospodarczy krajów przyjmujących, uznawano jednak za „uchodźców”. Gorzej było, jeśli chodziło o osoby uciekające wprawdzie spod reżimów autorytarnych, 10Wspomniana Konwencja nie obejmuje osób narażonych na dyskryminację w znaczeniu gorszego, nierównego traktowania, chyba że zachodzi sytuacja tzw. kumulacji czynników (czyli, gdy różne formy dyskryminacji połączone z innymi negatywnymi czynnikami, jak np. ogólną atmosferą braku bezpie­ czeństwa w kraju, mogą razem wzięte wytworzyć w umyśle osoby ubiegającej się o status uchodźcy stan uzasadniający obawę przed prześladowaniem). Nie dotyczy ona „uciekinierów wojennych”, jeśli nie zachodzą przesłanki zagrożenia indywidualnymi prześladowaniami, wyklucza także osoby, które uciekły ze względu na niechęć do służby wojskowej lub obawę przed walką. 11Uchodźcami koreańskimi zajęła się Organizacja ds. Odbudowy Korei (UNKRA), zaś palestyński­ mi — Agencja ONZ ds. Pomocy Uchodźcom Palestyńskim na Bliskim Wschodzie (UNRWA). W ostat­ nim przypadku uczyniono to na prośbę krajów arabskich, które obawiały się, że przyjęcie definicji z Konwencji Genewskiej, określającej uchodźcę jako pojedynczą osobę, może osłabić w przyszłości pozycję Palestyńczyków w prawie do powrotu grupowego. Inna sprawa, że kraje zachodnie nie miały bynajmniej zamiaru przyjmować do siebie tysięcy uchodźców z Bliskiego Wschodu. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 55 ale współpracujących z krajami zachodnimi12. Przesłanki pozahumanitame wielo­ krotnie decydowały w różnych krajach o przyjęciu uchodźców13. Istotne sąrównież dziś, gdy większość potencjalnych azylantów wywodzi się z biednych, odmien­ nych kulturowo i rasowo krajów Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej. Można jednak zapytać, czy to znaczy, że nazwanie ich uchodźcami będzie zawsze bezzasadne? Definicja uchodźcy zawarta w Konwencji Genewskiej z 1951 roku nie przy­ nosi na to pytanie zadowalającej odpowiedzi. Z tego też względu Szwecja i Dania od lat 60. zapoczątkowały przyznawanie azylu z powodów humanitarnych — tak zwanej ochrony uzupełniającej, określając ją mianem statusu B, de facto lub po prostu humanitarnego. Praktyka ta, powszechna dziś w Europie, wprowadziła jednak dodatkowe zamieszanie w kwestii, kim naprawdę są uchodźcy. Antropolodzy, którzy od początku lat 80. coraz częściej podejmowali studia nad uchodźcami, z reguły wyrażali daleko idący dystans wobec definicji zawartej we wspomnianej Konwencji. Zdaniem niektórych, nie powinno się jej akcepto­ wać i tym samym legitymizować procedur opartych na tej definicji. Dowodzili, choćby na przykładzie Irlandczyków z okresu Wielkiego Głodu (lata 40. XIX w.) czy migracji Żydów ze Związku Radzieckiego (lata 80. XX w.), że w wielu przy­ padkach czynnika ekonomicznego nie można rozdzielić od politycznego (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 30). Podobnie ofiary głodu z Etiopii czy Sudanu z lat 80. ubiegłego wieku faktycznie były ofiarami prześladowań politycznych, a nie po prostu klęski nieurodzaju czy suszy. Zatem, według tych badaczy, powinno się unikać prostej opozycji „uchodźca — nie uchodźca”, gdyż rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. W określonej sytuacji status uchodźcy powinien przy­ sługiwać nie tylko aktywistom politycznym, osobom prześladowanym i dyskry­ minowanym ze względu na przynależność do różnych grup mniejszościowych, ale i przypadkowym ofiarom przemocy, w tym ofiarom głodu z obszarów wojen i konfliktów zbrojnych. Wszystko zależy od rzeczywistego nasilenia przemo­ cy i niemożliwości udzielenia poszkodowanym pomocy na miejscu. Definicja powinna mieć charakter pewnego continuum, gdzie uchodźcą jest się tym bar­ dziej, im większe jest nasilenie przemocy i im mniej można pomóc danej osobie na miejscu (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 33). Pojawiły się też jeszcze bardziej charakterystyczne dla antropologii próby zdefiniowania zjawiska uchodźstwa, inspirowane koncepcją obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Według tej koncepcji, uchodźcy to osoby, które po traumatycznym wykluczeniu z dotychczasowego społeczeństwa (prześladowa­ nia w kraju pochodzenia), przechodzą przez bolesną fazę liminalną (ucieczka, 12 Przykładem może być polityka uchodźcza w USA, gdzie w latach 80. przyjmowano np. uchodź­ ców kubańskich, a potem nikaraguańskich, ale odmawiano azylu uchodźcom haitańskim czy gwate­ malskim. 13 Przyjęcie uchodźców mogło być wyrazem poparcia politycznego dla jakiejś sprawy, znakiem sprzeciwu lub gestem solidarności wobec uchodźców o zbliżonej kulturze. Dotyczy to także krajów pozaeuropejskich, np. przyjmowania Palestyńczyków w krajach arabskich, Tybetańczyków w Indiach albo uchodźców z RPA w okresie apartheidu w niepodległych krajach afrykańskich. �56 Maciej Ząbek wejście w administracyjne procedury uchodźcze i pobyt w obozie dla uchodź­ ców), a następnie zostają na powrót włączone, ale już do innego społeczeństwa (integracja ze społeczeństwem przyjmującym). Zamiennie możliwa jest jeszcze repatriacja czy powrót do kraju pochodzenia. Niemniej, po wielu latach pobytu poza ojczyzną, taki powrót także wymaga reintegracji. Uchodźcy, z tego punktu widzenia, to różni ludzie, znajdujący się jednak w podobnej sytuacji prawnej i społecznej, dzielący to samo doświadczenie, zwane „doświadczeniem uchodź­ czym”. Czyni ich ono członkami osobnej grupy. Zyskują dzięki niemu określoną tożsamość, kulturę, charakterystyczną „naturę”. Stają się jeszcze jednym etno­ graficznym „plemieniem” i dlatego można ich badać metodami typowymi dla antropologii (Keller 1978; Stein 2001). Wielu innych antropologów wskazywało jednak, że konstrukt „doświadczenia uchodźczego” może prowadzić do zbyt daleko idących generalizacji (Zetter 1988; Marx 1990; Malkki 1995a). Szczególnie przypisywanie uchodźcom swoistego typu psychologicznego czy kultury mogło świadczyć o niedostrzeganiu faktu, że uchodźcy mają różne charaktery, a każdy z nich ma swoje własne indywidualnie problemy i potrzeby. Nie tworzą też nowej kultury, są przede wszystkim przedsta­ wicielami swoich własnych grup etnicznych i narodowych. Dlatego, jak twierdził James Clifford (1986: 10), uchodźców nie można opisać całościowo, bo nie utrzy­ mują stale tego samego wizerunku. Metody charakterystyczne dla „normalnej” monografii etnograficznej w studiach nad uchodźcami są mało użyteczne. Uchodź­ com brakuje struktury, jednej kultury, jednego języka, jednej grupy, charaktery­ stycznych dla „starych etniczności”. Reprezentują coś zupełnie nowego, co opiera się ostatecznemu podsumowaniu (Clifford 1986: 16). Nie można ich badać tak, jak badano „tradycyjne etniczności”, nie da się „wybrać ulubionego informatora, roz­ mawiać ze starszymi z wioski lub wymyślić funkcjonalizmu strukturalnego” (Steen 1993: 196). W studiach nad uchodźcami kultura zostaje zakwestionowana: „Nie ma żadnych uprzywilejowanych pozycji, żadnej perspektywy absolutnej, żadnego ostatecznego rozrachunku” (Rabinów, Sullivan 1979: 6). W opiniach wymienionych antropologów znajdujemy oczywiście sporo racji, niemniej wydaje się, że odrzucenie konstruktu „doświadczenia uchodźczego” jest za daleko idące. Poza tym wiadomo, że także w tradycyjnej sytuacji badawczej dane bynajmniej nie „czekają jak dojrzałe owoce na zerwanie” (Bruner 1986: 141). Natomiast odpowiedź na pytanie: „Czy istnieje kultura uchodźców?” za­ leży od tego, jakich uchodźców właściwie mamy na myśli, no i oczywiście, jak definiujemy pojęcie kultury. Uchodźcy „miejscy” i „obozowi” Obrazy uchodźców w mediach przedstawiają ich najczęściej jako nędzarzy w łachmanach, na tle środowiska typowego dla slumsów w krajach rozwijają­ �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 57 cych się, w tymczasowych osadach zabudowanych prymitywnymi schronienia­ mi, zwanych obozami, gdzie zaspokajaniem ich potrzeb zajmują się organizacje humanitarne. Obrazy tych, którzy dotarli do krajów zachodnich, sąjuż nieco inne, ale i ich umiejscawia się zwykle na terenie tak zwanych ośrodków detencyjnych (także niekiedy nazywanych obozami) jako właściwych miejsc przebywania uchodźców. Poza „obozami” uchodźcy raczej nie istnieją w szerszej świadomo­ ści społecznej. Tymczasem wielu z nich mieszka poza zorganizowanymi oboza­ mi, nie korzystając z pomocy humanitarnej i niekoniecznie będąc zupełnymi nę­ dzarzami. Określa się ich mianem uchodźców „spontanicznie osiedlających się” lub korzystających z praktykowanego w niektórych państwach „wspomaganego samodzielnego osiedlania się” (Crisp, red., 1998: 58-59). W pierwszym przy­ padku najczęściej należą do kategorii licznych „uchodźców miejskich” (urban refugees), zajmujących się handlem lub pracą najemną14. W drugim, otrzymują zazwyczaj gospodarstwa na wsi i są również samowystarczalni. Jedni i drudzy, z tego względu, że nie potrzebują pomocy, często nie są w ogóle postrzegani jako uchodźcy. Z etykietą uchodźcy wiąże się tylko obraz „uchodźcy obozowego”, będące­ go poniekąd konsekwencją istnienia światowego systemu ochrony uchodźców. Geneza obozów sięga końca drugiej wojny światowej, kiedy to wspomniany wy­ żej SHAEF poszukiwał najtańszych form zapewnienia społeczeństwom bezpie­ czeństwa w obliczu pojawienia się milionów „bezdomnych włóczęgów”. Wtedy wprowadzono praktykę przestrzennej ich koncentracji. Na początku wykorzysty­ wano do tego celu poniemieckie obozy koncentracyjne i jenieckie, potem zwal­ niane koszary wojskowe. Placówki te pozwalały na zminimalizowanie kosztów kwaterowania uchodźców, a jednocześnie zapewniały nadzór nad nimi, zbieranie danych, kontrolę poruszania się, umożliwiały prowadzenie szkoleń i programów rehabilitacyjnych. Uchodziły za dobre rozwiązanie, w praktyce nadal stosowane w różnych miejscach na świecie. Wiele współczesnych ośrodków detencyjnych w Europie powstaje właśnie w byłych koszarach wojskowych, położonych w lesie, w pewnym oddaleniu od osiedli mieszkaniowych. W przypadkach koniecz­ ności budowania nowych, zakłada się je często nadal na wzór jednostek wojsko­ wych, tworzonych w taki sposób, aby można było utrzymać nadzór i dyscyplinę. Do podobnych celów dostosowuje się (a przynajmniej takie istnieją formalne wymogi) hotele czy ośrodki wczasowe, jeśli istnieje konieczność zakwaterowa­ nia w nich uchodźców (Ząbek, Łodziński 2008: 194-195). W przypadku biednych krajów Południa obozy powstają zwykle spontanicz­ nie na miejscu pierwotnych obozowisk namiotowych położonych w stosunkowo 14 „Uchodźcy miejscy” (urban refugees) to osobna kategoria uchodźców, charakterystyczna zwłasz­ cza dla krajów afrykańskich. Są to osoby migrujące zazwyczaj indywidualnie i tylko sporadycznie korzystające z pomocy międzynarodowej. Często myleni są z imigrantami ekonomicznymi i nie uzna­ wani za uchodźców. W statystykach UNHCR, jeśli są w ogóle zarejestrowani, to występują zawsze w oddzielnych spisach. �58 Maciej Ząbek niewielkiej odległości od granicy. Z biegiem lat przekształcają się one w osady, złożone z prymitywnych schronień zbudowanych z wykorzystaniem drewna, gli­ ny, szmat, worków czy blachy, choć — o ile to możliwe — nawiązujące nieraz do lokalnego budownictwa. Obozy te są zazwyczaj wielokrotnie większe niż wszel­ kie centra uchodźcze w Europie. Skupiają niekiedy dziesiątki tysięcy mieszkań­ ców, i mimo ubóstwa i niewyobrażalnych trudności z zaopatrzeniem w wodę pitną, żywność i opał oraz zachowaniem kontroli sanitarnej, próbuje się w nich prowadzić „prawdziwe życie”. Są miejscem działalności gospodarczej, kultural­ nej, edukacyjnej i sportowej. Mają targowiska, sklepy, bary, warsztaty, szkoły, szpitale, świątynie. Na głównych placach i ulicach takich obozów panuje, jak w prawdziwych miastach, stały ruch i harmider, choć, z drugiej strony, głównym sensem egzystencji dla większości ich mieszkańców jest czekanie na żywność rozdawaną w ramach pomocy humanitarnej (Ząbek 2003: 118). Z europejskimi ośrodkami dla uchodźców łączy je odgórna kontrola i sprawowanie nadzoru nad ich mieszkańcami. Obozy pod ochroną UNHCR są bowiem zwykle otoczone ogrodzeniem, podzielone na sektory i strzeżone, a obcy, bez specjalnych zezwo­ leń, nie mają prawa się tam pojawić. Wspomniana na początku Liisa Malkki pokazała na przykładzie sytuacji w Mishamo, że obóz stał się dla burundyjskich Hutu dogodnym miejscem do tworzenia na nowo swej mito-historii „narodu na wygnaniu”. Starali się oni pod­ kreślić swój status autochtonów i prawowitych mieszkańców Burundi. Tutsi, określani w tych narracjach jako „Chamici”, byli podstępnymi najeźdźcami, któ­ rzy przybyli „zaledwie 400 lat temu”, przejmując władzę nad ich krajem. Od tego momentu zaczęło się, według historii tworzonej przez Hutu, ich prześladowanie, którego kulminacyjnym momentem stało się ludobójstwo, dokonane przez zdo­ minowaną przez Tutsi armię. Pamięć o tej apokaliptycznej przemocy z 1972 roku była stale żywa w obozie, wciąż podsycana, stając się jeszcze jednym z czynni­ ków mobilizujących tożsamość Hutu jako narodu (Malkki 1995b: 52-103). Dla mieszkańców Mishamo status uchodźcy był pozytywnym aspektem ich tożsamości. Trudności materialne i cierpienia postrzegali jako pozytywny i nie­ zbędny czynnik nabywania wiedzy i siły moralnej uprawniających ich w dalszej perspektywie do odzyskania własnej ojczyzny. „Uchodźca nowicjusz” stawał się „prawdziwym” czy też „dojrzałym” uchodźcą dopiero po nabyciu tej wie­ dzy i osobistym zanurzeniu się w historii. Miejscem zaś najlepiej nadającym się do zdobycia takiego doświadczenia był oczywiście obóz. W tym kontekście „uchodźcy miejscy”, dążący do polepszenia swojej sytuacji życiowej, sprzenie­ wierzali się samej idei „narodu na wygnaniu”, który w przyszłości powróci do ojczyzny. Dorabianie się na handlu czy zawieranie małżeństw mieszanych przez „uchodźców miejskich” traktowano jako próbę zakorzenienia się w „tu i teraz”, wiązaną z niebezpieczeństwem integracji, wyrzeczenia się własnej tożsamości oraz wrastania w „obcą” rzeczywistość. To wszystko dla uchodźców z obozu oznaczało zdradę i utratę „czystości” (Malkki 1996). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 59 W przeciwieństwie do obozu miasto Kigoma nad Jeziorem Tanganika, za­ mieszkałe przez dziesiątki zmieszanych ze sobą grup etnicznych, wyraźnie sprzy­ jało integracji, kosmopolityzmowi, tendencji do roztopienia się wśród ogółu jego mieszkańców, zniechęcając do pielęgnowania etniczności, narodowości i statusu uchodźcy. Większość uchodźców miejskich przestawała z czasem określać się jako „Hutu”, niektórzy w celu zatarcia swej poprzedniej tożsamości przyjmowali popularne w Tanzanii imiona arabskie, a wielu zaczęło nazywać się Tanzańczykami. Wszyscy woleli uchodzić za niewidocznych i nie zwracać na siebie uwagi. Najbardziej uderzającą różnicą między tymi dwiema grupami było jednak samo postrzeganie uchodźstwa. W przeciwieństwie do Hutu z obozów, heroizujących swój status konstytuujący ich wspólną tożsamość, Hutu z miasta widzieli swoją sytuację uchodźczą raczej jako ciężar. Malkki niejednokrotnie słyszała od nich, że nie lubią określenia „uchodźca”, odbieranego przez nich jako rodzaj negatyw­ nego stygmatu, a nawet, że nienawidzą uchodźców, i jeśli ktoś ich pomyłkowo tak określi, czują się upokorzeni. Sam obóz postrzegali jako miejsce bezsilności, uwięzienia i izolacji (Malkki 1996). Czy istnieje kultura uchodźców? Na powyższe pytanie Liisa Malkki odpowiada zdecydowanie negatywnie. Jej zdaniem do uchodźców trzeba podchodzić indywidualnie, gdyż ich doświadcze­ nia i potrzeby są różne. Porównując uchodźców miejskich i obozowych, doszła do wniosku, że nie mają oni ani jednej tożsamości, ani jednej kultury. Uchodźcy z Kigomy dowodzą, według niej, że przekształcenie prawnego statusu uchodźcy w status społeczny czy nawet określoną kondycję moralną nie zachodzi automa­ tycznie. Nawet ci ludzie, których doświadczenia, historie i powody wygnania z kraju były podobne, swoją sytuację definiowali inaczej — zależnie od okolicz­ ności życia na uchodźstwie. Zdaniem cytowanej antropolożki, uchodźcy nie mają wspólnego doświadcze­ nia, gdyż dla tych z miasta i dla tych z obozów było ono diametralnie różne. Z tego punktu widzenia krytykuje ona organizacje pozarządowe, dokonujące dehistoryzacji i depolityzacji uchodźców w imię materialistycznego humanitary­ zmu. Według niej, przedstawiciele tych organizacji widzą w nich tylko ludzi do nakarmienia, ubrania i wyleczenia, są natomiast ślepi na bagaż ich doświadczeń, aktualną sytuację osobistą i problemy narodów, do których należą. Dla pomocodawców uchodźcy to ofiary, którym należy dostarczyć żywności, lekarstw i da­ chu nad głową. Nie zwracając uwagi na tło wydarzeń, które doprowadziły tysiące ludzi do ucieczki z kraju, organizacje pomocowe realizująjedynie własnąpolitykę. Tym samym odbierają uchodźcom możliwość mówienia o swych potrzebach. W tej masie obsługiwanych ludzi — jak pisze Malkki — ginie jednostka, jej osobista historia i problemy (Malkki 1996: 386-388). �60 Maciej Ząbek Podobnie, według tej badaczki, czynią media powielające unifikujący obraz problemów uchodźczych i pozbawiające jednostkę prawa do mówienia o sobie. Na zdjęciach w prasie i telewizji widzimy zwykle masę półnagich, wychudzo­ nych ludzi. Nie ma tam jednostek, nie ma indywidualnych twarzy, nie ma cech charakterystycznych. Jest morze czarnych głów, czysta symbolika ludzkiego nie­ szczęścia (Malkki 1996: 387). Ukierunkowanie spojrzenia na jednostkę prowadzi autorkę do krytyki także tych antropologów, którzy, jak Keller czy Stein, byli zwolennikami konstruktu „uniwersalnego doświadczenia uchodźczego”, a nawet swoistej natury i kultury uchodźczej. Według badaczki, uchodźcy zawsze reprezentują kulturę etnosów, z których pochodzą. Zawsze będzie to kultura Burundyjczyków, Somalijczyków albo Czeczenów, a nie jakaś abstrakcyjna kultura ludzi, których łączy jedynie pewien status administracyjny. Uchodźcy jako tacy nie mają przecież wspólne­ go języka, religii, przeszłości historycznej czy solidarności grupowej. Mówie­ nie o kulturze uchodźców nie ma zatem więcej sensu niż mówienie na przykład o kulturze bezdomnych czy niepełnosprawnych15. Malkki, słusznie zwracając uwagę na indywidualne losy i problemy uchodź­ ców, zbyt pochopnie jednak odrzuca konstrukt „doświadczenia uchodźczego”. Tym bardziej, że w końcu i ona pokazuje jego uniwersalny charakter, gdyż za­ równo uchodźcy miejscy, jak i ci z obozu przechodzą przez wspomniany okres liminalny. Natomiast zupełnie inną sprawą jest, że w przypadku tych z miasta liminalność prowadzi poszczególne jednostki do wyrwania się z narodowych ka­ tegoryzacji i stosunkowo szybkiego wyjścia z okresu izolacji, znalezienia pracy, usamodzielnienia się i integracji z mieszkańcami. W obozie natomiast stan braku przypisania przedłuża się, nie prowadząc do integracji ze społecznością przyjmującą. Przeciwnie, obóz kontroluje, aby jego mieszkańcy nie byli przypadkową mieszanką indywiduów, ale ściśle określoną zbiorowością, posiadającą własną tożsamość, swoją historię i kulturę, jak inne narody. Liminalność w obozie jest rodzajem kwarantanny, w trakcie której jego mieszkańcy oczyszczają się z „obcości”, uświadamiając sobie, bardziej niż kie­ dykolwiek wcześniej, że są właśnie Hutu, Czeczenami bądź Palestyńczykami. Malkki ma rację, że w tym sensie nie ma kultury uchodźczej, a uchodźcy jako tacy nie są żadnym nowym etnograficznym „plemieniem”. 15 Moim zdaniem, bezdomni i niepełnosprawni mogą być jednak porównywani z uchodźcami, gdyż reprezentują podobne cechy strukturalne. Uchodźcy, podobnie jak bezdomni, nie m ają jak pisze Mo­ nika Oliwa-Ciesielska, swojego własnego, prywatnego schronienia, które mogliby nazwać domem, nie mają także pracy, wystarczających środków do godnego życia. Często łączy ich z bezdomnymi popadnięcie w długi, rozłąka z rodziną cierpienie, stres i choroby (Oliwa-Ciesielska 2004: 19-25). Są także w pewnym sensie inwalidami społecznymi i tak jak niepełnosprawni mają problemy z poruszaniem się w otaczającej ich przestrzeni. Nie wiedzą jak się poprawnie zachować, do kogo się zwrócić o pomoc, jak załatwić coś w urzędzie, kiedy potraktować coś poważnie, a kiedy nie. Tak też postrzegani są przez postronnych obserwatorów — jako gorsi, wyróżniający się wyglądem zewnętrznym. Skupiają na sobie wzrok gapiów, budzą ciekawość, zdziwienie lub lęk. Wskutek tego doświadczają podobnie jak niepeł­ nosprawni, głęboko zakorzenionej opresji społecznej (Bames, Mercer 2008). �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 61 Biorąc jednak pod uwagę, że doświadczenie pobytu w obozie musi wpływać na postawy i sposób myślenia uchodźców, trzeba uznać, że „obozowa kultura” czy też raczej kultury uchodźców, przynależne oczywiście do szerszych wspól­ not etnicznych, jak najbardziej istnieją16. Wiążą się one ze specyficzną postawą moralną i kodem zachowań ich przedstawicieli. Spoiwem jest tu poczucie poli­ tycznej wspólnoty tożsamości i interesów, które odróżniają ich od ludzi mieszka­ jących poza obozem, „pełnosprawnych kulturowo” i posiadających prawdziwe domy. Ich odmienność i niezadowalająca sytuacja ekonomiczna i społeczna nie jest dla nich samych przyczyną wstydu. Zamiast tego, utwierdza ona ich solidar­ ność, brak zaufania do obcych i pozytywną samoidentyfikację, będącą źródłem siły. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, są nawet dumni ze swej odmienności i bycia ofiarami. Poza tym kultury uchodźców, wbrew wątpią­ cym, stają się faktycznie historycznymi i językowymi wspólnotami, które tworzą się przez ich zaangażowanie w problemy polityczne. Specyfiką kultury uchodźców obozowych jest jednak to, że kształtuje się ona w wyniku oporu wobec urzędników sprawujących tam władzę, a opór ten po­ wstaje w odpowiedzi na uprzedmiotowienie i traktowanie uchodźców jako prob­ lemu, który trzeba rozwiązać. Paternalistyczne praktyki degradacji i poniżenia prowadzą do nieprzystosowania oraz unikania przez pensjonariuszy obozów od­ powiedzialności, tworząc z nich prawdziwych społecznych inwalidów. Niemniej, jak pokazał Erving Goffman, mieszkańcy podobnych placówek po­ trafią się organizować, przeciwstawiać władzy i narzuconym odgórnie regulami­ nom, tworząc swoje własne „światy podziemne” (Goffman 1991: 265)17. Uchodźcy obozowi, w przeciwieństwie do miejskich, tworzą więc swoistą kulturę należącą do kategorii „kultur oporu”, będącą rodzajem przeciwwładzy, zawsze gotowej się ujawnić tam, gdzie owa władza szczególnie silnie się ma­ nifestuje (Lemert, Gillan: 1999). Na przykładzie Hutu z Mishamo widzimy, jak mniejszość tanzańskich pracowników obozu, kontrolująca życie ekonomiczne i społeczne uchodźców, zajmuje miejsce Tutsi w ich świadomości. To w wyniku takiej sytuacji i z powodu niemożności powrotu do kraju, obóz staje się płod­ nym gruntem dla tworzenia wspomnianej mito-historii i podtrzymywania przez elity Hutu narracji na temat swego zniewolenia. Tym samym, jest również śro­ dowiskiem sprzyjającym powstaniu tożsamości „narodu na wygnaniu” (Malkki 1995b: 233). W europejskich ośrodkach dla uchodźców, w których mieszka zazwyczaj tyl­ ko do kilkuset osób, owe „narody na wygnaniu” teoretycznie nie mają prawa 16Rozumiem tu kulturę jako pewien sposób myślenia warunkujący nasze postawy (Cohen 1985). 17 Gofiman (1991) nazywa instytucje tego typu, jak obozy dla uchodźców (np. domy dziecka, star­ ców, schroniska dla bezdomnych, szpitale, szkoły z internatem itp.), totalitarnymi, gdyż mimo róż­ nic między nimi rządzą się one podobnymi zasadami — personel próbuje zapanować nad wszystkimi aspektami życia ich mieszkańców. Zawsze są też oni przez dłuższy czas mniej lub bardziej odcięci od szerszego społeczeństwa, prowadząc zamknięty, odgórnie administrowany tryb życia. �62 Maciej Ząbek powstać. Należy jednak zauważyć, że i tu są oni uprzedmiotowieni, a ich rela­ cje z personelem są podobne. W polskich ośrodkach „uchodźcza kultura oporu” przejawia się w powtarzających się strajkach, protestach, odmowie przyjmowa­ nia podawanego jedzenia lub wykonywania poleceń, a przede wszystkim per­ manentnym niszczeniu urządzeń technicznych tych placówek (Ząbek, Łodziński 2008: 193-273). Na większą skalę opór może pojawić się też poza formalnymi centrami dla uchodźców. Przykład Francji (zamieszki z listopada 2005 r. w podparyskich dzielnicach dla imigrantów z Maghrebu) pokazuje, że podobne warun­ ki mogą zaistnieć nawet w miastach, jeśli dochodzi w nich do powstania gett, któ­ re pod pewnymi względami (bezrobocie, poczucie wyobcowania, stygmatyzacja ich mieszkańców) mogą przypominać obozy dla uchodźców. Fakt, że standardy mieszkaniowe i poziom życia mieszkańców tych dzielnic jest nieporównywalnie wyższy niż w obozach w Afryce, nie ma tu takiego znaczenia, jak ich subiektyw­ ne poczucie wykluczenia ze społeczeństwa. Aristide Zolberg nazwał takich uchodźców „nowymi Palestyńczykami”, gdyż reprezentują oni bardzo świadome społeczności uchodźcze, z natury rzeczy nie­ skłonne integrować się z żadną społecznością przyjmującą (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). „Nowi Palestyńczycy” i inne „narody na wygnaniu”, tworzące swą tożsamość i kulturę uchodźczą, nastawione na powrót, „odbicie” swej ojczyzny, posiadają często własną polityczną strukturę przywódczą i uzbrojonych ochotników wciąg­ niętych do wojny dla celów politycznych, podobnie jak prawdziwi Palestyńczycy. Wśród uchodźców afrykańskich takie struktury „narodów na wygnaniu” tworzyli swego czasu Zimbabwańczycy w Mozambiku, Saharyjczycy z Frontu Polisario w Algierii, Namibijczycy ze SWAPO w Angoli, Rwandyjczycy (w większości Tutsi) z Patriotycznego Frontu Rwandy w Ugandzie czy tak zwani Nowi Sudańczycy z Sudanu Południowego w Kenii. To właśnie w obozach wszyscy oni stawali się narodami, utożsamiając się silnie z państwem, do którego mieli wró­ cić lub które mieli dopiero stworzyć. Procesy te dostarczają antropologom inte­ resującego materiału, pokazującego, jak „narody” mogą powstawać bez udziału aparatu państwowego i bazy terytorialnej. Najlepszym przykładem są oczywiście Palestyńczycy. Wygnani z terytorium zajętego przez Izrael, nie uznani za obywateli innych państw arabskich, skazani na wegetację w obozach, wbrew wszelkim przewidywaniom nie integrują się nawet z miejscowymi Palestyńczykami na Zachodnim Brzegu, tworząc do dziś nierozwiązywalny problem. „Nowi Palestyńczycy” pojawiająsię przede wszystkim w dużych, istniejących od wielu lat osadach uchodźczych, zamieszkałych przez względnie jednorodną etnicznie grupę uciekinierów żyjących w trudnych warunkach ekonomicznych, przy utrzymującym się stale napięciu politycznym, i tylko wówczas, gdy możli­ wości powrotu, integracji na miejscu lub migracji do krajów trzecich są faktycz­ nie niemożliwe bądź poważnie utrudnione. W takich warunkach powstają grupy, �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 63 które Zolberg, aby podkreślić ich naturę jako nie tylko zależnych „przedmiotów”, ale i „aktorów”, nazywa społecznościami „uchodźców-wojowników” (Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989: 275). To oni tworzą radykalne organizacje, jak Harnaś, i marzą, żeby — jak w przypadku Patriotycznego Frontu Rwandy — wrócić kie­ dyś do ojczyzny choćby na drodze tak zwanej zbrojnej repatriacji18. Wspomniane kultury, społeczności „uchodźców-wojowników” nie sąoczywiście charakterystyczne dla wszystkich uciekinierów i wysiedlonych. Nie powstają wśród samodzielnie osiedlających się uchodźców, o ile tylko nie tworzą oni gett. Ogólnie rzecz biorąc, nie ma warunków do ich powstawania w krótkotrwale ist­ niejących i względnie małych oraz silnie zróżnicowanych grupach uchodźczych. Kultura oporu nie powstaje też tam, gdzie uchodźcy mają stosunkowo dużo swo­ body, gdzie mogą decydować o sobie i samodzielnie się utrzymać, i gdzie wiodą po prostu lepsze życie. Warunki integracji uchodźców W kontekście badań nad uchodźcami termin „integracja”, pozostając wielo­ znacznym, jest na ogół rozumiany jako proces włączania się jednostek lub grup imigranckich w społeczeństwo przyjmujące, w którym uczestniczą one w róż­ nych obszarach jego życia (Grzymała-Kazłowska 2008: 248). Uczestnictwo to nie wymaga całkowitej asymilacji i akulturacji, pozwalając na zachowanie więk­ szości zwyczajów i przekonań religijnych. Wymaga jednak, przy założeniu dwustronności relacji, pewnego otwarcia na społeczeństwo przyjmujące, dostosowa­ nia się do niego i unikania konfliktów. Na płaszczyźnie politycznej zaś udana integracja oznacza na pewno identyfikację z państwem i tym samym z narodem przyjmującym. Poza tym, jak podkreślają badacze, integracja ma kilka wymia­ rów: ekonomiczny, przestrzenny, społeczny i prawno-instytucjonalny (Grzyma­ ła-Kazłowska 2008: 248-250). Z powyższego punktu widzenia pobyt uchodźców w strzeżonych skupiskach zwanych obozami czy ośrodkami dla uchodźców, zarówno w krajach rozwijają­ cych się, jak i uprzemysłowionych, nie może sprzyjać integracji. Między pen­ sjonariuszami a personelem obozu trudno o symetrię relacji, gdyż są to relacje między władzą a poddanymi. Prawno-instytucjonalny wymiar integracji też nie 18 Antropolog amerykański, Mahmood Mamdani, terminem „zbrojna repatriacja” określił wojnę (1990-1994) wydaną II Republice Rwandy Habyarimany przez Patriotyczny Front Rwandy (Rwanda Patriotic Front - RPF) złożony głównie z uchodźców Tutsi, wypędzonych do Ugandy po rewolucji z 1959 roku. Autor ten jednocześnie podkreśla, że zarówno Rwanda, jak i Uganda nie chciały widzieć uchodźców Tutsi u siebie jako pełnoprawnych obywateli. W obu krajach, zgodnie z „narodowym po­ rządkiem rzeczy”, byli oni postrzegani i traktowani jak cudzoziemcy. W tej sytuacji mogli być jedynie bezpaństwowcami wegetującymi w obozach dla uchodźców. Zbrojna repatriacja była dla nich jedynym wyjściem. Dla rządzących w Rwandzie Hutu nadchodząca klęska w wojnie z RPF stała się jednak pre­ tekstem do rozpoczęcia w 1994 r. masowego ludobójstwa Tutsi (Mamdani 2001: 159-184). �64 Maciej Ząbek istnieje, gdyż uchodźcy przebywający w obozach nie mają z reguły prawa do osiedlenia się w danym kraju na stałe, a ich status prawny często nie jest jesz­ cze określony. Z ekonomicznego punktu widzenia pobyt w obozie uniemożliwia najczęściej pracę zawodową i nie daje zbyt wielu szans na decydowanie o sobie. W wymiarze zaś przestrzennym i społecznym obóz izoluje uchodźców od reszty społeczeństwa oraz ogranicza dostęp do różnorodnych zasobów i instytucji kra­ ju przyjmującego. Natomiast powstawanie opisanego wyżej zjawiska swoistej „kultury obozowej” uchodźców ostatecznie uniemożliwia integrację, gdyż jest to kultura oporu wobec społeczeństwa przyjmującego, która wzmacnia dotychcza­ sową tożsamość narodową albo wręcz tworzy ją n a nowo. Możemy jednak zapytać, dlaczego urzędnicy zarówno UNHCR, jak i państw przyjmujących oraz wielu działaczy organizacji humanitarnych broni idei po­ wstawania obozów, a tak zwane wspomagane samodzielne osiedlanie się dopusz­ cza tylko wyjątkowo. Przedstawiciele tych instytucji argumentują zazwyczaj, że obozy ułatwiają zapewnienie uchodźcom bezpieczeństwa, świadczenie pomocy i repatriację, a twierdzenia o lepszych warunkach życia poza nimi nie zostały w sposób wystarczający poparte badaniami empirycznymi. Ponadto osiedlają­ cy się spontanicznie to uchodźcy przeważnie lepiej wykształceni, szczególnie przedsiębiorczy lub obdarzeni talentem do handlu, niekiedy pochodzący z grup etnicznych zwyczajowo zajmujących się handlem lub mających stare tradycje migracyjne. Stąd dla wielu uchodźców nieposiadających tych cech to właśnie obóz stanowi bezpieczniejsze i materialnie lepsze rozwiązanie niż samodzielne osiedlanie się. Zdaniem zwolenników obozów, niezgodne z prawdą jest też prze­ konanie krytyków, że gdyby uchodźcy mieli wybór, to nigdy nie osiedliliby się w obozie. Dowodem na to ma być fakt, że uchodźcy niekiedy sami spontanicznie tworzą osady przypominające obozy, zanim UNHCR i organizacje humanitarne zaczną realizować swe programy (Cutts, red., 2000: 118). Z powyższymi argumentami można się nawet zgodzić, pozostaje jednak py­ tanie, co powinno być nadrzędnym celem polityki wobec uchodźców: doraźne zapewnienie im bezpieczeństwa i opieki, jak najszybsza repatriacja do kraju po­ chodzenia, czy integracja w nowym miejscu osiedlenia? W przypadku preferencji dla dwóch pierwszych celów obozy są być może rzeczywiście dobrym rozwiąza­ niem, w przypadku jednak trzeciego, na pewno jednym z najgorszych. Integracja ze społeczeństwem przyjmującym jest, w ramach konstruktu „do­ świadczenia uchodźczego”, w zasadzie ostatnim etapem bolesnych obrzędów przejścia. Warto podkreślić, że integracja, jeśli ma być autentyczna, musi być dość bolesnym doświadczeniem. Oznacza bowiem zmianę sposobu myślenia, stanie się poniekąd innym człowiekiem. Kultura nie jest rzeczą, którą można me­ chanicznie i bezboleśnie zmienić. Nie wystarczy, wbrew temu, co sądzi wielu pomocodawców, z tej „rzeczy” coś odjąć i trochę czegoś do niej dodać, aby dany podmiot zaadaptował się do otoczenia. Dlatego uchodźcy, by się zintegrować, muszą — jak każdy imigrant — przejść przez to doświadczenie. Obóz tymcza- �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... 65 sem jest dodatkowym miejscem azylu, który chroni nie tylko przed prześladowa­ niami ze strony kraju pochodzenia uchodźców, ale również przed bolesną próbą ich integracji z otoczeniem. Nic dziwnego, że wielu uchodźców szuka w nim własnego środowiska kulturowego, swej „bańki środowiskowej”, chcąc uniknąć, jak wielu imigrantów, podjęcia wysiłku integracji i skutków „szoku kulturowe­ go”. Przedstawiciele UNHCR mająrację, że uchodźcy nieraz sami tworzą osady przypominające obozy, gdyż są one jak getta. Pozwalają przetrwać, zachować własną kulturę, a może nawet ją unarodowić. Nie jest to jednak, powtórzmy, droga prowadząca do integracji. Nadanie repatriacji pierwszeństwa w polityce UNHCR wobec uchodźców miałoby oczywiście pewien sens, gdyby faktycznie chodziło o ich krótki pobyt na emigracji. W wielu przypadkach tak się jednak nie dzieje. W obozach rodzą się i dojrzewają całe pokolenia, które nie miały szansy na samodzielne życie poza obozem, a wielu uchodźców nigdy już nie wraca do swej ojczyzny. W tej sytuacji zauważyć trzeba, że w istocie wspomniane organizacje argu­ mentacją na rzecz utrzymywania obozów uzasadniają tylko swoje istnienie, gdyż to one pomagająukonstytuować uchodźców jako przedmiot ich wiedzy i kontroli. Podobnie władze krajów-gospodarzy nie są zainteresowane integracją, woląc, by agendy międzynarodowe dostarczały bezterminowo wsparcia dla wysiedlonej ludności znajdującej się na ich terytorium. Skomentować to można krótko, za po­ mocą słów Michela Foucault: „Władza sama produkuje swoje domeny i rytuały prawdy” (Foucault 1979: 194). Innymi słowy, nie tylko reżimy kraj ów pochodze­ nia uchodźców mają udział w ich tworzeniu, ale i władze krajów przyjmujących oraz organizacji międzynarodowych. To one także przyczyniają się ostatecznie do uczynienia z nich niebezpiecznych nacjonalistów. * * * Podsumowując, współczesne problemy związane z uchodźcami są w dużej mierze skutkiem istnienia państw o charakterze narodowym oraz światowego sy­ stemu pomocy i panowania nad tą kategorią ludzi, zwanego „międzynarodowym reżimem uchodźczym”. Państwa demokratyczne Zachodu oraz do pewnego stopnia ich naśladowcy w Azji i Afryce, choć przyjmują na siebie obowiązek ochrony uchodźców, to jednak z powodu swojego narodowego charakteru bronią się przed przyjmowa­ niem na stałe imigrantów. Jest to główna przyczyna, dla której ich repatriację traktują priorytetowo. Tę zaś można przeprowadzić tylko pod warunkiem pobytu uchodźców w sprawnie zarządzanych obozach, których pensjonariusze nie inte­ grują się i nie mieszają z otoczeniem. Poza tym obozy, których nędza jest dobrze widoczna dla obserwatorów zewnętrznych, są dobrym argumentem w zabieganiu o pomoc międzynarodową. Staranie się o nią ułatwia istnienie międzynarodo­ wego systemu International Refugee Regime, który jest w stanie wyżywić tłumy �Maciej Ząbek 66 bezdomnych i bezrobotnych przesiedleńców przez wiele lat i niejako przy okazji utrzymać także te wszystkie organizacje, które wchodzą w jego skład. Dlatego zarówno urzędnicy państwowi, jak i pomocodawcy z organizacji międzynarodo­ wych niechętnie patrzą na samodzielne osiedlanie się uchodźców, nie biorąc pod uwagę skutków długotrwałego ich przebywania w obozach. Tymczasem to właś­ nie w takich miejscach rodzą się radykalne organizacje i tożsamości „uchodźców-wojowników”, którzy mogą stanowić poważne zagrożenie dla bezpieczeń­ stwa zarówno krajów przyjmujących, jak i całych regionów. Słowa kluczowe: uchodźcy, obozy dla uchodźców, uchodźstwo, integracja, tożsamość B IB L IO G R A FIA Bam es C., M ercer G. 2008 Niepełnosprawność, przeł. R Morawski, Warszawa: Wydawnictwo Sic. Bruner E.M. 1986 Ethnography as Narrative, w: VW. Turner, E.M. Bruner (eds.), The Anthropo­ logy o f Experience, Urbana, Chicago: University o f Illinois Press, s. 139-158. Clifford J. 1986 Introduction: Partial Truths, w: J. Clifford, G.E. Marcus (eds.), Writing Cul­ ture. The Poetics and Politics o f Ethnography, Berkeley: University o f Cali­ fornia Press, s. 1-26. Cohen A.P 1985 The Symbolic Construction o f Community, Chichester, London: E. Horwood, Tavistock. Crisp J. (red.) 1998 Uchodźcy świata 1997-1998. Wyzwania humanitarne, przeł. S. Kasperec, W. Niewiadomski, T. Olifierko, Warszawa: UNHCR, Wydawnictwo N au­ kowe PWN. Cutts M. (red.) 2000 Uchodźcy świata. 50 lat pom ocy humanitarnej, przeł. K. Dragan, Warsza­ wa: UNHCR. Foucault M. 1979 Discipline and Punish: The Birth o f the Prison, New York: Vintage. Gennep A. van 2006 Obrzędy przejścia, przeł. B. Biały, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ li 909] dawniczy. Goffman E. 1991 Asylums: Essays on the Social Situation o f M ental Patients and Other [1961] Inmates, London: Penguin. Grzymala-Kazlowska A. 2008 Zakończenie, w: A. Grzymala-Kazlowska, S. Łodziński (red.), Problemy in­ tegracji imigrantów. Koncepcje, badania, polityki, Warszawa: Wydawnic­ tw a Uniwersytetu Warszawskiego, s. 245-252. �,Narody na wygnaniu”. Rola obozów dla uchodźców w kształtowaniu się nowej... K ayR . 1987 Keller S.L. 1978 67 Burundi since the Genocide, London: Minority Rights Group. Uprooting and Social Change: The Role o f Refugees in Development, Delhi: Manohar Book Service. Lemert Ch., Gillan G. 1999 M ichel Foucault: teoria społeczna i transgresja, tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, Warszawa, Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN. Malkki L.H. 1995a Refugee and Exile: From „Refugee Studies” to National Order o f Things, „Annual Review o f Anthropology” 24, s. 495-523. 1995b Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology among Hutu Refugees in Tanzania, Chicago, London: The University o f Chicago Press. 1996 Speechless Emissaries: Refugees, Humanitarianism, and Dehistoricization, „Cultural Anthropology” 11: 3, s. 377-404. Mamdani M. 2001 When Victims Become Killers. Colonialism, Nativism, and the Genocide in Rwanda, Princeton: Princeton University Press. Marx E. 1990 The Social World o f Refugees: A Conceptual Framework, „Journal ofR efugee Studies” 3: 3, s. 198-203. Oliwa-Ciesielska M. 2004 Piętno nieprzypisania. Studium o wyizolowaniu społecznym bezdomnych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rabinów P , Sullivan W.M. 1979 The Interpretive Tum: Emergence o f an Approach, w. P. Rabinów, W.M. Sulli­ van (eds.), Interpretive Social Science. A Reader, Berkeley: University o f California Press, s. 1-32. Steen A.-B. 1993 Varieties o f the Tamil Refugee Experience in Denmark and England, Copenhagen: Minority Studies o f Copenhagen, The Danish Center for Human Rights. Stein B.N. 2001 The Refugee Experience: Defining the Parameters o f a F ield o f Study, „International Migration Review” 15: 1, s. 320-330. Vemant J. 1953 The Refugee in the Post-War World, London: Allen & Unwin. Ząbek M. 2003 Obozowy ,, inny św ia t”. Spostrzeżenia z pobytu w obozach dla uchodźców w Kenii, „Afryka, Azja, Ameryka Łacińska. Studia i materiały” 80, s. 115-131. Ząbek M„ Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce. Próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. Zetter R. 1988 Refugees and Refugee Studies — a Label and an Agenda, „Journal ofR efu ­ gee Studies” 1: 2, s. 1-6. �Maciej Ząbek 68 Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence. Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Maciej Ząbek „PEOPLES IN EXILE”. THE ROLE OF REFUGEE CAMPS IN THE CREATION OF A NEW IDENTITY OF THEIR INHABITANTS (Summary) The article shows the role that the so-called refugee camps or refugee centres play in the development o f the identity and culture o f refugee groups. In organised refugee camps their inhabitants can be controlled, distribution o f aid is facilitated and repatriation programme is easier to carry out. Therefore refugee camps are considered, both by the authorities o f refugee receiving countries and UNHCR and humanitarian organisations, as the m ost effective and cheapest form o f their protection. However, such camps are not conducive to the integration o f the refugees with the host society, which would be desired in a situation when a quick return to their home country is not possible. A long stay in camps and manifestation o f power over refugees by camp staff create grounds for the development o f a new identity o f refugees. This identity is associated w ith the specific moral attitude and behaviour code, which is manifested as the „culture o f resistance”. W hat binds such groups o f refugees is the political community o f identity and interests, and a feeling o f enslavement o f the „people in exile”, which differentiates refugees from people living outside the camp. The author emphasises that nation-forming processes can take place without the involvement o f the state apparatus and territory. Keeping refugees in camps for a long time can have serious consequences. In conclusion the author describes the reasons for this state o f affairs — on the one hand it is the national character o f modem states, which defend themselves against the inflow o f immigrants, and, on the other — the international system o f their protection, which main­ tains a large number o f unemployed refugees in emigration for many years. This system paradoxically strengthens the problem o f refugees and creates new difficulties. Key words: refugees, refugee camps, exile, integration, identity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b7c358304e8c0f795c80b8416f257a1.pdf 017143e7f77facd301c8430728e55000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6134 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5720 Title A name given to the resource Contens/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.8-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 CONTENTS I. A RTICLES Wojciech D o h n a l , Power and authority — political leadership in anthropological perspective ................................................................................................................... 13 Ryszard V o r b r i c h , Development of a dialogue — dialogue of the development. Durability and evolution of the development anthropology d isc o u rse ................... 35 Maciej Z ąb e k, „Peoples in exile”. The role of refugee camps in the creation of a new identity of their in h a b ita n ts.......................................................................................... 49 Natalia B l o c h , Being a Tibetan bom in India. The politics of identity in exile . . . . 69 Agata M a k s i m o w s k a , Power, subjectivity and the politics of representation in Birobidzhan, the Jewish Autonomous Region (R ussia)............................................. 93 Anna M r o z o w i c k a , New Age ideas in the creation of the image of a healer in Russia. The case of Anastasia from Altai K r a i ............................................................. 117 Beata A r c i m o w i c z , Sexuality in Judaism. Analysis of selected religious rules defining sexual b ehaviour................................................................................................ 141 Anna Tr oj a n o w s k a , 19th century concepts of healthy food and some present-day diets . 159 Katarzyna M a r c i n i a k , Man at the gates of heaven — the role of the Mother of God in salvation. A study based on songs and documents found in St. Mary’s sanctuaries in W ielkopolska............................................................................................. 185 Anna P i e c h n i k , Beliefs in spells in present-day villages near T a rn ó w ..........................203 Dorota S w i t a l a - T r y b e k , The black monstrance of Halemba — a symbol of faith, resistance and miners’ effort ..........................................................................................217 II. V IEW S A N D OPINIONS Maja K o s t e c k a , An animal is not a thing. About the Polish Act on Animal P ro te c tio n ..........................................................................................................................229 Łukasz M. B o c h e n e k , Musée Quai Branly — periphery in the centre. A concept of the anthropological museum in d ia lo g u e ...................................................................... 235 III. REPORTS Maciej K u r c z , How to survive in an African town? Migrants in the face of urbanisation processes in Juba (south Sudan) ................................................................................... 241 Jacek Ł ap ott, A revival of a forgotten African technology of iron production in Mali 253 Wojciech G ą s i e n i c a - B y r c y n , Traditional methods of marmot hunting in the Tatra m o u n ta in s................................................................................................................ 261 Adam B a r t o s z , A doll museum in Pilzno — a miniature open air museum .............269 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Kirsten H a s t r u p, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią [A Passage to Anthropology: Between Experience and Theory], transi, by E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 (Natalia W eim a n n )................273 Michael W. Y o u n g , Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920 [Malinowski. Odyssey o f an Anthropologist 1884-1920], transi, by R Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008 (Marcin A. K a fa r ) .............277 Yves W in k in , Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych [.Anthropologie de la communication. De la théorie au terrain], transi, by A. Karpowicz, preface by W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007 {Waldemar K u lig o w s k ï)..........................................................281 Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu [Des hommes, des dieux et des extraterrestres. Ethnologie d ’une croyance moderne], transi, by R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005 (Marta Żyśko) 284 Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007) (Danuta P enkala-G aw ęcka)................................................ 288 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce [Art Written in Wax. Batik in Indonesia and Poland], Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008 {Anna Nadolska-S ty c zy ń sk a )..........................................................291 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w perspektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego X V I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej [Family, Clan and Kinship from the Linguistic and Anthropological Perspective. Analysis of 16th c. Polish Language and Elements of Traditional Slavic Culture], Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008 {Anna K ije w sk a )...................................................................... 294 Elizabeth C . D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy [Privatizing Poland: Baby Food, Big Business, and the Remaking of Labour], transl. by P Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2008 {Anna M alewska-Szałygin).............................................................297 Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komunikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Polaków u progu X X I wieku [Everyday Media. Means of Mass Communication and Broad Media Paradigms in Everyday Life of Poles at the Beginning of the 2 1st Century], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008 {Marcin Hermanowski) . . . . 300 Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (ed.), Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków [Religious Identities in the Polish Society. A Sociological Case Study], Warszawa: Wydawnictwo Engram 2009 {Katarzyna M ią d o w icz)................................................................................................... 303 Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Tradycje, obrzędy i zwyczaje [A Welcome to a Festive Day. Easter in Poland. Traditions, Rites and Customs], Warszawa: Verbinum 2007 {Zdzisław K upisiński)..........................................306 Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski [The Joy of All Creation. About Advent and Christmas — History, Tradition, Polish Customs], Warszawa: Verbinum 2008 {Zdzisław K u p is iń s k i)..........................................................................310 �11 Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym Śląsku [Family in Upper Silesia], Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007 {Agnieszka Chwieduk) . . . . 313 Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej [A Magic Word Modified by Technology. Folk Magic in the Practices of Post-Soviet Popular Culture], Kraków: Nomos 2006 {Małgorzata Anna C haryton)................................................................ 316 Petr J a n e c ek, Cerna sanitka a jine desive pfibehy. Soucasne povesti a fam y v Ceske republice, Praha: Plot 2006; Petr J a n e ć e k , Cerna sanitka. Druha zen — Perak, ukradena ledvina a jin e povesti, Praha: Plot 2007 {Agata Jaskot) ..........................320 Łukasz Ł u c z aj (ed.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany potencjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r. [Wild Edible Plants — a Forgotten Natural Potential. Proceedings of the Przemyśl — Bolestraszyce Conference, 13 September 2007], Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008 {Monika K u ja w sk a )..........................323 „Studia Etimológica” vol. 11-14, 2001-2008, ed. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze {Maciej K u rcz)................................................................ 327 V. CHRONICLE 85th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Wroclaw, 18 September 2009 {Hubert C za ch o w ski)..........................................................................329 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2008 to August 2009 {Jerzy A d a m czew ski)...................... 333 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznan, 13 June 2008 {Ryszard Vorbrich) .......................................................................345 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Toruń, 24 October 2008 {Ryszard V orbrich).............................................347 Jubilee of Professor Bronisława Kopczyńska-Jaworska {Aleksandra Krupa) ................ 349 53rdInternational Congress of Americanists, Mexico City, 19-24 July 2009 {Aleksander Posern-Zieliński)................................................................................................................ 352 „Studying Central Asia: In Quest for New Paths and Concepts?” — 11th Conference of the European Society for Central Asian Studies (ESCAS), Budapest, 3-5 September 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka) .............................................................356 „European Charter for Regional or Minority Languages: Achievements and Challenges” — a conference held in Bilbao, 20-21 April 2009 {Katarzyna Linda) 359 „Anthropology of Politics and Politics in Anthropology” — a conference held in Będlewo, 18-20 May 2009 {Agnieszka Chwieduk — prepared on the basis of notes submitted by Natalia Bloch, Anna Weronika Brzezińska, Łukasz Kaczmarek and Agnieszka Szczepaniak-K roll).............................................................................361 „Medical Anthropology in Poland — Experiences, Research Areas, Prospects” — a conference held in Poznań, 24 April 2009 {Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Żyśko) 366 „Lemkos — the Last Mohicans of Europe?” — an international conference held in Krynica-Zdrój, 23-24 June 2009 {TomaszK o s ie k ) ................................................... 369 „Folk-like Culture in Post-modern Times” — a conference held in Lublin, 26 November 2008 {Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak)................ 372 „Kitchen Stories. The Role and Importance of Food in Culture” — a conference held in Cieszyn, 19-20 June 2009 {Anna D r o ż d ż ) .............................................................375 �12 4thAlumni Meeting of former students of ethnology in Poznań, Poznań, 26 September 2009 (Irena Kabat, Waldemar K uligow ski)................................................................ 377 Astra Film Festival, Poznań, 15-29 October 2008 (Natalia B lo c h ) ................................ 380 VI. IN MEMORIAM Anna Kowalska-Lewicka (1920-2009) {Anna Spiss, Zofia Szrom ba-Rysowa).............385 Aleksandra Wojciechowska (1930-2009) {Zbigniew T oroński)...................................... 389 Notes about the authors of articles...................................................................................... 391 Information for a u t h o r s ...................................................................................................... 394 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e8ebd7d04ddb152283b9c1218cee73.pdf d4e995bd1f004f7446d138b9673b1d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6135 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource władza - aspekt antropologiczny antropologia polityki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5721 Title A name given to the resource Władza i autorytet - przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.13-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 I. ARTYKUŁY WOJCIECH DOHNAL Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WŁADZA I AUTORYTET PRZYWÓDZTWO POLITYCZNE W UJĘCIU ANTROPOLOGICZNYM Wprowadzenie Antropologia polityczna jest subdyscypliną antropologii społecznej, której za­ sadniczym celem jest zrozumienie sposobu, w jaki polityka jest obecna i jak funk­ cjonuje w różnych społeczeństwach ludzkich. Z tego punktu widzenia jest ona zatem bliska takim naukom, jak politologia, filozofia, psychologia czy socjologia polityki. Jednak zbieżność przedmiotu zainteresowań nie oznacza, że dyscyplin tych nie dzielą poważne różnice. Tym, co stanowi o specyfice antropologicznych badań nad polityką, jest na pewno odrębność korzeni historycznych, stosowana metodologia oraz, co wydaje się najważniejsze, sam sposób rozumienia polity­ ki. Mówiąc najkrócej, antropologia odrzuca pojmowanie polityki w kategoriach formalnych struktur i instytucji oraz kwestionuje etnocentryczne przekonanie, że jest ona domeną społeczeństw rozwiniętych, zaś idealną i właściwą formą orga­ nizacji politycznej jest państwo (zob. Herzfeld 2004: 175). Zamiast tego uznaje, że polityka zawsze manifestuje się poprzez kulturę, dostrzec ją można w róż­ norodnych dyskursach i praktykach społecznych, które często wykraczają poza konwencjonalnie rozumianą sferę polityczną. Antropologia zrodziła się ze zderzenia świata europejskiego z kulturową od­ miennością, z doświadczenia inności i towarzyszącego mu dążenia do jej „oswo­ jenia” i zrozumienia. Od początku swego istnienia interesowała się ona tym, co marginalne, skupiała uwagę na „egzotyce”, a głównym przedmiotem swo­ �14 Wojciech Dohnal ich badań uczyniła społeczeństwa przedindustrialne, zwane często pierwotnymi czy prostymi, których kultura we wszystkich niemal aspektach różniła się od znanych wzorców świata zachodniego. Dotyczyło to również polityki. Jej opi­ sanie i wyjaśnienie stało się głównym celem antropologii politycznej. Stąd też zainteresowanie różnorodnością pierwotnych systemów politycznych, ich gene­ zą i przekształceniami, specyfiką obserwowanych instytucji, sposobami zdoby­ wania i sprawowania władzy, symbolicznym wymiarem polityki oraz sferą tak zwanej kultury politycznej (Kwaśniewski 1987: 37). Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały studia nad przywództwem. Miały one na celu odkrywanie różnych instytucji i mechanizmów, które konstytuowały rządy w społecznościach pierwotnych, analizę procesów podejmowania decyzji, za­ pewniania bezpieczeństwa oraz rozstrzygania sporów. Znamienne jest przy tym, że w ujęciu antropologicznym przywództwo polityczne niemal od samego po­ czątku traktowane było jako struktura dynamiczna, aspekt całościowej praktyki społecznej nierozerwalnie powiązany z innymi dziedzinami kultury, takimi jak pokrewieństwo, religia, ekonomia czy prawo. Podejście takie znacząco różni się od dominującej w naukach o polityce tradycji ujmowania przywództwa jako spe­ cyficznego zjawiska, ogniskującego się na władzy państwowej związanej z mo­ nopolem na legalne stosowanie przemocy i przymusu fizycznego (Kaczmarek 2000: 91). Celem niniejszych rozważań jest prześledzenie historii antropologicznej re­ fleksji nad przywództwem politycznym oraz ukazanie zmieniających się sposo­ bów jego rozumienia na gruncie różnych orientacji teoretycznych. Uważam, że dzięki umiejętności łączenia perspektywy mikropolitycznej, skupiającej uwagę na konkretnym wymiarze lokalnym, z uogólniającą interpretacją teoretyczną, an­ tropologia polityczna może znacząco wzbogacić dorobek studiów nad przywódz­ twem, prowadzonych dotąd głównie przez przedstawicieli innych dyscyplin. Początki badań nad przywództwem i polityką Za datę symbolicznych narodzin antropologii politycznej uznaje się zwykle rok 1940, kiedy to opublikowana została praca African Political Systems pod redakcją Meyera Fortesa i Edwarda E. Evans-Pritcharda — pierwsza w dziejach antropologii książka, która w całości poświęcona została analizie systemów po­ litycznych tak zwanych ludów pierwotnych. Nie znaczy to jednak, że we wcześ­ niej publikowanych tekstach polityka była nieobecna. Przeciwnie, w zasadzie od początku istnienia antropologii podejmowane były w niej tematy par excellence polityczne, jakkolwiek ich autorzy często kwestionowali obecność polityki w ży­ ciu badanych przez siebie ludów. To tylko pozorny paradoks. Podejście takie wynikało bowiem z przyjmowanych założeń teoretycznych i było konsekwencją minimalistycznego rozumienia polityki (Balandier 1970: 23-24). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 15 Paradygm at historyczny Dziewiętnastowieczni badacze zakładali, że pojawienie się autonomicznej sfery politycznej wraz z towarzyszącymi jej instytucjami jest zdobyczą zaawan­ sowanego stadium ewolucji społeczno-kulturowej, określanego przez nich jako cywilizacja. Wcześniejsze fazy rozwoju, dzikość i barbarzyństwo, cechować zaś miała całkowita dominacja stosunków pokrewieństwa, które zapewniały podsta­ wę integracji społecznej, stanowiąc jedyne źródło wszelkich efektywnych relacji międzyjednostkowych i międzygrupowych. Stąd przekonanie o braku polityki w życiu badanych społeczeństw i prymacie stosunków pokrewieństwa jako nad­ rzędnego regulatora całokształtu praktyki społecznej. W perspektywie ewolucjonistycznej postrzegano także problematykę przy­ wództwa. Upraszczając nieco, można stwierdzić, że według tych poglądów w najprostszych społeczeństwach ludzkich nie występowało sformalizowane przywództwo polityczne. Ograniczoną i raczej symboliczną niż rzeczywistą wła­ dzę sprawowały w nich jednostki zajmujące uprzywilejowane miejsce w syste­ mie pokrewieństwa. Przywódca lineażu bądź rodu był jak primus inter pares, a rzeczywista sfera jego wpływu ograniczała się zwykle do własnej grupy krewniaczej. Społeczeństwa zdominowane przez pokrewieństwo cechował bowiem pełen egalitaryzm oraz brak rozwiniętej własności prywatnej. Dopiero później­ szy rozwój społeczno-ekonomiczny przynieść miał zmiany, w wyniku których stosunki krewniacze ustąpiły znaczenia więziom terytorialnym, a pogłębiające się nierówności społeczne dały impuls do zmian prowadzących do wyłonienia rządu, czyli instytucjonalizacji przywództwa. W ujęciu klasyków ewolucjonizmu przejście „od krwi do ziemi” oznaczało początek polityki. Pierwsze dekady XX wieku to w antropologii czas dominacji paradygmatu dyfuzjonistycznego, który jednak nie przyniósł zasadniczej reorientacji poglądów autorów zajmujących się problematyką polityczną. Wprawdzie coraz powszech­ niej kwestionowano zasadność rozróżnienia pomiędzy wspólnotami krewniaczymi i terytorialnymi, ale zasadniczy tok myślenia pozostawał niezmienny: przeobrażenia gospodarcze i demograficzne oraz wynikające z nich narastanie konfliktów wewnętrznych prowadzą do powstania państwa, które posiada mono­ pol na stosowanie przymusu. Podejście funkcjonalistyczne Istotne novum w antropologicznym sposobie myślenia o polityce pierwotnej przyniósł dopiero funkcjonalizm, który walnie przyczynił się do odrzucenia sil­ nie zakorzenionego w etnocentryzmie minimalistycznego traktowania polityki, na rzecz podejścia maksymalistycznego. Oznaczało ono szerokie jej rozumienie. �16 Wojciech Dohnal Polityki nie definiowano już dłużej poprzez obecność lub brak określonego rodza­ ju instytucji, na przykład rządu, lecz poprzez pełnioną przezeń funkcję, którą jest umacnianie i kontrolowanie porządku społecznego w granicach jednostki poli­ tycznej. W takim ujęciu podkreśla się, że każde, nawet najprostsze społeczeństwo posiada jakąś formę organizacji politycznej, bowiem istnieją w nim instytucje powołane do zaprowadzania i utrzymywania ładu społecznego, choć oczywiście nie wszędzie są one zorganizowane w sposób porównywalny do scentralizowa­ nej władzy typu europejskiego. Odrzucając historyzm, który zainteresowany był głównie odkrywaniem gene­ zy instytucji politycznych, Meyer Fortes i Edward Evans-Pritchard postulowali konieczność prowadzenia badań porównawczych różnych typów systemów, by w ten sposób odkrywać i wyjaśniać istniejące między nimi podobieństwa oraz współzależności łączące je z innymi aspektami organizacji społecznej. Na pod­ stawie bogatego materiału etnograficznego pochodzącego z różnych regionów Afryki autorzy wyróżnili dwa zasadnicze typy występujących tam systemów: państwa pierwotne (state societies) oraz systemy bezpaństwowe (stateless so­ cieties). Pierwsze cechować miało istnienie scentralizowanej władzy, machiny administracyjnej i instytucji sądowniczych, słowem — rządu, a podział boga­ ctwa, przywilejów i statusu odpowiadał w nich rozkładowi władzy i uprawnień. Natomiast systemy bezpaństwowe pozbawione były rządu i wyraźnego zróżnico­ wania rangi, statusu czy bogactwa (Fortes, Evans-Pritchard, eds., 1983: 3). Jedna z istotnych różnic pomiędzy wyróżnionymi typami systemów dotyczyła umiejscowienia i sposobu funkcjonowania władzy. Otóż w państwach pierwotnych system polityczny wpisany był w strukturę terytorialną i zachowywał całkowitą niezależność od struktur pokrewieństwa, co oznaczało, że również system spra­ wowania władzy opierał się w nich na zhierarchizowanej strukturze terytorialno­ -administracyjnej, miał zatem charakter formalny. Na czele największej jednostki politycznej stał najwyższy przywódca, któremu podlegali wodzowie sprawujący władzę na niższych szczeblach organizacji. Pozycja najwyższego władcy wynikała z przysługującej mu wyłączności na stosowanie środków przymusu, reguł okre­ ślających zasady sukcesji, z prawem mianowania urzędników niższego rzędu oraz mistycznych sankcji sprawowanego przezeń urzędu. System ten cechowała przy tym wewnętrzna równowaga sił. Zgodnie z nią, ograniczenie szerokich uprawnień władcy zapewniały liczne instytucje kontrolne, takie jak rada królewska czy dostoj­ nicy kapłańscy, którzy posiadali rozstrzygający głos w sprawach inwestytury. In­ stytucje te czuwały, by władza królewska nie była absolutna. Podobny mechanizm wzajemnej kontroli występował pomiędzy administracją centralną i terenową. Wówczas, gdy król nadużywał swej władzy, regionalni przywódcy polityczni mieli prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i zorganizować zbrojną rewoltę. Jeśli na­ tomiast zbrojni liderzy przekraczali powierzone im kompetencje, mogli zostać siłą zmuszeni do podporządkowania się królowi. Generalna prawidłowość systemów zhierarchizowanych polegała na przekazywaniu części uprawnień na niższe po­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 17 ziomy administracji. W rezultacie tworzyła się swoista piramida organów władzy. Na każdym szczeblu odpowiedzialność osoby sprawującej urząd polityczny była proporcjonalna do zakresu posiadanych przez nią uprawnień. Według całkowicie odmiennych zasad funkcjonowały systemy bezpaństwo­ we, zwłaszcza opisywane przez autorów plemiona segméntame, które nazywano „plemionami bez rządu”. Nie istniał w nich bowiem żaden centralny ośrodek poli­ tyczny, który dominowałby nad innymi. Przywództwo było rozproszone, a każdy segment, to jest jednostka terytorialno-krewniacza, reprezentował zbliżony po­ ziom siły. Na czele segmentów stali pozbawieni realnych uprawnień, nieformalni liderzy lokalnych wspólnot pochodzeniowych, których pozycja opierała się prze­ de wszystkim na autorytecie, jakim cieszyli się wśród swych krewniaków. Mimo że odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym, gospodarczym i religijnym, ich władza nie miała charakteru politycznego, gdyż całkowicie pozbawieni byli moż­ liwości stosowania środków przymusu bezpośredniego. Przywództwo starszych oznaczało w tym przypadku wywieranie silnego wpływu na innych, dzięki zaj­ mowaniu określonej pozycji w strukturze społecznej, pozycji, którą wyznaczała obowiązująca reguła pochodzeniowa sankcjonowana przez przekonania świato­ poglądowe członków grupy. Praca African Political Systems na wiele lat wyznaczyła kierunek studiów nad systemami politycznymi społeczeństw pierwotnych. Jej znaczenie polega­ ło, po pierwsze, na zerwaniu z tradycją badań historycznych zorientowanych na rekonstrukcję minionych epok rozwoju kultury na rzecz analiz społeczeństw współczesnych. Po drugie, wprost wskazywała, iż jakkolwiek systemy politycz­ ne mogą być zorganizowane i funkcjonować bardzo różnie, to jednak występują one we wszelkich społecznościach ludzkich, choć nie wszędzie działają w sposób podobny do systemu europejskiego. Po trzecie, przedstawiona w niej klasyfika­ cja systemów afrykańskich stała się punktem odniesienia dla wielu późniejszych badań o charakterze typologicznym. I wreszcie, co z dzisiejszej perspektywy wy­ daje się najważniejsze, praca ta jednoznacznie dowodziła, że zrozumienie istoty przywództwa jest możliwe wyłącznie poprzez odwołanie się do uwarunkowań kulturowych i społecznych. Studia nad przywództwem w pierwotnych systemach politycznych Druga połowa XX wieku przyniosła znaczący wzrost liczby studiów z za­ kresu antropologii politycznej oraz ich wyraźne zróżnicowanie tematyczne i te­ oretyczne. Wśród podejmowanych zagadnień ważne miejsce zajmowały prace poświęcone analizie mechanizmów powstawania i funkcjonowania ośrodków władzy w różnych typach społeczeństw. W tym nurcie szczególnie znaczące były prace amerykańskich neoewolucjonistów, którzy zajmowali się rozwojem polityki pierwotnej. Zaproponowali oni klasyfikację tradycyjnych systemów �18 Wojciech Dohnal politycznych, wyróżniając ich cztery podstawowe typy: hordy (ang. band), ple­ miona, wodzostwa i protopaństwa, zwane też państwami pierwotnymi (zob. m.in. Service 1962; Johnson, Earle 1987; Lewellen 1992). Jakkolwiek klasyfi­ kacja ta opierała się przede wszystkim na kryterium poziomu wewnętrznej in­ tegracji społecznej, związanej z obecnością lub brakiem scentralizowanych instytucji politycznych, to jednak wydaje się ona użyteczna również wówczas, gdy chodzi o ukazanie różnic pomiędzy charakteryzującymi je typami przy­ wództwa. Najogólniej stwierdzić można, że przywództwo polityczne w systemach zde­ centralizowanych, a więc hordach i plemionach, opiera się na autorytecie, zaś w systemach scentralizowanych, czyli wodzostwach i państwach, na mniej lub bardziej sformalizowanej władzy. Rozróżnienie to ma charakter zasadniczy. Au­ torytet jako rodzaj przywództwa oznacza nieinstytucjonalny wpływ na funkcjo­ nowanie grupy. Jego źródłem może być miejsce zajmowane przez jednostkę lub grupę w strukturze społecznej, związane choćby z przynależnością do określo­ nego lineażu albo rodu, płeć, wiek, bądź posiadanie szczególnych umiejętności lub cech osobowościowych. W każdym przypadku ma on jednak charakter nie­ formalny, nie podlega sukcesji oraz, co najważniejsze, nie dysponuje formalny­ mi środkami przymusu. Z kolei władza oznacza przywództwo sformalizowane, regulowane przez istniejące normy prawne (przy czym nie ma znaczenia, czy prawo to jest sformalizowane czy zwyczajowe), podlegające sukcesji i dysponu­ jące monopolem na stosowanie środków przymusu. Przyjrzyjmy się zatem, jak antropologowie charakteryzują różne typy przywództwa w wyróżnianych przez siebie systemach politycznych. H ordy W literaturze podkreśla się, że hordy to „najbardziej rudymentarna forma orga­ nizacji społecznej” (Service 1962: 107), charakterystyczna dla niewielkich grup złożonych z luźno zintegrowanych zespołów rodzinnych, wspólnie zamieszkują­ cych określone terytorium i silnie powiązanych ekonomicznie. Podstawą utrzy­ mania takich wspólnot jest zbieractwo i łowiectwo, cechuje je ponadto koczowni­ czy tryb życia. W aspekcie integracji wewnętrznej zwraca uwagę dominacja więzi rodzinnych, co przesądza o nieformalnym, bezpośrednim i ścisłym charakterze relacji interpersonalnych (zob. Steward 1977: 217). Hordy określane są zwykle jako społeczności całkowicie egalitarne, w których stosunki ekonomiczne opiera­ ją się na zasadzie wzajemności (Fried 1967: 48). W konsekwencji nie występuje w nich trwałe zróżnicowanie statusu majątkowego i społecznego jednostek, któ­ rych pozycja zależy raczej od indywidualnych cech osobowościowych aniżeli od posiadanego bogactwa czy rangi. Egalitaryzm dotyczy także dostępu do władzy. Jak w każdym społeczeństwie ludzkim, tak i tu występują liderzy, ale ich pozycja �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 19 nie jest w żaden sposób sformalizowana. Ma raczej charakter sytuacyjny, doraź­ ny i nietrwały. Przywódcą grupy może potencjalnie zostać każda jednostka, która w określonej sytuacji cieszy się największym autorytetem, przez co zyskuje moż­ liwość wpływania na innych. W praktyce jednak rolę tę pełnią najczęściej przy­ wódcy grup rodzinnych, zgodnie z zasadą starszeństwa. Posiadana przez nich władza ogranicza się do kontrolowania zasobów żywności i wody, rozstrzygania sporów wewnątrzgrupowych oraz reprezentowania wspólnoty w kontaktach ze światem zewnętrznym. Funkcja ta nie podlega prostej sukcesji, co więcej, jeśli przywódca nie spełnia pokładanych w nim oczekiwań, jest nieskuteczny bądź grupa uznaje go za winnego swych niepowodzeń, traci on swój autorytet i wpływ na innych. Sytuacyjny charakter przywództwa oznacza, że osoby, które cieszą się szczególnym autorytetem w pewnych okolicznościach, na przykład podczas polo­ wań, mają ograniczony lub zgoła żaden wpływ w innych dziedzinach, na przykład w podejmowaniu decyzji o zmianie miejsca pobytu grupy (Marshall 1960). Naj­ ważniejszą cechą nieformalnego przywództwa w hordach jest to, że nie towarzy­ szy mu żadna sankcja, co oznacza, że prócz posiadanego autorytetu lider nie dys­ ponuje środkami oddziaływania na członków grupy. Działa jako arbiter, ekspert i doradca, ale jego władza ma w gruncie rzeczy wymiar symboliczny. Faktycznym suwerenem pozostaje bowiem grupa jako całość i tylko ona może karać swych członków. Klasycznymi przykładami hord, przedstawianymi w literaturze antropologicz­ nej są Pigmeje Mbuti, Buszmeni !Kung oraz brazylijscy Indianie Nambikwara. Plem iona W antropologii politycznej termin „plemię” odnosi się do społeczności posia­ dających zdecentralizowany system polityczny, w którym władza rozproszona jest pomiędzy wieloma niewielkimi grupami, zaś jedność i integracja ponadlokalna osiągane są poprzez sieć stosunków międzygrupowych i międzyjednostkowych (Service 1962). Gospodarka plemion opiera się głównie na uprawie roślin bądź hodowli, a ich liczebność jest zwykle większa niż hord. W takiej sytuacji warunkiem wykształcenia się solidarności ogólnoplemiennej jest istnienie insty­ tucji, które skupiałyby członków różnych wspólnot lokalnych. Taką rolę pełnić mogą na przykład rady starszych, tajne bądź jawne związki i stowarzyszenia, kla­ sy wieku lub inne wyspecjalizowane instytucje. Niektóre z nich mogą stanowić stały element struktury społecznej, podczas gdy inne funkcjonują tylko w szcze­ gólnych okolicznościach. W każdym jednak przypadku instytucje te służą usta­ nawianiu więzi i poczucia wspólnoty pomiędzy osobami należącymi do różnych, na co dzień silnie autonomicznych wspólnot lokalnych (Fried 1967: 154). Plemiona cechują się znacznym stopniem ffagmentaryzacji i rozdrobnieniem. Na poziomie organizacji ogólnoplemiennej nie istnieją w nich żadne ośrodki �20 Wojciech Dohnal władzy centralnej, a wewnętrzna spoistość całościowego systemu politycznego osiągana jest dzięki interakcji między jego częściami składowymi. W procesie tym ważną rolę odgrywają lokalni przywódcy. Podobnie jak w hordach, są nimi najczęściej osoby zajmujące uprzywilejowaną pozycję w strukturach krewniaczych. O ile jednak w hordach są to grupy rodzinne, o tyle w plemionach są to zazwyczaj unilineame grupy pochodzeniowe (lineaże lub rody). Przywództwo w grupie pochodzeniowej ma przy tym dużo donioślejsze znaczenie społeczne niż w prostej strukturze rodzinnej. Wynika to z kilku przyczyn. Przede wszystkim naczelnik lineażu czy rodu uosabia łączność grupy z przodkami, dzięki czemu jego urząd jest wyposażony w sankcję światopoglądową, która stanowi ważne źródło autorytetu. Z racji zajmowanego miejsca pełni on także często funkcję przywódcy ekonomicznego, na przykład kontrolując dystrybucję ziemi upraw­ nej i sposób jej wykorzystania. Co więcej, w wielu plemionach jest on także przywódcą religijnym, charyzmatycznym pośrednikiem między sacrum i profanum. Jego władza nie jest jednak sformalizowana. Nawiązując do klasycz­ nej propozycji Maxa Webera, można powiedzieć, że mamy w tym przypadku do czynienia z przywództwem tradycyjnym. Naczelnik rodu posiada autorytet i wpływa na członków grupy, gdyż żywią oni przekonanie, że z racji starszeń­ stwa posiada on prawo do sprawowania władzy. Jednak w praktyce jego kompe­ tencje są wyraźnie ograniczone i sprowadzają się do pełnienia funkcji rozjemcy i arbitra wyznaczającego standardy postępowania, a nie rzeczywistego wład­ cy, który może innym narzucać swą wolę. Nie dysponuje on bowiem innymi, poza perswazją, środkami nacisku. Przywództwo takie podlega zwykle sukce­ sji zgodnie z regułami pochodzeniowymi, ale większość badaczy podkreśla, że oprócz zajmowania szczególnego miejsca w strukturze społecznej przywódca musi mieć charyzmatyczne cechy osobowości, dużą wiedzę i doświadczenie. W przypadku gdy potomek dotychczasowego naczelnika cech tych nie posiada, grupa nie dopuszcza go do pełnienia urzędu i powierza funkcje przywódcze innej osobie. Szczególnym typem przywództwa jest Big Man. Przywódca taki jest charak­ terystyczny dla wielu społeczności Melanezji oraz niektórych plemion indiań­ skich północno-zachodniego wybrzeża Stanów Zjednoczonych i traktowany być może jako swoisty pomost pomiędzy klasyczną organizacją zdecentralizowaną a scentralizowanymi systemami wodzowskimi (Lewellen 1992: 32). Big Man to przywódca, który swój autorytet i pozycję w grupie zawdzięcza w najwięk­ szym stopniu okazywanej hojności i wspaniałomyślności. Zostać nim mogą naj­ bardziej ambitne i przedsiębiorcze jednostki, które nierzadko latami gromadzą znaczne ilości wartościowych dóbr, na przykład świń, które następnie, podczas organizowanych przez siebie wystawnych ceremonii, rozdają członkom własnej i innych grup. W ten sposób zyskują ponadlokalny prestiż i szacunek. W anali­ zach antropologicznych podkreśla się, że Big Man nie tylko działa na rzecz bu­ dowania własnej pozycji i autorytetu, ale stanowi także ważny element redystry­ �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 21 bucji towarów i dóbr. W ten sposób instytucja ta wykazuje cechy przypisywane zwyczajowo urzędowi wodzowskiemu. Klasycznymi etnograficznymi przykładami społeczności plemiennych są sudańscy Nuerowie, amerykańscy Irokezi czy wenezuelscy Yanomami. Wodzostwa Wodzostwo to „autonomiczna jednostka polityczna złożona z wielu grup po­ zostających pod władzą najwyższego wodza” (Cameiro 1991: 167). Podstawą utrzymania tych grup jest najczęściej ekstensywne rolnictwo lub hodowla, cechu­ je je ponadto znaczna liczebność i zamieszkiwanie rozległego terytorium. W po­ równaniu z prostymi systemami zdecentralizowanymi wodzostwa charakteryzu­ je także większy stopień zróżnicowania społecznego, i to zarówno w wymiarze symbolicznym, jak ekonomicznym i politycznym. Najważniejszą cechą wodzostwa wydaje się istnienie scentralizowanej i sfor­ malizowanej władzy politycznej. Jej pojawienie się wyjaśniać należy przez od­ wołanie się do szerokiego kompleksu uwarunkowań społeczno-kulturowych, przede wszystkim zaś do właściwej systemom wodzowskim ustratyfikowanej struktury społecznej. Na jej czele stał lineaż wodzowski, któremu hierarchicznie podporządkowane były pozostałe wspólnoty lokalne. One również opierały się na więzach pokrewieństwa unilineamego (Earle 1987). Istniejąca stratyfikacja stwarzała warunki dla rozwoju zinstytucjonalizowa­ nego przywództwa. Jednak jego pełne zrozumienie wymaga wskazania na trzy współzależne filary, na których opierała się rzeczywista władza wodzów. Po pierwsze, supremacja lineażu wodzowskiego miała swe źródła w wierzeniach religijnych, w których istotne miejsce zajmował kult przodków. Zgodnie z nim pozycja wodza wynikała z przekazania tej rangi przez przodków. Należał on bowiem do lineażu, który wywodził swe pochodzenie od sił rządzących sferą sakralną (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 326). Członkowie wszystkich pozosta­ łych lineaży uznawali się za potomków mniej znaczących przodków, co tłuma­ czyło i sankcjonowało ich niższą rangę społeczną. Sakralna legitymizacja władzy wodza wyposażała go w niezbędną charyzmę oraz niesłychanie silnie umacniała jego uprzywilejowaną pozycję społeczną. W praktyce regulowała ona też kwestię sukcesji. W połączeniu z regułą pochodzeniową stanowiła bowiem czynnik li­ mitujący dostęp do najwyższego urzędu politycznego, który zarezerwowany był jedynie dla osób należących do lineażu wodzowskiego. Drugim, oprócz religijnego, filarem władzy wodzowskiej była specyfika stosun­ ków gospodarczych. O ile ekonomia prostych systemów egalitarnych, to jest hord i plemion, opierała się na zasadach zrównoważonej wymiany wzajemnej, organi­ zowanej na szczeblu rodzinno-lokalnym, o tyle w wodzostwach przybierała ona zwykle postać centralnej redystrybucji dóbr, towarów i usług. Sytuacja ta wiązała się z zaawansowaną specjalizacją ekonomiczną poszczególnych jednostek i grup �22 Wojciech Dohnal oraz rozległym zasięgiem kooperacji. Znacznie ograniczało to efektywność prostej wymiany, a sprawne funkcjonowanie całego systemu zależało w coraz większym stopniu od istnienia głównego ośrodka koordynującego obrót gospodarczy. Rolę tę pełnił wódz. W ten sposób stawał się on niezbędnym zwornikiem życia gospodarcze­ go, dzięki czemu jego władza ulegała dodatkowemu wzmocnieniu i stabilizacji. Kolejnym źródłem pozycji wodza była jego władza militarna. Jako przywódca grupy wódz stał na czele sił odpowiedzialnych za utrzymywanie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Jego urząd dysponował monopolem na stosowa­ nie przymusu, choć w praktyce sytuacje takie należały do rzadkości. Suma omawianych tu czynników powodowała, że pozycja i władza wodzów zazwyczaj była bardzo mocna, często wręcz autorytarna. W zasadniczy sposób różniła się ona od władzy nieformalnych przywódców w systemach zdecentralizo­ wanych. Wodzowie wywierali przemożny wpływ na życie swoich poddanych i to we wszystkich jego aspektach. Nie zmieniał tego fakt, że na poziomie struktur lo­ kalnych to nie oni bezpośrednio sprawowali władzę, lecz ich przedstawiciele. Otóż rozległość terytorialna i znaczna liczebność większości wodzostw powodowały, że efektywność rządzenia wymagała istnienia instytucji wspomagających władzę naj­ wyższego wodza. Funkcję tę pełnili powoływani przez niego pomniejsi przywód­ cy, którymi z reguły zostawali naczelnicy lokalnych lineaży. W ten sposób tworzyła się piramida władzy, odpowiadająca hierarchii zależności między poszczególnymi jednostkami terytorialno-krewniaczymi. Strukturę tę uzupełniali wyspecjalizowani urzędnicy wyznaczani do kierowania wybranymi dziedzinami praktyki społecznej, na przykład przywódcy wojskowi, poborcy podatkowi czy sędziowie. Przykładami społeczeństw z organizacją wodzowską, opisywanymi w litera­ turze antropologicznej, są Kwakiutlowie, polinezyjscy Tikopiańczycy czy afry­ kańscy Aszantowie. Państw a pierw otne Państwo to typ organizacji, którą cechuje największy stopień złożoności struk­ tury społecznej, powszechnie opisywanej jako klasowa (Classen, Skalnik, eds., 1978; Haas 1982). Wielu autorów podkreśla ponadto, że istotną cechą różniącą wczesne państwa od zaawansowanych systemów wodzowskich jest istnienie wy­ specjalizowanej warstwy biurokratycznej, oparcie na intensywnym rolnictwie, dominacja gospodarki towarowo-pieniężnej, formalizacja systemu prawnego oraz trójdzielny podział administracyjny (Posem-Zieliński, Kairski 2004: 329). Systemy państwowe wyróżnia jeszcze silniejszy niż w wodzostwach stopień koncentracji władzy i administracji, postępująca autonomizacja sfery politycznej względem innych dziedzin kultury i praktyki społecznej, zwłaszcza tak silnie do­ tąd z nią splecionego pokrewieństwa, oraz zdecydowana przewaga przywództwa legalnego nad tradycyjnym (by raz jeszcze przywołać rozróżnienie Webera). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 23 Jest charakterystyczne, że antropologiczne studia nad protopaństwami kon­ centrują się w głównej mierze na dociekaniach dotyczących ich genezy. Poprzez analizę konkretnych przypadków usiłują one zidentyfikować czynniki sprawcze narodzin państwa i odkryć mechanizmy powodujące przekształcanie się niektó­ rych wodzostw w systemy bardziej zaawansowane. Stosunkowo mniej uwagi po­ święca się w tych pracach analizie organizacji politycznej państw, w tym mecha­ nizmów zdobywania i sprawowania władzy. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest dość powszechne przekonanie, że wczesne państwa, pomimo całej swej egzotyki i wyjątkowości, reprezentują jednak typ organizacji przypominający dobrze zna­ ne społeczeństwa historyczne. Przywództwo ma więc w nich charakter formalny (instytucjonalny), a zakres wpływu władcy jest ściśle określony przez stosowne przepisy prawne. Tymczasem antropologowie zawsze bardziej interesowali się nie­ formalnymi mechanizmami władzy, skupiając swą uwagę na tym, co nieoczywiste, marginalne i egzotyczne. W takiej perspektywie państwo biurokratyczne ze wszyst­ kimi jego instytucjami po prostu się nie mieściło, przynajmniej do niedawna. Przedstawiona powyżej ogólna charakterystyka typów przywództwa w społe­ czeństwach przedindustralnych wyraźnie pokazuje, że władza opierała się w nich na czterech źródłach: politycznym, ideologicznym, ekonomicznym i militarnym (Mann 1986: 22-27). I choć autorzy reprezentujący różne tradycje teoretyczne prowadzą spory na temat znaczenia poszczególnych czynników, to jednak bez­ dyskusyjny wydaje się fakt, że kompleksowa analiza przywództwa w każdym przypadku powinna uwzględniać wszystkie cztery elementy. Ich wzajemna kon­ figuracja rozstrzyga bowiem o kształcie partykularnego systemu. Istotnym osiągnięciem studiów nad pierwotnymi systemami politycznymi było także odejście od rozumienia przywództwa jako autonomicznej dziedziny praktyki społecznej, która wiąże się ze sprawowaniem władzy. W ujęciu neoewolucjonistów przywództwo uznane zostało za dynamiczną relację społeczną, której istota polega na wywieraniu wpływu na innych. Nie musi ono posiadać charakteru sformalizowanego, nie zawsze wyposażone jest w sankcje i możli­ wość egzekwowania władzy. Co najważniejsze jednak, przywództwo polityczne nie jest wyłączną właściwością systemów państwowych, lecz ma charakter po­ wszechny, choć występuje w różnej postaci (zob. Holly 2000: 248). Przywoływanymi w literaturze przykładami protopaństw są między innymi miasta-państwa prekolumbijskiej Mezoameryki, organizacje polityczne Sume­ rów oraz przedkolonialnych Zulusów. Dynamiczne koncepcje przywództwa Neoewolucjonizm stanowił ważny, lecz niejedyny nurt antropologicznych studiów nad polityką, jakie zaczęły się rozwijać od połowy XX wieku. W schył­ kowym okresie kolonializmu w dyscyplinie tej nasiliła się krytyka dotychcza­ �24 Wojciech Dohnal sowego sposobu rozumienia polityki i przywództwa. Zarzuty dotyczyły wielu kwestii: zaniedbywania historii, eksponowania prymitywizmu kosztem złożo­ ności, służenia celom administracji kolonialnej i lekceważenia dorobku innych nauk. Krytykowano także nadmierny formalizm oraz koncentrowanie uwagi na instytucjach i urzędach politycznych. Coraz powszechniej wyrażano przekona­ nie, że w dominującym dotąd podejściu zbyt mało uwagi poświęcano inicjaty­ wom jednostek, strategiom, procesom, rywalizacji o władzę i zmianie politycz­ nej. Jednym z pionierów tej krytyki był Edmund Leach, który w swej pracy na temat systemu politycznego birmańskich Kachinów wykazał, że lokalna polityka nie jest stabilnym i zrównoważonym systemem, ale dynamicznie przekształca­ jącą się strukturą - procesem, którego przebieg wyznaczały wybory i strategie kalkulujących swoje interesy jednostek (Leach 1954). Co więcej, dowodził on również, że polityka manifestuje się w różnych dziedzinach życia społecznego. Nawet zachowania, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego, takie choćby jak wybory matrymonialne czy transakcje ekonomiczne, motywowane są poli­ tycznie, a ich ukrytym celem jest zdobycie władzy nad innymi. Leach podkre­ ślał ponadto, że analiza procesu politycznego nie może zamykać się w granicach lokalnych systemów, lecz wymaga uwzględnienia szerszego kontekstu, ich po­ wiązań ze światem zewnętrznym, który często nie wprost, ale znacząco wpływa na transformacje życia społecznego. Wiązał się z tym również postulat rozpa­ trywania badanych zjawisk w perspektywie historycznej, gdyż tylko ona umoż­ liwiała dostrzeżenie ich dynamiki i zmienności. Tak zrodził się procesualizm, nowe podejście w antropologii politycznej, które dało impuls do jej dalszego rozwoju. W przełamaniu ograniczeń podejścia funkcjonalistycznego duży udział miał także Max Gluckman, który w swych pracach analizujących funkcjonowanie zu­ luskiego systemu wodzowskiego dowodził na przykład, że dynamiczna równo­ waga, jaka cechowała go w czasach przedkolonialnych, została zachwiana przez ingerencję administracji brytyjskiej. Ingerencja ta wpłynęła destrukcyjnie na wartości leżące u podstaw tradycyjnego systemu, doprowadzając do osłabienia pozycji wodza i zakłócenia mechanizmu sukcesji (Gluckman 1965). Zmianą w rozumieniu polityki było także zerwanie z wyobrażeniem systemu zamkniętego w granicach terytorium plemiennego. Zaczęto dostrzegać, że nawet niewielkie i pozornie izolowane wspólnoty nie są samotnymi wyspami. Prze­ ciwnie, poprzez sieć złożonych relacji ekonomicznych, administracyjnych i poli­ tycznych są one powiązane ze światem zewnętrznym. Najbardziej bodaj znanym przykładem takiego podejścia jest seria prac Lrederica Baileya, które pokazywa­ ły, jak lokalne stosunki ekonomiczne i polityczne w jednej z indyjskich wiosek ze stanu Orisa przekształcały się pod wpływem wydarzeń rozgrywających się na szczeblu powiatowym, obwodowym i krajowym (np. Bailey 1957). Odejście od systemowo-strukturalnej analizy polityki plemiennej w stronę zainteresowania strategiami jednostek znalazło swój wyraz w głośnej monogra- �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 25 iii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans (1959). Analizując lokalny system polityczny pakistańskich Pasztunów z doliny Swat, autor zwrócił uwagę na znaczenie rywalizacji o władzę między posiadaczami ziemskimi. W celu zdobycia i utrzymania poparcia społecznego, będącego źródłem rzeczywistej władzy i wpływów politycznych, sięgają oni po różne metody — zawierają so­ jusze, rozdają przywileje swoim zwolennikom, obejmują ich opieką i wsparciem, obdarowują posiadanymi dobrami. W ten sposób, jak dowodził Barth, przywódz­ two polityczne wśród Pasztunów ma charakter dynamiczny i bezpośrednio wią­ że się z działaniami i wyborami dokonywanymi przez rywalizujące o władzę jednostki. Procesualizm zainicjował zmianę w antropologicznym rozumieniu polityki. Polegała ona na podjęciu studiów nad dynamiką i otwartością polityki pierwot­ nej. Zwrot ten ostatecznie potwierdzony został w 1966 roku w książce Political Anthropology, pod redakcją Marca Swartza, Victora Turnera i Arthura Tundena. Był to manifest badaczy, zwolenników teorii działania (action theory), którzy odrzucali dominujące wcześniej podejście genetyczne i typologiczne oraz zain­ teresowanie tym, co lokalne i tradycyjne. W obliczu historycznie uwarunkowa­ nych, szybkich zmian, jakich doświadczać zaczęły społeczeństwa kolonialne, zwrócono uwagę na znaczenie sporów, rywalizacji i konfliktów w łonie polityki plemiennej. Nie miały one charakteru systemowego, ale wiązały się z działania­ mi podejmowanymi przez jednostki, aktorów sceny politycznej uczestniczących w grze o władzę. Politykę rozumiano jako arenę walki. Uczestniczące w niej strony dążyły do przekonania innych, że ich partykularne interesy są celami pu­ blicznymi. Poparcie społeczne było warunkiem niezbędnym do zdobycia władzy, ta zaś dawała możliwość realizowania własnych interesów. Takie rozumienie nie miało wiele wspólnego z postrzeganiem przywództwa przez pryzmat niezmiennych struktur i instytucji. Akcentowało natomiast jego dynamikę, znaczenie dokonywanych wyborów, strategii podejmowania decyzji oraz sposobów mobilizowania poparcia społecznego. W miejsce schematycz­ nych analiz systemowych proponowało badanie sposobów, za pomocą których uczestnicy życia politycznego manipulowali wartościami i normami leżącymi u podstaw istniejącego porządku społecznego. Kierowało to uwagę antropolo­ gów w stronę zaniedbywanego dotąd symbolicznego aspektu przywództwa. Symbole, z racji swej niespójności i wieloznaczności, okazywały się bowiem ważnym elementem gry politycznej, wykorzystywanym przez jednostki i grupy rywalizujące o władzę do mobilizowania poparcia opinii publicznej i legitymi­ zowania swoich działań. Ten nurt zainteresowań dał początek podejściu sym­ bolicznemu. Znaczące miejsce zajmują w nim prace Abnera Cohena, zwłaszcza Two-Dimensional Man (1974), w której użyta została metafora „człowieka po­ litycznego”. Cohen dowodził w niej, że władza nie występuje nigdy w czystej postaci, lecz zawsze uwikłana jest w kontekst społeczny. W związku z tym rów­ nież towarzyszące jej obrzędy nie są zwykłymi manifestacjami władzy, ale spo­ �26 Wojciech Dohnal sobami jej symbolicznego zdobywania i podtrzymywania. „Człowiek Politycz­ ny jest zarazem Człowiekiem Symbolicznym. Człowiek jest dwuwymiarowy” (Cohen 1974: xi). Problemowi znaczenia symboli, mitów i rytuałów we współczesnej polity­ ce poświęcona jest także książka Davida Kertzera, Politics and Symbols (1996). Analizując funkcjonowanie Włoskiej Partii Komunistycznej (PCI), autor poka­ zał, w jaki sposób manipulowanie symbolami i historią oraz kreowanie mitów służy budowaniu pozycji partii na scenie politycznej oraz walce o poparcie wy­ borców (Kertzer 1996: 24). Wyrazem coraz powszechniej podzielanego przekonania, że przywództwo polityczne polega przede wszystkim na wywieraniu wpływu na innych, był ję ­ zyk, za pomocą którego starano się je opisać. Nowe słownictwo, akcentujące aspekty przestrzenne i procesualne, zastępować zaczęło terminologię stosowaną w podejściu funkcjonalnym. Kluczowymi pojęciami stały się: pole, kontekst, are­ na, aktor, scena i ruch. Polityka została porównana do gry, której reguły określają normy i wartości danej kultury. To powoduje, że rywalizacja przybierać może różne formy, prowadzić ją można na wielu arenach oraz stosować różne metody. Wszelako jedno pozostaje niezmienne — celem i stawką, o jaką toczy się gra, zawsze jest władza (zob. Bailey 1969). Od połowy lat 60. XX wieku teoria działania stała się dominującym para­ dygmatem antropologii politycznej po obu stronach Atlantyku. Zbliżenie poglą­ dów dużej grupy badaczy było konsekwencją podobnego stosunku do wydarzeń rozgrywających się na arenie międzynarodowej. W reakcji na zmiany, jakie do­ konywały się w świecie w wyniku rozpadu systemu kolonialnego, antropologia dogłębnie zrewidowała swe dotychczasowe założenia oraz praktykę badawczą. Nie pozostało to bez wpływu na rozwój studiów nad przywództwem. Współczesne studia nad przywództwem Przez pierwsze sto lat swojego istnienia antropologia koncentrowała uwagę niemal wyłącznie na społeczeństwach prostych. Podyktowane to było zarówno strukturą ówczesnej nauki, jak i uwarunkowaniami historycznymi. Wydawać by się zatem mogło, że upadek systemu kolonialnego, który pociągnął za sobą zanik tradycyjnych systemów i upowszechnienie się modelu państwowego, położy kres antropologicznym badaniom nad polityką lub całkowicie zmargi­ nalizuje ich znaczenie. Tak się jednak nie stało. Co prawda dominujące wcześ­ niej badania komparatystyczne, zainteresowanie taksonomiami i pierwotnymi systemami sprawowania władzy straciły na znaczeniu, ale ich miejsce zajęły pojawiające się coraz liczniej prace koncentrujące się „na praktykach i kodach władzy, a zwłaszcza roli, jaką odgrywają w nich aktorzy społeczni” (Herzfeld 2004: 176). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 27 Przywództwo w krajach postkolonialnych Zmiana przedmiotu badań dokonywała się stopniowo. Początkowo, nieco zachowawczo, antropologowie skupili swą uwagę na mechanizmach rządzenia w skali mikrospołecznej, na polityce we wspólnotach ograniczonych, takich jak społeczności wiejskie czy mniejszości miejskie, które mimo modernizacji za­ chowały wiele tradycyjnych cech. Wybór taki był konsekwencją przekonania, że pomiędzy tradycyjnie przez nich opisywanymi systemami a dominującymi współcześnie formami państwowymi istnieje zasadnicza niewspółmiemość skali. Badacze nie czuli się przygotowani do podjęcia studiów nad złożonymi społeczeństwami zachodnimi. Zwrócenie się w stronę tego, co marginalne, lo­ kalne i mniejszościowe było dla nich bardziej naturalne. „Antropologia politycz­ na ograniczała się do światów mikroskopijnych; pokutował obraz insulamych, autochtonicznych i niezmiennych struktur politycznych w zamkniętym świecie społeczności wiejskiej. Badania te skupiały się na tradycyjnych aspektach życia politycznego” (Herzfeld 2004: 183). W tym kontekście zrozumiałe jest, że uprzy­ wilejowanym regionem badań stały się kraje tak zwanego Trzeciego Świata. Powstało wiele prac analizujących wpływ zmiany kulturowej na tradycyjne sy­ stemy sprawowania władzy. Klasycznym już dzisiaj przykładem takiego podejścia jest książka Arnolda Epsteina, Politics in an UrbanAfrican Community (1958), opi­ sująca mechanizmy wyłaniania i funkcjonowania nowych przywódców w środowi­ sku górników z zagłębia miedziowego w Zambii. Autor ukazuje w niej zmierzch pozycji wodzów i liderów plemiennych, których miejsce zaczęli zajmować działa­ cze związków zawodowych. W warunkach miejskich to oni stali się rzeczywistymi przywódcami górników, lokalnymi autorytetami reprezentującymi grupę w kon­ taktach zewnętrznych i wywierającymi przemożny wpływ na jej funkcjonowanie. Jednocześnie okazało się, że rzeczywistą determinantą ich postępowania często nie był interes wspólnoty, ale dążenie do maksymalizowania własnych korzyści. W tym celu manipulowali grupąi zabiegali ojej poparcie. Przywództwo polityczne zbliżyło się w tym przypadku do przywództwa organizacyjnego. Otwarcie się antropologii na problemy społeczeństw postkolonialnych za­ owocowało także podjęciem badań nad konsekwencjami zderzenia się nowo­ czesnych struktur państwowych z tradycyjnym systemem sprawowania władzy. W wielu regionach świata, zwłaszcza w Ameryce Południowej i krajach Morza Śródziemnego, doprowadziło ono do wykształcenia się patronatu jako formy przywództwa politycznego (Boissevain 1974; Lenclud 2001). Zdaniem autorów analizujących ten problem, przyczyną popularności patronatu jest nieefektyw­ ność państwa, które nie obejmuje swą kontrolą niewielkich społeczności wiej­ skich, oraz słabość powiązań pomiędzy lokalnymi wspólnotami. W rezultacie funkcjonują one w znacznej izolacji. W takich warunkach osoba pośrednicząca w kontaktach lokalnej mikrostruktury z szerszym systemem politycznym zyskuje �28 Wojciech Dohnal szczególnie uprzywilejowaną pozycję, skupiając w swych rękach znaczną wła­ dzę (Gledhill 1994: 125). W zamian za głosy oddane w wyborach patron zapew­ nia swym poplecznikom posady w administracji lub inne stanowiska publiczne oraz otacza opieką prawną, chroniąc w ten sposób ich często nielegalne interesy. Istnienie takich systemów tłumaczy się uwarunkowaniami kulturowo-historycznymi, gwałtownym przeskokiem, jakiego doświadczyli żyjący tam ludzie. Do niedawna funkcjonowali oni w dobrze znanym sobie świecie, otoczeni protekcją lokalnych przywódców. I choć nie było to życie szczególnie dostatnie, jednak względnie bezpieczne i przewidywalne. W nowych warunkach politycznych, pod rządami obcych, niezwiązanych z regionem władz, które często nie rozumiejąc lokalnych problemów narzucały miejscowej ludności szereg niezrozumiałych zobowiązań prawnych (np. w postaci poważnych obciążeń fiskalnych), ludzie ci całkowicie zatracili poczucie bezpieczeństwa. Próbując je ponownie odzyskać, poszukiwali opieki nowych przywódców, którzy w zamian za okazane im popar­ cie gwarantowali spokój i nietykalność przez aparat państwowy. Na tym polega relacja patron — klient (Da Matta 1987). Innym problemem, z jakim borykały się liczne kraje postkolonialne, było doj­ ście w nich do władzy skorumpowanych rządów autorytarnych lub brutalnych junt wojskowych. Pomimo oficjalnie wyrażanego potępienia, państwa zachodnie tolerowały tę sytuację. Co więcej, często wspierały lokalne reżimy, tłumacząc to obawą przed ekspansją komunizmu. Tymczasem, jak dowodzili autorzy ana­ lizujący ten problem, rzeczywistą przyczyną takiej polityki były interesy eko­ nomiczne. Nowe, pozbawione mandatu demokratycznego elity były całkowicie uzależnione od wsparcia Zachodu. Nie było ono jednak bezinteresowne — ceną za gwarancje bezpieczeństwa była zgoda na wyzysk ekonomiczny. Kraje postko­ lonialne pełniły rolę rezerwuaru dóbr naturalnych i taniej siły roboczej, w zamian otrzymując bardzo niewiele. Niedemokratyczni przywódcy i tyrani byli zatem, w pewnym sensie, produktem polityki Zachodu (Kay 1989). Przywództwo w system ach złożonych Począwszy od lat 60., obok tradycyjnych studiów mikropolitycznych koncen­ trujących uwagę na analizie przywództwa politycznego w skali lokalnej, popular­ ność zaczęły stopniowo zyskiwać prace, które podejmowały problemy funkcjono­ wania złożonych systemów politycznych. Coraz częściej badano społeczeństwa państwowe posiadające rozbudowane struktury i instytucje polityczne, liczną biurokrację oraz powiązania transnarodowe. Wkroczenie przez antropologów na teren tradycyjnie zarezerwowany dla przedstawicieli innych dyscyplin stało się dla nich dużym wyzwaniem. Z czasem okazało się jednak, że prace te stały się silnym bodźcem do rozwoju antropologii politycznej oraz znacząco wzboga­ ciły dorobek studiów nad przywództwem. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 29 Pionierami antropologicznych studiów nad państwem byli Jeremy Boissevain i John Friedl (1975). W pracy swej postulowali oni konieczność podjęcia badań nad polityką, w których analiza lokalnych zjawisk i form sprawowania władzy łączy się z szerszą perspektywą ukazującą powiązania z systemami o ponadlokalnym zasięgu. W tym kontekście mówili wręcz o konieczności zerwania z wy­ obrażeniem „plemiennej Europy”, zgodnie z którym narody europejskie trakto­ wano jak ludy pierwotne, ograniczone i izolowane jednostki posiadające własną, unikatową kulturę. W zainicjowanym przez Boissevaina i Friedla nurcie badań mieściły się także prace Marca Abelesa. Autor ten dowodził, że wszelkie formy polityki, w tym także dominujące w niej typy przywództwa, są zawsze wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie władzy, determinacji i dążenia do osiąga­ nia wspólnych celów oraz istnienia sfery publicznego działania. Abeles był też jednym z pierwszych badaczy, którzy zwrócili uwagę na wzrastającą współzależ­ ność pomiędzy społeczeństwami zachodnimi i tradycyjnymi oraz uniwersalność pewnych mechanizmów rządzących polityką. Stąd, jego zdaniem, obecność „ple­ mion” polityków we współczesnych państwach (Abeles 1990). Zajmując się społeczeństwami zachodnimi, antropolodzy pozostali wierni tra­ dycyjnej metodzie badawczej opartej na bezpośrednim kontakcie i badaniach te­ renowych. Okazało się, że doświadczenia ze studiów nad społeczeństwami bez­ państwowymi, zwłaszcza zaś umiejętność dostrzegania politycznego wymiaru wielu zjawisk i praktyk kulturowych, sąpomocne w analizowaniu mechanizmów rządzących polityką w warunkach państwa narodowego. Spojrzenie z „żabiej per­ spektywy”, analiza zjawisk politycznych w ich lokalnym i codziennym wymiarze ujawniły, że pomimo niewspółmiemości skali, sposoby uprawiania polityki, style przywództwa i formy rządzenia w systemach państwowych i pierwotnych wcale tak bardzo nie różnią się od siebie. Przeciwnie, wykazują one wiele podobieństw, podlegają analogicznym zasadom i uwarunkowaniom. W 1981 roku John Weatherford opublikował książkę Tribes on the Hill, pierw­ sze w dziejach antropologii studium opisujące elitę polityczną— kongresmenów i senatorów amerykańskich. Autor udowadnia w nim, że pomiędzy funkcjonowa­ niem amerykańskiego Kongresu, który poznał pełniąc funkcję asystenta senatora Glenna, oraz systemów wodzowskich występują liczne podobieństwa. Wybory do Senatu, na przykład, przypominają rywalizację o sukcesję w systemach wodzow­ skich. Strony ubiegające się o władzę koncentrują się wówczas na mobilizowaniu jak największej liczby zwolenników. W tym celu pretendenci do urzędu wodzowskiego odwołują się do poparcia członków swoich grup pochodzeniowych, zaś kan­ dydaci do foteli senatorskich szukają zwolenników w okręgach wyborczych. Jedni i drudzy sięgają przy tym do podobnych metod perswazji i agitacji, nie wahają się przed manipulowaniem opinią publiczną, obiecując jej liczne korzyści i przywileje (Weathersford 1981: 7). Znamienne jest również, że w systemie demokratycznym, podobnie jak w wo­ dzostwie, elementem odgrywającym ważną rolę w życiu politycznym i sukcesji �30 Wojciech Dohnal elit jest pokrewieństwo. W Senacie amerykańskim funkcjonują prawdziwe klany polityczne, które przez wiele pokoleń kształtują politykę państwa. Władza jest w nich często przekazywana z pokolenia na pokolenie (Bushowie, „klan” Kennedych), a więzy rodzinne okazują się ważniejsze niż deklarowane programy i związek z okręgiem wyborczym. Oczywiście, oprócz członków rodziny do struktur takich należą także wszyscy ci, którzy czerpią osobiste korzyści ze sprawowania władzy, przez przywódcę klanu. Co więcej, dążąc do poszerzania swej władzy członkowie, różnych klanów często zawierają ze sobą sojusze, a ich najskuteczniejszą formą jest wymiana matrymonialna. Strategia ta łudząco przypomina opisywane przez Leacha praktyki birmańskich Kachinów (Weatherford 1981: 45-63). Ze względu na sposób sprawowania władzy, senatorów podzielić można na trzy kategorie: szamanów, wodzów wojennych oraz ojców chrzestnych. Pierwsi to osoby zajmujące szczególnie eksponowane stanowiska, politycy z pierwszych stron gazet, gwiazdy programów informacyjnych. Źródłem ich siły i władzy jest umiejętność przekonywania wyborców o swych nadzwyczajnych kompeten­ cjach, manipulowanie emocjami, na przykład przez wzbudzanie lęków i wska­ zywanie wrogów oraz schlebianie populistycznym poglądom politycznym. „Wo­ dzami wojennymi” są z kolei ci politycy, którzy koncentrują się na rzeczywistym sprawowaniu władzy. Są oni zazwyczaj przewodniczącymi ważnych komisji senackich, co daje im realny wpływ na sprawy publiczne. Zmonopolizowanie jednej dziedziny, na przykład finansów czy obronności, staje się zwykle wstę­ pem do stopniowego rozszerzania wpływów. W tym celu wodzowie stosują czę­ sto brutalne metody nacisku ekonomicznego i politycznego. Ich władza wynika z przekonania wyborców, że w kierowanych przez siebie dziedzinach są rzeczy­ wistymi ekspertami i strażnikami interesu publicznego. Tymczasem, według Weatherforda (1981: 64-86), ich faktyczne motywacje sprowadzają się na ogół do zapewnienia sobie całkiem wymiernych korzyści. Trzecią kategorię przywódców stanowią „ojcowie chrzestni”. Są oni „szarymi eminencjami” polityki, pozostają zazwyczaj w cieniu głównych wydarzeń, ale poprzez zdolność do wpływania na innych, stosowanie różnorodnych technik perswazyjnych oraz umiejętność za­ wierania sojuszy wywierają przemożny wpływ na rządzących. W polityce, zarówno tej nowoczesnej, jak pierwotnej, ważna jest symbolika i rytualizm. Senatorowie i kongresmeni przywiązują wielkie znaczenie do wszel­ kich publicznych wystąpień, podczas których manifestują swą władzę i zdobywa­ ją poparcie wyborców. Często jednak jest to jedynie fasada, za którą wcale nie kryją się rzeczywiste działania polityczne. Spektakularne debaty parlamentar­ ne, przesłuchania przed komisjami czy zjazdy partyjne, podobnie jak opisywane przez Gluckmana rytuały rebelii, służą raczej integrowaniu społeczeństwa wokół wspólnych symboli i wartości niż rzeczywistemu uprawianiu polityki. Najważ­ niejsze decyzje i tak podejmowane są w zaciszu gabinetów, podczas osobistych spotkań liderów, którzy walczą o utrzymanie posiadanej władzy (Lewellen 1992: 191-195). �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 31 „Plemienność” polityki zachodniej to nie tylko przypadek amerykański. Jak do­ wodzi Takis Pappas (1999), również w republikańskim rządzie greckim powiązania rodzinne i klientelizm odgrywają istotną rolę. Powstałe po upadku dyktatury par­ tie polityczne, zwłaszcza rządząca w latach 1974-1981 Nowa Demokracja, były areną ścierania się charyzmatycznego przywództwa ze zrutynizowanym działa­ niem biurokracji, a nepotyzm i patronat stanowiły nieodłączny element greckiej sceny politycznej. Z kolei liczne studia poświęcone funkcjonowaniu elit politycz­ nych w państwach poradzieckiej Azji Środkowej pokazują, że nadal opierają się one na strukturach rodowo-plemiennych (Wierzbicki, Załęski 2008). W innych współczesnych pracach antropologicznych analizowany jest status przywódców. Wyniesieni do władzy przez wybory powszechne, ludzie ci, będący dotąd zwy­ kłymi obywatelami, z dnia na dzień powoływani są do tego, by uosabiać inte­ resy wspólnoty. Michael Herzfeld doszukuje się w tym analogii do pozycji tak zwanych boskich królów w niektórych społecznościach afrykańskich (Herzfeld 2004: 182). Uwagi końcowe Przywoływane przykłady świadczą o tym, że wraz z zanikiem tradycyjnych struktur i powstaniem państw biurokratycznych antropologia polityczna nie stra­ ciła racji istnienia. Przeciwnie, dzięki właściwej sobie skłonności do badania codziennego życia, kwestionowania tego, co oczywiste i konsekwentnie kry­ tycznego zainteresowania światem, jest ona zdolna do odnajdywania przejawów polityki w obszarach, które pozornie nie mają z nią wiele wspólnego. W odnie­ sieniu do badań nad przywództwem oznacza to między innymi śledzenie współ­ zależności pomiędzy jego tradycyjnymi i współczesnymi formami, odejście od poszukiwań dzielących je różnic w stronę tropienia podobieństw, demaskowanie mechanizmów zdobywania i wykorzystywania władzy oraz dążenie do zrozu­ mienia współzależności pomiędzy władzą a inicjowanymi przez nią praktykami. Wymaga to przede wszystkim bacznego przyglądania się działaniom przywód­ ców i innych aktorów życia politycznego, sposobom sprawowania przez nich władzy w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Z pewnością nie jest to zadanie łatwe. Jego realizacja wymaga szerszego otwarcia się antropologii na problemy, które w większości pozostawały dotąd poza obrębem jej zainte­ resowań, ale trud ten może przybliżyć nas do dostrzeżenia różnych aspektów polityki we wszelkich przestrzeniach społeczeństwa i kultury. W istocie bowiem wszystko, co wchodzi w skład życia społecznego, ma współcześnie charakter polityczny. Słowa kluczowe: antropologia polityczna, przywództwo, autorytet, władza �Wojciech Dohnal 32 B IB L IO G R A FIA Abélès M. 1990 Bailey F.G. 1957 Anthropologie de l ’État, Paris: Armand Colin. Caste and the Economie Frontier: A Village in H ighland Orissa, M anches­ ter: M anchester University Press. Stratagems and Spoils: A Social Anthropology o f Politics, Oxford: Blackwell. 1969 Balandier G. 1970 Political Anthropology, London: Routledge & Kegan Paul. Barth F. 1959 Political Leadership among Swat Pathans, London: Athlone Press. Boissevain J. 1974 Friends o f Friends: Networks, Manipulators and Coalitions, London: Blackwell. Boissevain L, Friedl J. 1975 B eyond the Community: Social Process in Europe, The Hague: University o f Amsterdam. Cameiro R.L. 1991 The Nature o f the Chiefdom as Revealed by Evidence from the Cauca Val­ ley o f Colombia, w: A.T. Rambo, K. Gillogly (eds.), Profiles in Cultural Evolution, Anthropological Papers, No. 85, Ann Arbor, Michigan: Museum o f Anthropology, s. 167-190. Classen H.J., Skalnik P. (eds.) 1978 The Early State, The Hague: Mouton. Cohen A. 1974 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropology o f Power and Sym­ bolism in Complex Society, London : Routledge & Kegan Paul. Da M atta R. Carnivals, Rogues and Heroes: An Interpretation o f the Brazilian Dilem­ 1987 ma, Notre Dame, IN: University o f Notre Dame Press. Earle T. Chiefdoms in Archeological andEthnohistorical Perspective, „Annual R e­ 1987 view o f Anthropology” 16, s. 279-308. Epstein A. 1958 Politics in an Urban African Community, Manchester: M anchester Univer­ sity Press. Fortes M., Evans-Pritchard E.E. (eds.) 1983 African Political Systems, London & New York: KPI. [1940] Fried M.H. 1967 The Evolution o f Political Society: An Essay in Political Anthropology, N ew York: Random House. Gledhill J. 1994 Power and its Disguises. Anthropological Perspectives on Politics, Lon­ don: Pluto Press. �Władza i autorytet — przywództwo polityczne w ujęciu antropologicznym 33 Gluckman M. 1965 Politics, Law and Ritual in Tribal Society, Oxford: Oxford University Press. Haas J. 1982 The Evolution o f the Prehistoric State, New York: Columbia University Press. Herzfeld M. 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Holly R. 2000 Przywództwo, w: Z. Bokszański, A. Kojder (red.), Encyklopedia socjologii, t. 3, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, s. 244-251. Johnson A., Earle T. 1987 The Evolution o f Human Societies: From Foraging Group to Agrarian State, Stanford: Stanford University Press. Kaczmarek B. 2000 Przywództwo polityczne a przywództwo organizacyjne, „Studia Politolo­ giczne” 5, s. 50-96. K ayC . 1989 Latin American Theories o f Development and Underdevelopment, London: Routledge. Kertzer D.I. 1996 Politics and Symbols: The Italian Communist Party and the Fall o f Com­ munism, N ew Haven: Yale University Press. Kwaśniewski K. 1987 Antropologia polityczna, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 37-38. Leach E. 1954 Political Systems o f H ighland Burma. A Study o f Kachin Social Structure, Boston: Bacon Press. Lenclud G. 2001 Le patronage politique. D u contexte aux raisons, w: D. Albera, A. Blok, C. Bromberger (dir.), L ’anthropologie de la Méditerranée, Paris: M aison­ -neuve & Larose, s. 277-306. Lewellen T. 1992 Political Anthropology. An Introduction, Westport & London: Bargin & Garvey. Mann M. 1986 The Sources o f Social Power, vol. 1, A History o f Power from the Begin­ ning to A.D. 1760, Cambridge: Cambridge University Press. M arshall L. 1960 IKungBushm an Bands, „Africa” 30: 4, s. 325-355. Pappas T. 1999 M aking Party Democracy in Greece, London: M acmillian Press. Posem-Zieliński A., K ański M. 2004 Początki państw a w ujęciu antropologicznym, w: W. Falkowski (red.), Kolory i struktury średniowiecza, Warszawa: DiG, s. 318-337. �Wojciech Dohnal 34 Service E.R. 1962 Primitive Social Organization: An Evolutionary Perspective, New York: Random House. Steward J. 1977 The Foundation o f Basin-Plateau Shoshonean Society, w: J.C. Steward, R.F. Murphy (eds.), Evolution and Ecology. Essays on Social Transforma­ tions by Julian H. Steward, Urbana: University o f Illinois Press, s. 202-234. Swartz M., Turner V., Tunden A. 1966 Political Anthropology, N ew York: ALDINE Publishing Company. Weatherford J. 1981 Tribes on the Hill, N ew York: Rawson Wade. Wierzbicki A., Załęski P. 2008 Trybalizm a władza w Azji Centralnej, Pułtusk: Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora. W ojciech D o h n al P O W E R A N D A U T H O R IT Y - PO LITIC A L LEA D ER SH IP IN A N TH R O PO L O G IC A L PER SPEC TIV E (Sum m ary) The article describes leadership concepts developed in political anthropology from its very beginnings until m odem times. The author tries to trace the history o f anthropologi­ cal reflection on political leadership and shows how its understanding in different theore­ tical orientations was changing. These changes are discussed against the background o f socio-political transformations taking place in the Western world. The article presents the views o f evolutionists, classical functionalist concepts o f leadership and their subsequent modifications made by representatives o f processualism and the theory o f action as well as the concepts o f power and authority developed by neo-evolutionists. The last part o f the article addresses m ost recent studies on leadership in the post-colonial world and in pluralist Western societies. The history o f anthropological studies on leadership shows how its understanding has evolved - from formal perspective, when leadership was perceived as a category identical to an exercise o f power, to approaches in which leadership is understood as a dynamic structure, an aspect o f social practice inseparably connected to other areas o f culture such as kinship, power, prestige, religion, economics or law. Key words: political anthropology, leadership, authority, power � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c4ee04fee6c63da61f2f2729bcf38c9.pdf d46687711fb40da12e9263fbff7445a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3227 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVI • 1981 • Nr 3-4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �C O N T E N T S Aleksander J a c k o w s k i People's monuments 131 Alicja Maleta F o l k m o n u m e n t o f a soldier 151 W a n d a Eisele Easter t o m b s o f the war p e r i o d i n the W a r s a w church Szymon Bojko Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a o f St. A n n 153 A r t i n u n p i c t u r e s q u o ijuarters 155 O n the pasture 163 Z o f i a Czerwosz F o l k a r t i n the aesthetic education of c h i l d r e n and y o u t h J e r z y Fiszer The i n t e r i o r of a c o n t e m p o r a r y house i n the v i l l a g e M a ­ n i o w y N o w o . T h e s t r u c t u r e o f space d i v i s i o n a n d the pattern of interior furnishing 181 Ewa Fryś-Pietraszkowa K u r p i e Zielone — the centro o f mass p r o d u c t i o n o f the Bożena Kural c o n t e m p o r a r y c o u n t r y house i n t e r i o r f u r n i s h i n g elements Anna Kunczyńska-Iracka Reflections after the e x h i b i t i o n o f the o l d folk sculpture Anna Świątkowska Marzanna R a i i i s k a 171 191 f r o m the s u b - T a t r a B a s i n 199 Corsages i n the Ł o w i c z costume 211 . . B i r d s c o m i n g t o me as i f I were St. F r a n c o i s . " P i o t r K w i t a ' s Passions Teodor Ewa Fryś-Pietraszkowa P o l i s h f o l k ceramics i n the possesion o f t h e L v o v a n d from Twaróg. 219 R o m a n Reinfuss Sculptor, wood-carver and painter Limanowa 225 L e n i n g r a d museums 233 Antoni Kroh F a t h e r E d w a r d N i t k a (1919—1982) 239 Franciszek K o t u l a A few notes on the c o l l e c t i o n of the P a w l i k o w s k i s i n Medyka 241 CHRONICAL IV—IX1981 SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ 242 . 245 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81d7d878610db4d5dcc007d20dde5e85.pdf a914a51cd77c4d0b625950a8bad17297 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3441 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3226 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.126-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S ETHNOGRAPHY. ETHNOLOGY. ANTHROPOLOGY OF CULTURE. FOLKLORE. WHAT ARE THEY AND WHERE DO T H E Y LEAD? (RESPONSES TO T H E POLL). The e d i t o r i a l staff of the „Polska S z t u k a L u d o w a " (Polish F o l k A r t ) publishes t h e answers to the p o l l concerning b o t h t h e subject of interests and methods employed i n ethnography a n d e t h n o l o g y . T h e p o l l , send i n t h e m i d d l e o f 1980, consisted o f three quostions: 1) W h a t i s e t h n o g r a p h y ? ( I t s p l a c e a m o n g o t h e r s c h o l a r l y disciplines, aims, methods). 2) T h e r e s e a r c h i n f o l k a r t i s t i c c u l t u r e , a r t i n t h o m a i n , a n d i t s place i n o t l m o g r a p h y . 3) W h a t a r e t h e f u t u r e p r o s p e c t s o f e t h n o g r a p h y 'i T h e present issue c o n t a i n s t h e o p i n i o n s a n d o u t l o o k s o f A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, Mieczysław Porębski, Z b i g n i e w Jasie­ wicz, Zofia Sokolewicz, Leszek Dzięgiel, Z b i g n i e w B e n e d y k t o wicz, Tadeusz C h r z a n o w s k i , K r y s t y n a Małkowska, L u d w i k S t o m m a , a n d R y s z a r d T o m i c k i . These are preceded b y t h e re­ p r i n t e d article of Claude Levi-Strauss „ T h e Current Prospects of E t h n o l o g y " . T h e p o l l is b u t a c o n t i n u a t i o n o f t h e earlier i n i t i a t i v e s o f t h o „Polska Sztuka L u d o w a " w h i c h a i m at presenting the current s t a t e o f e t h n o g r a p h i c a l k n o w l e d g e i n P o l a n d , a s w e l l as f o r t h c o ­ m i n g n o w s c h o l a r l y t o n d e n c i o s close t o t h o u p d a t e d a c h i e v e m e n t s of ethnography i n the w o r l d (publication of the D i c t i o n a r y of A n t h r o p o l o g y of C u l t u r e , w r i t t e n b y y o u n g ethnographers w h o w e r e i n s p i r e d b y s t r u c t u r a l i s m — J . S. W a s i l e w s k i , L . S t o m m a , I i . T o m i c k i , phenomenology — Z. B e n e d y k t o w i c z , a n d social p s y c h o l o g y — C. R o b o t y e k i , L . M r ó z ) . D e s p i t e f e w e x c e p t i o n s a n d contrary to tho expected opinions, tho confrontation botwoon t h e p o s i t i v i s m a n d n e w e t h n o l o g y does n o t o c c u r . T h u s , i t m a y s o i v e as a n o v i d o n c o o f o v e r c o m i n g t h o b a r r i e r b y P o l i s h e t h n o ­ graphers a n d of t b e i r acceptance of the methodologically new f o r m u l a of tho discipline. F r o m a m o n g t h e peculiar features of n e w P o l i s h e t h n o l o g y , d i f f e r e n t i a t i n g i t f r o m t h a t i n E n g l a n d or F r a n c e , one m a y e n n u m e r a t e i t s v e r s a l i t y a n d t o n d o n c y t o w a r d s studies o n m y t h a n d religion r a t h e r t h a n on sociology. The emphasis l a i d on symbolic a n d intellectual character of c u l t u r e c a n b o v i e w e d , as a c o n t i n u a t i o n o f t h o a c h i e v e m e n t s o f P o l i s h e t h n o g r a p h y , i a t e r r u p t e d b y t h e Second W o r l d W a r (Bystroń, C i s z o w s k i ) , a s w e l l as t h e l i n k s w i t h t r a d i t i o n o f R u s s i a n s c h o l a r s ­ h i p (School of F o l k l o r e , F o r m a l i s t s , school of semiotics a t T a r t ) , a n d role of religion i n everyday lifo i n Poland. W o r t h recalling is also t h e p o s t u l a t e t o c u l t i v a t e e t h n o l o g y o f m o d e r n i t y i n t h e R . B a r t h e s — p r o p o s e d v i e w o f oneself as t h e o t h n o l o g y s u b j e c t . I t i s t h e l e c t u r e " E t h n o l o g y o f a s t r i k o " d e l i v e r e d b y C. R o b o ­ t y c k i a t C r a c o w w h i c h m a y s e r v o as a n e x a m p l e o f t h o afore­ mentioned postulate. The w a y of presenting a scholarly reflexion on the socio-political problems a n d evonts i n Poland was similar t o t h a t o f o t h e r r e p r e s e n t a t i v e s o f r e l a t e d d i s c i p l i n e s , s u c h as linguists, theoreticians of literature dealing w i t h the phenomena of newspeek, psychologists a n d f i n a l l y sociologists intorostcd i n mochanisms of m a n i p u l a t i o n of society by the consorship. A m o n g the a t t e m p t s to specify tho discipline range there w e r e o b s o r v e d t w o d i f f e r e n t t e n d e n c i e s . T h o first o n o baeos u p o n t h e rosearch s u b j e c t , whereas t h e second t e n d e n c y refers t o t h e w a y of t r e a t i n g the subject. A l l the more, there wore proposed various typos of roflexion, b u t a m o n g tho answers there wore no traces of a t t e m p t s a i m i n g a t d e f e n d i n g or p r o p o s i n g t h o c o n t i n u a ­ t i o n of functional, cultural—historical, ovolutionist, approach t o t h o resoarch i n c u l t u r e . T h u s , one m a y come to conclusion, t h a t one o f t h e a u t h o r s w a s r i g h t w h i l e w r i t i n g " E t h n o l o g y w i l l never como b a c k to its p o s i t i v i s t f o r m u l a " . A n n a S z a ł a p a k , THE INTERIOR OF A HOUSE AS T H E SOURCE OF K N O W L E D G E AESTHETICAL O U T L O O K S OF ITS USERS. VILLAGE ON THE H a b i t a b l o space is n e v e r f u r n i s h e d a c c i d e n t a l l y , b u t is arranged unconsciously in accordance to the principles of beauty, c o m p o s i t i o n , a n d space organisation. The aforementioned 126 principles constitute a certain canon w h i c h , i n a definite perioe o f t i m e , is o b l i g a t o r y for a g i v e n c o m m u n i t y . T h u s , on t h d bases of s u c h a s s u m p t i o n s , one m a y t r e a t f o l k aesthetics w h i c h reveals a w a y of f u r n i s h i n g a homo i n t e r i o r . T h e research i n a e s t h e t i c o u t l o o k s w a s c a r r i e d o u t i n t h e v i l l a g e Czesław, n e a r C r a c o w , i n 1979 a n d 1980. T h e m a j o r i t y o f t h e v i l l a g e i n h a b i ­ tants w o r k i n socialized economy and, a t the same t i m e , f a r m s m a l l fields. T h e v i l l a g e i n c l u d e s n e w , a i r b r i c k , o n e - s t o r y h o u ­ ses. T h e h o u s e s , e a c h p o s s e s s i n g a r o o m y b a s o m e n t , h a v e b o e ń b u i l t a c c o r d i n g t o one d e s i g n ; t h u s , t h e i r i n t e r i o r a n d e x t e r i o r look similar. T h e y are decorated w i t h a covering of b r o k e n p l a t e s a n d m i r r o r s , a n d o r n a m e n t s i m p r e s s e d o n a i r b r i c k s as well. T h e houses, each w i t h a b a l c o n y , aro n o t plastered a n d are t o p p e d b y flat roofs. A l l the more, one m a y observe a tendency to m a x i m i z e t h e n u m b e r o f r o o m s , w h i c h o f t e n does n o t q u i t e m e e t t h e f a m i l y needs. T h e a n a l y s i s of aesthetical preferences, w h i c h are e x a m i n e d b y m e a n s o f tests, reveals p r e d i l e c t i o n t o f u r n i s h t h e space w i t h a g r e a t n u m b e r o f o b j e c t s a l w a y s set a l o n g a s y m m e t r i c a l a x i s ; a n d o n l y the f u n c t i o n a l a n d k n o w n objects are accepted. H o w e v e r , t h e objects w h i c h are m o d e r n a n d raise t h e preetige of t h e i r o w n e r a r e r e g a r d e d as b e a u t i f u l . H e n c e , t h e t e n d e n c y t o g a t h e r e v e n t h e n e e d l e s s p i e c e s o f f u r n i t u r e , e. g . , a f e w t e l e ­ v i s i o n sets i n t h e h o u s e . P o t t e d p l a n t s , p l a c e d o n t h e f l o o r a n d f u r n i t u r e , as w e l l a s c r e e p e r s p r e v a i l a m o n g t h e o r n a m e n t s . P l a s t i c d e c o r a t i o n s s u c h as i m i t a t i o n f r u i t s , flowers a n d w o o d d i k e finish, p l a s t i c c u r t a i n s a n d o t h e r s u b s t i t u t e m a t e r i a l s a r e also v e r y p o p u l a r . R e l i g i o u s p i c t u r e s h a n g i n t h e b e d r o o m a n d k i t c h e n , whereas „ d a u b s " a d o r n representative rooms. E v e n post-cards, colourful w r a p p i n g s , charms, or plastic toys, exposed o n a l l t h e f r e e s u r f a c e s o f w a l l a n d f u r n i t u r e , a r e u s e d as d e c o ­ ration. The current w a y of decorating a n d furnishing a village h o u s e h o m e is close t o t h e m o d e l o f a h o m e o w n e d b y a l o w e r m i d ­ d l e class f a m i l y . I t is c h a r a c t e r i s e d b y t h e c o e x i s t e n c e o f e l e m e n t s t y p i c a l for various aesthetics, a c c u m u l a t i e n of details, a n d t r i v i a l i t y . The examinations carried out lead to a conclusion t h a t folk aesthotics has lost i t s u n i f o r m a n d definite character. T h e village participates i n mass culture characterised b y u n i f i c a t i o n of p a t t e r n s a n d t h e i r m u t a b i l i t y . T h e excess o f i n f o r m a t i o n a n d i m m o d o r a t e t e m p o of changes (fashions) m a k e t h e village t r y to "koep u p " w i t h m o d e r n times, thus causing the accumula­ t i o n of new a n d old aesthetic patterns. J a r o s ł a w K r z y s z t o f W ó j c i k , SEUM" OF J A N BERNASIEWICZ I N "THE SMALL JAWORZNIA MU­ J a n Bernasiewicz was b o r n i n 1908, i n J a w o r z n o (Kielce v o i v o d s h i p ) , t o a sheep-farmer. H e b r e d sheep a n d f a r m e d a s m a l l field a n d , w h a t i s m o r e , h e n e v o r l e f t h i s h o m e t o w n . E v e r since 1975 he has m a d e a l i v i n g o f f t h e p e n s i o n he gets i n r e t u r n for the l a n d t r a n s f e r r e d t o t h e State. H o w e v e r , he d i d n o t dispose of the g a r d e n a n d stone house w h i c h he h a d b u i l t 35 years ago. H o a a d h i s w i f o l i v e t o g e t h e r i n t h i s s m a l l , ono-гоощ house. A l t h o u g h t h o p e n s i o n is r a t h o r s m a l l , B e r n a s i o w i c z is s a t i s f i e d w i t h i t since ho does n o t h a v e t o f a r m t h o l a n d , a n d can dovoto m o r o t i m e to his o w n interests. H e has been s c u l p t i n g wooden figures w h i c h a d o r n h i s g a r d e n for a long t i m e ; t h e y n u m b e r o v e r 3 0 0 0 n o w . S m a l l e r figures a r o p l a c e d o n t h e w o o d o n shelves n a i l e d t o t h o house w a l l s . T h e y represent h i s n e i g h b o u r s , f r i e n d s , a l l e r g o r i c a l figures ( D e v i l , D e a t h ) , a s w e l l as h i s t o r i c a l ones. I n h i s o w n w o r d s , B e r n a s i o w i c z s c u l p t u r e s i n o r d o r t o " f u r n i s h history of P o l a n d " , discover a n d reveal the t r u t h a b o u t c e r t a i n e v o n t s a n d h i s t o r i c a l p e r s o n a g e s . H i s figures a r e to r e m a i n a trace of the past a n d aro to b e q u e a t h knowlodgo a b o u t people a n d events t o f u t u r e generations. F o r o x a c t l y the same reason, he settled d o w n t o w r i t e a d i a r y , n u m e r o u s frag­ m e n t s of w h i c h , along w i t h other statements of the sculptor, are c i t e d b y t h o a u t h o r o f t h e a r t i c l e . B o r n a s i o w i c z is i n possession of a s m a l l l i b r a r y w h i c h consists o f p o p u l a r pre-war dissertations o n m a g i c , f o r t u n e - t o l l i n g , a n d horoscopos, for, f r o m among o c c u p a t i o n s a n d i n t e r e s t s , o n e m a y also e n n u m e r a t e c a r t o m a n c y . �H e i s i n t e r e s t e d i n t h e f a t e o f t h e p e o p l e w h o c o m e t o seek h i s advice a n d w a n t h i m t o tell their future. However, being afraid of losing m u c h t i m e o n official duties, ha d i d n o t accept t h e post of a village administrator. N o t w a n t i n g to p a r t w i t h his figures, h e n e v e r soils s c u l p t u r e s , t h u s r e g a r d i n g t h e m as sometiling of great i m p o r t a n c e e n a b l i n g h i m t o h a n d d o w n traces of h i s a c t i v i t y a n d personality t o f u t u r e generations. T h e ready-made figures are e q u i p p e d w i t h v a r i o u s accesories l i k e o l d dresses, b i t s o f t a r p a p e r a n d s h e e t m e t a l , w i r e , e t c . t h a n k s t o w h i c h h e c a n o b t a i n a d d i t i o n a l v i s u a l effects. I n 1979, B e r n a siowicz was a w a r d e d t h e J a n P o c k P r i z e w h i c h is g r a n t e d t o eminent folk artists. R y s z a r d B r y k o w s k i , AT THE CENTENNIAL OF T H E FIRST POLISH ETHNOGRAPHICAL EXHIBITION I N KOŁOMYJA. T h e a r t i c l e is d e v o t e d t o t h e E t h n o g r a p h i c a l E x h i b i t i o n of t h e P o k u c i e r e g i o n held i n Kołomyja i n 1880 a n d organised b y t h e Czarnohorco branch o f the T a t r a Society. T h e e x h i b i t i o n was carefully prepared a n d described b y t h e leading Polish e t h n o g r a p h e r Oskar K o l b e r g , w h o closely collaborated w i t h t h e e x h i b i t i o n p a t r o n , Count Włodzimierz D z i o d u s z y c k i (organisor of t h e e t h n o g r a p h i c a l d e p a r t m e n t s a t t h e W o r l d F a i r i n V i e n n a i n 1 8 7 5 , a n d P a r i s i n 1 8 7 6 ) . A l l t h e m o r e , i t w a s t h e first p u r o l y ethnographical e x h i b i t i o n organised o n t h e territory of Poland. T h e o r g a n i s o r s f o l l o w e d t h e first E u r o p e a n e x h i b i t i o n o f t h a t typo held i n S t o c k h o l m i n 1872. T h e a i m o f t h e e x h i b i t i o n was t o g a t h e r m a t e r i a l s f o r scho­ l a r l y research a n d , w h a t is m o r e , t o p o p u l a r i z e w o r k s o f f o l k handicraft i n order to "increase t h e wealth o f t h e Pokucie re­ g i o n " . M o r e t h a n 1000 e x h i b i t s , w h i c h w e r e i m m e d i a t e l y i n ­ t e n d e d f o r sale, w e r e s h o w n i n a s p e c i a l l y c o n s t r u c t e d p a v i l l i o n . F r o m a m o n g t h e e x h i b i t s one m a y ennumerate G y p s y , E a s t C a r p a t h i a n ( H u c u l s k i ) , a n d A r m e n i a n ones: p o t t o r y , fabrics, ornaments, various tools, musical i n s t r u m e n t s , weapons, a n d r i t u a l objects. T h e e x h i b i t i o n w a s e x t e n s i v o l y a d v e r t i s e d , as w o l l as b e s t o ­ w e d w i t h a r i c h s e t t i n g . I t also c a u s o d a c u l t u r a l s t i r , t h o b e s t evidence of w h i c h was a v i s i t of E m p e r o r Franz Jozeph t o K o ­ łomyja, w h i c h a t t h a t t i m e belonged t o t h e A u s t r i a n state. Moreover, t h e e x h i b i t i o n was t o s t a r t t h o second phase of scholarly, economic, a n d t o u r i s t i c interest i n t h e E a s t Car­ p a t h i a n people (Huculszczyzna). РЕЗЮМЕ ЭТНОГРАФИЯ. ЭТНОЛОГИЯ. КУЛЬТУРЫ. НАРОДОВЕДЕНИЕ. ЮТСЯ, К ЧЕМУ СТРЕМЯТСЯ. КЕТУ). АНТРОПОЛОГИЯ ЧЕМ ОНИ ЯВЛЯ­ (ОТВЕТЫ НА АН­ Рекакция „Польского народного искусства („Pol­ ska Sztuka Ludowa") публикует о т в е т ы на анкету, к а с а ю щ у ю с я предмета и методов, свойственных изу­ чению этнографии и этнологии. Анкета, проведенная в середине 1 9 8 0 г., с о д е р ж а л а т р и в о п р о с а : 1) Ч т о т а к о е э т н о г р а ф и я ( е е м е с т о с р е д и д р у г и х д и с ­ циплин, цель, методы); 2) К а к о е м е с т о з а н и м а е т в э т н о г р а ф и и проблематика исследований по вопросу х у д о ж е с т в е н н о й культу­ р ы н а р о д а (в о с о б е н н о с т и в о б л а с т и и с к у с с т в а ) ? 3) К а к о в о б у д у щ е е э т н о г р а ф и ? Номер содержит высказывания проф. проф. Збигнева Ясевича, А н н ы К у т ш е б ы - П о й н а р о в о й , Эдварда Петрашка, Зофии Соколсвич, Мечислава Порембского, доц. Д-ра Л е ш к а Д з е н г е л я , д - р , д - р З б и г н е в а Б е ­ недиктовича, Тадеуша Хшановского, Кристины Малковской, Людвика Стоммы, Рышарда Томицкого. В ы ­ сказывания предваряет статья К. Леви-Страуса „Ак­ туальные перспективы этнологии" (перепечатка). Анкета является продолжением прежних иссле­ дований журнала „Польское народное искусство", ц е л ь ю которых было представить актуальное состоя­ ние польской этнографии и н о в ы х исследовательских тенденций, тесно связанных с новейшими достиже­ ниями мировой этиологии. (Публикация „Словарь ан­ тропологии культуры", подготовленный группой мо­ лодых этнографов, о п и р а ю щ и х с я на структурализм (Е. С. В а с и л е в с к и , Л . С т о м м а , Р. Т о м и ц к и ) , ф е н о м е н о ­ логию (3. Бенедиктович), общественную психологию (Ц. Р о б о т ы ц к и , Л . М р у з ) . Сверх ожидания сопоставление позитивизм — но­ в а я э т н о л о г и я , з а н е м н о г и м и и с к л ю ч е н и я м и , не р а з ­ р е ш а е т вопроса и не я в л я е т с я л и н и е й р а з д е л а . Это может свидетельствовать о том, что польские этно­ графы переступили барьер и согласились с новыми методологическими формами упомянутой дисциплины. Специфическими чертами новой польской этно­ логии являются всесторонность и связь с мифоведеliiiai и религиоведением, а не с социологией, т.е. совершенно иначе, чем в А н г л и и либо Франции. Упор, д е л а е м ы й на с и м з о л и ч н о - и н т е л л е к т у а л ь н ы й х а р а к т е р к у л ь т у р ы можно отметить, как продолжение дости­ жений польской этнографии, приостановленных вслед­ ствие потерь, которые д и с ц и п л и н а эта понесла во время I I мировой войны а также в результате связи с традициями русской науки (фольклорная школа, формалисты, семиотическая ш к о л а в Тарту) с одной стороны, а с другой — ввиду р о л и религии в повсед­ невной жизни и культуре П о л ь ш и . Обращает также внимание постулат изучения этнологии и современ­ ности в с т и л е Р. Бартеса, к о т о р ы й п р е д л а г а е т рас­ сматривать себя, к а к предмет этнологии, как предмет этнологического видения истории. При попытках уточнить охват дисциплины можно отметить две тенденции: исходить из предмета иссле­ дований и л и из т о ч к и з р е н и я на данный предмет изучения. Предлагались многие виды исследования, порой совершенно р а з л и ч н ы е , но среди поступивших в ы с к а з ы в а н и й нет н и м а л е й ш е й попытки одобрять и тем более п р е д л о ж е н и я продолжать ф у н к ц и о н а л ь ­ ный подход к исследованиям в области культуры, поддерживать культурно-исторический, эволюциони­ стский подход. Н е у ж е л и п р а в один из авторов, к о т о ­ рый писал „этнология уже никогда не вернется к своим позитивистским формам". А н н а Ш а л а п а к — ИНТЕРЬЕР ДЕРЕВЕНСКОГО Ж И Л И Щ А , К А К И С Т О Ч Н И К СВЕДЕНИЙ ОБ ЭСТЕ­ ТИЧЕСКИХ В К У С А Х ЕГО О Б И Т А Т Е Л Е Й . У с т р о й с т в о ж и л о й п л о щ а д и никогда не является с л у ч а й н ы м . Ее обитатели, пусть бессознательно, при­ держиваются канонов красоты, композиции и органи­ зации пространства. Эти принципы создают своего рода канон, обязывающий данную общественную груп­ пу в определенный период времени. На основе таких предпосылок м о ж н о судить о народной эстетике, кото­ рая находит свое в ы р а ж е н и е в способе устройства жилища. Исследования эстетических вкусов проводи­ л и с ь в 1979 и 1980 гг. в п о д к р а к о в с к о й д е р е в н е Ч е с лав. Б о л ь ш и н с т в о ж и т е л е й Чеслава работает в о б щ е ­ ственных предприятиях, возделывая в тоже время небольшие полевые участки. В основном деревня преимущественно застроена новыми одноэтажными домами из п у с т о т е л о г о к и р п и ч а . Д о м а эти, с н а б ж е н ­ ные б о л ь ш и м и погребами, строятся по одному ш а б л о ­ ну как внешнему так и внутреннему. О б л и ц о в к а до­ мов состоит из о с к о л к о в тарелок и зеркал, а т а к ж е орнаментов, т и с н е н ы х по пустотелому кирпичу. Дома под п л о с к и м и к р ы ш а м и н е о ш т у к а т у р е н ы и с н а б ж е н ы балконами. Замечается стремление к максимализации количества помещений, часто необоснованное потреб­ ностями семейства. Анализ преобладающих эстетических вкусов ис­ с л е д у е м ы х при помощи тестов, указывает на склон­ ность к выполнению пространства большим количест- 127 �вом предметов р а с п о л а г а е м ы х всегда в д о л ь оси сим­ метрии. П о п у л я р н о с т ь ю п о л ь з у ю т с я ф у н к ц и о н а л ь н ы е и знакомые предметы домашнего обихода. Красивыми п р и з н а ю т те п р е д м е т ы , к о т о р ы е с ч и т а ю т с я с о в р е м е н ­ ными, а также такие, которые повышают обществен­ ный престиж владельца. Отсюда стремление собирать излишние вещи, наприм. несколько телевизоров в од­ ном доме. Среди у к р а ш е н и й преобладают комнатные р а с т е н и я , р а с с т а в л я е м ы е на п о л к а х , на п о л у , а т а к ж е вьющиеся. П р и о б р е л и популярность изделия из пласт­ массы, искусственные ф р у к т ы и цветы, древоподобные облицовки, пластмассовые занавеси и другие заменители. Святые образа развешивают в спальнях и кухнях, в парадных горницах преобладают „виды" (пейзажи). Декоративному оформлению служат от­ к р ы т к и с видами, цветная упаковка, пластмассовые и г р у ш к и . И х э к с п о н и р у ю т на в с е х с в о б о д н ы х п л о с к о ­ стях стен и мебели. Актуальный способ организации пространства и декорации деревенского ж и л и щ а напоминает преж­ ние м е л к о б у р ж у а з н ы е образцы. Характерной чертой такого рода оформления является совмещение раз­ л и ч н ы х эстетических элементов, 'нагромождение дета­ лей, банальность. На основании исследований можно сделать вывод, что в настоящее время народная эстетика утратила свой давний однородный и кон­ к р е т н ы й характер. Д е р е в н я участвует в так наз. мас­ совой культуре, которая характеризуется унификацией образцов и вместе с тем и х изменчивостью. Избыток информации, слишком быстрые темпы поступающих перемен (моды) создают ситуацию, в которой деревня, с т а р а я с ь „ п о с п е т ь " за с о в р е м е н н о с т ь ю , сочетает о б р а з ­ цы давней и новой эстетики. Я р о с л а в К ш и ш т о ф В у й ци к К И Й МУЗЕЙ" Я Н А БЕРНАСЕВИЧА В — „МАЛЕНЬ ЯВОЖНЕ Ян Беренасевич родился в 1 9 0 8 г. в Я в о ж н е (Келецкое воеводство) в семье овцевода. Он никогда не покидал р о д н у ю деревню, разводил овец и обра­ батывал небольшой участок земли. С 1 9 7 5 г. Б е р н а ­ с е в и ч на пенсии, к о т о р у ю п о л у ч а е т взамен за з е м л ю , переданную государству. Его личной собственностью остается сад и м а л е н ь к и й , в одну избу каменный д о м и к , п о с т р о е н н ы й и м 35 л е т н а з а д . Т а м о н и с ж е н о й ж и в у т по сей день. П е н с и я Беренасевича невелика, но он е ю у д о в л е т в о р е н , ибо е м у н е п р и х о д и т с я те­ перь обрабатывать з е м л ю и у него б о л ь ш е свободного времени. О н у ж е давно занимается резьбой по дереву. Свои д е р е в я н н ы е ф и г у р ы он п о м е щ а е т у себя в саду (их насчитывается с в ы ш е трехсот). Ф и г у р к и помень­ ш е стоят на д е р е в я н н ы х п о л к а х из д о с о к , п р и к р е п ­ л е н н ы х к стене дома. Ф и г у р к и и з о б р а ж а ю т соседей, знакомых, аллегорические персонажи (смерть, дья­ вол), исторические личности. Бернасевич занимается с к у л ь п т у р о й тогда, когда, по его словам, он ч у в с т в у е т потребность „меблировать историю П о л ь ш и " , вскры­ вать и правдиво отображать исторические события. Его с к у л ь п т у р ы д о л ж н ы свидетельствовать о про­ шлом, д о л ж н ы передать будущим поколениям сведе­ ния о л ю д я х и событиях. И з тех ж е побуждений Бер­ насевич пишет дневник, который автор статьи часто питирует наряду с другими высказываниями с к у л ь п ­ тора. У Б е р н а с е в и ч а имеется н е б о л ь ш а я библиотека, содержащая довоенные популярные труды, посвящен­ ные магии, ворожбе и гороскопам, т а к - к а к он зани­ мается гаданием по картам. Е г о и н т е р е с у е т с у д ь б а людей, которые приходят к нему посоветоваться, про­ сят погадать. О д н а к о , к о г д а Б е р н а с е в и ч а х о т е л и и з ­ брать сельским старостой (солтысом), он отказался, опасаясь, что ему не хватит времени заниматься скульптурой. Своих работ он не продает, ибо не любит расставаться с ними. О н и играют д л я него особо в а ж н у ю роль, я в л я я с ь свидетельством его ж и з ­ ненных трудов. Готовые скульптуры он снабжает различными реквизитами, оригинально используя с т а р у ю о д е ж д у , к у с к и т о л я , ж е с т и , п р о в о л о к и и т.д., и добивается таким образом дополнительного пласти­ ческого эффекта. В 1 9 7 9 г. Б е р н а с е в и ч п о л у ч и л н а ­ граду им. Яна Поцека, к о т о р у ю присуждают выда­ ющимся народным творцам. Р ы ш а р д Б р ы к о в с к и . К СТОЛЕТИИ ПЕРВОЙ ПОЛЬСКОЙ ЭТНОГРАФИЧЕСКОЙ ВЫСТАВКИ В К ОЛ ОМ Ы И Статья посвящена Этнографической выставке П о кутья, состоявшейся в 1 8 8 0 г. в К о л о м ы и о р г а н и з о ­ ванной Черногорским отделением Татжанского об­ щества. В старательной подготовке Выставки прини­ мал также участе ведущий польский этнограф Оскар Кольберг, который тесно сотрудничал с покровителем Выставки, графом Владимиром Дзедушицким (граф был организатором этнографических отделений на всемирных выставках в Вене в 1 8 7 3 г. и в П а р и ж е в 1878 г.). К о л о м ы й с к а я в ы с т а в к а б ы л а п е р в о й , с т р о г о э т н о г р а ф и ч е с к о й в ы с т а в к о й на п о л ь с к и х з е м л я х . О б ­ р а з ц о м д л я ее о р г а н и з а т о р о в с л у ж и л а первая т а к о г о рода европейская выставка, состоявшаяся в 1 8 7 2 г. в Стокгольме. Ц е л ь ю этого мероприятия б ы л о собрание материа­ лов для научных исследований, а также популяриза­ ция изделий народного промысла, для повышения уровня благосостояния жителей Покутья. В специаль­ но построенном п а в и л ь о н е б ы л о представлено с в ы ш е 1000 э к с п о н а т о в , п р е д н а з н а ч е н н ы х в т о ж е в р е м я н а продажу. Экспонировались изделия гуцулов, цыган, армян; ткани, наряды, украшения, керамика, разного рода х о з я й с т в е н н ы е принадлежности, музыкальные инструменты, оружие, предметы обрядового назначе­ ния. Выставка была богато оформлена и сопровождена широкой рекламой, являлась крупным культурным событием того времени. Об этом свидетельствует факт посещения ее императором Ф р а н ц Иосифом (Колом ы я тогда н а х о д и л а с ь во владении А в с т р о - В е н г р и и ) . К о л о м ы й с к а я выставка повысила интерес к Гуцулыцине и положила начало новой фазе исследо­ ваний с научной экономической и туристической точ­ ки зрения. Fot. J . Kubiena т i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4f54c6c167df6875a409a6ad36dd290.pdf 174ccc280f4e10cc5fa795a173b49c12 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5687 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna (1938-2013) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5287 Title A name given to the resource Innego końca świata nie będzie / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19) s.7-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewski, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ońca świata me będzie z Anną Zadrożyńska rozmawia Filip W r ó b l e w s k i 1 Anna Zadrożyńska: Jeśli mam o sobie mówić, to proszę o szacunek, bo świat ujrzałam rok przed wybuchem światowej wojny Sęk w tym, że nie jestem z Krakowa, czy raczej - nie całkiem. Jestem Hutasem, pochodzę z Nowej Huty, a to robi sporą różnicę. Filip W r ó b l e w s k i : Skoro gramy w ten miejsce urodzenia? Aha! Rozumiem. No, to jest po prostu życio­ rys. Kontynuując, cała moja rodzina właśnie ze stolicy się wywodzi: ojciec i jego rodzina, mama też, chociaż już jej rodzice przybyli tu z różnych stron Polski. sposób: Warszawa, jestem warszawianką, dla krako­ wiaków: niestety! Jak to „niestety"? ...to odwołanie się do stereotypu, krakowia­ kom podobno nie należy w ogóle wspominać o warszawskości. Przed wojną zamieszkaliśmy na warszawskim Żoliborzu. Tu, podczas okupacji, rozpoczęłam edu­ kację w klasztornym przedszkolu, potem prawie do matury nadal „byłam w klasztorze" Sióstr Zmar­ twychwstanek. To dość długo, nabiera się wtedy Niniejszy materiał stanowi fragment rozmowy przeprowadzonej w ramach projektu badawczego „Etnografia jako doświadczenie osobiste. Generacyjne uwarunkowania przemian metodologii i praktyk badawczych" realizowanego w latach 2011-2013, finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki (grant numer 2011/01/N/HS3/03273). Wypowiedź autoryzowana. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �Wywiad 8 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �9 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e pewnego stylu, ale i wiedzy, np. o dorocznym cyklu świętowania, o świętych pańskich, o katolickich (wyłącznie!) ceremoniach i obrzędach. A to już jest materia do wykorzystania wiele lat później w etno­ graficznych studiach i naukowej refleksji. To taki jasno sprecyzowany punkt widzenia do badań nad świętowaniami w Polsce. Tym zresztą zajmowałam się przez pewien czas. I dość, porzuciłam temat, bo tak naprawdę świąt bardzo nie lubię. Obchodzę je z daleka. Często wtedy wyjeżdżam nad morze. Ale tam też są święta, choćby którym towarzyszy kościelna komercja. Dopiero na nie nakłada się komercyjność świecka. Nato­ miast 11 Listopada dotyczy Narodu i Państwa, a one nie dysponują środkami nadprzyrodzonego przymusu. Moglibyśmy się po prostu wspólnie cieszyć, ale tego nie mamy w tradycji. Tradycji uczymy się w dzieciństwie. We własnym doro­ słym życiu miałam oczywiście czas, gdy powta­ rzałam to, czego nauczyłam się w domu: wielka¬ nocne mazurki (które pewnego roku rozbawieni goście zjedli już w Wielki Piątek), jedwabiste, p cirzone drożdżowe baby i aromatyczne, aksa­ mitne bożonarodzeniowe makowce. Wyrób ciasta p cirzone20 to był rodzinny prawie rytuał sprzed kilku pokoleń. Robiło się je przyna mniej dwa¬ dzieścia godzin albo dobę. Samo ciasto wymagało trzykrotnego wyrośnięcia i na dodatek wsoania łego wyrobienia do wyrośnięcia. Wyrabiało sie ie orzy oomocy młodych ludzi Mamy nasze mia y trochę takie reumatyczne dłonie Służyła do tepo snecialna niecka ona ieszcze do tei nory iest u rodziny mojego brata w Fałenicy Specjalna niecka — tego nier obiło sie z dwóch kilogramów Bożego Narodzenia. Ale tam da się je ominąć. Tam Boże Narodze­ nie jest naprawdę świętem rodzinnym i delikatne wymówienie się od zaproszenia jest przyjmowane z wdzięcznością. Co innego Wielkanoc, ona otwiera wrota domów na ludzi. Powiem, że to jest dość śmiałe wyznanie, jak na osobę, która napisała kilka książek na ten temat . 1 Przecież się do tego przyznałam. W pierw­ szym zdaniu Powtarzać czas początku (i Światów, zaświatów) napisałam: „świąt można nie lubić". r yiko Ik z, n rn r b l V Ustarczyło. t AAle l' piętnastu DyHI wszystkicn r to było ciasto jak aksamit, ono wreszcie musiało wyrosnąć było opieczone a po wyjęciu z pieca Zwłaszcza, że Boże Narodzenie zaczyna sie tuż po Wszystkich Świętych... Tylko sie dziwić naszej narodowej niegospodarności, skoro nie zrobiliśmy nic z U Listopada. mu . * ° ! , ° {I ^ "" można je było jesc do Wielkanocy, jeśli by czło­ 0 p a St0 a aS lo był przepis sprzed Hus pokoleń, jednym siowem — święto. Dalej Pani twierdzi, że nie lubi Zob.: A. Zadrożyńska, T.M. Ciołek, J. Olędzki, Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; A. Zadrożyńska, t ^ylb Z ^ ^ ^ " ^ Z ^ , C1 wiek wytrzymał, bo ono się nie starzało w ogolę, To są odmienne świętowania. Doroczny cykl świąt katolickich wymusza przestrzeganie reguł, 2 C świąt? Lubiłam. Święta to był smak, zapach i emocje dzieciństwa, może też i młodości. Wtedy była w nich ^ • ^ , Warszawa 1986; idem, Powtarzać czas początku, cz. widzę w świętowaniu tylko biesiadowanie. Czy biesiadowanie ma w sobie cokolwiek tajemniczego? Gdy przygotowania do świąt zaczynały się na kilka ty zaświaty O tradycji wietowań w Polce Twój Styl WaSzawa2000; idL, Świętowania polskie. Przewódnikpo tradycji, Twój Styl, Warszawa 2002. ^g ^ ś m e j , gdy myślało się np. o wigilijnych podarunkach dla ludzi bliskich, gdy właściwie wszystko bywało problemem, bo najprostsze zakupy 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 1w c z e �10 Wywiad (to okupacja i PRL były czasem mojego dzieciństwa i nawet młodości) wymagały nie tylko pieniędzy, ale głównie inwencji i zaradności, wszystko stawało się niespodzianką. A co dopiero, gdy w wigilijny wieczór, ku zdumieniu dzieciarni, u drzwi stawał prawdziwy Święty Mikołaj (zresztą od dawna już bardziej krasnala przypominający niż świętobli¬ we go biskupa sprzed wieków). Do pewnego czasu właściwie chyba wierzyliśmy w jego istnienie, aż do momentu obnażenia tego oszustwa. U nas robiło się takie „centralne" Wigilie. I jeden, jedyny stryj, którego nigdzie nie aresztowali i którego wojna nigdzie nie rzuciła przebierał sie za Mikołaja Do pewnego czasu właściwie wierzyliśmy w to że to jest Święty Mikołaj. Ale któregoś dnia kiedy przyszedł Mikołaj - pewnie już dojrzałam' za stara byłam na to i postanowiłam zupełnie obnażyć kłamstwo -ściągnęłam mu brodę. \ robiła sie konsternacja tak mi sie żal zrobiło własne™ wyobrażenia o świefach Tak naprawdę to było obrzydliwe z mojej strony - brodę mu Ś c i s n ę ł a m Podejrzewałam tam patrol niemiecki, który wparował do domu. Moja mama, kiedy aresztowali ojca, zaczęła pro­ wadzić - to się nazywało: sklep - paszteciarnia czy coś takiego, takie miejsce, gdzie przychodzili ludzie. Były ciastka, które piekła babcia, mama sama robiła kajmaki, ktoś przywoził eklery i obok tego pomieszczenia sklepowego było po schod­ kach wejście do pokoju - kiedyś była tam jakaś restauracja albo coś w tym rodzaju - tak jakby mieszkalnego pomieszczenia. Dopiero potem, po wojnie się o tym dowiedziałam, wtedy przecież nikt dzieciom takich rzeczy właściwie nie mówił. Mama po prostu brała udział w konspiracji i tam pod podłoga były skrytki w tym pomieszczeniu poza sklepem, skrytki na broń na rozmaite eranatyiinne takie rzeczy. Oczywiście opalało się to A szkoda bo dzieci nowinnv iak n a i d L e i w i e r z v ć bvł z nierwszego nierra w marzenia ocierać sie o r.iemnire Dziś nisz, lisrv nLrhodził do Świętego Mikołaja A mamy, m wywracaliśmy r l"'m rto \ rk ' k' A juz i * wszystko kiedy zaczęliśmy się dogrzebywac do wnętrza tej sterty, wszem patro niemiecki, i rzycnodzno dziesięciu 7 Świat tajemnic mojego pokolenia to wojna i powojenny rozgardiasz. Wiem, to była tragedia, ale dla dzieciarni czas wojny to był czas wspania­ łych zabaw. Nic naprawdę nie było „naprawdę"! Ani groza wojny, ani popowstańczego wysiedle­ nia, ani powojennych ruin. Wszystko mogło się stać fragmentem zabawy: „To teraz ja do ciebie strzelam, a ty upadniesz", „Dobra. Zabiłaś mnie", „No to nie wstawaj". I on wstaje! Śmierć była nierealna, nawet podczas Powstania. Byliśmy zbyt mali... Ale bardzo niedługo potem wszystko nagle stało się realne. Oczywiście, w tej wojnie działy się rzeczy okrutne i okropne, ale ludzie żyli. Wobec tego mieli inne, rozmaite problemy, coś się działo zupełnie innego. Na przykład doskonale pamię­ Piecykiem koza zresztą w tych domach w ogóle nie było centralnego ogrzewania tylko były piece wiec był skład tak stała w rogu ta koza było drewno szczany rozmaite i chyba trochę koksu czy czegoś M i a ł a m takiego kumnla H e n i a który m L v L ' mv z drugiego Henio n r z w h n d z n i sie b a w i ć - L INiemcow to nie było tak mało uzbrojonych po zęby. Moja mama zaczęła nas odganiać od tej sterty i mowie: „Uzieci, dajcie spokój, nie bawcie się, nie bierzcie tego.. Niemcy usiedl^jakies ciastka sobie zafundowali, czy cos, a my z Heniem do tej kupki lotem wyszli, lam po prostu była ukryta bron, której jeszcze nie zdążyli ludzie scho­ wać. Gdybyśmy z wdziękiem, z tym Heniem, to rozgrzebali do końca, to dopiero byłaby jatka. Mama mi to powiedziała dopiero po woj­ nie. Nie wiedziałam w ogóle. Więc, gdyby się podobne rzeczy mówiło dzieciom, być może, że byłyby mądre albo byłyby jeszcze głupsze, niż były i na przykład by do tych Niemców poszły i to pokazały: „Panowie, macie taki karabinek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �11 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e A tu tyle leży". Nie sądzę, żeby tak było, ale mogło tak być. W każdym razie to były takie sytuacje, które gdzieś nawiązują do ruchu oporu, czy do czegoś podobnego, ale obok tego była jakaś swego rodzaju społeczna więź, która cały czas nie wyma­ gała zdawania sobie spawy z tego, że ludzie robią rzeczy wielkie, wspaniałe. Oczywiście, oni ryzy­ kowali. Zresztą właściwie niesłychanie popularne było robienie makaronu. Makarony się robiło po to, żeby je suszyć i żeby były właśnie dla ruchu oporu, żeby mieli co jeść, bo coś trzeba było jeść. Więc jeżeli gdziekolwiek była jeszcze jakakolwiek mąka i można było ją kupić podczas okupacji, to się robiło makarony. To też było tajne, robiło się je w mieszkaniach, a już pewno nikt rici zewnątrz o tym nie musiał wiedzieć. Bieda solida­ ryzuje ludzi natomiast brak pieniędzy wywołuje rywalizację.' J Dla dorosłych, niestety, cały ten Zły Czas był aż w nadmiarze realny. Dobrze jest być poza nim, ale dla tych, którzy go przeżyli, nawet w formie dziecięcych zabaw, staje się on Czasem Wstęp­ nego Chaosu (jak u Mircei Eliadego), układem odniesienia dla ocen współczesności. Dobrze, gdy kolejne pokolenia o tym rozmawiają- o tym świe­ cie, którego na szczęście już nie ma. Rozmawiają nie tylko o martyrologii i czynach bohaterskich, ale o wydarzeniach codzienności, o okupacyjnych patrolach niemieckich żandarmów, o konspiracji, 0 głupocie i cwaniactwie ówczesnych dzieciaków 1 o odwadze dorosłych. Ten „powstańczy zryw", „bohaterstwo", „patriotyzm" tamtych lat to wspa­ niała przeszłość i legenda. Może niezbyt mądra, ale na pewno wspaniała. Dziś zobowiązani jeste­ śmy po prostu do przyzwoitości... Mieszkam na warszawskim Marymoncie, na dwunastym piętrze zwyczajnego domu miesz­ kalnego. Najważniejsze jest to, że mam widok, przestrzeń nie jest depresyjna. Otwieram okno, mam przestrzeń i Lasek Bielański po drugiej l (19) P019 BARBARZYŃCA stronie. Po prostu wychodzę na spacer - mam dwie godziny spaceru, mogę nawet do Młocin dojść, jeśli oczywiście mam jakie takie nogi. Są trasy spacerowe, tu jest taki kanałek wzdłuż trasy Wisłostrady, więc gdzie człowiek wejdzie, to po prostu ma przyjemność. To już jest poza miastem. Człowiek ma szansę spokojnie myśleć. To jest coś takiego, co uspokaja. Człowieka ogarnia taka frajda myśli w tym wszystkim i nie jest to bolesne, nie jest wymuszone: „trzeba", „koniecznie", „jest tylko dziesięć minut". Można tak na spokojnie. Bardzo spokojnie. Patrzeć na mech, na borówki czerwone — brusznice albo na te borówki czarne - jagody Patrzeć na drzewa W ogóle przychodzą różne rzeczy do głowy. To naprawdę inspiruje Poza tym nagle naprawdę w takim kontakcie z przyroda takim niewymuszonym takim zupeł nie zwyczajnym zdaie sobie sprawę z tego że iest sie cza tka tego wszystkiego i że w badaniu kultury nie można oominać asoektu fizycznego człowieka że biologia i ta natura w nim iest Inie wiem jak bv zaprzeczać i mądrzyć sie na ten temat to n euwzglednianie tego akurat L e k t u zrobiłoby bardzo dużo złego Blok to wstępne pole moich etnologiczno-antropologicznych penetracji. Dalej jest mia­ sto, Warszawa. Wydaje się, że dziś właśnie miasta stają się naturalnym miejscem osadnictwa ludzi. Dlatego są ciekawe. Wioski okazują się minia­ turami miast, sypialniami dla mieszczuchów, miejscami weekendowych powrotów miejskich emigrantów (nazywanych „słoikami"). Niewiele ma to wspólnego z etnograficzną wizją kul­ tury ludowej. Tu, w mieście, wyraźnie widać, że rodzina, jakaś grupa sąsiedzka, zawodowa, towarzyska demonstruje własny styl życia, jakąś kulturę jakąś własną ludowość" jakieś trady­ cje, choćby i niedawne. Bo i sąsiedztwo miesz­ kańców miejskich (nie tylko Warszawy) osiedli jest dziś kalejdoskopowe. Choćby takie osiedle jak to, gdzie w PRL-u to była spółdzielnia �12 Wywiad nauczycielska i trzeba było być albo nauczy­ cielem, albo mieć „znajomości". Różne rzeczy się w Polsce robiło, żeby można było dostać mieszkanie. W każdym razie, w pewnym stop­ niu spółdzielnia była ekskluzywna - to może za mocne słowo, ale tak jakoś środowiskowo okre­ ślona. Potem, gdy w 1989 roku zaczęły się prze­ miany, zwiększyły się możliwości dla bogatych - bo tu różni ludzie mieszkali - dla bogatych, którzy dorabiali się i zaczęli się wyprowadzać, zostawiając mieszkania. Zaczęto je wynajmo­ wać albo sprzedawać. I zupełnie inny zestaw ludzi się wprowadził. Na moim piętrze mniej ale i bez tego jest tutaj spora rotacja zupełnie nieprawdopodobna. Na „moim" osiedlu był już czas dominacji Wietnamczyków. Wynaj¬ mowali bo nie mieli mieszkań W tej chwili już sie gdzieś przenieśli bo już sie dorobili albo wyjechali z Polski albo' się dorobili i mieszkają gdzie indziej Nierzadkie iest sąsiedztwo mał ż e ń s t w mieszanych (nolsko a f r y k a ń s k i e nolsko h i n d u s k i e nolsko c h i ń s k i e nolsko i a n o ń s k i e ^ d l , n r z v k ł ' d n - hvła tn taka' d z i e w r z v L a \ Z m . y H . , 0 n • f [ ' która , r wyszła za mąz za Hindusa, u n a jest japonistką i poznali się w japonn. Kozmawiają trojgiem dzieci po j a p o n s ^ lo_jest juz nieprawdopo­ dobna ekwilibrystyka. W każdym razie, według mnie, to jest miłe. Mnie się to bardzo podoba. Nierzadkie jest również sąsiedztwo naukowych p r a c o w n i k ó w zza wschodniej granicy, teraz coraz częściej pojawiają się młodzi przybysze z odległych i pobliskich wiosek. Gdyby się przejść, właśnie w weekend, bo na co dzień nigdzie nikogo nie ma - znikają wszyscy, ale w weekend - te zakupy, samochody rozmaite, to dopiero widać, jak się świat otworzył, jak jest fajnie. Czy to nie jest ciekawe pole do badań dla etnologa? Dla antropologa? Naprawdę nie trzeba wyjeżdżać na wieś... Ani do ciepłych Chociaż te „ciepłe kraje" pozwalają odkryć np. granice tożsamości. Ponadto jesteśmy z tego kręgu klimatycznego, co to zmienności pożąda. Wiatach 80. ubiegłego już wieku byłam w Algierii. Turystycznie, czy... Brat był tam na kontrakcie, pojechałam do niego na parę miesięcy. Wcześniej prowadziliśmy instytutowe badania na Bałkanach, w Macedonii. Właściwie nie było tam problemu z wtopieniem się w tłum, chociaż kontakty między ludźmi opierały się głównie na znajomościach i zasadzie rekomendacji. Zawsze jednak można było taką rekomendację uzyskać. Nic podobnego nie dało się załatwić w Algierii. Już na pierwszy rzut oka przybysz z Europy okazywał się co najmniej inny, o ile nie obcy. A cóż dopiero, gdy stanął wobec np. Tuarega? Natychmiast po przylocie, w hali przylotowej algierskiego lotniska zobaczyłam właśnie Tuarega To było zjawisko król świata: wysoki, szczupły, w jasnobłękitno-szarej szacie w turbanie z chustą, chroniącą przed pustynnym wiatrem i pyłem Szedł. Nie on nie szedł on tak jak wielkie ptaszysko jak lądująca czapla sunął no nosadzce nrzylotowei hali Obraz i ruchnie do naśladowania przez Europejczyka. Utożsamienie niemożliwe Od razu wiedziałam że ićł tu nie mam co robić, że jestem rozpoznawalna. Po wyjściu na zewnątrz wkroczyłam w następną odmienność: pod drzewami pomarańczy (owoce drgały na gałęziach) modlili się muzułmanie. Była akurat pora modlitwy. Pod drzewkami, na których rosły pomarańcze! Byłam tam w 1985 roku, głęboki PRL, więc nie można było dostać pomarańczy, ich po prostu w ogóle w Warszawie nie było. Mnie to absolutnie zachwycało, a dla nich to było przecież normalne. Wiedziałam, że jestem w pełnej egzotyce. I te zapachy! Bo Afryka pachnie zupełnie inaczej niż Europa! Eukaliptusy krajów. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �13 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e i kebab, jakiś aromat jarzyn, jakiś powiew podpie­ kanego mięsa, ale eukaliptus najsilniejszy A jak sie zatem prezentuje dla etnologa Polska i okiem, i nosem? Wolałabym nie mówić, bo przede wszystkim tu, zwłaszcza w miastach, trochę śmierdzi. Ale jed­ nak można odnaleźć i zapachy interesujące, tylko że pozamykane w domach, w mieszkaniach. Tak jakby chronione przed nosem obcych. Ale już na przykład w windzie ludzie zostawiają swoje zapa­ chowe wizytówki: perfum, wód perfumowanych (kiedyś mówiło się - kolońskich), płynów do płu­ kania ubiorów, potu. Na korytarzach bloków miesz­ kalnych napotyka się codziennie fale obiadowych woni. Przed świętami królują bigosy (pachniało fajnie, dlatego że bigosy robiło się znacznie śniej, to był taki zapach kapuściany - jakoś istny w tym wszystkim- teraz ludzie zapomnieli że bigos się robi na dwa, trzy tygodnie albo najlepiej miesiąc przed zjedzeniem, żeby mógł się przetrawić przegryźć przemrozić oderzać) wanilia pieczone ciasta Wblokachbywaróżnie ponieważ wentylacja iest dziwna zaoachy wychodzą na klatkę schodowa Latem bvli'iacvś ludzie którzy filowali na balko¬ nach Nie polegało to na urozmaiconych komnozy ciach iarzJnowo miesnwh rvlko kiełbasa z cebula" nosvnane ieszcze iakimś z i o L w m naskndzrwem W r b h znow J h ' r wizytówki T A ' Ui benzyna. n' w autobusach osobiste Natomiast zapachy wie skie płyną pol ^trawa siano, kwitnące kwiaty ale tez i rozrzucany obornik i nawozy; i z obejsc pachnie zwierzętami, karmą, czasami gnojówką). Ł domów zapachy wydobywają się rzadko, wchodzącego atakują z całą mocą, me zawsze przyjaźnie, nie zawsze przyjemnie. Natomiast wizualnie to niezmiernie piękny pejzaż, 1 olska to kraj piękny, naprawdę niepowtarzalnie piękny Ale myślę, ze wszystkie kraje są niepowtarzalnie piękne. ? Wyobrażam sobie, jak ten kraj musiał wyglądać w latach czterdziestych i pięćdziesiątych minionego 1 (19) P019 BARBARZYŃCA stulecia. Czyli wracając do punktu wyjścia, minała Pani dzieciństwo i szkole prowadzoną zakonnice. Jak to wtedy wyglądało? wspo­ przez Kraina dzieciństwa i młodości jest na ogół Arkadią. I dla mnie też tym była. Klasztorne kory­ tarze, wyłącznie damskie towarzystwo, enklawa niekomunistycznej atmosfery. A wokół świat PRL-u. Uczono nas wiedzy i dobrych manier, koleżeńskości i współpracy ze słabszymi, ale też i wstydu własnej cielesności, pruderii i swoistego odrzucenia tych inaczej myślących. Dojrzewając, bardziej zauważałyśmy otaczający świat. Dlatego zapewne na dwa lata przed maturą prze­ niosłam się (w dość licznym towarzystwie) do publicznej szkoły koedukacyjnej. Miało to też swój wymiar praktyczny na wyższe uczelnie (były tylko państwowe') rzadko przyjmowano kandy­ datów ze szkół prywatnych Dlatego ta zmiana była swoieeo rodzą u wyrachowaniem - wszystkie chciałyśmy studiować a Zmartwychwstanki" były przecież szkołą prywatną. Ale nie było to dobrze widziane... Było to fatalnie widziane. W nowej szkole odnowiłam rozmaite znajomości z przedszkola, z okresu okupacji. Był to czas przewalania się Historii: żrący socjalizm, który ginie wraz ze śmiercią Stalina w 1953 roku, potem umiera Bierut i nagle poczuliśmy wkraczającą „odwilż". Maturę zdałam w 1955 roku i jako matematyczka (z upodobania i możliwości) zdawałam egzaminy wstępne na Wydział Łączności (teraz Elektroniki) Politechniki Warszawskiej. Ale te matematyczne zainteresowania równoważył humanistycznie krąg moich szkolnych kolegów. Chodziliśmy wiec na wystawy na koncerty na odczyty. I nastał rok 1956. 1 lipca, po pierwszym roku studiów, stawiliśmy się kilkuosobową grupą na praktykę w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowym Sączu. Fatalnie, bo kilka dni wcze- �14 Wywiad śniej wybuchnął z całą mocą Poznański Czerwiec (28-30.06.1956). Grupa studentów, więc podej­ rzani. Zakwaterowano nas na terenie zakładów, w mieszkalnych wagonach kolejowych. Dyspozy­ cja dyrekcji: uniemożliwić swobodne wychodze­ nie do miasta, przecież właśnie my także byliśmy tą ręką, którą premier Cyrankiewicz chciał obci­ nać. A więc jakoś tak poczuliśmy się wciągnięci w całą opozycyjną akcję. Potem, już w paździer­ niku, na Politechnice, były następne protesty, ale w nich już nie uczestniczyłam. (Miałam zapalenie płuc, bo nieco wcześniej pływaliśmy z bratem po Wiśle. Jacht po prostu się wywrócił. W paździer­ niku kapać sie w Wiśle to troszeczkę tak jakoś niepoważnie). Na drugim roku studiów zaczęłam dojrzewać do zmiany. . Sporo się z tym Pani przemęczyła. Wytrzymałam pięć semestrów, bo tyle trwały zajęcia z matematyki. Postanowiłam, inspiro­ wana dyskusjami z humanistami, studiować historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. No, ale tam trzeba było znać historię, a my w PRL-u historii uczyliśmy się specyficznej i spe­ cyficznie. Uczono nas wybiórczych faktów, żadnej konstrukcji dziejowej, żadnego sensu zdarzeń, żadnych kontekstów i współzależności. A ja chyba miałam potrzebę systemu, takiego, które owe fakty by porządkował. Pewien typ umysłowości... Chyba tak, o syntezę chodzi. Miałam więc co robić do tych egzaminów wstępnych na Uni­ wersytet... Uczyłam się historii, to była groza. Właściwie do tej pory jestem niedouczona, cho­ ciaż chyba nie powinnam się do tego przyzna­ wać, ale etnografowie, jak to przez pół wieku konstatowałam, mają dość dziwny stosunek do historii: wielu jej nie zna. Oczywiście był jeden ewidentny znakomity wyjątek - Ludwik Stomma. �• I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e 15 Jego praca na egzaminie wstępnym to bogata fak­ tografia i synteza. Nakreślił graf genezy II wojny światowej, schemat zależności i konfliktów przed jej wybuchem. I to by wystarczyło. Mógł nic nie napisać. Ale napisał. A więc poszłam na egzamin, zdałam i z braku miejsc mnie nie przyjęto. I słusznie. Natomiast przyjęto mnie (z tzw odwołania) na etnografię. Zadecydował o tym prof. Witold Dynowski, szef ówczesnej Katedry. Moja ciotka, która pracowała na uniwersytecie w dziale gospodarczym, powie­ działa, żebym napisała odwołanie. To napisa­ łam. I tu się zaczyna moja kariera. Ponieważ do dokumentów miałam przyczepione zdjęcie, ładne zdjęcie, bo jak człowiek ma dwadzieścia lat, to wygląda ładnie, jest fotogeniczny, jak każdy inny człowiek. I profesor Dynowski - wrażliwy esteta, nic bcicZc^c n<ł to czy js. ms-in dwójki, trójki, czy cokolwiek, spojrzał na zdjęcie i mówi: „Biorę ją". I wziął. Okazało się, że wtedy na etnografię przyjęto sześć osób Nie miałam poiecia co to jest ta etnografia lak sie tylko dowiedziałam że sie na nia dostałam to pierwsze co zrobiłam to Doszłam do biblioteki żeby orzeczytać w en cv klonediicoroiesr Przecież nie wiedziałam p J u , co o iesr ernoprafia To bvł raki mamines humanisrvki że w o J l e dorad ro nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę ' Z a i m o w a ł a m sie n n ą n ą g Lata 50. i 60. to głębia realnego socjalizmu. Do humanistyki polskiej w zasadzie nie docierały żadne prądy nauki ze świata. A jednak pojawiały się w tej etnografii pojedyncze jaskółki: w 1959 roku po stypendium w London School of Economics powróciła adiunkt katedry, Zofia Szyfelbejn (Sokolewicz), chyba w 1962 roku z Paryża wrócił Krzysztof Makulski , wtedy jeszcze student, który potem był bliżej związany z Zakładem Etnografii, a wiele lat później został dyrektorem PaństwoMuzeum Etnograficznego w Warszawie. 4 Chodzi o filie Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN? r Oczywiście, same studia, choć nie zawsze interesujące, odbywały się w niezwykłej atmos­ ferze. Wszyscy się znaliśmy: i studenci, i wykła­ dowcy, i woźna, i bibliotekarka. A miejsce było też niecodzienne: zwyczajna kamienica na ulicy P019 3 kultura wielka" s k a d m o . ł a m , ., . V: , l' * ,, > Al T ł ł ^oioergu. Ale okazało się, ze cały życiorys, wszystko, co robiłam, czego poszukiwałam to złożyło się na konieczne doświadczenie wstępne do studiów etnograficznych. Wszystkie osobiste i naukowe zdarzenia doznały rekonstrukcji i nabrały w tych studiach sensu. 1 (19) Hożej, gdzie również mieszkał profesor Dynowski i gdzie w oficynie można było przenocować (jak ktoś nie miał gdzie) albo nawet przemieszkiwać. Katedra mieściła się na III, IV, V I piętrze, zaś na piętrze V egzystował Zakład Etnografii PAN-u . Taka ciepła atmosfera przyjazności, którą głów­ nie kreował profesor Dynowski (i pani Buśkowa, woźna), goszcząc nas wcale nierzadko w swoim mieszkaniu, każdego nazywając jego imieniem. Odkryłam, że tylko tu będę mogła w nauce zająć się tym, co mnie interesuje. Pomimo możliwości, studiów już nie zmieniłam. Zostałam w etnografii na następne pół wieku... BARBARZYŃCA 3 „W kamienicy przy ulicy Hożej 74, na parterze znaj­ dowało się mieszkanie profesora, na piętrach 3-4 sie­ dziba uniwersyteckiej Katedry Etnografii, a w niej prawdziwa instytucja - woźna, pani Genowefa Busko dokarmiająca studentów plackami ziemniaczanymi Oddając JLć prawdzie historycznej należy dodać, że na piętrach 5-6 znajdował sie Zakład Etnografii In ty­ tułu Historii Kultury Materialnej" (za- http-//ww etnologia.uwedu.pl/Lw/instytut). 4 Zob. J. Skrzyńska, Jan Krzysztof Makulski (1938¬ 1989), [w:] E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewic- ka, A. Spiss (red), Etnografowte i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. I , Wydawnictwo Na­ ukowe D W N , Oddział Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego w Krakowie, Kraków 2002, s 189-191. �16 Wywiad Tak, o Zakład Etnografii Polski. Otóż Zofia Szyfelbejn to był pierwszy powiew wielkiej nauki: brytyjska koncepcja funkcjonalizmu, dzieła Bro­ nisława Malinowskiego i Raymonda Firtha pre­ zentowane studentom na ul. Hożej. Potem fran­ cuska fascynacja Levi-Straussem, którą zarażał nas Krzysztof Makulski . Jeszcze później, chyba w 1964 roku, już po doktoracie, do Francji na krótki staż wyjechała Zofia Sokolewicz . Ale to był dopiero początek, który jednak zmuszał do uznania, że poza Polską istnieje nieograniczony wszechświat nauki. 5 6 W 1963 roku zrobiłam magisterium, napi­ sałam bardzo klasyczną pracę etnograficzną, wspartą na terenowych badaniach podlaskich wiosek. I dziwnym zbiegiem okoliczności, nagle Profesor zdobył etat dla Katedry Etnografii. To była propozycja dla mnie. Od września 1963 roku zostałam tu na stałe. Dziś patrzę na swoje losy z dystansem i poczu­ ciem humoru. Ale wówczas to była sprawa poważna, wielka szansa, ale też i zobowiązanie. Zdaje się, że wykorzystałam i szansę, i podołałam zobowiązaniu. I z pewnością mogę powiedzieć, że w całej tej półwiecznej pracy miałam silne wsparcie ze strony Profesora i Zofii Sokolewicz. Także dzięki nim, dzięki etosowi warszawskiej etnografii powstawał przez lata wspaniały zespół, który dziś już zupełnie samodzielnie daje sobie radę w nauce I pożegnaliśmy bardzo liczną grupę 5 doskonałych absolwentów, dziś wspierających naukę nawet bardzo odległych krajów. Pani profesor, odnośnie studiów: sporo sie zmieniło od połowy minionego stulecia. Ogromnie się cieszę, że miała Pani sposobność doświadczyć studiowania w tym takim starym, uniwersyteckim stylu -przez duże „ U". Nie tak, jak dziś, gdzie na jednym roku jest po kilkadziesiąt osób. Dawno temu także próbkę masowości pozna­ łam na Politechnice Warszawskiej, zapewne dla­ tego doceniłam atmosferę studiów na etnografii. To jest w ogóle inna atmosfera. Tę atmosferę tworzą jednak ludzie. Studia, skupiające nawet dużą liczbę studentów, nie muszą być masowe. W Katedrze (potem w Insty­ tucie) Etnografii (potem Etnologii i Antropologii Kulturowej) U W pracowaliśmy nad systemem nauczania. W latach 50. i później takimi droż­ dżami rozwoju wymiany myśli i współdziałania były Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne . Już po pierwszym roku studiowania poznawali­ śmy „załogi" pozostałych ośrodków etnograficz­ nych, nie tylko w Polsce, ale także w sąsiednich „demoludach", a niekiedy też i z „dalszej Zclgf 3.-* 7 Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne organizowa­ no w latach 1952-1985 (w latach 1952-1955 przez Studium Historii Kultury Materialnej Polskiej Akade­ mii Nauk, a 1956-1985 przez Katedrę Etnografii Uni­ wersytetu Warszawskiego). Pomysłodawcą obozów Zob. Z. Sokolewicz, Rewolucja, konflikt pokoleń czy był prof. Witold Dynowski. Były to dwutygodniowe kumulacja doświadczeń - zmiana pytań badawczych praktyki terenowe/w któtych uczestniczyli studenci w etnografii polskiej po II wojnie światowej, [w:] A. LrwLego i drug ego roku wszystkich katedr etno­ Malewska-Szałygin!M. Radkowska-Walkowicz (red.), grafii w Polsce Dodatkowo te delegowały Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor wybranych pracowników jako instruktorów orał ^«/zir^,/lnstytutEtnologiiiAntropologii Srszych studentów jako podinsttuktorów" Samych Kulturowej Uniwer ytetu Warszawskiego, w L a w a u d e ^ 2010, s. 20-23. / ejdnostki 6 1 SSSdSSS Zob. Z. Sokolewicz, „Moje życie naukowe można spro­ muzTf Zob A TzZ wadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego peku,S ^ S i - T f f i S S WydfwSwó który dalami teoria poznania". Odpowiedzi napytania Pozrlń Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 95 2011, s. 322-331. 2 0 0 6 T 6 0 61 6 4 ^ 7 0 1 2 K 2 2 124 125 VSM£T^^"S^S BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �17 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e nicy". Z czasem ta inicjatywa zmarła śmiercią naturalną, gdy zabrakło pieniędzy, gdy „kultura ludowa" przeobraziła się w kulturę masową, gdy zamiast oryginalnych obyczajów i obrzędów poja­ wiły się symulakra. Wówczas prof. Sokolewicz wymyśliła dla warszawskich studentów wspaniałe rozwiązanie dydaktyczne: laboratoria etnologiczne . Tu małe grupy (10-12 osób) studentów pod kierunkiem pracownika nauki, już w drugim semestrze swoich uczelnianych zmagań, rozpo­ czynają pracę nad jasno sformułowanym proble­ mem, zaczynając od wstępnego poznania metod badań opisu i interpretacji. Potem następują badania terenowe, weryfikacja faktów i opraco¬ wanie materiału pod koniec zimowego semestru trzeciego roku studiów. To opracowanie staje się podstawa do napisania pracy licencjackiej Test to orawie system tutorski którego kontynuacja okazuie sie oraca na oóźnieiszych seminariach magisterskich. 8 Oczywiście naukowe zmagania i studentów, i tych dojrzalszych naukowo uczonych wyma­ gają stałych poszukiwań i dyskusji o metodach badania materii etnograficznej. Ja zaczynałam od klasycznej metody badań terenowych, którą ośmielam się nazywać metodą Mariana Pokropka (profesora). Znam tylko postać 8 9 książkową*. Laboratoria etnograficzne wzorem rozwiązań wy­ pracowanych przez ośrodek warszawski zostały wprowadzone również do dydaktyki akademickiej w Krakowie w latach 90. minionego stulecia. Tak zor­ ganizowanych laboratoriów nie uruchomiono w in­ nych ośrodkach, pozostając wyłącznie przy zajęciach warsztatowych wykładach i klwersatoriach dotyczą­ cych technik i nSodyki badań terenowych oraz prak­ tyk terenowych (wakacyjnych bądź śródrocznych). To badacz niepowtarzalny, kolekcjoner fak­ tów i encyklopedia polskiej klasycznej etnogra­ fii. Zna zapewne wszystkie wioski w Polsce (być może także w innych krajach, które penetrował naukowo). Ale jest to metoda zbierania fak­ tów na podstawie kwestionariusza, a kwestiona­ riusz - jak wiadomo - tworzy się na podstawie posiadanej wiedzy. Zatem niewiele da się dzięki niemu odkryć. A dziś świat odkrywać musimy, bo dotychczasowe opisy i interpretacje niewiele już wyjaśniają. Dlatego klasyczny kwestionariusz nie wystarcza, ale poszukiwania da się wesprzeć dyspozycjami badawczymi" wtedy edy problem został już wstępnie sformułowany. W takich dys­ pozycjach pojęcia badawcze doznają operacjonalizacii i wskazują punkt startu rozmowy. Badacz w zależności od rozwoju sytuacji narracyjnej' ma reagować na poiawiaiace sie nformacie i ie stymulować Wydaie sie to oroste a wcale takie nie iest Przede w s L t k i m samo sformułowanie nie jest. i rzeae wszystkim samo srormuiowanie remaru wymapa iuż wiedzy nie rvlko fakropra fi™ i J l r iidKze J ś w i swiauomosci . H o r n o L i f i l oiiiozoiiczno-meio/ofir.no Jrn licznej, lecz dolocrirznei wvmacra określenia teorii T o siatka n i k r ' ' 7badacz H k nr i • Które, W ' r wemug Hł pojęć, Którą akceptuje \ niego, są w stanie opisać badaną, obserwowaną rzeczywistość. Ale tak naprawdę, związek teo­ rii z realnymi badaniami w terenie jest nikły. 1 ozwala badaczowi co najwyżej uzyskać dystans do siebie samego i zgodzie się na odmienność rozmówców 1 rzeciez musimy zdawać sobie sprawę, choćby tylko mniej więcej, z tego, czego szukamy, w jakim obszarze chcemy się poru­ szać. A jednak nie możemy z gory eliminować zaskoczenia i nieprzewidzianych zmian kierunku rozmowy. Dyspozycja badawcza pozwala tez na akceptację odmienności rozmówców co może skłonie badacza do zmiany naukowych plalanow, — a nawet do weryfikacji wstępnej teorii. M . Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976; idem, Atlas sztuk ludowej i folkloru w Polsce, Arkady, Warszawa 1978; idem, E. Ftyś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Irac- ka, Sztuka ludowa w Polsce, Arkady, Warszawa 1988. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 10 Zob. N . Barley Niewinny antropolog. Notatki z gli­ chatk , tłum. E. Szyler, Prószyński i S-ka, War­ szawa 1997; a także inne książki tego antropologa po angielsku (przypis AZ). nianej t �18 Wywiad Doświadczyłam tego co najmniej dwukrotnie, podczas badań. Pod koniec lat 60. ubiegłego wieku postano­ wiłam rozpocząć badania w pomorskich PGR-ach. Byłam przekonana, że kwintesencją socja­ listycznej rzeczywistości, a więc i kultury są właśnie Państwowe Gospodarstwa Rolne. Te z Pomorza Środkowego znałam. A więc skom­ pletowałam dwuosobową ekspedycję (do tego planu dała się namówić tylko Mirosława Drozd, wówczas jeszcze studentka, dziś profesora Drozd-Piasecka) i pojechałyśmy latem do wybranej osady. Zarówno badania, jak ich efekty opisałam w pracy doktorskiej , a potem wykorzystałam także w książce pt. Homo faber i homo ludem . Ta badawcza rzeczywistość była chyba porówny­ walna z sytuacją Malinowskiego naTrobriandach. Nie od razu udało sie nam pojąć konstrukcje siatek rodzinnych powiązań mieszkańców osady ani zrozumieć sens sąsiedzkich powikłań Żadne klasyczne badanie etnograficzne nie było moż liwe. Skupiłyśmy sie zatem na słuchaniu historii 11 11 życiowych naszych rozmówców, r o z m ó w c ó w Wiele lat zyciowycn Ii OLS Ow W naszycn wieie iai nóźniei inż no 1 989 roku crdv PCR v nnadłv i . \'\ J r rr n 'J\\ 7 . l f.r m m wydarzenia losy znanych mi OSOD, az do cnwin, gdy ich rzeczywistość zaczęła się uładzac. Inną sytuacją badawczą, która zmusiła mnie do zmiany punktu widzenia już na starcie, była pene­ tracja środowiska tzw. chłoporobotników w war­ szawskiej Fabryce Samochodów Osobowych. pewnej pokory, samopoznania, dystansu, wręcz pogody ducha. Wydaje mi się, że jeżeli w każ­ dym z takich cykli badawczych człowiek-badacz maksymalnie siebie eksploatuje, to z konieczno­ ści „otwierając" innych, dociera też w głąb siebie samego. A przecież taką koncentrację osiąga się tylko wtedy, gdy pracuje się naprawdę. Intrygujące jest to, co mówi Pani na temat samo­ poznania dokonującego sie niejako przy okazji. Pobrzmiewa w tym echo starożytnej zasady cognosce te ipsum. Zatem, jak się rzecz miała z Panią? Właśnie tak, jak powiedziałam. Trochę się o sobie dowiedziałam, nie przesadzając jednak, bo badania to jednak nie psychoterapia, a w każdym razie nie tylko. Chociaż, chcąc nie chcąc, poznaje się także granice możliwości wkraczania w pry­ watność, może nawet intymność tych, z którymi się zadajemy podczas badań. Sprawdza się pola obrzeżne, z których już dalej pytać nie należy. Czasami jedno słowo okazuje się zakłóceniem intymności, sprzeniewierzeniem się umownej relacji, dowodem na odmienność i jednej, i dru¬ giej strony. To tak jak z kontaktami między ludźmi... No tak, ale antropolog musi to wiedzieć. Pani profesor, odnośnie badań terenowych i podob­ nych sytuacji. Czy zdarzyły się jakieś sytuacje, które miały znaczący wpływ na Panią? Poruszyły Pani świat wartości, światopogląd... I co by nie mówić, to tego rodzaju kon­ takty, takie spotkania z ludźmi, których w swojej codzienności najczęściej nie uwzględniamy, uczą 11 Iz No pewnie! Wszystkie badania, które prowa­ dziłam, wszystkie obserwacje miały wpływa na to, jak myślę, jak się ze sobą dogaduję. Wioski Praca doktorska obroniona w 1972 r. pod tytułem: podlaskie, PGR-y, FSO, Algieria, Bałkany, tego Motywy zawarcia i oceny małżeństwa a system warto­ się nie da wymazać. Powstaje w umyśle matryca, ściowania współczesnych społeczności wiejskich w Polsce. A. Zadrożyńska, Homo faber i homo ludens. Etnolo° J PÓŹ ejs ej giczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i wspólczerefleksji. Określa też kręgi ludzi poznanych, znasnej, PWN, Warszawa 1983. k t ó r a S W e d c l s k a n BARBARZYŃCA a kaŻde ni 1 (19) P019 Z �19 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e jomych, przyjaciół, bliskich. Kreuje świadomość swoistego osobistego konwenansu, pozwalającego zachować poprawne więzi z rozmaitymi ludźmi, nie wykluczając na przykład przyjacielskich więzi z naszymi rozmówcami. i dogłębniej drąży się problem, tym stają się tro­ chę trudniejsze, potem bardzo trudne, aż wreszcie rozmówca staje się niedostępny. Już ten kontakt okazuje się murem nie do przebycia. Wtedy trzeba się wycofać. Z tego co Pani powiedziała wnoszę, że z przyjaź­ nieniem się z naszymi rozmówcami, bliskością z nimi wiąże się pewna „niewygoda". Czy możemy rozwinąć ten wątek? Myślę, że odrobina tajemnicy jest w życiu. Nie wiem, czy jest to niewygoda? Bo prze­ cież kontakt z drugim człowiekiem polega na respektowaniu pewnej granicy szacunku. Wydaje się, że gdzieś tam jakąś pestkę w środku mamy i ta pestka jest otoczona... I przełamanie tego, to zależy od rozmaitych sytuacji w dzieciństwie i później, po prostu nie dopuszczamy innych do tego momentu. Niezbędna Ludzie, z którymi się kontaktujemy, do pew­ nego momentu pozwalają nam wyciągać z siebie rozmaite wiadomości. Ale j u ż nie dalej. O n i nawet, jeżeli już uchylą jakiegoś rąbka tajemnicy, nawet rodzinnej albo swojej osobistej, to potem się szybko z tego wycofują, zamurowują ten kon­ takt, ten kontakt właściwie jest nie do przywró­ cenia. To tak, jakby były zamykane, odgradzane strumyki, które czuje się, że one są, dają znać, że coś tam jeszcze by można było... Nic. To czło­ wiek się cofa. Sądzę, że to chyba jest istota człowieczeństwa, że nie wiem przy jak bliskim kontakcie z drugim człowiekiem, jednak jest w nim: „ja jestem". To „ja" gdzieś tam siedzi. Poza tym nie wiem, jak to „ja" zareaguje w pewnym momencie. Myślę, że to na tym polega kontakt z drugim człowiekiem, że cały czas właściwie, jak byśmy nie chcieli, nie jesteśmy w stanie przekroczyć pewnej bariery. Badania terenowe mają to do siebie, że do jakie­ goś momentu są bardzo łatwe, ale im dłużej l (19) P019 BARBARZYŃCA niezbędna Tajemnicy i intymności... i zdrowa. Pobudza do zainteresowania drugim czło­ wiekiem, bo chyba zawsze wyczuwamy, że nie wszystko wiemy o nim, prawda? Że coś z niego nam umyka, ale jemu też umyka z nas. Wszystko jest takie, powiedziałabym, symetryczne. Świado­ mość tego to wyraz pokory, a więc i wyrozumiało­ ści, równouprawnienia. Tu nie chodzi o toleran­ cję, w pojęciu tolerancji zawiera się jakieś - czy ja wiem? - lekceważenie, obojętność... Pogarda... To może za mocne określenie, ale na pewno nie równoprawność... Osoby z naszego środowiska rozmaicie reagują na określenia w rodzaju „antropolog" albo „etnograf". Bywa, że opowiadający się za którąś z opcji są wręcz uczuleni na drugą i to, co z nią utożsamiają. Unikam rozważań terminologicznych. Według mnie nie prowadzą one do rozwikłania problemu nauki. Wydaje się, że etnograf (etnolog, antropo­ log) to - jak mawiał profesor Dynowski - przede wszystkim człowiek specyficznie spoglądający na świat, to nie profesja. Potem zrozumiałam, że ta specyfika wymaga wiecznego amatorstwa, w tym szlachetnym rozumieniu tego pojęcia jako przy­ znawania się do niewiedzy i bezustannego poszu- �20 Wywiad kiwania wiedzy o innym człowieku, starań w zro­ zumieniu jego działania. Innymi słowy etnologia wymaga rozdwojenia jaźni. Trzeba żyć własnym życiem, lecz jednocześnie mieć we własnym umy­ śle włączoną na stałe analityczną strukturę (żeby zapamiętywać to, co się obserwuje). Nie umiem już pójść na wesele, nie potrafię po prostu pójść i tylko się w tym wszystkim znaleźć towarzysko. Jednocześnie jestem antropologiem i nic na to nie poradzę. Potrafię się świetnie bawić towarzysko, prowokować sytuacje, które to z drugiej strony rejestruję jako sytuacje badawcze - znakomicie. Myślę że ci którzy nie prowadzili badań mogą tego nie mieć nie wyczuwać. Więc tym jest dla mnie etnologia - bezustannym rozdwajaniem jaźni Nie ma od odpoczynku. Im dłużej uprawia sie te dyscyplinę tym ten mechanizm staje się perfekcyjniejszy. Bardziej przemożny. Można na przykład siedzieć na interesującym wykładzie, uczestniczyć w poważnej ceremonii, świetnie się bawić z przyjaciółmi, oglądać telewi­ zję, słuchać radia czy muzyki, a ten mechanizm cały czas pracuje i potem daje znać o sobie. Sikora. Przyjechaliśmy do wsi, zakwaterowaliśmy się, najpierw długo szukaliśmy tej wioski. To były studentki pierwszego roku, więc chodziłam z nimi po domach, żeby nawiązać kontakt i to się roz­ niosło... Strasznie miła była ta wioska. Rozniosło się, że przyjechali studenci i „władza". Ja byłam „władzą". To miało konsekwencje nieprawdopo­ dobne. Studentki oczywiście zostały rozlokowane, chodziły już po wsi. Rzeczywiście, jak już do jednej chaty weszły i coś tam pogadały, to zaraz następne były. Wiadomo było w wiosce, że przy­ jechali studenci i że będą chodzili. W rezultacie, momencie przychodzi do mnie jedna z dziewczyn i mówi że jest taka zamawiaczka, która zamawia róże. Ona jest starsza pani, babcia taka, która jest właściwie już u schyłku swoieeo życia ale Dowiedziała że zrobi nam seans tei róży jak władza" do niej przyjdzie Wiec mówięSłuchaj "nie ma Drabiemu idziemy do babci" Wchodzę babcia siedzi raka opatulona w izbie' oczki tylko iei błyszcza iak wchodzę i Iza mówi' no to właśnie nrzvszła nani do mnie, chwyta mnie za rękę, całuje w nią i - to było straszne mowi do mnie. „witam w adzę . Ula mej władza^ wszystko jedno, jak wyglądała, i czego władza Wspomniała Pani o pewnym, wynikającym z doświadczenia, rodzaju rozeznania. Zatem, czy antropolog bądź etnolog powinien wiedzieć, jakie są granice i jakie są reguły zachowania, czy powi­ nien bezwzględnie znać konwenanse? W warun­ kach terenowych tak się chyba nie da? Powinien to czuć, często nazywa się to intuicją. Dla przykładu, zdarzyła się następująca sytuacja: prowadziłam badanie etnograficzne we wsi Choroszczynka na potrzeby habilitacji. Razem z grupą laboratoryjną robiliśmy „światopoglądowe pod­ stawy wspólnoty" - tak sobie wymyśliliśmy, tak trochę za Znanieckim, czy Obrębskim. Bardzo fajna grupa, same dziewczyny i jeden Sławomir " C o ś ram nowie' działa abciaw s r a i e nodchodzi aziaia, nie wiem wiem. T ra ta b DaDcia wstaje, poacnoazi Dyla czymś tak odległym Dyla czymś tak sakralnym ze należało ją pocałować, choćby to była dziewucha. Niewiele miałam wtedy lat, bo to był osiemdziesiąty chyba pierwszy, laka dorosła byłam, ale naprawdę w porównaniu z tą kobietą, która co najmniej trzydzieści lat byłaby starsza ode mnie - w życiu bym nie pomyślała. 1 lerwsza rzecz, to chciałam je, wyciągnąć tę rękę, ale potem sobie myślę: „Nie. To jest rytuał, muszę w tym uczestniczyć . I uczestniczyłam, ucałowała mnie w rękę, ja się zachowałam jak władza , powitałam ją, powiedziałam, ze wszystko fajnie i siedhśmy Zrobiła nam seans zamawiania róży z woskiem, z takimi rozmaitymi nićmi. Potem, po tym całym zamawianiu róży, wszystkie miałyśmy ból głowy. Śmierdziały te konopie, którymi ona BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �21 I n n e g o k o ń c a ś w i a t a nie b ę d z i e Tu ma Pan z grubsza rację, ale pozwolę sobie na nieco odmienne zdanie. To się zaczyna w momen­ cie upubliczniania, jakiegokolwiek upubliczniania. Bardzo źle zniosłam, jak Artur Domosławski odkrył najintymniejsze sprawy Ryszarda Kapu­ ścińskiego . Pokazać, że nadużywał i zmyślał nie­ Wobec powyższego, jakie są granice tego, na co jeste­ które teksty, to jeszcze pół biedy. Ale kiedy napisał śmy w stanie sie zgodzić w trakcie badań? 0 jego życiu osobistym, co sprawiło ogromną przykrość jego żonie, nie wiem, czy wiedziała, czy To problem etyczno-psychologiczny chyba nie - nie ma znaczenia. Po prostu upublicznie­ każdej dyscypliny nauki. W przypadku etnologii nie tej informacji, to jest właśnie przekroczenie ociera się on o szacunek dla drugiego człowieka granicy. To po prostu jest nieprzyzwoite. Po co i własną godność. Wkraczając w ludzkie życie, to? Zupełnie nie o to chodzi, żeby nie podważać uzurpujemy sobie prawo do wykorzystania tej autorytetów i pomników nie burzyć - niech sobie wiedzy w jakimś opracowaniu, w jakimś tekście, burzą, tylko niekoniecznie taką metodą. To nie czy w publikacji. Stosujemy na ogół niejasne kry­ jest sprawa społeczna. teria oceny, pozwalające, w imię dobra nauki, na ujawnienie czyjejś prywatności. A są to kryteria Są kwestie agory i są kwestie alkowy i do alkowy z dziedziny etyki, moralności. Dziś w publika­ raczej nie powinno się wchodzić... cjach ukrywamy nazwy miejscowości, nazwiska rozmówców, wszelkie informacje ziden­ Tam przecież zamykano drzwi, a brak okien tyfikować i ukonkretnić dorobek badawczy skutecznie dostęp blokował. Czy tak trzeba? Czy to "wystarczy żeby powie­ dzieć, że szanujemy tych którzy sa niezbędnym Oczywiście, ten rodzaj refleksji i troski jest nie­ warunkiem naszej pracy?' zmiernie ważnym, nie mniej ważnym jest również paliła, bo się takie kupki robi zwinięte z konopi. Więc bywa człowiek i w takiej sytuacji, jak z „wła­ dzą" ... Sądzę, że jakbym wycofała rękę, to doszłoby do nieporozumienia. Dobrze, że się opamiętałam. Teraz te wsie są inne. 13 zachowanie właściwych proporcji. Rozumiem, o co chodzi. Jeżeli powiem, że jakiejś informacji udzielił mi etnolog zajmujący sie bada­ niem grupy Indian takich i takich, to wiadomo który, a przynajmniej można łatwo sprawdzić. Ale te proporcje to właśnie sprawa wiedzy 1 intuicji. No właśnie. Ale Europejczycy Indianami jakoś mniej się przejmują. W stosunku do własnych interlokutorów chcą być przyzwoitsi. Warszawa, 27.11.2012 Problemy etyczne antropologów są czymś niezmier­ nie skomplikowanym. Wydaje mi się, że zasadniczy problem etyczny zaczyna się przede wszystkim na poziomie pisania. o p r a c o w a n i e : F i I i p W r ó b I e ws k i, Anna 13 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Zadrożyńska A. Domosławski, Kapuściński non-fiction, Świat Książ­ ki, Warszawa 2010. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d58563f4b764e5098a1709e87b35cc72.pdf 9be9c4d760d60d696ffda5044998964e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6037 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wieczór kawalerski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5629 Title A name given to the resource Nazwa spotkania kawalerów w wigilię wesela w domu pana młodego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.360 ( mapa nr 46 c) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 c . Nazwa spotkania o d b y w a j ą c e g o się w domu pana m ł o d e g o w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 65. Czy we wsi istniał lub istnieje zwyczaj odprawiania pożegnalnego kawalerskiego wieczoru? Jak go na­ zywają? („Kawalerską wódką"?), Inaczej? Gdzie się to przyjęcie odbywa: w domu młodego, w karczmie, klubie? Objaśnienia znaków: 1 — dobranoc/dobranocka; 2 — młodziny, drużbiny; 3 — ogrywiny/ogrewiny/odgrywka; 4 — czwartkowe; 5 — obigrawka; 6 — wyjazd; 7 — opleszcziny; 8 — inne (por. mapy: 17a, 17b); 9 — brak informacji; 10 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6abb8c075bffffa774dba0712e49d001.pdf 698ecfe43aac0f36904a3b19aac6b25f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6036 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje wieczór kawalerski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5628 Title A name given to the resource Nazwa spotkania kawalerów w wigilię wesela w domu pana młodego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.359 ( mapa nr 46 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 46b. Nazwa spotkania o d b y w a j ą c e g o się w domu pana młodego w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 65. Czy we wsi istniał lub istnieje zwyczaj odprawiania pożegnalnego kawalerskiego wieczoru? Jak go na­ zywają? („Kawalerską wódką"?), Inaczej? Gdzie się to przyjęcie odbywa: w domu młodego, w karczmie, klubie? Objaśnienia znaków: 1 — przepicie kawalerstwa/kawalerki; 2 — zapicie kawalerskiego stanu; 3 — opi­ janie kawalera/kawalerki; 4 — przepijanie wolności; 5 — przepicie stanu kawalerskiego; 6 — kawaler­ ska wódka; 7 — inne (por. mapy: 17a, 17c); 8 - brak informacji; 9 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e32f9af4032a4a7084a0d7e33f9e84fe.pdf 913213b39f0a6a6793ce23eb6cdeadd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1565 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1448 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1995 t.39, s.242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XXXIX: 1995, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 O POTRZEBIE BADAŃ NAD KONFLIKTAMI ETNICZNYMI* Obserwowany w ostatnich kilku latach wzrost zainteresowania proble­ matyką konfliktów etnicznych ma swoje źródło zarówno w fakcie wzras­ tającej częstotliwości występowania tych zjawisk, jak i w fakcie nieskutecz­ ności międzynarodowych zabiegów, mających na celu „wyciszenie" napięć między zwaśnionymi stronami. Coraz powszechniej odczuwana konieczność budowy nowego światowego systemu bezpieczeństwa skłania badaczy do intensyfikowania studiów nad zjawiskami konfliktów etnicznych. Zakłada się bowiem, że rozeznanie uwarunkowań występowania czynników kon­ fliktogennych umożliwi wypracowanie metod skutecznego przeciwdziałania im. Z pewnością i tą inspiracją kierowali się twórcy interdyscyplinarnej konferencji, zatytułowanej „Konflikty etniczne", która odbyła się w dniach od 5 do 7 grudnia 1994 r. w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w War­ szawie, zorganizowana przez Zakład Etnologii tegoż Instytutu. Frekwencja podczas sześciu wielogodzinnych sesji, jak i liczba 32 wygłoszonych refera­ tów oraz kilkudziesięciu wystąpień w trakcie kolejnych dyskusji, jak się wydaje, świadczą najlepiej o trafności tego przedsięwzięcia. Obrady otworzył współgospodarz konferencji, prof, dr hab. Sławoj Szynkiewicz, wygłaszając referat nt. „Hipostazy konfliktu etnicznego". Zauwa­ żając brak jednoznacznej, powszechnie akceptowanej w nauce, definiqi pojęcia „konflikt etniczny", referent poruszył problem, który powracał następnie w wielu kolejnych referatach i podczas dyskusji. Zaproponowana przez niego definicja stanowi, że co najmniej jedną ze stron takiego konfliktu musi być grupa etniczna, a jego przedmiotem jest stosunek do wartości decydujących 0 tożsamości kulturowej. Referat zamknęła propozycja typologii konfliktów etnicznych ze względu na cel i sposób realizaqi (wyróżnione typy konfliktów: rytualny, likwidacyjny, ekspulsyjny, deetnizacyjny, niepodległościowy, irredentystyczny, nietolerancji). Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (Instytut Etnologii 1 Antropologii Kulturowej UAM), w referacie „Konflikty etniczne a etniczne alianse", zaproponował natomiast naukowe zajęcie się, jego zdaniem - heury­ stycznie równie ważnym - zjawiskiem aliansów etnicznych. Wystąpienie uzu­ pełniły ilustracje, głównie etnograficzne, przybliżające specyfikę omawianych 1 Sprawozdanie to stanowi nieco zmienioną wersję relacji z Konferencji przeznaczoną dla Spraw Narodowościowych. Seria Nowa. �214 KRONIKA aliansów. Z kolei prof, dr hab. Janusz Goćkowski (Katedra Etnologii UJ), podejmując kwestię „Racjonalizacja konfliktów etnicznych a ethos nauki", stwierdził, iż w każdej ze stron konfliktu etnicznego uczestniczą aktorzy grający role, które referent określił odpowiednio mianem: „ideologów", „decydentów", „techników", „ludzi pospolitego ruszenia" i „ekspertów". Autor zaprezentował trzy dyrektywy postępowania poznawczego wobec pro­ blemów konfliktów etnicznych, wynikające z samego ethosu nauki, a zawie­ rające się w hasłowych formułach: „nieposłuszeństwo w myśleniu", „refleksja krytyczna" i „odczarowywanie świata". Kolejny referent, dr hab. Ireneusz Krzemiński (Instytut Socjologii UW), odnosząc się do kwestii „Poczucie tożsamości narodowej - uwarunkowania stosunku do innych", zapoznał słuchaczy z wynikami badań socjologicznych nad postawami Polaków wobec Żydów. Funkqonujacy w świadomości bada­ nych stereotyp Żyda okazał się zawierać więcej elementów pozytywnych niż negatywnych. Zaprezentowane badania oparte zostały na - wydaje się - mocno dyskusyjnej hipotezie, iż poczucie „polskości" definiowane w opozycji do „innych" oznacza przede wszystkim opozycję w stosunku do Żydów i Niemców, gdyż: „Treścią «struktury głębokiej)) poczucia tożsamości narodo­ wej Polaków jest definiowanie siebie w konkurencji - kulturalno-moralnej - z Żydami, a także z Niemcami" (cyt. za tezami referatu). Z wystąpieniem tym korespondował tematycznie i po części co do konkluzji wygłoszony drugiego dnia konferenqi referat „O swoistości i «uniwersalizmie)) polskiego antysemity­ zmu" mgr Heleny Datner-Śpiewak (Żydowski Instytut Historyczny). Obie prezentacje łączyła także próba wykorzystania pojęciowego rozróżnienia antysemityzmu tradycyjnego (religijnego) i nowoczesnego (politycznego). Autorka wskazała, iż badania przeprowadzone w 1992 r. na próbie ogólnopol­ skiej dowiodły, że polski antysemityzm stanowi zjawisko jakościowo identyczne z formami spotykanymi w innych państwach. Przy tym, o ile postawy określane mianem „filosemickich" narastają wraz z poziomem wykształcenia osób badanych, o tyle brak takiej zależności w przypadku postaw antysemi­ ckich. Oba wystąpienia dotyczące stosunków polsko-żydowskich spotkały się z odzewem w dyskusji. Swe uwagi, co do charakteru referatu I . Krzemińskiego przedstawił J. Goćkowski. W przypadku wystąpienia H. Datner-Śpiewak pytania dotyczyły głównie konotacji znaczeniowej zastosowanego pojęcia „filosemityzm", prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska (Uniwersytet Łódzki) zaś podniosła kwestię zasadności i merytorycznej sensowności badania stosunku do Żydów młodego pokolenia Polaków. Specyfikę imigracyjnych konfliktów etnicznych omówił, w referacie „Konflikt etniczny w sytuacji imigracyjnej", prof, dr hab. Aleksander Posern-Zieliński (Instytut Archeologii i Etnologii PAN). Wskazał on na trzy typy tych konfliktów, zależnie od czynników generujących: 1) sprzeczności bieżących interesów; 2) konflikty oparte na uprzedzeniach; (3) konflikty oparte na odmienności wzorów życia. Z kolei dr Katarzyna Kaniowska z Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego w referacie „Językowe i etyczne aspekty �KRONIKA 215 Ryc. 1. Uczestnicy konferencji w trakcie obrad Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 opisu konfliktu etnicznego" wskazała na impükaqe, jakie w sferze definiowania i rozumienia analizowanych konfliktów niosą określone stanowiska i spory w obrębie europejskiej filozofii kultury. Szczególną uwagę poświęciła referentka herderowskiej ideii Volksgeist-u oraz jej współczesnym odniesieniom. Prof. dr hab. Janusz Mucha (Katedra Socjologii U M K ) , w referacie „Konflikt etniczny jako typ konfliktu społecznego", jako jeszcze jeden z uczest­ ników konferencji nawiązał do fundamentalnych problemów definicyjnych, zauważając, że o ile „etniczność" jest na ogół explicite definiowana, to „konflikt etniczny" definiowany bywa bardzo rzadko. Z tymi stwierdzeniami ściśle korespondował wygłoszony na zakończenie konferenqi referat dr. Piotra Kraszewskiego i mgr. Krzysztofa Wawrucha (Zakład Badań Narodowo­ ściowych PAN) zatytułowany: „Konflikty etniczne w pracach Zakładu Badań Narodowościowych PAN w Poznaniu". Oba wymienione referaty, poza wspólnymi teoretycznymi odniesieniami do koncepcji R. Dahrendorfa i L. Coserá, łączyła m.in. konstatacja, iż konflikt w znaczeniu behawioralnym nie ogranicza się do formy bezpośredniej przemocy fizycznej. J. Mucha, uznając że konflikty etniczne są jednym z typów konfliktów kulturowych, zwrócił zarazem uwagę na ich aspekty polityczne (w tym rolę państwa) i wymiary gospodarcze. Uwzględniała to szerzej, zapośredniczająca koncepcję „współczynnika humanistycznego", definiqa zaproponowana w drugim z refe­ ratów: „jako konflikt etniczny rozumieć będziemy taki konflikt społeczny, w którym - niezależnie od charakteru jego przyczyn - stronami są grupy etniczne względnie narody, a także większości i mniejszości narodowe (etniczne) �216 KRONIKA w społeczeństwach wieloetnicznych i wielonarodowych natomiast kryterium przynależności etnicznej (narodowej) postrzegane jest jako główny element opozycji międzygrupowej" (cyt. za tezami referatu). W konsekwencji przyjętej definicji P. Kraszewski i K. Wawruch zarysowali, będący jej implikacją ba­ dawczą, projekt matrycy interdyscyplinarnych (socjologiczno-historycznych) badań konfliktów etnicznych. Dr Wojciech Olszewski (Instytut Archeologii i Etnologii U M K ) w refe­ racie „Konflikty etniczne a istota kultury - widziane z międzywojennej Polski", nawiązał do „humanistycznie" zorientowanych polskich między­ wojennych badań socjologiczno-etnologicznych, odnosząc się do naukowego dorobku w tym względzie F. Znanieckiego, J. Obrębskiego, J. Chałasińskiego, L. Wasilewskiego, J. St. Bystronia, S. Orsini-Rosenberga. Zaznaczył, iż: „Stereotypy etniczne nie wynikają z niedostatecznej znajomości innego, lecz są przejawem «aktywnych dążności obronnych» przed łącznością duchową z obcym" (cyt. za tezami referatu). Dr hab. Halina Rusek (filia Instytutu Śląskiego w Cieszynie) w wystąpieniu na temat „Społeczno-kulturowe uwa­ runkowania konfliktów na pograniczu polsko-czeskim", przyjmując wyj­ ściową tezę, iż realizacja naturalnego wzoru wzajemnych odniesień między większością a mniejszością zawiera się w dążeniu większości do zasymilowa­ nia mniejszości, co w odpowiedzi wywołuje opór mniejszości, przedstawiła uwarunkowania historyczne oraz aktualną charakterystykę czesko-polskich konfliktów na Zaolziu. Autorka wskazała też na dwuwymiarowość polityki asymilacyjnej prowadzonej przez władze czeskie wobec społeczności polskiej na tym obszarze: „oficjalny jej wymiar można nazwać demokratycznym, ale w rzeczywistości miała ona charakter restryktywny" (cyt. za tezami refera­ tu), co w konsekwencji prowadziło do systematycznego, wielowymiarowego ograniczania praw Polaków jako mniejszości narodowej. W zamykającym pierwszy dzień Konferencji wystąpieniu „Wojna i pa­ mięć. Refleksje nad etnograficznym świadectwem wojny w Jugosławii", prof, dr hab. Zofia Sokolewicz (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) podzieliła się swymi refleksjami z lektury pracy chorwackich etnologów pt. Fear, Death and Resistance. An Ethnography of War. Croatia 1991-1992. Drugi dzień konferencji otworzył referat „Ochrona mniejszości narodo­ wych a współpraca europejska" prof, dr hab. Doroty Simonides (Senat RP), pełniącej obowiązki generalnego sprawozdawcy KBWE do spraw mniej­ szości. Referentka przedstawiła w swym wystąpieniu prawne regulacje do­ tyczące mniejszości narodowych, zawarte w aktach stanowionych przez organizacje europejskie (KBWE, Rada Europy). Zważywszy na skonstato­ wany przez D. Simonides brak jednoznacznej i powszechnie aprobowanej definicji samego pojęcia „mniejszości etnicznej", przedstawione przez nią regulacje wydają się być dopiero próbami prawnego ujęcia zagadnienia. Charakterystyczną tego konsekwencją jest ujmowanie regulacji prawnych w kategoriach praw indywidualnych („prawa człowieka", w tym prawa jednostki jako członka mniejszości), nie zaś kolektywnych (prawa mniej- �KRONIKA 217 Rye. 2. Wystąpienie prof, dr hab. Doroty Simonides Fot. I . Kabzińska-Stawarz, 1994 szóści). Kwestię tę podniósł także w dyskusji prof, dr hab. Marian Szczepa­ niak (Akademia Ekonomiczna, Poznań). Oceniając bardzo wysoko, jako wzorcową, węgierską ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych (z 1993 r.) dyskutant zaznaczył, iż ustawa ta zawiera właśnie znaczną liczbę praw zbiorowych, co pozytywnie odróżnia ją od istniejących regulacji mię­ dzynarodowych. Do niektórych zagadnień poruszonych przez D. Simonides nawiązał też, w swoim wystąpieniu nt. „Ochrona mniejszości narodowych i etnicznych a problem konfliktu etnicznego", dr Janusz Mieczkowski (Instytut Filozofii i Politologii Uniwersytetu Szczecińskiego). Prof. dr hab. Aleksandra Jasińska-Kania (Instytut Soqologi UW), w re­ feracie nt. „Postrzeganie konfliktów etnicznych i sposobów ich regulowania przez przedstawicieli władz lokalnych w Europie Środkowo-Wschodniej", zaprezentowała wyniki badań porównawczych przeprowadzonych w latach 1991-1992 w wybranych krajach (Szwecja, Szwajcaria, Austria, Polska, Cze­ chy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Turcja, Litwa, Białoruś, Ukraina, Rosja, Uzbekistan, Kazachstan). Badania te poświęcone były systemowi wartości, w tym - stosunkowi do kwestii mniejszości, działaczy kierowniczych szcze­ bla lokalnego. Zgodnie z oczekiwaniami, zarysował się podział na kraje Europy Zachodniej, Europy Środkowej i kraje WNP, przy zaskakująco wysokim (i niełatwo wyjaśnialnym), niemal przodującym nasileniu postaw demokratyczno-liberalnych odnotowanych w Turcji. Znaczną część drugiego dnia konferenqi zajęły referaty koncentrujące się na problematyce konfliktów na wschodnim pograniczu Polski i u jej wschodnich �218 KRONIKA sąsiadów. Dr Michał Kulecki (Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa), odpowiadając przecząco na pytanie zawarte w tytule swojego wystąpienia „Czy konflikty Rzeczypospolitej z Moskwą w XVII w. były konfliktami etnicznymi?" zaznaczył, iż charakter taki nosiły już współczesne im konflikty polsko-kozackie, w przypadku których można mówić o XVII-wiecznej wersji „czystek etnicznych". Kwestii stosunków polsko-ukraińskich poświęcone były referaty dr Janiny Fras (Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Wrocławskiego) nt. „Kwestia językowa w konflikcie polsko-ukraińskim w Galiqi w latach 1818-1875" oraz dr. hab. Henryka Strońskiego (Tarnopol, Ukraina) - „Wyzwalanie konfliktów na pograniczu polsko-ukraińskim w X X wieku: etapy i specyfika". H . Stroński wyróżnił trzy okresy nasilenia dwudziestowiecznych konfliktów polsko-ukraińskich: 1) lata 1918-1920; 2) lata 1935-1940 (wykorzystywanie ludności ukraińskiej w antypolskiej polityce radzieckiej drugiej połowy lat trzydziestych na tzw. dalszych Kresach, a po 17 września 1939 r. na terenie Galicji Wschodniej); 3) lata 1943-1947. Problematyki stosunków polsko-białoruskich dotyczyły referaty prof, dr. hab. Andrzeja Sadowskiego (Instytut Filozofii i Socjologii filii UW - Białystok) i mgr. Roberta Wyszyńskiego (Instytut Socjologii UW). A. Sadowski, referując wnioski z badań socjologicznych, prowadzonych w 1993 r. po obu stronach polsko-białoruskiej granicy państwowej („Kon­ flikty międzyetniczne na pograniczu polsko-białoruskim") potwierdził charak­ terystycznie łagodny przebieg incydentalnie przejawiających się konfliktów polsko-białoruskich (konflikty nieliczne, nie transformujące w sposób istotny systemów społeczno-politycznych). R. Wyszyński, odnosząc się w swym refera­ cie „Język liturgiczny na Białorusi - przyczyna konfliktu" tylko do jednej z po części realnych, a po części potenqalnych przesłanek konfliktu polsko-białoru­ skiego, podniósł kontrowersje związane z pytaniem o zasadność utożsamienia „katolik = Polak" na terenie Białorusi i z tendencjami do wykorzystywania wprowadzenia języka białoruskiego do Kościoła Rzymskokatolickiego dla rozbudzania i wzmacniania białoruskiej tożsamości narodowej. Referent wspomniał także o istotnej specyfice białoruskiego ruchu narodowego, zawie­ rającej się w fakcie, iż o ile jego elity są w istotnej części katolickie, to „doły" pozostają prawosławnymi (próbę rozwiązania problemu zdaje się stanowić ruch neounicki). Kwestię tę podniósł w swym wystąpieniu, mówiąc o Białoru­ sinach zamieszkałych w Polsce, prof, dr hab. Włodzimierz Pawluczuk (Instytut Religoznawstwa UJ). Jak się wydaje - mówiąc o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi - można zaryzykować tezę o niepełnej przystawalności aspiracji w tym względzie polskiej mniejszości narodowej, białoruskich ruchów naro­ dowych i działań Stolicy Apostolskiej (pomijając zupełnie oczywistą nieprzystawalność oddziaływań strony rosyjskiej). Zasygnalizowane przez R. Wyszyńskiego religijne tło konfliktów etnicznych stanowiło dominantę wystąpienia prof. dr. hab. W. Pawluczuka („Religijne podłoże konfliktów etnicznych"). Ująwszy w tezach referatu - wydaje się, iż warte dyskusji - stwierdzenia: „we współczesnych konfliktach etnicznych �KRONIKA 219 najczęstszym wyznacznikiem jest religia" oraz: „prawdziwą wojną, angażującą masy, jest wojna religijna", W. Pawluczuk nawiązał m.in. do prób wykorzy­ stania symboliki religijnej w stalinowskiej propagandzie wojennej. Znaczna część wystąpienia poświęcona została refleksjom nad charakterystycznymi - zdaniem referenta - dla współczesnej Ukrainy „religiami pogańskimi". Ze szczególnie szerokiej - również geograficznie - perspektywy do proble­ matyki Europy Środkowo-Wschodniej odniósł się prof, dr hab. Andrzej Lazari (Katedra Filologii Rosyjskiej Uniwersytetu Łódzkiego), przedstawiając genezę i współczesnych propagatorów idei euroazjatyzmu, scharakteryzowanego jako jeden ze współczesnych nurtów rosyjskiego nacjonalizmu, nurt antyokcydentalny i w tym swym wymiarze stanowiący pewne nawiązanie do koncepcji słowianofilskich, które - z perspektywy historycznej - okazały się nie spełniać pokładanych w nich nadziei. W poglądach euroazjatów Rosja stanowi niejako samodzielny kontynent - Euroazję, jej kultura zaś jest jakościowo niesprowadzalna ani do kultury Europy, ani do kultur Azji, stanowiąc kulturę „środka" - kulturę euroazjatycką. W konsekwencji również i Rosjanie są narodem euroazjatyckim, w dodatku predystynowanym do przewodnictwa wśród naro­ dów Euroazji. Wskazana w tytule wystąpienia („Euroazjatyzm - światopogląd konfliktogenny") konfliktogenność omawianego nurtu rosyjskiej myśli nacjona­ listycznej zdaje się być przesądzona przez jego podstawowy cel polityczny, jakim jest „odbudowanie imperium w granicach sowieckich lub nawet przed­ rewolucyjnych" (cyt. za tezami referatu). Grupa referatów dotyczyła problematyki konfliktów etnicznych na polsko-niemieckim pograniczu kulturowym. Prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska (Instytut Nauk Społecznych filii UŚ w Cieszynie) w wystąpieniu nt. „«Swoi» i «obcy» jako wymiar konfliktu etnicznego na Górnym Śląsku" zasygnalizowa­ ła utrzymywanie się na terenie Górnego Śląska podziałów na ludność autochto­ niczną i napływową. Do problematyki tej odniósł się szerzej dr Marian G. Gerlich (Katowice), próbując odpowiedzieć na pytanie: „«Jestem Górnoślązakiem». Co to znaczy?" Referent wskazał na zjawisko rewitalizacji śląskiej tożsamości i formowania się silnego poczucia własnej odrębności. Przejawia się ono w postawach ludności rodzimej, zawierających się między przekonaniem o istnieniu odrębnej narodowości śląskiej, a postawami narodowościowego indyferentyzmu. Przy czym, także w przypadku postaw indyferentnych, zauważalny jest „prymat śląskości nad tym wszystkim, co obce, nie-śląskie" (cyt. za tezami referatu). Trudności z adaptacją przesiedleńców z terenu Polski (w znacznej mierze ludności śląskiej) okresu lat osiemdziesiątych i początku dziewięćdziesiątych w środowisku niemieckim przedstawiła mgr Lidia Bartkowiak-Rachny z Munster („Konflikt etniczny przesiedleńców z Polski w Niem­ czech"). Z kolei polsko-niemieckiego styku historyczno-kulturowego na Pomo­ rzu dotyczył referat prof. dr. hab. Józefa Borzyszkowskiego (Instytut Historii Uniwersytetu Gdańskiego) i mgr. Cezarego Obracht-Prondzyńskiego (Instytut Filozofii i Socjologii UG) zatytułowany: „Konflikt etniczny na pograniczu na przykładzie Pomorza: uwarunkowania historyczne i kulturowe". �220 KRONIKA Istotna część trzeciego dnia konferencji poświęcona została referatom przybliżającym, tytułem egzemplifikacji, wybrane konflikty etniczne. Ten blok wystąpień zapoczątkował już drugiego dnia obrad referat doc. dr. hab. Przemysława Urbańczyka (Instytut Archeologii i Entologii PAN) nt. „Sarnowie i Norwegowie - 2000 lat sąsiedztwa", prezentujący uwarunkowa­ nia zachowania tożsamości etnicznej przez ludność lapońską Norwegii. Dr Michael Abdalla (Katedra Orientalistyki U A M , Poznań), w bardzo silnie zabarwionym emocjonalnie wystąpieniu nt. „Asyryjczycy w Tur Abdinie. Między kurdyjskim młotem, a tureckim kowadłem", podniósł kwestię nie­ dostatecznie znanych europejskiej opinii publicznej prześladowań i ekstermi­ nacji ludności asyryjskiej. Prezentację wspomnianych przykładów uzupeł­ niały referaty dr hab. Urszuli Kaczmarek (Instytut Kulturoznawstwa UAM) nt. „Kobieta polska w Bułgarii - zderzenie czy konflikt kulturowy?", dr Małgorzaty Pietrasiak (Ośrodek Badań i Studiów Wschodu - UŁ) nt. „Mniejszości etniczne i religijne w Wietnamie", mgr Teresy Walendziak (Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa) nt. „Etniczne aspekty kon­ fliktów społecznych w Meksyku" i dr. Arkadiusza Żukowskiego (WSP Olsztyn) nt. „Geneza konfliktów rasowych i etnicznych w Afryce Południowej". Rozległość zagadnień poruszonych w referatach oraz podczas dyskusji potwierdziła zarówno praktyczną ważkość omawianej problematyki, jak i potrzebę dalszych prac o charakterze teoretyczno-terminologicznym. Konfe­ rencja odegrała niewątpliwie rolę forum, pozwalającego rozeznać, wydaje się w znacznym stopniu, aktualny stan polskich badań nad problemami konflik­ tów etnicznych. Poza możliwością bieżącej wymiany myśli w trakcie trzydnio­ wych obrad, jej owocem ma być publikacja wygłoszonych referatów. Piotr Kraszewski, Krzysztof Wawruch MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „POGRANICZE - K U L T U R A - TOŻSAMOŚĆ. D Z I E D Z I C T W O PRZESZŁOŚCI I WSPÓŁCZESNE P R O B L E M Y " , K R A K Ó W , 2 5 - 2 7 X 1994 R . Konferencja zorganizowana przez Katedrę Etnologii Uniwersytetu Ja­ giellońskiego miała na celu „wymianę poglądów na kwestie stosunków etnicznych na pograniczach polsko-niemieckim, polsko-czeskim, polsko-słowackim i polsko-ukraińskim, a także na innych pograniczach w naszej części Europy". Zakładano, że będzie jej towarzyszyła refleksja nad złożo­ nością kultury na tych obszarach oraz świadomością historyczną i etnicz­ ną zamieszkującej je ludności. Zaplanowano wygłoszenie 24 referatów, rzeczywiście było ich 18. Ułożyły się one w trzy ciągi: 1) rozważania teore­ tyczne związane z samym terminem „pogranicze"; 2) współżycie społeczno- �KRONIKA 221 ści żyjących na pograniczach oraz 3) odzwierciedlenie problemów pogra­ nicza w piśmiennictwie. Nurt rozważań teoretycznych rozpoczął R. Kantor (Kraków) rozpatru­ jąc pogranicze jako obszar kulturowy związany z walką o przestrzeń. Wy­ chodząc poza typowo geograficzne i etnograficzne rozumienie terminu szcze­ gólnie uwypuklił kwestie związane z chęcią zdominowania danego obszaru przez określoną grupę. Wywołuje to konflikty (zostały one sklasyfikowane jako: dotyczące granicy, sfery językowej, miejsc świętych, symboli, wreszcie folkloru i kultury ludowej), które jednak nie przeszkadzają w stałym budo­ waniu i ochronie dorobku kulturowego, transmisji tradycji kulturalnej. G. Babiński (Kraków) traktuje pogranicze jako coś niepowtarzalnego. Jest to miejsce styku różnych grup kulturowych, ale przecież nie „od za­ wsze", często nie związane z terytorium etnicznym. Wyróżnił on kilka typów obszaru zwanego pograniczem: jako część centrum (stanowi ono wówczas swoiste wyzwanie dla tegoż centrum), jako wielką przemianę, kiedy na tych terenach realizowana jest koncepcja tygla (melting pot), jako konfrontację między, często rywalizującymi ze sobą, centrami, jako misję w celu obrony określonej idei albo kontynuacji miejscowych tradycji, wreszcie - jako od­ rębność z dominującą kategorią „tutejszości". Wydaje się, że również w tym nurcie mieszczą się wystąpienia: J. Goćkowskiego (Kraków) - „Polifoniczna ojczyzna terytorialna J. Mackiewicza" oraz Cz. Robotyckiego (Kraków) - „Górny Śląsk. Mała ojczyzna dwóch narodów". Chociaż obaj referenci odwoływali się do twórczości literackiej i publicystycznej wybranych autorów, to jednak wnieśli wiele do rozważań typu teoretycznego. Pierwszy z nich zaproponował interesującą typologię modeli ojczyzny: państwowy (kiedy państwo utożsamiane jest z ojczyzną), etniczny (w którym o tym, gdzie jest ojczyzna decyduje elita danego narodu) oraz wartościujący (z dominującą kwestią współżycia i współdziałania zamieszkujących dany obszar społeczności). Drugi referent zaś przeprowa­ dził inspirujące do dyskusji rozważania związane z modnym ostatnio i przez to nadużywanym terminem „mała ojczyzna", ukazując go w dwóch wymia­ rach: wizji ludowych (rola mitów, stereotypów) oraz obrazów literackich (rola emocji, kwestia kraju dzieciństwa, raju utraconego itp.) O zagadnieniu samoidentyfikacji, poszukiwaniach tożsamości narodowej, traktowały referaty: W. Dawidiuka (Łuck), J. Pargača i M . Tomadla (obaj z Pragi), R. Jeřábka (Brno) a także duża grupa tekstów poświęconych ludności śląskiej (I. Bukowska-Floreńska - „Pogranicze społeczno-kulturowe a problem integraqi na Górnym Śląsku", E. Kłosek - „Pograniczna identyfikaqa etniczna śląskiej ludności rodzimej", L. Kozołub - „Kultura rodzima mieszkańców wsi opolskiej a ich dylematy tożsamości narodowej", w tym mieszkańców Zaolzia: M . Michalska, „Życie religijne ludności Zaolzia" i U . Kaczmarek, „Kultura pogranicza czyli o zdolności przetrwania - casus Zaolzia"). Trzy modele szkoły mniejszościowej, szkoły na pograniczach, zapropo­ nował Z. Jasiński (Opole). Są to: 1) szkoła przyczyniająca się do asymilacji; �222 KRONIKA 2) szkoła przyczyniająca się do separatyzmu, wreszcie 3) szkoła przygotowu­ jąca do życia w wielokulturowości. Opowiadając się zdecydowanie za eduka­ cją dwu- lub wielokulturową referent zilustrował swoje rozważania bogatym materiałem z Zaolzia i Śląska Opolskiego. Referaty wygłoszone w trzecim dniu konferencji dotyczyły zagadnienia współżycia sąsiedzkiego. Pierwszy - „Obraz kontrolowany. Stereotypy sąsia­ dów w Europie Środkowo-Wschodniej" - wygłosił L. Dzięgiel (Kraków). Autor nakreślił dominujący w ustroju socjalistycznym obraz obozu krajów „zaprzyjaźnionych" oraz sytuację społeczeństw wchodzących w jego skład, narodów żyjących w poczuciu stałego zagrożenia, manipulowanych i bez­ wolnych. Sytuacja ta stwarzała kalekie stereotypy przedstawicieli różnych narodów, wywoływała wzajemne animozje umiejętnie podsycane (m.in. przykład ludności tureckiej w Bułgarii w końcu lat osiemdziesiątych) lub wyciszane w zależności od sytuacji politycznej. O „Koncepcjach ładu politycznego pogranicza Polski i Litwy w dziejach polskiej myśli politycznej" traktowało wystąpienie M . Boruty (Kraków), w którym wiele miejsca zajęły teorie dotyczące granicy polsko-litewskiej oraz odpowiedź na pytanie, na jakich zasadach powinno się ją, w myśl tych teorii, wyznaczać. Z tymi rozważaniami historycznymi korespondowały wyniki najnowszych badań etnologicznych zrealizowanych przez I . Kabzińska-Stawarz (Warszawa), przedstawione w referacie: „Granica między Litwą i Białorusią w odbiorze społecznym. Konsekwencje jej wytyczenia dla polskiej mniejszości narodowej pogranicza." Referat oparty był na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w latach 1992-1993 w wioskach białoruskich (Bieniakonie, Konwaliszki, Poleckiszki) oraz w leżących na Litwie Solecznikach. Konferencję zamknął tekst M . Tracza (Kraków) ,,«Łacinnicy», «schizmatycy» i «mahometanie». Wyznaniowo-etniczna rywalizacja o prymat w Ziemi Świętej w XVIII-wiecznej relacji ks. Józefa Drohojewskiego". Dyskusje towarzyszące wystąpieniom dotyczyły przede wszystkim kwestii definicyjnych „pogranicza" a także kryteriów i trwałości owych specyficz­ nych styków kulturowych, z czym korespondowała problematyka stale prze­ cież trwających, żywych procesów narodowotwórczych. Często powracał motyw konieczności kreowania typu Europejczyka obok potrzeby zachowy­ wania odrębności charakterystycznych dla poszczególnych dzielnic i regio­ nów. Generalnie zgadzano się, iż kategoria „mała ojczyzna" jest ostatnio nadużywana, że słowo to stało się swoistym „wytrychem" przy omawianiu różnych spraw związanych ze społecznościami lokalnymi czy regionalizmem. Wreszcie sprawa stereotypów i pytania: czy są one stałe i jakie mechanizmy kierują ich przemianami. Od zakończenia I I wojny światowej do końca lat osiemdziesiątych w tzw. krajach demokracji ludowej problemy narodowe i etniczne - w myśl panu­ jącej doktryny - oficjalnie nie istniały. Prawie wszystkie państwa były naro­ dowościowo „czyste". Nie było również mowy o konfliktach narodowo­ ściowych. Dopiero zmiana sytuacji ustrojowej doprowadziła do przywołania �223 KRONIKA owych kwestii, opadło wiele krępujących więzów politycznych i społecznych, o wielu sprawach można było mówić pełnym głosem. Okazało się, że nadal miejscami najbardziej zapalnymi są pogranicza. Dlatego dobrze się stało, że konferencja w Krakowie właśnie tej problematyce była poświęcona. Treść wygłoszonych referatów i zagadnienia poruszane w dyskusjach wykazały jej wieloaspektowość i pobudziły do rozważań teoretycznych. Z niecierpli­ wością będziemy oczekiwali wydania wygłoszonych tekstów i komunikatów. Urszula Kaczmarek II M I Ę D Z Y N A R O D O W A K O N F E R E N C J A „EKOLOGIA I F O L K L O R " , Ł Ó D Ź , 3-45 V I 1994 R . W dniach 3-6 czerwca 1994 r. odbyła się w Łodzi druga edycja Międzynaro­ dowej Konferencji „Ecology and Folklore". Konferencję zorganizował Zakład Folklorystyki przy Katedrze Wychowania Muzycznego, Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Komisarzem Naukowym Konferencji była prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska. Obrady miały miejsce w nowym uniwersyteckim Centrum Konferencyjnym przy ul. Rogowskiej 26. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Jej celem było włącze­ nie się do ogólnej naukowej dyskusji na tematy ekologiczne. Jako założenie przyjęto wskazanie przedstawicielom różnych dziedzin naukowych, zajmują­ cych się tą problematyką, iż folklor - rozumiany przez nas jako bezpośred­ nia forma przekazu treści kultury oraz ekspresja zbiorowego światopoglądu - może stać się źródłem poznania stanu świadomości ekologicznej współ­ czesnego społeczeństwa. Problematyka konferencji skupiała się na dwóch podstawowych zagad­ nieniach: 1) folklor jako źródło wiedzy na temat świadomości ekologicz­ nej współczesnego społeczeństwa; 2) współczesne zagrożenia ekologiczne a obraz kultury. Wokół tych generalnych zagadnień poddano dyskusji następujące, bar­ dziej szczegółowe, problemy: 1) kulturowe konsekwencje degradacji środo­ wiska naturalnego; 2) współczesne katastrofy i choroby cywilizacyjne; 3) społeczne i kulturowe aspekty choroby AIDS; 4) problematyka relacji człowiek - natura - kultura; 5) odzwierciedlenie powyższych zjawisk kul­ turowych X X w. we współczesnym folklorze. Problematyka drugiej edycji konferencji zainteresowała naukowców z wielu krajów Europy i świata, m. in. z Chorwaqi, Jugosławii, Wielkiej Brytanii, Grecji, Rosji, Łotwy, Niemiec i Norwegii, a także Kanady, Indii, Stanów Zjednoczonych i Peru. Uczestników Konferenqi powitały władze Uniwersytetu Łódzkiego w oso­ bach prorektora prof, dr hab. Grzegorza Malinowskiego oraz Dzie­ kana Wydziału Nauk o Wychowaniu, prof, dr hab. Ewy Marynowicz-Hetki. �224 KRONIKA W imieniu organizatorów powitała gości i wygłosiła referat inauguracyjny prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska - Kierownik Katedry Wycho­ wania Muzycznego i Zakładu Folklorystyki UŁ. Nawiązała ona do pierwszej edycji konferencji, która odbyła się w 1992 r. i do powstałej wtedy idei cyklicznych spotkań poświęconych temu tematowi. Zaznaczyła, iż współczesne, antropologiczne podejście do folkloru pozwala go traktować jako bezpośrednią formę komunikowania się ludzi w obrębie własnej kultury a jednocześnie jako ekspresję indywidualnego i zbiorowego światopoglądu. To podejście pozwala uznać folklor za źródło popularnej wiedzy o aktualnych problemach współczesnego świata i ludzkiego życia. W obrębie problemów nurtujących obecnie ludzi jest zagrożenie naturalnego środowiska oraz współczesne choroby i katastrofy. Utrata bezpośredniego kontaktu z naturą wpływa na pogorszenie się jakości życia jednostek i zbiorowości a rodząca się świadomość tego zjawiska wyraża się we współczesnym folklorze. W pierwszym dniu obrad mieliśmy możliwość wysłuchania referatu prof, dr. Geralda Pociusa („Folklore and Ecology. Some General Problems"), który poruszył główne zagadnienia związków między człowiekiem, jego kulturą, wyrażaną w folklorze zarówno tradycyjnym, jak i współczesnym, a otaczają­ cym go środowiskiem naturalnym. Dużą część pracy G. Pocius poświęcił współczesnym postawom i zachowaniom proekologicznym oraz roli folkloru w ich kreowaniu. Ms. Rachel Freeman („Lore and Land Liasons: Traditional Man/Land Relationships on the Isle of Lewis and their Position in the Contemporary Community") oraz prof, dr Irena Bukowska-Floreńska (,,The Degradation of the Natural Environment at the Upper Silesia as a Source of Cultural Tradition and Folklore"), poświęciły swe wystąpienia problematyce tradycyjnych społeczności lokalnych różnych obszarów kulturowych i ich odniesieniom do najbliższego środowiska naturalnego i kulturowego. W czasie sesji popołudniowej zaprezentowane zostały dwa referaty poka­ zujące współczesne grupy regionalne i narodowe w procesie przemian. Refe­ rat dr. Lucjana Cieślaka („Ecology and Folk Musie"), wzbogacony prezen­ tacją video, dotyczył współczesnej obrzędowości weselnej w regionie łowi­ ckim. Z kolei dr Zdenka Weber poświęciła swój referat („Far from the Eye but Deep in the Heart") kulturze emigrantów chorwackich w Niemczech. Referaty wygłoszone w następnym dniu konferencji dotyczyły współcze­ snej relacji człowiek - natura i jej kulturowych konsekwencji. W wystąpieniu prof, dr Anny Papamichael („Common Grounds between Folklor and Eco­ logy") oraz Valdisa Bistersa i Very Slinko („Naturę and Culture Environment: Towards Interdisciplinarity in Environmental Education") poruszono problem konieczności prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad kulturowymi zwią­ zkami człowieka z naturą oraz wykorzystania ich wyników w edukacji środowiskowej. Z kolei prof, dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska („Awareness of the Fears at the End of 20th Century") i dr Marcin Piotrowski („Cultural Results of Chernobyl Disaster") mówili o kulturowym zjawisku „świadomości strachu", jego przyczynach i odzwierciedleniu w folklorze. �225 KRONIKA Sesja popołudniowa drugiego dnia obrad poświęcona była problematyce edukacji środowiskowej. W wystąpieniu Marii Łukowskiej („ Ecology as the Contemporary Myth") poddano krytyce treści edukacji środowiskowej roz­ powszechniane przez nierządowe organizacje ekologiczne. Referat Violetty Przerembskiej („Musical Folklore in the Environmental Education") wraz z prezentacją video, poświęcony był polskim alternatywnym metodom edu­ kacji muzyczno-środowiskowej. Z kolei Joachim Rudzki w swoim referacie („Ecological Folk Toys") mówił o roli tradycyjnej, drewnianej zabawki ludowej we wstępnej edukacji środowiskowej. Trzeci dzień obrad wypełniły dwa referaty o wyraźnym charakterze filolo­ gicznym. Pierwszy z nich, wygłoszony przez prof, dr Zoję Karanovic („Mytho­ logy of Plants in Serbian Lyric Folk Poetry") dotyczył magicznej i mityczną roli roślin w ludowej poezji serbskiej. Drugi, prof. dr. Demetriosa Koutroubasa, ukazał rośliny jako mitologicznych bohaterów w klasycznej poezji łacińskiej. Sesję popołudniową tego dnia zajęła podsumowująca dyskusja, która prowa­ dziła prof, dr Zoja Karanovic. Jednym z podstawowych wniosków, jaki pojawił się w toku dyskusji było stwierdzenie, iż różnorodność zaprezentowanych referatów wynikała z wielości i niejednoznaczności rozumienia definiqi ekologii. I tak, część wystąpień ujawniała rozumienie biologicznej definiqi ekologii, jako nauki badającej związki między organizmami żywymi, inna z kolei za punkt wyjścia przyjęła pojęcie „ekologii ludzkiej". W pozostałej części głosów ujawniło się trzecie, tworzące się pojęcie ekologii jako ideologii, wynikających z niej postaw i zachowań oraz treści edukacyjnych. Wyniki obrad I I Międzynarodowej Konferencji „Ekologia i Folklor" zostaną opublikowane w oddzielnym wydawnictwie pokonferencyjnym dzię­ ki pomocy finansowej Komitetu Badań Naukowych. Maria Łukowska, Violetta Przerembska NOWE SPOJRZENIE NA MAŁE OJCZYZNY I HISTORIĘ E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. Z O B R A D X V POWSZECHNEGO ZJAZDU HISTORYKÓW POLSKICH, G D A Ń S K , 19-21 I X 1994 R . Problematyka małych i wielkich ojczyzn dominowała w obradach XV PZHP. Poświęcono jej jeden z trzech referatów wygłoszonych na wstęp­ nej sesji plenarnej, 40 referatów przedstawionych na obradach czterech sekcji, jedno spotkanie panelowe i jedno z sześciu sympozjów. Większość 1 1 W piśmie zapowiadającym Zjazd napisano, że „nicią przewodnią obrad będzie problema­ tyka małych i wielkich ojczyzn, lokalnych (prywatnych) i narodowych, wychodząca naprzeciw zarówno przemianom zachodzącym w całej Europie, jak i nowej sytuacji naszej Ojczyzny". �226 KRONIKA referatów odnosiła się do X I X i XX w. W ich treści mieściła się tematyka świadomości etnicznej, narodowej i regionalnej, więzi i wspólnot lokalnych, regionalnych, etnicznych, narodowych i państwowych, także zagadnienia idealizacji ojczyzn i sytuacji konfliktowych. Wystąpienia osadzone były głównie w realiach polskich oraz terytoriów sąsiadujących z polskim obsza­ rem etnicznym (Ukraina, Białoruś i Litwa). Tylko w odniesieniu do staro­ żytności i średniowiecza uwzględniono ogólnie inne obszary Europy. Fakt, że dla celów porównawczych nie sięgnięto choćby do przykładów z terenu Niemiec i Włoch, gdzie partykularyzm był dominującą zasadą porządku społecznego i politycznego aż po drugą połowę X I X w., wydaje się zastana­ wiający, gdyż wskazywać by mógł m.in. na słabe zainteresowanie w naszych ośrodkach historycznych tym doniosłym w dziejach Europy zjawiskiem poza najbliższym nam obszarem. Serię referatów na omawiany temat otworzył na sesji plenarnej prof. J. Bardach, mówiąc o wieloszczeblowej świadomości narodowej na litewsko-ruskich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej od XVIII do X X w. Zwrócił on uwagę głównie na przedstawicieli warstw elitarnych, którzy na tym obszarze identyfikowali się na ogół z narodem polskim. Niektórzy uważali się też częściowo za Litwinów (jak J.I. Kraszewski) lub głównie za nich (jak O. Miłosz czy M . Romer), rzadziej za Białorusinów lub Białorusinów i Pola­ ków. Problematyka ojczyzn i zjawisk z nimi związanych była następnie przez półtora dnia przedmiotem referatów i dyskusji na posiedzeniach sekcji. Sekcja 1, dotycząca starożytności, miała w programie 8 referatów. Wśród nich na szczególną uwagę historycznie zorientowanego etnologa zasługiwać mogły: „Mała i wielka patria w starożytności grecko-rzymskiej - polis i im­ perium" (prof. Т. Kotula), „Mała ojczyzna w świetle tzw. długiego i krót­ kiego wymiaru historii" (prof. S. Mrozek), „«Ojczyzny» plemion barbarzyń­ skich okresu wędrówki ludów" (prof. M . Salamon). Program sekcji 2 był sformułowany raczej ogólnie: „Uniwersalizmy, separatyzmy i partykularyzmy w średniowieczu". Uwagę etnologa mogły tu zwrócić trzy referaty: „Uniwersalizm, separatyzm, partykularyzm - trzy szczeble więzi ideologicznej i terytorialnej" (prof. J. Strzelczyk), „Integra­ cyjna rola parafii" (ks. prof. A. Weiss) oraz „Polskie partykularyzmy dziel­ nicowe" (prof. J. Powierski, prof. В. Śliwiński). Dyskusja panelowa podczas obrad sekcji 3, której temat został określony jako „Małe ojczyzny w dawnej Rzeczypospolitej. Autonomia narodowa i religijna (wiek XVI-XVIII)", dotyczyła zjawisk, jakie po części miały dotrwać do X I X a nawet X X w. warunkując także pewne zjawiska z zakresu kultury ludowej. Moderatorem tej dyskusji był prof. J. Gierowski. Bliższą nam rzeczywistość przedstawiały obrady sekcji 4 i 5, dotyczące XIX i X X w. Z referatów sekcji 4 zainteresować mogły tematy większości z nich: „Pojęcie ojczyzny w świadomości Polaków X I X w. Problemy badaw­ cze" (dr hab. T. Kizwalter), „Świadomość ogólnonarodowa - świadomość partykularna. Dylematy polskie X I X w." (prof. A. Barszczewska-Krupa), �KRONIKA 227 „Wielkie i małe ojczyzny w literaturze pięknej" (prof. S. Frybes), „Wielkie i małe ojczyzny na różnych krańcach ziem polskich" (prof. M . Czapliński, prof. Т. Kulak, dr Z. Fras), „Kształtowanie się mentalności Pomorzan w X I X w." (prof. J. Borzyszkowski), „Syberia - ojczyzną Polaków" (dr J. Skarbek), „Identyfikacja narodowa na Ukrainie - wybór ojczyzny" (prof. N . Jakowlenko, mgr M . Filipowicz). Podobnie interesująco przedstawiały się referaty sekcji 5 - wiek X X (po I I wojnę światową): „Kresowe ojczyzny Polaków" (prof. W. Wrzesiński), „Śląska a polska ojczyzna Górnoślązaków" (prof. M . Wanatowicz), „Pojęcie ojczyzny w świadomości Niemców na Śląsku" (prof. Т. Kulak), „Europejskość Polski zachodniej w świadomości jej mieszkańców" (prof. В. Okoniewska), „Ludność niemiecka na zachodnich i wschodnich terenach I I Rzeczypospolitej, jej świadomość narodowa i różnice kulturowe" (prof. P. Hauser), „Świadomość narodowa ludności ukraińskiej w Galicji wschod­ niej" (dr C. Partacz), „Wielka i mała ojczyzna w świadomości ludności ukraińskiej województw południowo-wschodnich I I Rzeczypospolitej" (prof. M . Papierzyńska-Turek), „Żydzi galicyjscy w poszukiwaniu ojczyzny" (dr T. Gąsowski), „Mała i wielka ojczyzna Polaków wileńskich" (dr hab. J. Jurkiewicz), „Pojęcie ojczyzny w świadomości Litwinów na Wileńszczy­ źnie i Suwalszczyźnie w okresie międzywojennym" (dr B. Makowski). Do tematyki tej nawiązywało także sympozjum I I I , pod nazwą: „Swoi, inni, sąsiedzi, współobywatele", z referatami: „Uwarunkowania świadomo­ ści narodowej polskich górników w Zagłębiu Ruhry przed I wojną świato­ wą" (prof. J.J. Kulczycki), „Tożsamość narodowa i regionalna" (prof. E. Nowicka), „Mniejszości narodowe w kraju i na obczyźnie" (dr M . Sobańska-Bondaruk), „Regionalizm w nauczaniu historii" (prof. A. Zielecki). W dyskusji podczas obrad sekcji 5 największe zainteresowanie wzbudziły sprawy ukraińskie, choć były bezpośrednio przedmiotem tylko 2 z 13 przedsta­ wionych na niej referatów. Szczególnie godne uwagi były wypowiedzi prof, prof. К. Dunin-Wąsowicza i W. Najdusa, którzy przypomnieli dążenia strony polskiej i rosyjskiej do utrzymywania narodu ukraińskiego w sytuacji podpo­ rządkowania i dyskryminacji, w sytuacji obywateli drugiej kategorii, ogranicza­ nie możliwości rozwoju ukraińskiej oświaty i nauki (brak choćby jednego ukraińskiego uniwersytetu, zmniejszanie liczby szkół ukraińskich) a także kultury. Mówiono też o micie Lwowa i polskiej misji cywilizacyjnej na wschodzie, o mityzacji Kresów wschodnich, także o zróżnicowaniu postaw wśród polityków oraz ludności ukraińskiej i polskiej, przejawach bliskiego (zwłaszcza na wsi) współżycia i współpracy i in. Wskazywano na potrzebę nowego spojrzenia na historię Ukrainy i stosunków polsko-ukraińskich oraz na sprawy narodowościowe polsko-ukraińskiego, rozległego, pogranicza. Z problematyki pogranicza polsko-niemieckiego na uwagę zasługi­ wały sprawy pojmowania małej ojczyzny przez Niemców śląskich (Heimat i engere Heimat, jakby „ojczyzna powiatowa") oraz swoisty stosunek Śląza­ ków polskich do swej śląskiej ojczyzny, a z drugiej strony do Niemców �228 KRONIKA i Niemiec oraz do Polaków i Polski. Stwierdzano także, że więcej uwagi należałoby poświęcić badaniu współżycia ludności na zróżnicowanych etnicznie obszarach polskich i sąsiednich. Dodać tu można uwagę, że pro­ blematyka współżycia była marginalnie uwzględniana w dawniejszych bada­ niach etnograficznych, lecz szereg publikacji oraz materiałów terenowych zawiera liczne wiarygodne i cenne wzmianki na ten temat, warte wykorzy­ stania przez etnologów i przez historyków. Referaty i dyskusja podczas obrad sekcji 3, 4 i 5 były dobrym wprowadze­ niem do tematu sympozjum I : „Historia Europy Środkowo-Wschodniej". Prowadził je wybitny mediewista prof. J. Kłoczowski przy współudziale dwóch specjalistów z zakresu historii nowożytnej, profesorów uniwersytetów amery­ kańskich - A. Kamińskiego i P. Wandycza. Prof. Kłoczowski przypomniał m.in. sprzeciw naszego wybitnego historyka O. Haleckiego wobec dychotomicznego dzielenia Europy i jej historii na Europę Zachodnią, tę „prawdziwą", oraz Europę Wschodnią, słowiańską, z przymieszką innych, małych i mniej ważnych narodów, dla niektórych jakby azjatycką. Opublikowana w 1950 r. książka O. Haleckiego, ukazująca odrębne, specyficzne cechy i problemy Europy Środkowo-Wschodniej, ukaże się wkrótce po polsku. Odegrała ona już poważną rolę w zmianie punktu widzenia na historię Europy w kra­ jach zachodnich. Podobną wymowę miała znacznie późniejsza książka węgier­ skiego historyka J. Sziicsa, Les trois Europes, opublikowana z przedmową F. Braudela. Świadomość trójdzielności Europy staje się coraz wyraźniejsza. Jej część środkowo-wschodnia wyróżnia się m.in. od dawna największym na naszym kontynencie zróżnicowaniem etnicznym, religijnym i kulturowym. Dominujące w przeszłości znaczenie miały na tym obszarze dwa państwa wieloetniczne - Rzeczpospolita polsko-litewska i Węgry, których miejsce częściowo zajęła później wielonarodowa monarchia austro-węgierska. Wskazywano, że potrzebny jest inny niż dawniej punkt widzenia historii Rzeczypospolitej, która nie może być utożsamiana z historią Polski; czynił to szczególnie ciekawie prof. Kamiński. Na terenie tej Rzeczypospolitej wytworzył się jednak pod wpływem polskim swoisty stosunek do ojczyzny i państwa, gdzie duże znaczenie miało poczucie wolności obywateli różnych języków i różnych wyznań, szlachty a także mieszczaństwa. Marginalnie tylko poruszano sprawy chłopów, którzy stanowili ogromną i podstawową część późniejszych narodów ukraińskiego i białoruskiego, a także sprawę ich poddaństwa w stosunku do szlachty - obywateli innego przeważnie od nich wyznania i narodowości - oraz związanych z tym konfliktów. Nowe opra­ cowanie historii Europy Środkowo-Wschodniej przygotowywane jest już do wydania przez działający w Lublinie międzyuniwersytecki Instytut Europy Środkowo-Wschodniej. Dla lepszej koordynacji studiów nad problematyką tej części Europy zamierzone jest utworzenie federacji uniwersytetów Europy Środkowo-Wschodniej z ośrodkiem w Lublinie. Godne uwagi etnografów i etnologów może być to, że we wspomnianym opracowaniu dziejów Europy Środkowo-Wschodniej kładzie się nacisk na historię społeczeństw i ich r �229 KRONIKA kultury, w związku z czym wykorzystuje się także źródła i opracowania etnograficzne. Dodać można, iż z tej nowej perspektywy historii Europy Środkowo-Wschodniej sprawy tzw. Kresów wschodnich Polski mogą się ukazać w bardziej właściwym świetle także szerszym kręgom polskiego społeczeństwa. Wspomnieć tu jeszcze trzeba o temacie sympozjum V I , bliskim od dawna także etnografii i etnologii: „Przemiany społeczne a model rodziny i pozycja w niej kobiety w Polsce na tle porównawczym." Z przedstawionych tam 12 referatów i komunikatów warto wymienić przynajmniej trzy: „Model rodziny chłopskiej na ziemiach polskich w końcu X I X i na początku X X w." (dr W. Mędrzecki), „Przemiany rodziny chłopskiej na Śląsku w XVIII-XIX w. a model rodziny protoindustrialnej" (prof. Z. Kwaśny), „Rodzina wiejska w Polsce w latach 1948-1956. Elementy ciągłości i zmian" (dr D. Jarosz) . Treść referatów i dyskusji XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich ma się ukazać drukiem w niedługim czasie . Większość z nich zasługiwać powinna na uwagę etnologów, zajmujących się zagadnieniami zróżnico­ wania kulturowego Europy, w tym. zwłaszcza Europy Środkowo-Wschodniej ostatnich stuleci. 2 3 Edward Pietraszek V M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA „DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ. E R O S I T H A N A T O S " , C Z . I I I , L U B L I N , 24-27 K W I E T N I A 1995 R . Podobnie jak dwa poprzednie Spotkania, trzecia (i ostatnia) Sesja z cyklu „Eros i Thanatos" stała się okazją do interdyscyplinarnej i interetnicznej dyskusji o problemach miłości, życia i śmierci, ich przejawach i sposobach wyrażania w kulturze . Referat wprowadzający wygłosił Jerzy Prokopiuk z Warszawy. Tak jak przed rokiem, tematem jego wystąpienia była antropozofia steinerowska. Tym razem wykład poświęcony został antropozoficznej wizji śmierci (na poprzednim Spotkaniu była mowa o koncepcji miło­ ści). Referat wywołał ożywioną dyskusję, która wykazała, że antropozofia 1 2 Tematy pozostałych sympozjów: I I - Archiwistyka i nauki pomocnicze historii", I V - „Walka zbrojna o niepodległość i suwerenność państwa polskiego w latach 1794-1945", V - „Partykularyzm a unifikacja prawa w Polsce ( X V - X X w.)", V I I - „Mentalność miesz­ kańców Gdańska w X V I - X V T I I w.", VIII - „Insurekcja Kościuszkowska". Tematem sekcji 6 (panel) było natomiast powstanie i początki „Polski Ludowej". Organizatorzy Zjazdu nie zapewnili niestety jego uczestnikom choćby streszczeń refera­ tów, wypada więc czekać na druk całości, aby uzyskać wyobrażenie o bogactwie przedstawio­ nych spraw i problemów. Informacje o poprzednich Spotkaniach z cyklu „Eros i Thanatos" zamieściłam w t. 37:1993, z. 2 oraz w t. 38:1994, z. 1-2 „Etnografii Polskiej". 3 1 �230 KRONIKA steinerowska została przyjęta czy też odczytana jako sposób wyjaśniania rzeczywistości, poszukiwania prawdy o „tamtym świecie" i relacjach między żywymi a zmarłymi. Trudno jednak - moim zdaniem - powiedzieć, na ile sposób ten jest użyteczny. Nasuwa się ponadto podstawowe pytanie, czy mamy tu do czynienia z koncepcją zasługującą na miano nauki, czy też raczej z jedną z wielu wizji „tamtego świata", którą należałoby trak­ tować podobnie jak ludowe wyobrażenia o życiu i śmierci. Trudno też stwierdzić, na jakich podstawach opiera się antropozofia i na ile prowadzone przez jej reprezentantów doświadczenia, o których ogólnikowo wspominał J. Prokopiuk, można uznać za wiarogodne, a co za tym idzie - użyteczne jako źródło i narzędzie badawcze. Po raz pierwszy podczas spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" bardzo mocno został zaakcentowany „wątek chrześcijański", bez którego nie można w ogóle mówić o duchowości narodów mieszkających na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. Tematem dwóch wystąpień była chrześcijańska idea miłości. Zasadniczą część swego referatu poświęcił jej Stasys Juknevicius z Wilna („Miłość jako przezwyciężenie śmierci"). Słynna książka Jana Pawła I I Przekroczyć próg nadziei posłużyła mi natomiast za punkt wyjścia do omówienia istoty chrześcijańskiej idei Miłości/życia i śmierci. Stała się też okazją do kilku ogólniejszych uwag, związanych m.in. z koncepcją ofiary, z charakterem związków między życiem i śmiercią w wierzeniach religijnych i w kulturach ludowych, ze sposobem pojmowania i wyrażania miłości Boga i człowieka, z postacią Chrystusa jako uobecnienia i uosobienia starogreckiej idei erosa, tj. siły wyłonionej z Chaosu i spajającej wszechświat, i in. Ożywioną dyskusję wywołało ciekawe i piękne w formie wystąpie­ nie Władysława Panasa z Lublina zatytułowane „Bruno Schulz - przeciw śmierci". W. Panas scharakteryzował specyficzne środki wyrazu, za pomocą których artysta tworzył swój świat na granicy życia i śmierci, rzeczywistości nie całkiem żywej, ale jeszcze nie do końca umarłej. Centralne miejsce zajmują w tym świecie manekiny, figury woskowe, lalki itp. postacie ożywia­ ne, kreowane, nie w pełni żywe, niedokończone, jak istoty demoniczne. Zdaniem J. Kolczyńskiego, postaci manekina można poszukiwać także w in­ nych przestrzeniach kulturowych: kulturze ludowej, masowej, malarstwie... Jadwiga Mizińska natomiast zauważyła, że w literaturze polskiej swoistym manekinem jest Chochoł. Dodała także, że różne kultury wypracowały pew­ ne sposoby łagodzenia wizji śmierci jako kresu życia, powołując do istnienia formy przejściowe, byty kalekie, zjawy i upiory, które nie są już żywe, ale też nie całkiem umarły, dają się bowiem usłyszeć, zobaczyć. Jej zdaniem ponad­ to, od kilku lat jesteśmy świadkami specyficznego zasypywania przepaści między życiem i śmiercią. Przykładem są dyskoteki, gdzie tańcząca młodzież naśladuje martwe mechanizmy. Próbą połączenia życia i śmierci na gruncie nauki jest natomiast koncepqa esthesis sformułowana przez A. Greimasa. Poświęcone jej było wystą­ pienie Eugenijusa Aliszanki z Wilna, ilustrowane wybranymi przykładami �KRONIKA 231 z literatury światowej. Przedmiotem referatu Vytautasa Beranisa z Wilna była natomiast mitologizacja wydarzeń historycznych i kreacja specyficznej wizji bohatera, znajdującego się w sytuacjach ekstremalnych. Zagadnienie to omówiono na przykładzie twórczości partyzantów litewskich z okresu I I wojny światowej i powojennego. Połącznie miłości, życia i śmierci ma często charakter obrzędowy. Spek­ takularnym przykładem jest pogrzeb młodego mężczyzny lub młodej kobie­ ty, którzy zmarli w stanie bezżennym. Obrzędowi temu nadaje się pewne cechy wesela. O zjawisku tym mówiła Anna Kowalska-Lewicka z Krakowa, przytaczając wyniki własnych badań, przeprowadzonych w latach pięćdzie­ siątych w południowej Polsce, oraz przykłady z litetatury słowianoznawczej. Wśród atrybutów i zachowań mających imitować wesele wymieniła ona m.in.: ubieranie zmarłego w strój ślubny, zakładanie mu na palec obrączki z wosku, odprowadzanie na cmentarz przez drużbów, którzy niosą rózgę weselną lub korowaj, urządzanie stypy mającej charakter zabawy weselnej i in. Wystąpienie A. Kowalskiej-Lewickiej nosiło tytuł „Dla bezżennych nie­ biosa są zamknięte". Jej zdaniem, upodobnienie pogrzebu panny lub kawa­ lera do wesela ma im zapewnić pomyślność na „tamtym świecie". Dzięki temu obrzędowi stają się oni pełnoprawnymi członkami społeczności funk­ cjonującej „na tamtym świecie" podobnie jak społeczność żywych i rządzą­ cej się tymi samymi prawami. Autorka nie podała natomiast ludowych interpretacji wspomnianego zwyczaju lub poszczególnych zachowań. Jej in­ formatorzy bowiem - jak wyjaśniła - powoływali się wyłącznie na tradycję. Doskonale też godzili dawne obrzędy ludowe z katolicyzmem. O współwystępowaniu życia, miłości i śmierci można również mówić na przykładzie muzyki towarzyszącej obrzędom i innym sytuacjom mającym istotne znaczenie dla jednostki lub grupy. Zdaniem Ihora Macijewskiego z Sankt Petersburga, w kompozyji muzycznej można wyróżnić trzy poziomy (tekst, nadtekst i podtekst), na których odbywa się przekaz treści występu­ jących w kulturze danego etnosu i w różnym stopniu uświadamianych sobie przez jej członków. Grając na rozmaitych instrumentach ludowych (telenki, drumla, zuzula, swirył, dwojan) I . Macijewski znakomicie wykazał w jaki sposób, za pomocą pewnych kompozycji melodycznych, przekazywane są określone komunikaty. Odpowiednio skomponowana i zrozumiała tylko dla wtajemniczonych melodia może być np. formą miłosnego wyznania, zapro­ szenia na spotkanie, dialogu prowadzonego przez zakochanych. Muzyka pełni też funkcje magiczne. U ludów słowiańskich np. gra na zuzuli, przypo­ minająca głos kukułki - reprezentantki „tamtego świata", miała sprzyjać rozwojowi dziecka. Wierzono bowiem, że siła śmierci jest konieczna dla życia. Muzyka miała też rozbudzić uczucie miłości do wybranej osoby. I . Macijewski podkreślił, że ta sama melodia może występować w różnym kontekście, pełniąc zbliżone funkcje. Na Huculszczyźnie np. podobną me­ lodię grał pasterz kóz, by wypasane przez niego zwierzęta były spokojne, i nuciła matka kołysząca dziecko do snu uspakajając je, a jednocześnie �232 KRONIKA wierząc, że odrodzi się ono ze snu, tj. śmierci, do życia. Melodia towarzyszą­ ca na ogół pogrzebom grana była natomiast zwierzętom, by spowodować ich wzrost. W różnych rejonach Słowiańszczyzny podobne melodie gra się podczas wesela i po śmierci człowieka, co potwierdza strukturalną jedność tego rodzaju obrzędów. Zygmunt Pucko z Krakowa, w referacie pt. „Terapeutyczny aspekt upra­ wiania filozofii", przypomniał kilka prób zdefiniowania zjawiska śmierci, które podejmowali filozofowie od starożytności do czasów współczesnych. Celem tych prób było nie tylko nazwanie istoty śmierci. Przede wszystkim bowiem miały one prowadzić do jej oswojenia i wykreowania jako pewnej wartości. Jak słusznie zauważyła A. Kowalska-Lewicka, to do czego doszli różni filozofowie jest zjawiskiem powszechnym w kulturze ludowej, gdzie człowiek oswaja się ze śmiercią od dziecka i uważa ją za zwykły, akcep­ towany, porządek rzeczy. Oswajaniu współczesnego człowieka z problemem śmierci służą nato­ miast środki masowego przekazu. Wniosek ten nasuwał się podczas referatu Jadwigi Pstrusińskiej z Krakowa, noszącego tytuł „Thanatos we współcze­ snej prasie polskiej (1994-1995)". Autorka zwróciła uwagę na nasycenie treści gazet problematyką śmierci. Na podstawie przeglądu zawartości rocz­ nika kilku tytułów czasopism wyodrębniła ona szereg zagadnień, które świadczą o przenikaniu Thanatosa za pośrednictwem tego typu mediów do naszej rzeczywistości. Według J. Kolczyńskiego, można się zastanowić, czy wyraźne dziś zain­ teresowanie mass mediów śmiercią nie jest odpowiedzią na odwieczną fas­ cynację części ludzkości tym zjawiskiem. Być może współczesne media, w odmienny niż niegdyś sposób, po prostu pozwalają człowiekowi zobaczyć to, co istniało zawsze i w każdej kulturze... Zabijanie, fascynaqa śmiercią, może być - zdaniem Romana Kisia ze Lwowa, częścią tzw. efektu hiperkompensacji. Można o nim mówić m.in. na przykładzie rozpadu imperium radzieckiego. Oprócz wspomnianego efektu, wynikiem rozpadu tej struktury są także: „fiasko etatyzmu", kryzys iden­ tyczności i frustracja. Zjawiska te składają się z kolei na „model narcyza", którego cechą jest narzucanie innym własnej wizji świata i szukanie rekom­ pensaty (kompensacji) za frustrację wywołaną przez kryzys państwa i kryzys nacji. Poszukiwania te przybierają najczęściej formę agresji. Związek między narcyzmem i agresją widać obecnie najlepiej, według R. Kisia, na Kaukazie, gdzie nie tylko dokonuje się masowego ludobójstwa lecz także „satanizuje" miejscową ludność, przypisując jej rozmaite cechy negatywne. Wystąpienie R. Kisia nosiło tytuł: „Narcyzm «wielkiego panstwa» i jego thanatologiczne korelaty (wojna w kontekście kryzysu identyczności)". Według J. Mizińskiej, termin „narcyzm" nie jest odpowiedni w odniesie­ niu do państwa radzieckiego. Klasyczny Narcyz nie zwraca bowiem uwagi na innych, nie może więc działać na nich destrukcyjnie. Moim zdaniem natomiast, R. Kiś poruszył bardzo ważny problem zmian tożsamości u osób �KRONIKA 233 określonej narodowości w warunkach rozpadu państwa wielonarodowego. Powinien był jednak omówić go szerzej, co umożliwiłoby zarazem ukazanie różnic w zachowaniach i postawach mniejszości mieszkających na terenie d. Związku Radzieckiego. R. Kiś uniknąłby też zarzutu jednostronnego uję­ cia problemu (zwrócili na to uwagę пр. I. Macijewski i Miłosz Gałecki). Zdaniem Grzegorza Kuprianowicza, nasuwa się szersze pytanie: jak funkcjonują eros i thanatos w systemach totalitarnych X X w. Według niego, więcej miejsca pozostawia się tu śmierci niż miłości. Śmierć zostaje zdesakralizowana, ma charakter masowy, nie zawsze też jest opozycją wobec erosu. Jak natomiast zauważył Jauhien Szuniejka z Mińska, na Białorusi w czasach istnienia ZSRR istniały wyraźne obszary, np. film, malarstwo, gdzie eros stanowił tabu. Przekonywano natomiast ludzi, że śmierć jest końcem istnienia, trzeba więc korzystać z życia, pić, bawić się. Wiele osób uczestniczących w dyskusji podkreślało, że w trakcie Spotkania dotykano często zagadnień należących do sfery wyobraźni, uczuć, emocji, instynktów (polom wyobraźni, na których obecna jest miłość i śmierć poświęcił odrębny tekst M. Gałecki). Według J. Szuniejki, zorganizowanie konferenqi, podczas której porusza się tego typu kwestie byłoby niemożliwe w praktycznie myślącej Europie zachodniej. Według I. Macijewskiego natomiast, napięcia między instynktem życia jednostki i grupy oraz lękiem przed śmiercią są niezbędne dla kultury, dla procesu tworzenia. Zdaniem Haliny Tawłaj zaś, niektórzy spośród współczesnych badaczy, np. etnomuzykologów, boją się wyjść poza etap gromadzenia materiałów, ich klasyfikaqi (pod kątem rytmiki, struktury, kompozyqi i in.), by sięgnąć do mitów, wyobraźni ludowej, boją się nawet mówić o instynkcie życia i śmierci, a przecież są to fundamenty kultury tradycyjnej. J. Kolczyński zwrócił natomiast uwagę, że świat archaicznej wyobraźni jest światem, w którym żyjemy, noszącym w sobie warstwy symboliki, pewne tradyqe. Świat ten trzeba „uruchamiać" i chronić. Trzeba też przekazywać go następnym pokoleniom. Podczas dyskusji zastanawiano się również nad metodami badania za­ gadnień życia, miłości i śmierci, a także nad postawami naukowców wobec tych problemów badawczych. Podkreślano zarazem ogromną rolę lubelskich Spotkań w wymianie informaqi między przedstawicielami różnych krajów i dyscyplin, w kruszeniu murów istniejących przez dziesiątki lat między sąsiednimi państwami i republikami. Mówiąc o Konferencji zorganizowanej przez Fundaqe „Muzyka Kre­ sów" oraz Ośrodek Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej należy dodać, że Spotkania z cyklu „Eros i Thana­ tos" są tylko jedną z wielu form działalności tych instytuqi. W 1995 r. odbędzie się jeszcze пр. I Ogólnopolskie Forum „Kontynuaqa tradyqi", z udziałem pedagogów i instruktorów muzycznych, realizujących swoje pro­ gramy edykacyjne przy wykorzystaniu muzycznego folkloru dziecię­ cego i lokalnych tradyqi kulturowych, oraz Festiwal Muzyka Utracona - „Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian". Na 1996 r. zaplanowano natomiast �234 KRONIKA międzynarodową sesję pn. „Kultura tradycyjna a świat dziecka", V Między­ narodowe Sympozjum „Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Muzyczny folklor dziecięcy", V I Międzynarodowe Sympozjum „Muzyka Ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Śpiew archaiczny". Ma się również odbyć kolejne Spotkanie z cyklu „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej". Jego przedmiotem będzie tym razem problem zła . Za każdym dziełem kryje się zawsze jakiś człowiek. Fundacja „Muzyka Kresów" oraz wspomniany Ośrodek nie istniałyby i nie miały tak imponu­ jących efektów gdyby nie Monika Mamińska i Jan Bernad - pełni pomy­ słów, energii, obdarzeni niespożytymi siłami i wyobraźnią, znakomici orga­ nizatorzy, z uporem i radością realizujący swe marzenia. W niezmiernie trudnej sytuacji, w jakiej znajduje się dziś nauka, kultura, organizacje spo­ łeczne itp., działalność tych dwojga jest prawdziwym fenomenem i znakomi­ tym przykładem, jak wiele można osiągnąć mimo wszystko, wbrew ogólnej beznadziei, czy dążeniom niektórych środowisk do deprecjacji i zniszczenia naszego dziedzictwa kulturowego. Jak mi wiadomo, M . Mamińska i J. Bernad przymierzają się do publi­ kacji tekstów zaprezentowanych przez uczestników kolejnych Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos". Mam nadzieję, że w swym uporze i konsekwencji działania zrealizują również ten zamiar. Na zakończenie wypada tylko wspomnieć, iż Sesję sponsorowali: Fundaqa im. Stefana Batorego, Fundacja Kultury oraz Urząd Miejski w Lublinie. 2 Iwona Kabzińska-Stawarz „ P O P R O S T U - W B I A Ł O R U S K I C H W I O S K A C H 1993-1994" W dniach 13-30 marca 1995 r. można było obejrzeć w Pałacu Kazimie­ rzowskim na Uniwersytecie Warszawskim wystawę fotografii z Białorusi, zatytułowaną „Po prostu - w białoruskich wioskach 1993-1994". Wystawa była rezultatem dwuletnich badań terenowych, jakie prowadziła w rejonie lidzkim na Grodzieńszczyźnie grupa studentów Katedry Etnologii i Antro­ pologii Kulturowej UW. Kończyła się praca w grupie laboratoryjnej i wyjazdy na Grodzieńszczyznę. Wiedzieliśmy, że zebrane przez nas materiały powędrują do szuflad w archiwum Katedry, do których rzadko kto zagląda, a zdjęcia zobaczy tylko kilka osób. W tekstach podsumowujących nasze badania mogliśmy przekazać tylko część swoich doświadczeń z Białorusi . Żal. Dla nas nie 1 2 N a podstawie broszury pt. Kontynuacja tradycji, wydanej przez Fundację „Muzyka Kre­ sów" i Ośrodek Badań Muzykologicznych..., Lublin 1995, s. 5-6. Opracowanie badań, w postaci 8 tekstów i wyboru materiałów, zostało złożone do druku w „Polskiej Sztuce Ludowej. Kontekstach". 1 �235 KRONIKA Ryc. 1. Serafiny, Białoruś Fot. K . Dołęgowska, 1993 były to rutynowe badania etnograficzne. Debiutowaliśmy w roli „etnogra­ fów w terenie". Kiedy wiosną 1993 г., uzbrojeni w dyktafony, aparaty foto­ graficzne i kwestionariusze, pojechaliśmy po raz pierwszy w okolice Lidy, wcale nie czuliśmy się pewnymi siebie badaczami. Zdjęcia, które znalazły się na wystawie, były w większości amatorskie. Robiliśmy je dla siebie, bez zamiaru prezentacji. Tak więc pokazanie ich, razem z fragmentami naszych rozmów z ludźmi, nie miało być dokumen­ tacyjnym aneksem do badań. Chcieliśmy zrobić zwyczajną wystawę, którą moglibyśmy pokazać nie tylko gościom Pałacu Kazimierzowskiego, ale rów­ nież naszym przyjaciołom z białoruskich wiosek. Wszystko, co najważniej­ sze, zdarzyło się przecież w czasie spotkań z nimi. Wystawę nazwaliśmy „Po prostu". „Jakim językiem się tutaj mówi?" - pytaliśmy w pierwszych rozmowach. „Po prostu. Tu w wiosce to wszyscy po prostu. U nas wioska mieszana. I polskie, i ruskie, i wszystkie..."; „No, po prostu... Po prostu, no to po prostu, mówi się po prostu, ot my tak haworim, tak o, jak jest, prostymi słowy. I polskie słowo, i prawosławne, wot takije słowa". Oglądając wystawę, można było zobaczyć drogę, którą przeszliśmy. Od samego początku - od rozłożenia mapy i wskazania miejsca: „Tu jedziemy". Rejon lidzki. Kołchoz imienia Czapajewa w Wawiórce (parafia katolicka), sowchoz Małe Możejkowo (parafia prawosławna), wioska litewska Pielasa, okolica szlachecka Surkonty, wioska polska, wioska ruska, wioska mieszana... r �236 KRONIKA Rye. 2. „Hłykalniki" (kolędnicy wielkanocni), Radzi woni szki, Białoruś Fot. K . Dołęgowska, 1994 Drogi. „Szosza" grodzieńska, trakt z Feliksowa do Radziwoniszek, leśna ścieżka między Papiernią a Roubami... Rozległe aż po horyzont kołchozowe pola. Krzyże katolickie i prawosławne. Wejście do wsi. Pierwsi ludzie, którzy wyglądają przez okna i zza płotów, ciekawi kim jesteśmy i czego chcemy. Zaproszenie na podwórko, do domu. Na obiad, na nocleg. Potem wracaliśmy do tych samych wiosek - już jako dobrzy znajomi, niemalże członkowie rodzin; przyjeżdżaliśmy na święta i po prostu w odwiedziny. Ludzie wiedzieli, że wrócimy, czekali. Kiedy byliśmy tam ostatnim ra­ zem, Babka Maryja z Krasnowców, po pół roku niewidzenia się, przywitała nas: „Przecież mieliście być wczoraj. Chodźcie szybko! Obiad stygnie!" Właśnie dzięki temu było możliwe wszystko to, co rasowy etnograf nazywa obserwacją uczestniczącą. Braliśmy udział w nabożeństwach w ko­ ściele i cerkwi. Byliśmy na ślubach i pogrzebach, na weselu, na listopa­ dowych katolickich Zaduszkach i wiosennych prawosławnych „dziadach", zwanych Radaunicą. Na święta Paschy, po wsiunocznej w cerkwi, razem z hłykalnikami chodziliśmy po wielkanocnej kolędzie. W innej wsi wpólnie ze śpiewakami pogrzebowymi czuwaliśmy przy zmarłym, śpiewając żałobne pieśni, które śpiewacy pieczołowicie spisują w specjalnych zeszytach. To wszystko pokazywały zdjęcia, cytaty z rozmów, nagrania pieśni. �KRONIKA 237 Ryc. 3. „Budziecie mienia wspominaci. Może paczujecie, pamru, to budziecie Bohu malicca, choć choć pierachriścicie sia za mienia. Jak umiejecie. Pa polsku, pa rusku, wsio rawno. Boh adzin. I usio adno." Kasia z p. Janiną Feliksową Fot. K . Dołęgowska, 1994 „My studenty iz Warszawy, z uniwersiteta, istoriu izuczajem" - przed­ stawialiśmy się. „Zbieramy folklor, stare takie historie, i inne takie różne" - próbowaliśmy wytłumaczyć nasze zadanie. Tytuł kwestionariusza brzmiał: „Stosunki etniczne", a naszym celem było dowiedzieć się, kto jest kim w rejonie lidzkim. Mieliśmy robić wywiady, szukać informatorów... Jadąc, wiedzieliśmy, że nasz teren to pogranicze wyznaniowe (prawosławno-katolickie), narodo­ wościowe i językowe (polsko-białorusko-litewskie). W głowach mieliśmy gotowe terminy i odpowiadające im rubryki. Należało jeszcze tylko znaleźć właściwe odpowiedzi, i już wiedzielibyśmy wszystko. Na miejscu bardzo szybko przekonaliśmy się, że nic tu nie jest takie, jak nam się wydawało. Musieliśmy zaczynać wszystko od nowa. Poznać język naszych rozmówców. Nauczyć się mówić gwarą białoruską, czyli po prostu. Przede wszystkim jednak zrozumieć język pojęć, które tworzą ich obraz świata. Okazało się na przykład, że kluczowe dla nas pojęcie „narodowość" w ogóle tam nie funkcjonuje. Zamiast tego używa się słowa „nacja", które �238 KRONIKA nie jest jednak dokładnym odpowiednikiem „narodowości". Nacja przeważ­ nie utożsamiana jest z wiarą. Nasi rozmówcy, pytani czy nacja i naród to to samo, odpowiadali: „To samo. Nacja to jest nacja: nacja polska, nacja prawosławna, nacja muselmanów - to nacja." „A nacja i wiara?" - pyta­ liśmy dalej - „Każda nacja musi wierzyć w swoje". Tak więc miejsca, do których jeździliśmy, to nie tyle wsie zamieszkałe przez Polaków, Biało­ rusinów i Litwinów, ile raczej wsie prawosławne, zwane tam ruskimi lub białoruskimi, i katolickie, zwane polskimi lub litewskimi, w zależności od tego, w jakim języku modlą się ich mieszkańcy. Spodziewaliśmy się, że takie „pomieszanie światów" będzie źródłem kon­ fliktów, albo przynajmniej sąsiedzkich zatargów. Ale wcale tak nie było. Przekonaliśmy się, że wioski „mieszane", małżeństwa „mieszane" i „pomie­ szany" język tworzą swoisty porządek, charakterystyczny dla kultury po­ granicza. I nasi rozmówcy nie pamiętają, żeby kiedykolwiek było inaczej. Zawsze stały tu obok siebie cerkwie i kościoły. W każdej prawie rozmo­ wie mówiono nam: ,,Boh adzin, wier mnoha". Oczywiście byłoby dobrze, żeby wiary „nie mieszały się" bo „kto jaki urodził się, niech i taki będzie", ale najważniejsze jest, żeby człowiek po prostu wierzył: „Wiara to musi być w każdym człowieku. Czy on prawosławny, czy on muselmanin, jeśli on będzie po prawdzie iść, to źle nie zrobi człowiek". Z każdym następnym wyjazdem nasze „wywiady" stawały się coraz bardziej rozmowami. I często dotyczyły spraw ważniejszych niż „stosunki etniczne". Pani Nina ze Szpilek, której słowa stały się mottem wystawy, powiedziała nam: „Nadta ciażka razebratsa w etych wiarach, w etych lu­ dziach... I ja dumaju, kab liepiej eto wsie naczalstwo wyższeje, wsie uczone adczapilisie ad tych ludziej. Jakij on radziłsia, chaj taki budzie, aby drużno żyli, aby lubili druh druha. Jakaja tut raznica, my dzieci adnaje płaniety. My dzieci adnaje płaniety. Nie zawisiť ad nas, ni Palaka ni Ruskaha. Zawisiť ad charoszaha czeławieka. Jeśli jeho dusza charosza, tak u jom Boh. A jeśli jon zbójca jaki, u jaho Boha ni ma. Chaj, on czi Paliak, czi jaki, wsierawno... Biełaruski jazyk, ruski jazyk, da jakim kto haworiť - chaj haworiť. Jak kto radziłsia - wsie wiery adnoho Boha." Miejsce ekspozycji również miało znaczenie. Dzięki temu, że wystawa mieściła się na terenie Uniwersytetu, zobaczyliśmy, jak różne mogą być reakcje: od zdziwienia egzotyką wsi w ogóle, poprzez radość z poznania czegoś nowego, refleksję nad innością, wzruszenie, aż po zarzut sentymen­ talizmu i oburzenie na naszą niekompetenqc. W księdze pamiątkowej wpi­ sywano: „Nie byłem. Obejrzałem. Byłem." Albo: „jak bardzo prosta i jedno­ cześnie głęboka jest mądrość tych ludzi...", czy: „Bardzo przykry dowód ignorancji w problematyce białoruskiej. To doprawdy wstyd, że UW pa­ tronuje takim imprezom. Fałszywym i landrynkowym", ale też: „Nic z py­ chy kogoś, kto wie więcej i lepiej." Katarzyna Dołęgowska �239 KRONIKA Ż Y D O W S K I W I E D E Ń W dniu 13.11.1993 г. zostało otwarte w Wiedniu Muzeum poświęcone żydowskim tradycjom miasta. Głównym inicjatorem powstania nowego Mu­ zeum był, obok społeczności żydowskiej, prezydent Wiednia Helmut Zirk, który również określił cele, jakim Muzeum powinno służyć: „Jeśli chodzi o mnie, tworząc Muzeum Żydowskie, postanowiłem pokazać otwarcie, że Wiedeń chce krytycznie i szczerze określić swój stosunek do przeszłości. Tożsamość Żydów i wiedeńczyków jest nierozerwalnie związana. Miasto rosło wraz ze swą żydowską społecznością, a wiedeńscy Żydzi znani byli ze swego wysokiego poziomu i dokonanych tu osiągnięć: Artur Schnitzeler, Peter Altenberg, Sigmund Freud czy Karl Kraus nie mogliby zaistnieć gdzie indziej. Z historyczną wiernością można twierdzić, że byli oni zarówno „wiedeńczykami" jak „Żydami". Każdego dnia życie Żydów z ich licznymi tradycjami zostawiało niezatarty ślad w życiu wiedeńczyków i w wielu przy­ padkach obie te społeczności łączyły się w niepodzielną całość. Dlatego też wypędzenie Żydów i Holokaust podczas lat nazistowskiego terroru zadały głębokie i bolesne rany kulturze Wiednia. Zadaniem Muzeum Żydowskiego będzie więc dokumentacja tych bliskich więzi, pokazanie jak ważną rolę spełniała społeczność żydowska w życiu społecznym, intelektualnym i kul­ turalnym Wiednia oraz szerzenie o tym wiedzy. Niektórzy widzą muzea tylko jako miejsca poszanowania przeszłości, która nie ma już związku z dniem dzisiejszym. Mój punkt widzenia jest zupełnie inny: to Muzeum powinno być centrum nieustającej dyskusji i rozważań nad współczesnością, analizowania przeszłości i czerpania z niej lekcji na przyszłość" . Muzeum zostało zainstalowane w historycznym budynku przy ul. Dorotheergasse 11, wybudowanym w latach dwudziestych X I X w. i należącym niegdyś do żydowskiego bankiera Nathana von Arnsteina. W domu tym Fanny von Arnstein prowadziła w końcu wieku znany salon, będący cen­ trum życia kulturalnego Wiednia. Na przełomie wieków nabył go marchand sztuki Hugo O. Miethke i zorganizował w nim jedną z bardziej znanych galerii. Z czasem budynek przeszedł na własność Dorotheum i służył jako miejsce wystaw. Muzeum mieści się niedaleko Judenplatzu, wokół którego koncentrowało się życie gminy żydowskiej w X I I I w. Społeczność żydowska Wiednia, podobnie jak innych miast europejskich, spotykała się ze zmiennym przyjęciem . Najstarsza informacja o osiedleniu się w Wiedniu niejakiego Schloma, przybyłego prawdopodobnie z Anglii, pochodzi z 1194 r. Pozostawał on na służbie księcia Leopolda V i już w dwa lata po przyjeździe został wraz z rodziną zamęczony przez przybyłych do miasta pielgrzymów. Późniejsze dane informują na przemian o kolejnych 1 2 1 Jewish Vienna. Heritage and Mission, publikacja Muzeum, Wiedeń 1993, s. 3. Informacje historyczne zaczerpnięto z wyż. wym. folderu oraz pracy Simona Wiesenthala, Ucieczka przed losem, Gdynia 1922, s. 7-20. 2 �240 KRONIKA regulacjach położenia Żydów (1238, 1551, 1624, 1660) jak również o po­ gromach i nakazach opuszczenia miasta (1421 i 1670). Jakkolwiek już w nie­ długim czasie po wypędzeniu Żydów w 1670 r. ten sam cesarz Leopold I , przymuszony sytuacją ekonomiczną, zaprasza wybranych bankierów i kup­ ców żydowskich do powrotu do Wiednia, to jednak trwały zwrot w położe­ niu ogółu Żydów przynosi dopiero edykt o tolerancji wydany w 1787 r. przez cesarza Józefa I I . Przywilejami Leopolda I objęta była niewielka grupa tzw. „dworskich" Żydów (Hoftaktoren), płacących za swe przywileje ogromne opłaty. Do grona ich należał m.in. Oppenheimer, który wspierał finansowo cesarza w czasie wojny z Turkami, czy przybyły z Portugalii Diego d'Aaguilar (Moses Lopez Pereira), który zreorganizował austriacki monopol tytoniowy oraz był założycielem wiedeńskiej gminy sefardyjskiej. Wielu reprezentantów tego środowiska otrzymało z czasem z rąk cesarza przywileje szlacheckie (m.in. Rotschild, Joseph von Sonnenfelds czy Nathan von Arnstein). Edykt o tolerancji, który objął wszystkich Żydów mieszkańców Wiednia i Dolnej Austrii, przyczynił się do pełnego rozwoju kultury żydowskiej. Obalając istniejące dotąd zakazy, umożliwił Żydom dostęp do chrześci­ jańskich szkół i uniwersytetów, do udziału w życiu kulturalnym miasta, pozwolił też na pełny rozwój własnych instytucji (budowę synagog, szkół wyznaniowych, przytułków, szpitali itp.). Z szeregów społeczności żydow­ skiej rekrutuje się coraz więcej wybitnych artystów i naukowców, w Wiedniu też formułuje idee syjonizmu Theodor Herzl. W okresie międzywojennym ten bujny rozwój zaczyna ograniczać na­ rastający antysemityzm. W marcu 1938 r. Niemcy hitlerowskie zajmują Austrię (tzw. Anschluss). Od maja zaczynają wychodzić przepisy ogranicza­ jące prawa Żydów. W nocy z 19 na 20 listopada podczas „Reichskristallnacht" zburzono wiele synagog (m.in. zbudowaną w 1887 r. w stylu maure­ tańskim synagogę sefardyjską), domów modlitwy oraz sklepów i domów żydowskich. W wyniku prześladowań ok. 130000 Żydów opuściło Austrię, z czego ponad 30000 wyjechało do Stanów Zjednoczonych. Po 1942 r. ok. 60000 wiedeńskich Żydów deportowano do obozów zagłady, z których powróciło zaledwie 2 000 osób. Po wojnie nie wszyscy ocaleni wrócili do Wiednia. Gmina licząca w 1938 r. 185 000 zarejestrowanych członków, w 1991 r. miała ich tylko 7 000, ponadto w Wiedniu mieszkało jeszcze około 5 000 Żydów nie zrzeszonych. Przez wiele lat po wojnie w Austrii milczano na temat Holokaustu i odpowiedzialności za udział Austriaków w zbrodniach Trzeciej Rzeszy. Zwrot nastąpił w końcu lat osiemdziesiątych, w czym niemałą zasługę miał kanclerz Franz Vranitzky. Widomym wyrazem tych zmian jest nowo po­ wstałe Muzeum Żydowskie. Na ekspozycję stałą Muzeum składają się nieliczne ocalałe przedmioty kultu, pochodzące w większości ze zniszczonych synagog. W oszklonych gablotach eksponowane są więc srebrne korony oraz zakończenia (rymo- �KRONIKA 241 nim) zdobiące zwoje Tory, haftowane złotogłowiem sukienki na Torę, rączki (jad) pomocne przy czytaniu pisma, kubki z dwoma uchwytami służące do mycia rąk, pojemniki na balsam (balsamin). Wśród przedmiotów funkqonujacych w domowym kulcie można zobaczyć ozdobne księgi Estery, czytane w czasie święta Purim, lampy chanukowe, pojemniki na etrog, tale­ rze sederowe używane w czasie święta Pesach, zapis umowy ślubnej (ketuba), itp. Kolekqe uzupełnia parochet - haftowana tkanina służąca do zasłaniania szafy ołtarzowej do przechowywania Pięcioksięgu. Eksponowany w kilku salach zbiór jest obecnie jeszcze dość ubogi i niewiele mówi o całokształcie kultury żydowskiej w ogóle, a wiedeńskiej w szczególności. W obszernej, zajmującej chyba połowę powierzchni Muzeum, ekspozycji okresowej we wrześniu 1994 r. prezentowano dorobek malarski Maxa Oppenheimera. Ten urodzony w Wiedniu w 1885 r. malarz i grafik kształcił się w latach 1900-1906 w Wiedniu i Pradze. Należał do grapy awangar­ dowych malarzy dadaistów, przyjaźnił się m.in. z Oskarem Kokoschką, z Marcelem Duchamp, Tristanem Tzarą i Hansem Arpem występował w 1916 r. w Szwajcarii w słynnym kabarecie Voltaire. W 1926 r. Oppen­ heimer przeniósł się do Berlina, skąd po dojściu Hitlera do władzy musiał uciekać. Zmarł zapomniany w 1954 r. w Nowym Yorku. Na wystawie zgro­ madzono jego liczne portrety wybitnych żydowskich muzyków oraz ekspresjonistyczne obrazy o różnej tematyce. Najbardziej chyba warta uwagi jest usytuowana w Muzeum obszerna księgarnia judaików. Można w niej znaleźć książki i albumy publikowane w różnych krajach, zbiór kaset video i magnetofonowych oraz płyt kompak­ towych z nagraniami utworów i interpretacji artystów żydowskich, zarówno muzyki poważnej, jak rozrywkowej (nagrania ostatnich klezmerów) czy pie­ śni kantorów. W związku z początkiem roku można też było nabyć liczne, zdobione kalendarze. Bronisława Kopczyńska-Jaworska �Study: Giving periodicals on ethnology a European dimension Periodicals on ethnology and ethnology in European periodicals * * * G.A.R.A.E. I HESIODE has been interested in the role and history of periodicals on anthropology for many years. It also broadens the field of its research to general periodicals which publish periodicals on anthropology on regular basis or even only occasionaly. The outcome of this work was: the founding of a documentation centre specializing in periodicals, the organization of conferences, meetings and exhabitions, the diffusion of information and the publication of books gathering various information and research work on periodicals. G.A.R.A.E I HESIODE teams up with la Mission du Patrimoine ethnologique (Direction du Patrimoine - Ministére de la Culture et de la Francophonie) in order to undertake the specific study stated as before and to give it a European dimension. This study on the periodicals on ethnology edited in Europe aims at: - making an inventory of periodicals on ethnology - drawing up a repertoire of available information and documentation about these periodicals - defining the terms and conditions of a permanent cooperation on a European basis. For the succes of this research project, would you please: - let us know the addresses of periodicals, editors, research centres, researchers ... where the set questionnaire could be sent - diffuse the information to the prefessionals who might be interested in this project - if possible send us issues of periodicals related to this research as well as studies dealing with periodicals on human sciences and social sciences. To obtain a complete file including the questionaire and the presentation of the reseach work undertaken by le G.A.R.A.E / H E S I O D E , please write to G.A.R.A.E I HESIODE, Christine Bellan, 91 rue Jules Sauzede F-11000 CARCASSONNE, FRANCE Tel: (33) 68 71 29 69 • Fax: (33) 68 71 20 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75f1dfbd4709cbf9e16bfb24d407ff35.pdf 9bc4b337d947c62f9c4cbc97fe6b3ad6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6031 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5623 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.291 ( mapa nr 41 f ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 f. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — drużyna; 2 — drużbiny; 3 — swaszczyny; 4 — chorążka; 5 — rózgowiny; 6 — rózga; 7 — huski; 8 — korowaj; 9 — schodzenie się na koronę; 10 — kwietok/ubieranie kąta; 11 — opleszcziny; 12 — pomoc dla młoduchy; 13 — zaciągi ; 14 — poseroki; 15 — zdawiny; 16 — roz­ pleciy; 17 — pustocha; 18 — zdawiny; 19 — inne (por. mapy: 16a, 16b, 16c, l6d, l6e); 20 — brak in­ formacji; 21 -— brak tradycji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfc8ec7322cf921c6e2ab025f3e9719a.pdf 006228846496234ca0541f45bc4345b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6030 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5622 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.290 ( mapa nr 41 e) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 e. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — zapustny wieczór; 2 — przedślubny wieczór; 3 — zapusty weselne; 4—-przedweselak; 5—przedwesele; 6 — babskie wesele; 7 — inne (por. mapy: 16a, 16b, 16c, l6d, 16f); 8 — brak informacji; 9 - brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71a2ad95f25e5eacb210344b6de10a9c.pdf 19a0a69c28afc5d30c1175e53f2b0900 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5621 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.289 ( mapa nr 41 d ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 d. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" - lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — wieczór panieński; 2 — przepicie panieństwa; 3 — pożegnanie młodej; 4 — pożegnanie panieństwa; 5 — oblewanie panieńskiego; 6 — inne (por. mapy: 16a, 16b, 16c, 16e, 16f); 7 — brak informacji; 8 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04c3a3d9624371ffdff18b01982911ff.pdf 71311a1ea2b679ea6f75513a95ca43fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6028 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5620 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.288 ( mapa 41 cnr ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 c. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — dziewiczy wieczór; 2 — inne (por. mapy: 16a, 16b, l6d, 16e, 16f); 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. �