48 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dca24cdfa60c614d0112183606f511f.pdf 8d89cdb85d91612db88edca1b0340be4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5038 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource pieczywo obrzędowe Małopolska - pieczywo obrzędowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4673 Title A name given to the resource Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.103-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pabian, Barbara Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. l. 84. 2000 B;WHi\Ri\ 1','\BIi\N Unillćrsyld Opolski PILCZYWO 08RZ~DOWE W KULTURZE CZL~STOCHOWSKIEGO REGIONU Pieczywo przygotowywane na rozne oka~je świąteczne, związane ze zwyczajami i obrzędami dorocznymi oraz rodzinnymi, nabiera charakteru sakralnego. Badacze wyróżn iają wiele jego rodzajów spotykanych w całej Polsce, a więc tzw. nowolatka, znane na Kurpiowszczyźnie też pod nazwą "byśki", a takle tz\\', fafernuchy, fafernyski, odpustowe .,kozy prostYI'lskie"l. Na święto l\viastowania NMP (25 marca) wypiekano tzw. busłowe tapy, skowronki, placki zwane "sucharami" czy "bondami"". Także okres poprzedzający Święta Bożego Narodzenia zawsze charakteryzował się bogactwem sporządzanych wypieków. Przygotowywano wówczas ozdobne bułeczki, podptomyki zwane osuchą lub proskurą, kołacze, strucle czy tzw. szczodrakil. Chleb jest produktem, który od najdawniejszych lat otaczany jest czcią i szacunkiem. Wynika to nie tylko z faktu, że jest podstawowym pieczywem przeznaczonym do spożycia. gwarantującym utrzymanie się przy życiu, a więc tym samym zapewniaj'lcym podstawę egzystencji. W świadomości i tradycji Polaków głęboko zakorzeniona jest także wartość symboliczno-mistyczna chleba wynikająca z przekonania o jego ważności jako daru Bożego. Zygmunt Gloger stwierdza: ..Iud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym (<<święty chlebuś»), równ ież jak i ziem ię, która go rodzi (<<świyta ziemia»)"4. Doniosłe znaczenie spełniał chleb dawniej i spełnia do dziś podczas obrzędu zaślubin. Ma on howiem głęboko zakorzenioną w tradycji moc uświęcającą z\viązek małżcllski. Wyraża życzenie zapewnienia nowej rodzinie lepszej przyszłości i dostatku. Podkreśla łączność człowieka ze światem pozagrobowym, pełni rolę apotropeic7n/. Sam zwyczaj dzielenia się chlebem uzewnętrznia ludzką potrzebę wprowadzania pokoju i harmonii. I Por.: ,I, ()I~'dzki. A:Ollklll',\'OH'e 1I001'()I'OCni:'piec::.1'll'o k/lli)i01Vskic ... I'olska Sztuka Ludowa" 1962. nr 4. s, 2.n··n'): tćni.ć. I )o/'()clle pie(,::I'H'(} ohl'::ęd01l'e póli/ocno-H'sc!lodniej Po/ski, ,,Pol- ,ka S/.Illka I.udo\\a" hia/oslOckiej. ..Polska 19(,1. nr I. s, 4. 10: .I. Macicjć\\ska-I'a\kovi':. Sztuka I.ull<l\\a·· IlJ66. nr 2. s. 12-1-/25. 2 Por,: I. M, Ciokk . .I, OI.;Jzki. i\, ladrożyJiska. II \'cec::1'.I'ko, \\arS/a\\a 1'nil. s. 1().l: Ol<;dzki. /)oroC::lle piec::l'll'o ..,. s, 16, ; Por.: T. i\lllbroi'.ć\\ Zdobnictwo ohl'::ędOll'e H-'si () ,\'II'iI,'1011'iJnill H' Polsce. ia. I'o/skie o::do/l/II! piec::vII'o /lIdOll'e ... Polska Sztuka Ludowa" 1978. nr I. s, 9: .I, Klimaszcllska. nomclle obl'::.;Jv IJldOll'e. w: UnoRrajio Polski. PI'::emiany kul/Jlrv /udOll'ej. rćd, M. IliLTllacka. M. Franklll\ska. W. I'aprncka. Wrocław 1981. t. 2. s. 135: I. Kubiak. K, Kubiak. ('h/eh II' Imd\'(ji IlIdo\l'(j. Warszaml IlJ8 I. s, 23. 28, ~ /, Ciiogcr. f:'nCl'kfofJedia sloro/lo/ska i/lIsII'Oll'{/no. Warsza\\a 1972. l. I. s. 234, , I), Silllollilics. piS/'IC ': Illholicm)'ch przcdmiotólI do gro/m ,\'/<[skie \I'ieCellill, ° posagu młotki m<;iatki. który z.abiaala z domu rodzinnego, wśród lIylllićnia rÓllnić): chich i sól. lob,: D, Simonidcs, Od kolebki ::IITcllje i O!JI'::';i/1'rod::illllc! II' XIX lviekll. Opolc 1988. s. 1OlJ-11 0, �104 W związku z tak dużym znaczeniem i doniosłym zadaniem, jakie miał spełniać chleb podczas obrzędu zaślubin, znane są w całym kn~ju zróżnicowane rodzaje pieczywa weselnego. Najbardziej popularne na wschodzie Polski to bogato zdobione korowaje, których przygotowanie wymaga szczególnych rytualnych zabiegów i czynności oraz doświadczenia przygotowujących je kobid'. Odpowiednikiem korowaja są występujące w Polsce centralnej i zachodniej kołacze weselne. Irena i Krzysztof Kubiakowie wymieniają spotykane w całej Polsce "szyszki", czyli małe bułeczki z plecionką na wierzchu, "gąski" przeznaczone dla dzieci, a także tzw. kokoszki lub kogutki. W Polsce centralnej pieczono też ..orzechy'· zwane "pałeczkami". Do obsypywania panny młodej wypiekano w Lowickiem "kaczuszki" i "laleczki". W Polsce wschodniej specjalnie dla panny młodej przygotowywano "szyszkę", zaś dla pana młodego tzw. miesiąc. które to wypieki małżonkowie spożywali po wspólnie spędzonej noc/. Inny przykład wypieków weselnych stanowią przygotowywane w Przemyskiem ciasteczka "całuski", zwane też "kaczuszkami". a także krośniel1skie "rózgi weselne", bułki weselne tzw. huski, czy pochodzące ze Szczebrzeszyna piernikowe "szczodraki" w kształcie ptaszkóvi. Jak ocenia Teresa Ambrożewicz, zwyczaj przygotowywania ozdobnego pieczywa obrzędowego wykazywał od początku XX wieku tendencję zanikową') Współcześnie w Częstochowie można zaobserwować osobliwy powrót do tradycj i wypieku bogato zdobionego pieczywa przeznaczonego na różne uroczyste okazje, głównie zaś na wesela. Przygotowywaniem takiego pieczywa zajmują się osoby o uzdolnieniach plastycznych. pracujące w częstochowskich piekarniach. Chleby tego rodzaju wypiekane obecnie nie są przeznaczone do spożycia. lecz stanowią okazjonalną ozdobę stołu. Przygotowuje się je głównie na wesela, sporadycznie zaś na inne uroczystości związanc ze zwyczajami dorocznymi, jak np. Boże Narodzenie czy Wielkanoc lub obrzędami rodzinnymi, np. chrzest komunia św., bierzmowanie. Zdaniem częstochowskich piekarzy ozdobne bochenki chleba zamawiane są przede wszystkim na wesela. Wykorzystuje się je przy powitaniu młodej pary powracającej z kościoła. Zwyczaj witania nowożel1ców chlebem i solą znany jest od najdawniejszych lat i upowszechnił się w całej Polsce. "Powracających do domu nowożellców pisze Maria Bogucka - witano tradycyjnym bochnem chleba i szczyptą soli. Wszystkie te ceremonie wywodziły się jeszcze z czasów pogal1skich i miały na celu zapewnienie młodej parze obfitości dóbr oraz płodności"llI. 6 Por.: Kubiak. Pavkovi~. d:::. cyl., Kubiak. d:::. CI'!.. s. 69 -72: I\mbroie\\iCl. d:::. CI'/. s. X-lO: MaeiejeIVskas. 126: .I. Ol,.dzki. f)oroc:::ne piec:::y\l·o .... s. 9: K. K\\aśni<.:\\icz. L\lTcaje i obr:::ędy rod:::inne. IV: L!nograjia I'o/ski. s. 102: P. K(m alski. l.eksvkol1 :::l1aki .\-wiato. Ol1lel1. pr::esąd. :::nac::enie. Warsza\\a -Wrocłal\ 1995. s. 442- 443. 7 Por.: Kubiak. Kubiak. d:::.cy!., s. 73. s Por.: I\mbroż<.:\\icz. d:::. cyt .. s. 15: S. Krl.ysl.tol()\\ ie/.. () s:::tuce ludowej \I. /'o/sce. Warszawa 1972. s. 128. 9 Por.: Ambroż<.:\\icz. ci:::. C1'/ .• s. 7-X. 10 M. Bogucka. Slal'llpolsk·ic obyczaje IV XVI -XVII \Ii<.:ku, Wars/alIa 1994. s. 51. �105 Mieszkallcy Cze,;stochowy kierują się współcześnic nie tylko podobnymi względami przy zamawianiu ozdobnego pieczywa. Oto co mówią na ten temat: ..zamawiałam chleb na wesele córki. ponieważ związane jest to z tradycją i zarówno z moimi odczuciami na dostatnie życie młodych. Poza tym chleby te \\szystkim bardzo sic,; podobają i są dodatkową dekoracją stołu" (Teresa Duczkowska. 48 lat. zapisano \\' 1999 r.): ..Przcdc wszystkim tradycja i to. że widziałam wcześni~j u pani Ali i mi się bardzo podobał ten chlebek" (Renata Borek. 28 lal. zapisano w 1999 r.). Obecnie trudno ustalić. kto zapoczątkował ten zwyczaj na badanym obszarze. W materiałach źródłowych brak jest jakichkolwiek wzmianek II. Na podsta\vie wywiad()\v pr/cprowadzonych wśród piekarzy zajmujących się wypiekiem zdobnego pieczywa świątecznego domniemywać można, że osobą tą był nieżyjący ju/. piekarz. Leon Lebek. rozpoczynający pracę w tym zawodzie jeszcze przed drugą wojną światową. Przygotowywał on chlebki w latach pięćdziesiątych i sześćdzicsiątych. wyłącznie na wesela i tylko dla znajomych mu osób. Nie prowadził też zar~jestrowanej działalności gospodarczej: ..Pan Lebek to bardzo stary pracownik. Kiedy ja przyszedłem do pracy, on był już na wylocie. Zdobił chlebki chyba jeszcze w latach dwudziestych" (Zdzisław Kwapisz. lat 75. cmcrytowany pracownik piekarni •.Jedność" w Częstochowie. lapisano w 1999 r.) . ..0 ile sobie kojarl.c,;. to zWyCl.aj zdobienia zapoczątkował pan Łebek. Dawno nie żyje. Naj\vic,;cej na ten temat mOże powiedzieć pani Gasii1ska" (Wacław Kaniewski. właściciel piekarni w Poraju. zapisano w 1999 r.). Wypowiedl.i inli.)rmatorów potwierdzają także pracownicy piekarni PSS Społem ..Jedność"" \V Cze,;slochowie: ..Kiedyś. jak tylko byłam uczennicą. widziałam chlebki u pana Łebka, była zainteresowana. alc to byl taki pan. że po prostu nie chciał pokazać, nic powiedzieć ( ... ). Potem robił taki pan Janicki. no. już zmarł w tej chwili" (Alicja Gasillska. lat 50, zapisano w 1999 r.)~ ,.W czasie kiedy pan Lebek robił te chleby. to myśmy były jeszcze uczennicami. (.,.) I chyba pan Janicki ściągnął od pana Lebka. a my wszyscy po kolei od niego" (Renata Kupczyk. lat 50. zapisano w 1999 r.). Do dekoracj i wykorzystuje sic,;okrągłe bochenki z mąki żytniej, wypiekane każdego dnia na skalę przemysłową. Następnie zostają one pokryte motywami zdobniczymi z surowego ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi. Skład ciasta służącego do zdobienia jest wynikiem osobistego doświadczenia osoby formującej chleb. I{enata Kupczyk wyznaje: ,.Najpierw sobie robie,; ciasto. bo to jest z mąki z dodatkiem wody i cukru, tylko z dwóch rodzajl'lW ja robię. na przykład z dwóch rodzajów mąki żytniej i pszennej, Leby po prostlI uzyskać bardzi~j elastyczne to ciasto. Sarno żytn ie II O, Kolh~l'g \\:1l1i~l1ia.iL'd:l1il· rr/ygo!O\\:\\,all: II okolj~aeh Cz~stoehowy i Ms\owa kołacz IICSćlll:_ CI: li dlu!,';1 hulk,' ohwpaną eukr~m i s~r~m. I.oh,: O. Kolherg. U::il.'/a H's::,n/kie. L 23: ":a/iskil'. ""mebli !'l'l Ila (l I ')(,-ł. " 12X, �106 ciasto to jest słabe, bo nie ma glutenu w tym cieście, jest niska jego zawartość, nawet znikomy procent, więc z pszennym się miesza, żeby tak bardziej było elastyczne, do tego dodaję troszeczkę wody z cukrcm, bo kolor mi ladniejszy lapie". Wypowiedź tę uzupełnia Alicja GasiJ1ska: "Ciasto jak robię, to robi się z mąki żytniej, zaparza si<; go i wtedy jest takie plastyczne jak plastelina, bo z pszenncgo to wiadomo, że jest gluten i to się rozciąga, a tu się ładnie wykrawa i ładnie się formuje". Na cykl technologiczny przygotowania okazjonalnego pieczywa zdobnego składają się trzy etapy czynności, następujących po sobie w odpowiednim czasie. Pierwszy, najdłuż.szy z nich, obejmuje typowy ciąg przemysłowy produkcji chleba i trwa około 16 godzin od momentu przygotowania półkwasu do chwili ostatecznego wypieku. Na drugi etap przypada właściwy proces zdobienia. Doświadczonej osobie, często formującej chleb obrzędowy, wystarcza do uzyskania pożądanego efektu od jednej do dwóch godzin pracy. Na koniec krótko (około 5-8 minut) powtórnie zapieka się udekorowany chleb w piecu w celu utwardzenia całości. N ie ma ścisłych wymogów dotyczących doboru elementów dekoracyjnych. O przyszłym zewnętrznym wyglądzie pieczywa decyduje tillltaz,ja, twórcza wyobraźnia i zmysł estetyczny osoby, która podjęła się zdobienia chleba. Dobór barw i zestaw elementów zdobniczych zależą od talentu wykonawcy omamentu. Częstochowskie chleby weselne charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych a bogatej symbolice. Zawsze miejsce centralne na bochenku zajmuje koszyczek składający się z dwóch pojemniczków. Do jednego wsypuje się sól, a do drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, przeznaczone clo spożycia przez nowożeJ1CÓWwracających z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie i zależą od pomysłowości piekarzy. Potwierdzają ten fakt ich wypowiedzi: "Na wesela to symbolika jest tak jakby były życzenia dla młodej pary, to zawszę mówię, że to moje życzenia dla mlodcj pary, jak komuś robię: kłosy - dostatek, żołędzie - trwałość ma/żeJ1stwa, winogron - płodność, podkowa szczęście, serce - miłość, no i teraz jeszcze wprowadzi lam gołąbki i obrączki" (Alicja Gasillska, zapisano w J999 r.); "Ja robię tak samo winogron, tylko że ja winogron robię w niebieskim kolorze. Listki zielone tak samo ( ... ). Dąb, ja robię jeszcze liście dębu - trwałość małżeJlstwa. Z tymi żołędziami to też jest coś takiego, że obtitoŚć. Pszenica żeby nigdy jednak tego chleba w życiu nie brakowało w rodzinie" (Renata Kupczyk, zapisano w 1999 r.); "Smoczek. to był mój pomysł, wiadomo, bo dla młodych, no. to pierwsze co się kojarzy, to wiadomo, jak jest para, to będzie dziecko ( ... ). Ja widziałam te chleby kiedyś i sam tcn zmysł taki wzrokowy, widzialam układ tych wstążeczek napisowych z tym, że zawsze było pisane. że ,.SzczęŚć Boże Młodej Parze", a ja wprowadziłam te imiona. Mówią wtedy. wiadomo, że to już tylko dla nich, dla tych młodych. dla których się robi" (Maria Kline, lat 37, zapisano w 1999 r.). �107 I:ot. I. Ch kh m:scln) ozdobiony przez Marię Kunc. 1999 r. Na częstochowskich chlebach weselnych pojawiają się najczęściej następujące elementy zdobnicze: - koszyczek na chleb i sól, - kiść winogron jako symbol płodności, - żołędzie jako znak trwałości związku małżel1skiego, - klosy pszenicy wróżące nowej rodzinie dostatek, - gołąbek symbolizujący zgodę, porozumienie, jednomyślność oraz niechęć do kłótni i zatargów, - para obrączek jako potwierdzenie zawartego związku, - podkówka wyrażająca życzenia szczęścia i pomyślności, - serduszko odzwicrciedląjące uczucie wzajemnej miłości, - malutki smoczek z tworzywa sztucznego jako zapowiedź radości młodych rodziców wynikającej z narodzin w niedalekiej przyszłości ich potomka, - zdobiące całość kwiatki, przeważnie różyczki'2. Całość uzupełnia oplatająca brzegi bochenka wąska szarfa z ciasta z wyrytymi w niej imionami nowożel1ców, datą ślubu lub życzeniami "Szczęść Boże Młodej Parze". 12 Kwiat) te. I\edłllg relacji piekarzy. m«ią w założeniu pelnić Nie odzwierciedlają natomiast żadnego symbolicznego kodu języka ...I/mm kll'/mól!' ". I. hodmi nad kU//llrą poplllarną pr=elolJlu )(IX i wa" 1971). nr 415. s. 142-153: ,110\1'0 kwia/rhr. II: SIO\l'nik li/eratllrY Wrocłall 1997. s. 269-27 I. jedynie fllnk<.:jo;estetyczną. kwiatów. Por. np.: I. Sikora, XY wieku ... Literatura Ludopopularnej. red. T. Żabski. �108 W celach zdobniczych stosuje się szeroką, kontrastową garnę kolorów ze zdecydowaną dominacją barw ciepłych. Przeważają odcienie czerwieni, zieleni, żółci, wiele odmian brązu. Duża intensywność wielobarwncgo wzoru dobrze komponuje się na jednobarwnej powierzchni chleba . .Jednolita, naturalnie brązowo wypieczona wierzchnia skórka bochenka dopełnia się harmonijnie i współgra z wykonaną oprawą plastyczną. Otrzymane chlebki są niezwykle barwne, przyciągające wzrok. Według relacji informatorów pierwsze chlcby przygotowywane na wesela przez Leona Lebka, a potem przez Szymona Janickiego nie były przez nich kolorowane. Elementy dekoracji wykonane były z samcgo. czystcgo ciasta bez dodatku barwników: "Pan Lebek robił tylko biale" (Alicja Gasillska), "on nie kolorował, to było po prostu naturalne" (Anna Jan icka, żona zmarłego piekarza), "Słyszałam, że były na biało, ( ... ). No, a później jak po,wychowawczym wróciłam, to wtedy już widziałam te kolorowe chleby" (Maria Kunc). Do wprowadzenia farb, w celu uzyskania kolorowej dekoracji na chlebie, przyznaje się Alicja Gasillska: "Ja wprowadziłam kolorowanie, bo tak sobie jakoś pomyślałam, że może, jak wprowadzili te kamery wideo, to tak ładniej odbija. bo być może. że widziałam, tak mi się wydawało. że pomazane to było. a właśnie jak kolory. to tak to wszystko odbija, no i zaczęłam. Zrobiłam jeden chlebek, wzięłam pędzelek, farby akurat miałam plakatowe, tak przez przypadek, pod ręką i zaczęłam malować. Ale wiadomo, że to nie jest równe, to tam się pobrudziło coś. to nie było tak dokładne, no i zaczęłam wyrabiać farby z tym ciastem. którym miałam zdobić"' (Alicja Gasillska. zapisano w 1999 r.). Chlebki weselne bardzo często są przechowywane przez małżellstwa przez wiele lat. stanowiąc wyjątkową pamiątkę z dnia ślubu. Aby jednak pieczywo zachowało właściv,y wygląd i nie podlegało rozkładowi. należy przechowywać je w odpowiednich warunkach, przede wszystkim w suchym i przewicvvnym . . pomleszczen Iu: "To jest uzależnione. w jakich warunkach te chlebki się przechowują. Wiadomo, że w jednym pomieszczeniu jest sucho i będzie stało dwa lata, trzy, a w drugim jest już wilgotniejsze powietrze i on zaczyna pleśnieć"' (Renata Kupczyk. zapisano w 1999 r.). Nowatorskim rozwiązaniem jest pomysł przygotowywania ozdobnego pieczywa na inne okazje świąteczne. Najlepiej z tego zadania wywiązuje się Alicja Gasióska, która przygotowuje ozdobne chleby nie tylko dla sw(~iej rodziny. znajomych czy sąsiadów. ale także na dożynki oraz na odprawianą każdego roku uroczystą mszę św. dla piekarzy na Jasnej GÓrzc. "Od kilkunastu lat robię na dożynki regionalnc. teraz ostatnio są w Częstochowie, zawsze w pierwszą sobotę września. Tymi chichami są obdarowywani dostojnicy p3l1stwa, Kościoła. wojewoda. Chlcby raczej się podobają. ( ... ) Jak jest nasza msza piekarzy (15 marca w św. Klemensa). mamy mszę taką już tradycyjną od sprzed wojny i ja też zawsze. mnie tak jakoś wyhrali, żebym ja zrobiła ten chlebek. no to na tym chlebku jest hostia. też wokół hostii są �109 \vszystkie wyroby nasze - takie mini chałeczki, bułeczki, to każdy mówi, jak to można zrobić? Bo niejcden piekarz to nie potrafi dużej chałki zrobić, bo to też trzeba mieć trochę zmysłu i pamięci, u mnie patrzą, no, jak ta pani Ala zrobiła, że to wszystko takie jest fikuśne, malutkie i też zawsze piszę «Maryjo Królowo Polski pobłogosław pracę naszą», no i data też jest, kiedy się ta msza odbywa, i to wszystko jest w takim pięknym ołtarzu z kwiatów". Pani Gasiliska przygotowała też zdobny chlebek specjalnie na otwarcie Środo\viskowego Ogniska Wychowawczego Zakładu Wychowawczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Częstochowie. ,.Tam właśnie były takie dwa drewienka, płonący ogiell, a w tym płomyku było: kwiatuszek w doniczce w kształcie serduszka i pisalo: "każde dziecko ma gdzieś na ziemi skrawek nieba". No i na podstawie tego właśnie znaczka (firmowego TPD - B. P.) tcż zrobiłam taki chlebek oczywiście, takie malowane ciasto, jak to można powiedzieć, też się bardzo podobat". Interesujące Cormy zdobnicze zyskują chleby przygotowywane na święta doroczne związane z kalendarzowym rokiem liturgicznym. Pieczywo na Boże Narodzenie Alicja Gasillska przystraja np. miniaturką szopki betlejemskiej, zaś na Wielkanoc - święconką \Vi koszyczku. "Na Wielkanoc robię tak, jakby cała święconka w koszyczku (była), zależy jak tam zrobię, nieraz jest na chlebie zrobiony koszyczek i właśnie ta cała święconka. którą widać, j,~jeczka, baranek, kiełbaska, albo jest taka od razu święconka na chlebku. to są palemki, zajączki, kurczaczki, pisanki kolorowe, bazie, no i piszę «Wesołego Alleluja». Natomiast też robię na Boże Narodzenie. To jest szopka betlejemska zrobiona właśnie z chleba, ciasta nieraz i później mówią ludzie: «C), pani Ala świętych z ciasta robi, czyli chleb chlebem maluje»". W trakcie badall terenowych ustalono, że częstochowscy piekarze potrafią przygotować chleb na prawie wszystkie uroczystości rodzinne: "Weselne robię. no i okazyjnie w czasie komunii św. w maju, no i robiłam do bierzmowania chlebki na witanie biskupa" (Maria Kunc); "Na komunijne raczej malo zamawia ktoś, chyba że konkretnie jakaś osoba jest zainteresowana. Raz tylko robiłam, raz, bądź dwa razy. Na wesele, to parę zamówieli jest" (Renata Kupczyk). Wm10 podkreślić. że w ostatnich latach doświadczenia zawodowe starszych piekarzy przekazywane są często przedstawicielom młodszego pokolenia. Uczniowie na praktykach szkolnych odbywanych w piekarniach "Społem" rozwijają swoje umiejętności i poznają tajniki przygotowywania pieczywa obrzędowego. ,.W ubiegłym roku, we wrześniu, robiliśmy taką dekorację, ja tu zrobiłam ze swoimi uczniami choineczkę, paczuszki pod choinkę, takie coś też typowo świąteczne. Też na chlebie taka malcóka choineczka była z paczuszkami, z prezentami pod choinkc;, ale napisu nie było żadnego. I to było proszę pani wysta\vione v•. szkole gastronomicznej. To było w ubiegłym roku, jak ci moi uczniowic kOllCZyli szkolę. To bylo na wystawę zrobione" (Renata Kupczyk). �110 W świetle relacji nauczycieli Zespołu Szkół Gastronomicznych im. M. Skłodowskiej-Curie w Częstochowie w placówce tej często organizowane są konkursy mające na celu wyłonienie najzdolniejszych uczniów. "W naszej szkole organizujemy także dla uczniów konkursy, które się wiążą z tradycjami świątecznymi, i tak klasy ciastkarzy i piekarzy biorą udział w tych konkursach, wtedy przynoszą eksponaty, które tutaj oceniamy jako komisja konkursowa szkolna i też przydzielamy nagrody w tych konkursach. Uczniowie są zadowoleni, że mogą też wykazać się w jakimś nietypowym wyrobie ciastkarskim czy piekarskim, którego zwykle na praktyce nie robią, czyli po prostu jest to coś dodatkowego, czego nie robią na co dziel1" (Mariola Wieciorkowska, nauczyciel technologii ciastkarskiej Zespołu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, lat 37, zapisano 1999 r.). Uczniowie tej szkoły mają również okazję wykazania swojego kunsztu zawodowego poprzez uczestnictwo w konkursach ogólnopolskich. Przygotowują na tę okazję także ozdobne chleby. Fot. 2. Chleb na Boże arodzenic \V ozdobiony przez ucznia /.espolu Częstochowie. 1<)<)9r. Szkól (jaslronomicznych "To był ogólnopolski konkurs na najlepszego ucznia w zawodzie piekarz To było w 1998/99. W kwietniu był trzeci etap. Piąte miejsce zajął nasz uczell z województwa i oczywiście VIII miejsce też nasza uczennica" (Krystyna Dyl, nauczyciel Zespolu Szkół Gastronomicznych w Częstochowie, zapisano w 1999 r.). Zdarza się, że klienci, wyjeżdżający do innych miejscowości w Polsce lub za granicę, zabierają ze sobą udekorowane bochenki chleba wraz z pozdrowieniami. O popularyzacji ich wyrobów mówią sami piekarze: i ciastkarz. �111 Fol. 3. Chkh ,.Na Śląsk jechał. Kupczyk); na Boże Narod.r.enie do Wrocławia ozdobiony przez Alicję Gasińską, prawdopodobnie jechał, 1999 r. do Łodzi" (Renata "Często się nawet zdarzało. że za granicę robiłam. Jechała koleżanka odwiedzić syna do Australii, no i wiesz co, mówi. no. kwiaty zawiozę? To zrób taki chlebek - pozdrowienia 7. Polski. Toteż właśnie zrobiłam takie polne kwiaty, datę. pozdrowienia od caj~j rodziny z Polski. To przyjechała, to mówi. no wiesz co, furorę zrobiłaś. Robiłam też do Francj i na wesele, do N iemiec, do Kanady też robiłam takie pozdrowienia" (Alicja Gasillska). Fol. 4. Chich kOlllllnijny ozdobiony przez Marię Kune. 1999 r. �112 Fot. 5. Chkh Ileselny ozdohiony przo Renat.; KlIpuyk. :WOO r. Wypiekane współcześnie w Częstochowie chlebki. popularyzowane w kraju i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. a sam proces wypieku nie podlega żadnym nakazanym przez rytuał praktykom czy zabiegom magicznym. jak to miało miejsce w przypadku pieczywa weselnego, np. korowaja wc wschodniej Polsce. W procesie ich powstawania istnieje ścislc powiązanie współczesnej metody przemysłowej z tradycją rękodzieła artystycznego. Inwencja i pomysłowość twórcza piekarza, któremu powierzono ukształtowanie chleba obrzędowego przejawiają się w samym tylko procesie dubonl i nanoszenia symbolicznych elementów dekoracyjnych. Nowym pomysłem jest używanie do dekoracji chleba ciasta wymieszanego z farbami plakatowymi I.'. Podejmuje się też próbę wprowadzania do zdobienia pieczywa elementów będących gotowymi wytworami przemysłowymi, np. smoczka z masy plastycznej. Wszystkie części składowe dekoracji charakteryzują się wyrazistością kształtów. Nadaje im się realny wygląd, np. kiści winogron, kłosów zbóż, gołąbków, żołędzi. nie zachowując między nimi proporcji pod względem wielkości. I tak np. kiść winogron może odpowiadać rozmiarem żolędziom, kłosom zboża czy bukietowi róż. 13 W lileratllrle spotyka si.; lI'Imianki o malollallill II) piekóII ..od Ze\\n'llr;" dopiero upieC/cniu. Por.: Ol<;dzki. Doroen" .. s. 19: ten/c. "·:ollA.llr.I()\I·C'II/Jiml'Oeil" .... s. 243. po �1ł3 Powstaje pytanie, czy zdobione chlebki częstochowskie są przejawem i kontynuacją tradycyjnej sztuki ludowej, czy raczej kiczu będącego następstwem ekspansywnego wpływu kultury masowej? Chlebki te wykazują pewne cechy niedostosowania do uroczystości,jakąjest sakrament ślubu. Tradycyjne pieczywo obrzędowe należy bowiem skonsumować. Wynika to z przekonania o roli pośredniczącej chleba między zaświatami a doczesnością. Zjadanie chleba, utożsamianego z ciałem Boga, potwierdza l4 uczestnictwo człowieka w boskim systemie świata • Tymczasem częstochowskie chlebki nie są przeznaczone do spożycia. Dodanie do ciasta farb plakatowych może być traktowane jako profanacja sfery sacrum. Podobnie rzecz się ma w przypadku wpiętego w bochenek przy pomocy metalowego drucika smoczka z masy plastycznej 15. Brak pełnego związku z tradycją przejawia się w umieszczaniu na "martwym chlebie", nie przeznaczonym do spożycia, drobnych kawałków chleba, które nowożeIlcy zjadają po powrocie z kościoła. Mamy tu do czynienia z kumulacją funkcji chleba na chlebie. Poza tym zdobne pieczywo częstochowskie nie wykracza poza przeciętność. Łączy w sobie cechy nowości i oryginalności z tym, co wynika z tradycji. Przyjmując zatem za Abrahamem Molesem pięć zasad, którymi rządzi się kicz, można zakwalifikować je do tej kategorii'('. Nasuwa sil;' kolejne pytanie. Czy zjawisko zamawiania na wesela ozdobnych chlebków jest w Częstochowie kwestią chwilowej mody i czy ma szansę upowszechnić się na tyle, by całkowicie wyprzeć dotychczasową formę tradycyjnego chleba i soli? W literaturze odnotowano próby zastępowania tradycyjnego chleba innymi jego odpowiednikami. We wsiach karpackich zdarzały się przypadki witania nowożeIlców tortem. Zwyczaj ten jednak nie przyjął się na stałel7.Być może częstochowskie chlebki staną się, ze względu na swoje ludyczne walory, kolejnym produktem proponowanym przez cepeliowskie sklepy, gdyż, jak uczy doświadczenie, przeciętnemu śmiertelnikowi ,,trudno jest żyć utrzymując intymny kontakt wyłącznie z dziełami sztuki"18. Por.: Kowalski. d:. eT/ .. s. ·B9. Pi.:.:I.)\\a ohrl.<;Jow~go ni.: można było kaleczyć żadnym m~talowym przedmiotem. nawet noż.:m. gdyż ż.:1al.(l. \\l:d/ug \\il:rl.':ll. j.:st .:zynniki.:m I.aklócającym świąteczną harmonię. Zob.: Ko\\alski. d:. erl .. s. 44:2. lo Por.: /\. Moks. I\ie:. c:vli .'c/lIka s:c:ę.~cia. Warszawa 1978. s. 8 -9. 76 -80. 17 loh.: l. Sl.nlmha-Rys;l\\,t Pr:v wspólnym sIo/e. 1obyc:ajowo.{ci wspó/c:esnej wsi karpacki!'). Wrncla\\ WarvawaKraków - Gdańsk - Lód? 1988. s. 85. IS lob.: Moks. II:. tTl .. s. 10. I~ I' �114 Barbara Pabian CEREMONIAL BREAD IN TilE CULTURE OF TilE CZI;STOCIIOWA REGION (Summary) The author discusses the modern revival in the Czystochowa region of the tradition to bake richly ornamented bread. later served at various occasions. mainly at weddings, but also at Christmas and First Communion). Such bread is prepared by persons with artistic skills. who work in the bakeries in Częstochowa. The bread is not eaten: it only serves as decoration of the tabk. The ornamental motifs (e.g. a basket ti.Jrbread and salt. grapes. acorns. ears of cereal plants. horseshoe, rings. dove, flowers) are very colourful. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/809e03de54f4a99b707d00c5c8e82200.pdf d2394b60950a926b03c6f41c99dc5414 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2716 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2527 Title A name given to the resource Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.164-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pielgrzymka do starej-nowej ziemi świętej Dorota Hall W tych tchnących religią miejscach czułem się jeszcze lepiej niż we współczesnych ośrodkach rdzennych kultur. Byłem tutaj u siebie. Funkcjonowałem tu bardziej jako osoba, którą czułem, że jestem naprawdę. (Jim Berenholtz 1994:123) Nieustannie wzrasta ruch tury­ styczny w dawnych centrach kulturo­ wych. Dzięki prężnie rozwijającej się sieci Wieża z Kościoła ś. Michała komunikacyjnej co­ na świętej górze Glastonburg. Anglia raz łatwiej dziś' do­ trzeć w odległe za­ kątki wszystkich kontynentów. Stajemy się jednocześnie świadkami wytworzenia nowego typu turystyki: oto do sta­ rych świątyń czy grobowców, do miejsc uważanych przez siebie za święte, masowo ściągają ludzie odbywający „du­ chową podróż" w głąb siebie. Wydawane są specjalne prze­ wodniki dla udających się w miejsca „gdzie boskość dotyka i przenika świat ludzki", czyli do Indii, Egiptu, Jeruzalem, a także zabytków średniowiecznej Francji i „świętej Anglii" (Dickey 1994). Wibracyjny dźwięk sylaby OM intonowany jest na Piramidzie Słońca w Teotihuacan i wewnątrz pirami­ dy Cheopsa. W tej ostatniej - szczególnie często po 1990 ro­ ku, kiedy otwarta została dla zwiedzających „po godzinach", de facto: dla coraz liczniej ściągających tam grup medytacyj­ nych (Dickey 1994). Powstały biura podróży specjalizujące się w organizacji wycieczek do tego typu miejsc. Na przykład w Kalifornii w Berkeley od początku lat osiemdziesiątych działa Deja Vu Tours, które pośród licznych atrakcji oferuje wschód słońca w Stonehenge, uczestnictwo w rytuałach pro­ wadzonych przez szamana na Machu Piechu, chrzest w rzece Jordan. Właścicielka całego przedsięwzięcia opowiada o swoich klientach, że są to ludzie wierzący w reinkarnację, pragnący udać się do świętych miejsc swojej przeszłości (Kantrowitz 1994:40). Symboliczny związek podróżowania z poszukiwaniem prawdy, porządku mistycznego i psychicznego, ze zmianą wewnętrzną, nie jest chyba żadną rewelacją. Obok mitów i le­ gend (na przykład o poszukiwaczach św. Graala), w których zaczytują się ludzie z kręgów New Age, istnieje cała tradycja ezoterycznych podróży (teozofów, Gurdżijewa), z których czerpią pełnymi garściami . Tradycja to wciąż wzbogacana o przybywające świadectwa wypraw naznaczonych przeży­ ciami mistycznymi. Autor książki będącej zarazem autobio­ grafią i relacją z podróży „w starożytne tajemnice obu Ame­ ryk", Jim Berenholtz (artysta z kręgów New Age, znany przede wszystkim jako kompozytor muzyki sięgającej swymi korzeniami do kultur wszystkich kontynentów), pisze: „Życie istoty ludzkiej jest podróżą w czasie i przestrzeni - podróżą, V 1 164 dzięki której wzrastamy i rozwijamy się, świadomie i nie­ świadomie, ku spełnieniu naszego przeznaczenia. Podróż każdego z nas jest jedyna w swoim rodzaju. Jednak prędzej czy później wszyscy otrzymujemy szansę doświadczenia du­ chowej transformacji. W ten sposób rozumiemy świętość. W ten sposób rozumiemy samych siebie. Bez względu na to, którą ścieżką podążamy, siła bierze się z wiedzy, że nasza ze­ wnętrzna podróż może stać się drogą do wewnętrznego obja­ wienia" (1994:13). Droga, podróż, pielgrzymka są metafora­ mi, którymi chętnie posługują się ludzie związani z ruchem New Age na określenie swego życia widzianego jako proces transformacji (wiodącej do mistycznego oświecenia - jeśli koniecznie chcielibyśmy określić cel, który nie zawsze może być jasno określony; por. Ferguson 1993:24,35). Lecz w dzi­ siejszych czasach nieciągłej przestrzeni, ich własne, fizyczne podróżowanie niewiele ma wspólnego z pielgrzymowaniem, do którego odnoszą się w wypowiedziach na temat ludzkiego bytowania (polega bowiem na wystartowaniu samolotem, dajmy na to, z Los Angeles i rychłym wylądowaniu w Egip­ cie, Indiach, Meksyku, gdziekolwiek bądź). Sama fizyczna podróż nie jest już taka ważna, mało się o niej mówi (bo co tu dużo gadać o kolejnym przelocie boeingiem), na plan pierwszy wysuwa się zdecydowanie cel podróży: owo święte miejsce, do którego się zmierza. Nadzwyczaj ważne staje się ono właśnie i w nim przebywanie. Chciałoby się powiedzieć, że zwolennicy New Age'u wytyczyli nowe szlaki pielgrzymkowe, co w świetle powyższego nie byłoby jednak określeniem nazbyt fortun­ nym (nie ma sensu mówić o żadnych szlakach). Faktem jest natomiast, że wiele osób z kultury zachodniej (mieniącej się judeochrześcijańską) za cel wypraw zaczęło obierać zupeł­ nie nowe święte miejsca . Przede wszystkim: ośrodki staro­ żytnych kultur. Wiedza New Age uważana jest przez jej zwolenników za ponadczasową, obecną w kulturach całej Ziemi. Umiłowanie starożytności („starożytna magia Kahunów", „reiki - licząca tysiące lat tradycja naturalnego uzdrawiania" etc; por. Dobraczyński 1997:93) związane jest ze szczególną idealizacją kultur dawnych czy też w ogóle przedindustrialnych. Jak twierdzą rzecznicy New Age'u, dzięki życiu w doskonałej harmonii z naturą ich uczestnicy posiedli obszerną wiedzę na temat sił rządzących przyrodą oraz możliwości ich wykorzystywania, a wiedzą tą kierowali się wyznaczając miejsca święte i projektując cen­ tra religijne. Na łamach czasopism w rodzaju „Nie z tej Zie­ mi" czy „Nieznany Świat" często drukowane są o nich róż2 �nej wartości teksty (przy czym, choć cudowność twórców danej kultury często bywa podkreślana, bazą dla owych ar­ tykułów nie zawsze jest nachalne poszukiwanie sensacji, wbrew obiegowej opinii tych, którzy zajrzeniem do takich periodyków nie chcą się plamić) . W cudownych miejscach wyznaczonych przez mądrych starożytnych ułatwiony jest powrót do naszej „prawdziwej natury" (por. motto) rozumianej zwykle jako boskość, umożliwiony jest także kontakt z rzeczywistością pozamaterialną: z przeróżnie rozumianymi „energiami kosmiczny­ mi", z innymi wymiarami (channeling). Anne Williams, jed­ na z czołowych kompozytorek nurtu New Age, płytę Song of Isis nagrała w starożytnych świątyniach Egiptu, a więc w miejscu szczególnie dogodnym dla „zjednoczenia się z pozytywną energią kosmosu i przeniesienia jej na ziemię" (jak to określa komentarz do kasety wydanej przez toruńską „Ananda Musie"). Takie świątynie to zwykle coś więcej niż same budowle, których wzniesienie zaplanowano w zgodzie z siłami natury. W myśl ludzi z kręgów New Age, wielkie ośrodki religijne usytuowane zostały w pobliżu „czakramów", „spiral energetycznych", słowem: w miejscach o sil­ nym polu elektromagnetycznym, którego właściwości nau­ ka dopiero dziś zaczyna odkrywać. „Nieznany Świat" w ta­ ki oto sposób informuje o miejscowości Sedona w Arizonie: „Zespół tworzących ją zabudowań został usytuowany w an­ tycznym i uważanym za święte przez Indian Hopi i Navajo miejscu. Tego rodzaju magiczne miejsca uważane są za cen­ tra o szczególnym przepływie energii, tak zwane wielkie spirale, obecne w wielu punktach planety. (...) Nieprzypad­ kowo więc właśnie tutaj powstał bardzo ważny ośrodek No­ wej Ery, którego działalność polega głównie na ekspery­ mentach służących do jak najlepszego wykorzystywania po­ przez naturalne siły ziemi, energii psychicznych manifestu­ jących się w człowieku. (...) Aktualny lider grupy New Age w Sedona, Peter Sanders, utrzymuje, że naukowe analizy dotyczące szczególnych, elektromagnetycznych właściwo­ ści tak zwanych 'spiralnych prądów' nie wykazały niczego nadnaturalnego. Ich cechą charakterystyczną jest natomiast obecność form energii, o których najnowsza fizyka wie, że istnieją, nie jest jednak w stanie dokonać ich pomiarów" (Burakowska 1993). 3 Zatem miejscami, do których ściągają ludzie z ruchu New Age, są starożytne budowle powstałe na obszarach szczegól­ nie „energetycznych". Ich celem może być także sam taki „energetyczny" obszar. Może to być jakieś miejsce w natu­ rze; zwykle zresztą okazuje się, że było ono doceniane przed wiekami (na przykład „polskie miejsce mocy" - góra Ślęża, na której zresztą wiosną przyszłego roku odbyć się ma mię­ dzynarodowy zjazd adeptów reiki, jednej z naturalnych me­ tod uzdrawiania). Może to być jakiekolwiek inne miejsce; często okazuje się, że jest (lub choćby było) ono szczególnie ważne jeśli nie dla religii, to przynajmniej dla polityki. Za ro­ dzimy przykład może tu posłużyć czakram (węzeł energe­ tyczny) krakowski. Uważany jest on za jeden z siedmiu ist­ niejących na ziemi - pozostałe mają znajdować się w Delhi, Mekce, Delfach, Jerozolimie, Rzymie i Velehradzie (Rożek 1991:35) - ale nie istnieje chyba powszechna zgoda co do tej liczby (albo takiego rozmieszczenia energetycznych cen­ trów), skoro z ostatniego „Nieznanego Świata" dowiedziałam się, że za jeden z czakramów uważana jest także Majorka (Stępień 1998:22). Znajomy Chilijczyk opowiedział mi z ko­ lei o Valle de Elqui, rozległej dolinie znajdującej się w Czwartym Regionie Chile, w której swoje siedziby mają przeróżne grupy medytacyjne, rozmaite małe i duże komuny zainspirowane duchowością Wschodu, ludzie kontaktujący się z cywilizacją Ganimedesa (jeden z satelitów Jowisza o at­ mosferze zbliżonej do ziemskiej) i gdzie przed 18 laty naro­ dził się współczesny Chrystus, el Cristo del Elqui (na miejscu wydano na ten temat stosowne publikacje). Także dolina Elqui uważana jest przez jej mieszkańców i zaprzyjaźnionych bywalców za jeden z czakramów Ziemi, przy czym, według mojego rozmówcy, czakramy są centrami zmiennymi, trwają­ cymi w danym miejscu tylko przez określony czas, w zależ­ ności od ruchu naszej planety wokół własnej osi, Słońca, a przede wszystkim środka galaktyki. Trzema ostatnimi w dziejach Ziemi były Mezopotamia, jezioro Titicaca i Tybet, teraz przyszła kolej na dolinę Elqui. Tak właśnie całe skom­ plikowane zagadnienie czakramów tłumaczone jest za ocea­ nem; wracając do „naszego" czakramu, krakowskiego (w krypcie św. Gereona na Wawelu), dodam tylko, że jest on odwiedzany przez wcale pokaźną liczbę poszukiwaczy „miejsc mocy". Byłam świadkiem, jak w pierwszym nieomal rzędzie do niego właśnie została skierowana osoba zapytują­ ca gromadki znajomych o niewątpliwie New Age'owej orien­ tacji o miejsca w Krakowie, które warto by pokazać gościo­ wi z zagranicy. Nie ma dużej przesady w stwierdzeniu, że za szczególne może zostać uznane dosłownie każde miejsce. Możliwość ta­ ką stwarza fakt, że jego niezwykła energia nie zawsze uchwyt­ na jest dla „szkiełka i oka" (choć bywa, że badania radieste­ zyjne potwierdzą silne promieniowanie na danym obszarze). Wystarczy więc jedna opowieść, w gronie przyjaciół, o odby­ ciu szczególnie głębokiej medytacji na jakiejś polanie (albo w jakimś kościółku, gdziekolwiek) aby zachęcić słuchaczy do przyjazdu we wskazane miejsce (w celu doświadczenia ener­ gii sprzyjającej medytacji). Szczególne właściwości miejsca nie muszą jednak wiązać się wyłącznie z jego geograficznym położeniem. Same wie­ lokrotnie odbywane kontakty z transcendencją mogą mu przydać wyjątkowych walorów. Znane są i szeroko komento­ wane (nie tylko w kręgach New Age) badania naukowe doty­ czące TM (Medytacji Transcendentalnej) wiodące do odkry­ cia tzw. „efektu Maharishiego": 1 proc. ludzi praktykujących TM w danym miejscu jest w stanie wywrzeć porządkujący i harmonizujący wpływ na otoczenie (maleje liczba prze­ stępstw, nieszczęśliwych wypadków itp.). Idąc dalej i rozcią­ gając tę zasadę - zgodnie zresztą z duchem New Age'u - na wszelkiego rodzaju medytacje, w tym chrześcijańską modli­ twę, najzwyklejszy kościółek staje się miejscem świętym przez samo nagromadzenie w nim modlitw (a co dopiero mówić o wiekowych centrach religijnych!). Znajomy buddy­ sta opowiadał mi, jak pewnego razu Ole Nydahl (nauczyciel szkoły Karma Kagyu na Zachodzie) cieszył się „wymedytowaną salą", w której przyszło mu prowadzić medytacje; rzecz miała miejsce w ośrodku wczasowym, w którym przed spo­ tkaniem buddystów odbywał się kurs jogi. Zatem miejsce święte (na którego niezwykłość wpływa silnie oddziaływują­ ce pole elektromagnetyczne ziemi, albo na przykład obfitość jonów ujemnych w atmosferze, a może sama jego konstruk­ cja - jak w przypadku piramidy) sprzyja kontaktom ze sferą pozamaterialną, osiąganiu tzw. „zmiennych stanów świado­ mości", ale jednocześnie same te kontakty świętość miejsca generują czy też ją wzmacniają. Miejscami świętymi w tym rozumieniu są także przeróżne ośrodki zwane często z hindu­ ska aśramami, do których masowo ściągają sympatycy New Age'u, a które dodatkowo (a może przede wszystkim) uświę165 �ca sama obecność mistrza, przy którym łatwiej o „duchową transformację". By dopełnić charakterystyki miejsc uważanych w kręgach New Age za święte (a więc takich, w których łatwo o mi­ styczne przeżycia) wspomnieć jeszcze wypada o astrokartografii, która daje możliwość wyznaczenia, na podstawie indy­ widualnego horoskopu urodzeniowego, obszarów ziemi naj­ dogodniejszych dla kontaktów z sacrum. Jest to sposób na odnalezienie własnego świętego miejsca (własnego! - co zna­ mienne w czasach zindywidualizowanej „niewidzialnej reli­ gii"); warunkiem jest, aby zainteresowany dogłębnie przea­ nalizował rozkład planet we własnym horoskopie obliczonym dla danej szerokości i długości geograficznej (przede wszyst­ kim położenie Neptuna, ale także innych ciał niebieskich, do­ brze na przykład, aby Księżyc znajdował się w dwunastym domu) i może ruszać na spotkanie z transcendencją (czy le­ piej byłoby powiedzieć: immanencją - skoro rzecz dotyczy New Age'u sławnego ze sprowadzenia deus otiosus z niebie­ skiej banicji w przestrzeń znajdującą się w zasięgu ręki). Wraz ze wzrostem ruchu turystycznego w starych świę­ tych miejscach odkrywanych na nowo przybywa relacji o doświadczanych tam stanach mistycznych, o przeżyciach szczególnie silnych. Równocześnie na forum naukowym głos zabierają osoby, które opowieści takie obierają za punkt wyjścia do poszukiwań „nowego paradygmatu, który po­ zwoli na lepsze zrozumienie niezwykłej i cudownej mocy miejsc" (amerykański psycholog Jim Swan; 1989:215). Sprzysiężenie Wodnika rozszerza swoje wpływy. PRZYPISY 1 Ruch New Age traktuję szeroko jako zjawisko złożone, wewnętrz­ nie zróżnicowane i wielopłaszczyznowe (nie ograniczając jego rozumie­ nia do „Niskiej. Okultystycznej Nowej Ery" jak mogłoby wynikać z pierwszego akapitu; por. Dobroczyński 1997:89-111). Tak je właśnie tutaj nazywam: ..miejsca święte", stosując to okre­ ślenie wymiennie z innym - „miejsca mocy" - częściej używanym przez samych sympatyków New Age'u. Chodzi w każdym razie o obszary. : w których (jak o tym dalej piszę) ułatwiony jest kontakt z rzeczywisto­ ścią pozamaterialną, gdzie łatwiej o przeżycia mistyczne (niezwykle cen­ ne i poszukiwane w New Age'owych kręgach). ' Zob. na przykład dość wyważony artykuł o pobycie na Machu Piechu: R. Teyszerski, Zostało słońce i święty słup, „Wydarzenia Niesamowite", nr 3, 1998. albo tekst wręcz „odczarowujący" Tybet: M . Kalmus, Tybet z tej Ziemi - czyli legenda i rzeczywistość, „Nie z tej Ziemi", nr 12(40), 1993. BIBLIOGRAFIA: Berenholtz Jim 1994 Podróż w cztery strony. Mistyczna opowieść o podróży w staro­ żytne tajemnice obu Ameryk, Bydgoszcz. Burakowska Joanna 1993 Święte miejsca i magiczne wibracje, „Nieznany Świat", nr 35. s. 38 Dickey Christopher 1994 The Oldest Pyramid Scheme, „Newsweek". Nov. 28, s. 43 Dobroczyński Bartłomiej 1997 New Age, Kraków. Ferguson Marilyn 1993 Na rozdrożu: przemiana ludzi [w:] (wyb. i tłum.) Macura P.. New Age. Kraków, s. 21-49 Medytacje pod megalitycznym kamieniem. miejscem dawnych rytuałów. Północna Szkocja w pobliżu Forres Kantrowitz Barbara i in. 1994 / / i Search of the Sacred, „Newsweek". Nov. 28, s. 39-41 Rożek Michał 1991 Kraków, czyli siódmy czakram ziemi. O tajemniczych osobliwo­ ściach tego miasta, Kraków. Stępień Małgorzata Anna 1998 Reiki - przesłanie miłości. ..Nieznanv Świat", nr 8(92). s. 21-23 Swan Jim 1989 Lugares sagrados en la naturaleza: un instrumento en el maletin del chamem, [w:] Harner M . i in., El viaje del chaman. Си­ пи ii'm, pode г у crecimiento personal. Barcelona, s. 210-221 Medytacja w kamiennej świątyni w Findhorn Foundation kolo Forres Czerpanie świętej mocy z megalitycznych kamieni pochodzenia celtyckiego w pobliżu Forres Fot. Anna E . Kubiak /66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9184dbd58fd24088529cd09db0bfafe.pdf b6dcabae2ce7554871ce8d9ae00d9c3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2585 Title A name given to the resource Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pieniądze i sztuka. Iluzja i symbol. Zbigniew Benedyktowicz „Nie całkiem wiadomo w jakiej proporcji w barwnych opisach realnych ludzi żyjących w realnych czasach, w realnych miejscach stapiać należy fakty i fikcje, ale antropologia będzie to musiała usta­ lić, jeśli ma być nadal intelektualną siłą we współczesnej kulturze." - To zdanie Clifforda Geertza przychodzi natrętnie na myśl w związ­ ku z artykułem Marca Shella, którym otwieramy ten numer. Po przedmiotach ubogich Tadeusza Kantora (patrz numer poprzedni) oto jeszcze jeden przedmiot - znaleziony. Objet trouvet - „znajda". Jeszcze jeden przyczynek do historii i analizy znaczenia przedmiotu w kulturze. Przedmiotu tym razem artystycznego. - Przyczynek do analizy dzieła sztuki. Dzieła sztuki przy tym specyficznego a mianowicie obrazu powstałego w tradycji, malarstwa iluzjonistycznego - trompe 1'oeil - mającego za zadanie łudzić oko. A ścisłej rzecz biorąc - obrazu powstałego w amerykańskiej tra­ dycji trompe 1'oeil, przedstawiającego w równej mierze i w równym stopniu p i e n i ą d z e i s z t u k ę . Czy też, jeszcze rzecz ściślej biorąc - obrazu, który, jak pisze autor: „przedstawia lub udaje, że przedstawia, rzeczy oryginalne (autentyczne) na sposób collage'u, w naturalnej wielkości i rzeczywistych kolorach"- Młodą kobietą w półotwartych drzwiach - fragment obrazu Rembrandta i banknoty - „zadrukowane papierki, prawdopodobnie dzieło skarbca Stanów Zjednoczonych". Oto przed nami więc jeszcze jedno, swoiste stu­ dium przedmiotu. Wychodzące od postawienia pytania - „Czym jest ten przedmiot? - Odsłaniające nie tylko jego narzucającą się, zamie­ rzoną, widoczną na powierzchni, ale i głębszą, zasadniczą dwuznacz­ ność. Studium obrazu, które wychodząc od jego programowej dwu­ znaczności, od początku otwarte jest na ukazanie jego wieloznaczno­ ści i pomaga otwierać - nam widzom - nasze oczy na zawartą w nim właśnie więcej niż tylko dwu-, ale wielo- wieloznaczność. Pod tym względem analiza Marca Shella jest majstersztykiem. Już sama lista zagadnień tu poruszanych, sposób widzenia sztu­ ki i pieniędzy - tych, tak zdawałoby się odległych od siebie światów wartości (bo czyż nie przywykliśmy do wyraźnego rozgraniczania i wiązania sztuki ze sferą tego, co duchowe, wzniosłe, idealne, a pie­ niędzy z tym, co tylko materialne, „niskie", zwykłe i powszednie) jak dwie odrębne, i zupełnie odmienne od siebie, sklejone połówki w analizowanym obrazie, łączą się ze sobą, zachodzą w tym eseju na siebie, przenikają się wzajemnie: sztuka jako iluzja i sztuka jako symbol - pieniądze jako sztuka - sztuka jako pieniądze - sztuka i pieniądze jako obietnica szczęścia... Sztuka i pieniądze: krok po kroku, w ślad za autorem obserwo­ wać możemy przechodzenie i przenoszenie znaczeń z jednego w drugie, zamianę jednego w drugie. Tę wieloznaczność znajdujemy już w samym tytule obrazu, który staje się i jest zarazem (zapożyczonym) tytułem dla całego te­ go eseju - Handle With Care, wziętym z napisu powszechnie znane­ go z amerykańskich nalepek spedycyjnych. Nie ma dlań ścisłego od­ powiednika w języku polskim. Polska tradycja pocztowa zwykła by­ ła umieszczać w tej funkcji nalepek ostrzegających, bardziej skróto­ we i lapidarne: „OSTROŻNIE!" czy też „UWAGA!!! OSTROŻ­ NIE!!!" Tymczasem, ze względu na niemiecko-amerykański kon­ tekst kulturowy i językowy - środowisko, w którym powstał obraz i z którego pochodził jego autor - co jest, jak zapewnia nas z kolei autor eseju, tematem jego rozważań, tytuł należało by, czy też moż­ na by tłumaczyć na polski: Uwaga: Przenosić ostrożnie, - Trakto­ wać ostrożnie - a biorąc pod uwagę przenikanie się angielskiego handle i niemieckiego handel (por. przypis od tłumaczy do tytułu na s. 5) - Uwaga: Przenoś ostrożnie - Traktuj ostrożnie - Zajmuj się tym ostrożnie - Kieruj tym ostrożnie - Dysponuj tym ostrożnie Działaj z tym ostrożnie - Handluj tym ostrożnie - i wreszcie (ze względu na handlową „pieniężną" kontację) - Uwaga: Obracaj tym ostrożnie. Już więc sam tytuł mieni się wieloznacznością. A przecież jest to zaledwie początek, czubek góry lodowej. Im dalej w tekst tym wię­ cej takich kwiatków - w tym miejscu składamy głęboki ukłon, wy­ razy wdzięczności i podziwu dla autorów polskiego przekładu, za podjęty trud i za pracę jaką wykonali. Niezależnie jednak od tego, której wersji byśmy nie wybrali, i na którą byśmy się nie zdecydo­ wali - pamiętając o tym, że tytuł obrazu jest tytułem eseju - my wi­ dzowie, odbiorcy obrazu, odbiorcy tej przesyłki, czytelnicy eseju po­ winniśmy się czuć dostatecznie ostrzeżeni by r z e с z traktować ostrożnie. Artykuł Marca Shella zaczerpnęliśmy z pisma Common Know­ ledge wydawanego przez Oxford University Press, gdzie został opu­ blikowany w bloku tekstów objętych enigmatycznym tytułem Sym­ posium. Experimental Scholarship. Enigmatycznym, bo nie zawiera­ jącym żadnej informacji na temat tego eksperymentowania z nauką i uczonością. Z krótkiego wstępu sygnowanego przez wszystkich au­ torów zgromadzonych tam tekstów, a napisanego w formie dialogu zestawiającego wypowiedzi dwu uczestników tego spotkania (Dialogical Introduction) nie dowiemy się wiele więcej na jego temat. Czy sympozjum było pomysłem jednorazowym, efemerycznym, czy jest jakąś bardziej stabilną instytucją, czy należy do jakiegoś cyklu spotkań. Nie znajdziemy też żadnej informacji na temat miejsca, czasu, w którym się odbyło i czy wogóle się odbyło. Ani też w jaki sposób doszło do spotkania i zgromadzenia tekstów we wspomnia­ nym bloku. Żadnego programu ani założeń ideowych sympozjum. (Nota bene czyż nie budzić może zazdrości ta swoboda, niezależ­ ność uprawiania nauki w porze pisania rocznych sprawozdań w IS PAN, gdzie wymaga się w takich przypadkach podania rocznej, mie­ sięcznej, dziennej, co do dnia i niemalże, co do godziny - daty kon­ ferencji, w której się miało szczęście czy też nieszczęście brać udział.) Co najwyżej z Dialogicznego wstępu zorientowć się możemy, że mamy do czynienia z eksperymentowaniem dotyczącym formy nau­ kowej wypowiedzi. Dotyczącym sposobu pisania i kształtowania na­ ukowego tekstu, czuwania nad jego powstawaniem. Można by więc powiedzieć, że idzie tu przede wszystkim o eksperyment pisarski. Mówi się tam zresztą o potrzebie zabawy, rozrywki, szczypty dow­ cipu w uprawianiu nauki i pisaniu tekstu naukowego, i że jeśli uczo­ ny - pisarz zawarł w swym tekście choćby cokolwiek z tego, dlacze­ go nie mielibyśmy wziąć w tym udziału, nie poszukiwać tego. Przy­ wołuje się tam Ezrę Pound'a („Najpierw powiedz im, co zamierzasz im powiedzieć, potem powiedz im, a potem powiedz im, co powie­ działeś. Po prostu trzy razy - powiedz im - na wypadek, gdyby za­ mierzali się zdrzemnąć." - Tak Ezra Pound podsumował ćwiczenia z literatury porównawczej.) A jeden z artykułów - „There"(„Tam") przybiera kształt niemalże poematu, zbudowanego z komentarzy, opisu, analizy, a także cytatów - ułożonych w formie wiersza - do obrazów, których tylko tytuły (wersalikami) i nazwiska artystów (kursywą) pojawiają się w tekście (być może podczas prezentacji pokazywano slajdy?). Wygląda to jednak na działanie świadomie za­ mierzone. Jakby dla pokreślenia motta otwierającego ten tekst, które zaczerpnięte zostało z Johna Ruskina: - „doskonałość sztuki, cho­ ciaż osiągana przez naturę, niezależna jest od przedstawiania." (,,...lhe excelence of art, though reached through nature, is indepen dent of representation.") Dlaczego więc urzekł mnie ten iskrzący się od wieloznaczności esej Marca Shella. Dlaczego wybrany został z tej kolekcji ekspery­ mentalnego pisarstwa. Miałżeby być li tylko jeszcze jednym przykła­ dem gry i zabawy z formą? Mielibyśmy więc tu do czynienia (jak 3 �i w całym Sympozjum) z kolejną postmodernistyczną grą w chowane­ go? Czyż warto by było dlań ryzykować. Narażać na szwank dobre imię i ugruntowany obraz „Kontekstów", jako pisma raczej konserwa­ tywnego, bo stroniącego od tego typu gry i zabawy, nie ulegającego zbytnio najnowszym modom i tendencjom, dającego wyraz przekona­ niu i kładącemu akcent na to, że - „coś w końcu istnieje naprawdę". Odpowiem krótko. Esej Shella urzekł mnie przede wszystkim sposobem traktowania rzeczy. Dbałą o każdy najdrobniejszy szczegół analizą, w której liczy się każdy konkret - miara, waga, barwa, kolor, materia, sposób spojrzenia: z przodu, z tyłu, z góry, z boku, z dołu, w zależności od tego „czy artysta był prawo, czy leworęczny". Rze­ czywiście podążając śladem tej analizy trzeba obrazem obracać. Zwrócić na to uwagę, że namalowany na nim ołówek zwisa wbrew prawom ciążenia. Bo „Traktować ostrożnie" to także: traktować z tro­ ską. Troszczyć się o najdrobniejszy konkret i detal. Dalej, urzekł mnie w tej analizie zawarty w niej „współczynnik antropologiczny", że liczy się tu nie tylko najbliższy kulturowy („niemiecko-amerykański", holenderski - , amerykański - ) kontekst („przedmiot jest 'ho­ lenderski' i amerykański' zarazem"), ale umiejętne składanie i skleja­ nie -jak w tym obrazie - Starego i Nowego s'wiata. Wydaje mi się - być może, ulegam tu złudzeniu - że za sprawą tej analizy znalezlis'my się na przeciwległym do postmodernistycz­ nych gier, brzegu. Dzieło sztuki, przedmiot nie ulegają tutaj rozkładaniu, dekonstruowaniu, destrukcji. Pomimo tego, że zdejmowane są tu i odsłaniane kolejne warstwy znaczeń, rzecz nie ulega zniszczeniu, traktowana jest tu z szacunkiem, każdy detal, każdy szczegół, każda część tego obrazu traktowana ostrożnie i z troską, chociaż analizowana i rozpa­ trywana osobno, odnoszona jest do innych detali i szczegółów, staje się, jest nadal „częścią czekającą na ponowne włączenie w całość". Czyż nie należałoby tej propozycji Shella - w przeciwieństwie do „dekonstrukcjonizmu" - nazwać „rekonstrukcjonizmem". Osobną, nie mniej istotną sprawą jest to, że szczegół nie przesła­ nia tu całości. Zadziwiająca jest umiejętność z jaką autor przebiega i prowadzi nas przez różne miejsca, czasy, epoki, zjawiska, analizu­ jąc dzieło odnosząc je do innych dziel, nie zacierając pomiędzy ni­ mi granic - łączy je ze sobą. Wieczność zdaje się tu przezierać przez współczesność. Nie tylko wspomniana już ilość poruszanych zagadnień, otwiera­ jąca nasze spojrzenie na rzecz i poszerzająca nasze widzenie rzeczy ale i sama ilość i rozmaitość dziedzin badawczych łączonych tu ze so­ bą (historia, historia starożytna i współczesna, historia sztuki - np. od­ niesienia zastosowanych chwytów malarskich w analizowanym dzie­ le trompe l'oil do analogicznych praktyk w surrealizmie i kubizmie historia kultury, filozofia, biblistyka, teologia, filologia, etnografia pyszny, odrębny rozdzialik na temat Okay - socjologia, ekonomia, po­ lityka) - wszystko to sprawia, że mamy tu do czynienia ze szczegól­ nym typem interdyscyplinarności, o jakiej mówił i jaką postulował Roland Barthes, w której nie tyle idzie o sumowanie wyników badań różnych dziedzin ale o tworzenie nowego przedmiotu badań. Innymi słowy obraz Handel with care w analizie i ujęciu Shella to przedmiot, „który daje do myślenia". Stanowić może znakomity przykład z dziedziny życia symbolu. Odnaleźć możemy w nim wszystkie istotne cechy, na które wskazują badacze symbolu. Mógł­ by służyć jako przyczynek do ćwiczeń i „laboratorium" w tej dzie­ dzinie: - „Badając symbol nie tylko rozkładamy i rozpatrujemy go jako obiekt (przedmiot), ale jednoczes'nie pozwalamy jego twórcy apelować do nas, być partnerem naszej umysłowej pracy. Jeśli rzecz pozwala tylko zebys'my ją rozpatrywali, to symbol i 'sam' patrzy na nas..." (Siergiej Awierincew). „Symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów." (Jurij Łotman). Przykład o tyle osobliwy i ciekawy, że powstały we współcze­ snej kulturze. A tę antropologowie częstokroć charakteryzują jako kulturę, która „w mniejszym stopniu jest miejscem źródeł i zakorze­ nienia, bardziej zaś translacją, przekładaniem i przeszczepianiem". Dawny symbol był tym samym przedmiotem przełamanym na pół, który po złożeniu służył rozpoznaniu jedności, poświadczeniu tożsa­ mości (nawet we współczesnych powieściach szpiegowskich - ten 4 sam banknot). Czy dzisiejszy symbol - ten, na przykład - złożony z dwu różnych, odmiennych połówek, noszących ślady rozdarcia i ran (choćby pomiędzy tym, co stare i nowe) może uczynić to samo. Czy głębsze przesłanie: Handel with care - Traktować ostrożnie nie jest, przynajmniej pragnieniem tego? Pozostaje na koniec niepokój. - Jak trouverzy „znajdowali" tworzyli pieśni i wiersze tak i tutaj „znaleziony przedmiot" wydaje się współtworzony, tworzony niemal na naszych oczach. „Składana" analiza Marca Shella imponować może wrażliwością i finezją. Wszystkie szczegóły idealnie do siebie pasują, ujęte do tego w ramę sensacyjnego wątku (opowiadanie Poe'go), zachodzą na siebie, przylegają, jakby stworzone zostały specjalnie do tej analizy - Patrz­ cie tu jest szpilka, tu nitka, tu Rein - a tam Brandt. Porwani jesteśmy mocą interpretacji, niczym w spektaklu wytrawnego iluzjonisty. A ponieważ rzecz toczy się wokół tematów oryginał - kopia - auten­ tyk - fałszerstwo - idealne fałszerstwo - rodzi się niepokój. A może dzieło powstało specjalnie dla analizy. Czy odbiera to wartość inter­ pretacji? Mówiono nierazio antropologii światów możliwych... Wręcz przeciwnie myśl o tym, że dzieło zostało stworzone przez au­ tora analizy powinna dodawać skrzydeł „rekonstrukcjonistom". Przedmioty znalezione - ohjet trouvet - „przedmioty stworzone" mają niezwykłą moc mądrości. Do uszu dobiega ich śpiewny poru­ szający głos: „Wykonuj swą pracę z sercem, jakakolwiek była by skromna, ją jedynie posiadasz w zmiennych kolejach losu. Bądź ostrożny w in­ teresach. Bądź ostrożny w interesach. Na świecie bowiem pełno oszustwa". (...znalezione w starym kościele Św. Pawła w Baltimor datowa­ ne 1692 rok.)" * O istnieniu Otisa Kaye zaświadcza biogram na stronach Internetu za­ mieszczony przez galerię Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Gar­ den Uniwersytetu w Nebrasce (University of Nebrasca -Lincoln): „Otis Kaye (1885-1974) [tu różni się Marc Shell podając rok urodzenia 1886 por. s.14] syn niemieckiego emigranta i Amerykanki czeskiego pocho­ dzenia. Urodził się w Neemah, Michigan, dokąd przeniosła się jego rodzina z Chicago, i gdzie założyła przedsięborstwo obróbki dzrzewa. W 1903 roku ojciec Kaye zginął w wypadku w tartaku, jego partner w interesach wykupił przedsiębiorstwo od rodziny, co pomogło Kaye rozpocząć naukę ukierunkową na jego przyszłą karierę inżynierską. Wraz z matką zamieszkał na rok w Nowym Jorku, po czym wyruszył do Drezna, aby studiować inżynierię. Podczas pobytu w Nowym Jorku Kaye zaczął fascynować się sztuką, chociaż nie uczęszczał do żadnej szkoły artystycznej. W tym czasie Kaye spotkał Ni­ cholasa A. Brooksa i wszedł w posiadanie jego pracy, którą później naślado­ wał. Po ukończeniu szkoły w Dreźnie Kaye przeprowadził się wraz z matką do Hamburga, gdzie mieszkał do jej śmierci, t.j. do 1916. Potem powrócił do Stanów, gdzie zamieszkał w Pittsburgu, a później w Chicago. Kaye udanie kontynuował karierę inżynierską do 1929 roku kiedy stracił prawie wszystkie swe pieniądze na giełdzie, podczas spekulacji akcjami. Powrócił na krótko do Niemiec, gdzie dokonał tylko dwu znanych sprzedaży swoich prac, a następ­ nie wrócił do Chicago, gdzie z kuzynem rozpoczął praktykę inżynierską. Ka­ ye zaczął malować obrazy pieniędzy w 1917, po swym pierwszym powrocie do Ameryki. Uprawiał malarstwo głównie jako hobby w ciągu wielu lat, kie­ dy pracował jako inżynier. Malowanie pieniędzy było zakazane prawem przez rząd USA w 1909 roku. Większość obrazów Kaye, przedstawiających pienią­ dze datowane są przed 1930, chociaż produkował on rozmaite inne trompe i oil i tiguratywne obrazy w czasie swej długiej kariery. Około lat 1930. wy­ uczył się akwaforty kopiując prace Rembrandta i Whistlera. Oprócz wydru­ ków, takich jak Dollar Bill, który zawiera iluzjonistyczne monety malowane na powierzchni drukowanego obrazu, Kaye stworzył wiele rysunków znako­ micie operujących detalem, rysunków ptaków, insektów i zwierząt. We wczesnych latach 1950. Kaye wykonał serię banknotów, dokładnie ręcznie wyrysowanych kolorowym tuszem na papierze. W nawiązaniu do te­ go Bruce Chambers w swoim eseju J.S.G. Boggs - The Dimensions of Mo­ ney wspomina, że te jednostronne rysunki, sygnowane i datowane przez arty­ stę, były na tyle dobre, że - sklejone, z dwu stron razem i po wymazaniu pod­ pisu, mogły krążyć jako fałszywe. Kaye skrzętnie ukrył wszystkie te bankno­ ty, nawet przed własną rodziną, zapewne dla tego, że znalezienie ich w latach 50. groziłby karą za fałszerstwo. W tym samym czasie, w którym obrazy Ka­ ye zaczęły osiągać wysokie ceny w latach 1980. jeden z jego potomków zna­ lazł ukryty skarb: papierowe banktoty w pudełku zawierającym Bożonaro­ dzeniowe ozdoby." © Sheldon Memorial Art Gallery and Sculpture Garden � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f95b5fbb8dc32341ecce1198568f7340.pdf 75668a28b19265cc78bc73f878eb66c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:585 Title A name given to the resource Pierwotni mieszkańcy Polinezji/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.322-358 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi z Ameryką powiązaniami Oceanii W ciągu ostatnich lat na międzynarodowych kongresach amerykanistów, azjanistów i oceanistów zarysowała się wyraźna tendencja do trak­ towania obszaru wysp Pacyfiku i krajów sąsiadujących jako jednego, wielkiego regionu, w ramach którego w sposób jak najbardziej kom­ pleksowy należy śledzić i odtwarzać dawne procesy etnogenetyczne wszystkich bez wyjątku mieszkańców tego obszaru. W ten sposób połą­ czona została problematyka pochodzenia autochtonicznej, ludności Oceanii i Ameryki, za której wspólną praojczyznę uważa się jeszcze dokładnie nie ustalone rejony Azji Wschodniej. Takie stanowisko pozwala — w spo­ sób odmienny od tradycyjnego — rozpatrywać ewentualne związki m i ę ­ dzy kulturami tych dwóch obszarów a całokształtem tworzenia się po­ szczególnych społeczeństw, ich kultur, języka i typów antropologicznych. Ujęcie takie pozwala na postawienie następującego pytania: czy związki kulturowe między Polinezyjczykami a Indianami są natury etnogenetycznej i sięgają okresu ich .wspólnego przebywania na azjatyckim kontynencie, czy też wiążą się z zakrojonymi na szeroką skalę transpacyficznymi migracjami o charakterze osadniczym z zachodu na wschód, czy też ze wschodu na zachód, w okresie, kiedy i Oceania, i kontynent amerykański były zasadniczo zaludnione. Wtedy dopiero rozpatrzyć można i drugą ewentualność, t j . możliwość odosobnionych, sporadycznych kontaktów między Oceanią a Ameryką, które — rzecz oczywista — nie mogły mieć decydującego znaczenia w kształtowaniu się oblicza kulturowego i antropologicznego ludności tych terenów. Szczególne miejsce w problematyce przedkolumbijskich związków ludności Oceanii z Ameryką zajmuje tzw. teoria „substrátu przedpolinezyjskiego", której to zasadniczo poświęcony jest niniejszy artykuł. Zwo­ lennicy ścisłych, obustronnych i bezpośrednich kontaktów, aby pogodzić �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 323 swe teorie ze współczesnym stanem wiedzy o tworzeniu się kultury polinezyjskiej, odnieśli je nie do właściwych Polinezyjczyków, lecz do ludności mającej zamieszkiwać wyspy polinezyjskiego trójkąta, w okresie przed przybyciem tam dzisiejszych mieszkańców. W myśl tych teorii w okresie przedpolinezyjskim zamieszkiwała wyspy Polinezji inna k u l t u ­ rowo i antropologicznie ludność, na którą to dopiero nawarstwili się żeglujący na wschód polinezyjscy żeglarze. Tę pierwotną ludność Poli­ nezji łączono w rozmaity sposób z kontynentem amerykańskim. Zasad­ niczo jednak poglądy te można by podzielić na dwie grupy: pierwszą — przyjmującą, iż ta przedpolinezyjska ludność wzięła udział w zaludnianiu terenów Ameryki; drugą — wprost przeciwną, zakładającą emigrację osadniczą z Ameryki do wysp Polinezji. W obu przypadkach uważano, że ludność ta przekazała częściowo swój dorobek kulturowy późniejszym mieszkańcom tych terenów — Poline­ zyjczykom. Dlatego też w ich kulturze i typie antropologicznym znaj­ dujemy pewne elementy, które wskazywałyby na dawne powiązania oceaniczno-amery kańskie. Prześledzenie więc tych teorii i ich konfrontacja ze współczesnym stanem badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicznych po­ zwoliłyby stwierdzić, czy uzasadnione jest w ogóle twierdzenie o istnieniu w okresie przedpolinezyjskim jakiejś bliżej nie znanej, odmiennej antro­ pologicznie i kulturowo ludności. Po odpowiedzi na to pytanie, nawet w sposób pozytywny, należałoby rozpatrzyć kwestię, czy ludność tę należy łączyć z transpacyficznymi migracjami na trasie Oceania' — Ameryka lub też odwrotnie. Całkowicie pewna odpowiedź na te pytania jest jeszcze przy dzisiejszym stanie wiedzy o tych terenach prawie nie­ możliwa. Złożyć się bowiem na nią muszą długotrwałe i szczegółowe badania szeregu współpracujących ze sobą specjalistów z różnych dzie­ dzin nauki. W związku z t y m poruszam niżej wyłącznie niektóre aspekty dotychczasowych badań nad etnogenetyczną więzią autochtonicznej lud­ ności Oceanii z Ameryką. Tezę o przedpolinezyjskiej transpacyficznej migracji ludności czarnej, melanezopodobnej, przez wulkaniczne i koralowe wyspy Oceanii można byłoby nazwać teorią „czarnego substrátu". W myśl bowiem jej założeń Polinezyjczycy, docierając do swej dzisiejszej ojczyzny, zastali już tam czarnych osadników, podobnych w budowie ciała do mieszkańców wysp melanezyjskich. Teorię tzw. „czarnego substrátu" przedpolinezyjskiego rozbudował Feliks Speiser. Nie badał on jednak pewnych wyodrębnionych abstrak­ cyjnych kultur, jak czynił to W.H.R. Rivers , lecz starał się łączyć dane i 1 O jego koncepcji migracyjnej „betel people" i „kava people" patrz: W. H . R. R i v e r s , The History of Melanesian Society, 2 t., Cambridge 1924. �324 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI etnograficzne z antropologicznymi i językoznawczymi. Słusznie wska­ zywał także na fakt, że zaludnienie terenów australijsko-oceanicznych było długotrwałym procesem mieszania się i migracji szeregu fal ludz­ kich. Przed przybyciem Polinezyjczyków wg Speisera wyspy Wschodniej Oceanii zajęte zostały przez ekspandujące na wschód fale ludności indo­ nezyjskiej, zawierającej elementy australoidalne, papuaskie i tasmańskie. Na ten mieszany substrát nawarstwiali się późniejsi przybysze — i stąd też; pochodzić ma podobieństwo fizyczne i kulturowe między Melanezją a Polinezją . Koncepcja ta, dziś już nieaktualna, głównie ze względów metodologicznych, była wynikiem przypisywania ogromnej roli pewnym wyrwanym z kontekstu kulturowego elementom i nadawania i m decydu­ jącego znaczenia w badaniach o charakterze etnogenetycznym. 2 Potwierdzenie występowania na obszarze Polinezji ciemnopigmentowanej ludności — starano się znaleźć w szeregu różnie interpretowanych mitach i legendach. Reminiscencje dawnego zetknięcia się polinezyjskich żeglarzy z autochtoniczną ludnością znaleziono w mitach mieszkańców Tonga, Niue (na wschód od Tonga), Nowej Zelandii, Managia (W. Cooka), Rarotonga, Tongarewa, Tahiti, Hawajów, Tuamotu, Markizów i Wyspy Wielkanocnej. Nawet na terenie Mikronezji Wschodniej w archipelagu Wysp Gilberta u ludności zbliżonej rasowo i kulturowo do Polinezyjczy­ ków, znana była legenda o ciemnoskórym i niskorosłym ludzie zamiesz­ kującym te wyspy przed przybyciem żeglarzy z Indonezji . Na terenie Centralnej Polinezji (Tahiti) i Wschodniej (Tuamotu, Mar­ kizy), a także na Hawajach europejscy żeglarze XVIII-wieczni często spotykali się z kategorią ludzi określaną jako manahuna, manahune lub menehune. Była to grupa, w której skład wchodzili wyspiarze nie posia­ dający ziemi, żyjący i pracujący na ziemi wodzów lub na ziemi tzw. raatira — średniej klasy posiadaczy. Sytuacja prawno-ekonomiczna przedstawicieli grupy menehune przypominała częściowo niewolników, lub też europejskich chłopów pańszczyźnianych. Zwrócono uwagę, iż niektórzy przedstawiciele tej niższej warstwy posiadali bardzo ciemną pigmentację. Znany żeglarz i odkrywca Bougainville pisał, że ,,[...] są wzrostu średniego, włosy mają kędzierzawe i twarde jak włosień koński, rysami twarzy i kolorem cery przypominają m u l a t ó w " . Podobne zdanie wyrażali i inni podróżnicy, jak np. Ibbot z ekspedycji Wallisa i Forster. 3 4 Wyprowadzono z tego wniosek, że ciemna barwa skóry jest w tym 2 F. S p e i s e r , Ver such einer Siedlungsgeschichte der Sudsee, Zurich 1946. G. Friederici, Malaio-Polynesischen Wanderungen, Leipzig 1914, s. 11; S. A. T o k a r i e w , Proischożdienie narodów Okieanii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, Moskwa 1956, s. 371. L . A. B o u g a i n v i l l e , Podróż Bougainville'a dookoła świata (Voyage de Bougainville autour du Monde), Warszawa 1962, s. 137. 3 4 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 325 przypadku świadectwem, iż grupa ta niegdyś stanowiła na terenie wysp Polinezji jedyną ludność, a jej późniejsza pozycja społeczna to wynik podbicia i zmuszenia do niewolniczej pracy przez fale ludności już poli­ nezyjskiej. W tenże sam sposób wykazywano powstanie dalszego roz­ warstwienia klasowego, którego rezultatem było wytworzenie się klasy wodzów i kapłanów. Była więc to typowa „teoria siły" głosząca, że pier­ wotna forma eksploatacji jest wynikiem podbicia jednego plemienia przez drugie. Współczesne jednak badania nad rozpadem 'wspólnoty rodowej ludów Polinezji i tworzeniem się społeczeństwa klasowego wykazały, że był to proces całkowicie wewnętrzny, bez jakichkolwiek wpływów z zewnątrz. Rozwarstwienia więc klasowego na terenie Polinezji nie można t ł u m a ­ czyć kolejnymi, nakładającymi się na siebie falami migrantów — czar­ nych, białych czy żółtych, lecz w e w n ę t r z n y m procesem specjalizacji pracy, oddzielaniem się uprawy ziemi od powstającego rzemiosła, trwa­ łym rozpadem ustroju rodowego, kiedy to starszyzna rodowa przejmo­ wała w swoje ręce podstawowe środki produkcji, zajmując w rezultacie wysokie miejsce w układzie stratyfikacyjnym polinezyjskiego społeczeń­ stwa . W ramach tego wewnętrznego procesu powstała też warstwa niewolników czy zależnych, bezrolnych kopieniaczy menehune, której przedstawiciele (poza nielicznymi opisanymi wyżej wyjątkami) nie po­ siadali żadnych obcych niepolinezyjskich cech kulturowych ani rasowych. 5 Hipoteza istnienia przedpolinezyjskiego substrátu szczególnie intere­ sująco wiąże się z etnogenezą mieszkańców wysp marginalnych — Nowej Zelandii i Wyspy Wielkanocnej. Ustalono, że zasadnicze zaludnienie Nowej Zelandii datować należy na okres od X I I do X I V w. n.e. Z tego też czasu pochodzić ma trzon ludności maoryjskiej, jaką zastali na nowo odkrytej wyspie europejscy żeglarze. Pierwszym polinezyjskim odkrywcą Nowej Zelandii miał być wg miejscowych legend żeglarz imieniem Nuku, pochodzący najprawdopo­ dobniej z Tahiti. Dopłynął on do północnych wybrzeży Nowej Zelandii około X w. n.e. Większość legend odkrycie wyspy przypisuje innemu żeglarzowi — Kupe. On to około połowy X w. odkryć miał cieśninę między Północną i Południową Wyspą. Po powrocie do swej ojczyzny — legendarnej Hawaiki, umiejscawianej współcześnie na Wyspach Towa­ rzystwa — Kupe zrelacjonował swym współplemieńcom o odkryciu no­ wego, dużego lądu, o tym, że jest on nie zamieszkany i nadaje się do 5 S. A. T о к a r i e w, Proischożdienije obszczestwiennych klasow na ostrowach Tonga, „Sowietskaja Etnográfica", 1958, nr 1, s. 150—151; N. A. B u t i n o w, Razdielenie truda w pierwobytnom obszczestwie, [w:] Problemy istorii pierwobytnogo obszczestwa, „Trudy Institute Etnografii", t. 54: 1960, s. 149—150. �326 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 6 kolonizacji . Lecz kiedy 200 lat później przybyła do Nowej Zelandii duża fala osadnicza z terenów centralnej Polinezji okazało się, że wyspa nie jest wcale bezludna, lecz częściowo zamieszkała, i to przez ludność najprawdopodobniej niepolinezyjską. W dawnych legendach Maori za­ chowały się pewne reminiscencje z tego okresu i na tej podstawie przy­ puszcza się, że ludność ta określana przez Maori jako Tangata-whenua była ciemnoskóra, w każdym bądź razie o wiele ciemniejsza od poline­ zyjskich przybyszów, przy t y m wysoka, szczupła, o płaskich nosach i sto­ jących do góry włosach. Początkowo zamieszkiwała ona prawdopodobnie okolice Taranaki, w pobliżu dzisiejszego New Plymouth, a następnie roz­ przestrzenić się miała do innych części Północnej Wyspy . Większość współczesnych badaczy jest jednak skłonna przypisać ten nieznany substrát nowozelandzki polinezyjskiemu pochodzeniu. Nie ma jednak wśród nich całkowitej jednomyślności. Przeciwnicy koncepcji niepolinezyjskiego substrátu, a w tej liczbie Te Rangi Hiroa, wykluczają całkowicie możliwość istnienia na wyspie nieznanych kolonistów spoza obszarów Polinezji. Inni uczeni są zdania, że owszem, na terenie Nowej Zelandii znajdował się czarny substrát, lecz nie stanowili go Tangata-whenua. Tworzyli oni bowiem jedynie pierwszą polinezyjską kolonię założoną tam już przed rokiem 800 n.e. Koloniści ci wg nich spotkali na Nowej Zelandii ludność odmienną, czarną, podobną do mieszkańców Fidżi, zwaną przez nich mouriuri lub maruiwi. Ludność ta miała zostać z czasem wyniszczona, a mała jej część, stale wypierana, opuściła swe dotychczasowe siedziby odpływając na siedmiu łodziach prawdopodobnie do wyspy Chatham, gdzie osiedliła się, żyjąc tam jeszcze przez kilka­ naście generacji . 1 8 W legendach maoryjskich znaleźć można dane świadczące, iż nie były wyjątkiem mieszane małżeństwa między Maori a kobietami ze szczepu Maruiwi. Stąd też pochodzić mają pewne ślady udziału elementów czar­ nych w formowaniu się tzw. typu nowozelandzkiego . Legendarne ple­ miona Maruiwi czy Tangata-whenua utożsamia się najczęściej z naj­ starszą, dotychczas znaną na Nowej Zelandii archeologiczną k u l t u r ą „Myśliwych Moa". Nazwa tej kultury pochodzi od maoryjskiego słowa oznaczającego olbrzymiego, biegającego ptaka, dalekiego krewnego dzi9 S J . C. B e a g l e h o l e , The Discovery of New Zealand, London 1961, s. 2—4; S i n c l a i r , A History of New Zealand, London 1960, s. 15—17. B e a g l e h o l e , op. cit., s. 5; W. J . C a m e r o n , New Zealand, New Jersey 1965, s. 94. S. A. T o k a r i e w , A. J . В 1 i n o w, N. А. В u t i n o w, Narody Nowoj Zielandii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, s. 686—688; B e a g l e h o l e , op. cit., s. 6. Stąd też pochodzić ma etniczna nazwa m i e s z k a ń c ó w wyspy Chatham — Moriori. E . B e s t , The peopling of New Zealand, „Man", t. 14:1914, s. 73—76. K. 7 a 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 327 POLINEZJI siejszego k i w i . Kości tego ptaka, przypominającego częściowo strusia, oraz jego duże jaja znajdowano bardzo często w grobach obok charakte­ rystycznych dla tej kultury narzędzi i ozdób. Datowanie kultury „My­ śliwych Moa" nie jest jeszcze ze względu na małą jej znajomość całko­ wicie pewne. Większość jednak znalezisk odnieść należy do X, X I i X I I w. n.e. Znany nowozelandzki muzeolog Duff przeprowadził szcze­ gółowe badania tej dawnej kultury. W wyniku jego dociekań i porów­ nawczych analiz stwierdzić można, że nie ma żadnych podstaw do łącze­ nia kultury Moa z jakąkolwiek inną ludnością niż polinezyjską, a co za t y m idzie legendarne plemiona Maruiwi czy Tangata-whenua reprezen­ towane w archeologii jako „Myśliwi Moa" są tylko jedną z faz rozwojo­ wych kultury M a o r i . Inny znany badacz dawnych kultur Nowej Zelandii, Best, wyróżnia na terenie obu wysp dwa regiony zróżnicowania form obrzędów, instytucji społecznych, sztuki itp. Powstanie tych dwóch regionów tłumaczy dwoma falami migracyjnymi, z których pierwsza (i zarazem starsza) reprezentowana była przez kulturę niższą od później­ szych przybyszów, kolonistów polinezyjskich z X I I — X I V w . Taka interpretacja zróżnicowań kulturowych Maori nie może oczywiście świad­ czyć o niepolinezyjskości ludności autochtonicznej. Równie dobrze bo­ wiem mogli to być Polinezyjczycy — reprezentanci jednej z pierwszych fal migracyjnych, które stopniowo przemieszczały się na wschód z archi­ pelagów Melanezji. Kultura i skład antropologiczny tej ludności mógł zasadniczo różnić się od fal późniejszych osadników pochodzących już z centralnej Polinezji. 10 1 1 Jednym z argumentów przemawiających za pobytem na Nowej Ze­ landii czarnej ludności, prawdopodobnie pochodzenia melanezyjskiego, mają być m. in. łodzie z desek bez pływaków (outrigger) z wysokimi dziobami i rufami oraz z obfitą ornamentyką. Nie znane są one w takiej formie w Polinezji, pomijając Archipelag M a r k i z ó w . Zewnętrzna ich zbieżność z łodziami melanezyjskimi była tak duża, że uwagę na to zwrócił już James Cook, który stwierdził, że ,,[...] w formie przypominają łodzie z Nowej A n g l i i " Kwestia tej zbieżności jest jednak dzisiaj 12 1 3 1 0 S i n c l a i r , op. cit., s. 15—16; C a m e r o n , op. cit., s. 21—22; G. H o l t k e r , [rec] R. Duff, The Moa-Hunter Period of Maori Culture, Canterbury Museum Bull., nr 1, Wellington 1950, „Anthropos", t. 47:1952; В. A. L . C r a n s t o n e , [rec] R. Duff, op. cit, „Man", 1951, nr 196, s. 113. E . B e s t , The Maori division of time, „Dominion Museum Monograph", nr 4, Wellington 1922, s. 4, 21. R. L i n t o n , The material Culture of the Marquesas Islands, „р. B. Bishop Museum Memoir", t. 8, nr 5, Honolulu 1923, s. 319 (59). J . C o o k , Pierwoje krugoswietnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie na „Indevre" w 1768 do 1771 g. (The Journals of captain James Cook on his 11 12 13 �328 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI w dalszym ciągu bardzo niejasna i nie można traktować jej jako prze­ konującego argumentu. Występowanie bowiem pływaka charaktery­ styczne jest nie tylko dla ludności Polinezji, ale także i Melanezji oraz ludów Oceanu Indyjskiego. Po drugie wg Heyerdahla Polinezyjczycy przejąć mieli pływak właśnie z rąk Melanezyjczyków, i to stosunkowo niedawno — już po zasiedleniu Nowej Zelandii i wyspy Chatham. Póź­ niejsza izolacja tych terenów od pozostałej Polinezji (co nie jest zgodne z rzeczywistością) zapobiec miała dalszemu rozprzestrzenianiu się tego typu ł o d z i . Poza tym jedna z fal osadniczych, która dotarła do Nowej Zelandii, pochodziła z centralnej Polinezji, a więc z terenów, gdzie pły­ wak był powszechnie używany. Dlaczego więc tego wytworu kulturo­ wego nie odtworzono w nowej ojczyźnie? 14 Legendy o dawnych żeglarskich wyprawach przodków dzisiejszej ludności nie są jedynym źródłem, na którego podstawie wnioskuje się o przedpolinezyjskim substracie. Ewentualnym świadectwem pobytu Me­ lanezyjczyków na Nowej Zelandii mógłby też być fakt znajomości wyrobu ceramiki u Maori w przeciwieństwie do pozostałej Polinezji, gdzie brak odpowiedniego surowca — gliny — występującej wyłącznie na starych masywach lądowych. Trudno bowiem przyjąć twierdzenie Te Rangi Hiroa o wspaniałej pamięci przodków Maori, którzy natknąwszy się na złoża gliny przypomnieli sobie garncarskie rzemiosło uprawiane jeszcze w Indonezji . Przodkowie Maori, jeśli założyć, że przybyli w y ­ łącznie z terenów centralnej Polinezji, musieli więc albo sami po raz w t ó r y odkryć produkcję ceramiki, albo też przejąć ją od autochtonicznej ludności, być może pochodzenia melanezyjskiego. Mogli także, co nie jest wykluczone, zaznajomić się z garncarstwem w czasie kontaktów z ludnością melanezyjską podczas swych dalekich morskich wypraw. Być może sami pochodzili z terenów, gdzie znana była sztuka garncarska, a więc z obszaru wschodniej Melanezji. Oczywiście nie musieli być przy tym Melanezyjczykami. Badania składów antropologicznych mieszkań­ ców Nowej Zelandii wykazały możliwość dotarcia do niej fal polinezyj15 voyages of discovery. The voyage of the „Endeavour", 1768—1771), Moskwa 1960, s. 281; H . G l a d w i n , Men out of Asia, New York 1947, s. 264. T. H e y e r d a h l , Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnogra­ f í a " , 1963, nr 4, s. 128. T e R a n g i H i r o a (P. H . B u c k ) , Vikings of the Pacific, Chicago 1959, s. 48—50. Ostatnie badania F . Shutlera wykazały, że na Tonga wyrabiano także ceramikę. Była ona bardzo bogato zdobiona i podobna do ceramiki wysp Fidżi i No­ wej Kaledonii. F . S h u 11 e r, Peopling of the Pacific Islands in the Light of Ra­ diocarbon Dating, [w:] Abstracts of Symposium Papers, Tenth Pacific Science Con­ gress, Honolulu 1961, s. 76, za S. I . К о г о 1 е w, Woprosy etnografii na X Tichookieanskom naucznom kongriessie, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1962, nr 5, s. 149. 1 4 1 5 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 329 POLINEZJI skich osadników już w tzw. pierwszej fazie ekspansji z rejonów Nowych Hebryd i Kaledonii. W tym samym czasie inne grupy polinezyjskie udały się szlakiem wschodnim — wiodącym aż do Wyspy Wielkanocnej . Ta koncepcja tłumaczyłaby pewne osobliwości antropologicznego typu Maori i ich kultury, nie korespondujące z terenami Wysp Towarzystwa i po­ zostałej centralnej Polinezji. W ten sposób można hipotetycznie założyć, że pierwotna ludność Nowej Zelandii nie była pochodzenia melanezyjskiego i nie posiadała antropologicznych cech melanezopodobnych, za­ wierała jedynie stosunkowo duży procent elementów tzw. kompleksu negro-australoidalnego, nabytego w rejonie wysp Indonezji i Melanezji. Problematyczne jest także do dziś twierdzenie o dostaniu się do Po­ łudniowej Wyspy Nowej Zelandii w okresie wczesnego neolitu tzw. „oceanicznych negroidów", którzy dotrzeć tu mieli z rejonów wschodniej Indonezji i Nowej Gwinei przez wyspy Melanezji, wschodnie wybrzeże Australii do Tasmanii i stąd do Nowej Zelandii . Współcześnie więc stwierdzić można, że prawdopodobieństwo wystę­ powania na terenie Nowej Zelandii czarnego substrátu zostało poważnie zmniejszone. Można jednak ewentualnie dopuścić istnienie małych ko­ lonii osadników melanezyjskich pochodzących być może z Fidżi, gdzie sztuka żeglarska była najbardziej rozwinięta. Nie należy jednak prze­ ceniać roli tych grup w kształtowaniu typu antropologicznego Maori i ich kultury. Zagadnienie substrátu nowozelandzkiego może być usta­ lone tylko przez dokładne badania archeologiczne najstarszych stanowisk oraz analizę antropologiczną znalezionych szczątków kostnych. Badania antropologiczne współczesnych mieszkańców nie mogą dać obiektywnie naukowego materiału ze względu na mieszanie się białych kolonistów z Maorysami. Nie można opierać się także na takich czy innych zbieżno­ ściach kulturowych, gdyż są one zawsze wyrwane z całokształtu określo­ nych historycznie i geograficznie kultur. Porównania takie doprowadzić nas mogą do błędnych koncepcji. Także zbytnia fetyszyzacja legend, ich zbyt dosłowna interpretacja, nie jest rzeczą wskazaną w dociekaniach typu etnogenetycznego. Wnioski bowiem mogą być czasem diametralnie różne, jak w przypadku badań Heyerdahla, który na podstawie swej analizy legend uważał, że na Nowej Zelandii istniał przedmaoryjski substrát nie o czarnym, lecz o białym zabarwieniu skóry . Czyżby więc na podstawie legend i kilku fragmentarycznych danych można było i6 17 18 1 6 L . A. G o d l e w s k i , Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, „Mate­ riały i Prace Antropologiczne", nr 8, Wrocław 1955, s. 49 i mapa. Patrz mapa S. P. T o ł s t o w a, Zaludnienie Australii i Oceanii w epoce przedhistorycznej i w okresie od I do II tys. n.e., [w:] Narody Awstralii..., s. 368. H e v e r d a h l , op. cit., s. 125. 1 7 1 8 �330 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI przyjąć istnienie na Nowej Zelandii w okresie przedmaoryjskim aż dwóch diametralnie różnych i współegzystujących ze sobą ludów? Drugim regionem polinezyjskim, w k t ó r y m szereg uczonych dopatruje się mnóstwa śladów kulturowych i antropologicznych dawnego tzw. „czarnego substrátu" — jest obszar Polinezji południowo-wschodniej (w szczególności Tuamotu i Markizy). W t y m to rejonie antropolodzy dosyć często natrafiali w swych badaniach na osobników o cechach dolichocefalii — utożsamianych z negroidalnymi elementami polinezyjski­ mi . W t y m też regionie zaczęto usilnie szukać zbieżności kulturowych, które wskazywałyby na łączność z najbliższymi „czarnymi" tubylcami — Melanezyjczykami. Tego typu zbieżności znaleziono najwięcej w sztu­ ce — ilustrując je przykładami z terenów Nowej Gwinei, Nowej Brytanii i Wysp Salomona. Wskazywano także na kanibalizm, polowanie na głowy, inicjacje jako na te elementy kultury, które mają nawet bardziej zbliżać tereny Polinezji południowo-wschodniej do Melanezji niż ku Polinezji zachodniej. Oczywiście zbieżności te to przeważnie jakieś bar­ dzo ogólne, niemal o zasięgu powszechnym wytwory kultury lub też pojedyncze elementy, oderwane od swego kulturowego podłoża, w y s t ę p u ­ jące na ograniczonym terenie, nie dające w efekcie żadnego wiarygod­ nego materiału do naukowej dedukcji. Mimo to szereg badaczy, a m. in. Linton, skłonni są uważać, iż ,,[...] bardzo możliwe, że populacja central­ nej i południowo-wschodniej Polinezji była w jakimś czasie negroidalna, jeśli chodzi o typ fizyczny, i bardziej melanezyjska niż polinezyjska, jeśli chodzi o k u l t u r ę " . Linton uważał, że przedstawiciele negroidalnej rasy jako pierwsi osiągnęli tereny centralnej i południowo-wschodniej Polinezji. W dalszych rozważaniach łączy on, jak niemal wszyscy ba­ dacze, cechy antropologiczne negroidalne z kulturą melanezyjska, której elementy w ten sposób dotarły poprzez Tonga, Samoa, Wyspy Cooka, Wyspy Towarzystwa aż do grupy Tuamotu i Markizów. Portem, z któ­ rego ruszyła na wschód fala osadników melanezyjskich, miał być archi­ pelag Fidżi. Po tej pierwszej fali migracji przyszła kolej na drugą, jednak już nie czarną, lecz „kaukaską" białą — europodobną. Żeglując z Indonezji przez koralowe atole Mikronezji osiągnąć oni mieli najpierw Samoa, a następnie nawarstwić się na osadników „czarnych". Tam też nastąpić miał proces długotrwałego mieszania się tych dwóch „ras". Tu jednak Linton podkreśla, że jeśli chodzi, o proces krzyżowania się kultur tych dwóch fal migracyjnych, to nie można dziś odpowiedzieć, jak on 19 20 19 Osobników o w s k a ź n i k u od dolichocefalii do mezocefalii utożsamiano z europoidami, a brachycefalów z mongoloidami. L i n t o n , op. cit., s. 462 (202). 2 0 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 331 POLINEZJI przebiegał. Trudno jest bowiem określić, jakie rysy kultury należy przy­ pisać jednemu, a jakie drugiemu ludowi. Twierdzi jednak dalej, że wynikiem tego procesu zmian kulturowych i antropologicznych była mieszana ludność z charakterystyczną dla terenów Polinezji południowo-wschodniej kulturą, która z tego rejonu ekspandowała dalej na wschód aż do Wyspy Wielkanocnej . Udowadniając istnienie „czarnego s u b s t r á t u " na Rapa-Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej — najbardziej na wschód położonej wyspie Poli­ nezji, można by liczyć się z ewentualnym dotarciem tej ludności nawet i do wybrzeża Ameryki. W takim przypadku należałoby także rozpatrzyć udział tej ludności nie tylko w kształtowaniu się typów rasowych, lecz i kultury szeregu indiańskich ludów. Autochtoniczna ludność Wyspy Wielkanocnej posiadała bardzo intere­ sujący skład antropologiczny. Otóż wg Dixona populacja Wyspy Wielka­ nocnej wykazuje największy procent czarnego elementu negroidalnego typu, ze wszystkich innych wysp Polinezji, mimo że położona jest naj­ dalej na w s c h ó d . Potwierdziły to także badania antropologiczne Go­ dlewskiego, które wykazały ilość elementów negroidalnych dochodzącą do 20°/o . Dane te starano się poprzeć szeregiem innych dowodów mających świadczyć za niejednolitością rasową mieszkańców wyspy. W szeregu opisów tubylczej ludności, znajdujących się w dziennikach i relacjach podróżników, od Roggeweena począwszy, znaleźć można było dane wska­ zujące, że w okresie pobytu na wyspie europejskich żeglarzy ludność pod względem koloru skóry nie była jednolita. Obok osadników o zabar­ wieniu skóry podobnym do mieszkańców pozostałych archipelagów Poli­ nezji zauważono odcienie skóry o wiele ciemniejsze niż przeciętne. Tego typu relacje uważano za jeden z dowodów mających świadczyć na ko­ rzyść tezy o istnieniu wczesnego, melanezyjskiego osadnictwa na wspo­ mnianej wyspie. Mimo to wielu podróżników i badaczy podkreślało spe­ cjalnie, iż ogólnie rzecz biorąc wygląd zewnętrzny wyspiarzy nie różni się niczym od wyglądu mieszkańców bardziej na zachód położonych wysp Polinezji. Natomiast pojedyncze wypadki występowania ciemniej­ szej skóry tłumaczyli oni w p ł y w e m słońca, wiatru i powietrza . Oczy21 22 23 24 21 Tamże, s. 462, 465 (202—205). R. B. D i x o n , The racial history of man, New York 1923, s. 370. L . A. G o d l e w s k i , Drogi Synów Słońca, Wrocław 1963, s. 164. W. К n о с h e, Die Osterinseł. Eine Zusammenfassung der chilenischen-osterinsel-expedition des Jahres 1911, Concepción 1925, s. 158—161; J . C o o k , Wtoroje krugoswojetnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie к jużnomu poljusu i wokrug swieta w 1772—1775 gg. (The voyage of the „Resolution" and „Adventure" 1772—1775), Moskwa 1964, s. 305—308; С. F . B e h r e n s , Der Wohlversuchte Süd2 2 2 3 2 4 �332 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI wiście takie tłumaczenie nie wytrzymuje dziś k r y t y k i . Wpływ bowiem środowiska na wszystkich mieszkańców w tamtejszych warunkach był przecież jednakowy, i nie mogły tu grać decydującej roli takie czynniki, jak wiek, płeć czy zajęcie. Badania antropologiczne i dane opisowe pochodzące z relacji zesta­ wiano z tradycją mieszkańców, określających poszczególne generacje swych przodków jako „czarne" lub „białe". Na tej podstawie zaczęto przypuszczać, iż przed przybyciem Polinezyjczyków na Wyspę Wielka­ nocną żył na niej inny, bliżej nie znany lud, o negroidalnych cechach antropologicznych. W przypadku Wyspy Wielkanocnej skłaniano się również k u tezie o ekspansji ludności melanezyjskiej. Dlatego też zaczęto wskazywać na te fakty kulturowe, które świadczyłyby na korzyść owej teorii. Pewne cechy słynnych posągów, odtwarzających prawdopodobnie typ starożytnych rzeźbiarzy, interpretowane były często jako elementy negroidalne. Twarze tych posągów z długą dolną szczęką i wystającym podbródkiem, grubymi wargami, wpadniętym, u dołu szerokim nosem oraz z wystającymi łukami brwiowymi, to cechy łączone także z melanezyjskim substrátem. Powoływano się też na zbieżność wyglądu tych posągów z drewnianymi rzeźbami zdobiącymi dzioby łodzi na Wyspach Salomona; rzeźby te posiadały podobnie głęboko osadzone oczy, długie wklęsłe nosy i wydatne usta. Teorie melanezyjskiego substrátu na Wyspie Wielkanocnej rozbudo­ wał szczegółowo Balfour. Uważał on, że Melanezyjczycy przybyli do Rapa-Nui jeszcze przed naszą erą, a zmieszanie się z Polinezyjczykami nastąpić miało dopiero w X I V w. n.e. Ta późna stosunkowo data t ł u m a ­ czyłaby wg niego antropologiczne różnice zauważone przez pierwszych europejskich żeglarzy. Balfour po przeprowadzeniu analizy kultury W y ­ spy Wielkanocnej ustalił listę 34 elementów zbieżnych z różnymi regio­ nami Melanezji, w największym jednak stopniu z archipelagiem Wysp Salomona. Pochodzenia melanezyjskiego były wg niego m. i n . nie spoty­ kany nigdzie w Polinezji kult ptaka przypominającego fregatę oraz zabieg kosmetyczny polegający na rozciągnięciu małżowin usznych. Na skałach Wyspy Wielkanocnej znajdują się reliefy ludzi z ptasimi głowa­ mi. Wg Balfoura grube dzioby i wydatne wole tych ptasich głów nie mogą odnosić się do jaskółki, której kult znany był tubylcom, lecz do ptaka-fregaty, nie występującego na wyspie, a czczonego na archipela­ gach Melanezji. K u l t ten wg koncepcji autora przeniesiony został z Wysp Salomona i zastąpiony z braku fregaty na wyspie popularną jaskółką, -Liinder, [w:] F . S c h u l z e - M a i z i e r , Die Osterinsęl, Leipzig b.r. Anhang, s. 226; Aus dem Logbuch der Roggeweenschen Expedition, [w:] S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit., s. 218. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 333 POLINEZJI przy czym symbolika ornamentów nie uległa zmianie. K u l t ptaka-fregaty i zwyczaj rozciągania płatków usznych odzwierciedlił się w wielu ele­ mentach kultury — wyspiarzy — występując zarówno w piśmie kohau rongo-rongo, reliefach z Orongo, gigantycznych rzeźbach kamiennych i małych drewnianych figurkach. Na tej podstawie Balfour wywodził całą dawną kulturę Wyspy Wielkanocnej z terenów Melanezji, ignorując oczywiście liczne dane wskazujące na ścisłą łączność kulturową omawianej wyspy ze wschodnią i centralną Polinezją. Wszystkie te zbieżności, jak już niejednokrotnie podkreślaliśmy, nie mogą stanowić decydującego i wiarygodnego mate­ riału, mającego świadczyć na rzecz dawnych związków kulturowych. Pismo wyspiarzy jak i gigantyczna rzeźba w kamieniu nie mają odpo­ wiedników w Melanezji i nie mogły stamtąd pochodzić. Zwyczaj roz­ szerzania małżowin usznych, bardzo popularny w Oceanii, występował na równie szerokim obszarze w Ameryce Południowej. Jest on także jedną z przesłanek Heyerdahla mających świadczyć na rzecz wschodniego pochodzenia polinezyjskich żeglarzy lub ich protoplastów. K u l t ptaka na Wyspie Wielkanocnej to całkowicie izolowana forma na Polinezji. Nie można jednak w zupełności skłaniać się ku tezie o podobieństwie tego ptaka do melanezyjskich fregat. Równie dobrze bowiem można by łączyć go za Moeller z gatunkami a m e r y k a ń s k i m i . 25 Istnienie wpływu melanezyjskiego w kulturze ludności Wyspy Wiel­ kanocnej negowane było całkowicie przez takich wybitnych badaczy, jak Alfred Métraux i Te Rangi Hiroa (P. H. Buck), podkreślających przypadkowość i dowolność interpretacji zbieżności melanezyjsko-rapanuiskich. Z przytoczonego wyżej materiału nie można dać jakichś bardziej ogólnych wniosków, co do prawdopodobieństwa występowania substrátu przedpolinezyjskiego. Wydaje się jednak, że jeśli pewne elementy negroidalne ustalone zostały wśród niektórych grup polinezyjskich, to rzeko­ me ślady kulturowej działalności, mające świadczyć za teorią substrátu, są wyolbrzymione, przeceniane i dotychczas niewystarczające. Należytego rozwiązania szukać będzie można dopiero wtedy, gdy od­ dzieli się problematykę antropologiczną sensu stricto od kulturowo-historycznej. Innymi słowy, gdy nie będzie się łączyło elementów negropodobnych, zlokalizowanych na Wyspie Wielkanocnej ze ściśle określo25 H. B a l f o u r , „Folk-Lore", 1917, s. 356—381. K r y t y k a jego poglądów patrz S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit, s. 191—203; A. M e t r a u x , Ethnology of Easter-Island, В. P. Bishop Museum Bull. 160, Honolulu 1940, s. 413; N. А. В u t i n о w, [rec] A. Riesenfelt, The Megalithic Culture of Melanesia, „Sowietskaja Etnojgrafija", 1955, nr 2, s. 185; K . M o e l l e r , Die Osterinsel und Peru, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 69:1937 z. 1, s. 18—19. �334 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI nym ludem i k u l t u r ą . Takie bowiem kojarzenie wprowadza wyłącznie dużo zamieszania i nie może dać dobrego wyniku. Ustalenie genezy pewnych ciemnych komponentów po części jest możliwe, przy dzisiej­ szym stanie wiedzy, bez uciekania się do takich czy innych zbieżności. Te bowiem, dopóki nie okażą się „importami" w archeologicznym zna­ czeniu tego słowa, nie mogą być pierwszoplanowym materiałem dowo­ dowym. Dlatego też należy przypuszczać, że element negroidalny dostał się na wyspę w czasie pierwszej fali migracyjnej, w której to stanowił on dość duży procent . Elementów „czarnych" — negropodobnych — nie sposób jednak ne­ gować, gdyż ilość ich w regionach zachodniej Polinezji dochodzi nawet do 34°/o, a w rejonie Tahiti i Hawajów do 17% — przybierając oczy­ wiście niemal na każdej wyspie czy archipelagu inny stosunek . Łączy się je jednak nie w sposób bezpośredni z Melanezyjczykami, lecz w y ­ wodzi jeszcze z okresu kształtowania się Protopolinezyjczyków w rejonie Azji Południowo-Wschodniej, Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji. Takie stanowisko wyklucza w zasadzie istnienie populacji melanezyjskiej na terenie wysp Polinezji. Nie neguje natomiast dawnych kontaktów polinezyjsko-melanezyjskich, lecz umiejscawia je na terenach położonych bardziej na zachód. Trzon Protopolinezyjczyków, złożony najprawdopodobniej z przed­ stawicieli typu pacyficznego rasy mongoloidalnej, wypierany przez mongoloidalnych przodków ludności Chin i Tybetu, wyemigrował około 3 tysiące lat p.n.e. do Indochin, nawarstwiając się tam najpierw na północy na stare mezolityczne elementy mongoloidalne, później na po­ łudniu na ciemne weddoidalne . Sądzić należy, że od tego też okresu rozpoczęło się kształtowanie dzisiejszego oblicza antropologicznego Poli­ nezyjczyków, na zasadzie mieszania się różnych grup. Druga faza kształ­ towania się Protopolinezyjczyków miała już miejsce na terenie w y 26 27 28 2 6 К n o c he, op. cit., s. 312; t e n ż e , Die Osterinsel. Sonderabdruck aus dem Verhandlungen des Deutschen Wissenschaftlichen Vereins in Santiago, t. 7, S a n ­ tiago 1921 s. 43; G o d l e w s k i , Struktura s. 48—49. G o d l e w s k i , op. cit., s. 45. T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. I I , Lublin—Kraków 1948, z. 1—2, s. 78; N. N. C z e b o k s a r o w , Driewnieje rassielenie czelowieczestwa w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azji, [w:] Proischożdienie czełowieka i driewnieje rassielenie czelowieczestwa, „Trudy Instituía Etnografii", t. 16: 1949, s. 339. Z tym weddoidalnym (cejlońskim) typem wiązać się mają wełniste włosy, bardzo w i ­ doczne np. u Maori na Nowej Zelandii. Podobną cechę posiadają także Melanezyjczycy do piątego roku życia. Patrz W. W. В u n a k, S. A. T o k a r i e w, Problemy zasielenia Awstralii i Okieanii, [w:] Proischożdienie s. 517—518; W. H ow e l l s , Mankind in the making. The story of human evolution, New Y o r k 1959, s. 321. 2 7 2 8 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 335 spiarskiego świata Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji, gdzie wędrowcy powtórnie weszli w kontakt z elementami ciemnymi — z właściwym typem melanezyjskim, papuaskim i niskorosłym typem pigmejskim, których wzajemny stosunek nie jest do dzisiejszego dnia o k r e ś l o n y . Okres ten zakończył się około I I — I V w. n.e., gdyż w tym czasie roz­ poczęła się osadnicza ekspansja szeregu fal migracyjnych ludności protopolinezyjskiej na tereny wschodniej Oceanii . Dlatego też przypuścić należy, iż ekspandujące w tym czasie na wschód poszczególne fale po­ linezyjskiej migracji zawierały odrębne procentowo składy antropolo­ giczne, w których pewną ilość, do dziś definitywnie nie określoną, stanowiły elementy negropodobne . W każdym bądź razie pierwsze fale migracyjne zawierały o wiele więcej ciemnych elementów niż na­ stępne. Najprawdopodobniej właśnie to zjawisko spowodowało wysunię­ cie teorii o melanezyjskim substracie. Pewne elementy kulturowe łączone z Melanezją i uważane za dowód istnienia ludności przedpolinezyjskiej na terenie Polinezji odnieść można także do okresu wielkich migracji. Trudno bowiem przypuścić, aby wędrujący przez Melanezję w kierunku wschodnim Polinezyjczycy nie zabrali ze sobą pewnych charakterystycznych dla tego obszaru elementów kultury. 29 30 31 Szereg elementów rasowych i składników kultury pochodzenia me­ lanezyjskiego dostało się do Polinezji w wyniku obustronnych kontak­ tów na terenach pogranicznych. W o wiele mniejszym stopniu elementy te mogły znaleźć się na terenie Polinezji na skutek dalekich wypraw żeglarskich, zamierzonych lub przypadkowych, z zachodu na wschód czy vice versa. Zjawisk tych nie można oczywiście pomijać, chociaż nie tłumaczą one ewentualnych śladów pochodzenia melanezyjskiego na terenach Polinezji „marginalnej". Ścisłe, obustronne kontakty między Melanezją a Polinezją istniały w rejonie wysp Fidżi, Samoa i Tonga. Żeglarze polinezyjscy z Samoa i Tonga wyprawiali się przede wszystkim na Archipelag Fidżi w celach handlowych. Zamawiali oni tam doskonałe podwójne łodzie, wyrabiane z rosnących na Fidżi specjalnych gatunków drzew. Z Fidżi i Lau przy­ wozili drzewo sandałowe, perły i ceramikę, w zamian za fiszbiny wielo­ rybie, tapę, maczugi czy określoną ilość pracy na ziemi wodzów fidżyjs k i c h . Łodzie z Samoa docierały też stosunkowo często do Nowej 32 2 9 S. A. T o k a r i e w , Wwiedenie, [w:] Narody Awstralii..., s. 27. S h u 11 e r, op. cit., wg K o r o l e w a , op. cit., s. 147—149. N. N. С z e b о к s a r o w, Osnownyje principy antropologiczeskich klassifikacii, [w:] Proischożdienie s. 315. T e R a n g i H i г о а (P. H . B u c k ) , Samoan Material Culture, „В. P. B i ­ shop Museum Bull.", t. 75, Honolulu 1930, s. 661—662; A. K r a m e r , Die Samoa-Inseln, t. 2, Stuttgart 1903, s. 33—35; E . W. G i f f o r d , Tongan Society, „B. P. 30 3 1 3 2 �336 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Kaledonii i Wysp Lojalności. Wg Percy-Smitha stała komunikacja mię­ dzy rejonem Samoa —• Tonga a Archipelagiem Fidżi datuje się już od około V I I w. n.e., dochodząc do swego maksimum w wiekach X V I I i X V I I I . Jeszcze w X I X w. jeden z wodzów tongijskich opanował wyspę Wanua-Lewu w Archipelagu Fidżi. Ten stały i długotrwały kontakt doprowadził do wytworzenia się w t y m rejonie mieszanej kultury, cech antropologicznych i językowych melanezyjsko-polinezyjskich . Nie jest więc w zasadzie uzasadniona teza granicy między Melanezją a Polinezją jako granicy dwóch różnych zespołów kulturowych. Rejon od Nowej Kaledonii do Wysp Samoa należy rozpatrywać jako jedną całość, jako region styku dwóch kultur i punkt wyjściowy żeglarskich wypraw, do­ prowadzających do całkowitego zaludnienia nawet najmniejszych, a na­ dających się do zamieszkania wysp i atoli Polinezji . 33 34 Częstym zjawiskiem na obszarze Polinezji było zabłąkanie się po­ szczególnych łodzi wskutek sztormu. Dlatego też Friederici uważał, że elementy czarne w typie antropologicznym i pewne obce składniki językowe wśród ludności atoli Tuamotu (Reao, Pukaruha, Napuka) spo­ wodowane zostały przypadkowym dotarciem tam pojedynczych łodzi z Melanezji . Takie dalekie podróże odbywały się też sporadycznie i na zachód, t j . z Polinezji do Melanezji. Jedna z łodzi z Mangarewa dotarła do atolu Sikajany położonego na zachód od południowych Salomonów, przebywając odległość około 3700 M m . James Cook w 1777 r. spotkał na wyspie Watiu (Atiu) trzech Tahitańczyków, ostatnich żyjących człon­ ków dwudziestoosobowej załogi, zagnanej tam w czasie sztormu. Po­ dobne relacje daje nam Beechy (1825 г.), który na Baia-Martin spotkał resztę 150-osobowej załogi z wyspy Maia-Tea położonej około 400 km na wschód od T a h i t i . 35 ж 37 Bishop Museum Bull.", t. 61 (Bayard Dominick Expedition publ. 16), Honolulu 1929, s. 12—15. " G o d l e w s k i , Struktura..., s. 6, 63, 158, 124; Te R a n g i H i r o a (Buck), Vikings..., s. 19, 47, 317; E . A. H o o t o n, Up from the ape, New York 1956, s. 618; J . G u i a r t, The Place of New Caledonia and the New Hebrides in Pacific Ethnohistory, [w:] Abstracts..., s. 72, wg K o r o l e w a , op. cit, s. 165. Stanowisko Te Rangi Hiroa (P. H . Buck), który uważał za centrum dalszych migracji rejon Wysp Towarzystwa, wydaje się być poglądem zbyt zawężającym. Trudno bowiem negować znaczenie wysp Tonga i Samoa, biorąc pod u w a g ę melanezyjski szlak w ę d r ó w k i Polinezyjczyków. Patrz T e Rangi Hiroa ( B u c k), Vikings..., s. 47, 57,69, 62. F r i e d e r i d i, op. cit., s. 12. H . D a m m, Menschen der Siidsee, Leipzig 1958, s. 334. F . R a t z e 1, Volkerkunde, t. 1, Leipzig—Wien 1894, s. 150. Dużo przykła­ d ó w tego typu przypadkowych podróży znaleźć można w: A. S h a r p , Ancient voyagers in the Pacific, Baltimore 1957. 3 4 35 3 6 3 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 337 POLINEZJI Na podstawie tych kilku przykładów przekonać się możemy, że świat Melanezji i Polinezji nie był tak bardzo od siebie oddzielony. Dlatego też przy dalszych badaniach nad śladami melanezyjskimi wśród Polinezyjczyków uwzględnić także należy bezpośrednie kontakty żeglar­ skie. Takie spojrzenie nie stoi co prawda w sprzeczności z teorią „czar­ nego substrátu", pokazuje jednak także inne możliwości przeniknięcia elementów melanezyjskiej „krwi" i kultury w głąb Polinezji. Te bardzo dyskusyjne fakty występowania melanezopodobnego sub­ strátu na obszarze Polinezji służą za materiał dowodowy dla zwolenni­ ków kontaktów oceaniczno-amerykańskich. Przyjmują oni, że skoro ślady tego substrátu znaleźć można w najbardziej odległych rejonach rozległego trójkąta polinezyjskich wysp — na Hawajach, Wyspie Wielka­ nocnej i Nowej Zelandii, to dlaczegóż by nie szukać ich także jeszcze dalej na wschodzie, t j . w Ameryce. Oczywiście teorie tego typu pod­ budowane są prawie wyłącznie niejasnymi i często niewłaściwie inter­ pretowanymi przesłankami mającymi świadczyć za dawną, wielką transpacyficzną migracją przedpolinezyjską. Aby wykazać istnienie przedpolinezyjskiego a najprawdopodobniej melanezyjskiego substrátu w Ameryce, zwolennicy tych koncepcji posługują się nieudokumentowa­ nymi w pełni dowodami z terenów Oceanii. Tak zbudowana teoria może być nawet czasami wewnętrznie spójna i bardzo przekonująca, lecz głębsza krytyczna analiza zawsze wykazać może bezpodstawność wielu, często zbyt autorytatywnych stwierdzeń. Na możliwość zaludnienia terenów Ameryki z rejonu Pacyfiku wska­ zywał już prekursor „szkoły kręgów kulturowych" — Ratzel, wyodręb­ niając tzw. „pacyficzno-amerykański obszar kultury kamiennej", w k t ó ­ rego ramach przyjmuje możliwość wpływów i kulturowych powiązań . Teorię o przemieszczaniu się ludów Azji Wschodniej wraz z Melanezyjczykami poprzez wyspy Pacyfiku aż do wschodnich wybrzeży Ameryki wysunął Boeckmann . Zasadniczym jednak twórcą idei pacyficznego pochodzenia ciemnopigmentowanych elementów indiańskich w Ameryce był Paul Rivět, który swą teorię poparł licznymi zestawami zbieżności kulturowych, a na­ wet dowodami z dziedziny parazytologii. Rivet uważał, że obok zasadni­ czych fal migracyjnych, posuwających się przez Cieśninę Beringa, należy także brać pod uwagę, jeśli chodzi o zaludnienie kontynentu a m e r y k a ń ­ skiego, i drugą trasę migracji — drogę transpacyficzną. Tą bowiem drogą dostać się miał do Ameryki przede wszystkim element czarny, prawdopodobnie melanezyjski, który przedtem opanował już całą Poli38 39 3 8 R a t z e l , op. cit., s. 135—137. Patrz K . B o e c k m a n n , Dokumente reich des Meeres, Berlin 1924. 3 9 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I zur Kulturphysionomik vom Kultur - �338 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nezję. Za wiek tej wielkiej, żeglarskiej migracji przyjmował on okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. Rivet uważał także, iż ewentualnie mogła istnieć i trzecia możliwość, a mianowicie dotarcie do Ameryki elemen­ tów australoidalnych w wyniku migracji przez A n t a r k t y d ę . Hipotezę tę rozwinął Mendes-Correa, który doszukiwał się pokrewieństwa między ludami Ziemi Ognistej a Australijczykami. Wskazywał przy t y m na niezwykłą odporność na zimno Alakalufów, Onów i Jaganów, uważając za możliwe pokonanie przez Australijczyków w odległych czasach brze­ gów kontynentu Antarktydy w okresie częściowego i n t e r g l a c j a ł u . Teoria transantarktycznej migracji australoidów jest całkowicie nie­ realna, brak jej bowiem jakichkolwiek podstaw naukowych. Była ona nie do przyjęcia, choćby tylko ze względu na nikłe umiejętności żeglar­ skie Australijczyków. Dlatego też odrzucono ją równie szybko, jak po­ gląd Montandona o dostaniu się Australijczyków do Ameryki w charak­ terze niewolników żeglarzy polinezyjskich . Teorię tę należy także odrzucić, bo przecież brak dowodów na istnienie kontaktów polinezyjsko-australijskich, a dotarcie Polinezyjczyków do Ameryki, nie mówiąc już o Patagonii, nie zostało w pełni udowodnione. Z transpacyficzną migracją melanezyjską łączono grupę Indian K a ribi, na co wskazywać miały pewne ich cechy kulturowe i antropolo­ giczne. Sąsiadujących z nimi Arawaków wiązano natomiast z chrono­ logicznie późniejszym wpływem idącym z Polinezji. W myśl tych koncepcji obszar wpływów i osadnictwa pochodzącego z Pacyfiku miał obejmować nawet Peru, Kolumbię, Ekwador, Panamę, Amerykę Środ­ kową, Antyle, Florydę oraz gujańskie wybrzeże Ameryki Południowej . Dziwić się jedynie można, że tak wielka migracja, o ile miała ona rzeczywiście miejsce, pozostawiła w zasadzie stosunkowo mało danych i dziś, aby ją udokumentować, trzeba uciekać się do niezbyt bogatego i mało wiarygodnego materiału. Także polscy antropologowie (Czekanowski i Żejmo-Żejmis) w okre­ sie międzywojennym dopuszczali możliwość istnienia dodatkowej migra­ cji z terenów Pacyfiku, łącząc z nią występowanie typów australoidal­ nych, mediterranoidalnych i pewnych cech melanezopodobnych. Ta 40 41 42 4 3 4 0 P. R i v ě t , Les Malayo-Polynésíens en Amérique, „Journal de la Socie­ tě des Américanistes de Paris", Paris, N. S., t. 18: 1926, s. 141—278: t e n ż e , Relations Commerciales précolombiennes entre L'Océanie et L'Amérique, [w:] Festschrift für W. Schmidt, Wien 1928, s. 583—609. A. A. M e n d e s - C o r r e a , O significado genealógico do „Australopithecus" e do cranio de Tabgha e o arco antropof Hética indico, „Trabalhos des Sociedade Portuguesa de antropologia e etnologia", vol. 2: 1925, nr 3, za G . F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienijes. 530. G . M o n t a n d o n, L'ologenese humaine, Paris 1928, s. 240. G l a d w i n , op. cit., s. 250—251. 41 4 2 4 3 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 339 POLINEZJI ludność pochodzenia transpacyficznego utworzyć miała na terenie Ame­ r y k i Południowej odrębną formację lasów podzwrotnikowych i wysp . W związku z prowadzonymi na szeroką skalę badaniami, mającymi na celu ustalenie pochodzenia Indian i ich szlaków migracyjnych, zwróco­ no uwagę na te cechy rasowe, które zewnętrznie przypominały pewne cechy ciemnopigmentowanych ludów Starego Świata. Rozpoczęto po­ szukiwania takich właśnie elementów wśród żyjących współcześnie ple­ mion, jak i w materiałach kostnych oraz w relacjach z okresu konkwisty i różnego rodzaju zabytkach archeologicznych i etnograficznych. Zwróco­ no uwagę na wysoki stopień szerokości nosa, dolichocefaliczność, na niespotykaną u mongoloidów wielkość zębów, tendencję do silnego rozwoju łuków nadoczodołowych i na pewne zbieżności serologiczne. Spowodowało to, iż niektórzy uczeni wydzielili aż trzy typy rasowe niemongoloidalne wśród autochtonicznej ludności Ameryki, a mianowi­ cie — australoidalny, mediterranoidalny i austroafrykański . 44 43 Jeśli chodzi o rozprzestrzenienie domniemanych elementów, wskazu­ jących na połączenia z tzw. rasami negro-australoidalnymi, to należy wyróżnić przede wszystkim na terenie Ameryki Południowej Basen Amazonki i przylegające do niego na zachodzie pacyficzne wybrzeże północnej części Ameryki Południowej. Drugi region — to tereny Argen­ tyny i Ziemi Ognistej. W Ameryce Północnej teren ten jest bardziej zwarty i obejmuje przede wszystkim ziemie przylegające do Zatoki Meksykańskiej, a także Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę, Kalifornię, Kolorado i stan Utah. Obszar wpływów mających pochodzić z Pacyfiku jest więc olbrzymi, trudno sobie wprost wyobrazić, żeby drogą trans­ oceaniczną, z odległych o tysiące m i l wysp, przedostały się tak duże fale migrantów, by mogły one oddziaływać trwale na niemal połowę kontynentu amerykańskiego. W centralnej części Ameryki Południowej, w Basenie Amazonki i terenach sąsiednich wykazują pewne podobieństwo do negroaustraloidalnej ludności szczególnie ci Indianie, którzy należą do tzw. typu paleoamerykańskiego, w grupach językowych Gěs, o najprymitywniej­ szych formach gospodarki. Spotykamy tam długogłowość, interesującą formę nosa, bardzo szerokiego, o grzbiecie wygiętym wewnętrznie i wełniste ciemne włosy. Szczególne podobieństwo do Melanezyjczyków znaleźć można we wschodniej Boliwii wśród plemion Sirionów, Guatów i Qurungów. • Szereg współczesnych plemion Ameryki Południowej zaczęto porów­ nywać pod względem antropologicznym ze szczątkami kopalnymi, w y 4 4 J. C z e k a n o w s k i , Człowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa s. 257—259; S. Ż e j m o - Ż e j m i s , Środowisko, [w:] Człowiek, jego rasy i Warszawa 1939, s. 121. C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. 4 5 1934, życie, �340 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI kazującymi cechy melanezopodobne, a znajdowanymi na tymże terenie. I tak Botokudów znany antropolog Eickstedt zaliczał do pozostałości po rasie wymarłych lagidów ze znalezisk w Lagoa Santa. Podobne po­ glądy wyrażali także Imbelloni, Menghin i Rivet. W miejscowości Lagoa Santa we wschodniobrazylijskim stanie Minas Geraes w latach trzydzie­ stych X I X w. Duńczyk Lund dokonał odkrycia szeregu czaszek, które chronologicznie należy zaliczyć do jednych z najstarszych znalezisk szczątków ludzkich w Ameryce Południowej. Już w roku 1879 Quatrefages wskazał na ich podobieństwo z czaszkami melanezyjskimi. Charak­ teryzują się one prognatyzmem, dużą szerokością twarzy i wystającymi łukami nadoczodołowymi. Cechy te nie tylko wykazują duże podobień­ stwo, lecz dochodzą do identyczności, czego zaprzeczyć nie może nawet przeciwnik melanezyjskich wpływów w Ameryce — Hrdlička. Jednak tak on, jak i Ibarra-Grasso wskazują, że nie należy przedwcześnie łączyć czaszek z Lagoa Santa z jednej strony z Melanezyjczykami, z drugiej zaś ze współczesnymi Indianami amazońskimi. Nie jest bowiem udowodnione, że przedstawiciele tej kopalnej rasy posiadali ciemną pigmentację skóry; nie wykazano bezspornie takich samych cech u I n ­ dian grupy Gěs. Podobnego typu szczątki kostne, jak w Lagoa Santa, zostały odkryte również w Ekwadorze, w pieczarach Paltacalo i Punin. Drugi wielki rejon wskazujący na antropologiczne wpływy negro-australoidalne, to — jak mówiliśmy — tereny północnego Meksyku i po­ łudnia Stanów Zjednoczonych. Interesujący jest tutaj tzw. typ kalifor­ nijski, u którego w wysokim stopniu występuje ciemna pigmentacja skóry, duża szerokość nosa i grubość warg. Powodowało to nawet, iż wielu podróżników porównywało tych Indian do tubylców afrykań­ skich . Dane antropologiczne na tych terenach, w t y m pochodzące także od wymarłego plemienia Pericu (płd. Kalifornia) i plemienia Seri z wyspy Tiburan, zbieżne są z brazylijskimi, jeśli chodzi o podobień­ stwo do Melanezyjczyków . Przedstawione wyżej w krótkim zarysie pewne wybrane, najczęściej spotykane antropologiczne przesłanki, mające świadczyć na rzecz pacy­ ficznego pochodzenia niektórych grup autochtonicznych na kontynencie amerykańskim, spotkały się z bardzo ostrą k r y t y k ą ze strony tych ba­ daczy — antropologów, etnografów, archeologów, którzy stali na stano­ wisku, że zaludnienie terenów Ameryki należy zasadniczo rozpatrywać wyłącznie w związku z Cieśniną Beringa i mostem Wysp Aleuckich. Wskazywano także na badania antropologiczne jako na tę dziedzinę 4 6 4 7 46 D. E . I b a r r a - G r a s s o , Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 1, s. 69; V. L . H e r r e r a , Cobrizos, Blancos y Negros. Abori­ génes de America, Santiago 1934, s. 87—97. G l a d w i n , op. cit., s. 67. 4 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 341 POLINEZJI studiów nad etnogenezą Indian, której badacze napotykają szereg obiek­ tywnych trudności. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę fakt, że współ­ czesne tubylcze populacje podlegały daleko idącym wpływom przy­ byszów z Europy i A f r y k i . Nie są one też w takim stopniu izolowane, jak w okresie przedkolumbijskim. Szeregu plemion indiańskich nie można badać pod względem ich struktury antropologicznej, ponieważ zostały one wyniszczone w okresie konkwisty i późniejszej żywiołowej kolonizacji — jak np. na Antylach. Materiału osteologicznego pochodzą­ cego z dawnych okresów jest jeszcze dziś zbyt mało, a na wielu terenach badania nad t y m rodzajem źródeł nie zostały podjęte. Często także szczątki kostne nie mogą służyć za materiał dowodowy, gdyż zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem deformacji głowy na terenie Ameryki, czaszki ulegały daleko idącym zniekształceniom. Te wszystkie trudności powodują, iż badania nad odtworzeniem genezy ludności Ameryki i jej pierwotnego składu antropologicznego są pełne kontrowersyjnych teorii i hipotez. Jednym z najważniejszych, sprzecznych faktów w teorii melanezyjskiej ekspansji transpacyficznej jest zagadnienie chronologii. Szczątki kostne z Lagoa Santa, Punin czy innych podobnych stanowisk zalicza się do górnego paleolitu w Starym Świecie, gdyż oczywisty jest tu ich związek z przemysłem pięściaków . Nie znaczy to wszakże, aby odnieść je do tych samych ram chronologicznych, co w Azji. Epoki bowiem archeologiczne na terenie Ameryki nie są związane zasadniczo z klasy­ fikacją stosowaną na naszym kontynencie. Większość jednak badaczy uważa te ślady pobytu człowieka w Ameryce Południowej za bardzo stare, sięgające prawdopodobnie około 25—15 tys. lat p.n.e. Tym­ czasem Melanezyjczycy rozpoczęli swoją migrację do Melanezji jeszcze w okresie, gdy na terenach wysp Indonezji nie było mongoloidów, gdyż w ich dzisiejszym typie antropologicznym nie znajdujemy elementów mongoloidalnych. Pozwala to określić przybliżoną datę dotarcia Melanezyjczyków do zachodniej Oceanii na V I — V tys. p.n.e. . Nie można więc z migracją tą łączyć melanezopodobnych elementów w Ameryce w oparciu o drogę transpacyficzną. Poza t y m domniemane ślady sub­ strátu „czarnego" na wschodnich atolach Polinezji, czy nawet najdaw­ niejsze ślady pobytu człowieka na tych wyspach sięgają najwyżej I — I I w. n.e. Ta zasadnicza sprzeczność chronologiczna spowodowała 4 8 49 50 4 8 Stanowisko takie reprezentuje np. O. M e n g h i n, El Altoparanaense, „ A m purias", t. 17—18, Barcelona 1955—1956, wg I b a r r a - G r a s s o, op. cit., s. 69. С l a d w i n , op. cit., s. 186. N. А. В u t i n o w, Proischożdienije i etniczeskij sostaw koriennogo nasielenija Nowoj Gwiniei, [w:] Problemy istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwinei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía Etnografii", t. 53, Moskwa— Leningrad 1962, s. 114. 4 9 5 0 �342 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI w głównej mierze, iż zaczęto zwracać uwagę na inne możliwości roz­ wiązania tego zagadnienia. I tak Hrdlička sugerował, że negroidalne elementy spotykane wśród plemion współczesnych są wynikiem pokolumbijskich wpływów murzyńskich niewolników. Teza ta jednak, choć w niektórych wypadkach być może słuszna, ze względu na brak osad­ nictwa murzyńskiego na wielu terenach nie jest wiarygodna. Sprzeczne Z tą teorią byłyby także wczesne relacje o ciemnopigmentowanych osobnikach w rejonach nie podlegających jeszcze kolonizacji. Wpływ ludności murzyńskiej w okresie pokolumbijskim nie wyjaśnia także pochodzenia elementów negroidalnych na stanowiskach archeologicz­ nych. Ostatnio niektórzy uczeni, jak np. Jeffreys z Johanesburga, uważają, że należy liczyć się nawet z afrykańskimi wpływami już w okresie przedkolumbijskim. Siadem tych kontaktów amerykańsko-afrykańskich ma być m. in. znajomość kukurydzy w Afryce już przed odkryciem Nowego Świata, pewne zbieżności etymologiczne arabsko-indiańskie, cechy negroidalne szeregu rzeźb olmeckich oraz pojawienie się Murzy­ nów w niektórych częściach interioru Ameryki Południowej już w XVI w. Obecnie wyróżnić można zasadniczo dwa kierunki, nie licząc kon­ cepcji transpacyficznej i transatlantyckiej, interpretacji pojawienia się ciemnopigmentowanych melanezopodobnych elementów w Nowym Świe­ cie. Albo zakłada się możliwość całkowitego, przypadkowego lub równo­ ległego kształtowania się pod względem antropologicznym pierwszych fal migracyjnych, pod wpływem nowego środowiska, albo też dopuszcza się migrację tego elementu „tradycyjną" drogą przez Cieśninę Beringa. W pierwszym przypadku wskazuje się, iż ,,[...] różnorodność (typów) może być uważana jako rezultat lokalnych odmian rozwojowych i mie­ szania się w ostatnich tysiącleciach" oraz że „[...] forma ciała uwarun­ kowana jest regionalnymi cechami geograficznymi i klimatycznymi w obu Amerykach" . Wskazuje się także, iż pewne poszczególne cechy, jak np. silnie rozwinięte łuki nadoczodołowe, są osobliwością charak­ terystyczną dla wszystkich starych typów rasowych. Podkreśla się rów­ nież możliwość analogicznego kształtowania się melanezopodobnych form czaszek u typów mongoloidalnych . Wszystko to jednak nie tłumaczy ściśle naukowo szerokiego rozprzestrzenienia starych negroaustraloidalnych elementów, zarówno u plemion żyjących w okresie kontaktów z Białymi, jak i u ich protoplastów. 5 1 5 2 53 5 1 D. W. J e f f r e y s , Pre-Columbian s. 1—18. H o w e 11 s, op. cit., s. 290. D e b e c, op. cit., s. 535. 5 2 5 3 Negroes in America, „Scientia", 1953, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 343 POLINEZJI Zasiedlenie lądu amerykańskiego nastąpiło przez imigrację z Euroazji, a przede wszystkim z północno-wschodniej Azji. Nie był to oczy­ wiście proces jednorazowy, lecz wielofalowy; każda z fal wędrowała w innym okresie, jedna od drugiej różniła się mniej lub bardziej k u l ­ turą i s t r u k t u r ą antropologiczną. Wielu badaczy jest zdania, że pierwsi przedstawiciele rodzaju ludzkiego na terenie Ameryki należeli do tzw. „ras prymitywnych", dopiero w późniejszym okresie pojawiły się fale tzw. „ras progresywnych" . Nie wdając się w dyskusję nad słusznością tych określeń trzeba stwierdzić, iż chodzi tutaj o pierwsze fale migra­ cyjne zawierające element negro-australoidalny. Fale te pochodzić mają z jakichś bliżej nie znanych terenów Azji Wschodniej, skąd wyruszyły na północ, wzdłuż wybrzeży Pacyfiku do Ameryki oraz na południe i południowy wschód — do Australii i Melanezji. Z tego też terenu i okresu pochodzić mają podobieństwa antropologiczne zachodzące mię­ dzy Melanezją a Ameryką. Ta pierwsza fala ludzka przyniosła ze sobą do Nowego Świata około 25 tys. lat temu, to jest wtedy, kiedy zaistniały korzystne warunki klimatyczne do pokonania Cieśniny Beringa, szereg elementów australo- i melanezopodobnych. Przypuszcza się, że zakoń­ czenie tej pierwszej ekspansji odnieść należy do 15 tys. lat p.n.e. Chro­ nologia ta jednak, mimo intensywnie prowadzonych badań, nie jest dotychczas ściśle ustalona. Szlak migracyjny tych pierwszych odkryw­ ców biegł prawdopodobnie przez Północno-Zachodnie Wybrzeże, K a l i ­ fornię, zachodnią częścią Meksyku, dochodząc do Ameryki Południowej. Tam rozdzielił się on na dwa nurty. Nurt zachodni prowadził do w y ­ brzeża atlantyckiego Gujany, Kolumbii, Brazylii i dalej do Lagoa Santa. Drugi skierował się prosto na południe wybrzeżem pacyficznym, zajmu­ jąc Ekwador i pozostawiając ślady m. i n . w Punin i Paltacalo . Na ten substrát nawarstwić się miały dopiero następne fale imigrantów azja­ tyckich, o przewadze w typie antropologicznym elementów mongoloidalnych. W ten sposób doszło też do pewnych przesunięć, gdyż typy starsze określane często jako paleoamerykańskie zostały zepchnięte na .tereny refugialne . Rozdzielenie wyżej omówionego terytorium, na k t ó r y m występowały ślady elementów melanezopodobnych, na region kalifornijsko-meksykański i ekwadorsko-brazylijski spowodować miała ekspansja Arawaków na przełomie naszej ery . W t y m też czasie część 54 55 56 57 5 4 В. O e 11 e к i n g, Morphologie und menschliches Altertum in America, „AnthrOpos", t. 27: 1932, s. 899—903. " G l a d w i n , op. cit., s. 67—69. M i l e w s k i , op. cit., s. 13; К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 425. G l a d w i n , op. cit., s. 260. 5 6 5 7 �344 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI ludów paleoamerykańskich podążyła dalej na południe, docierając aż do Ziemi Ognistej. Przyjęcie więc o wiele lepiej udokumentowanej tezy o migracji „melanezopodobnych" przez Cieśninę Beringa wyjaśnia szereg spornych faktów z zakresu etnogenezy ludności Ameryki. Pozwala nam to roz­ p a t r y w a ć stosunki oceaniczno-amerykańskie w innym świetle — nie antropologicznym, lecz zasadniczo kulturowym. Rozgraniczenie proble­ matyki pochodzenia typów rasowych w Ameryce od badań nad tzw. zbieżnościami kulturowymi mającymi zachodzić między Oceanią a Ame­ ryką pozwala nam te ostatnie, po uprzedniej surowej weryfikacji, roz­ p a t r y w a ć jako ewentualny wynik oddziaływania pojedynczych ekip żeglarskich na ludność zachodniego wybrzeża Ameryki, a nie jako rezul­ tat dawnego i daleko sięgającego w głąb kontynentu osadnictwa ocea­ nicznego. Siady więc tzw. „czarnego substrátu", widoczne u Polinezyjczyków i autochtonicznych mieszkańców Ameryki, tłumaczone są obecnie wspól­ nym pochodzeniem tych dwóch grup ludzkich ze wschodnich rejonów kontynentu azjatyckiego. Stanowisko takie znalazło również swoje od­ bicie w antropologicznych systemach klasyfikacyjnych. Radziecki sche­ mat Debeca pokazuje wspólne związki antropologiczne rasy polinezyj­ skiej i ras amerykańskich z tzw. wielką rasą negro-australoidalną, kwalifikując dwie pierwsze do rasy mongoloidalnej . 58 I Wielka rasa europoidalna Gałąź azjatycka Wielka rasa mongoloidalna Rasa polinezyjska Gałąź amerykańska Wielka rasa negro-australoidalna 5 8 G. F . D e b e c, Opyi graficzeskogo izobrażenija klassifikacii czełowieczeskich ras, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 4, s. 80—81; C z e b o k s a r o w , op. cit, s. 319—320; także szereg schematów anglosaskich, np. A. L . K r o e b e r , Anthro­ pology. Race — Language — Culture — Psychology — Prehistory, New York 1948, s. 140. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 345 Całkowitym przeciwieństwem teorii przedpolinezyjskiego „czarnego s u b s t r á t u " jest teoria tzw. „białego substrátu". Sens jej jednak jest ten sam. Zwolennicy jej uważają, że na terenie wysp Polinezji znaleźć można ślady kulturowej działalności „tajemniczego" ludu o barwie skóry zbliżonej do białej. Lud ten opanować miał atole i wulkaniczne wyspy jeszcze przed przybyciem tam właściwych Polinezyjczyków. Teoria ta ma także ścisły związek z problematyką przedkolumbijskich kontaktów między Oceanią a Ameryką. Otóż z jednej strony uważa się, że ci „biali" żeglarze dotarli do wybrzeży Ameryki z Oceanii, z drugiej przyj­ muje się, iż przybyli oni do Polinezji od wschodu, a więc z kontynentu amerykańskiego. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku szuka się dowodów natury antropologicznej i kulturowej, które by w sposób nie­ podważalny udokumentowały to stanowisko. Jednym z ważkich dowodów jest występujący dość często na terenie Polinezji typ antropologiczny zdradzający niekiedy podobieństwo do rasy białej. Zagadnieniem t y m zajęto się przede wszystkim dlatego, aby w y ­ jaśnić, czy ludność wysp polinezyjskich zaliczyć do rasy mongoloidalnej, czy też ze względu na duże zewnętrzne podobieństwo z południowymi Europejczykami do rasy europoidalnej. Za potomków rasy białej, czyli tzw. caucasoidi w terminologii zachodnioeuropejskiej, uważali dzisiej­ szych Polinezyjczyków tacy badacze, jak Fornander, Fenton, Treager, Giddings, Brown, Lyddeker, Smith, Quatrefages, Kean, Sergi, Montandon i Eickstedt > . Początkowo opierano się głównie na relacjach europejskich podróż­ ników X V I I - i XVIII-wiecznych zawierających opisy tubylców o jasnej skórze i słowach. Później dopiero zaczęto analizować antropometryczny materiał, starając się wykazać dominantę składnika europoidalnego. Tego typu badania prowadzone były np. przez P. B. Bishop Museum w Hono­ lulu . Do podobnych wniosków dochodzi także Godlewski, który stwier­ dza ilość tzw. ciemnopigmentowanych elementów europoidalnych na terenie Polinezji Zachodniej i Południowej na około 50%, w t y m na Wyspie Wielkanocnej 66°/», a na Hawajach i Polinezji Centralnej 27% . Znany badacz maoryjski, Te Rangi Hiroa, nosicielom cech europoidal­ nych przypisuje główną rolę w zdobyciu wysp Pacyfiku. ,,[...] czołowi żeglarze Pacyfiku muszą być europeidami, ponieważ nie posiadają ani wełnistych włosów, czarnej skóry, grubych i krótkich nóg negroidów i fałdy mongoloidalnej, szerokiej twarzy i krótkiego ciała. Podobnie do r 9 60 6 1 5 9 R. В i a s u 11 i, I probierni etnologici del Pacifico, [w:] Le razze e i popoli delia terra, Torino 1941, s. 13. Heyerdahl, op. cit., s. 125; E . S. C. H a n d y , Polynesian Religion, „В. P. Bishop Museum Bull", t. 37, Honolulu 1927, s. 105. G o d l e w s k i , Struktura..., s. 45. 6 1 61 �346 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI europeidów Polinezyjczycy wykazują dużą różnorodność w kształcie głowy" . Te Rangi Hiroa nie neguje istnienia innych elementów nieeuropoidalnych (mongoloidalnego czy negroidalnego), lecz wydaje się, że w zbyt dużym stopniu przypisuje rasie białej pewne zdolności żeglarskie, •dzięki którym opanowany został Pacyfik. Szereg badaczy, w t y m i radzieccy, przyznają, że podobieństwo morfo­ logiczne jest częstokroć uderzające, lecz nie pociąga ono za sobą żadnych konsekwencji antropogenetycznych. Wskazują przy t y m na cechy abso­ lutnie nieeuropoidalne, takie jak szeroki nos, grube wargi, zbliżające Poli­ nezyjczyków do ras tzw. równikowych (negropodobnych), a także i na wiele elementów charakterystycznych dla m o n g o l o i d ó w . Takie stano­ wisko, odrzucające dominantę czynnika europoidalnego, nie jest bynaj­ mniej sprzeczne z faktyczną rzeczywistością. Kwestionuje się występo­ wanie na Polinezji specyficznych oznak europoidalności, a szereg elemen­ tów traktuje się jako ślad dawnych przymieszek pochodzących z okresu przebywania przodków dzisiejszych Polinezyjczyków na kontynencie azjatyckim . Problem ten, jak i wiele innych, nie został do dzisiejszego dnia gruntownie opracowany i nie można nic pewnego powiedzieć, czy przymieszki te były wynikiem bezpośrednich kontaktów z ludnością europoidalną, czy też wpływów pośrednich. Najbardziej podbudowane naukowo są twierdzenia, że Polinezyjczycy tworzą typ rasowy mieszany, składający się z większości elementów mongoloidalnych z dodatkiem cech negroidalnych lub europoidalnych względnie jednych i drugich. Stanowisko takie lub bardzo zbliżone repre­ zentowali m. in. Haddon, Kroeber, Ripley, Churchill, a częściowo Stratz, Hrdlička, Votz, Sera, Sullivan i Klimek . Na tychże zasadach sformuło­ wane jest stanowisko antropologów radzieckich. Wykluczają oni jedynie interesujący nas tu element europoidalny, uważając Polinezyjczyków za grupę mieszaną wchodzącą w skład pacyficznej lub południowej grupy mongoloidalnej . Te w wielkim skrócie przedstawione problemy związane z „europoidalnością" Polinezyjczyków nie odnoszą się oczywiście bez­ pośrednio do ewentualnych pierwszych mieszkańców Polinezji. Większość bowiem zwolenników „europoidalności" zdobywców Pacyfiku nie łączy tych cech z ludnością przedpolinezyską. Pierwszych dowodów mających świadczyć za d u ż y m zróżnicowaniem rasowym wśród samych Polinezyjczyków, dostarczyli podróżnicy i żegla62 63 64 65 66 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Vikings..., s. 15—19. D e b o c, Opyt..., s. 88—89. H o w e 11 s, op. cit., s. 321; B u n a k , T o k a r i e w , op. cit., s. 517. В i a s u 11 i, op. cit., s. 13. С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 319—320. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 347 POLINEZJI rze. Roggeween i jego towarzysz Behrens — odkrywcy Wyspy Wielka­ nocnej — wskazywali, iż wśród tubylców można było zaobserwować różne barwy skóry, od „smagłej" do „białej" i „czerwonej"; potwierdzili to także późniejsi badacze Routledge i E n g l e r t . Podobne obserwacje poczynił też Cook w czasie swego pierwszego pobytu na Tahiti, gdzie zauważył, że skóra jasna charakterystyczna jest dla przedstawicieli ary­ stokracji, ,,[...] która większą część czasu przebywa w domach", w prze­ ciwieństwie do ,,[...] biednych przebywających dużo na powietrzu i słoń­ cu". Spotkał on tam także k i l k u starców, których wg opisu zaliczyć należałoby do albinosów. Mieli oni białą skórę ,,[...] jak u Europejczyków, lecz odpowiadała ona niby martwej barwie, jak nos białego konia. Oczy, broda, włosy i b r w i u nich także są białe, a ciało [...] pokryte jasnymi włosami. Skóra u nich plamista, oczy krótkowidza i często łzawią. Ci ludzie zawsze wyglądają niezdrowo" . 67 6 8 Znamienna jest wypowiedź żeglarza z trochę późniejszego okresu Bellinshauzena, który na wyspie Oparo spotkał siedemnasto- lub osiem­ nastoletniego młodzieńca o jasno blond włosach, błękitnych oczach, gar­ batym nosie i kolorze ciała podobnym do mieszkańców Europy. Stwier­ dził on, że „[...] jeśli chodzi o jego pochodzenie to można uważać, że jest on synem Oparyjki i europejskiego ż e g l a r z a " . Na pewno wiele przypadków podobieństwa Polinezyjczyków z Europejczykami spowodo­ wane mogło być albinizmem lub związkami żeglarzy z miejscową ludno­ ścią już w okresie kolonizacyjnym. Wskazuje się jednak często na ślady istnienia rasy „białej" pochodzące z okresu poprzedzającego wiek wiel­ kich odkryć geograficznych. Opinię taką wyrażali m. i n . Smith, Dixon, Best i Bryan, stwierdzając że szereg przypadków występowania na obszarze Polinezji osobników jasnoskórych nie ma nic wspólnego z albi­ nizmem. Znany ze swej śmiałej wyprawy na tratwie Коп-Tiki Thor Heyerdahl zjawiska te uważał za ślad dawnego substrátu przedpolinezyjskiego, który pozostawić miał także po sobie na terenie Polinezji szereg zabytków kultury. Dowodów szukano również w legendach. Phillips, badając stare opowieści nowozelandzkich autochtonów — Maori, uważał, że jasnoskórzy 69 6 7 K . R o u t l e d g e , The mystery of Easter Island. The story of an expedition, London 1919, s. 221. C o o k , Pierwoje s. 155—156. F . F . B e l l i n s h a u z e n , Dwukratnyje izyskanija w jużnom Ledowitom Okieanie i plawanie wokrug swieta w prodolżenie 1819, 1820, 1821, sowierszennyje na szljupach „Wostok" i „Mirnyj" pod naczalstwiem kapitana Bellinshauzena — komandira szljupa „Wostok", szljupom „Mirnyj" naczalstwowal lejtienant Łazariew, Moskwa 1960, s. 247. 6 8 6 9 �348 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI przedstawiciele plemienia tearava są niedobitkami po dawnym ludzie urukehu. Z nazwą tą kojarzył on określenia turehu, patupaiarehe lub pakepakeha mające oznaczać dawny rudowłosy typ mieszkańców. Stąd też pochodzić ma słowo pakeha, używane na oznaczenie Europejczyków . Reminiscencji pobytu białych przedpolinezyjskich żeglarzy dopatrywano się też w legendach wyspiarzy Hawajów, Markizów, Tonga, Mangarewy i Tuamotu. Materialną pozostałością po białym ludzie o rudych włosach mają być wg Heyerdahla, w przeciwieństwie do zwolenników teorii „czarnego substrátu", olbrzymie posągi na Wyspie Wielkanocnej. Wskazuje on przy t y m głównie na — wąskie twarze, wyraziste, ostro zarysowane nosy i wystające brody. Mamy więc tu chyba widoczny przykład całkowicie dowolnej interpretacji wyrwanych z całości, odpowiadających danej teorii elementów, co w konsekwencji doprowadziło do dwóch diametralnie różnych stanowisk (Heyerdahl i Balfour). Wg Heyerdahla posągi te nie przedstawiają jedynie pewnych fantastycznych, mitologicznych postaci, lecz odtwarzają one oblicza przodków dzisiejszych mieszkańców Wyspy. Olbrzymie owalne kamienie o czerwonej barwie, tzw. „pukao", umiesz­ czane na głowach tychże posągów, uważa on nie za ozdobę głowy, lecz za wyobrażenie rudej czupryny. Świadczyć to ma za dawnym występo­ waniem na Wyspie Wielkanocnej, tak jak i na Nowej Zelandii, osobni­ ków o rudym owłosieniu. Zagadka występowania rudej barwy włosów na terenie Oceanii powinna stać się przedmiotem specjalnych dociekań antropologów. Chodziłoby tutaj o wyjaśnienie ich roli w procesach etnogenetycznych i dawnych migracjach na obszarze Pacyfiku. Oczywiście współczesna analiza ludności autochtonicznej nie może być w pełni obiek­ tywna ze względu na silny wpływ Europejczyków, lecz ewentualne ba­ dania włosów pochodzących z okresu przedkolonizacyjnego mogą być tutaj bardzo pomocne . Należy się także liczyć, że wiele relacji i zapisów stwierdzających występowanie rudowłosych osobników na obszarze wysp mórz południowych wyniknąć mogło z nieodróżnienia włosów farbowa­ nych od naturalnych. Kramer podaje, że na Samoa w celu unicestwienia robactwa wcierano w głowę wapno, co powodowało rozjaśnienie natural­ nego koloru włosów. Często praktykowany był także, np. w Melanezji, 7 0 71 7 0 G. P h i l l i p s , The Blood Groups of the Maori, „Humań Biology", t. 3 Baltimore 1931, wg H e y e r d a h l a , Otwiet s. 123—125; J . F . G. S t o k e s , Spaniards and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts, „American Anthropologist", t. 34: 1932, nr 4, s. 597. Włosy takie, pochodzące ze zmumifikowanych zwłok znajdują się np. w muzeum w Auckland (Nowa Zelandia), T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Maori Somatology, „Journal of the Polynesian Society", t. 31: 1922, s. 32—40, za H e y e r d a h 1 e m. Otwiet..., s. 124. r 71 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 349 POLINEZJI kosmetyczny zabieg polegający na farbowaniu włosów na biało, żółto lub czerwono i posypywaniu ich białym proszkiem . Wskazane wyżej cechy rasy „białej" w typie antropologicznym w le­ gendach i rzeźbach łączy Heyerdahl z migracją ludności z terenów Ame­ r y k i . Uważa on, że przed przybyciem właściwych Polinezyjczyków Polinezja zaludniona była przez nieznany bliżej lud europodobny pocho­ dzący z terenów Wyżu Andyjskiego. Nie on jednak pierwszy wskazał na możliwość pochodzenia ludności Polinezji ze wschodu. Podobne po­ glądy bowiem reprezentowali Zuniga, Ellis i Topinard . Streszczając poglądy Heyerdahla można powiedzieć, że około I V — V w. n.e. z terenu dzisiejszego Peru drogą morską, przy użyciu tratw, dotrzeć miała do wschodniej Polinezji fala ludności o białej barwie skóry i rudych włosach. Ludu tego nie powinno się utożsamiać ani z Malajo-Polinezyjczykami, ani też z Inkami, bowiem ma on być zwią­ zany z archeologiczną kulturą — Tiahuanaco. Istnieje wielkie prawdo­ podobieństwo, że ekspansja tej ludności osiągnęła najpierw Wyspę Wiel­ kanocną, z której posągi z wcześniejszego okresu (IV w. n.e. — C-14) uważane są za niemal identyczne z podobnymi amerykańskimi . Ważnym punktem w tej problematyce jest zagadnienie chronologii pojawienia się człowieka na Rapanui. Dotychczasowe analizy genealo­ giczne okazały się zawodne. Opublikowane spisy władców z Wyspy Wielkanocnej, tzw. „ariki-henua", różnią się dość znacznie od siebie przede wszystkim ilością zawartych w nich generacji (od 20 do 57). Wg Métraux Polinezyjczycy przybyli na Wyspę Wielkanocną między połową X I I w. a końcem X I I I w. n.e. Datę tę opiera on na genealogicz­ nej liście trzydziestu władców, zakładając długość każdego pokolenia na 25 lat. Nie tłumaczy to nam jednak o wiele wcześniejszego pobytu czło­ wieka na tej wyspie. Należy sądzić, że data ta odnosi się tylko do ostat­ niej fali migracyjnej polinezyjskich żeglarzy. 72 73 74 75 7 2 K r a m e r , op. cit., s. 279—283; B o u g a i n v i l l e , op. cit., s. 161. M. Z u n i g a , An Historical View of the Philippine Islands, London 1814, t. 1, s. 33, za S h a r p , op. cit., s. 81. Patrz Т. H e y e r d a h l , American Indians in the Pacific. The Theory behind the Коп-Tiki Expedition, London 1952; t e n ż e , Aku-Aku, Warszawa 1959; t e n ż e , Morskije puti w Polineziju, „Izwiestija Wsiesojuznogo Gieograficzeskogo Obszczestwa", t. 94: 1962; t e n ż e , Statui ostrowa Paschi, „Nowyj Mir", 1962, nr 9; t e n ż e , Wyprawa Коп-Tiki, Warszawa 1963; Т. H e y e r d a h l , E . N. F e r d o n, W. M u 11 o g, A. S к j 6 1 s v o 1 d, Archeology of Easter Island. Monograph of the School of American Research and the Museum of New Mexico, London—Chicago— Stockholm 1961. N. А. В u t i n o w, J . W. К n o r o z o w, Nowyje materiały ob ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1957, nr 6, s. 39. 7 3 7 4 7 5 �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie na wszystkich genealogiach można opierać się jak na wiarygod­ nym źródle historycznym, gdyż są i takie, których wartość naukowa jest wątpliwa. Przykładem służyć tu może genealogiczny wywód królów hawajskich liczący 987 pokoleń, co odpowiadałoby okresowi 24 600 lat, oraz genealogia wyspy Rarotonga zawierająca 92 pokolenia, a więc odno­ sząca się do I X w. p.n.e. Rozbieżności zatem między chronologią archeo­ logiczną a genealogiczną nie muszą bynajmniej świadczyć, iż przed wie­ kiem X I I I na Wyspie Wielkanocnej nie było Polinezyjczyków, lecz inna, prawdopodobnie pochodząca ze wschodu, ludność. Materiał bowiem arche­ ologiczny zebrany z tego okresu wykazuje cechy zasadniczo polinezyj­ skie, co podkreślają wszyscy niemal krytycy teorii Heyerdahla . Jednym z dyskusyjnych problemów związanych z przedpolinezyjską warstwą ludności i zaludnieniem Wyspy Wielkanocnej jest ustalenie kierunku, z którego przybyć mieli pierwsi osadnicy. Szereg badaczy kultury ludów Polinezji, w tym Métraux, Te Rangi Hiroa i Tokariew, uważają, że pierwsza fala ludności przybyła na Wyspę Wielkanocną z zachodu — najprawdopodobniej z archipelagu Markizów . Heyerdahl natomiast analizując legendy opisujące przybycie pierwszego władcy wyspy Hotu Matua na wielkich podwójnych łodziach z kierunku wscho­ dzącego słońca doszedł do wniosku, że osadnicy przybyli ze wschodu, a więc z Ameryki. Jednakże specjaliści zajmujący się tą kwestią, a m. in. Knoche i Knorozow, podkreślają, że utrwalony w legendach fakt przy­ bicia łodzi do wschodnich brzegów Wyspy nie jest równoznaczny z ich żeglugą od kontynentu amerykańskiego. Łodzie te bowiem mogły zdążać dryfem zachodnim i minąwszy Wyspę Wielkanocną zawrócić i zbliżyć się do wschodnich wybrzeży Wyspy, opływając ją następnie w celach pene7fi 11 78 7 9 76 G o d l e w s k i , Drogi..., s. 7. B. St i 11 f г i e d, Die Gilbert Inseln, ein Schliissel in der Frage der Besiedlung Ozeaniens. Mit besonderer Beriicksichtigung von Bestattung und Jenseits — Vorstellungen, [w:] Die Wiener Schule der Vólkerkunde — Festschrift, Horn—Wien 1956, s. 458—463; R. H e i n e — G e l d e r n , Heyerdahl''s hypothesis of Polynesian origins. A Criticism, „Geographical Journal", vol. 116, s. 183 п.; E . D. M e r i l l , The botany of Cook's voyages and its unexpected significance in relation to anthropology biogeography and history, ..Chronica Botánica", vol. 14: 1954 nr 5—6; R. W. К i n ż a 1 o w, О state T. Heyerdahla — Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4; N. А. В u t i n o w, О „teorii biełoj rasy" i o pławanijach s zapada na wostok w Tichom Okieanie, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4. 7 7 78 Te Rangi Hiroa ( B u c k ) , Vikings..., s. 160, 232; S. A. T o k a r i e w , J . B l i n ó w , Nasielenie ostrowa Paschi, [w:] Narody Awstralii..., s. 659. W. J . T h o m s o n, Te Pito te Henua, or Easter Island. From the Raport of the National Museum 1888—1889, Smithsonian Institution, Washington 1891, s. 526—527. A. 7 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 351 POLINEZJI tracyjnych od południa i od północy. W ten sposób łódź Hotu-Matua wpłynęła do zatoki Anakena od wschodu, a łódź drugiego wodza imie­ niem Tuu-koiho wpłynęła do tejże zatoki od zachodu . Heyerdahl tego właśnie żeglarza uważa za pierwszego osadnika poli­ nezyjskiego, natomiast przybycie wodza Hotu-Matua łączy z migracją innego ludu, którego znakiem rozpoznawczym były długie rozciągnięte płatki uszne i biała karnacja skóry. Lud ten, pochodzący wg niego z kon­ tynentu amerykańskiego, stanowił pierwszą warstwę osadniczą. Jego też dziełem miały być wspaniałe rzeźby znalezione na samotnej wyspie pacyficznej przez pierwszych europejskich żeglarzy. Dopiero przybycie „krótkouchych" Polinezyjczyków spowodowało kres wspaniałego rozwoju kultury wyspy . U podstaw teorii o koegzystencji dwóch różnych ludów, a być może nawet i ras, na jednej, małej, samotnie położonej wyspie leżą przede wszystkim miejscowe legendy, olbrzymie popiersia stojące na zboczach wulkanu Rano-Raraku wyciosane z wulkanicznego tufu i opisy wyglądu wyspiarzy z dawnych kronik żeglarskich. ,,Krótkousi", czyli tzw. „hanau-momoko", zostali wg legendy zmu­ szeni przez dawnych mieszkańców — „długouchych" („hanau-eepe"), do niewolniczej pracy przy wznoszeniu budowli, rzeźbieniu posągów i oczysz­ czaniu wyspy z kamieni. W wyniku buntu „krótkouchych" „długousi" zostali otoczeni na półwyspie Poike i niemal doszczętnie wymordowani. Od tego też okresu zaniechano pracy w kamieniołomach, przestając także rzeźbić olbrzymie posągi —• „moai". W ten sposób zakończyć się miała twórcza epoka „wspaniałych rzeźbiarzy" pochodzących z dalekiego kraju na wschodzie. Po niej nastąpił okres stagnacji i niszczenia dorobku „dłu­ gouchych" — a więc wg Heyerdahla epoka osadnictwa polinezyjskiego. Koncepcje podziału mieszkańców Wyspy Wielkanocnej na dwie gru­ py — „krótkouchych" i „długouchych" — pod względem językowym, kulturowym czy rasowym spotkały się z ostrą krytyką. Butinow, anali­ zując odczytane genealogiczne teksty „kohau rongo-rongo" uważa, iż nie może być mowy o dwóch różnych ludach, lecz tylko o w e w n ę t r z n y m podziale jednej grupy etnicznej. Wychodząc od zasady polinezyjskiego systemu tworzenia męskich imion pomyślnie łączy genealogie Wyspy z genealogiami innych wysp Pacyfiku, głównie z Hiwa z grupy Rarotonga i Nową Zelandią. Walka „długouchych" z „krótkouchymi" wg Butinowa 8 0 81 80 J . W. K n o r o z o w , Legiendy o zasielenii ostrowa Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4, s. 149; H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; W. К n о с h e, Die Osterinsel, Sonderabdruck..., s. 38. H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; t e n ż e , Aku-Aku, s. 467; t e n ż e , Otwiet..., s. 136. 81 �352 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI to walka o władzę między dwoma braćmi, pretendentami do tronu, za­ łożycielami dwóch nowych dynastii . Analiza Butinowa jednak nie sięga dalej niż X I I I w. n.e., nie może dotyczyć więc wcześniejszych warstw osadniczych na Wyspie Wielka­ nocnej. Heyerdahl w każdym bądź razie dokonując badań archeologicz­ nych na terenie wspomnianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego w legendach poświęconych zagładzie „długouchych"'. Tam też natrafił on na resztki ognisk, datowane za pomocą radioaktywnej analizy szcząt­ ków spalonego drewna, na koniec I V i pocz. V w. n.e. Problematyka ta więc w dalszym ciągu wymagać będzie szczegółowych studiów i badań oraz weryfikacji dotychczas zebranego materiału. Przykładem służyć tu może zjawisko polegające na wydłużaniu małżowin usznych, które sta­ nowić ma kryterium identyfikacji w stosunku do nieznanych grup ludz­ kich. Trudno uważać ten zwyczaj za pochodzenia peruwiańskiego, jeśli znany był także w innych regionach obu Ameryk — np. na Północno-Zachodnim Wybrzeżu, a nie był także obcy ludności pozostałej Polinezji (Markizy, Nowa Zelandia), Indonezji, a nawet A f r y k i . Przedstawione dowody mające świadczyć za istnieniem na terenie Polinezji ludności europodobnej, łączonej genetycznie z kontynentem amerykańskim, nie są w pełni przekonujące, brak im bowiem należytej dokumentacji. Antropo­ logowie przyjmujący istnienie przymieszek europoidalnych wśród lud­ ności Oceanii łączą je z okresem wielkich wędrówek ludów w Eurazji, w żadnym zaś wypadku z mongoloidalnymi typami Indian a m e r y k a ń ­ skich. Można by nawet przypuścić za Heine-Geldernem i Hornbostelem, że fale migracyjne zawierające elementy europodobne dotarły w swej wędrówce przez Oceanię do A m e r y k i , lecz trudno przyjąć kierunek wprost przeciwny. Wtedy bowiem konsekwentnie należałoby szukać na kontynencie amerykańskim podobnego ludu, o zbliżonym typie kulturo­ w y m i antropologicznym. Idąc jednak jeszcze dalej — te europoidalne elementy indiańskie, które miałyby się przedostać z Ameryki do Poli­ nezji, należałoby połączyć w jakiś sposób z ludnością białą Starego Świata. Heyerdahl nie widzi tutaj jednak żadnych trudności. Uważa, że na terenie pacyficznego wybrzeża Ameryki Południowej znaleźć można 82 83 B2 T h o m s o n , op. cit., s. 528—532; К n o с he, Osterinsel..., s. 228, 298—304; S c h u l z e-M a i z i e r, op. cit., s. 132—149. Zasada dziedziczenia polegała na do­ dawaniu do imienia syna imienia ojca, do imienia zaś ojca imienia dziada, np. 1) Hau-Maka, 2) Heke-ma-Hau, 3) Tuu-ma-Heke; N. А. В u t i n o w, Korotkouchije i dlinnouchije na ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1960, nr 1, s. 72—82. R. H e i n e - G e l d e r n , Die Osterinselschrijt, „Anthropos", t. 33: 1938 z. 5— 6, s. 888; E . M. H o r n b o s t e l , Chinesische Ideogramme in Amerika, „Anthropos", t. 25: 1930. 63 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 353 dowody świadczące o pobycie na tym obszarze „białego ludu". Zestawia on legendy z Wyspy Wielkanocnej o przybyciu Hotu-Matua z legendami Inków, zapisanymi przez kronikarzy hiszpańskich — Sarmiento de Gam­ boa i Cieza de León. Wg jednej z nich stwórca świata — Wirakocza, znany także pod nazwą Коп-Tiki, po wyłonieniu się z jeziora Titicaca rozpoczął ze stwo­ rzonymi przez siebie ludźmi wędrówkę na północ, docierając do okolic dzisiejszego Cuzco. Tam rozpostarł swój płaszcz na wodzie i pożeglował wraz ze swymi towarzyszami na zachód . Ta właśnie legenda ma być wg Heyerdahla daleką reminiscencją emigracji współtwórców znanej kultury Tiahuanaco. Z nie znanych bliżej przyczyn mieli oni popłynąć na wielkich drewnianych tratwach „balsas" w kierunku Polinezji, do­ cierając do niej około V w. n.e., a być może i wcześniej. Wg Heyerdahla istnienie tego ludu o białej barwie skóry i rudych włosach na terenie dawnego Peru jest udokumentowane. Jego potomkami mieli być miesz­ kańcy państwa Inków z okresu konkwisty, których zwano „ringrin" lub z hiszpańska ,, ore jones". Nazwy te dotyczyły stosowanego przez nich zwyczaju wydłużania uszu, o którym to już mówiliśmy wyżej. W królew­ skich rodach Inków spotkać było można wg relacji Pedra Pizarra — kuzyna słynnego zdobywcy — kobiety o ciele bielszym niż rodowite Hiszpanki. W grobach na stanowiskach archeologicznych Paracas zna­ leziono długogłowe i rudowłose mumie, które zalicza Heyerdahl niemal do rasy nordyckiej . Wszystkie te zagadnienia łączą się z dyskusyjnym do dziś problemem tzw. „białych Indiach", którego historia jest o wiele starsza niż hipotezy Heyerdahla i jego zwolenników (Karsten, Hermann, Skjólsvold i inni). Już w roku 1641 Antonio de Montesinos twierdził, iż należy uważać Indian za potomków dziesięciu zaginionych plemion Izraela. Poglądy takie podtrzymywał jeszcze w X I X w. Lord Kingsborough. Wygląd zewnętrzny przedstawicieli niektórych plemion indiańskich i ich wysoką k u l t u r ę wywodzono nieraz ze starożytnych ośrodków cywilizacyjnych świata śródziemnomorskiego — Rzymu, Grecji, Egiptu, Fenicji. Boland np. jest zdania, że Fenicjanie docierali regularnie do Ameryki przez okres siedmiu wieków (od V w. p.n.e. do I I w. n.e.), i to zarówno do Ameryki Północnej, jak i Południowej, gdzie widocznymi śladami ich pobytu mają być słynne inskrypcje z Parahyba . W 1908 r. na łamach 84 85 86 8 4 R. H. N o c o ń , Dzieje, kultura i upadek Inków, Wrocław 1958, s. 139—140; H e y e r d a h l , Otwiet s. 136. H e y e r d a h l , American..., s. 225, 344—345; A. F . B a n d e l i e r , Aboriginal myths and traditions concerning the island of Titicaca. Bolivia, „American Anthro­ pologist", vol. 6: 1904 nr 2, s. 200, 207. Ch. M. B o l a n d , They all discovered America, New York 1963, s. 23—53. 8 5 8 6 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI „Deutsche Revue" były admirał niemiecki i późniejszy gubernator nie­ mieckiej Nowej Gwinei wyraził nawet pogląd, że wyspy mórz południo­ wych zostały zasiedlone przez Fenicjan, którzy dotarli tam poprzez A m e r y k ę . Po Fenicjanach przybyć mieli do Virginii i Północnej Karo­ liny Rzymianie, których domniemany pobyt wg nielicznych opinii mógł­ by także mieć pewien związek z występowaniem na terenie Ameryki „białych Indian". Zwolennicy zaginionego kontynentu — Atlantydy — uważają, iż pewne problematyczne cechy europoidalne u Indian są jeszcze jednym w y r a ź n y m dowodem, obok szeregu zbieżności kulturowych między Śródziemnomorzem a Meksykiem, świadczącym za dawną kolonizacją obu tych terenów przez platońskich Atlantydów . Heyerdahl, a także wszyscy inni zwolennicy przedkolumbijskiej i n f i l ­ tracji białej rasy, wskazują na pewien bardzo rozpowszechniony wśród Indian obu Ameryk wątek folklorystyczny. Chodzi tu o legendarnego Quetzalcoatla — boga powietrza, wody i wiatrów, wyobrażanego jako męża o skórze koloru białego i długiej brodzie. W Kolumbii znany on był jako dawny nauczyciel Czibczów pod nazwą Boczika, u Majów jako Kukulkan lub Zamma, w Brazylii — Zume, a u Indian Tupi jako Tupan. Wspominany przez Heyerdahla Коп-Tiki Wirakocza jest też t y m samym „białym" bogiem, którego pojawienie się miało być zapowiedzią upadku szeregu staroamerykańskich państw. Za wysłanników Quetzalcoatla czy Wirakoczy uważano w Meksyku — Corteza, w Peru — Pizarra i ich drużyny. Częściowo też dzięki temu przekonaniu konkwistadorzy odnosili swoje pierwsze, decydujące sukcesy wojenne. Czy należy jednak łączyć wszystkie te legendy z jakimś „białym" ludem, posuwającym się od wybrzeża atlantyckiego Meksyku aż do stóp Andów? Zbliżony pogląd reprezentuje m. in. wspomniany już Boland, który uważa Quetzalcoatla za europejskiego misjonarza szerzącego chrześcijaństwo około X w . Nie wdając się tu w szczegółową k r y t y k ę tych nader fantastycznych teorii stwierdzić jednak można, iż w świetle współczesnego stanu badań amerykanistycznych nie do utrzymania jest teza o istnieniu odmiennego w kulturze i strukturze antropologicznej ludu na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej w I V w. n.e. Czym jednak należy tłumaczyć pewne cechy europoidalne występujące wśród Indian obu Ameryk? Czy są rze­ czywiście podstawy ku temu, abyśmy opowiedzieli się za dawną przedkolumbijską łącznością Europy i Ameryki pod względem antropologicz87 88 8 9 8 7 F r i e d e r i с i, op. cit., s. 24. N. F . Z í r o w , Atlantida, Osnownyje problemy atlantologii, s. 345—350; L . Z a j d 1 e r, Atlantyda, Warszawa 1963, s. 109. B o l a n d , op. cit., s. 297—313. 8 8 8 9 Moskwa 1964, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 355 POLINEZJI nym i kulturowym? Powszechnie zalicza się wszystkich Indian do w i e l ­ kiej grupy mongoloidalnej, której amerykańską gałąź uważa się za nie­ jednolitą grupę mieszaną, mogącą posiadać różny stopień udziału pozamongoloidalnych cech rasowych, w t y m także i pewnych składników europoidalnych. Radziecki antropolog — Roginskij — tłumaczył odmien­ ność typologiczną Indian amerykańskich stosunkowo późnym uformo­ waniem się tej grupy i przetrwaniem w niej śladów starej słabo zróżni­ cowanej formacji mongoloidów . Jednym z ważnych powodów powstawania morfologicznych podo­ bieństw mógł być także długotrwały wpływ środowiska, co jest oczy­ wiście dyskusyjnym do dziś zagadnieniem. Czynnik ten być może został spotęgowany niezakończonym procesem kształtowania rasowego, długo­ trwałą izolacją poszczególnych grup, stałymi migracjami i tworzeniem się już na kontynencie amerykańskim form mieszanych. Związek typów indiańskich z pewnymi elementami europoidalnymi tłumaczy się współcześnie przede wszystkim migracją tychże elementów do Ameryki poprzez Cieśninę Beringa, jeszcze w okresie zaludniania kontynentu. Te europoidalne elementy, uwidaczniające się w szczegól­ ności jako znane wystające nosy i wąskolicość Indian Ameryki Środko­ wej czy stosunkowo jasna barwa skóry Indian północnej części wybrzeża Oceanu Spokojnego, pochodzić mają z A z j i Południowo-Wschodniej lub też z terenów Europy, skąd przybyły przez północne rejony S y b e r i i . Z interesującą koncepcją pochodzenia amerykańskich europoidów, wystąpił antropolog Birdsell. Elementy europoidalne nazywa on amur­ skimi i łączy je ze współczesnymi Ajnami. Na podobną możliwość pocho­ dzenia cech rasy białej wskazuje także i Heyerdahl . Należy tu jednak podkreślić, że jeśli chodzi o ich migrację do Ameryki, to chronologicznie dotyczyłyby one o wiele wcześniejszych okresów niż powstanie wspa­ niałych kultur Wyżu Andyjskiego i trudno byłoby ustalić między nimi jakąkolwiek łączność. Zwolennicy bezpośrednich wpływów Europy na Amerykę przed9 0 91 9 2 90 J . J . R o g i n s k i j , Problema proischożdienija mongolskogo rasowogo tipa, „Antropologiczeskij Žurnál", 1937, nr 2, za G. F . D e b e c, Proischożdienie korennogo nasielenija Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. 1, Moskwa 1959, s. 22; H o ­ w e l i s , op. cit., s. 321; C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. G. F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienije..., s. 533; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 369, 422. D e b e c, op. cit., [w:] Narody Amieriki, s. 23; H e y e r d a h l , American..., s. 345; t e n ż e , Otwiet..., s. 122; J . B i r d s e l l , The problem oj the early peopling oj the Americas as viewed from Asia, „Physical Anthropology of the American Indian", New York 1951, za M o s z y ń s k i m , op. cit, s. 369; Wg badaczy r a ­ dzieckich w p ł y w e l e m e n t ó w amurskich należy także łączyć z dotarciem do Ameryki przymieszek australoidalnych. 91 9 2 �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kolumbijską wskazują na dziś już dość dobrze udokumentowane dane o dawnych wyprawach Irlandczyków i Wikingów. Wyprawy północnoeuropejskich żeglarzy notowane już od X w. — A r i Marsona (982 г.), Bjarni Herjulfssona (986 г.), Leifa i Thornvalda Ericssonów (1003— 1007 г.), Thorfiun Karlsefni (1010 г.), Erica Gnupssona (1121 г.), księcia Madoca z Walii (1171 r.) czy Paula Knutsona (1355 r.) docierały wyłącz­ nie do atlantyckiego wybrzeża Ameryki P ó ł n o c n e j i nie mogły mieć dużego znaczenia, jeśli chodzi o kształtowanie się kultury i typu antro­ pologicznego ludności autochtonicznej. Przypadki morfologicznego podobieństwa niektórych Indian do przed­ stawicieli rasy białej wyjaśnia się także często teorią będącą w stosunku odwrotnym do heyerdahlowskiej. Uważa się, iż cechy te są rezultatem wpływu polinezyjskich żeglarzy na regiony Ameryki Południowej. W t y m wypadku myśli się nie o małych, przypadkowych wyprawach z terenów wschodniej Polinezji, lecz o dużej migracji mającej miejsce między I I I w. p.n.e. а V w. n.e. Z tą oceaniczną falą migracyjną łączy się prze­ ważnie Arawaków, którzy przybyć mieli na wielkich podwójnych łodziach w pobliże Zatoki Panamskiej, skąd rozpoczęli kolonizację północnej części Ameryki Południowej i A n t y l i , obejmując swym oddziaływaniem całą Amerykę Środkową i Florydę, a także pacyficzne wybrzeże Ameryki Południowej aż do wyspy Chiloe . Stosunkowo niedawny okres trwania tej migracji, brak konkretnych danych antropologicznych oraz niepewność przesłanek archeologiczno-etnograficznych czynią tę teorię mało prawdopodobną. Wyjaśnienia pewnych podobieństw między Polinezyjczykami a India­ nami z jednej strony i Melanezyjczykami a Indianami z drugiej należy w głównej mierze szukać w badaniach nad ustaleniem procesów etnicz­ nych i szlaków migracyjnych na terenie Azji Wschodniej w okresie przed zaludnieniem kontynentu amerykańskiego i obszaru wysp Oceanii. Posługując się faktami pochodzącymi z opisów podróżników należy pamiętać, iż nie są one ścisłe i nie mogą na ogół ulec weryfikacji. Ich autorzy, częstokroć w pogoni za sensacją, fantazjowali lub przejaskra­ wiali niektóre zjawiska. Stąd pochodzą liczne opisy tzw. „białych Indian" znad ujścia rzeki Šw. Wawrzyńca, zachodniego Texasu, Panamy czy głębi Ameryki Południowej. Przy bliższej analizie okazywało się przeważnie, że opisywani osobnicy są jak najbardziej typowymi przedstawicielami amerykańskich Indian i nie wykazują wielkich odchyleń od „niebiałych Indian". W znikomym procencie przypadków byli oni po prostu albino93 94 9 3 B o l a n d , op. cit., s. 159—365; R. H o l a n d , Explorations Columbus, New York 1956. G l a d w i n , op. cit., s. 252. 9 4 in America before �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 357 sami. Zjawisko to występowało dość często np. wśród Cheyennów i Indian Crow oraz u plemion Pueblo . Marginesowo wspomnieć należałoby także o wynikach badań serolo­ gicznych w zastosowaniu do ustalenia więzi genetycznej ludów Oceanii i Ameryki. Zwolennicy teorii „substrátu" przedpolinezyjskiego wskazują na wysoki procent występowania pierwszej, czyli zerowej, grupy k r w i (wg systemu ABO) wśród ludności Oceanii i Ameryki. Fakt ten jednak nie może absolutnie świadczyć za transpacyficznymi kontaktami, gdyż zbieżności te mogą pochodzić z okresu pobytu mieszkańców Ameryki przedkolumbijskiej w Azji. Mogą one też być całkiem przypadkowe, t j . nie związane genetycznie, jak np. między Indianami a Gruzinami . Także Heyerdahl wykorzystał badania serologiczne w celu udowod­ nienia bliskiego, genetycznego związku między Polinezyjczykami a India­ nami. Opierał się on na pracach Simmonsa z Commenwealth Serum Laboratories w Melbourne, który przeprowadził badania ugrupowań k r w i wielu ludów wschodniej i południowo-wschodniej Azji, Australii, Oceanii i Ameryki. Z zestawienia Simmonsa wynika, że zbieżności polinezyjsko-amerykańskie wynoszą aż cztery punkty, przy równoczesnym braku silnych powiązań między Polinezyjczykami a Indonezyjczykami i Melanezyjczykami . Badania serologiczne nad frekwencją poszczególnych grup k r w i u ca­ łych populacji nie są jeszcze daleko posunięte i niemożliwe jest dzisiaj ustalenie związku tychże grup, i to nie tylko ABO, z chronologicznymi okresami, etnogenezą, migracjami, krzyżowaniem się ras i w p ł y w e m środowiska. W każdym bądź razie badania Simmonsa nie przeczą teorii Heyerdahla, lecz nie mogą jej też w pełni popierać. Równie dobrze bowiem pochodzenie tychże zbieżności wyjaśnić można wspólnym po­ chodzeniem z terenów wschodnioazjatyckich. Musimy także pamiętać 0 tym, że analiza grup k r w i dotyczyła przecież współczesnej populacji Polinezji i Ameryki, a nie substrátu przedpolinezyjskiego mającego po­ chodzić z Nowego Świata. Problemy etnogenezy Polinezyjczyków, mimo że znajdowały się w centrum uwagi już od czasów Cooka, nie znalazły do dzisiaj opraco­ wania popartego naprawdę wszechstronnie naukowymi dowodami. Wią­ że się to na pewno z mało rozwiniętymi badaniami antropologicznymi 1 archeologicznymi na terenach Oceanii. Brakujące dane z tych dziedzin 95 9 6 97 S5 E . A . H o o t on, Up from the ape, New York 1946, s. 468—469; H e r r e r a , op. cit., s. 67—86. se D e b e c, op. cit, s. 21. R. T . S i m m o n s , A raport on blood group genetical surveys in Eastern Asia, Indonesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the study of man, „Anthro­ pos", t. 51: 1956. 9 7 �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI uzupełniano często, jak to mieliśmy możność zauważyć, dowolnie inter­ pretowanymi faktami etnograficznymi. Dlatego też do dziś sprawa ta, jak i problem tzw. „przedpolinezyjskiego substrátu", pozostają nadal otwarte. Nie jest korzystne zbyt ciasne łączenie ze sobą problematyki antro­ pologicznej z kulturową. Ich rozgraniczenie pozwoliłoby niezależnie okre­ ślić pochodzenie tych czy innych typów, w oparciu o wypracowane już metody antropologii etnicznej. Nie powinno się więc traktować tzw. „przedpolinezyjskiego s u b s t r á t u " jako warstwy ludności posiadającej określoną, odmienną od późniejszych warstw — rasę i kulturę. Dlatego też nastąpić powinno rozgraniczenie, oczywiście nie całkowite, problema­ t y k i „substrátu antropologicznego" od problematyki związanej z „sub­ s t r á t e m archeologicznym". Ujmując w zasadzie w ten sposób zagadnienie można by stwierdzić, iż pomimo fragmentaryczności prowadzonych dotychczas badań nad za­ siedlaniem wysp Pacyfiku nie ma uzasadnionych w pełni podstaw do twierdzenia, iż w okresie przedpolinezyjskim istniał na terenie wschod­ niej Oceanii inny, odrębny kulturowo i rasowo lud. Pierwszymi odkrywcami tych terenów wydają się być Polinezyjczycy, którzy migrowali bądź to przez Melanezję, bądź przez Mikronezję. Ten proces zasiedlania nie był oczywiście jednorazowy, lecz miał charakter falowy, typowy dla tego rodzaju wielkich migracji. Każda z tych fal polinezyjskich osadników posiadała odmienne procentowo od następnych składy antropologiczne. W ten sposób na terenie Polinezji następowały kolejne nawarstwienia się jednych osadniczych fal polinezyjskich na drugie. Nie był więc to proces nawarstwiania się obcych względem siebie rasowo i kulturowo ludów, lecz ostatni etap formowania się mieszanej polinezyjskiej rasy i kształtowania się nowej kultury w obliczu odmien­ nych niż azjatyckie w a r u n k ó w środowiskowych. Ustalone ponad wszelką wątpliwość elementy europoidalne i negro-australoidalne wiązać należy z terenami Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, gdzie weszły one w skład formujących się tam Protopolinezyjczyków. Stamtąd też prawdopodobnie pochodzą występujące na terenie Nowego Świata elementy niemongoloidalne, które drogą północną poprzez Cieśninę Beringa dostały się do Ameryki. Taka więc interpreta­ cja raczej wyklucza łączność między Oceanią a Ameryką. Zatem zna­ czenie transpacyficznej drogi jako szlaku wielkich migracji o charakterze osadniczym zmalało do minimum. Mimo to jednak brak wystarczających dowodów, aby ją całkowicie negować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08b4cd002d8b10d55b5577e85e8aacbe.pdf ae1729c51927c0d5ac7335f9b98a5ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:580 Title A name given to the resource Pierwsza polska relacja o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.173-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKUCZYÑSKI PIERWSZA POLSKA RELACJA O L U D A C H SYBERII Z chwilą przyłączenia Nowogrodu do państwa moskiewskiego (1478) rozpoczyna się powolne opanowywanie Syberii przez Rosjan. Pod koniec X V I stulecia wzmocnili oni swe rządy na obszarach bezpośrednio przy­ ległych do wschodnich podnóży Uralu, a państwo Iwana Groźnego zyskało silne oparcie do dalszych wypraw na wschód. Chanat Sybirski, jeden z k i l k u chanatów, na które dzieliła się Wielka Orda władająca wówczas t y m i obszarami, zostaje podbity przez dońskiego kozaka Jermaka, wo­ jownika kupieckiej rodziny Strogonowów legitymującej się niejako „ m a n ­ datem" carskim na ekspansję w kierunku wschodnim . Stolicą opano­ wanego chanatu było miasto Isker — dziś nie istniejące — leżące nad Irtyszem, o około 80 k m na wschód od Tobolska założonego w roku 1587. Od tego momentu możemy już mówić o ukończeniu pierwszego okresu militarnego podboju Syberii, jak też o rozpoczęciu ustawicznej penetracji tych obszarów przez myśliwych i kupców futer. Tak dokonało się dzieło poznania Syberii, a na słabo dotychczas zaludnionych obszarach zaczęły powstawać nowe osady — Tiumień (1588), Tomsk (1604), Ketsk (1605) — zasiedlane w początkowym okresie przez wędrowne oddziały kozackie. Zachęcona łatwymi sukcesami Moskwa opanowywała coraz to nowe obszary powiększając w krótkim czasie przeszło w dwójnasób zdobycz Jermaka. Zakładano nowe osiedla: w 1619 roku Jenisiejsk, w roku 1632 Jakuck nad środkową Leną, potem Ochock (1647), wreszcie Irkuck (1661) i szereg mniejszych grodów obronnych. 1 Z ośrodka w Jakucku wyruszyli rosyjscy kupcy i żołnierze we wszyst­ kie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru — wyprawa Wasyla Pojarkowa 1643—1645 — potem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indigirkę i Kołymę, a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. Nieco później W. Atłasów (1697) przedostał się z Anadyrska na Kamczatkę zamykając w ten sposób 1 S. Platonów, Straganowy, Jermak i Mangazeja, Piotrograd 1923. �174 ANTONI KUCZYŃSKI pierwszy okres geograficznego poznania obszarów Azji północno-wschod­ niej. Tak więc zwycięski pochód Jermaka za Ural rozpoczęty w roku 1581 doprowadził już w końcu X V I I stulecia do opanowania prawie całej Syberii z wyjątkiem jej południowych rubieży, a wschodnia granica pań­ stwa moskiewskiego, przebiegająca jeszcze w 1580 r. wzdłuż skalistych szczytów Uralu, została przesunięta o tysiące kilometrów na wschód i rozciągała się na wybrzeżach Oceanu Spokojnego . W skrótowym rysie dziejów odkrycia Syberii przez Rosję wspomnieć także należy o tym, że na jej obszary zsyłano przez długie lata prze­ stępców politycznych i kryminalnych. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym miejscem do osadzania jeńców wojennych i takie przez wieki było jej przeznaczenie. Obszary te stały się dla wielu ucze­ stników wojen polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu przymusową ojczyzną, a w latach późniejszych widzimy t u liczne zastępy powstańców kościusz­ kowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830—1831) i stycz­ niowego (1863—1864) oraz członków patriotycznych stowarzyszeń i kółek rewolucyjnych . Rekrutujący się z tej warstwy liczni późniejsi badacze — W. Siero­ szewski, E. Piekarski, B. Piłsudski, F. Kon — to powszechnie głośne auto­ rytety na polu etnografii Syberii. 2 3 2 G. M i l l e r , Istorija Sibiři, t. 1, Moskwa—Leningrad 1937; t. 2, Moskwa— —Leningrad 1941; L . B e r g , Oczerki po istorii russkich gieograficzeskich otkritij, Moskwa 1946; t e n ż e , Otkrytie Kamczatki i ekspedicja Beringa, Moskwa 1946; M. B i e l ó w , Arkticzeskoje morieplawanie s driewniejszych wriemien do sieridiny XIX wieka. Istorija otkritja i oswojenia Síewiernogo morskogo puti, t. 1, Moskwa 1956; J . L . B a k e r , Odkrycia i wyprawy geograficzne, Warszawa 1959, s. 198—201; W. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII i naczala XVIII w., Moskwa 1964; I . G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewierowostoka Sibiři, Moskwa 1966. 3 Na ten temat patrz: Z. L i b r o w i c z , Polacy w Syberii, Kraków 1884; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, „Przegląd Współczesny", t. 9: 1924 nr 6; S. P a w ł o w s k i , Podróżnicy polscy w okresie niewoli, „Przyrodnik", t. 2; 1925, s. 526—534; M. J a n i k , Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; M. K o r b e c k a , I. M o s z y ń s k a , I . O k r u s z k o , Prace Pola­ ków o ludach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX w., „Przegląd Orientalistyczny", 1955, nr 4; W. J e w s i e w i e k i , Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959; J . T a b i ś, Początki rewolucyjnej współpracy polsko-rosyjskiej na Syberii, „Z przeszłości Syberii", Kraków 1964, s. 28—40; O. B e i e r s d o r f , Współpraca polskich i rosyjskich-rewolucjonistów na Syberii w okresie powstania styczniowego, tamże, s. 41—57; H . D o b r o w o l s k i , Polscy i rosyjscy rewolu­ cjoniści na Syberii na przełomie XIX i XX wieku, tamże, s. 58—68; S. K a ł u ­ ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", 1966, nr 2; A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków do badań etnogra­ ficznych na obszarze Syberii, „Lud", t. 51: 1967, cz. 2. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 175 SYBERII Wspomnijmy zatem o pionierach, autorach fragmentarycznych i nie­ zdarnych opisów z zakresu kultury ludów, wśród których wypadło im żyć, opisów, które przy współczesnym rozwoju etnografii i historii Sy­ berii nabierają znaczenia niczym nie dającego się zastąpić dokumentu historycznego. Zgromadzony przez nich materiał nie nadaje się wprawdzie do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tego zakresu przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z dziedziny etno­ grafii Syberii. Wartość tych relacji polega na tym, że zawierają one opis stanu kultur sprzed okresu impaktu cywilizacji rosyjskiej, która znacznie zaciemniła jej obraz w latach późniejszych. Od czasu powstania tych opisów życie mieszkańców Syberii uległo zasadniczym zmianom, zatem pamiętać zawsze należy, że dotyczą one faktów, które działy się w drugiej połowie X V I I i w pierwszych dziesiątkach lat X V I I I stulecia. Zdarza się, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej k u l ­ tury, ale czyż błędu nie popełniali także późniejsi wykształceni podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że mimo wielu braków materiały te cechuje duża doza obiekty­ wizmu oraz autentyzm i właśnie w t y m t k w i ich wartość. Wiele zasłużonych nazwisk polskich zrosło się z dziejami poznania kultury ludów Syberii. Najczęściej jednak we wszelkich, chociaż nielicz­ nych, opracowaniach z tego zakresu wymienia się przede wszystkim W. Sieroszewskiego, E. Piekarskiego i B. Piłsudskiego, zapominając o za­ mierzchłych początkach tych badań, pisanych przez jeńców z wojen polsko-moskiewskich X V I I i X V I I I stulecia. Pierwszym znanym nam Polakiem, który pozostawił opis Syberii i jej ludów, jest Adam Kamieński-Dłużyk. Pisząc o nim opierać się musimy na wiadomościach, które sam o sobie podał w syberyjskich wspomnieniach. Wzięty do niewoli 20 października 1657 г., kiedy to ,,[...] z kniaziem Jurijem Dołgorukim pod Basią między Uchłami była potrzeba" , wywieziony został na Syberię. Szlak jego zesłańczej w ę ­ drówki rozpoczął się w Moskwie i prowadził przez Jarosław, Wołogdę, Kajgorodok, Solikamsk, Wierchoturję, a dalej w kierunku na Tiumień, przez Tobolsk, skąd Irtyszem i Obem dotarł do Surgutu i Narymu. Potem przejeżdżał on przez Jenisiejsk i rzeką Leną dotarł do Jakucka. Wcielony tu do oddziału wojskowego zajmował się A. Kamieński-Dłużyk zbieraniem podatku, tzw. jasaku, oraz podbojem nowych ziem. Od tego 4 1 Prawdopodobnie w roku 1660. data tej bitwy jest mylnie podana. Rozegrała się ona �176 ANTONI KUCZYŃSKI momentu trasa jego wędrówki zaczyna się nieco gmatwać. Z relacji wynika w sposób bezsporny, że zetknął się on z mieszkającymi przy ujściu Amuru Niwchami (Giliakami), ale którędy prowadziła droga na te obszary trudno jest wywnioskować z przytoczonych opisów. Wydaje się jednak, że suponowany przez Z. Jasiewicza szlak wiodący północnymi wybrzeżami Azji przez Cieśninę Beringa, a dalej wschodnimi brzegami Kamczatki aż do południowego cypla tego półwyspu i następnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich brzegów Azji nad Amur — budzi szereg wątpliwości. Po pierwsze pamiętać należy, że są to lata sześćdziesiąte X V I I stulecia, a więc okres charakteryzujący się szeregiem rosyjskich osiągnięć w dzie­ dzinie poznania obszarów północno-wschodniej Azji. Trudno więc sądzić, aby tak ważne wydarzenie, jakim byłoby przekroczenie Cieśniny Beringa, uszło w owym czasie uwagi rosyjskich kronikarzy, administratorów Sy­ berii i późniejszych historyków odkryć geograficznych. Oprócz tego środki transportu i komunikacji wodnej, które miał do dyspozycji A. Ka­ mieński-Dłużyk, wykluczają zdaniem żeglarzy możliwość odbycia takiej drogi. Jeśli więc dotarł nasz rodak nad Amur — a dotarł na pewno — to szlak jego wędrówki prowadził prawdopodobnie rzeką Leną, w dół od Żygańska. Za drogą tą przemawia wzmianka: „[...] ku morzu płynąc 4 niedziel, minąwszy Ałdan rzekę, która jest bardzo wielka, z prawego boku wyszła druga Tana, trzecia Maja, rzeki bardzo potężne, jakich u nas Polska nie ma. Znowu Ucur z lewego boku, bardzo potężna i wielka rzeka" (s. 386). Dalszy opis podróży traci poprzednią dokładność. Z pew­ nym prawdopodobieństwem przypuszczać należy, że nad Amur dotarł nasz rodak lądem względnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich w y ­ brzeży Azji. Wskazywałyby na to niektóre elementy opisu krajobrazu i spotkanych po drodze tubylców. „Tam nad morzem są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset" (s. 386). Wnioskując z etnicznego obrazu Syberii pod koniec X V I I stulecia zetknął się wówczas A. Kamieński-Dłużyk z rozsiedlonymi na azjatyckich wybrzeżach Morza Ochockiego plemionami tunguskimi, na co wskazują także jego informacje z zakresu kultury materialnej i duchowej w ł a ­ ściwej t y m ludom. Od tego miejsca, tekst Dyaryusza nie oddaje wiernie przebytego szlaku. Stąd też trudno jest ustalić, w jaki sposób dostał się jego autor na rzekę Lamę (to jest Ochotę — A . K . ) , a potem na Indigirkę i dalej już lądem przy pomocy psiego zaprzęgu do Żygańska. Mianowany 5 0 5 Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „Poznaj Świat", 1966, nr 3. B. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennej sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960, s. 491—549; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54. 6 �PIERWSZA A Homí - zyrianie A Mansowie POLSKA (D Tatarzy syberyjscy в Chantowie RELACJA О LUDACH 1 Ewenkowie V Dakuci Mapka 1. Grupy etniczne opisane w SYBERII T Ewenowie + Niwchowie 177 — Czukcze Dyaryuszu tu sotnikiem, otrzymał ponownie rozkaz wyruszenia nad Amur. Do w y ­ prawy tej jednak nie doszło, gdyż odwołano go do Moskwy, skąd zabrany został przez poselstwo polskie i wrócił do kraju. Umarł w Nieświeżu 29 stycznia 1667 r. Dopełniając obrazu syberyjskich wędrówek A. Kamieńskiego-Dłużyka podać należy, że w „Dyaryuszu" wspomina on o rozbiciu jego oddziału przez Czukczów. Z tekstu wynika, że porażka ta miała miejsce nad Amurem, gdzie okolice ,,[...] bardzo piękne, ciepłe i obfite" (s. 387). Wy­ daje się jednak, że informacja ta nie jest ścisła, gdyż rejon rozsiedlenia Czukczów obejmował w owym czasie krańce północno-wschodniej Azji. Być może, że zetknął się z nimi A. Kamieński-Dłużyk, ale musiało to nastąpić na innym obszarze, gdyż granica rozsiedlenia Czukczów nie sięgała nigdy w znanych nam okresach historycznych tak daleko na po­ łudnie . Z całą więc pewnością podać należy, że nad Amurem spotkanie to nastąpić nie mogło. Sprawa ta pozostaje zatem nie rozwiązana. Nie jest to jednak jedyna nieścisłość znajdująca się na kartach Dyaryusza. Reszta dotyczy jednak relacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i ducho­ wej opisanych grup etnicznych. 1 7 Gurwicz, op. cit., s. 47—54, 112—116, 189—192. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �ANTONI 178 KUCZYŃSKI Wspomnienia A. Kamieńskiego-Dłużyka wydane zostały z ręko­ piśmiennego odpisu przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu zbiorowym poświęconym ks. F. Bażyńskiemu z Poznania . Oryginał Dyaryusza nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca, ks. A. Maryański, pisze we wstępie. 8 „Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, [...] znala­ złem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta I I I jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kopanickiego, Ponińskiego. Między innemi [...] w onej księdze znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberii" (s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku spotykamy w szeregu publikacjach. Wspomina o nim A. P y p i n , Z. Librowicz , M . Janik , S. Z i e l i ń s k i i inni, ale często określa się jego Dyaryusz jako „krótki, skąpy w dane faktyczne" . Ostatnio zaś pisali o nim W. Polewoj , S. K a ł u ż y ń s k i , Z. Jasiewicz i fragmentarycznie A. K u ­ czyński , a także znajduje się on w bibliografii dotyczącej ludów paleoazjatyckich . Wszystkie z wymienionych opracowań są bardzo fragmentaryczne, zatem konieczność przedstawienia tego tematu w gra­ nicach historii etnografii polskiej jest t y m bardziej widoczna. Relacje A. Kamieńskiego-Dłużyka zasługują bez wątpienia na uwagę, ze wzglę­ du na to, że dla współczesnych badaczy etnografii i historii Syberii każda informacja z X V I I stulecia przedstawia olbrzymią wartość. Lata syberyjskiej tułaczki nie sprzyjały wprawdzie pełnieniu w n i k l i ­ wych obserwacji o napotkanych ludach i robieniu z tego zakresu nota9 l i 10 12 13 14 15 1 6 17 18 8 Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli, Poznań 1874. A. P y p i n , Istorija russkoj etnografii, b.m., t. 4, 1892, s. 316. L i b r o w i c z , op. cit., s. 34—36. J a n i k , op. cit., s. 38—40. S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1932, s. 201—202. Zobacz: A. D ł u ż y k - K a m i e ń s k i , Polski słownik biograficzny, Kraków 1939—1946, s. 200. W. P o l e w o j , Zabytyj istocznik po etnografii Sibiři XVII wieka. O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika, „Sowietskaja Etnografija", 1965, nr 5, s. 122—129. К a ł u żу ń s к i, op. cit, s. 171—173. J a s i e w i c z , op. cit. K u c z y ń s k i , op. cit. R. J a k o b s o n , G. H ü t t l - W o r t h , J. F. Beebe, Paleosiberian Peoples and Languages a Bibliographical Guide, New Haven 1957, poz. 1: 221. 9 10 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 179 tek, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spi­ sanych po latach wspomnieniach. Stąd też cenny materiał etnograficzny zawarty w Dyaryuszu wymaga interpolacji wiadomościami pochodzą­ cymi od innych lepiej metodologicznie wykształconych autorów. W oparciu o te prace możliwa jest weryfikacja i interpolacja relacji A. Kamieńskiego-Dłużyka, które wysuwają się na pierwsze miejsce wśród innych źródeł sprzed trzystu lat. Pierwszym ludem, z którym zetknął się A. Kamieński-Dłużyk po wyjeździe z Moskwy, byli Komi-Zyrianie (Zyrany) . Lud ten roz­ siedlony wówczas nad rzeką Kamą w okolicach miejscowości K a j gorodok zajmował się łowiectwem i rybołówstwem: „ G r u n t y mają ka­ mieniste, skały i góry wielkie. Lasy, pola mało co mają. Lud zły, nie­ miłosierny, na noc nigdy nie przyjmie, a dziwują się cudzoziemcom jako wielkiemu dziwowisku, zbierają się na dziw i dają jałmużny, kto co może, a najwięcej ryb, bo chleba sami mało mają" (s. 380). Dalej autor podaje, że ,,[...] mają oni wiarę ruską; powiadają, że chrzcił ich ś. Stephan" (s. 380). Informacja ta zgodna jest z prawdą, gdyż z materiałów historycznych dotyczących misji prawosławnych wynika, że w wieku X I V biskup zwany Stefanem Permskim był inicja­ torem akcji misyjnej wśród K o m i - Z y r i a n . Posuwając się dalej w kierunku południowo-wschodnim zetknął się nasz rodak z Mansami (Wogulcami) f9 20 „[...] którzy Boga nie znają, bo mają swoje szatany w lesie, bo ich tam tak zowią, w miejscach skrytych, i tam się zbierają i odprawują swoje nabożeństwo, i bardzo ich ubierają bogato, wieszają sobole, srebro, naczynia wielkie kupują u Moskwy [w znaczeniu u Rosjan — А. К.], a potem moskiewscy ludzie ich obierają i stąd się bogacą. Ale im się rzadko w dobre obraca, bo ich czarują i siła ich rozumu odchodzi i przepadają. Mają w lesie koczowiska zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, ogień dzień i noc gore w kominie. P i e c ó w nie mają ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, bo kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia, gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale nasz łuk. Potem go zjedzą, a głowie się jego modlą, która zawsze w koczowisku koncie stoi, statkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją, tyl.ko się lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (s. 381). Informacja ta, chociaż ogólnikowa, zawiera istotne dla etnografa szczegóły, wśród których na podkreślenie zasługuje wzmianka o kulcie niedźwiedzia. Zarejestrowane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapew­ nienie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci 1 9 W artykule posługuję się przyjętymi dziś nazwami ludów Syberii, a etnonjmy podane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka umieszczam w nawiasach. P o l e w o j , op. cit, s. 124. 2 0 �180 ANTONI KUCZYŃSKI niedźwiedzia, stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii religijno-magicznych, wspólny dla wielu grup etnicznych, wśród któ­ rych występował kult tego z w i e r z ę c i a . Tak też postępują syberyjscy Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia czynem t y m obwiniają i n ­ nych ludzi lub twierdzą, że śmierć nastąpiła na skutek wypadku spowo­ dowanego przez samo zwierzę . Na zakończenie wspomnieć należy, że z szeregu relacji podróżni­ czych i etnograficznych X I X stulecia zawierających opisy kraju Mansów i ich kultury wynika, że wiadomości przekazane przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka są wiarygodne . W dalszych partiach Dyaryusza zamieszczone są skromne informacje o syberyjskich Tatarach, z którymi spotkał się autor w okolicach Tobolska. 21 22 2 3 „Ci Tatarowie mają wielkie wolności i zboża sobie sieją, a najwięcej orkiszu [odmiana jęczmienia o ziarnach nagich — bez plew — A . K . ] i pszenicy, i owsa; żyta mało sieją, tylko Moskwa. Są też Tatarowie myśliwi, chowają ptaki [...], których rabami karmią. Mają i charty kosmate. Konie mają bardzo dobre na których lisy gonią i charapnikami biją" (s. 382). Wiadomości te znajdują częściowe potwierdzenie w relacjach innych polskich podróżników po niewoli , którzy zetknęli się z zachodniosyberyjskimi Tatarami, a także w licznej literaturze etnograficznej . Nade wszystko ważne w tej informacji jest to, że przyczynia się ona do uzupeł­ nienia XVII-wiećznej rekonstrukcji układów etnicznych na Syberii, które w, t y m wypadku wiązały się z dawnymi dziejami tych obszarów za czasów Złotej Ordy. 24 25 21 W literaturze polskiej zob.: В. K o h u t n i c k i , Podobieństwo elementów kultu niedźwiedzia u ludów północnych obszarów Ameryki i Azji, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, s. 327. A. A n i s i m o w, Religia Ewenków w istoriko-gienieticzeskom izuczenii i problemy proischożdienija pierwobytnych wierowanii, Moskwa—Leningrad 1958, s. 108. Między innymi: I . G r u s z k o w, Czerdyńskie Woguły, „Etnograf iczesko je Obozrienije", t. 19:1900 nr 2; P. I n f a n t i e w , Putieszestwie w stranu wogułow, St. Pietiersburg 1910; K . N o s i ł o w, U wogułow. Oczerki i nabroski, St. Pietiersburg 1904; W. P a w ł o w s k i j , Woguły, Kazań 1907; M. S i e r g i e j e w , Na­ rody Obskogo Siewiera, Nowosibirsk 1953; S. T o k a r i e w, Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 472-—Ш. J . K o b y ł e c k i , Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, przez J. K., t. 1, Warszawa 1837, s. 68—85; J . K o p e ć , Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk polskich z rozmaitych not dorywczych sporzą­ dzony, Berlin 1863, s. 238—241. Między innymi: A. K u z n i e c o w a , P. K u ł a k ó w , Minusinskie i aczinskie inorodcy, Krasnojarsk 1898; W. C h r a m o w a , Zapadnosybirskie Tatary, [w:] Narody Sibiři, Moskwa 1956, s. 473—491; T o k a r i e w , np. cit., s. 171—182. 2 2 2 3 2 4 25 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 181 Z Tobolska do Surgutu i dalej do Narymu płynął A. Kamieński-Dłużyk Irtyszem i Obem. Tu natknął się na Chantów (Ościaków), którzy „[...] nie sieją ani orzą, tylko rybami żyją a ptactwem, którego moc tam wielka, mianowicie: łabędzie, gęsi, kaczek, których tu u nas nie masz (to znaczy w Polsce — A.K.). Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach, i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie (odzież szyta z ptasich skór — A . K . ) . Mieszkają koczowiskami po ostrowach. Ryby sobie w ę d z ą na zimę rozmaite i tłustość rybią zbierają w naczynia z brzozowej kory wyrobione, po cebrów dwa; [...] A sieci robią z pokrzyw i koszule niektórzy z pokrzyw mają. Jadają jakieś bedłki na kształt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką; to u nich bankiet najlepszy. Chleb także jedzą i na ryby zmieniają, o które tam nie trudno, bo za lada onuczkę, tylko białą, albo za igiełkę, to jesiotra, którego chłop unieść nie może" (s. 382). A. Kamieński-Dłużyk dał nam więc obraz kultury Chantów bardzo zbliżony do tego, jaki rysują późniejsi badacze i podróżnicy — M . Ra­ stren , G. N o w i c k i j , I . Ostroumow , S. Patkanow i inni. Jego wzmianka o tym, że różnie oni wierzą ,,[...] i w łabędzie, i w kaczki, i w żurawie; bogami ich nazywają. A w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewko obleką skórę i temu się modlą i kłaniają" (s. 383), jest rejestracją starych wierzeń totemistycznych poświadczonych dla Chantów przez późniejszych badaczy — G. Starciewa , W. Steinitza , S. Rudenkę , A. Zołotariewa i innych. Jeżeli idzie o zgromadzone w Dyaryuszu fakty dotyczące Ewenków (Tungusów), to na wstępie należy podkreślić, że w wielu pracach póź­ niejszych autorów znajdujemy taki sam bądź podobny obraz ich k u l 26 21 30 31 28 32 2 9 3 3 3 4 2 6 M. К a s t r e n, Etnograficzeskie zamieczanija i nabludenija o łoparach, kanelach, samojedach i ostjakach, izwleczenne iz jego putiewych wospominanij 1838—1844 д., St. Pietiersburg 1858. G. N o w i c k i j , Kratkoje opisanie o narodie ostjackom, Nowosybirsk 1941. I. O s t r o u m o w , Woguły-mansi. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Perm 1904. S. P a t k a n o w , Starodawnaja żizii ostjakow i ich bogatyrii po bylinám i skazkam, „Ziwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. G . S t a r c i e w, Ostjaki, Leningrad 1928, s. 55. W. S t e i n i t z, Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien, „Ethnos", 1938, nr 4—5. S. R u d e n ko, Inorodcy Niżnej Obi, St. Pietiersburg 1914, s. 33—34. A. Z o ł o t a r i e w , Pierieżitki totemisma u narodów Sibiři, Leningrad 1934, s. 31—32, 50; t e n ż e Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1934, s. 230. Między innymi: C . H i e k i s с h, Die Tungusen. Eine Ethnologische Mono­ graphic, St. Pietiersburg 1879; M. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkala, „Sowietskaja Etnografija", 1936, nr 2; G . W a s i l e w i c z , Ewienki, [w:] Narody Sibiři, Moskwa-Leningrad 1956, s. 701—742; T o t a r i e w , op. cit., s. 497—504. 2 7 28 29 30 31 32 33 3 4 �182 ANTONI KUCZYŃSKI tury potwierdzający słuszność obserwacji A. Kamieńskiego-Dłużyka na temat myślistwa, hodowli reniferów itp. „Ci Tungusi — pisze on — z luku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie włóczą się od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą wpół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha w y j ą w s z y cielęta, jedzą. [...] żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni mają stada wielkie po 1000 i w i ę c e j . Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszu­ kują takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny: temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ó w jeleń domowy z nim igra i tak ó w powróz na nljego zarzuci i uplata go tak, że się ze sobą biedzą, a potem gospodarz albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczywszy tego jelenia z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić [...]. Ci Tungusi do zimna bardzo trwały lud i głodów, bo w zimie dla wielkich mrozów trudno im o pożywienie i o zwie­ rza. [...] Ptaki w lot biją z ł u k ó w i śmiali są do zwierza i lekkie na niedźwiedzia" (s. 383—384). Przytoczone powyżej materiały zgodne są ze stanem rzeczy, jaki istniał za czasów, kiedy A. Kamieński-Dłużyk zetknął się z Ewenkami. Aby nie przedłużać listy autorów podających te same szczegóły z za­ kresu kultury materialnej społecznej i duchowej tego ludu, zaznaczyć należy, że o polowaniu przy pomocy hodowlanego renifera wspomina między innymi S. Tokariew . W Dyaryuszu spotyka się jeszcze inne wzmianki o kulturze Ewen­ ków. Jedną z nich jest informacja o grzebaniu zmarłych. „W ziemi się umarli nie chowają bo ich nie przyjmie, tylko na drzewie po miej­ scach pewnych stawiają się na cedrach i sosnach" (s. 384) . Ponadto zwrócił także Kamieński-Dłużyk uwagę na ulubioną zabawę Ewenków, w skaczące renifery. Oto jej opis: 35 36 „[...] stanie ich kilkanaście do koła, a jeden się położy w tym kole, mając przywiązany kamień albo kości, a ci stoją boso i nago; i woła, leżąc, po tungusku te słowa: Multach, Mutine , a tą kością kręci do koła g ł o w y tak prędko, jak okiem dojrzeć, a ci zaś podskakują w takt, bo kto skacze leniwo, to po kolanach oberwie, i już go sobie mają za głupiego i gnuśnego" (s. 384). 3T 35 T o k a r i e w , op. cit., s. 498. Razem z ekspansją prawosławia idącą równolegle z zasadniczym nurtem kolonizacji rosyjskiej wiele tradycyjnych wierzeń w ł a ś c i w y c h rozsiedlonym na obszarach Syberii grupom etnicznym zaczęło szybko zanikać. Tak było między innymi z nadzwyczaj pierwotną formą pochówków nadrzewnych, która w cza­ sach późniejszych całkowicie tu zanikła. Dla wyjaśnienia podać należy, że słowo „multa" znaczy w języku E w e n k ó w „renifer", a „mut", „mutngi", „mitngi" — „my" lub „nasz". Zatem zapisany w Dyaryuszu okrzyk — „Multach, Mutine" oznacza „nasze renifery" lub „my renifery". Stwierdzono na podstawie: P o l e w o j , op. cit., s. 125, przyp. 4. 3 6 3 7 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 183 Niezmiernie interesująca jest informacja zawarta w Dyaryuszu, z której dowiadujemy się, że znane były wówczas Ewenkom sanie za­ opatrzone w żagiel. Są one wąskie „(...) jakoby na pół łokcia, mało co więcej, a długie na 12 łokci; może na nich powieźć kamieni 25 [dawna polska jednostka masy = 32 funty = 1 3 kg — A.K.] po czworo psów zaprzągłszy, a kiedy wiatr, tedy biegną pod żaglem" (s. 384). Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w dostępnej auto­ rowi literaturze przedmiotu. Zatem problem pozostaje otwarty, a jego rozwiązanie byłoby t y m bardziej cenne z uwagi na to, że sanie takie uznać by można za pierwowzór popularnych dzisiaj sportowych ślizgów lodowych zwanych bojerami. Powracając do dalszego ciągu syberyjskich wędrówek naszego ro­ daka wspomnieć należy o zapisanych przez niego wiadomościach doty­ czących kultury Jakutów. Oto one: „Od Ołokiny [Olekma — A . K . ] poczynają się Jakuty, którzy mają wiarę pogańską i sami psom podobni. Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B y k i bardzo wielkie chowają, a nosi im prze­ wleczone, jak u niedźwiedzia, jak psi; niczem się nie brzydzą, nigdy nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z łukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydła, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. C i ludzie posiedli tę Lenę i brzegi jej. Tam się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje w i ę c e j , jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa nie­ słychana moc, ale poganie nie umieją ich zażywać: tak jako psy je jedzą. Co większe pióra oskubłszy, u kogo jest kocioł, to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieni parzą w dzieżkach albo korytach, bez soli. Strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają ani co grzech nie wiedzą. Na koniach biało­ g ł o w y jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach jak talerze srebrne, na czole noszą kręgi, a na szyji srebrne i miedziane obręcze. Tak i mężczyzny chodzą w skórach jelenich i w o ł o w y c h , sierścią do ciała, a drugą na wywrót. Łuki mają długie, w y ż e j człowieka, a cięciwy rzemienne. Żelaza zbierają po brzegu leńskim grudami, i tak dobre jak stal" (s. 386). Wiadomości te są w przeważającej części prawdziwe, chociaż odbija się w nich wyraźnie duch epoki autora, zabarwiający je dziwnym kolorytem graniczącym z' fantazją. Stwierdzenie, że Jakuci „chodzą nago z łukami" nie jest prawdziwe i wynikać też może ze zniekształ­ ceń tekstu zawinionych przez kopistę. Możliwe, że zetknął się A. Ka­ mieński-Dłużyk z t y m faktem, ale w żadnym wypadku nie stanowił on tu reguły. Świadczy o t y m zresztą dalsza informacja, że „[...] męż­ czyzny chodzą w skórach jelenich i wołowych, sierścią do ciała, a drugą na wywrót". Wyjaśnień wymaga również stwierdzenie, że kobiety „noszą na czole kręgi". Wiadomość ta jest fałszywa. Być może, że dotyczy ona czapki jakuckiej, szytej z futer rysich, bobrowych, czarnych wiewiór­ czych ogonów lub skór sobolich, której przednią część obszywano często �184 ANTONI KUCZYŃSKI futrzaną lamówką. P r a w d ą jest natomiast, że kobiety jakuckie nosiły „na szyji srebrne i miedziane obręcze". Wyjaśnić jednak należy, że biżuteria ta składała się z naszyjników, bransolet, pierścieni itp. bły­ skotek wykonanych przez miejscowych kowali z miedzi i srebra. Na oddzielne potraktowanie zasługuje wzmianka, że żelazo zbierają Jakuci „[...] po brzegu leńskim grudami i tak dobre jak stal". Fakt ten potwierdza raz jeszcze, że znajomość wytopu żelaza oraz jego obróbki przynieśli oni ze swej turańskiej praojczyzny. Dodać trzeba, że znajdowane nad Leną kawałki rudy i sferosyderytów były do tego stopnia bogate w żelazo, że nagrzane w zwykłym ognisku dawały się od razu przekuwać na narzędzia . Całkowite potwierdzenie zawartych w Dyaryuszu, relacji odnajdu­ jemy w pracach takich autorów, jak W. Sieroszewski , W. Troszczańskij i inni . Znacznie mniej ciekawy aniżeli opis J a k u t ó w jest opis ludu, któ­ rego nazwy A. Kamieński-Dłużyk nie podał. 38 зэ 4 0 4 1 „[...] Tam nad morzem — pisze on — są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt. To największy pan, który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z cór­ kami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole albo inne piękne zwierzęta. L u d prosty; nic innego nie m a j ą oprócz psów. Poganie bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z diabłami z ust w usta m ó w i ą ; jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijów, kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. C i ludzie mieszkają nad rzeką Lamą [Ochotą — A. K . ] , która wpada w morze, jakby w koniec Zimnego Morza" (s. 387). Z opisu przebytej przez A. Kamieńskiego-Dłużyka drogi, począwszy od Żygańska, potem rzeką Ałdan, oraz z pewnych elementów opisu kultury (zaprzęg w p s y ) tego ludu wnioskować należy, że b y l i to 42 3 8 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. 1, Kraków 1961, s. 364. 33 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 1—2. W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach Jakutskogo okruga. Pod red. i s pripisami E. Piekarskogo, [w:] Izwiestia obszcz. archeologii, istorii i etnografii za 1911 д., t. 27, Kazań 1911; t e n ż e , Jakuty w ich domaszniej obstanowkie (Etnograficzeskij oczerk), „Ziwaja Starina", 1908, wyp. 3. Między innymi: O. ł o n o w a , Iz istorii jakutskogo naroda (pierwaja połowina XVII w.), Jakuck 1945; W. P r i k ł o n s k i j , T r i goda w Jakutskoj oblasti (Etnograficzeskije oczerki), „Żiwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. S. T o k a r i e w , Oczerki istorii jakutskogo naroda, Moskwa 1940; t e n ż e , Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 457—471; S. T o k a r i e w , I . G u r w i c z , Jakuty, [w.] Narody Sibiři, Moskwa—Leningrad 1956, s. 267—328. Jest to wschodnioazjatycki zasięg zaprzęgu w psy, który w ł a ś c i w y b y ł w X V I I I stuleciu tylko małej grupie E w e n ó w rozsiedlonych na wybrzeżach Morza Ochockiego oraz tzw. Paleoazjatom. 40 4 1 4 2 �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 185 SYBERII Ewenowie, znani w starszej literaturze pod nazwą L a m u t ó w . Za przy­ puszczeniem t y m przemawia także rejon ich rozsiedlenia w okresie wędrówek naszego rodaka . Fragmentaryczny charakter posiada również wiadomość o Niwchach z amurskiego limanu 43 „[...] ludzie, których zowią Gilaki. Jeżdżą na niedźwiedziach i tak nimi kierują, jak u nas końmi, ale im obrzynają paznokcie i zęby wybierają, a karmią ich na stajni, jak w o ł y i jedz ich także. Też to lud dziki, białogłowy bardzo gładkie i wysokie mają kolce w spodniej wardze, a mężczyzna w nosie mosiądzowe i srebrne. Tam chleba nie mają, oprócz zwierza a ryb, dają jednak dań carowi bardzo wielką" (s. 387). Informacja o jeżdżeniu na niedźwiedziach nie jest prawdziwa, cho­ ciaż jej odpowiednik znajdujemy w zbiorze dokumentów historycznych dotyczących Syberii, zestawionych przez A. T i t o w a . Być może, jak stwierdza B. Polewoj , iż autorem tej wiadomości jest właśnie A. Ka­ mieński-Dłużyk, który w drodze powrotnej do Moskwy zatrzymany został przez wojewodę P. I . Godunowa w Tobolsku, gdzie przebywając „niedziel 6" dzielił się wrażeniami z zesłańczego szlaku, podając między innymi i to, że Niwchowie ,,[...] jeżdżą na niedźwiedziach, i tak nim kierują jak u nas końmi". Na zakończenie dodać należy, że w innych źródłach historycznych, a także w bogatej literaturze etnograficznej, wiadomość ta nie znajduje potwierdzenia. P r a w d ą natomiast jest, że Niwchowie, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Ajnowie, hodo­ wali niedźwiedzie, które potem zabijali w celach k u l t o w y c h . Fałszywa jest także wiadomość o wspomnianych przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka zdobieniach warg za pomocą metalowych kolców. Po­ dobnie udziwniony opis zawarty jest w Dyaryuszu jeśli idzie o Czuk­ czów, którzy „(...) zowią się Czuchczy; i są wysocy, brodaci, chodzą jakby Bernardyni w kapturach; u każdego paciorki w ręku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad łokieć, ale lud bardzo bitny" (s. 387). Jak wspomniano powyżej, tekst Dyaryusza sugeruje, że z ludem tym spotkał się A. Kamieński-Dłużyk, „tam gdzie kraje bardzo piękne, 44 45 46 4 3 D o ł g i c h , op. cit., s. 491—549, oraz mapa na końcu książki; G u r w i с z, op. cit., s. 24—39, oraz mapa na końcu książki zatytułowana: Rozsiedlenie narodów północno-wschodniej Syberii w końcu XVII w. A. T i t o w, Sibir w XVII wiekie, Sbornik dokumientow, Moskwa 1890, s. 49, cyt. za P o l e w o j , op. cit., s. 128, przyp. 9. P o l e w o j , op. cit., s. 127—128. A. S1 a w i k, Zum Problem des Barenfestes bei den Ainu und Ciliaken, „Kultur und Sprache" (Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik), t. 11: 1952, s. 189—203; J . G . F r a z ę r, Z ł o t a g a ł ą ź , Warszawa 1962, s. 398— 403. 4 4 4 5 4 6 �186 ANTONI KUCZYŃSKI ciepłe i obfite", a więc nad Amurem. Podany jednak opis nie pozwala w całej pełni identyfikować „Czuchczów" z mieszkańcami półwyspu czukockiego — Czukczami . Również mylna jest informacja mówiąca o noszeniu przez nich długich bród, którym to szczegółem w tej części świata wyróżniają się tylko mieszkańcy Hokkaido — Ajnowie. Wpraw­ dzie pewne elementy opisu — „lud bardzo bitny" i „chodzą jak Ber­ nardyni w kapturach" — wskazuje na to, że mogli to być Czukcze, ale sprawa ta budzi podane powyżej wątpliwości. Dopełniając obrazu wiadomości z zakresu etnografii Syberii zgroma­ dzonych na kartach Dyaryusza wspomnieć należy o opisie łodzi, które spotkał jego autor w okolicach Indigirki. Łodzie te „[...] tam robią na kształt okrętów, tylko bez żelaza; wiciami zeszywają, a gwoźdźmi drewnianymi przybijają, żelaza i za grosz tam nie masz" (s. 387). A. Kamieński-Dłużyk nie precyzuje jednak wyraźnie wśród jakiej grupy etnicznej spotkał się z taką formą środka transportu i komuni­ kacji wodnej, przypuszczać jednak należy, że skoro miało to miejsce w okolicach Indigirki, to byli to zapewne Jukagirzy, wśród których ta forma łodzi były powszechna jeszcze w X I X w . Tak przedstawiają się etnograficzne relacje zawarte w pierwszym znanym nam polskim opisie Syberii . Korzystanie z Dyaryusza utrud47 4 8 49 4 7 Do zagadnienia rozsiedlenie Czukczów w X V I I w. zob: D o ł g i с h, op. cit., s. 549—554 oraz mapa na końcu książki; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54 oraz mapa na końcu książki. W okresie w ę d r ó w e k A. Kamieńskiego-Dłużyka basen rzeki Indigirki sta­ nowił rejon zwartego osadnictwa Jukagirów. Opisana przez niego forma łodzi stano­ wiła u nich powszechny rodzaj środka transportu i komunikacji wodnej. W. Siero­ szewski pisze, że gdy zobaczył po raz pierwszy taką łódź sądził, że jest ona wynalazkiem tunguskim. Ale „z czasem, gdy zobaczyłem pierogę jukagirską, od razu zrozumiałem, że była ona wzorem dla Jakutów. [...] Cały ich kształt i budowa obliczone są na lekkość, posuwistość i moc, przy jak najmniejszej ilości zużytego materiału. Nie są zbite gwoźdźmi ani sztyftami, lecz zszyte przsciętymi na wpół i wygotowanymi w ukropie długimi korzonkami modrzewi. Drzewo desek również modrzewiowe, cienko i starannie wystrugane, w wielu miejscach ma wszystkiego 4 do 5 m i l i m e t r ó w grubości. Jedynie w szwach i pośrodku dna grubość desek zwiększa się, lecz nie nadmiernie. W krawędzie boków pośrodku, na odległość dwóch stóp od siebie, wstawione są cienkie, w y g i ę t e ku górze rozpory. Wioślarz o jedną z nich opiera się plecami, a za drugą, którą ma przed sobą, chwyta się rękami przy wstawaniu lub innej potrzebie. „Patrz: S i e r o ­ s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 285—286, przyp. 3. Zagadnienie rozmieszczenia tej formy łodzi przedstawione jest w cyt: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, s. 110 i mapa na s. 129. 4 8 4 9 Na kartach Dyaryusza znajduje się szereg innych informacji mogących zainteresować historyka i geografa. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy tego artykułu, dlatego zrezygnowano tu z przytaczania relacji geograficznych (opisy miast) i innych szczegółów z zakresu historii. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH SYBERII 187 nia pewna bezładność i nieporadność literacka, charakteryzująca opisy A. Kamieńskiego-Dłużyka, nie zawsze wystarczająca ich jasność, fragmentaryczność i szereg innych drobniejszych nieścisłości. Materiał ten uzupełnia jednak i wyjaśnia w sposób istotny nie zawsze jasne opisy zawarte w raportach rosyjskich kolonizatorów Syberii przyczy­ niając się w ten sposób do wyświetlenia szeregu spraw z zakresu etno­ grafii tego obszaru. Najważniejsze jest jednak to, że solidna porcja syberyjskiej egzotyki nie zaciemniła autorowi Dyaryusza jasności spoj­ rzenia, a jego stwierdzenie, iż ,,(...) dyaryusz napisany przeze mnie nicej nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję" (s. 388) jest w przeważającej części prawdziwe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/153eac2e004568a5eb9c80f435720d42.pdf 15bc80b5137089cfe19aac203d47ed50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6057 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5648 Title A name given to the resource Pierwsze karmienie dziecka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.81 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Przy pierwszym karmieniu: 1 - podawano dziecko wpierw do prawej piersi, aby nie było leworęczne, 2 - mat­ ka wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 3 - osoba podająca do karmienia wykonywała znak krzyża nad dzieckiem, 4 - matka wykonywała znak krzyża nad swoją piersią, 5 - osoba podająca wykonywała znak krzyża nad piersią położnicy, 6 - babka kropiła pierś położnicy święconą wodą (w punkcie 19.33. XVI czyniła to sama matka), 7 - wykonywano nad dzieckiem znak krzyża, brak dokładniejszych danych, 8 - osoba podająca dziecko (czasem matka) wypowiadała specjalne formuły słowne do dziecka, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 1. Czy temu pierwszemu karmieniu towarzyszą: a) jakieś' zabiegi o charakterze magicznym? /np. celem zabezpieczenia dostatku pokarmu? zdrowego pokarmu?pomyślnego rozwoju dziecka? b) czy osoba podająca dziecko do karmienia wypowiada jakąś formulę? Jakieś powiedzenie zwyczajowe, przysłowie?/odnotować w cudzysłowie/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/738a27684dbe066d548da22a23d9f574.pdf ca9c4599af33607f4455ed6ab113ff74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1205 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1111 Title A name given to the resource Pierwsze kroki uniwersyteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.119-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", P b I S S N 0071-1861 ADAM t. X X I X : 1985, z. 1 PALUCH (Uniwersytet Wrocławski) PIERWSZE K R O K I UNIWERSYTECKIEGO ŚRODOWISKA WROCŁAWSKIEGO W BADANIACH ETNOBOTANICZNYCH Doniosłe znaczenie roślin w życiu człowieka w różnych kulturach świata nie ulega żadnej wątpliwości; odnosi się to zarówno do kultur tzw. prostych, jak i społeczności elitarnych. Można łatwo przekonać się 0 tym rozglądając się bacznie wokół siebie: żywią, ubierają, ratują zdro­ wie, zdobią etc. Lecz czy zdajemy sobie z tego sprawę? Czy zdajemy sobie sprawę, jak bardzo człowiek był i jest nadal uzależniony od św.ata roślin, jak — w jakim stopniu i zakresie — ten świat ujarzmił, podpo­ rządkował swoim potrzebom, jak go rozumie? I właśnie wtedy, ^dy tak stawiamy pytania i staramy się dać na nie odpowiedź, wkraczamy w sferę zagadnień, którymi zajmuje się etnobotanika. Czym jest etnobotanika, w której poczyniono już duże postępy badawcze w krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ame­ r y k i , a u nas zaczyna się dopiero czynić pierwsze kroki, a w zasadzie raczkować? Określa się ją jako subdyscyplinę etnologii lub jako samodzielną, autonomiczną dziedzinę nauki ze specyficznym przedmiotem badań *. Jak by ją nie określić, trzeba chyba powiedzieć jedno: przedmiotem badań etnobotaniki jest relacja między człowiekiem a rośliną, i to za­ równo w płaszczyźnie doświadczeń rzeczywistych, faktycznych, jale też 1 w płaszczyźnie idei. Przedmiotem badań jest roślina, którą człowiek wykorzystuje i określa. Roślina dziko rosnąca i uprawiana przez czło­ wieka, konkretna i wyimaginowana. Można jednak powiedzieć, że zagadnienia, które tak dzisiaj frapują 1 P a t r z b l i ż e j n a t e n t e m a t : А . К o w a 1 s к a - L e w i с к a, Etnobotanika, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I I ; 1964, s. 207-214; J . K u c h a r s k a , Etnobotanika w pub­ likacjach Instytutu J. Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa w Lipsku, „Etnografia P o l s k a " , t. I X ; 1965, s. 482-486; S. K . J a i u, Preface, [w:] Glimpses of Indian Ethnobotany, S. K . J a i n (od.), N e w D e l h i , B o m b a y , C a l c u t t a 1981, s. V I I - X ; t e n ż e , Ethnobotanical Research Unfolds New Vistas of Traditional Medicine, [w;] Glim­ pses of Indian..., s. 13-36. �120 ADAM PALUCH etnobotanikę na świecie, były i są nadal rozpatrywane przez etnologię Zagadnienia tzw. botaniczne w pracach etnograficznych są jednak roz­ patrywane na marginesie rozważań dotyczących np. obrzędowości do­ rocznej, rodzinnej, hodowli, budownictwa czy poezji ludowej niach etnobotanicznych natomiast na czoło wysuwa się rośl niejako „wyróżnia się" w wielu sferach kultury, która zań wyobraźnię, zmysły, która pobudza do twórczej działalności Człowiek zdolny do świadomego organizowania siebie pc także otoczenie, w tym świat roślin, w celu opanowania go, w с istnienia z nim. Współistnienie człowieka od zarania jego dziej rodą, życie na jej łonie, szczególnie z florą, musiało pozosta ślad w różnych sferach kultury, nie tylko w tzw. działalność nej. Wykorzystywana była przede wszystkim w celach utylit. znalazła także miejsce w mitach, legendach, kultach, sztuce. 1 niemal kroku działalności człowieka widać mocną więź „istot z kulturą. Człowiek posiadł pewną wiedzę o roślinach i pewn; w obcowaniu z nimi. Jak do tego doszło, jakie działały rr w przyswajaniu tego świata, rozumieniu go, klasyfikowaniu i waniu zjawisk w nim zachodzących, winna dać odpowiedź el jako dyscyplina wielu pogranicznych dziedzin nauki. Jak dotąd nie podejmowano u nas tego rodzaju badań, z zakrojonym programem badawczym. Wprawdzie od czasu do zywały się pewne opracowania, szczególnie w okresie miedz; dotyczące np. sfery medycyny, obrzędowości, wierzeń, jedr przypadki odosobnione . Należy zaznaczyć, że ważność tej problematyki odnotował cu X I X w. S. Eljasz-Radzikowski, omawiając na łamach „Li kuł J. L . Holubego zawarty w pierwszym roczniku (1896 Musealnej Slovenskéj Spoločnosti" dotyczący uprawianych n czajów ludowych związanych z roślinami, roślin używanych ctwie sprzętów domowych, sukien itp. zagadnień. 2 „ O c z y w i ś c i e m o ż n a by b a d a n i a te r o z s z e r z y ć —• pisze E l j a s z - R ć w y z y s k a w s z y np. j e d e n t y l k o w z g l ą d , k t ó r e r o ś l i n y z d a r z a j ą s i ę w l u d o w e j . P r a c a pod t y m w z g l ę d e m p o d j ę t a u naszego l u d u b y ł a b ; w a ż n a . W n i o s k i m o g ł y b y p o s ł u ż y ć do w y j a ś n i e n i a c z a s u i m i e j s c a po 2 N a p r z y k ł a d А . С h ę t n i k, Jałowiec w życiu, obrzędach i wie piów, „ Z i e m i a " , R . X X I I I : 1928, s. 269-274; W . B i a ł e k , Zioła lecznic R . X I : 1930, n r 10, s. 170-171; H . M a c h , Święcenie ziela w Buczków^ R . X I : 1930, n r 10, s. 170; S . U d z i e l a , Rośliny w wierzeniach lud: go, „ L u d " , t. X X X : 1931, s. 36-75; J . S z u l c z e w s k i , Rośliny w n przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, „ L u d " , t. Х Х Х - Х Х Х 100; J . O p a c k i , Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podoi dola", R . I . C z o r t k ó w 1936, n r 6, s. 93-94; A . F i s c h e r , Rośliny i i obrzędach ludu polskiego, „ L u d " , t. X X X V : 1937, s. 60-76. 8 Т . V : 1899, s. 247. �121 BADANIA ETNOBOTANICZNE nictwa, tor czyli o r n a m e n t y k i l u d o w e j p o l s k i e j . W s p o m i n a n i o t e m — pisze d a l e j a u ­ recenzji — z roślinami nie n a podstawie p r a c y Holuby'ego, bo ornamentyka w z a l e d w i e t a m d o t k n i ę t a , t y l k o n a w i ą z u j ą c do tego w ł a s n e związku 4 myśli" . ś l i te i i m podobne nie padały widocznie w owych czasach na^ ty grunt, pozostały po n i c h tylko ślady w postaci odosobnionych kwestionariuszy . Natomiast już w c z a s a c h współczesnych na uwaiługują odosobnione zainteresowania o charakterze etnobotanicz1. Henslowej, która aktualnie drukuje swoje p r a c e n a ł a m a c h „Sla5 ü titrua" . pewnego czasu problematyką etnobotaniczną zajęła się także część aickiego środowiska wrocławskiego skupiona przy Katedrze EtnoUniwersytetu i Kole Naukowym Etnografów. biście zainteresowany od k i l k u lat t y m obszarem badań — zbiem.in. materiały z zakresu fitoterapii ludowej — postanowiłem esować nim także studentów etnografii. Po zapoznaniu się z niel i pracami z tej dziedziny i odbyciu kilku spotkań w ramach o ł a Naukowego postanowiono, że sprawdzimy się w t e r e n i e . Wy~ d ł na z i e m i e zamieszkane przez Lasowiaków, na pograniczach województw: rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Uzbrojeni w kweiusz dotyczący fitoterapii, a t a k ż e w kilka przewodników do oza roślin, wyjechaliśmy w t e r e n . Był r o k 1979. Od tego czasu, i po dwa tygodnie, przebywaliśmy n a t y m t e r e n i e do 1982 r. te, organizowane przy dużej pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej ' U s z o w e j , lokalizowane b y ł y kolejno w Starym Dzikowcu (1979), vie (1980), Jeżowym-Kameralnym (1981) i w Kolbuszowej (1982). iągu t y c h czterech lat zebrano sporo materiału terenowego z zamkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Notowano w zasadzie o, co dotyczyło rośliny w różnych aspektach kultury, jednak najT i a t e r i a ł u uzyskano z zakresu medycyny, weterynarii i roku obgo, na tych bowiem „obszarach' roślina odcisnęła szczególnie 7 • . 7 cm. choćby lin umieszczony w „Orlim Locie" kwestionariusz A. Fischera w w i e r z e n i a c h i z w y c z a j a c h l u d u polskiego doty- („Orli L o t " , R . X I : 1930, 85--86). Henslowa, XIX: mra Wiedza perforatum 18-250; t e j ż e , — o bożym drzewku, 1972, s. 81-168; t e j ż e , Macierzanka L . — Dziurawiec Z badań nad piaskowa. bylicy Z badań zwyczajny, wiedzą III. nad ludową Ruta i piołunie, „Slávia wiedzą ludową „Slávia A n t i q u a " , t. o roślinach. graveolens o An- ros'inach. XXIII: II. Thymus L — Ruta ser- zwyczajna, l t i q u a " , t. X X I V : 1977, s. 163-212. Iziło tu o niektóre artykuły kim roku zieleni pozycje wydawane obrzędowym w wymienione tym — wigilia pod już w przyp. wspólnym 2, a także tytułem Świat drukowane w „Za i Przeciw" w (nr 16, s. 16-17), Zielone i), Sobótka czasie św. Jana Świątki Chrzciciela 1979 г.: (nr 23, s. 16, 23), Boże (nr 2 6 / s . 19, 23). moje rośSkarby Ciało (nr �122 ADAM P A L U C H mocno swoje piętno. Materiały te mają być wykorzystane w opracowa­ niu monografii dotyczącej miejsca i roli rośliny w kulturze ludowej Lasowiaków. W wydaniu takiej monografii zainteresowana jest dyrek­ cja Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbubszowej, które w pewnym stop­ niu patronowało naszym badaniom terenowym. Starając się rozpowszechnić tak ukierunkowany „ruch badawczy", zapraszaliśmy do wzięcia udziału w badaniach także studentów z innych ośrodków akademickich. Udział w nich brali studenci z farmacji i bota­ niki ze środowiska wrocławskiego, a także studenci etnografii z Łodzi. Łącznie w badaniach wzięło udział około 50 osób. W działalności naszej szczególną uwagę poświęciliśmy badaniom te­ renowym, „sprawdzaniem się tematu", gromadzeniu materiałów, w nie­ znacznym tylko stopniu zgłębianiu niektórych zagadnień, opracowaniu materiałów, ich publikowaniu. A więc powstają pierwsze opracowania z zakresu etnobotaniki jako prace seminaryjne i magisterskie. Te ostat­ nie, pisane pod moją opieką, dotyczą przede wszystkim znaczenia roślin w medycynie i roku obrzędowym. A oto niektóre z nich: J. Szymczyk, Znaczenie fitoterapii ludowej w chorobach kobiecych wśród Lasowia­ ków (1983), L . Reichelt, Znaczenie sygnatur roślin w lecznictwie ludo­ wym w Polsce, J. Królczyk, Magiczne sposoby posługiwania się rośliną w medycynie ludowej, D. Piwowarczyk, Obrzędowość świąt maryjnych ze szczególnym uwzględnieniem funkcji akcesoriów roślinnych. Studium, porównawcze: Podlasianie — Lasowiacy (1983), A. Kobyłecka, Znaczenie świata roślin w ludowych obrzędach dorocznych obchodzonych na tere­ nie Gór Świętokrzyskich. Należy także wspomnieć o przygotowywanej pracy doktorskiej przez J. Pieczonkę z zakresu ludowych sposobów leczenia rośliną zwierząt ho­ dowanych przez Lasowiaków. Z kolei w Wydawnictwach Uniwersytetu Wrocławskiego drukowana jest moja praca zatytułowana Świat roślin w ludowych praktykach leczniczych wsi polskiej, w której staram się przedstawić pewną syntezę działań człowieka odnośnie do podporządko­ wania sobie świata roślin w celu niesienia pomocy potrzebującemu czło­ wiekowi. Praca ta próbuje także odpowiedzieć na pytanie, czy w stoso­ waniu poszczególnych gatunków roślin jako surowców przy leczeniu lu­ dzi w konkretnych chorobach w skali ogólnokrajowej istnieją pewne prawidłowości, a także porównać zalecenia tzw. fitoterapii ludowej z ofi­ cjalną. Rośliny stosowane w lecznictwie ludowym są w niej ukazane na szerszym tle kulturowym. To znaczy, że prócz ich funkcji leczniczych przedstawiono także ich inne „obciążenia kulturowe". Takie komplekso­ we ujęcie pozwoli być może spojrzeć pełniej na ludową wiedzę leczni­ czą związaną ze światem roślin. 8 8 na Na na I przykład I. Czerniawskiej o ogródkach Ogólnopolskim' Seminarium Adonisa, która Etnobotanicznym w została Kolbuszowej wygłoszo­ w 1980 r. �123 BADANIA ETNOBOTANICZNE W działaniach terapeutycznych, a także w zaleceniach związanych ze zbiorem surowca roślinnego i przygotowaniu z niego leku, zauważono wiele interesujących prawidłowości. Wydają się one być wypracowane na kanwie specyficznej myśli ludowej, która mocno związała i zdeter­ minowała wiele sfer życia ludzkiego. Światopogląd ludowy oparty na dychotomicznej wizji świata w dużej mierze wyznaczał szereg ludzkich działań, postaw i gestów, często w pełni nie uświadomionych. Duze zna­ czenie w wypracowaniu sposobów działania odegrać musiała bezpośred­ nia obserwacja i kojarzenie świata roślin z wyobrażeniami o chorobie, z wyglądem narządów przez nią dotkniętych, a także próba praktyk po­ karmowych, które niekoniecznie musiały być zamierzone. Powyżej przedstawiona praca daje w odsetkach „leczniczy obraz" 179 gatunków roślin z ok. 4 0 0 odnotowanych z publikacji, wywiadów tere­ nowych i ankiet. Nie posiada ona oczywiście ambicji farmakomedycznych i jest tylko jedną z prób przedstawienia tego zjawiska od strony kulturowej. Niemal wszystkie wymienione tutaj prace, a także dwie już opubliko­ wane , oparte są w jakimś stopniu również na materiałach zebranych przez okres czterech lat w widłach Wisły i Sanu. Próbowaliśmy organizować także seminaria przy pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbuszowej i Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ c z e g o . Pierwsze Ogólnopolskie Seminarium Etnobotaniczne zorganizowa­ ne zostało w Kolbuszowej podczas trwania drugiego obozu w 1980 r. Wygłoszono na nim 9 referatów z 10 zgłoszonych. A oto tytuły wystą­ pień i referenci: Z. Zegarski (Wrocław), „Źródła i kształt terapii roślin­ nej"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Ziemniak w kulturze ludowej Podhala"; M . Henslowa (Warszawa), „Realne podstawy ludowej wiedzy 0 roślinach"; I . Czerniawska (Wrocław), „Ogródki Adonisa"; U. Lehr-Lenda (Kraków), „Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w pol­ skiej demonologii i magii ludowej"; A. Paluch (Wrocław), „Miejsce roś­ lin w praktykach i zwyczajach związanych ze śmiercią człowieka na wsi polskiej"; D. Penkala (Poznań), „Rośliny lecznicze w tradycyjnej me­ dycynie Afganistanu"; T. Marszewski (Kraków), „Zarys historii o upra­ wach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji"; J. Pieczonka (Wrocław), „Sprawozdanie z badań etnobotanicznych Dzikowiec 79" . Widząc duże zainteresowanie i zapotrzebowanie wśród specjalistów 1 badaczy różnych dziedzin nauki na organizowanie tego rodzaju spotkań, 9 10 9 A. P a l u c h , Folk Phytotherapeutic Methods used in Poland for the Relief of Headaches, „ C u r a r e " , vol. 3: 1980, n r 4, s. 203-204; t e n ż e , The Place of Plants Blessed in Phytotherapeutic Practice in Polish Countryside, „ C u r a r e " , vol. 4: 1981, n r 2, s. 73-76. 1 0 M a t e r i a ł y z tego S e m i n a r i u m Kultury Ludowej w Kolbuszowej. są obecnie w druku. Wydawcą jest Muzeum �124 ADAM P A L U C H jak kolbuszowskie, postanowiliśmy zorganizować drugie seminarium^, tym razem poświęcone fitoterapii ludowej. Zaplanowano je na rok 1981 w gościnnej Kolbuszowej. Niestety, z przyczyn od nas niezależnych, spotkanie to nie doszło do skutku. A szkoda, bo jeżeli w pierwszym seminarium wygłaszający swoje referaty b y l i na ogół etnografami, tak­ że studentami etnografii, to do drugiego zaproszono także specjalistów z innych dyscyplin nauki: archeologii, historii, botaniki, farmakognozji, mając na uwadze, że zagadnienia etnobotaniczne winny być rozpatry­ wane, wyjaśniane przez różne dziedziny nauki. Oczywiście ta wielodyscyplinarność spojrzenia winna odzwierciedlać się przede wszystkim w rozpatrywaniu jednego problemu, zagadnienia, a próbą właśnie takiej współpracy miał być wygłoszony na tym seminarium referat dotyczący surowców kumarynowych w ujęciu farmakognosty i etnografa. A oto kto i z jakimi tematami miał wystąpić. B. Burchard (Kraków), ,,Możliwości archeologii w zakresie badań nad ziołolecznictwem w pra­ dziejach"; J. Dąbrowska (Wrocław), „Ziołolecznictwo w świetle Flora Silesiaca H . G. Mattuschki — pierwszej botaniki śląskiej"; H. Sachs (Wrocław), „Ziołolecznictwo śląskie w świetle Stirpium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchfelda"; W. Cisowski, A. Paluch (Wrocław), „Surowce kumarynowe stosowane w ziołolecznictwie ludowym na tere­ nie Polski"; T. Marszewski (Kraków), „Problem identyfikacji i pocho­ dzenie malabathrum"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Znajomość ziół leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykładzie Krakowa"; B. Szychowska-Boebel (TorUń), „Elementy magiczne fitoterapii ludowej na przykładzie Kujaw i południowych Ka­ szub"; W. Terlecka (Lublin), „Wykorzystanie ziół w medycynie ludowej w Lubelskiem". Należy zaznaczyć, że tego rodzaju spotkania oprócz walorów nauko­ wych, badawczych mają także znaczenie dydaktyczne, w dużym bowiem stopniu uczestnikami ich są studenci etnografii. Tak ukierunkowany i w pewnym stopniu zorganizowany „ruch ba­ dawczy" trudno utożsamiać na tym etapie z etnobotaniką jako autono­ miczną dyscypliną nauki; brak mu bowiem sprecyzowanych założeń teo­ retycznych i metodologicznych. Natomiast można powiedzieć, że jest to działalność dotycząca wyraźnie określonego zjawiska, które leży na po­ granicznych obszarach wielu dyscyplin nauki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055f9040e0088abdf392e0f33dcde0f8.pdf 1e654fc192527091a5cecf87ff437017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5061 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego / Publikacje zbiorowe (ksiązki) Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziedzictwo kulturowe Kulturní dědictví �BIBLIOTHECA ETHNOLOGIAE EUROPAE CENTRALIS REDAKTORZY SERII: ZYGMUNT KŁODNICKI I JÍŘÍ LANGER VOL. I Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku �Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku Pod redakcją Haliny Rusek, Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Cieszyn – Katowice – Brno 2010 �Redaktorzy tomu: Halina Rusek, Agnieszka Pieńczak, Jacek Szczyrbowski Recenzent: Zygmunt Kłodnicki Tłumaczenia na język czeski: Jan Kubiczek, Jan Kajfosz Tłumaczenie na język angielski: Agata Cienciała Projekt okładki: Zygmunt Kłodnicki, Agnieszka Pieńczak Na okładce wykorzystano zdjęcie kołowrotka wykonane przez Dariusza Łyżbickiego Koordynatorzy projektu: prof. dr hab. Halina Rusek (Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie), Bogdan Jakubek (Kongres Polaków w Republice Czeskiej) Publikacja współfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Těšínské Slezsko / Projekt je spolufinancován z prostředků Evropského fondu pro regionální rozvoj (ERDF) prostřednictvím Euroregionu Těšínské Slezsko – Śląsk Cieszyński ISBN 978-83-60431-52-8 Wydawca Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48 Druk i oprawa: Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48, tel. 33 857 70 90, e-mail: biuro@om5.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebd66ed25495976cb74a9069b76a909.pdf 1d022f565cb6ace316685b3b5e4b2386 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4751 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U, W- LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE D'ETHNOLOGIE W R O K U 189S REDAKTORZY: JÓZEF GAJEK I TADEUSZ SEWERYN OGÓLNEGO ZBIORU TOM X X X V I I ZA ROK 1946 WYDANY Z ZASIŁKU MIN. OŚWIATY K R A K Ó W 1947 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE SKŁAD GŁÓWNY: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE LUBLIN, ALEJE RACŁAWICKIE 14 �DI l U К W. L. ANCZYC I SP. W K R A K O W I E 714 M-31871 i i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/366f4f692576a4a171ac8246ab7b45ec.pdf b571cf25bdce2c4112d34c5eb8b58757 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6132 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5718 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarszystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIII ZA ROK 2009 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography o f the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographic • Anthropological Index Online • „Central European Journal o f Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D ’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIII ZA ROK 2009 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2009 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Kamila Baraniecka, Irena Bukowska-Floreńska, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Katarzyna Kość, Waldemar Kuligowski, Agata Maksimowska, Anna Malewska-Szałygin, Katarzyna Marciniak, Grzegorz Pełczyński, Ivan Peshkov, Jacek Schmidt, Anna Szyfer, Ryszard Tomicki, Jerzy Sławomir Wasilewski, Maciej Ząbek Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2009 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2009 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71)3211610; 3211614 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 8294817, FAX (61) 8294710 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.ffee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e30c9cfa6ff9e096e80659fa4a5ebc7.pdf 231d03afd897d9638ab313edc328f89a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5772 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N P O L S K IE G O TO W A R ZY STW A L U D O Z N A W C Z E G O I K O M IT E T U N A U K E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II N A U K TO M X C V Z A R O K 2011 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography of the Social Sciences • Anthropological Index Online • CEJSH - Central European Journal of Social Sciences and Humanities • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCV ZA ROK 2011 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2011 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Grażyna E. Karpińska, Piotr Klafkowski, Violetta Krawczyk-Wasilewska, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Jacek J. Pawlik, Agata Stanisz, Jacek Schmidt, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Vorbrich, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2011 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim Niniejsza wersja czasopisma jest pierwotną (referencyjną) POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2011 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/560a9f3cf487a4946cb7dc7793b9b6b5.pdf 1d19960ed9189f4f98fa49d4b9dd4070 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5119 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Biuro Krajowe UNHCR Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU ��OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU Konteksty prawne i kulturowe praca zbiorowa pod redakcją Macieja Ząbka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Biuro Krajowe UNHCR w Polsce Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Warszawa 2013 �Opinie i rekomendacje przedstawione w niniejszej publikacji nie odzwierciedlają poglądów i oficjalnego stanowiska Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i stanowią wyraz pracy badawczej jej autorów. © Maciej Ząbek Korekta Joanna Przypolska Projekt okadki Maja Neugebauer Łamanie Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-404-5 WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 e-mail:wydawnictwo@wydawnictwodr.pl; www.wydawnictwodr.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c02950e746b0c860fc3c94226200f3e2.pdf 2d7db1f3f3718458add56b15b991af86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3788 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR n A rVT 1955 ROK IX 3 C T \\J r \ \\T V T M C T V T II T C 7 T I] l'" I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ ZESPÓŁ PAŃSTWOWY INSTYTUT REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, Mgr S t a n i s ł a w Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r K s a w e r y P i w o c k l , D r R o m a n Reinfuss, Mgr J a n Sadownik, Mgr M a r i a n Sobieski, Mgr B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na Autoportret REDAKCJA Nikifora. i Wym. 16,5 okładce: X 26 cm. Fotografował J. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Swiderski. SZTUKI SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA NR 3 R O K 1955 T R E Ś Ć : A r t y k u ł y str. Andrzej Banach Nikifor 131 S p r a w o z d a n i a B o ż e n n a Stelmachowska Na marginesie i r e c e n z j e . 170 Na marginesie „ J a b ł o n e c z k i " Juliana Przybosia . 172 Tadeusz S e w e r y n Garncarstwo 179 Rss Ceramika ludowa na I Ogólnopolskiej wystawie ceramiki i szkła artystycznego w e W r o c ł a w i u . Maria Błońska I . C y w i ń s k a , A . Gerlach, T. Rogalanka Wystawa dyskusji o hafcie kaszubskim ludowe sztuki ludowej w o j . warszawskiego Jan Chranicki K i l k a u w a g na pomorska" Maria P r a c e i m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e , t o m X , zeszyt I Przeździecka P A Ń S T W O W Y I N S marginesie artykułu . 180 183 „Ceramika 188 T Y T U T 191 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b95288d8afc5f5830353e76ef8f4da3.pdf 4817bde653d430545328dd9372e4b1ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5195 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4820 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XLIX Zeszyt 1-2 Warszawa 2005 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Elżbieta Dzięgiel, Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: studenci zagraniczni na Rynku Głównym w Krakowie fot. I Leszek Dzięgiel I Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2005. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 24,5 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Nauki o kulturze to nauki podstawowe. Wywiad z prof. dr. hab. Andrzejem Szahajem - Michał Rydlewski Cultural sciences are fundamental sciences. Interview with Prof. Andrzej Szahaj . . . . 5 15 ARTYKUŁY Jolanta K o w a l s k a - Jak cię widzą To be seen Ewa N o w i c k a , Wojciech P o ł e ć - Sukces w szkole czy wbrew szkole. Dzieci romskie i wietnamskie w oczach nauczycieli polskich Success in school or against the school. The Roma and Vietnamese children in eyes of Polish teachers Ilze B o l d a n e , Dagnosław D e m s k i - Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy Mutual perceptions between Latvians and Latvian Poles Iwona K a b z i ń s k a - „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych arty­ kułów prasowych). Zarys problemu "The culture of grumbling", "global mediocrity", "national neurosis" and other elements of the image of contemporary Poles (in press articles). An outline of the problem Inga K u ź m a - Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej Some faces of the Internet Catholic religiousness Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment Magdalena K u r z ę t k o w s k a - Didiwszczyna, czyli o życiu w ukraińskich koszarach Didivshchyna - the informal rules of the soldier's life in the Ukraine Lucyna P i s k a l s k a - Zjawisko samobójstwa i opinie osób w wieku 20-35 lat na jego temat Suicide in views and opinions of persons in the 20-35 age bracket 17 30 31 56 57 87 89 124 125 146 147 167 169 196 197 214 NEKROLOGI Doc. dr hab. Danuta Tylkowa (9 I 1932 - 11 X I I 2004) - Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysowa Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 I X 1931 - 19 I V 2005) - Marek Tracz 215 219 KRONIKA Zachwycająco-wstydliwa strona kultury - Mirosława Drozd-Piasecka „Brasławszczyzna - Kresy Kresów I I Rzeczypospolitej" - Wiktoria Blacharska Dni kultury tybetańskiej „Tybet w Poznaniu" - Anna Urbańska-Szymoszyn 223 228 231 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k - Katarzy bez Katarów Jarosław K o l c z y ń s k i - Nieśmiertelny temat - wampiry Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księgarnia Aka­ demicka, Kraków 2004, ss. 166 - Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki w bresckaj wobłasti u Białorusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Nau­ kowe, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307 - Zdzisław Julian Winnicki Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Wrocław 2004, ss. 454 - Anna Milewska-Młynik Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek - Uczony - Patriota, pod red. M . Rokosza, Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240 - Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198 - Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248 - Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294 - Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „NOMOS", Kraków 2004, ss. 543 - Jarosław Kolczyński 237 247 253 256 259 263 264 267 270 271 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b5bcc8380fa9fe154f27bc4797c47a3.pdf 1321567b0115fe787fd864d4273f3c8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5228 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4852 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA L Zeszyt 1-2 Warszawa 2006 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Urszula Lehr Zdjęcie na okładce przedstawia Jadwigę Rucki (koronczarkę z Istebnej) podczas opowieści o istotach nadzmysłowych fot. Stanisław Jakubowski, Istebna 1988 Zdjęcie pochodzi z prywatnego archiwum inż. Stanisława Probosza, ur. w 1921 r., naczelnika gminy Istebna w latach 1981-1991 Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2006. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 25 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Wstęp - Iwona Kabzińska 50-lecie „Etnografii Polskiej" - Iwona Kabzińska, Wanda Paprocka 5 7 ARTYKUŁY Katarzyna K a n i o w s k a - Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii Dialogue and interpretation in contemporary anthropology Michał R y d l e w s k i - Etnografie nieprzeźroczyste i sztuka interpretacji. Wędrówki po antropologicznych narracjach Non-transparent ethnographies and the art of interpretation. Rambles around anthropo­ logical narratives Inga K u ź m a - Słowo o kobietach i słowo kobiet. Feminologiczna propozycja interpre­ tacji wybranego aspektu religijności Word about women and word of women. Proposal of feminological approach in inter¬ pretation of a chosen aspect of religiousness Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Narracja prasowa z czasu niezwykłego. Pożegnanie z Janem Pawłem I I w relacjach „Gazety Wyborczej" Press narrative of an unusual time. Press coverage of the farewell to John Paul I I . The case of "Gazeta Wyborcza" Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala Local discourse on public matters. The case of Podhale Anna W o ź n i a k - Narracja telewizyjna w badaniach antropologicznych TV narrative in anthropological studies Dagnosław D e m s k i - Kowieńskie pisma polskojęzyczne „Nowiny" i „Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich Polish-language newspapers "Nowiny" and "Chata Rodzinna" in Kowno. Two narratives on Polish-Lithuanian relations Katarzyna K o ś ć - Tropami światów „odpamiętanych" - narracje zesłańcze a prawda historyczna w badaniach etnologicznych Following the "worlds in the memory". The exiles' narratives and historical truth in ethnological research Iwona K a b z i ń s k a - Pamięć, nostalgia i zazdrość o „dawne, dobre czasy" Memory, nostalgia and envy of "good, old times" Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment (Part II) Hubert C z a c h o w s k i - Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem Ethnographic qui pro quo or the problems with time Magdalena B o s s h a r d - M ł y n a r c z y k - Domat/Ems, wieś w dolinie Renu. Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki domowej we wspomnieniach mieszkańców Traditionelle Hauswirtschaft i m Bündnerischen Domat/Ems, gespiegelt in Erinnerun­ gen seiner älteren Einwohner Urszula L e h r - „Niekochani zmarli" The not-loved departed 17 33 35 49 51 71 73 100 101 115 117 131 133 157 159 176 177 195 197 212 213 220 221 241 243 266 �POLEMIKA Rezygnacja z „etnologicznego paradygmatu badań terenowych"? Etnologia jako „nauka o charakterze spekulatywnych rozważań"? - Iwona Kabzińska 267 RECENZJE Studying Peoples in the People 's Democracies. Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Chris Hann, Mihaly Sarkany, Peter Skalnik (red.), Halle Studies in the Anthro­ pology of Eurasia, vol. 8, Max Planck Institute for Social Anthropology, L I T Verlag Munster 2005, ss. 377 - Iwona Kabzińska Vasile Stati, Istorija Moldovy, Biblioteka Pro Moldova, Kisinev 2003, ss. 480. Istorija Rumyn. S drevnejsich vremen do nasich dnej, Demir Dragnev, Emil Dragnev, Vladimir Miskevka, Ion Varta, Ion Siskanu (red.), Civitas, Kisinev 2002, ss. 304 - Jarosław Derlicki Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, Łukasz Smyrski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005, ss. 281 - Justyna Jarkabuz Vostocnoevropejskie issledovanija. Mezdunarodnyj zurnalpo social'nym i gumanitarnym naukam, t. 1-4: 2005-2006, Natal'ja V. Korovicyna (Rosja), Ladislav Machaćek (Słowacja) (red.), wyd. Rossijskaja Akademija Nauk - Iwona Kabzińska Romologia w Krakowie - Adam Bartosz 271 273 276 279 282 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf6384fea81e3f1facda1b78e59aa08.pdf 2c4f2aa3d1e8dead4e9c5f65bf5d43c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4833 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIX ZA ROK 2005 �„LUD” is regulary indexed in: • • • IBSS — International Bibliography o f Social and Cultural Anthropology, IBZ — CD-ROM , Internationale Volkskundliche Bibliographie, �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZA ŁO ŻO N Y W R O K U 1895 PRZEZ A N T O N IE G O K A L IN Ę O G Ó L N E G O Z B IO R U TOM LXXXIX ZA ROK 2005 P O L S K I E T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E K O M IT E T NAUK E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II NAUK PO Z N A Ń - W ARSZAW A - W R O C Ł A W 2005 �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz — przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Jerzy Czajkowski, Anna Szyfer, Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji oraz Sejmik Województwa Zachodniopomorskiego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2005 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11, TEL. (0-71) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 48 17, FAX (0-61) 829 47 10 e-m ail: jasezb@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M -Druk w Wągrowcu �Lud t. 89,2005 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Jacek S i e r a d z a n , O względności pojęć „magii” i „religii” .................................. Krzysztof J a s k u ł o w s k i , Emile Durkheim o narodzie, patriotyzmie i nacjona­ lizmie .............................................. ......................................................................... Nikodem B o ń c z a - T o m a s z e w s k i , Kultura niepiśmienna i jej wrogowie. Problemy „oralności” wsi polskiej w XIX w ieku................................................... Marta P e t r y k, Kwenowie w Norwegii...................................................................... Adam W. J e 1o n e k, Zróżnicowanie rasowe i rozwiązywanie konfliktów etnicznych w M alezji.................................................................................................................. Jacek S p 1 i s g a r t, Instytucja gejszy. Przykład adaptacji tradycji w społeczeństwie japońskim .................................................................................................................. Maciej K u r c z , Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy....................................................... Michael O s 1 1 i n g, Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku............................................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problemy adaptacji Bambrów poznańskich w XVIII wieku, w świetle materiałów archiwalnych............................................ Roderyk L a n g e , Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie................................................................................................. Maria G o d y ń - W r z e s i e ń , Zarys historii Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w K arpatach................................................................................ Leszek G a w l i k , Funkcjonowanie terminu „skansen” w polskim muzealnictwie i współczesnych m ediach............................................................................ ............ KrystynaH e r m a n o w i c z - N o w a k , Dom z dzwonniczką w Lubomierzu . . . II. 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 POGLĄDY I OPINIE Hubert C z a c h o w s k i , Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii?............. 289 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Pracować nie tylko dla podłego zysku i marnej chwały”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiew icza............. 295 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturo­ wych, przeł. Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................... Anne A p p l e b a u m , Gulag przeł. Jakub Urbański, Warszawa 2005 {Aleksandra Rzepkowska).............................................................................................................. Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea tubylczości we współczesnym świecie red. Jarosław D e r 1 i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiatkowski) ............................................................................................................ Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, red. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska—Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne, część I: Od zalotów do ślubu cywilnego red. Zygmunt Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P a b ia n ).................. Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religij­ ności ludowej, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska).......................................... 313 318 320 324 331 334 337 V. KRONIKA Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 17-18 czerwca 2005 (Ka­ tarzyna Kaniowska) ................................................................................................. 81 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Supraśl, 17 września 2005 (Małgorzata Golicka-Jabłońska)............................................ Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w latach 2002-2005 (Jerzy Adam czewski)................................................ Warsztaty Bibliograficzne Internationale Volkskundliche Bibliographie (Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuźma, Małgorzata Wilbik).................................... Jublileusz w Pannie Marii (Anna Gomola, Anna Musialik)........................................ Cieszyńsko-kieleckie Seminarium Ludyczne „Współczesne zabawy — współczesne zabawki”, Cieszyn, 21 października 2004 (Tomasz Michalewski)....................... Konferencja „Literatura i antropologia”, Siena, 24-25 lutego 2005 (Anna Gomola, Małgorzata R ygielska)............................................................................................. Konferencja „Stare kobiety w kulturze i społeczeństwie”, Wrocław, 14 marca 2005 (Anna Weronika Brzezińska, Justyna S ło m ska )..................................................... Konferencja „Zawód: antropolog...?”, Poznań, 10 maja 2005 (Joanna Wojtamwicz) . . . Arcydzieła słownego i niematerialnego dziedzictwa ludzkości (Jacek Bednarski) . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ........................................................... 383 Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkow ski)................................................ ........383 Leszek Dzięgiel 1931-2005 (Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaw orski)......................... ........ 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Illukiew icz)......................................................... ........394 �7 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (.Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysow a ) ....................................................................................................... ..................... Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icż)...................................... Barbara Peszat-Królikowska 1924—2005 (Krystyna Reinfuss-Janusz)...................... Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... 396 399 400 400 401 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Jacek S i e r a d z a n , On the relativity of the concepts of „magic” and „religion” ., Krzysztof J a s k u l o w s k i , Emile Durkheim about the nation, patriotism and nationalism ................................................................................................................ Nikodem B o n c z a - T o m a s z e w s k i , The illiterate culture and its enemies. Problems of „orality” in the Polish village in the 19th century.............................. Marta P e t r y k, Kvens in N o rw a y .............................................................................. Adam W. J e 1 o n e k, Racial differentiation and solution o f ethnic conflicts in M alaysia.................................................................................................................... Jacek S p 1 i s g a r t, Geisha institution. An example o f adaptation of tradition in Japanese so c ie ty ........................................................................................................ Maciej K u r c z, Life in line with the customs and faith. A life cycle o f north Sudanese peasant — childhood and adolescence.................................................................... Michael O s 1 1 i n g, An unknown trial for witchcraft and theft o f the Eucharist in Lublin, 1644 .............................................................................................................. Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l , Problems with adaptation experienced by Bamberg colonists in Poznan in the 18th century in light o f archival materials .. Roderyk L a n g e , Ethnography and ethnology at the Polish University in Exile in L ondon...................................................................................................................... Maria G o d y n - W r z e s i e n , An outline history of the International Committee for Investigating Folk Culture in the C arpathians....................................................... Leszek G a w 1i k, The word „skansen” in Polish museology and modem media . . Krystyna H e r m a n o w i e z - N o w a k , A house with a cam panile..................... 13 51 71 91 121 141 157 191 205 225 237 253 277 II. VIEW S AND OPINIONS Hubert C z a c h o w s k i , Theoreticians and practitioners or how much ethnology do we have? .............................................................................................................. 289 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , „Work not only for lousy profit and futile glory”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................. 295 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES William F. P r i c e, Richard H. C r a p o, Psychologia w badaniach międzykulturowych [Psychology in intercultural studies], transl. by Agnieszka Nowak, Gdańsk 2003 (Tarzycjusz Buliński)................................................................................................. Anne A p p l e b a u m , Gulag [Gulag], transl. by Jakub Urbański, Warszawa 2005 (Aleksandra Rzepkowska) ......................................................................................... Kenneth M c R o b e r t s , Catalonia. Nation Building without a State, Toronto 2001 (Miriam Miklaszewska) ........................................................................................... Pierwsze narody. Społeczności rdzenne i idea łubylczości we współczesnym świecie [First peoples. Native communities and the idea o f tribal life in the modem world], ed. Jarosław D e r 1i c k i, Wojciech L i p i ń s k i , Warszawa 2002 (Marcin Kwiat­ kowski) ...................................................................................................................... Roses and red earth. Polish fo lk art in Australia, ed. Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Melbourne 2000 (Anna Nadolska-Styczyńska)..................................................... Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego [Comments to the Polish Ethnogra­ phic Atlas], vol. 8: Anna D r o ż d ż , Agnieszka P i e ń c z a k, Zwyczaje i obrzędy weselne [Wedding customs and rituals], part I: Od zalotów do ślubu cywilnego [From courtship to a registry wedding], ed. Z. Kłodnicki, Wrocław-Cieszyn 2004 (Barbara P abian)...................................................................................................................... Józef N o w a k , Adwent i Boże Narodzenie w regionie tomaszowskim. Studium religijno­ ści ludowej [Advent and Christmas in the Tomaszów region. A study of folk religiousness], ed. Henryk Zimoń SVD, Lublin 2003 (Katarzyna Sm yk-Płoska)......................... 313 318 320 324 331 334 337 V. CHRONICLE Meeting o f the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Cie­ szyn, 17-18 June 2005 (Katarzyna Kaniowska)....................... ............................. 81s1General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Supraśl, 17 Sep­ tember 2005 (Małgorzata Gołicka-Jabłońska)..................................................... Report on the activities o f the Main Board of the Polish Ethnological Society between 2002-2005 (Jerzy Adamczewski)............................................................................ Bibliographic workshops of the Internationale Volkskundliche Bibliographie (Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska, Inga Kuzma, Małgorzata Wilbik)......................... Jubilee at Panna Maria (Anna Gomóła, Anna M usia lik)............................................ Cieszyn-Kielce Ethnological Seminar „Modem plays — modem toys”, Cieszyn, 21 October 2004 (Tomasz M ichalew ski)...................................................................... Conference „Literature and anthropology”, Siena, 24-25 February 2005 (Anna Gomo­ la, Małgorzata Rygielska) ......................................................................................... Conference „Old women in culture and society”, Wrocław, 14 March 2005 (Anna We­ ronika Brzezińska, Justyna Słom ska)...................................................................... Conference „Profession: anthropologist...?”, Poznań, 10 May 2005 (Joanna Wojtarow ic z )........................................................................................................................... Masterpieces o f the oral and intangible heritage of humanity (Jacek Bednarski) . . . 343 344 349 359 367 370 372 375 376 379 VI. IN MEMORIAM Stefan Aleksandrowicz 1946-2004 (Alfred Gauda) ................................................... Franciszka Dąbrowska 1916-2005 (Jan Łuczkowski)................................................ 383 383 �11 Leszek Dzięgiel 1931-2005 {Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski) .................................. 384 Olga Illukiewicz 1922-2004 (Zofia Iłlukiew icz)......................................................... ........ 394 Danuta Tyłkowa 1932-2004 (Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szrom ba- Rysowa) .............................................. ................................................................... ........ 396 Magdalena Parnowska 1930-2004 (Małgorzata O rlew icz)...................................... ........ 399 Barbara Peszet-Królikowska 1924-2005 (Krystyna Reinfitss-Janusz)..................... ........ 400 Józefa Rogulska 1919-2005 (Jan Łuczkow ski)........................................................... ........ 400 Zofia Wieruszewska 1931-2005 (Jan Łuczkowski)..................................................... ........ 401 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a83a15cd880721fb26e82c022c956ceb.pdf 0ff964cdba9f882bdcdaa1a948b992af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3563 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI LUDOWEJ * SEKCJI BADANIA REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF G R A B O W S K I * W Y D A W C A STWOWY INSTYTUT BADANIA PAŃ­ SZTUKI LUDOWEJ * K I E R O W N I C Z K A S E K C J I WY­ DAWNICZEJ BARBARA OKŁADKA SUCHODOLSKA I UKŁAD GRAFICZNY WIELHOR S K I # WARSZAWSKIE TŁOCZONO W KLISZE: ZAKŁADY DRUKARNI SPRAWIEDLIWOŚCI W * CZESŁAW PAŃSTWOWE GRAFICZNE * MINISTERSTWA WARSZAWIE POD K I E R U N K I E M TADEUSZA GALEWSKIEGO * REDAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTER­ STWO K U L T U R Y INSTYTUT W ARSZAWA. T I SZTUKI, BADANIA UL. PAŃSTWOWY SZTUKI LUDOWEJ, RAKOWIECKA NR 4 A �POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO L'ART INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPULAIRE REVUE P O L I S H MENSUELLE P E A S A N T M O N T H L Y T POLONAIS R REVU E E Ś A R T Y K U Ł Y A R T Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Z a g a d n i e n i e s t y l u l u d o w e g o . O P R ADAM A wielkanocnym. rzeźb C O W A N I A C H Ę T N I K — Sztuka k u r p i o w s k a ш o k r e s i e z JÓZEF wyobrażeniem GRABOWSKI Bożego Zespoły Grobu. MARIA Ż Y W I R S K A - H a f t u k u r p i o w s k i e ш Puszczy Białej. P U B L I K A C J E W y c i n a n k i łowickie M A T E R I A Ł Ó W rodziny Eugenia D Z I A Ł S t r y c h a r s k i c h zebrała Massalska. I N F O R M А С Y J N Y В. В.—Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orauiie. ROK II L U T Y 19 4 8 N r 2 LUDOWEJ �С Н R Y S T l í S Z M A R T W YC H W S T A Ł Y Rzeźba w d r z e m i e l i p o w y m z Kasinu W i e l k i e j рош. L i m a n o w a . Wysokość: 57 c m . P o l i c h r o m i a : ciało różowe, t l o i' tkanina c z e r w o n e , włosy brązowe, podstawa ciemno niebieska z obramo­ waniem czerwonym. Podstawa o r n a ­ mentowana żłobieniami. Własność: M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70b7753afae60c909c0cb75f26e81960.pdf 881bb1254d954d6053664f872317b9d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5175 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4800 Title A name given to the resource Pierwsze strony, spis treści / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.2-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A L U D O Z N A W C Z E G O I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K T O M X C I Z A R O K 2007 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE L A SOCIÉTÉ POLONAISE D'ETHNOLOGIE E T DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I Z A R O K 2007 P O LS KIE TO WA R ZYS T W O L U D O Z N AW C Z E K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ - WARSZAWA- WROCŁAW 2007 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Tarzycjusz Buliński, Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Robert Kasza, Waldemar Kuligowski, Izabella Main, Katarzyna Marciniak, Bożena Muszkalska, Arleta Nawrocka-Wysocka, Grzegorz Pełczyński, Adam Pomieciński, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2007 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071) 321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.free.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu �Lud, t. 91, 2007 SPIS T R E Ś C I Od redakcji 13 I. STUDIA I MATERIAŁY Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych Marcin B r o c k i , Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza N o w a k o w s k a , Socjologia ciała. Próba charakte­ rystyki młodej subdyscypliny socjologii Joanna Jessa, Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Adam P o m i e c i ń s k i , Pomiędzy glokalizacją a świadomością globalną. Kilka uwag na kanwie twórczości Józefa Chełmowskiego Marcin Andrzej Kafar, Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego współczesne zastosowania Piotr Szarota, Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy?. . . . Zbigniew Szmyt, Buriaci w Mongolii. Dylematy tożsamości etnicznej i narodowej . . Maciej Kurcz, Między rzeką a pustynią. Kategoria graniczności w kulturze północnosudańskich muzułmanów Kacper Świerk, Kopieniactwo i rośliny uprawne Indian Matsigenka Paquirianos (wschodnie Peru) Urszula Lehr, „Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych . . . . Bożena D o m a g a ł a , Ukraińcy na Warmii i Mazurach. Między zachowaniem tożsamości językowej a językową asymilacją Sabina Jakubowska-Kocot, Wpływ lokalnych kultów świętych na imiennictwo w Jadownikach Podgórnych (Małopolska) Barbara Pabian, Tradycja „ziela" w Ślęzanach (Częstochowskie) 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. POGLĄDY I OPINIE Tarzycjusz B u l i ń s k i , Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś. O polskich przekładach prac antropologicznych w latach 2002-2007 295 III. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Anna Kowalska-Lewicka, „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza 305 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Renata E. Hryciuk i Agnieszka K o ś c i a ń s k a , przeł. M . Bierca i in., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereotypenforschung, red. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Euro­ päischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt a/M 2007 (GrzegorzPełczyński). . . 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretchen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (AgnieszkaPrycik) . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (IzabellaMain) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (Mariusz Filip) 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, t. 1, 2004; t. 2, 2005; t. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Akademii Świę­ tokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego, Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Etnograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła wszystkie, t. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 (Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 �7 V. KRONIKA 83. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Mszana Dolna, 20 września 2007 (Elżbieta Jaworska) Wybory członków Komitetu Nauk Etnologicznych PAN na kadencję 2007-2010. Wyborcze posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Warszawa, 22 czerwca 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Konferencja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), Bristol, 18-21 września 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58. Doroczna Konferencja ICOM's Costume Committee - „Costume: Design and Decoration", Kopenhaga, Lund, 9-13 października 2006 (Barbara Bazielich) . . . Konferencja „Antropologiczne spojrzenie na globalizację - doświadczenia i wyzwania", Poznań, 23-24 października 2007 (HannaKossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . III Poznańska Konferencja Azjanistyczna „Azja w początkach X X I wieku. Tożsamość — społeczeństwo — kultura", Poznań 18-19 maja 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Wilno, 13-15 września 2007 (Janusz Kamocki) Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Po słonecznej stronie Karpat", Opole, 21¬ -22 maja 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Konferencja naukowa „Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne", Mszana Dolna, 21 września 2007 (Halina Solecka) VII Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Kształtowanie tożsamości etnicznej i narodowej na pograniczu polsko-ukraińskim", Lublin, 19-20 kwietnia 2007 (Agnieszka Chwieduk) „Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej — problemy ochrony i upowszechniania", Starbienino, 7-9 grudnia 2006 (Anna Weronika Brzezińska) 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Łuskowiec i Al-Kaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). Antropologiczne życie w fascynujących czasach (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). Relatywista od dobrej nadziei (Waldemar Kuligowski) . . 449 456 464 465 467 Noty o autorach artykułów Informacje dla autorów 473 477 ��Lud, t. 91, 2007 CONTENTS Editorial 13 I. STUDIES AND MATERIALS Eliza Ostoj ska, Vincent Crapanzano on fieldwork Marcin B r o c k i , The cultural image of the body and its modern transformations Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Luiza Nowakowska, Sociology of the body. An attempt at describing a young subdiscipline of sociology Joanna Jessa, Consumer struggle for „semiotic laurels" Adam P o m i e c i ń s k i , Between glocalisation and global awareness. Some remarks on the basis of Józef Chełmowski's work Marcin Andrzej K a f a r, Kazimiera Zawistowicz-Adamska's „Ethnography of experience" project and its modern applications Piotr Szarota, The Japanese smile: an Oriental invention or a cultural script? Zbigniew S zmyt, Buryats in Mongolia. Dilemmas of ethnic and national identity. . . Maciej Kurcz, Between river and desert. The category of border in the culture of North Sudanese Muslims Kacper Świerk, Slash-and-burn cultivation and cultivated plants of the Matsigenka Paquirianos Indians (eastern Peru) Urszula Lehr, „I am hungry". Space as a context for everyday events Bożena D o m a g a ł a , Ukrainians in Warmia and Mazury. Between the preservation of linguistic identity and linguistic assimilation Sabina Jakubowska-Kocot, The influence of the cult of saints on names in Jadowniki Podgórne (Małopolska) Barbara Pabian, The tradition of „herb" (ziele) in Ślęzany (Częstochowa Region) . . 17 35 55 77 95 111 137 155 169 181 207 231 253 294 II. VIEWS AND OPINIONS Tarzycjusz B u l i ń s k i , Tell me what you are translating and I will tell you who you are. On Polish translations of anthropological works between 2002-2007 295 III. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Anna Kowalska-Lewicka, „Our modern social and cultural anthropology should not detach itself from the roots". An answer to Zbigniew Jasiewicz's questions . . 305 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Alan Barnard, Antropologia. Zarys teorii i historii [History and Theory in Anthro­ pology], translated by S. Szymański, foreword by J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006 (Tarzycjusz Buliński) 347 Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny [Culture. The Anthropologists' Account], translated by I. Kołbon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005 (Maja Kostecka) 351 Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David Howe s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005 (Aleksandra Krupa) 356 Gender. Perspektywa antropologiczna [Gender. An Anthropological Perspective], vol. 1: Organizacja społeczna [Social Organisation], ed. Renata E. Hryciuk and Agnieszka K o ś c i a ń s k a , translated by M . Bierca et al., Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007 (Karolina Bielenin) 359 Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Historischen Stereo­ typenforschung, Hrsg. Hans H. Hahn, Elena Mannova, Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007 (Grzegorz Pełczyński) 363 Guglielmo Verdirame, Barbara Harrell-Bond, Rights in Exile. Janus-Faced Humanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford 2005 (Daniel Pluta) . . . 365 Gretschen E. Schafft, Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy [From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich], translated by T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006 (Piotr Nowaczyk) 369 Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów [Turning Back the Clock. Hot War and Media Populism], translated by J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Żaboklicki, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2007 (Agnieszka Prycik) . . . . 374 Barbara Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens, Plon, Paris 2004 (Adam Pomieciński) 377 Chris Hann, „Not the Horse We Wanted! ". Postsocialism, Neoliberalism, andEuroasia, Lit-Verlag, Münster 2006 (Izabella Main) 379 Agnieszka Chwieduk, Alzatczycy. Dylematy tożsamości [Alsatians. The Dilemmas of Identity], Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2006 (MariuszFilip) . . . . 383 Tibor R é m i â s , In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc, Budapest, vol. 1, 2004; vol. 2, 2005; vol. 3, 2007 (Janusz Kamocki) 386 Halina M i e l i c k a , Antropologia świąt i świętowania [An Anthropology of Holidays and Celebrations], Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2006 (Michał Buchowski) 389 B a r t ł o m i e j Krupa, Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego [Concentration Camp Diaries as a Specific Form of Historical Writing], Universitas, Kraków 2006 (Aleksandra Rzepkowska) 397 Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego [Death as an Eschatic Event. Funeral and All Souls Day's Customs, Rituals and Beliefs of the Inhabitants of the Opoczno and Radom Regions], Wydawnictwo KUL, Lublin 2007 (Halina Mielicka) 400 Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa [Committed to Memory. On an Ethnographer's Research], Prace Komisji Etnograficznej, vol. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006 (Irena Bukowska-Floreńska) 403 �11 Oskar Kolberg, Wołyń. Suplement do tomu 36, Dzieła wszystkie [Volhynia. Supplement to vol. 36. Collected Works], vol. 84, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002 (Katarzyna Linda) 407 Janusz Hochleitner, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku [Annual Rituals in the Peasant Culture of Southern Warmia in the 16 -18 c.], Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2006 {Anna Szyfer) 411 Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, text A. K o walska-Lewicka, photos J. Kubiena, Wadowickie Centrum Kultury, Wadowice 2006 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) 413 th th V. CHRONICLE 83rd General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Mszana Dolna, 20 September 2007 (Elżbieta Jaworska) Elections of members of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, for the 2007-2010 term of office. Electoral plenary meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, Warszawa, 22 June 2007 (Ryszard Vorbrich) „Europe and the World". Conference of the European Association of Social Anthropologists (EASA), Bristol, 18-21 September 2006 (Helena Patzer, Agnieszka Kościańska) 58th Annual Conference ICOM's Costume Committee — „Costume: Design and Decoration", Copenhagen, Lund, 9-13 October 2006 (Barbara Bazielich) Conference „An Anthropological look at Globalisation — Experiences and Challenges", Poznań, 23-24 October 2007 (Hanna Kossak-Nowocień, KatarzynaMirgos) . . . . 3rd Poznań Conference „Asia at the Beginning of the 21st Century. Identity — Society — Culture", Poznań, 18-19 May 2006 (Anna Urbańska-Szymoszyn) „610 Anniversary of the Settlement of Tartars and Karaims in the Grand Duchy of Lithuania", Vilnius, 13-15 September 2007 (Janusz Kamocki) International Scientific Conference „On the Sunny Side of the Carpathians", Opole, 21-22 May 2007 (Janina Hajduk-Nijakowska) Conference „Poland — Slovakia. A Borderland of Culture and Ethnicity", Mszana Dolna, 21 September 2007 (Halina Solecka) 7th International Scientific Conference „Development of Ethnic and National Identity on the Polish-Ukrainian Borderland", Lublin, 19-20 April 2007 (Agnieszka Chwieduk). . „The Heritage of Kashubian Folk Culture — Problems of Protection and Popularisation", Starbienino, 7-9 December 2006 (Anna Weronika Brzezińska). . 415 418 420 423 426 430 th 433 434 436 441 446 VI. IN MEMORIAM Mary Douglas (1921-2007). Pangolin and Al-Qaida (Wojciech Dohnal) Clifford Geertz (1926-2006). An anthropologist's life in fascinating times (Waldemar Kuligowski) Anna Krzysztofowicz (1925-2007) (Krystyna Reinfuss-Janusz) Reimund Kvideland (1935-2006) (Anna Pietrzyk) Richard Rorty (1931-2007). A relativist of good hope (Waldemar Kuligowski) 449 456 464 465 467 Notes about the Authors Information for Authors 473 477 ��OD REDAKCJI „Lud" jest znany i ceniony od lat, jako czasopismo o ponad stuletniej histo­ rii i bogatej tradycji, odzwierciedlającej dzieje polskiej etnologii i antropologii kulturowej. Wiele pokoleń polskich etnologów zostawiło w nim ślad swej dzia­ łalności, zarówno w zakresie etnograficznej dokumentacji kultury, jak i na polu teoretyczno-metodologicznym. Jest to jedyne etnologiczne czasopismo o takiej „głębi genealogicznej" w Polsce i jedno z niewielu podobnych w Europie. Co in­ teresujące, szacowny brytyjski „Journal of the Royal Anthropological Institute", przedstawiany jako najstarszy — ukazujący się od 1848 roku — periodyk antro¬ pologiczny, kilkakrotnie zmieniał nazwę, podczas gdy „Lud" przez całe swoje dzieje pozostał wierny nazwie oryginalnej. Od momentu założenia pisma w 1895 roku, było ono ściśle związane z Pol­ skim Towarzystwem Ludoznawczym, instytucją, której rola w rozwoju polskiej etnologii jest nie do przecenienia. Od 1992 roku „Lud" jest jednocześnie orga­ nem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, co dodatkowo wzmocniło pozycję czasopisma. Objęcie redakcji tak zasłużonego czasopisma jest zadaniem odpowiedzialnym i niełatwym. Zdając sobie sprawę z odpowiedzialności, jednocześnie nie chcia­ łabym, aby stała się ona dla mnie brzemieniem, pod którym łatwo się ugiąć. Są¬ dzę, że najlepszym rozwiązaniem jest po prostu solidne zabranie się do pracy, ze świadomością, że należy robić wszystko, by nie zawieść zaufania, którym mnie obdarzono. Oczywiście, nie jest możliwe spełnienie wszystkich, niejednokrotnie sprzecznych oczekiwań odbiorców. Niemniej chciałabym, aby hasłem „Ludu" była różnorodność — stanowisk teoretycznych, podejść metodologicznych, wi¬ zji uprawiania etnologii i antropologii w dzisiejszym świecie oraz sposobów ich realizacji. W takim postrzeganiu zadań czasopisma przejawia się, moim zdaniem, kontynuacja jego profilu z ostatnich kilkudziesięciu lat. Kartkując kolejne tomy „Ludu" z lat 80. ubiegłego wieku, gdy pismo redagował Profesor Józef Burszta, można łatwo dostrzec, że publikowano w nim teksty prezentujące znaczące nur¬ ty teoretyczne ówczesnej antropologii, nie pomijając jednocześnie opracowań opartych na badaniach terenowych, prowadzonych tak w Polsce, jak i w innych �14 Od redakcji częściach Europy oraz na obszarach pozaeuropejskich; dopuszczano również do głosu etnologów z innych krajów. Ten profil czasopisma utrzymał i rozwinął, podczas swojej blisko dwudziestoletniej pracy (od 1988 roku) jako redaktor na­ czelny „Ludu", Profesor Zbigniew Jasiewicz. W tym czasie, na łamach „Ludu" przewijały się ważne dla rozwoju naszej dyscypliny debaty na temat „kultury lu­ dowej" czy tożsamości etnologii/antropologii kulturowej. Jednocześnie Profesor Jasiewicz doceniał znaczenie materiałów dotyczących historii polskiej etnologii, prezentując je między innymi w cyklu rozmów z zasłużonymi jej postaciami. Idąc śladami moich poprzedników i nie obawiając się zarzutu eklektyzmu, pragnę, by „Lud" pozwalał zabrzmieć różnym głosom, różnym „pieśniom" i róż¬ nym historiom, opowiadanym z rozmaitych perspektyw, przez uznanych na¬ ukowców i badaczy dopiero rozpoczynających swoją naukową przygodę. Będzie w nim miejsce i na opracowania kontynuujące tradycyjne nurty zainteresowań etnologicznych, jak i na prace proponujące nowe tematy i nowatorskie koncep¬ cje. Zapraszam szczególnie autorów artykułów łączących perspektywę teoretycz¬ ną z pogłębionymi badaniami empirycznymi. Dobrze byłoby, gdyby udało się wypełnić pewną lukę, którą stanowi brak opracowań dotyczących antropologii stosowanej, dyskusji na temat roli antropologów w diagnozowaniu i próbach roz¬ wiązywania ważnych problemów społeczno-politycznych współczesnego świata. Jednocześnie chciałabym kontynuować publikację tekstów ukazujących historię etnologii i antropologii kulturowej, pamiętając o już dość zbanalizowanym, acz¬ kolwiek wciąż nie w pełni docenianym twierdzeniu o roli historii w zrozumieniu współczesności i perspektyw przyszłości. Uważam, że warto zaznaczać interdy¬ scyplinarne związki antropologii, nie tylko prezentując punkt widzenia naszej dyscypliny na te zagadnienia, ale także zamieszczając artykuły reprezentantów bliskich nam dyscyplin, którzy ujmują z innej perspektywy problemy interesują¬ ce antropologów. Zachęcam autorów do prezentowania komentarzy i poglądów na różnorodne sprawy, które budzą ich niepokój, nie pozwalają milczeć, prowo¬ kują do dyskusji. Nie należy jednak zarzucać informacyjnej funkcji pisma, której służą sprawozdania z takich wydarzeń życia naukowego, jak konferencje — i te międzynarodowe, i te na poziomie lokalnym — a także z działalności wystawien¬ niczej muzeów. Ważny pozostanie również dział recenzyjny, którego znaczenia nie trzeba chyba uzasadniać. Bieżący tom „Ludu" w znacznej mierze realizuje powyżej przedstawione za¬ mierzenia. Są w nim artykuły młodszych i doświadczonych już badaczy; teksty dotyczące teorii i metodologii badań, nieraz w interesujący sposób łączące per¬ spektywę ogólną z próbami realizacji teoretycznych koncepcji we własnych ba¬ daniach autorów. Znalazły się w tym woluminie zarówno opracowania dotyczące Polski, jak i terenów pozaeuropejskich. Szereg tekstów porusza tak ważne współ¬ czesne problemy, jak globalizacja i glokalizacja, tożsamość etniczna i językowa, kultura konsumpcyjna czy ubóstwo. Wypowiedzieli się także przedstawiciele po¬ krewnych dyscyplin — głosy socjologów i psychologa społecznego uzupełniły �Od redakcji 15 w znaczący sposób spojrzenie antropologa na problematykę ciała, w jego aspek­ tach kulturowych i społecznych. Ważna i zapewne pobudzająca do dyskusji jest wypowiedź na temat polityki tłumaczeń prac antropologicznych na język polski. Kontynuacją wspomnianego wyżej cyklu jest rozmowa Profesora Zbigniewa Ja­ siewicza z Doktor Anną Kowalską-Lewicką która może zaciekawić czytelników różnych pokoleń, pragnących dowiedzieć się czegoś więcej o „drogach polskiej etnologii" powojennej. Zapraszam zatem serdecznie do współpracy wszystkich, którzy chcieliby mieć wpływ na kształt naszego wspólnego czasopisma, zapewniając jednocześnie, że najważniejszym kryterium przyjęcia dostarczanych tekstów do publikacji jest ich wartość merytoryczna. Danuta Penkala-Gawęcka Redaktor naczelny ��Lud, t. 91, 2007 I. STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14b7d82bf3ed6f3a174a669dcf290612.pdf bebeea2a26dca811f93b5bd0337f5087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5694 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.4-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU N A U K ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII N A U K TOM XCII ZA ROK 2008 �„LUD" is regularly indexed/abstracted in: • IBSS — International Bibliography of the Social Sciences • Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities" • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.uni.lodz.pl) �L U D ORGAN P O L S K I E G O TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I K O M I T E T U NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H PAN O R G A N E D E L A SOCIÉTÉ P O L O N A I S E D ' E T H N O L O G I E E T D U COMITÉ D E S S C I E N C E S E T H N O L O G I Q U E S ZAŁOŻONY W R O K U 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM X C I I ZA ROK 2008 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE K O M I T E T NAUK E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2008 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posern-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny — Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego — Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji — Roman Bąk Redaktor techniczny — Justyna Nowaczyk Projekt okładki — Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech Dohnal, Marek Figura, Marek Gawęcki, Jaromir Jeszke, Magdalena Kotarska, Katarzyna Marciniak, Adam Paluch, Jacek J. Pawlik, Anna Szyfer, Ryszard Yorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana przy współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE — WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (071)321 16 10; 321 16 14 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (061) 829 48 17, FAX (061) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl http://ptl.fiee.ngo.pl/lud/lud.html DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbce9d93718b816128297037c2c9f46e.pdf a5c8c06229597b95470ae28e82d0da98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6156 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5741 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIV ZA ROK 2010 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography o f the Social Sciences • IVB - Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIV ZA ROK 2010 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2010 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Agnieszka Chwieduk, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Lech Mróz, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2010 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d4463902f356122b4fbdfdbb12d0a36.jpg 1208680464db08a2b081f8fce9d1b092 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pies leżący przed szałasem pasterskim / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo pasterskie ; budownictwo wiejskie ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia szałas pasterski, przed którym leży pies pasterski Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.4.3.5_01 budownictwo pasterskie budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Nowego Targu szałas pasterski Szczawnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dbc895c3c4ed3f03107e5c5becc10109.jpg c717f81ea2f5e30e43041f4e2fae73f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pies pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia dwa psy pasterskie (owczarki podhalańskie); z tyłu widać pasące się owce Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.B.2_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne hodowla zwierząt okolice Ustrzyk Dolnych pasterstwo pies pasterski wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82bce157ac6bd37329a542adaa4e8c4a.jpg 69934e0f1908242f13d816c47eeff2a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pies pasterski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczawnica (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia psa pasterskiego (owczarek podhalański) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.38.III_J.4.3.3_01 hodowla zwierząt okolice Nowego Targu pasterstwo pies pasterski Szczawnica wypas https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d4c980e438941a4bd04186784582adf.jpg bef0d7776dfe482830d8bd56e279f017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pies przed drzwiami wejściowymi do stodoły / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drzwi wejściowe budynku gospodarczego (stodoła), przed którymi stoi pies Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.6_01 budownictwo budynek gospodarczy drzwi Niebieszczany okolice Sanoka stodoła zdobnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/816ce8cc4fc100657baf37a9c935bb30.pdf 55f1b10dbbdf9aeebf022df1b9942f4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2843 Title A name given to the resource Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.168-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga M. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO JADWIGA M. własnej techniki scenicznej i własnego języka teatral­ nego. Praca ta rozpoczęła się dwadzieścia cztery lata te­ mu w trakcie wypraw badawczo-artystycznych prowa­ dzonych we wsiach polskich, głównie na terenach wschodnich i południowych, często wśród mniejszo­ ściowych społeczności (Łemkowie, Romowie), a poza Polską w analogicznych środowiskach różnych regio­ nów Europy: Lotaryngia (we Francji), Toskania, Maremma, Emiglia Romana, Liguria (we Włoszech), tere- RODOWICZ Pieśń jako zawiązek działania aktorskiego* 1 1 N ajbardziej oczywistą cechą japońskiego teatru no jest jego historyczna ciągłość. Dziedzictwo wielowiekowej (sześćsetletniej) historii ukryte za jego współczesną formą, może czasem szkodzić od­ biorowi istotnie teatralnych zalet no jako przedstawie­ nia, a wyjaśnienia na temat rozwiązań technicznych (jak obecność postawy wyjściowej aktora kamae czy też kroku ślizgowego hakobi) mogą wręcz uniemożliwić bezpośredni odbiór tego, co dzieje się na scenie między aktorami. Zawsze jednak, kiedy udaje się obejść ten historycz­ ny kontekst i spojrzeć na no jako na żywe współczesne przedstawienie, rodzi się możliwość dotarcia do jego wartości jako czystej teatralnej formy i w tym chyba tkwi wielka siła, a zarazem wartość no jako dziedzictwa kulturowego. Kiedy mówi się o zachowaniu lub przywracaniu ży­ cia zamierającym formom sztuki tradycyjnej, często ma się na myśli przede wszystkim zapewnienie dobrych wa­ runków ich uprawiania przez artystów, którzy je dzie­ dziczą, przez stwarzanie kontekstu ptezentacji, pracy, przez sponsorowanie wydarzeń, w czasie których twór­ cy mogą je „podać", przedstawić. Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice", w któ­ rym pracowałam przez dziesięć lat, założony i kierowa­ ny przez Włodzimierza Staniewskiego, w działalności badawczej i artystycznej wiele uwagi poświęcał formom tradycyjnym służącym jako podstawa do wypracowania * Jest to polska, przetłumaczona z oryginału w j . angielskim {Song as a Nucleus of an Actor's Work on Stage), a zarazem zmienio­ na przez autorkę, wersja referatu wygłoszonego w listopadzie 1991 r o k u na międzynarodowym sympozjum International Symposium on the Conservation and Restoration of Cultural Property - No: its Trans­ mission and Regeneration zorganizowanym przez T o k y o N a t i o n a l Research Institute of C u l t u r a l Properties. W niniejszej wersji zosta­ ły pominięte te fragmenty, obecnie anachroniczne, które odnosiły się bezpośrednio do historyczno-społecznego kontekstu prac badawczo-artystycznych prowadzonych przez O P T „Gardzienice", ja­ ko przebadanych i znanych czytelnikowi polskiemu z wielu publi­ kacji, natomiast przedstawionych na sympozjum w formie bardzo uproszczonej i skrótowej; został w niej natomiast rozwinięty wątek wypracowania jakości dramatycznych z muzyczności. 168 1 1 -- O • XT ny zamieszkałe przez ludność bami w Norwegu, Szwe­ cji, Finlandii. Postawione sobie wówczas zadanie można właści­ wie określić dość prosto: zebranie (często nie zareje­ strowanych wcześniej) pieśni, opowieści, zachowań, gestów oraz zbudowanie z nich nowego tworzywa te­ atralnego, a tam gdzie to możliwe - wypracowanie na ich podstawie własnego języka teatralnego. Rezultaty tych poszukiwań zaowocowały - w moim przypadku, chcę to podkreślić - radykalną zmianą percepcji te­ atru. Jedną z jej elementów było odkrycie potężnej si­ ły stwórczej pieśni i muzyki w procesie formowania wypowiedzi teatralnej i zdarzenia (widowiska), a także jej wpływ na strukturę dramatu (czyli sfery tekstowej) na wszystkich jej poziomach. Przez lata pracy udało się Staniewskiemu i jego ze­ społowi wypracować nową formułę teatralną wyrastają­ cą z elementów kultury tradycyjnej, a przede wszystkim z pieśni i muzyki . Skłonność do sięgania po elementy tradycji, celem wykorzystania jako tworzywo teatralne, nie jest oczywiście niczym nowym, w ostatnich latach staje się modelem niemal obowiązującym, zwłaszcza w nurcie bliskim tzw. antropologii teatru. Obfitość ma­ teriału folklorystycznego (elementów wziętych z kultur rdzennych) służy najczęściej, np. w przedstawieniach O d i n Teatret, wytworzeniu struktury dramatycznej i wypełnieniu jej teatralnym „mięsiwem", budowaniu klimatów. Czy jest możliwe coś więcej? N a początku działalności „Gardzienic" również Staniewski zajmował się gromadzeniem takiego materiału. Wkrótce jednak, jak się wydaje gdzieś w okresie pracy nad Żywotem protopopa Awwakuma w latach osiem­ dziesiątych, uwaga jego skupiła się na samej pieśni otaz przyjrzeniu się, co to oznacza, że pieśń tradycyjna oraz akt śpiewania rozumie się jako podstawowy element, właśnie „zawiązek" działania scenicznego, oraz jak to wpływa na materię przedstawienia. Staniewskiego zainteresował niemal niedostrzegalny moment inicjalny śpiewu, w którym aktor ulega impul­ sowi śpiewu (czy też wywołuje go w sobie), wydając z siebie pierwsze tony, pierwsze sylaby słów, tam gdzie pieśń się rodzi. Zakładał on, że aktor może - i powinien (często domagał się tego na próbach) - umieć się wy­ razić w pełni, zdefiniować własną obecność już w chwi­ l i rozpoczęcia pieśni. 1 �Jadwiga M . Rocímwa • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO 169 ��Jadwiga M. Roduwicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZ1 K DZIALANJA AKTORSKIFCO ��Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Jeśli zgodzić się, że najbardziej charakterystyczną cechą no jako sztuki widowiskowej jest szczególna jed­ ność elementów muzycznych i dramatycznych oraz oparcie ekspresji aktora na pieśni (ka/uta) i tańcu (bul mai) i pod tym kątem próbować przyjrzeć się realizacji scenicznej dramatu, to można dojść do ciekawych spo­ strzeżeń, które w dużej mierze pokrywają się z doświad­ czeniem „Gardzienic" pracy nad pieśnią jako elemen­ tem głównym pracy aktora. Jest to oczywiście jedna 2 wielu możliwych opcji podejścia zarówno do nó, jak i do formy proponowanej przez Staniewskiego. Cie­ kawą może być jednak próba odpowiedzi na pytanie, do jakich konsekwencji prowadzi przyznanie pierw­ szorzędnej roli pieśni w tworzeniu teatru. 1 Trzeba zaznaczyć, że pieśni używane w pracy „Gar­ dzienic" najczęściej, choć nie zawsze, są tradycyjne czy dawne; chodzi tu raczej o pieśni nacechowane podob­ nie, jak pieśni tradycyjne, bo prowokujące do użycia technik śpiewu wywodzących się z dawnych tradycji lub wręcz na nich oparte (np. na użyciu białego głosu, lamentacji, alikwot, dysonansów). Mówiąc o roli pieśni w pracy aktora „Gardzienic" oraz porównując to doświadczenie z no (a pamiętajmy, że no jest to forma klasyczna, ściśle skodyfikowana), trzeba koniecznie zwrócić uwagę na to, że - właśnie podobnie jak w no - śpiew nie oznacza „wyśpiewania melodii", ale raczej chodzi tu o ekspresję głosową, któ¬ ra posiada muzyczną tożsamość poprzez zachowanie przynajmniej rytmu i tonalności jako elementów pod­ stawowych. Pieśń i „pieśniopodobne" jednostki wypo­ wiedzi obecne są na kilku poziomach pracy. Najbar­ dziej podstawowym elementem (w „Gardzienicach") wydaje się coś, co Staniewski nazywał „zaśpiewem" i co, być może, odpowiada „wersowi" (ku) w no, a co najłatwiej oddać jako „rozpoczęcie śpiewu" (=wypo­ wiedzi), czyli odśpiewanie kilku podstawowych dźwię­ ków. Zaśpiew oznacza także śpiewne tony słyszalne w dialektach, charakterystyczne dla osoby (zatem „charakteryzujące" postać?). Staniewski zdawał się używać tego określenia w znaczeniu jakiejś podstawo­ wej jednostki wypowiedzi. Kiedy aktor chce pokazać jakąś charakterystyczną cechę granej postaci lub ele­ mentarną reakcję, a nawet coś jak postawę, może to właśnie w inicjalnej chwili „zaśpiewu". Przechodząc na nieco wyższy poziom konstrukcji po­ staci (i dramatu), Staniewski używał w podobnym zna.** czeniu określenia „indywiduacja" w śpiewie. W jego ję­ zyku oznaczało to wyłonienie się odrębnej postaci z „ciała zbiorowego" scalonego wspólnym śpiewem właśnie orzez indvwidualnv zaśoiew" W takiei chwili żywe kontury ciała i głos (linia głosu, linia ciała) akto ra wyodrębniała sie irózi w sto"unku do eruov T ę technikę, czy ten sposób postępowania, dobrze ilu­ strowała scena tzw. Jutrzni w Żywocie protopopa Awwakuma, w której „ciało zbiorowe" zesłańców „na Pustoziersk" podążało w rytmie trójkowym, śpiewając „Pamiłuj!", a raz po raz pojedyncza osoba wyłaniała się na chwilę, jedynie na czas własnego „zaśpiewu" dosłownie trzech sylab „Pa-mi-luj", anonsując się jako postać sce­ niczna: przez szept, wrzask, żałosny krzyk - w zależno­ ści od tego, k i m później stać się miała, zwiastowała swój charakter ( = definiowała swoją obecność). W Carmina Burana wstępne przedstawianie się (brechtowska autoprezentacja postaci) dokonywało się W p()dobny sposób - za pomocć^ „zaśpiewu". Tutaj warto dodać, że ta najmniejsza fraza nie m u ­ si się koniecznie składać z elementów czysto muzycz­ nych, ale może to być westchnienie, dźwięk onomatopeiczny, słyszalny oddech - tak długo, jak długo prze­ strzegany jest rytm. Jesteśmy tutaj bardzo blisko ta­ kiego rozumienia śpiewu i frazy muzycznej, jak w nó. Podobnie w nó stosuje się wypowiedź elementarną, gdzie niekoniecznie chodzi o śpiew, ponieważ zalicza się do niej również okrzyki (kakegoe) muzyków. Kate­ gorią „zaśpiewu" można objąć także dźwięki natury lub głos, który je naśladuje. W tej formie były one obecne np. w spektaklu Carmina Burana w scenie wa­ bienia między Tristanem i Izoldą, rozmawiających głosami ptaków. N a trop przywoływania dźwięków natury, jak się wydaje, wpadł Staniewski i jego akto­ rzy podczas badań nad archaicznym sposobem śpie­ wania ludności Sami (Lapończyków) - jojkowaniem. Naśladowanie a raczej ewokowanie głosów zwierząt w jojku jest fenomenem znanym również innym k u l turom, nie trzeba się specjalnie dzić. W a r t o t u iednak dodać że istota ioilcu i tarcie w n i m podziału na podmiot śpiewu i przedmiot śpiewu. N i e jojkuje się „o czymś", ale jojkuje się „coś" lub „kogoś". 3 Po ustanowieniu tej najmniejszej, „śpiewopodobnej" jednostki wypowiedzi możliwe staje się rozpoczęcie bu­ dowy dialogu scenicznego między postaciami. Powie­ dzenie, że sytuacja dialogowa jest dla teatru podstawo­ wa, to banał. A jednak odnajdowanie jej, na różnych poziomach i w różnych kontekstach, jest za każdym ra­ zem fascynujące. Zawsze, kiedy obok jednego aktora staje drugi, automatycznie rodzi się oczekiwanie sytu­ acji dialogu i wówczas, kiedy tworzywo teatralne osa­ dzone jest w muzyce i jej elementach, dialog może być budowany w sposób zaskakujący - bo niesemantyczny. Pasjonującą ilustracją tego zjawiska kulturze tra¬ dycyjnej tzw., zabawy gardłem (throat games) wśród lud­ ności Inuit (Eskimosów), w Japonii obecne jeszcze do niedawna wśród ludności ajnoskiej na Hokkaido i zwa­ ne tam po ajnosku rekuhara, a po japońsku nodonara' shi (dosł granie na gardle"). Nb pierwszej rejestracji 173 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO „Krótka opisowa" perypetia w ułamku sekundy (sztuka „Motomezuka") rekuhara dokonał w 1902 r. na wałkach woskowych ze¬ słany na Sachalin Bronisław Piłsudski . Aktorzy Staniewskiego trafili na podobny trop pod­ czas ćwiczeń głosowych z fletem (tzw. wizgi w pracy nad Gusłami), które przekształciły się w tzw. rytmo-oddechy i w których prawdziwymi mistrzami byli A n n a Zubrzycka i Tomasz Rodowicz, budujący cale etiudy za pomocą niesemantycznej rozmowy oddechem, śmie­ chem, westchnieniem, rytmem. Można powiedzieć, że w przypadku „wizgów" - „rytmo-oddechów" zostało powtórzone doświadczenie zapisane w odległych, ar­ chaicznych technikach dialogowania. Konkludując można powiedzieć, że dla sytuacji dialogowania nie­ zbędne są dwie osoby, napięcie pomiędzy nimi, oddech i rytm, a nie jest konieczna semantyka. Podobnie w kakegoe muzyków w nó zawiera się oddech, rytm, głos, stosunek do postaci, ale nie ma semantyki. 4 Mowa (wypowiedź) aktora uzyskuje wtedy siłę wy­ razu, kiedy wyrasta z najgłębszych pokładów jego bio­ logii. A l e już dla dwojga (czy dwóch) aktorów dialogu­ jących sytuacja jest nieco inna: ich porozumienie i wy­ miana muszą nie tylko wyrastać z głębokich pokładów biologii, lecz także utrzymywać się na jakiejś wspólnej płaszczyźnie, którą w teatrze muzycznym stanowi har­ monia i rytm. W dialogu ponadto aktorzy najczęściej używają dłuższych wypowiedzi niż fraza (czy „zaśpiew"), ponieważ poprzez dialog przechodzi się na wyższy poziom konstrukcji dramatycznej: do budowy scen. W „Gardzienicach" używane były zawsze frag­ menty bliższe strofie, krótkiej pieśni, kilku wersom. Po¬ dobnie w nó budowa fragmentu sceny zasadza się na przemienności krótkich pieśni (uta) lub fraz (setsu) wy­ powiadanych przez jednego lub dwóch (na przemian) aktorów. Mówiąc o „Gardzienicach" świadomie nie użyłam określenia „tekst dramatu", ale „fraza", bo w tej pracy niemal każda wypowiedź, nawet oparta j wstępnie na prozie lub narracji, zawsze ewoluowała i w kierunku tonalności, rytmu i harmonii, a zatem w kierunku poezji i muzyki. T e n etap budowy ptzedstawienia przywodzi na myśl przejście od kilkusylabo wego wersu (ku), poprzez frazę (setsu), do poziomu „obrazu" lub „sceny" („stopnia" - dan) w nó. Jest to za- j gadnienie kluczowe z punktu widzenia powstawania dramatu. Poprzez wymianę pieśni lub jej fragmentów w proto-formie dialogu, a także fragmentów prozy , bu­ dowane jest napięcie dramatyczne oraz ożywianie wi­ zerunków (obrazów) budowanych w przestrzeni wy-1 wołvwanvch metafora ukryta w literackim tekście Ak torzv rozmawiają" za oomoca nieśni i ta wymiana w dużei mierze terowana iest nanieciem dramatvcz I nym zawartym w samei i iż muzyce które wynika z nrzemiennnści charakter, nieśni Tekst nie iest na łożony" na strukturę muzyczną, ale wynika z niej, jak' by podążał śladem napięć właściwych samej muzyce. Muzyka nie ilustruje znaczeń niesionych przez tekst li¬ teracki, ale przeciwnie, narzuca znaczenie tekstowi, jakby była pierwsza, a tekst drugi. T a k i sposób budo­ wania napięcia dramatycznego przypomina nó, gdzie 174 �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO struktura muzyczna jest pierwodana i gdzie napięcie dramatyczne rodzi się właśnie dlatego, że istnieje przemienność pieśni, dialog pieśnią. W tradycji nó często badacze powołują się na wpływ sztuki poetyckiej kom­ pozycji „pieśni wiązanej" (renga), popularnej w śre­ dniowiecznej Japonii, ale sama forma dialogowania pieśnią może być reliktem jeszcze wcześniejszego oby­ czaju, tzw. walki na pieśni (utagaki lub utagai), obecne­ go w starożytnej Japonii, polegającego na wymianie improwizacji poetyckich, często erotycznej w treści, między kobietami i mężczyznami, służącej - jako forma zalotów - kojarzeniu par i będącej formą wstępną do stosunków seksualnych następujących po walce. Akcja dramatyczna rozwija się dlatego, że istnieje wymiana pieśni, dialog pieśnią i tylko poprzez nią się realizuje; mniej służy ilustracji przebiegu fabuły, bar­ dziej - budowaniu napięcia przez przemienność klima­ tów, nastrojów, metafor. W takim teatrze jak nó i jak forma uprawiana przez Staniewskiego, dramat jest konstruowany na innych zasadach niż rekonstrukcja wydarzenia; kluczową wydaje się zasada stopniowego wzrostu napięcia poprzez gromadzenie obrazów i meta­ for aż do jego rozładowania w kulminancie - gwałtow­ nym zakończeniu. Życie na scenie rozwija się o tyle, o ile mamy do czynienia z progresją muzyki i metafory: następstwo fragmentów muzycznych pociąga za sobą następstwo obrazów, a nie odwrotnie. Powstałe kolej­ no obrazy: migawki, wizerunki, sceny, współistnieją z muzyką, ona jest w nich iriYrrianentna (stanowi ich materię) a nie transcendentna (nie przychodzi z zewnątrz). Wracając do wątku budowy dramatu w onarciu o sekwencie nieśni iei fragmentów orozv (narracji lub komentarza) w spektaklach Staniewskieeo można Dowiedzieć że iest to oodobnie iak w nó dzie sztuka hokvoku) w głównych fragmentach zbu' dowana iest na takim nrzvkladowo nrzehiegu - issei (wnrowaLnie instrumentalne) - k J l l inieśń wnro wadzająca) - kakaru (recitativo) - u t a (pieśń-poemat) 5 - melodeklamacja - akompaniament muzyczny do wejścia shite - dialog między shite i waki (proza) - yomi (pieśń shite) - mondo (proza, dialog między shite i waki) 6 - muzyka - kakeai (ich dialog pieśnią) - kuri (pieśń chóru) - sashi (recitativo shite) - kuse (pieśń chóru pod­ czas tańca shite) - yomi (pieśń shite) -jo-no mai (taniec shite) -fctri (ostatnia pieśń chóru). W „Gardzienicach" od wielu lat istnieje forma prób tzw. „przy stole". Samo sformułowanie znamy ze Stani­ sławskiego, gdzie oznaczało taki rodzaj próby, w któ­ rym zespół wspólnie omawia tekst sztuki, historyczne uwarunkowania akcji, bohaterów, cechy postaci etc. W „Gardzienicach" oznacza to coś zupełnie innego, mianowicie próbowanie przebiegu przedstawienia poza przestrzenią jemu właściwą (poza „salą", jak to się mó­ wi), właśnie przy stole, w czasie którego znaczony jest bardzo wyraźnie muzyczny szkielet, struktura dźwięko­ wa, a działania aktorskie sygnalizowane są jedynie przez początkowe i kończące je gesty. W takiej próbie utrwala się muzyczna struktura spektaklu, można ją poddawać eksperymentom: zwalnianiu, przyspiesza­ niu, zamianie kolejności wydarzeń, można się nią nie­ co bawić, co byłoby bardzo trudne i znacznie bardziej dla aktorów obciążające w rzeczywistej przestrzeni prób, w rzeczywistej scenografii (jak wiadomo, spekta­ kle „Gardzienic" są po prostu wyczerpujące). Próby „wokół stołu" pozwalają zarówno reżyserowi, jak i ak­ torom na eksperymentowanie, rzecz uzyskuje nieco bardziej abstrakcyjny charakter, pozwala wyobraźni aktora zagrać na nowo, swobodniej wybierać między forte i piano, przysłuchiwać się brzmieniom i współ­ brzmieniom. W nó istnieje podobna formuła próby, kiedy aktor próbuje własne działanie, taniec, przebieg choreograficzny a muzyka „znaczona" jest jedynie w tle za pomocą substytutów instrumentów * zamiast srać na trzech bębnach uderza sie iednvm wachlarzem w drewniany oodest ustami naśladuiac niemożliwe do wygrania nrzez iednego wykonawcę dźwięki zamiast grać na flecie, znów naśladuje się te dźwięki ustami. Wszystko można dowolnie skracać, przestawiać, pomi­ jać - po prostu próbować, powtarzając strukturę w tych miejscach, gdzie wymaga to pracy. Ta skrócona forma próby ma niezwykły urok, naśladujące instru­ menty odgłosy wydawane przez aktorów, uproszczone brzmienie warstwy rytmicznej, swobodnie pośród tego poruszający się aktor, zmieniający przebieg, powra­ cający i powtarzający to samo miejsce - wszystko to ujawnia ten niesłychany nurt podskórny wszechobec­ nej struktury muzycznej w teatrze nó, nie zasłonięty akcesoriami, maską, kostiumem. W obu przypadkach - i w no, i w „Gardzienicach" taka próba nie byłaby możliwa bez jednego elementu podstawowego: wyznaczanego rytmu. Rytm jest jakby wartością podstawową. W „Gardzienicach" próba wo­ kół stołu biegnie, bo ktoś pilnuje jej rytmu. W nó aktor próbuje, bo inny wybija rytm wachlarzem uderzając w pulpit. Zgadza się to z obserwacją poczynioną przez Zeamiego (dotyczy to nauki śpiewu): „Zapomnij o gło­ sie - pamiętaj o melodii; zapomnij o melodii, pamiętaj o harmonii (tonacji); zapomnij o harmonii, pamiętaj o rytmie" , czy w innym miejscu: „Bez dźwięku fletu czy rytmu wybijanego na bębenku tańczenie jest niemożli­ we. Czy nie świadczy to o tym, że do tańca potrzebny jest dźwięk?" . 7 8 Całemu wyżej przedstawionemu rozumowaniu moż­ na zarzucić,tautologizm: teatr muzyczny zbudowany jest z tworzywa muzycznego, a muzyka ma charakter teatralny ( = bo jest to teatr muzyczny). Nie w tym rzecz. Istotą poczynionej obserwacji jest to, że wydarze­ nia sceniczne w takim teatrze łączy specyficzne spoiwo, 175 �Jadwiga M . Rodowicz * PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO jakim jest wewnętrzna dramaturgia muzyki i że to ona dyktuje rozwój akcji. Dramatyczna jakość muzyki z ko­ lei zawiera się w jej tworzywie: brzmieniu, tonalności, rytmach, harmoniach, energii niesionej przez dźwięk, podmuch oddechu. Ona ujawnia się w pieśni. N a sku­ tek zderzenia z dramatutgią samego tekstu (semanty­ ką) rodzi się trzecia jakość - teatralna. Teattalność jest pochodną muzyczności, a nie odwrotnie. A tworzywo - jak to tworzywo - rządzi się swoimi prawami. Porównując obie formy, zwróciłam kiedyś uwagę na pewien szczegół natury właściwie technicznej. W i d o w i ­ sko no realizowane jest w czasie w zgodzie z zasadą roz­ woju tempa akcji: jo (wstęp) - ha (rozwinięcie, dosłow­ nie „rozbicie" - kyu (pospieszny koniec) . Jeden ze spe­ cjalistów pisze: Jo-ha-kyu stosuje się do każdej jednost­ ki w podziale strukturalnym no i w miarę rozwoju akcji scenicznej pauzy (ma) pomiędzy poszczególnymi częścia­ mi ulegają skróceniu. W miarę poruszania się naprzód następuje nie tylko przyspieszenie tempa wykonywania poszczególnych jednostek, ale przez skrócenie pauz między nimi - zmienia się rytm jako całość. Pauzy są co­ raz krótsze, co wywołuje uczucie ekscytacji, zaś kiedy znów ulegają wydłużeniu - wraca uczucie spokoju. T o czyni muzykę no niepodobną do muzyki zachodniej" . Przez lata pracy nad pieśnią jako substancją teatral­ ną odkryliśmy, że pieśń zawsze ulega przyspieszeniu, je­ śli towarzyszy akcji scenicznej. Oczywiste stawało się to wówczas, gdy pieśń chóralna (np. w Żywocie protopopa Awwakuma) towarzyszyła intensywnej akcji scenicznej jednego lub dwojga aktorów, kiedy jej celem było two­ rzenie muzycznego tła wydarzenia, faktury dźwiękowej, przestrzeni wokół samego wydarzenia. Zawsze wów¬ czas, kiedy działający w jej strumieniu aktor zdawał się tracić energię, chór automatycznie przyspieszał. Pozo­ stawanie w tej samej formule tempa (sztywno, jak pod metronom) odbierane było jako jego zwalnianie. T o nie do opanowania wprost przyspieszanie śpiewu, gdy towarzyszy on działaniu scenicznemu, a raczej jest z n i m zrośnięte, wydaje się jakąś naturalną cechą m u ­ zyki Jakby rzeczywiście potwierdzało się, co powiedział Zeami o zasadzie jo-ha-kyu. że jest obecna we wszyst­ kich fenomenach natury i musi obowiązywać w teatrze Inna kwestia, którą warto rozważyć w tym kontek­ ście (pieśni jako zawiązku działania aktorskiego), to kwestia „perypetii" postaci scenicznej. Jeśli w jakiejkol­ wiek opowieści o zmiennych kolejach losu bohatera mówi się o punktach zwrotnych, to mowa jest właśnie o perypetii. Peńpeteia znaczy „nagła zmiana", „prze­ łom". Taka zmiana może być bardzo dramatyczna, spektakularna (śmierć, nagłe spotkanie, wyzwanie na pojedynek, zdrada). A l e przy zastosowaniu bardzo krótkiej ogniskowej można perypetię dostrzec w ruchu tak niewielkim, że niemal kwantowym i w teatrze m u ­ zycznym, i w dramacie zbudowanym na metaforze, od­ najdywanie ich w ten sposób jest bardzo ciekawe. Przyjrzyjmy się takiej sekwencji w no: Fragment pochodzi ze sztuki Teika. Wędrownemu m n i c h o w i śni się spotkanie z duchem pięknej księżniczki Shokushi (Shokushi naishinnÓ), ukochanej poety o imieniu Teika. W końcowej scenie Kobieta, którą spotkał pod zarośniętym bluszczem grobem w le­ sie, staje przed mnichem i wyjawia m u , k i m naprawdę jest - duchem Shokushi: 9 10 176 Mnich: (...) Kim jesteś niezwykła kobieto? Kobieta: Kim jestem? Ot, ledwo imieniem Co pod szronem marnieje, Jak dzikie polne trawy. Bo ciało moje znikło Ów pretekst dla imienia. Chór : Schowana w gęstwie roślin Wychodzi jednak na jaw Barwą namiętności. 11 Kobieta: Ciężko mi teraz... Chór: Przecież to właśnie ja jestem [Kobieta zwraca się do mnicha] Shokushi naishinnó. Lecz choć się tobie jawię, Prawdziwa moia Dostać [Wstaje, idzie w jego kierunku] Jest niczym niepozorny Owada ślad na kamieniu. Bo kształtu nie ma wcale, [Staje przed grobem] Jak kształtu nigdy nie ma Cierpienie skryte w bluszczu... Wołanie jej o pomoc [Zwraca się w stronę mnicha] Widać przez chwilę, a ona sama znika. �Jadwiga M. Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO Gusła. Fot. Zygmunt Rytka. „Ciało zbiorowe" [Wchodzi do środka grobu] Wołanie jej o pomoc Widać przez chwilę, a ona sama znika. W tej sekwencji jest zamknięta jakby jedna „perype­ tia" - zniknięcie ducha, który wyjawił swoje imię. Kie­ dy jednak skrócimy znacznie ogniskową, zobaczymy, jak językiem metafory wyraża się kilka „zmian", „punk­ tów zwrotnych" dla Kobiety. Sytuację wywołuje pyta­ nie o imię: k i m jesteś? I w odpowiedzi mamy kilka na­ stępujących po sobie, zmiennych metafor: „ot, jestem ledwo imieniem...", „ciało - pretekst dla imienia", o so­ bie mówi: „schowana w gęstwie roślin wychodzi jednak na jaw barwą namiętności". Potem zaś, krążąc w prze­ strzeni, podczas gdy chór śpiewa w jej imieniu, to zwra­ ca się do mnicha, to oddala, przechodząc przez subtel­ ne (kwantowe) „perypetie": „jestem niczym niepozor­ ny ślad owada", „kształtu nie mam", „cierpienie skryte w bluszczu nie ma kształtu", „wołanie widać, a ona sa­ ma znika". Postać sie pojawia edv i a widać mówi że to ułuda Gdy znika świat powraca do normalności. Ona jakby droczy się z mnichem: chcę zaistnieć ptzed tobą (abyś się pomodlił), ale to, co widzisz, źle widzisz, bo ja nie istnieję. Zbliża się do niego i zarazem oddala. W chwili, gdy wreszcie powiedziała, k i m jest, ukryła się w grobie. Z punktu widzenia postaci głównej to bardzo ważne wydarzenie: ujawnienie imienia. Ale przecież realizuje się ono w ciągu metafor jedynie, w tańcu i w pieśni, a w dodatku nie śpiewanej przecież przez postać główną, tylko włożonej w usta chóru. Wszystko to przekłada się jeszcze na język gestów, figur tanecznych, muzykę instrumentów. Te minimalne zmiany, właśnie „kwantowe", stoją u podstaw „perype­ t i i " rozgrywających się we wnętrzu bohatera, a jednak przełożonych na uzewnętrzniający je (w metaforze) ję­ zyk poezji i muzyki. Właśnie tam, gdzie pieśń ukonstytuowała się jako podstawowy element tworzywa scenicznego, taka dro­ ga postępowania z perypetią - metaforyczna - wydaje się nieunikniona. Elementy cząstkowe losów bohatera przywoływane będą za pomocą metafory, a metafora przekładać się będzie na język muzyki i choreografii. Bliski temu sposób postępowania można odnaleźć w przedstawieniach Staniewskiego. N p . w Carmina Bu¬ rana scena początkowa: po słowach „Słońce piekło, za­ żądałam pić! Słońce piekło, zażądałam pić!" (Izolda Młodsza) - riposta „Znalazłam w i n o ! " (Izolda Starsza) - natychmiast wywołują pieśń „Ave Formosissima, gemma preciosa!" (Bądź pozdrowiona, najpiękniejsza, bądź pozdrowiony cenny klejnocie!") - jest to powita­ nie miłości: jako przeklętego magicznego napoju (sio- 177 �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO niu obu warstw (widowiska) :• dźwiękowej i obrazo­ w e j " , i dalej: „Czasami widzowie wyrażają taką opi­ nię: «Ciekawa jest ta chwila, kiedy aktor nic nie czyni». To, że coś ciekawego rodzi się, gdy aktor «nie czy­ n i nic», ma źródło w jego nieujawnionym zamiarze. Po­ czynając od Dwóch Środków (tańca i śpiewu - przyp. J.R.) poprzez ruch taneczny naśladujący walkę {tachibataraki), aż po rozliczne role, wszystko należy do tech­ niki, ta zaś - do domeny ciała. «Nie czynienie» powsta­ je w chwilach wolnych od techniki. Jeśli się zastano­ wić, dlaczego właśnie „miejsca puste" (senu hima) bu­ dzą ciekawość, to okaże się, że «nie czynienie* osadza się w czymś jeszcze pierwotniejszyiTiL niż serce W «korzeniu serca», gdzie się scalają (wszystkie) działania i rodzi ciągłość u w a g i " . 12 13 Carmina Burana. M . Gołaj, T . Rodowicz, B e r l i n 1995. Fot. Andreas L u d t k e wa obu Izold), a zarazem powitanie miłości metaforycz­ ne: jako siły największej (pieśń Ave ze zbioru poetyc­ kiego Carmina Burana). Jednostkowemu wydarzeniu na łodzi (znalezienie bukłaka z magicznym winem) od­ powiada śpiewna chóralna (zbiorowa, transcendentna) riposta metaforyczna: „Ave!" inkantowana przez chór. Takie przykłady można by mnożyć. Aktor w tego typu teatrze jak no i jak „Gardzienice" porusza się w dziwnej dość, stosunkowo mało w naszej, zachodniej tradycji kulturalnej, zbadanej tkance muzycz­ ności, w której na równych prawach współistnieje eks­ presja głosu i ciała, idzie jakby zygzakiem przez „punkty zwrotne" (perypetie) określone: tonem, harmonią, two­ rami wyobraźni, gestami, realnymi przedmiotami, zderze­ niem z partnerem, współtworząc ewokowane metafory. Aktor w takim teatrze nie jest tylko śpiewakiem-i-tancerzem. Aktorstwo łączy obie techniki: śpiewu (mowy) i tańca (ruchu scenicznego), ale zarazem tworzy z nich technikę trzecią, która powstaje w trudnej do określenia przestrzeni zmiany między ruchem a śpiewem. Właśnie w tej przestrzeni „między" technikami najlepiej manife­ stuje się kunszt aktora - kunszt przyciągania uwagi w i ­ dza kunszt sięgania w głąb jego własnej wyobraźni Ta prawda znana jest od stuleci w no Zeami pisze tak: „(...) w tym przedziale czasu, kiedy uwaga widza przesuwa się ze słuchania na patrzenie, rodzi się w widzu też uczucie. Ono decyduje o spełnie­ A k t o r , zanurzony w działaniu, stosujący śpiew i ta­ niec w wyżej opisany sposób, musi być zdolny do szcze­ gólnego rodzaju uwagi, zebranej gdzieś na wyższym po­ ziomie niż ten, na którym operuje jego ciało, głos i umysł (wyobraźnia) - będące wszak różnymi aspekta­ m i jego przejawionej obecności; musi mieć w sobie szerszą perspektywę, pozwalającą mu bardzo szybko re­ agować - i reakcję tę ujawniać w ekspresji - na wyda­ rzenia sceniczne: na partnera, słowo, przedmiot, a ptzy tym pozostawać w zgodzie z rytmem muzyki, a nie tyl­ ko jakąś wewnętrzną skłonnością. Muzyka wyrywa, ak­ tora z autyzmu, a zarazem nadaje ramy jego nieustan­ nemu i naprzemiennemu rozczłonkowywaniu i scala­ niu, dysocjacji, asocjacji elementów gry, co powoduje, że aktor staje się metaforą duszy. Przychodzą na myśl słowa Artauda: „Wyobrażam sobie duszę jako coś, co jest dobrze ześrodkowane, ale zarazem podzielne w nieskończoność i ponadto przenośne, jak rzecz, która istnieje. Wyobtażam to sobie jako czujący umysł, który walczy, ale jed­ nocześnie wyraża zgodę i obraca swoje płomienne języ­ k i we wszystkich kierunkach, pomnaża swoją pleć a w końcu się zabija" . 14 Teatr wspina się na wyżyny tylko wówczas, jeśli po­ sługuje się językiem nietypowym dla żadnej innej sztuki. Rzecz „czysto teatralna" musi oznaczać, że w tym, co widzimy na scenie, nie da się jasno odgra­ niczyć „słyszalnego" od „widzialnego", ani też od „su­ gerowanego", a nawet „znaczącego". Wychodzący widz powinien odnieść wrażenie, że to, czego byl świadkiem, nie da się przełożyć na inny język. Kryty­ ków stawia to oczywiście w nader niewygodnej sytu­ acji i , prawdę mówiąc, w takiej sytuacji życzyłabym im zawsze pozostać. Zeami mówi o najwyższym stylu gry: „To, co nazy­ wamy Tajemnym, jest nienazywalne - w tym tkwi pa­ radoks. Tajemne znajduje się tam, gdzie ustają działa­ nia serca. (...) Znaczy to, że w naszej sztuce osiągnięcie Stylu Tajemnicy łączy się z niepodleganiem żadnym 178 i �Jadwiga M . Rodowicz • PIEŚŃ JAKO ZAWIĄZEK DZIAŁANIA AKTORSKIEGO pochwałom i z dotarciem do stanu «bez serca» (świa­ domości) oraz do stopnia poza wszystkimi stopnia­ mi" , i dalej: „Wyżej jeszcze (czyli w grze Stylu Tajem­ nicy - przyp. J.R.) znajduje się wszystko to, co wykra­ cza poza możliwości języka. T a m następuje ujawnienie istoty woli, zamiaru (i) i jej przejawu (Icei), że zanika ich dwoistość." 15 Konkludując: przyjmując pieśń za podstawowe two­ rzywo teatru, zawracamy teatr do jego źródeł - to w i ­ dać wyraźnie - zarówno w tym, co dotyczy działania aktorskiego, jak i budowy dramatu. Wprowadzamy go w jakże pełną konsekwencji i bogactwa materiału dzie­ dzinę, dla której nie znam lepszej nazwy, niż grecka chora (%(bpa) - „miejsce trzecie" . A l e , jak powie­ działby Kipling, to już całkiem inna historia. 16 1 2 4 5 Shite jest to główny aktor w przedstawieniu no, wcielający się w głównego bohatera wydarzenia, waki jest to aktor drugi, „po-' boczny", grający rolę świadka wydarzeń dziejących się wokół postaci głównej. Por J. Rodowicz op. cit. s. 24 Zeami w „Zwierciadle K w i a t u " , por. J. Rodowicz, Aktor dosko­ nały. Traktaty Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, Gdańsk 2000, s. 163 ibid. s. 108 Zeami, op. cit. s. 118-126 K o m p a r u K u n i o , The Noh Theater. Principles and Perspectives, WeatherhillATankosha, s. 191 Przypomnijmy, że w nó chór wypowiada kwestie bohatera głów­ nego. Zeami, op. cit. s. 103 ibid. s. 149 Za H i r s c h m a n Jack, Artaud Anthology, C i t y Light Books, San Francisco 1965, s. 32, przekład J.R. Przypisy Zeami w traktacie Dziewięć Leszek Kolankiewicz nadal jej w latach osiemdziesiątych nazwę taty Zeamiego o sztuce nó, op. cit. s. 81 „etno-oratorium". Stopni, por. Aktor doskonały. Platon: „... pierwszy rodzaj bytu przedstawia się zawsze w ten sam Trak­ Zainteresowanych odsyłam do książki J . M . Rodowicz Aktor do­ sposób, nie rodzi się ani nie ginie, nie przyjmuje w siebie znikąd Zeamiego o sztuce no, Słowo/obraz Terytoria, czegoś innego, nie przechodzi nigdy w żadną inną rzecz, jest nie­ Gdańsk 2000 dostrzegalny wzrokiem ani i n n y m i zmysłami, sam tylko rozum Jak pisze znawca: „Wykonanie j o j k u jest czymś bardzo osobi­ jest go w stanie oglądać. (...) Istnieje jeszcze drugi rodzaj, który skonały. Traktaty 3 sztuki na podstawie Tamba A k i r a , The musical structure of no, T o k a i University Press, T o k y o 1981 stym i na ogół związane jest ze szczególną sytuacją środowisko­ nosi tę samą nazwę; jest podobny do tamtego, lecz jest postrze­ wą: musi istnieć więź ufności między jojkującym i jego słucha­ gamy zmysłowo, jest zrodzony, zawsze w ruchu, rodzi się w pew­ czami. Pod względem melodycznym j o j k składa się z krótkich n y m miejscu i znów z niego znika, jest przystępny mniemaniu złą­ motywów (...), k i l k u zaledwie dźwięków, interwały pokonywa­ czonemu z postrzeganiem zmysłowym. (...) Jest wreszcie trzeci ne są załamującym się głosem. W j o j k u ustalony jest zaledwie rodzaj, który istnieje zawsze, mianowicie miejsce; jest ono szkielet melodyczny z k i l k u podstawowymi t o n a m i " . Por. A r n ¬ niezniszczalne, ofiarowuje pobyt u siebie wszystkim przed­ berg Matts, Ruong Israel, Yoik, H a k a n Unsgaard, Sveriges Ra­ miotom, k t ó r e się rodzą, daje się dostrzec niezależnie od dio Publications, s. 51 zmysłów przez p e w i e n rodzaj rozumowania Znajdują się one w zbiorach U n i w e r s y t e t u A . Mickiewicza z trudnością w e ń m o ż n a uwierzyć; postrzegamy je j a k o coś w Poznaniu, w Polsce osobą wybitnie zasłużoną dla opracowa­ w rodzaju sennego marzenia i m ó w i m y , że każda rzecz ist­ nia antropologicznego d o r o b k u B. Piłsudskiego jest prof. nieje z konieczności w p e w n y m miejscu, zajmuje pewną F.A. Majewicz z U A M w Poznaniu. przestrzeń, i że to, co nie mieści się a n i n a Z i e m i , ani gdzieś Przekład sztuki „Szata z piór", por. J. Rodowicz Pięć wcieleń ko­ biety w teatrze no, Pusty Obłok, Warszawa 1993. S t r u k t u r a 179 złożonego, n a N i e b i e jest n i c z y m " (Timajos w Timajos Kritias albo Atlan­ tyk tł Paweł Siwek P W N Warszawa 1986 s 67 i d ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6668b97cc34893a7aa70d3101904aa.pdf d4b9b62b2ee8bb525ad477dfb27e6c69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne pieśni wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4163 Title A name given to the resource Pieśni wotywne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek O l ę d z k i PIEŚNI WOTYWNE — Jak powiada Franciszok K o t u l a w drukowanym obok Htykule — różne „ d r u c z k i " odpustowo b y ł y często t r a k t o wano niczym wota. S k ł a d a n o jo w p r z y d r o ż n y c h kaplicz­ kach, a ten, k t ó r y składał, łączył z o d ś p i e w a n i e m piośni przez nieznane osoby takie intencjo, jakie m i a ł b y , gdyby sam śpiewał. Zachęciło t o mnie do przyjrzonia się t y m pieśniom. Wszystkio cytowano niżoj teksty i wiole objaśnień zaczerpnąłem z oryginałów u d o s t ę p n i o n y c h m i życzliwie przez Franciszka K o t u l ę , posiadacza rzadkiej w kraju ko­ lekcji druków odpustowych. Zbiór liczy kilkaset pozycji. Gromadzony b y ł w ciągu kilkudziesięciu lat. Samych piośni odpustowych ma K o t u l a około setki. Większość z nich wiąże się bozpośrednio z k u l t o m m a r y j n y m . P o z o s t a ł e sławią imię Jozusa. Ten w y r a ź n y związek l i t e r a t u r y odpustowej z kultom Matki Boskiej charakterystyczny jest nie t y l k o dla Rzoszowszczyzny. Alo toż, zdaniom wielu, katolicyzm polski wy­ różnia się bogactwom i r o z m a i t o ś c i ą form togo właśnie k u l t u . Uznawany jest on jako charakterystyczny dla roligijności polskiej. I chyba m o ż n a go nawet t r a k t o w a ć jako w a ż n y wskaźnik naszoj kulturowej odrębności. Oto K a r o l Górski w Dziejach życia wewnętrznego w Polsce pisze: „ W ducho­ wości polskiej Matka B o ż a w y s t ę p u j e jako natura ludzka w stopniu d o s k o n a ł y m , przoz k t ó r ą zbliżenie do Chrystusa stajo się łatwiejsze. To cochy polskiej duchowości znajdu­ jemy we wszystkich zakonach i w ś r ó d mas wiernych, k t ó r o oparły się reformie protestanckiej. W kole przyjaciół i ucz­ niów o. Drużbickiogo (jozuita Kasper D r u ż b i c k i , głośny w X V I I w. pisarz „ a s c e t y c z n e - m i s t y c z n } ' " —• JO.) k u l t maryjny p r z y b r a ł cechy „świętego niewolnictwa", właściwy Polsce X V I I i p o c z ą t k u X V I I I w. Wydaje się tedy, pisze Górski, iż m o ż n a mówić o istnieniu polskiej szkoły życia w e w n ę t r z n e g o , opartoj przode wszystkim o k u l t m a r y j n y . " K u l t ton w Ziemi Rzeszowskiej rozwijał się wo wszyst­ kich sławniojszych o ś r o d k a c h odpustowych. Jogo p o d s t a w ą są cudowne obrazy i figury. Na niewielkim stosunkowo obszarzo istnieje ich kilkanaście. Najgłośniojszo to — Cu­ downa Matka Boska Rzeszowska i Leżajska, ale istniejo ponadto Dzikowska (w Tarnobrzegu), Pocieszenia ( w Krze­ mienicy), P ł o m i e n n a (w Brzozowio), Przoworska (w Prze­ worsku), Starowiojska (w Staroj Wsi), Borecka (w Borku Starym), K o ł a c z y c k a (w K o ł a c z y c a c h ) , K o b y l a ń s k a (w K o ­ bylance), P a c ł a w s k a (w K a l w a r i i Pacławskiej) oraz Cudowana Matka Boska w H y ż n o m . Ogromno zasługi w pojawieniu się i rozwoju t y c h miejsc świętych m i a ł y zgromadzenia zakonne, szczogólnio bernar­ d y n ó w . I m też podlegają t r z y najgłośniejsze sanktuaria — rzeszowskio, leżajskie i przoworskie. W Tarnobrzegu i Borku Starym działali zaś clominikanio, a w Tarnowcu, Brzostku, Kobylance i K o ł a c z y c a c h — benedyktyni. K a ż d e z t y c h miejsc opromieniają piękno w swej nie­ zwykłości legendy. Odnoszą się one do pierwszego cudow­ nego zdarzenia, jego rozgłosu, najwcześniejszej historii danogo sanktuarium. Zdarzenia te p r z y p a d a j ą na okres od p o c z ą t k u X V I do 2. poł. X V I I I w. W y b r a ń c a m i cudownych objawień b y l i ludzie określani jako gminnego czy podłego 1 I I . 1,2. K r z y ż y k srebrny—• awers i rewers, 6 , 5 x 4 , 5 cm, w o t u m w kaplicy M a t k i Boskiej w Leżajsku. 225 �urodzenia. W Rzeszowie b y ł t a k i m człowiekiem Jakub A d o , w Leżajsku Tomasz Michałek. N i m jednak „ z urodzenia podły, ale w cnoty znakomity k m i o t e k " — A d o , d o s t ą p i ł wielkiego wyróżnienia, wcześniej przed n i m zostali „ c h r o m i uleczeni, ślepi oświeceni, s m ę t n i pocieszeni, chorzy zdrowie, niemi m o w ę , głuszy słuch o t r z y m a l i " 2. W t y m ż e jeszcze „ R o k u P. 1513 ślepy dziad ze wsi L u c y n imieniem Wojciech Wido, gdy się t u ofiarował łaski d o z n a ł gdy wzrok o t r z y m a ł " . I dopiero w n a s t ę p n e j kolejności pojawia się w zapiskach archiwalnych sam A d o . „ R o k u 1513 klęczy z n a b o ż e ń s t w e m Jakub Ado y z M a ł ż o n k ą swoją y y n n e m i przed gruszką, gruszkę światłość o t a c z a j ą c a y słowa do n i c h " . W t y m ż e roku j u ż nic więcej się nie w y d a r z y ł o . Ale w n a s t ę p n y m : „ J a d ą c nimo Rzeszowa ieszcze stare Miosteczko żołnierz Kazimierz I g n a c k i z konia zapadszy we troie nogę złamał t u ofiarowany zdrów z o s t a ł " . T a k więc Jakub A d o wyróż­ niony został podwójnie, nie t y l k o przez samo objawienie, ale również przez 00. b e r n a r d y n ó w . W e d ł u g cytowanych za­ pisków archiwalnych, A d o ujrzał t y l k o „światłość otaczającą g r u s z k ę " . Jednak z czasem zdarzenie t o pełniej opisano. Oto jedno z późniejszych, dziewiętnastowiecznych opraco­ w a ń , drukowane w Rzeszowie. Nazwisko autora nie jest znane. Tekst j e d n a k ż e zdradza pióro oczytanej, uczonej osoby3. „ N a t e m miejscu, na k t ó r y m jest kościół 0 0 . Ber­ n a r d y n ó w mieszkał n i j a k i J a k ó b Ado z urodzenia ubogi kmiotek, z cnoty znamienity człowiek. Ten gdy się po sadzie swoim wieczór przechodził w dzień Wniebowzięcia M a t k i Boskiej, z n a g ł a obaczy światłość otaczającą gruszkowe drze­ wo, i u w a ż a szum w liściach drzewa owego, bojaźnią z a j ę t y , p r z y s t ą p i bliżej i głos s ł y s z y : N i e b ó j się, chcę j a na t e m miejscu chwałę Syna mego widzieć, i pociechy d o d a ć utrapionym. A że blisko tego drzewa b y ł o jego mieszkanie, słyszeli ten głos i i n n i , lecz g d y J a k ó b powiedział, co się t o dzieje, wybiegli wszyscy i obaczyli na gruszce obraz, to jest s t a t u ę z drzewa r z n i ę t ą najświętszej M a r y i piastującej Syna na lewej ręce a w prawej berło królewskie t r z y m a j ą c e j . " T a k więc p i ę k n a rzeźba gotyeka Madonny n i m umiesz­ czona została w s ł y n ą c y m j u ż wcześniej cudami kośoiele, pojawiła się na gruszce w sadzie przyklasztornym. Według autora Historyi zjawienia statuy ... na g r u s z k ę j ą „anielskie przyniosły r ę c e " . Zdaniem tego pisarza podobne legendy, w k t ó r y c h właśnie drzewo gruszy ma symboliczne znaczenie, o p r o m i e n i a j ą historię cudownych w i z e r u n k ó w M a t k i Boskiej w J a r o s ł a w i u , Żyrowicach, L e ś n e j , Gołowskiej Woli, Studziannej. A u t o r Historyi ... faktowi t e m u poświęca w swej pracy sporo miejsca. Dowiadujemy się dzięki niemu, dla­ czego właśnie grusza jest t y m w y b r a n y m drzowom: „ P r z y zjawieniu tego obrazu jawnie B ó g powtórzył n i e g d y ś D a w i d o w i w y ś w i a d c z o n ą łaskę, ten gdy prosi, czy ma na nieprzyjaciela u d e r z y ć , aby go zwyciężył, odbiera t a k ą r a d ę : gdy usłyszysz; wiatr, szum na wierzchołkach gruszkowych, t o zaczniesz wojnę, albowiem wtenczas wyj­ dzie Pan przed t o b ą b y ś zbił wojsko filistyjskie. (2. Reg 5.). Co ten szum z n a c z y ł ? t ł u m a c z y J a k ó b Legers: Szelest ten jest natchnienie Boga poruszającego, gdy usłuchasz, zwy­ ciężywszy F i l i s t y n a u ż y w a ć będziesz wielkiego pokoju, Do zwyciężenie nieprzyjaciela duszy i ciała, słuchać nam trzeba boskiego natchnienia. A l o dalej z w a ż y ć ! czemu ten głos i moc boska daje się słyszeć nie na woniejących cypry­ sach, nie na ś m i e r t e l n y c h cedrach, nie na zwycięzkich laurach i palmach, l u b innem drogiem drzewie, ale na prostej gruszce ? P o m i n ą w s z y o t e m różne uwagi tłumaczów pisma Bożego, s t a j ę na gruntownem zdaniu Korneliusza a Lapide, mówiącego w ł a c i ń s k i m j ę z y k u : gruszka (pirum) jakby od p ł o m i e n i a nazwana, p o d o b i e ń s t w o m a j ą c do dążącego w górę ognia, a zatem t o drzewo służyć m o ż e do oznaczenia p o ż y t k u z łask niebieskich, i jasnej czyli jawnej przytom­ ności Boga a p r z y t e m oczywistym jest dowodem świadczo­ nych d o b r o c z y n n o ś c i uszczęśliwionemu miastu Rzeszo­ wowi ..." T a k więo Jakub A d o usłyszał szum gruszy, tak jak usłyszał go D a w i d r u s z a j ą c do w a l k i z Filistynami. Jedyna I I . 3,4. K r z y ż y k srebrny — awers i rewers, 7,5 X 5,5 cm, 1877 r., inicjały złotnicze 226 A s z > w o t u m w Leżajsku. �wątpliwość, jaka może się z a k r a ś ć , to ta, że D a w i d słyszał szum nie na gruszy, lecz na morwie ... Ale i t a w ą t p l i w o ś ć znika, kiody przyjmiemy, że grusza i morwa to jedno i to samo drzowo owocowe, różnie t y l k o nazywane zależnie od tłumaczenia B i b l i i . Od 1513 roku, w Archivwm convenłus ressoviensis patrum bernardinorum na blisko t r z y s t u kartach tego bezcennego dokumontu, odnotowywana jest powolnie, lecz stale wzra­ stająca popularność cudownego wizerunku M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Jeśli p o c z ą t k o w o w y b r a ń c a m i cudownych objawień byli wyłącznie wierni podłego urodzonia, to już w 1516 r. zaznała łaski pierwsza mieszczka, a w 1520 — kupiec. Grono to poszerza, —• pierwsza szlachcianka w 1541 r., a pierwszy szlachcic dopiero po u p ł y w i e 56 lat od 1513 r. W 1509 r., bo wówczas właśnio t o się w y d a r z y ł o , o w y m szlachcicom nie b y ł jeszcze m ą ż w a ż n y i dostojny, lecz „młodzian dworu J . O . I m c i p. Krakowskiego s t r z a ł ą od Ta­ tarów szkodliwie w piersi r a n i o n y " . Dostojni i powszochnio szanowani, ważni mężowie szlacheckiego urodzenia, pierwsze zeznania o cudownych ł a s k a c h zeznają (odnotowywane w tymże Archiimm ...) dopiero około połowy X V I I wieku. Wcześniej jednak w y d a r z y ł o się przed cudownym wizerunkiom wiele n i e z w y k ł y c h z d a r z e ń , zdolnych przolamać naj bardziej zatwardziałe u m y s ł y i serca: „K.P.I531. Gdy się z g r o m a d z a ł o m n ó s t w o ludzi na nabożoństwo, i kościółok s z c z u p ł y objąć ich niemógł, w y ­ stawiono drewniany obszerniejszy, a gdy w t y m czasie Ta­ tarzy ziemię P r z e m y s k ą , i S a n d o m i e r s k ą pustoszyli ogniem imioczem kościół ten spalić chcieli, lecz cudownym sposobem ani kościołowi, ani obrazowi ogień nieszkodził, i j a k b y krzak Mojżeszów w ogniu cały z o s t a ł . Ogień zaś r z u c a ł się jako na owych palaczów B a b i l o ń s k i e g o pieca dla n i e w i n i ą t e k w k t ó ­ rym tyrańska zapaliła r ę k a . T y m cudem przestraszeni Ta­ tarzy uciekli." Oprócz T a t a r ó w g r o ż ą kościołowi pierwsi złodzieje ... Pokusą stają się wota. Musi ich b y ć sporo i dostatecznie cennych, skoro pojawia się śmiałek ś w i ę t o k r a d z t w a . „ R . P . 1 5 7 5 . Człowiek złodziejstwem się bawiący, po dra­ binie do kościoła wszedłszy ś w i ę t o k r a d z k ą r ę k ą zbierał wota z obrazu, c u d o w n ą m o c ą zrzucony na ziemię w p ó ł u m a r ł y leżał, aż do kościoła ludzie przyszli. Cud łaski pokazała Marya że m o g ą c , niemści się, życia nieodbiera, lecz napom­ niawszy p o p r a w i ć się k a ż e . " A w cztery lata p ó ź n i e j : „ R . P . 1 5 7 9 . I m ć ks. Marcin Olbrski pleban przy mszy rzecz osobliwszą widział, bo świeca nieostrożnie p o m k n i ę t a szatę obrazu zapaliła, ogień do g ó r y w y b u c h n ą ł i sukienkę zapalił, gdy zaś do ugaszenia skoczyli ludzie, bez skazy i naruszenia całą s z a t ę z n a l e ź l i . " Kasztelan sandomierski — Spytek funduje najcen­ niejsze w o t u m : „ R . 1 6 1 0 . J.W. Mikołaj Spytek z B o b r k u Ligęza Kasz­ telan Sandomierski i t . d . kościół ten zaczyna m u r o w a ć , na podziękowanio za wiele doznanych dobrodziejstw od M a t k i Boskioj, co sam w fundatorskich przywilejach i w ostatnim w y z n a ł tostamencio. R. 1618. Córka tegoż fundatora Zofia Pudencyanna z K r a s i ń s k i c h Ligęzianka, potem księżna na Ostrogu i Zasławiu, koniuszyna koronna i t . d . dla wielkiej słabości już u m i e r a j ą c a ofiarowana, odbiera zdrowie, na zawdzięczenie oddano znaczne w o t u m srebrne. " W słynącej cudami kaplicy M a t k i Boskioj kościoła b e r n a r d y ń s k i e g o w Rzeszowie s k ł a d a n o wota nie t y l k o srebrne. Ów pierwszy szlachcic-młodzieniec, raniony śmier­ telnie s t r z a ł ą t a t a r s k ą , t ę właśnie strzałę złożył jako wotum. Chromi na nogi, skoro ozdrowieli, pozostawiali kule. I n n i cierpiący na dolegliwości w chodzeniu składali wyobrażenie swych cierpień, nogi woskowe. „Tegoż r o k u (1679—JO.) Tomasz, syn p. Nawrockiego na nogę chory, nogę woskową za w o t u m o d d a ł ..."s. Podobne zwyczaje m u s i a ł y b y ć wówczas bardzo po­ pularne. W innych miejscach s ł y n ą c y c h cudami w Polsco 4 227 �składanie wot woskowych jost w X V I I w. regułą. Wspomi­ nana na p o c z ą t k u Matka Boska P ł o m i e n n a z kościoła w Brzozowie czczona b y ł a jeszcze do niedawna w o t a m i zwanymi babkami. B y ł y t o b r y ł y wosku w formie mis. W a ż y ł y około p ó ł t o r a do d w ó c h kilogramów. Część z t y c h ofiar przetapiano na świece, a resztę do dziś przechowujo się w kruchcio togo kościoła jako wota. W kościolo rzeszowskim żadne w o t u m woskowe do naszych czasów nie p r z o t r w a ł o . Ale też w ś w i ą t y n i toj s k ł a d a n e b y ł y najbardziej w y m y ś l n o wota srobrne. Poza opisom żadnego po nich śladu. „Tegoż roku (1739) ojciec wspomnianego książęcia Toodora, Jerzy hrabia na W i ś n i c z u i J a r o s ł a w i u Lubomirski podpisał t o n cud w ł a s n ą r ę k ą dnia 2-go W r z e ś n i a , jako b ę d ą c przypadkiem postrzelony ś r ó t o m w twarz i prawe oko, ofiarował się Toj Matce najcudowniejszej i w prędco uloczony został a nawet boz ruszonia źrenicy wszystkie s r ó t y wyjęte zostały, osobliwio dwa k t ó r e b y ł y w b i a ł k u oka, a w twarzy 27, na w i e c z n ą zawdzięczenia p a m i ą t k ę o d d a ł w o t u m złoto, i w n i m te ś r ó t y z a m k n i ę t e , przyłączył do tego z n a c z n ą ilość srebra, sześć l i c h t a r z ó w wiolkich, k r u c y f i x , między niemi obszerną l a m p ę uczyniwszy na nio wieczną fundacyję, oprócz tego ołtarz i inne wystawne ozdoby" . Tak więc 226 lat po cudownym objawieniu Jakuba Ado, w gronie wielkich dobrodziejów kościoła rzeszowskiego pojawił się pierwszy książę i hrabia. Ale n i m do togo do­ szło — w „ R . 1625. W . O . Floryan Piastkiewicz świętobliwy Bernardyn, egzorcysta, wielu przy t y m obrazio uwolnił ludzi od r ó ż n y c h c h o r ó b i o p ę t a n i a czartowskiego". A w sa­ mej stolicy świętej apostolskiej odprawiona została przez Benedykta X I V ceremonia koronacji obrazu. Ostatecznie, dzięki staraniom wspomnianych k s i ą ż ą t Lubomirskich (przede wszystkim wdowy po w i e l k i m księciu Teodorze, Joanny z B a r o n ó w Stein), dokonano w 1763 r. oficjalnej koronacji cudownoj figury. B y ł o to możliwe dzięki rozlicz­ nym i niewiarygodnym wprost dobrodziejstwom, jakich 6 przez 250 lat doświadczali wiorni przed oudownym wizerun­ kiem M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. Z u r o c z y s t o ś c i ą koronacji w 1763 r. łączy się sporządzonie d w ó c h dokumentalnych malowideł wielkich roz­ m i a r ó w , któro zawieszono przód o ł t a r z o m M a t k i Boskiej Rzoszowskiej na bocznych ś c i a n a c h togo sanktuarium — kaplicy. Malowidła podziolono z o s t a ł y na sto pól jodnakow y c h r o z m i a r ó w . W k a ż d y m z t y c h pól ukazano zostało jodno z najważniojszych cudownych zdarzeń przypisywa nych Matco Boskiej Rzeszowskiej od 1513 do 1770 roku. Ta ostatnia data wskazujo, żo jeden z d w ó c h obrazów nie został w całości u k o ń c z o n y na czas wiolkiej uroczystości — koronacji w 250-lecie pierwszych cudownych wydarzeń. Joszczo przez t r z y n a ś c i e lat od tej ćwierćtysięcznoj rocznicy domalowywano pojedynczo w y o b r a ż e n i a , mające uwiocznić chwałę świętego miejsca w Rzeszowie. Przy wszystkich stu malunkach wymalowana została w y r a ź n i e data zdarzenia i zwięzło jogo objaśnienie. N p . pod d a t ą 1620 — „IMC. P. J A K U B P I R S K I M A I A C S Y N A C Z K A W P O W I C I U KTÓ­ R E G O M A M K A P R Z E Z N I E O S T R O Ż N O Ś Ć UDUSIŁA, G D Y T U W K A Y D A N A C H Y Z D Z I E C K I E M UMARŁYM P R Z Y S Z Ł A N A , K A Y D A N Y Z A R A Z Z M A M K I ZPADŁY, D Z I E C K O Z O S T A Ł O Ż Y W E " . Na malowidło ukazano zo­ stało ubogio mieszkanie, w k t ó r o g o górnej lowoj części uka­ zuj o się wizorunok M a t k i Boskioj z Dziooiątkiom, po prze­ k ą t n e j na dole klęczy kobieta zo złożonymi rękoma, prze­ pasana b i a ł y m fartuchom, a przed nią, u s t ó p loży dziecko w czerwonym powijaku. A l b o : „ I M C P. ALEKSANDER N O W O Y S K I S Ł U G Ę M A I A C S Z A L O N E G O G D Y T U BYŁ PRZYPROWADZONY DO R O Z U M U PIERWSZEGO P R Z Y S Z E D Ł " . Zdarzenie to opatrzono zostało d a t ą 1631 ro­ k u i odpowiednim malunkiom. Ukazano na n i m mężczyznę w zaroście, w długiej czerwonoj sukni, przy szabli, zgrabnie składającego dłonie k u wizerunkowi M a t k i Boskiej Rzeszo^ skiej. Cała scena zlokalizowana została w krajobrazie — I I . 7. K r z y ż y k srebrny, dwustronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 8. K r z y ż y k srobrny, dwu stronnie rytowany, z aplikacjami, 1 0 x 7 , 5 cm, w o t u m w Leżajsku. I I . 9. W y o b r a ż e n i e dłoni, srobro, w o t u m z X I X w. W kościele 00. B e r n a r d y n ó w w S k ę p e m . i— • �łąk, rzekł i drzew. A l b o : „ P A N J A N M A L I N K O W S K I KOŁODZIEY OKO NIEOSTROŻNOŚCIĄ UTRACIWSZY 01 SIE N I E M Ó G Ł Ż A D N Y M SPOSOBEM U L E C Z Y Ć , N A TO M I E J S C E O F I A R O W A N Y O K O W C A Ł O Ś C I O D E ­ B R A Ł " . Stało się to w 1674 roku. N a malowidle ukazana została p o s t a ć m ę ż c z y z n y w b r ą z o w y m płaszczu i czerwo­ nych długich butach, k t ó r y klęczy przed wizerunkiem Matki Boskiej Rzeszowskiej wznosząc k u niej złożone dłonio. Dookoła krajobraz wiejski. A l b o : „IMĆ P A N N A W O Y S K I T A K B O L G Ł O W Y C I E R P I A Ł I Ż MO D O S Z A L E Ń S T W A PRZYCHODZIŁO G D Y SIE T U O F I A R O W A Ł , W O T U M ODDAŁ, Z D R Ó W Z O S T A Ł " . Obok — p o s t a ć m ę ż c z y z n y Męczącego w przepysznym stroju — w kontuszu z obszlegami; p o s t a ć unosi złożone dłonie w k i e r u n k u w y o b r a ż e n i a Matki Boskiej Rzeszowskiej. I wreszcie malunek przedsta­ wiający m ę ż c z y z n ę w białej peruce, w mundurze wyszywa­ nym z ł o t y m i sznurami. P o s t a ć ukazana na klęczkach ze zło­ żonymi d ł o ń m i , a ponad n i ą wizerunek M a t k i Boskiej Rze­ szowskiej. Obok w y r a ź n i e wymalowana i obwiodziona elipsą data 1739. Pod n i ą : „IMC. P. J E R Z Y H R A B I A N A W I Ś N I ­ CZU L U B O M I R S K I P O D P I S A Ł T E N C U D W Ł A S N A R E K A I N A 2 GO W R Z E Ś N I A J A K O B E D A C P O S T R Z E ­ LONY SROTEM W T W A R Z I P R A W E OKO OFIARO­ WAŁ SIE MATCE N A J Ś W I Ę T S Z E J I W K R Ó T C E U L E ­ CZONY Z O S T A Ł " . P a m i ę t a m y to zdarzenie. A inne, wspomniane t u wcześniej, k t ó r e odnosiło się do 1625 r. mówiło o: „ W . O . P I A T K I E W I C Z B E R N A R D Y N I E ZAC­ NO Ś W I Ę T O B L I W Y M E G Z O R C Y Ś C I E K T Ó R Y W I E L U U W O L N I Ł P R Z Y T Y M O B R A Z I E L U D Z I OD R O Ż N Y C H C H O R Ó B Y O P Ę T A N I A C Z A R T O W S K I E G O " ... Egzor­ cysta przedstawiony został przed o ł t a r z e m . Ponad kapła­ nem — wizerunek M a t k i Boskiej Rzeszowskiej, a przed n i m — wijące się w szalonym o p ę t a n i u postaci w czerwonych kaftanach. K a p ł a n kieruje w ich s t r o n ę dwa wyprostowane palce prawej dłoni! Trzeba oczywiście „ b a d a w c z e g o " nasta­ wienia, aby wyróżnić t e n obraz spośród i n n y c h . Przede wszystkim odbiera się całość malarskiego przedsięwzięcia. Jest ono s u m i e n n ą rejestracją nieprawdopodobnych w y ­ darzeń, jakio rozegrały się w skromnej kaplicy. Sumienność granicząca z m o n o t o n i ą w ukazaniu rzeczy niezwykłych. Same m a l u n k i nie sugerują przez swój stereotyp powagi sprawy. Ale w c z y t u j ą c się w podpisy, j a k b y uczestniczymy w niebywałej serii c u d ó w . Ogarniając j e d n y m spojrzeniem obydwa p ł ó t n a , jeszcze bardziej aniżeli poznając dokumenty pisane o cudownych zdarzeniach, czujemy ich rozmiar i siłę o d d z i a ł y w a n i a . K i e d y t y c h malowideł jeszcze nie przybrudził kurz, kiedy napisy b y ł y wyraziste, i c h oddziaływanie było nieporównywalnie większe. K a ż d y t e ż , k t o je wówczas oglądał, m u s i a ł p r z e ż y w a ć nieznane dziś stany uniesień i wiary. P i s z ą c y w X I X w . Historyię ... nazywa M a t k ę Boską Rzeszowską „ C u d o t w ó r k ą " , „najpewniejszą i najmożniejszą l e k a r k ą n i e b i e s k ą " . Niezliczona ilość d o w o d ó w potwierdza c u d o t w ó r c z ą rolę sanktuarium — ozdrowienie k o n a j ą c y c h .229 �i cierpiących aa nieuleczalne choroby. Wiolo z nich przestało b y ć dziś g r o ź n y m i , a nawet nio z d a r z a j ą się. Ale jeszcze przed stu l a t y b y ł y nieraz klęską. Osławiony k o ł t u n , kaduk, łuszczka albo zaćmienie czy chociażby „ r o b a k " . Ten ostatni zalęgał się nawet w u c h u : „ K a z i m i e r z a Stachę ze Słociny ciorpiącego strzykanie W uchu, gdy matka do tej Najświętszej M a t k i przyprowa­ dziła, i ofiarowała mszy ś. słuchając, w y p a d ł m u robak z ucha, i ból na zawsze u s t ą p i ł " . P a r a l i ż zwano z a r a z ą . Cechy epidemii m i a ł y ciorpionia z powodu „ k a m i e n i " , wrzodów, febry, „ k r w a w e j afekcji", garbu, gangreny, towarzyszącej nieodłącznie bodaj wszelkim poranioniom. W X V I I I i X I X w. wywołuje zgrozę petocja i pleura. Osobny rozdział t w o r z ą nieszczęścia wynikło z porażenia piorunom, kąpieli i nieuważnego obchodzenia się z zaprzę­ gami. To ostatnio b y ł y niegdyś zagrożeniem, p r z y p o m i n a j ą ­ cym dzisiejszo, motoryzacyjne. Wpada.nie woźniców pod koła w ł a s n y c h wozów, to w y p a d k i nader często. Nie umiano ustrzec się przód n i m i zarówno w X V I , j a k i w X I X w . ; w warunkach stałego, od wieków, stykania się z z a p r z ę g a m i ! Ofiary t y c h w y p a d k ó w nie raz zawdzięczały ozdrowienie po „ o d d a n i u się w o p i e k ę " Cudownej Matce Boskiej: ,,R. 1630. P. Wojcioch Kostora mieszczanin rzeszowski pod sumieniem zeznał, że będąc wyrostkiom t a k i widział przypadek: chłopiec imieniem Szymon wożąc tarcice na- tutejszy kościół przez nieostrożność spadł z wozu pod koło, k t ó r y ciężar wnętrzności z niego wycisnął, ofiarowany do M a t k i Boskiej w t y m obrazie wstał, ozdrowiał i woły z wozem p o g n a ł " . 7 Zależnie od okoliczności w y p a d k u , statusu potrzebu­ jącego, różnie p r z e d s t a w i a ł się akt ofiarowania — p r o ś b y , błagania, dziękczynienia. Bodaj równio często ofiarowanie odbywało się za p o ś r e d n i c t w o m kogoś bliskiego, czy naj­ bliższego, j a k t e ż osobiście. M a t k i prosiły o zdrowie dla dzieci. Ż o n y s k ł a d a ł y podziękowania za zdrowie własne i mężów. Zdarzało się, że szlachcic w s t a w i a ł się w imieniu cierpiącego sługi, a rzemieślnik — czeladnika. Na^jezęścioj j e d n a k ż e przychodziły przed ołtarz m a t k i . Modlitwa b y ł a najprostszą t u formą. Alo nie zawsze. Z d a r z a ł o się, że nie­ szczęśliwi kładli t y l k o na o ł t a r z u powijak i oczekiwali cudu. Może te oczokiwania s t a ł y się powodem współdziałania służby kościelnej, braci, zakrystian. Stało się zwyczajem podawanie przez kogoś z nich wina ... Pewnie t e ż , kiedy i to nie przynosiło natychmiastowego ozdrowienia, podawano wino „ p r z e m y t o z w i z e r u n k u " : ,,P. S o c h y ń s k a , córkę w trzecim miesiącu m a j ą c niebezpiecznie chorą, gdy uprosiła wina z obtarcia obrazu tego, i togoż w usta dziecku wpuściła, ozdrowiało". W y d a r z y ł o się to w r o k u 1747. W t y m ż e joszcze r o k u : „ T e r e s a Kuczmerowa, mieszczka z Rzeszowa, wylicza nie jedno dobrodziejstwo, raz chorując na febrę niedziel dziewięć, u w o l n i o n ą od niej b y ł a , gdy na mszę ś. d a ł a i tejże wysłuchała, drugi raz w wiolkiej b ę d ą c słabości, prosi aby l i t a n i ę o Matce najświętszej przed obrazem zaśpiowali zakonnicy, po n a b o ż e ń s t w i e skończyła się i słabość i córkę M a r y a n n ę z bólu na oczy z a p u c h ł ą ofiarowuje, winem obrazu otartego przemywa i leczy, to wszystko Matce Boskiej Przypisuje". I t u również w t y m ż e t y l k o r o k u : ,,P. M a r y a n i a Augustowa z Rzeszowa, na synu swoim Janie doznała łask, najpierwiej przoz niedziel pięć nio mógł ssać piersi, i t y l k o go zakrapiano, lecz ofiarowany od b a b k i swojej przyjął p o k a r m od m a t k i . Potem na zapalenie oczu chorował, po mszy ś., na jego intencję odprawionej, oczy zbolałe przemyto winem z obrazu, i rzeczywiście zagasł ogień w oczach"*. W Archivum conventus ... z n a j d u j ą się również stwier­ dzone pod przysięgą relacje o otrzymanej pomocy bez ko­ rzystania z przedstawionych przed chwilą sposobów, wię­ cej •—• bez stawania przed cudownym wizerunkiem. Są to relacje o „ c u d o w n y m r a t u n k u na odległość", nieraz z n a c z n ą od samego Rzeszowa. W e d ł u g zeznających, w s p o m a g a ł y ich najprostsze słowa skierowano do M a t k i Boskiej Rzeszowskiej. 230 I I . 10. W y o b r a ż e n i e M a t k i Boskiej Rzeszowskiej i bliźniąt, srebro, 18 x 14 cm, w o t u m z X I X w. w kolekcji Franciszka K o t u l i . I I . 11. Seroe gorejące, r y t na p ł y t c e srebrnej o wym. 9 X 8,5 om, punca z d a t ą 1833, inicjały złotnika rzeszowskiego D Z , w o t u m w Rzeszowie. �I I . 12. Wyobrażenie twarzy w Oku Opatrzności, płytka srebrna o wyra. 8 , 5 x 8 om, wotum w Rzeszowie. �I I . 13—15. W y o b r a ż e n i e objawienia M a t k i Boskiej w, Leżajsku, obraz na p ł ó t n i e , 250x 170 cm, 2. poł. X V I I I w. Autor nieznany. ��Z d a r z e ń t a k i c h w Archwum... zanotowanych jost kilka­ naście. Jedno wszakże zasługuje t u na osobną u w a g ę . Wiążo się ono z m a ł ż o n k ą sławnego lekarza Strassera. Działał on w połowie X V I I I w. K i e d y lekarz walczył z plourą, potocją i i n n y m i g r o ź n y m i chorobami, żonę jogo s p o t k a ł o nieszczęście daleko od Rzeszowa: p. Eufrozyna Strassorowa, lekarza Rzeszowskiego żona, gdy j e c h a ł a do Warszawy na W iśle pod Kazimierzem j a d ą c y wózek z k o ń m i z a ł a m a ł się, i joden osobliwie k o ń k i l k a godzin pod lodem zostawał, a sama p. Strasserowa p i e c h o t ą i d ą c ze służącymi t a k ż e się zała­ mała, w tak wielkim niebezpieczeństwie wzywa r a t u n k u od M a t k i Rzeszowskiej i doznaje go w p r ę d c e bez szkody ze wszystkiem wyratowana, oddając w o t u m potwierdziła t ę p r a w d ę sumiennie". Przypadek ten zasługuje na wyróżnie­ nie, albowiem dotyczy osoby, k t ó r ą z posiadanego t y t u ł u „ l e k a r z o w e j " mogła mieć powody do jakiejś powściągli­ wości wobec p r a k t y k i p r z e k o n a ń nagminnych. Ale może właśnie dzięki temu t y t u ł o w i mogła t y m bardziej b y ć ufną. No a dzięki Archwum ... ufność t ę poznajemy w rozmiarach i przejawach b u d z ą c y c h na przemian zdumienie i podziw. Oto t y l k o pod d a t ą 1747 r. takie opisane z o s t a ł y zdarzenia: T „ W . I m ć . p. Stanisław P i n i ń s k i , starosta Pilźnioński, w y ­ z n a ł to przy wielu zakonnikach, jako nagle zachorował, a t a k niebezpiecznie, że wszyscy o życiu jego zwątpili, lecz gdy w swej mdłości wyrzekł te słowa: Matko Najświętsza Rze­ szowska B e r n a r d y ń s k a ratuj mnie! w tej c h w i l i , jakoby nigdy nie chorował, t a k z d r ó w s t a n ą ł . W . I m ć . p. Ołtarzewski, Miecznik Bełzki, wraz z żoną swoją przy wielu ludziach ogłosił łaskę o d e b r a n ą , że t a ż p. Miecznikowa w czasie porodzenia w wielkim życia nie­ bezpieczeństwie b y ł a , g d y ż i znające się na t a k i c h u s ł u g a c h białogłowy j ą odstąpiły, n i e m a j ą c sposobu r a t o w a ć , pani zaczem ostatnim tchem wołać poczęła: Najświętsza Matko cudowna w obrazie Rzeszowskim, ratuj mnie! w t y m mo­ mencie w y s ł u c h a n ą b y ł a , bo szczęśliwie porodziła. Służąca tegoż p a ń s t w a Miecznikostwa, panna Magda­ lena Górska, powiedziała pod sumieniem, że przed lat dwoma, chorując na bok prawy, i w znacznej zostając słabości, gdy uczyniła ślub nawiedzenia tego obrazu, zaraz ból u s t ą p i ł . " 9 Przedstawione z o s t a ł y zeznania lekarzowej, starosty, miecznika i służącej. A b y w y c z e r p a ć listę, s p ó j r z m y na jeszcze jeden wypadek. Uczestniczą w n i m książę i ko­ misarz t r y b u n a ł u : „ R . 1 7 6 3 . Dnia 7. Lipca do zapisania między cuda p o d a ł w liście swoim z Opola pisanym A n t o n i Lubomirski rzecz t a k ą : p. M a c h c z y ń s k i z D o b r z y ń s k i e j ziemi, komisarz na t r y b u n a ł skarbowy Radomski, delego­ wany z kolegą ze strony tegoż t r y b u n a ł u przyjochał do I m ć p. Krakowskiego H . W . X . , a przejechawszy do Opola śmiertelnie zachorował na g a n g r e n ę w e w n ę t r z n ą odstąpił go lekarz, zaczem d y s p o n o w a ł się zupełnie i Sakramentami ś. opatrzony, czekał skonania, w tem Wojewoda, jako po­ b o ż n y klient M a r y i przyniósłszy obraz najświętszej M a t k i Rzeszowskiej, rzocze aby się z całem sercem do tej cudownej Pani u d a ł , co gdy uczynił, choroba się przesilać zaczęła, co raz to lepsze znaki życia się p o k a z y w a ł y , aż nakoniec bez wszelkiego niebezpieczeństwa z o s t a ł " . 1 0 Można wreszcie p o s t a w i ć pytanie. Jak dawna społecz­ ność Polski w jednej ze swych w a ż n y c h dzielnic o d c z u w a ł a i formułowała pojęcia o istocie M a t k i Boskiej ? W świetle tego, co dotychczas zostało powiedziane, odpowiedź nio jest ł a t w a . Poza opisami cudownych z d a r z e ń nie m a m y innych relacji. D u ż ą p o m o c ą są t u wspominane na wstępie pieśni. Jak stwierdza w swym artykule Franciszek K o t u l a , wiele spośród pieśni śpiewanych w miejscach odpustowych Rzeszowszczyzny b y ł o drukowanych w Krakowie, Lwowie a nawet na Śląsku. A zatem b y ł y t o pieśni j a k b y ogólno­ polskie. I wreszcie, mimo że drukowano je w X I X i X X w., p o w s t a ł y w X V I I I w., a n i e k t ó r e jeszcze wcześniej. Jedna z t y c h najstarszych pieśni poświęcona jest Matce Boskiej 234 Lożajskiej. Przypomnijmy, sanktuarium leżajskie również n a l e ż y do b e r n a r d y n ó w i t a k j a k rzeszowskio zawdzięcza swój p o c z ą t e k objawieniu się M a t k i Boskiej osobie „nisko urodzonej". W Rzoszowie w y b r a ń c o m b y ł — j a k pamięta­ m y — w 1513 roku J a k u b Ado, natomiast w Leżajsku 239 lat później, Tomasz Michałek. Wymienia go też t y t u ł jednej z piośni: Pieśń nowa o Najśw. P. M. Leżajskiej obja­ wionej na piasku wiernemu słudze Tomaszowi Michałkowi w roku 1752. Ta i wydana w Tarnowie Pieśń o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej opiewają cudowne wydarzenia: W i t a j ż e śliczna Panienko, Marja! Pod Leżajskiem cna jutrzonko, Marja! Marja, Marja, o Marja L e ż a j s k a ! Wielkieś cuda uczyniła, Marja! K i e d y ś się t u objawiła, Marja! Marja — i t d . Rzeszotarski z miasta tego, Marja! Nie wierząc miejsca świętego, Marja! Marja — i t d . J a d ą c y do Sandomierza, Marja! Sześciu k o ń m i , gdy się zbliża, M a r i a ! Marja — i t d . Nie o d d a ł M a r j i c h w a ł y , Marja! Wszystkie konio p o k l ę k a ł y , Marja! Marja — i t d . W i e l k i to cud u c z y n i ł a , Marja! Szymonowi się zjawiła, Marja! Marja — i t d . K i e d y na n o ^ ę chorował, Marja ! N i k t go w biedzie nie r a t o w a ł , Marja! Marja — i t d . A gdy p r z y s z e d ł na t o miejsco, Marja! T y ś m u zdrowie d a ł a jeszcze, Marja! Marja — i t d . Budowa pieśni tej jest t a k a : c y t o w a n ą t u z w r o t k ę •— „ W i t a j żo śliczna Panienko" poprzedza inwokacja, w której ś p i e w a c y ogłaszają „ w i t a j w obrazie" (pierwsze słowa pieśni), „ K r ó l o w o nad K r ó l o w e m i " , „sławo nieba na tej ziemi", „ c n a ozdobo miejsca tego" oraz „ P a n i miasta Leżajskiego". N a s t ę p n i e pieśń głosi, że „ d a w n o ś m y o t e m mówili b y ś m y T w ó j kościół zwiedzili" i o wyruszaniu w d r o g ę z „żegna­ niem swych d o m o w n i k ó w , jako swoich s p o w i e d n i k ó w " ! ! ! I dopiero po t y m w s t ę p i e pojawia się „ w i t a j ż e śliczna Pa­ nienko". A dalej — opowieść o cudownych wydarzeniach. L a p i d a r n y s t y l relacji z poznawanych wcześniej zapisów — archiwalnego i broszurki dewocyjnej wydaje się b y ć w tej i innych pieśniach jeszcze bardziej zwięzły. To zrozumiałe. Zachwyca j e d n a k ż e sam w y b ó r z d a r z e ń : „ N i e o d d a ł Maryji c h w a ł y ... wszystkie konie p o k l ę k a ł y ' ' ... A l b o : A n n a Kowalska z P r z e m y ś l a , Marja! Pokurczona t u t a j p r z y s z ł a , Marja! Marja — i t d . Gdy się do Ciebie u d a ł a , Marja! Zaraz zdrowie o d e b r a ł a , Marja! Marja — itcl. (...) Z dworom j a d ą c Opaliński, Marja! W i e r n y sługa M a t k i Boskiej, Marja! Marja — i t d . Przez Trzebosę się przewozi, Marja! Pan B ó g Jemu śmiercią grozi! Marja, Marja — i t d . Z k a r e t ą wóz w y w a l i ł a , Marja! Woda wszystkich z a t o p i ł a , Marja! Marja — i t d . Do M a r j i zawołali, Marja Zaraz pomocy doznali, Marja Marja — i t d . (...) �Dziecię bez t w a r z y zrodzone, Marja! Na tem miejscu uzdrowione, Marja Marja — i t d . (...) K t ó ż wyliczyć wszystkie może, Marja J a k i e ś czynił cuda Boże, Marja Marja — i t d . Za p r z y c z y n ą tej Panienki, Marja Jasnej pod laskiem Jutrzenki, Marja Marja — i t d . (...) K o ń c z y t ę pieśń j a k b y uogólnienie dobrodziejstw otrzy­ mywanych od M a t k i Boskiej. „ M a t k o w Leżajskim obrazie, ratujżo nas w k a ż d y m razie". Ostatnia z w r o t k a : „ A gdy już konać będziemy, niechaj szczęśliwie pomrzemy!" Pieśń odpustowa u t r w a l a ł a i czyniła z w y k ł y m i zdarzenia najbardziej nieprawdopodobne. W t y m t e ż chyba w y r a ż a się doniosła funkcja toj i innych P i e ś n i . Wydaje się, że dawne społeczeństwo Rzeszowszczyzny podobnie j a k całej Polski i innych części ś w i a t a chrześcijańskiego było — mimo swej „nędzy materialnej" — bogate w n i e d o s t ę p n e nam dziś zupełnie odczucia, pojęcia i w y o b r a ż e n i a . Sprzyjało to harmonijności k u l t u r y , z r ó w n o w a ż e n i u p i e r w i a s t k ó w racjo­ nalnych i irracjonalnych. Mogło to mieć wzbogacające kon­ sekwencje o s o b o t w ó r c z e . Matka Boska w Pieśni o Najśw. Maryi Pannie Leżajskiej przedstawiona jost jako „ P a n i e n k a " , „ J u t r z e n k a " — istota pośrednicząca m i ę d z y Bogiem a człowiekiem. „ K t ó ż w y ­ liczyć wszystkie może, jakieś czynił cuda Bożo, za p r z y c z y n ą tej Panienki". W innej j e d n a k ż e pieśni istota M a r i i ukazywana jost jakby inaczej. Oto wydana przez „ F r a n c i s z k a Orła i Syna we F r y d k u na A u s t r y j a c k i m Ś l ą s k u " — Pieśń do Panny Maryi : D z i ę k u j e m y Tobie (c.d. pierwszej z w r o t k i ) , złota Matko D z i ę k u j e m y Tobie, złota M a t k o D z i ę k u j e m y Ci t y s i ą c k r o ć . 2. N i m t ę ziemię B ó g s t w o r z y ł , Ja j u ż b y ł a p o c z ę t a , Jeszcze nie b y ł o p r z e p a ś c i , A ja b y ł a zrodzona, T y ś o M a t k o nasza, Była już wybrana, Dziękujemy itd. 3. G d y ś u t w i e r d z i ł fundamenta, Na t y m o k r ę g u ziemi. K i e d y ś noc od ś w i a t ł a dzielił, Dał i m porządek piękny, Ja z n i m p r a c o w a ł a W ż d y we wszystkich rzeczach, Dziękujemy i t d . 4. K i e d y ś u t w i e r d z a ł niebiosa, Ja t a m o b e c n ą b y ł a , K i e d y ś u t w i e r d z a ł przepaści, Ja przy tem wszystkiem b y ł a , Zawsze w k a ż d e j dobie, Dziękujemy i t d . 5. Jeszcze wielkich gór ciężary, Nie b y ł y u ł o ż o n e , W p r z ó d ja b y ł a w y w y ż s z o n a , N i m pagórki i skały, Pan upodobanie, Miewał we mnie zawsze, (...) 6. K i e d y u t w i o r d z a ł powietrze, Słońce, księżyc i gwiazdy, K i e d y w y w y ż s z a ł planety, D a ł i m moc wielką w s z ę d y , Ja t a m w k a ż d e j dobie W ż d y b y ł a przy Panu. (...) I t d . do k o ń c a strony czwartej. Natomiast już na stronie sąsiedniej: 14. G d y b y nie b y ł o M a r y i , Nie b y ł o b y zbawienia, Całe ludzkie pokolenie, Czekałoby r a t u n k u , W i ę c t e ż Jej serdecznie, Ś p i e w a j m y ochotnie. „ G d y b y nio b y ł o M a r y i . . . " Można sądzić, że w y r a ż a się w tej strofie cała pełnia odczuć i w y o b r a ż e ń związanych z wypowiadanym t u t a k często imieniem. Po pierwsze —zgodnie z tokstem pieśni — istniała Matka Boska n i m ziemia została stworzona. Po drugio, w tworzoniu ziemi przez Boga nie t y l k o , żo uczestniczyła, lecz również Bogu p o m a g a ł a . Po trzecie, w budowaniu k s z t a ł t ó w ziemi, „ p a g ó r k ó w i s k a ł " w s p o m a g a ł a Boga. Po czwarte, b y ł a również obecną przy „ u t w i e r d z a n i u " ziomi wokół słońca, księżyca , gwiazd i planet! „ J a t a m w każdoj dobie w ż d y b y ł a przy Panu". I tak w odpustowej pieśni w y r a ż o n a została bardziej niż p o w a ż n a , a na pewno głęboka refleksja o istnieniu, powsta­ waniu, tworzeniu się ziemi, ś w i a t a . Matce Boskiej w dziele t y m obok Pana Boga przyznano pierwsze miejsce. Pieśni odpustowe u t r w a l a ł y obraz istoty M a t k i Boskiej. U z y s k a ł a ona w a r t o ś ć n a c z e l n ą . Miała w y m i a r y konkretu, jak toż ogólności. W k r ę g u t a k i c h odczuć i p r z e k o n a ń zro­ dziła się w Ziemi Rzeszowskiej — nieznana w innych czę­ ściach k r a j u — forma k u l t u maryjnego. Oto we wsi Borek Stary oraz w K a l w a r i i Pacławskiej obchodzi się uroczystość z w a n ą Pogrzebem M a t k i Boskiej (patrz ił. 3 s. 238). O uro­ czystości tej głosi Pieśń o zaśnięciu, pogrzebie i wniebo­ wzięciu Najświętszej Maryi Panny (Na melodyę: Z dalekiej my krainy): K i e d y Panna Marja Ten świat opuścić m i a ł a , Całą J e r o z o l i m ę Z w i e l k i m żalem żegnała. N a j p r z ó d górę Golgotę, Gdzie b y ł Jej Syn kochany, u m ę c z o n y u b i t y , Potem ukrzyżowany. W sam dzień zaśnięcia swego Wszystko powiedziała, Miejsca m ę k i Jezusa N a b o ż n i e całowała. (...) Ż e g n a ł a i Nazaret, w k t ó r y m się naro­ dziła, I miasteczko Betleem, Gdzie Jezusa powiła. Marja żegnała się z „ c a ł ą P a l e s t y n ą " i w „ k o m n a t c e swojej" zanosiła m o d ł y do Pana. W ó w c z a s pojawił się Anioł Gabryiel i „cieszył P a n n ę M a r y ą " , że w s t ą p i do nie­ bios. Dalej jest opis w n i e b o w s t ą p i e n i a i ż a l u : Do kogóż się sieroty Na t y m świecie udamy, kiedy M a t k i najmilszej J u ż na ziemi nie m a m y . Niewiasty zaś p o b o ż n e , W z i ą w s z y ciało Panienki, U b r a ł y w prześcieradło, Wło­ ż y ł y do t r u m i e n k i . I dalej opiewany jest sam pogrzeb i cudowny powrót duszy M a t k i Boskiej do ciała: Zaraz dusza najświętsza Weszła do swego ciała, Znikła z oczu p a t r z ą c y m , I Marya p o w s t a ł a (...) P o d n i o s ł a r ą c z k ę Swoją, Wszystkich błogosławiła, I o łaskę dla wszystkich Syna Twego prosiła. Po t y m p o ż e g n a n o ostatecznie Maryję. Ale „ w tem prześliczną lilią W trumience zobaczyli": W z i ą w s z y t e d y lilią, W grobie j ą po­ chowali, Gdzie M a r y a b y ć m i a ł a , I Bogu dziękowali. K o ń c z y pieśń p r o ś b a : Ż e b y n a m u Jezusa t ę łaskę uprosiła, A po s k o ń c z o n e m życiu W niebo nas wprowadziła AMEN 235 �P i e ś ń t a s t a ł a się scenariuszem uroczystości obchodzo­ nych w d n i u W n i e b o w s t ą p i e n i a w K a l w a r i i P a c ł a w s k i e j i B o r k u Starym. W ś r ó d najrozmaitszych koncepcji życia i śmierci m a ł o jest na pewno t a k w z r u s z a j ą c y c h w y z n a ń , jakie zawarte z o s t a ł y w tej pieśni i jakie k r y j ą się w owych uroczystościach. Podobnie w y r a ż a n ą t ę s k n o t ę za spełnianiem się ideal­ nych rozstrzygnięć odnajdujemy w n i e k t ó r y c h wotach. Sto­ sunkowo najwięcej zachowało się i c h w L e ż a j s k u i Rzeszo wio. Chociaż t y c h najstarszych i dla nas najciekawszych naj­ mniej. W kościele OO. B e r n a r d y n ó w w Rzoszowio ekspono­ wane s ą ono w d w ó c h gablotach, k t ó r o zawieszono na s k r z y d ł a c h ołtarza w kaplicy Cudownej M a t k i Boskiej. Znajduje się t u około 100 w o t ó w metalowych. P r z e w a ż a j ą c a większość t o współczesno sorca, nogi, ręce produkowane fabrycznie. Trzy zaledwie wota, sporych r o z m i a r ó w , srebrne p ł y t k i , najprawdopodobniej z X V I I I w., umieszczone zo­ s t a ł y u samego szczytu O ł t a r z a . Nie u d a ł o m i się do nich d o s t a ć . W kościele nie ma t a k wysokiej drabiny. Co się stało z setkami w o t ó w dawnych, zabytkowych nie wiadomo. Prawdopodobnie z o s t a ł y przetopione na przedmioty u ż y t ­ kowe, chociażby takie j a k świeczniki. W zbiorze w o t ó w leżajskich również odnajdujemy ś l a d y podobnego działania. Ale Leżajsk to miejsce nawiedzane głównie przez pielgrzymów wiejskich, przede wszystkim starsze kobiety. I t e ż wota leżajskie t o przeważnie naszyj­ n i k i z korali, najcenniejsza i zarazem najbardziej szykowna rzecz, j a k ą mogła mieć dziewczyna wiejska. W ś r ó d t y c h naszyjników znajduje się kilkanaście srebrnych k r z y ż y z X I X w. Noszono je na piersiach nioraz przez wielo l a t . Świadczą o t y m obłości, starcia na k r a w ę d z i a c h ... (ił. 1, 2, 7, 8). D l a p r z e t a p i a j ą c y c h wota na „ z ł o m srebrny" k r z y ż e te nie p r z e d s t a w i a ł y większej wartości. I t e m u zawdzięczać należy istnienie jedynej chyba w kraju tego rodzaju kolekcji. Jest ona cennym dokumentom obyczajów. W ś r ó d t y c h w o t ó w powtarza się charakterystyczna forma k r z y ż a r ó w n o ­ ramiennego. W z b o g a c a j ą je rytowane inicjały i symbole m ę k i p a ń s k i e j : drabina, korona cierniowa, cęgi i pejcz, ćwieki i m ł o t oraz kości ( i l . 3, 4, 7, 8). K t o b y ł t w ó r c ą t y c h w o t ó w ? N a j e d n y m z k r z y ż y znajduje się punca srebrnika z Rzeszowa, korzystającego z inicjałów M R B i w y b i t a data 1832. Najprawdopodobniej krzyże to i i m podobno kute b y ł y nie t y l k o w Rzeszowie, ale również w i n n y c h miastach galicyjskich. Sprzedawano jo na odpustach. Zwraca u w a g ę k i l k a jeszcze w o t ó w . Są to p r o s t o k ą t n e , srebrne p ł y t k i . Wszystko wskazuje na t o , że wykonano zostały t ą s a m ą r ę k ą . Nie znamy nazwiska a r t y s t y . B y ł on niewątpliwie mistrzem r y t u . W y o b r a ż e n i a serca gorejącego, oka opatrzności i dłoni rytowane b y ł y sposobem zwielokrot­ niania cięć ( i l . 5, 6, 12). P o w s t a ł ciekawy efekt formalny. To rytowanie ujawnia s p o r ą dozę zadowolenia z pracy, jaka musiała t o w a r z y s z y ć p o m y s ł o w e m u a r t y ś c i e . W o t a te są p r a w d z i w ą o z d o b ą pośród b e r n a r d y ń s k i c h zbiorów na Rzeszowszczyźnie: w Leżajsku, Przeworsku i samym Rzeszowie. Cudowno zdarzenia opromieniające kilkanaście cudow­ nych wizerunków M a t k i Boskiej, związane z t y m legendy i opowieści, rozwój l i t e r a t u r y i pieśni odpustowych, grafiki dewocyjnej, w s t r z ą s a j ą c y c h widowisk i uroczystości, nie­ z w y k ł y c h p r a k t y k i zabiegów, jedyne w swoim rodzaju galerie malowideł, wreszcie wytwórczość i ekspozycja wo­ t ó w ... Jest to zwarta kompozycja nieraz r ó ż n i ą c y c h się zasadniczo elementów. Scala je idea k u l t u maryjnogo, w y ­ obrażenia i przekonania o boskiej naturze M a r i i . Zaryso­ wane t u t a j t y l k o pobieżnie przojawy togo k u l t u k s z t a ł t o w a ł y przez wiele wieków życie duchowe ludzi zamieszkujących t ę ziemię. Można d o p a t r z y ć się w t y m k o n t y n u a c j i pewnych składników prastarych czy stale o d r a d z a j ą c y c h się. Dziś rozwijający się na Rzeszowszczyźnie k u l t m a r y j n y korespon­ duje z ideami współczesnymi, bo swoista forma gorliwości ideowej (dewocja?) w wymiarach masowych, nieelitarnych zdaje się b y ć t r w a ł ą p o t r z e b ą społeczeństw, niezależnie od miejsca i czasu. S p ó j r z m y jeszcze na pewien obraz, j a k i znajduje się w kościele leżajskim ( i l . 13,14). Obraz t e n ujawnia jedną z postaw, o jakiej dotychczas nie b y ł o m o w y . N a obrazie przedstawiona została M a t k a Boska w obło­ kach i aureoli ponad Leżajskiem. W koronie i z berłem spogląda na postaci zo złożonymi r ę k a m i uwidocznione na pierwszym planie obrazu. Spośród budowli miasta wyodręb­ niony został jasny fronton kościoła OO. Bernardynów. Kościół znajduje się p o ś r ó d o g r o d ó w i zagród wiejskich, na peryferiach miasta. P r z ó d kośoiołem ukazanych zostało pięć postaci r e p r e z e n t u j ą c y c h ówczosne warstwy i stany. S t o j ą — k a p ł a n , mieszczanin, szlachcianka i szlachcic. Na ś r o d k u z a ś klęczy p r z y łóżku obok porzuconej k u l i ozdrowieniec, osoba — j a k wskazuje strój — „ n i s k o urodzona". Obraz z Leżajska w y r ó ż n i a się spośród podobnych mu malowideł szczegółami — w y d a w a ł o b y się — mało istot­ n y m i . Nie ma w n i m , j a k b y nieudolnie m o ż n a powiedzieć, „ a k t y w n e j relacji wzrokowej i gestycznej" m i ę d z y ukaza­ n y m i postaciami ludzi a samym wizerunkiem M a t k i Boskiej. Postaci wiernych nie kierują swych spojrzeń w kierunku Madonny. Przeciwnie — p a t r z ą w nieokreśloną przestrzeń przed sobą i k a ż d a z postaci na swój sposób inaczej! Tylko klęczący — m o ż e dlatego, że ukazany został z profilu — jak­ b y kierował wzrok w s t r o n ę kościoła. Chociaż grymas za­ ciśniętych ust i fałda na skręconej szyi i t u zdradza jakąś osobliwość w zachowaniu. Ale że są t o zamierzono, świado­ mie przez malarza t a k właśnie potraktowane wyrazy twarzy i gesty, ś w i a d c z y technika malarska t a k samo dojrzała na całej powierzchni p ł ó t n a . Wskazuje ona w y r a ź n i e , że arty­ sta radził sobie z n i ą swobodnie. Oto jeszcze sposób ukazania dłoni t r z y m a n y c h w geścio modlitownym. K a ż d a z osób ma ręco złożone blisko przed sobą. Alo t y l k o k a p ł a n starannio złożono dłonie dociska prawio do piorsi, sztywno. I sam t e ż podobnie sztywno jest zespolony z t y m gestom. J u ż p o s t a ć s t o j ą c a obok inaczej w y r a ż a ton sam a k t wiary. Spojrzenie nie koresponduje ze złożonymi d ł o ń m i . M a t k a Boska spogląda z wysokości ku ziemi w s t r o n ę k a p ł a n a . B y ć m o ż e w t y m wyrazistym i jedno­ znacznie skierowanym spojrzeniu Madonny malarz wypo­ wiedział swoje rozumienie sensu zawartego w obrazie ... Malowany b y ł on niewątpliwie na oficjalne zamówienie i za­ pewne, ściśle i szczegółowo określone. Wszystko przemawia za t y m , że zamówienie pochodzi od zgromadzenia OO. Ber­ n a r d y n ó w w Leżajsku. A u t o r z zadania — gloryfikacji bernardynskiogo sanktuarium w Leżajsku — wywiązał się bezbłędnie. J e d n o c z e ś n i e potrafił p r z e k a z a ć sugestywny portret ludzi sobie współczesnych. A d o r u j ą oni oficjalno treści, lecz ani ż y w i e j , a n i głębiej ich nie p r z e ż y w a j ą c ! Jeszcze raz przyjrzyjmy się wyrazom twarzy. Twarz kobiety j a k b y m ó w i ł a — „ w i e m swoje", stojący obok mężczyźni, j a k b y pozostawali z a p r z ą t n i ę c i s o b ą : jeden za żywo, drugi apatycznie, natomiast k a p ł a n całą postacią wypowiada swoje „ t a k n a l e ż y " . I w jego s t r o n ę skiorowano jest spojrzenie M a t k i Boskiej. Lecz czy usta Madonny nie s k r y w a j ą grymasu ? PRZYPISY 1 Księga Tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, L u b l i n 1969, s. 340. 2 Archiwum conventus ressoviensis patrum bernardinorum, s. 57. Historya zjawienia Statuy Najświętszej Maryi Panny która w kościele O.O. Bernardynów Rzeszowskich cudnemi słynie łaskami, d r u k z 1765 r., wznowiony i uzupełniony opisem łask do 1855 r., n a k ł a d księgarni J.A. Pelara w Rze­ szowie; por. O. Czesław Bogdalski, Pamiętnik kościoła i klasztoru OO. Bernardynów w Leżajsku, K r a k ó w 1929. Wszystkie c y t a t y p o c h o d z ą z Historyi .. sio J . w. 3 4 Fot.: Autor 236 ... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/435a328b6d2c16b72033c3db5e4f2c25.pdf 429ac07766866285461e487e741ce35f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6095 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5683 Title A name given to the resource Piętnaście lat ośrodka etnologicznego na Uniwersytecie Śląskim/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ ODOJ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W UNIWERSYTECIE ŚLĄSKIM PROLOG Zainteresowania tradycją kulturową Górnego Śląska sięgają XIX wieku, kiedy to podjęto pierwsze próby dokumentowania i opisu kultury ludowej tego regionu. Efektem tych poczynań są notatki z podróży, zapiski działaczy społecznych i narodowych oraz zbiory pieśni i opisy wsi. Amatorski charakter tych pionierskich prac, pozbawionych przecież naukowej systematyki, nie obniża ich wartości i znaczenia jako cennych materiałów źródłowych dla współczesnych badaczy (zob. Bazielich 1973, s. 711–728). Zorganizowane i systematyczne badania nad śląską kulturą ludową rozpoczęły się w drugiej dekadzie XX wieku i wiązały się z powstałym w 1927 roku w Katowicach Muzeum Śląskim. Istotne znaczenie dla prowadzenia etnograficznych prac badawczych miało poparcie Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, co zaowocowało licznymi publikacjami oraz pierwszymi znaczącymi wystawami ekspozycji etnograficznych. W tym też okresie rozrósł się poważnie krąg badaczy i powiększyła ilość zgromadzonych materiałów. Perspektywy dalszego rozwoju śląskiej etnografii stworzył założony w Katowicach w roku 1934 Instytut Śląski, który zainicjował badania i ważną działalność wydawniczą. Ukazały się wówczas pierwsze monografie etnograficzne oraz syntetyczne opracowania podsumowujące ówczesne dokonania i precyzujące profil dalszych badań na tym obszarze. Szczególnie inspirująca była wydana w 1936 roku rozprawa Mieczysława Gładysza, późniejszego dyrektora Muzeum Górnośląskiego, pt. Stan i potrzeby nauki polskiej w zakresie etnografii (1936). Autor, postulował w niej podjęcie planowej i systematycznej działalności naukowo-badawczej, która swym zasięgiem powinna była objąć kulturę ludową całego Górnego Śląska. Wskazywał jednocześnie na potrzebę stworzenia na Śląsku stałego ośrodka badań etnograficznych. Po II wojnie światowej, wysunięte przez Gładysza propozycje badawcze realizowały nowo powstałe lub reaktywujące działalność śląskie muzea, które nie tylko �6 GRZEGORZ ODOJ gromadziły dokumenty i eksponaty, tworząc kolekcje etnograficzne, ale także rozpoczęły organizowanie zespołowych badań terenowych nad tradycją kulturową Śląska. Badania te obejmowały zarówno Beskid Śląski, rejony przemysłowe Górnego Śląska, jak i Opolszczyznę. Muzea, obok działającej przez wiele lat Komisji Etnologicznej przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach i Biblioteki Śląskiej, stały się więc głównymi placówkami naukowo-badawczymi zajmującymi się kulturą ludową i folklorem na Śląsku. Pracujący w tych instytucjach etnografowie, archeolodzy, historycy stworzyli warsztat naukowy, który stanowił oparcie dla realizacji późniejszych starań o utworzenie studiów etnologicznych na powstałym w 1968 roku Uniwersytecie Śląskim. O potrzebie takich studiów mówiło się wśród śląskich etnologów od początku funkcjonowania tej uczelni. Orędownikiem tej idei był między innymi Leszek Dzięgiel, współtwórca i pracownik Muzeum Wsi Śląskiej, późniejszy kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. PIERWSZE INICJATYWY Działania zmierzające do utworzenia studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim zostały zapoczątkowane w latach 1980. Były one związane z wprowadzeniem w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie na kierunku „pedagogika pracy kulturalno-oświatowej”, w ramach przedmiotów „wiedza o kulturze” i „praktyka śródroczna”, wykładów i ćwiczeń praktycznych z etnologii polskiej, sztuki ludowej i wiedzy o kulturze ludowej Śląska. Równocześnie, podjęto badania społeczności przemysłowych, które realizowano podczas obozów naukowych po trzecim roku studiów. W latach 1978–1986 zorganizowano, pod kierunkiem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, osiem takich obozów w Rybnickiem i Katowickiem. Badano wybrane aspekty tradycyjnego systemu kulturowego, a głównym tematem badawczym była funkcja tradycji w społeczeństwie zindustrializowanym. Zebrane materiały empiryczne przyniosły konkretne efekty w postaci licznych prac magisterskich o profilu etnologicznym, szeregu artykułów i publikacji (np. Bukowska-Floreńska 1980; 1985; 1986; 1987; 1988). Równolegle, prowadzono prace magisterskie na różne tematy szczegółowe, dotyczące rodziny, zwyczajów, obrzędów, sztuki ludowej, twórczości niezawodowej, systemu wartości w rodzinach, problematyki świadomości tożsamości kulturowej. Badania te rozszerzono na grupy mniejszościowe, a terytorialnie także na Dolny Śląsk i cały obszar południowej Polski. Po przekształceniu w 1994 roku „pedagogiki pracy kulturalno-oświatowej” na specjalność „animacja społeczno-kulturalna” powołano, w ramach tej specjalności, obok profili „ekspresji twórczej” i „językowo-literackiego”, profil „etnologiczno-regionalny”. Wprowadzono na nim przedmioty kursowe z zakresu etnologii ogólnej, etnologii Polski i Europy, sztuki ludowej, muzealnictwa, wiedzy o Śląsku, wykłady monograficzne i etnograficzne seminarium magisterskie. Równolegle, w Instytucie Wychowania Muzycznego cieszyńskiej Filii Uniwersytetu Śląskiego działał Zakład Teorii Muzyki i Folkloru, którym przez wiele lat kierował Kazimierz Dygacz, �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 7 a po nim Alojzy Kopoczek. W 1996 roku Zakład ten został przekształcony w Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej pod kierunkiem Karola Daniela Kadłubca. Zakład prowadził badania z zakresu folkloru śląskiego, głównie muzycznego, ze szczególnym uwzględnieniem Beskidu i regionów pogranicza. Na przełomie lat 1980. i 1990. do Alojzego Kopoczka i Krystyny Turek dołączył ze swoimi badaniami Karol Daniel Kadłubiec. Prace badawcze nad procesami asymilacji społeczno-kulturowej rodzin polskich na pograniczu polsko-czeskim prowadziła w tym czasie Halina Rusek. Drugim ośrodkiem w Uniwersytecie Śląskim, który zajął się antropologią kulturową Śląska był Instytut Nauk o Kulturze przy Filologii Polskiej UŚ, prowadzony przez Ewę Kosowską przy współpracy etnologa Edwarda Jaworskiego i folklorysty Dionizjusza Czubali. W tych dwóch środowiskach naukowych, katowickim i cieszyńskim, zrodziła się myśl o powołaniu studiów etnologicznych. Wielu śląskich etnologów i socjologów zdawało sobie sprawę z faktu, iż rosnące tempo zmian społeczno-kulturowych na obszarze Górnego Śląska wymaga prowadzenia skoordynowanych, systematycznych i szeroko zakrojonych badań przez powołany do tego specjalistyczny ośrodek badawczy. Brak takiego ośrodka ciągle odczuwano, czego wyrazem było wymowne stwierdzenie Doroty Simonides: „Nie wystarczą doraźne badania muzeów, komisji etnologicznych – czy zakładów folklorystyki w instytutach filologii polskiej. Górny Śląsk zasłużył na jedną stałą placówkę naukowo-badawczą, której głównym celem byłaby z jednej strony rejestracja i archiwizacja przeszłości, z drugiej – obserwacja teraźniejszości, wszystko to zaś po to aby wytyczyć wyrosłe z dobrej tradycji drogi przyszłości. Postulat ten nadal czeka na realizację” (Simonides 1986, s. 49). Początkowo, oba ośrodki miały bardzo ograniczoną kadrę specjalistów. Ostatecznie jednak, Cieszyn okazał się w swych staraniach bardziej prężny. Uformowała się tu grupa ludzi o wykształceniu etnograficznym, regionalistów i historyków kultury zajmujących się zagadnieniem tradycji kulturowej. Atutem tego zespołu była świadomość dobrego zaplecza naukowego w działach etnograficznych śląskich muzeów, takich jak muzeum w Bytomiu, Zabrzu, Rybniku, Cieszynie i Wiśle, a także dorobku uzyskanego podczas obozów naukowych prowadzonych przez Irenę Bukowską-Floreńską i materiału folklorystycznego zgromadzonego w Zakładzie Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej. Oparciem była także współpraca z Zakładem Badań Etnikum Polskiego w Republice Czeskiej przy Uniwersytecie Ostrawskim. Ważny był również profil prowadzonych badań – funkcjonowanie tradycji kulturowej we współczesnym społeczeństwie ze szczególnym uwzględnieniem pogranicz kulturowych. Zespół ten, składający się z ośmiu samodzielnych pracowników naukowych wyłonionych z dwóch Instytutów: Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze oraz Instytutu Pedagogiki Muzycznej, podjął konkretne starania w celu uruchomienia w Uniwersytecie Śląskim pięcioletnich studiów etnologicznych kończących się magisterium. Należy tu wymienić profesorów: Irenę Bukowską-Floreńską, Alojzego Kopoczka, Karola Daniela Kadłubca oraz dziekana wydziału Katarzynę Olbrycht, która od samego początku patronowała tej inicjatywie, i ówczesnego prorektora Filii Kazimierza Ślęczkę. W 1994 roku przygotowano założenia i program studiów, wzorując się częściowo na �8 GRZEGORZ ODOJ programie ogólnopolskim (głównie na modelach funkcjonujących w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu), a także na specyfice regionu, prowadzonych tu badaniach i potrzebach społecznych. Sięgnięto również, za pośrednictwem Karola Daniela Kadłubca, do wzorów etnologii praskiej. W skład rady, która opracowała koncepcję kierunku, weszli: prof. dr hab. Katarzyna Olbrycht – jako Dziekan Wydziału, prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska – etnolog, prof. dr hab. Wiesława Korzeniowska – historyk kultury, dr Halina Rusek – socjolog kultury, prof. dr hab. Alojzy Kopoczek – etnomuzykolog, prof. dr hab. Karol Daniel Kadłubiec – folklorysta, prof. dr hab. Edmund Rosner – filolog i regionalista, prof. dr hab. Michał Heller – historyk kultury (w 1996 roku do rady dołączył prof. dr hab. Ryszard Kantor – etnolog, w 1997 roku etnolog prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki; w roku 1996 pracę podjęli asystenci: mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzej Peć). Uzasadniając specyfikę programową studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, stwierdzono, że ma ona charakter zarówno uniwersalny, jak i specyficzny, co uwarunkowane jest lokalizacją studiów. Podkreślając specyfikę geograficzno-historyczną całego Śląska, zwrócono szczególną uwagę na pograniczne usytuowanie Śląska Cieszyńskiego, „na którego tradycje kulturowe miały wpływ procesy historyczno-polityczno-kulturowe od początków państwowości polskiej i czeskiej, a później niemiecko-austriackiej i węgiersko-słowackiej. Obserwuje się dlatego tutaj pluralizm kulturowy, w tym zwłaszcza religijny i językowy oraz etniczny. Kulturowy obraz tego pogranicza tworzy większość polska i czeska, które po przeciwnych stronach granicy przechodzą w mniejszości. Są tu także inne grupy etniczne: Słowacy, Niemcy, Cyganie, byli Żydzi. Dlatego badanie procesów etnicznych i zjawisk kulturowych oraz procesów społeczno-kulturowych na tym obszarze, przez tutejszych etnologów, socjologów, folklorystów, etnomyzykologów i historyków, w ramach współpracy interdyscyplinarnej, ma wyjątkowe znaczenie teoretyczne i praktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 80). Wychodząc z założenia, iż Śląsk – stanowiący interesujący poznawczo przykład pogranicza kulturowego, uznano za „swoiste laboratorium badawcze i dydaktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 78), program studiów został poszerzony o przedmioty związane z tą problematyką, takie jak etnologia Śląska, kultura mniejszości narodowych i etnicznych, teoria etniczności i procesów etnicznych, animacja kultury z elementami edukacji regionalnej, etnolingwistyka oraz nauka języka czeskiego. Elementem wyróżniającym cieszyńską etnologię było wprowadzenie (po drugim roku studiów) specjalności etnologiczno-folklorystycznej1 z etnomuzykologią (obok etnologiczno-antropologicznej istniejącej na innych uniwersytetach). W programie tej specjalności uwzględniono tradycje szeroko rozumianego folkloru polskiego i europejskiego, współczesny folklor środowiskowy i komparatystykę folklorystyczną, a szczególny nacisk został położony na przedmioty wzbogacające wiedzę z zakresu folkloru muzycznego i instrumentarium ludowego oraz etnomuzykologii. 1 W latach 1999–2001 istniała również specjalność etnologiczno-religioznawcza, jednakże trudności w pozyskaniu wykładowców spowodowały rezygnację z niej. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 9 SAMODZIELNY KIERUNEK STUDIÓW Po otrzymaniu w styczniu 1995 roku decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego zatwierdzającej powołanie kierunku etnologia2, utworzony został Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, kierowany przez Irenę Bukowską-Floreńską. Wespół z Zakładem Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (w 1999 roku w miejsce Zakładu utworzono Katedrę Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej) stanowił istotne zaplecze naukowo-badawcze cieszyńskiej etnologii. W roku akademickim 1995/1996 studia etnologiczne w Uniwersytecie Śląskim podjęło 34 studentów. Specyfika nowo powstałego ośrodka oparła się na realizowanej problematyce badawczej. Prowadzone były: badania kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwie nowoczesnym oraz badania pogranicz społeczno-kulturowych (Zakład Etnologii), badania folklorystyczne związane z folklorem słownym i muzycznym oraz tradycją kultury ludowej na pograniczach. Ponadto, pracownicy Zakładu Etnologii realizowali tematy badawcze dotyczące rodziny w społecznościach industrialnych na przykładzie Górnego Śląska, kulturowych uwarunkowań hierarchii wartości, mechanizmów asymilacji i zachowania odrębności kulturowej polskich rodzin na Zaolziu, wielokulturowości Śląska, wielkiej własności ziemskiej na Górnym Śląsku, akulturacji ludności napływowej w ramach cieszyńskiej kultury regionalnej, symboli kulturowych w procesie komunikacji społecznej, problemów zachowań ludycznych wśród ludności śląskiej, problematyki świadomości tożsamości kulturowej w mniejszościach narodowych na przykładzie Żydów polskich, kulturotwórczych funkcji parafii chrześ­ cijańskich. We wrześniu 1996 roku został zorganizowany w Jaworzynce pierwszy obóz naukowy dla studentów etnologii, w ramach którego prowadzono badania nad tradycją kulturową tej wsi. Eksploracje terenowe kontynuowano latem 1997 roku na terenie miasta Żory. Badaczy interesowało porównanie współczesnych tradycji na pograniczach społeczno-kulturowych, przy czym chodziło nie tylko o sam mechanizm funkcjonowania tradycji kulturowej, jej trwania lub regresu, lecz o rolę, jaką pełni w życiu zbiorowości w sytuacji nieuniknionego, dynamicznego rozwoju cywilizacji technicznej, powszechnej modernizacji przy jednoczesnej tendencji świadomości odrębności regionalnej lub jej tworzenia. Prowadzone badania znalazły odbicie w konferencjach naukowych. Zwłaszcza dwie konferencje: „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”3 (na której reprezentowane były, obok kilku ośrodków zagranicznych, wszystkie polskie ośrodki uniwersyteckie) oraz „Folklorystyka w kontekście 2 Decyzja Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nr DNS. 3-0143-78 IJL/94 z dn. 21.12.1994, na wniosek Uniwersytetu Śląskiego, w oparciu o załączony plan studiów opracowany przez Radę Kierunku Etnologia złożoną z samodzielnych pracowników nauki w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze i w Instytucie Wychowania Muzycznego. 3 Konferencja została zorganizowana w październiku 1996 roku przez Zakład Etnologii w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Dom Europejski Cieszyn-Ustroń. �10 GRZEGORZ ODOJ nauk humanistycznych”4 wywołały szeroki oddźwięk i zaakcentowały pojawienie się nowego ośrodka na etnologicznej mapie Polski. Studenci, tworząc Koło Naukowe Etnologów, aktywnie włączyli się w prace badawcze. Trzy sekcje: etnologiczno-antropologiczna, etnologiczna-folklorystyczna i sekcja kultur krajów europejskich i pozaeuropejskich rozpoczęły realizację własnych programów badawczych. W październiku 1997 roku sekcja etnologiczno-folklorystyczna zainicjowała cykl studenckich konferencji naukowych organizując międzynarodową sesję pt. „Współczesne problemy badań folklorystycznych”. W roku akademickim 2001/2002 na kierunku etnologia w Uniwersytecie Śląskim studiowało już 250 studentów, a ośrodek cieszyński, jako piąty w kraju, wprowadził dwustopniowy system studiów: trzyletnie studia licencjackie i dwuletnie magisterskie uzupełniające, z uwzględnieniem punktowego systemu rozliczenia (ECTS). Zmniejszające się systematycznie zapisy na specjalność folklorystyczną, skłoniły kierownictwo kierunku do rezygnacji, od roku akademickiego 2005/2006, z podziału na dwie specjalności, a dla zachowania specyfiki studiów w Uniwersytecie Śląskim, wprowadzenia do programu tylko kilku przedmiotów z zakresu folklorystyki i etnologii religii. Zajęcia na studiach I i II stopnia dzielą się na obowiązkowe i fakultatywne. Przedmioty obowiązkowe stanowią zarówno zajęcia kierunkowe, jak i te o charakterze ogólno­humanistycznym. Przedmioty fakultatywne, wybierane swobodnie przez studenta, stanowią konieczne uzupełnienie zdobywanej wiedzy. Ponieważ celem kształcenia na kierunku etnologia jest przygotowanie absolwenta umiejącego dostrzec i zrozumieć – nie tylko w pracy badawczej, ale i w praktyce – kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, starano się dobrać taki rodzaj wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów i seminariów, który to umożliwia. Na studiach I stopnia obejmują one podstawową wiedzę z zakresu kultury, historii myśli etnologicznej, etnologii Polski i Europy, etnologii Czech i Moraw, kultury społeczeństw pozaeuropejskich, sztuki ludowej i niezawodowej, folkloru środowiskowego. Treści kształcenia dotyczą również problemów antropologicznej interpretacji zjawisk społeczno-kulturowych i antropologii kultury współczesnej (są to m.in. takie przedmioty, jak antropologia codzienności, antropologia ekologiczna, antropologia kultury konsumpcyjnej, antropologia miasta, antropologia wizualna czy płeć a kultura). Wśród przedmiotów metodologicznych, na uwagę zasługuje konwersatorium dotyczące metod i interpretacji kultury, realizowane przez cztery semestry kolejno przez kilku wykładowców, w celu umożliwienia poznania różnych warsztatów badawczych, poglądów na kulturę i sposobów jej badania. Obok języków zachodnich, wprowadzono specjalnie dla studentów etnologii, podstawy językoznawstwa slawistycznego, w tym naukę języka czeskiego (realizowaną przez cztery semestry), co jest niezwykle przydatne w badaniach i kontaktach na obszarze pogranicza polsko-czeskiego. W trakcie studiów licencjackich obowiązują studentów dwa dziesięciodniowe obozy naukowe, które odbywają w grupach dwunastoosobowych w różnych rejonach Polski (m.in. na Górnym i Dolnym Śląsku, na 4 Organizatorem konferencji, która odbyła się w listopadzie 1996 roku był Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 11 Podlasiu, w Małopolsce, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego i na Żuławach) oraz za granicą (Republika Czeska, Sudan). Zasadniczym celem praktyki terenowej jest zapoznanie studentów ze specyfiką etnograficznej eksploracji terenowej i wdrożenie do realizacji konkretnych zadań o charakterze naukowo-badawczym. W ramach praktyk realizowane są nie tylko indywidualne tematy badawcze pracowników Instytutu, ale też, w porozumieniu z osobą prowadzącą, indywidualne tematy studentów (zebrany przez studenta materiał stanowi częstokroć bazę empiryczną przygotowywanej pracy licencjackiej). W badaniach wykorzystuje się rozmaite techniki: wywiad, ankieta, obserwacja oraz formy rejestracji i dokumentacji faktów kulturowych. Niejednokrotnie, praktyki terenowe odbywają się we współpracy z lokalnymi instytucjami administracji samorządowej, bądź też z placówkami o charakterze kulturalnym (muzea, towarzystwa regionalne, domy kultury i in.). Materiał empiryczny pozyskany przez pracowników i studentów w trakcie prac badawczych, gromadzony jest w dwóch archiwach etnologicznych. Jedno funkcjonuje przy Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej, gdzie znajduje się dokumentacja opisowa, fotograficzna, nagrania VHS i DVD. Drugie archiwum stanowią bogate zbiory Polskiego Atlasu Etnograficznego, jest ono systematycznie wzbogacane i uzupełniane materiałem z badań terenowych studentów i pracowników Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. Po II roku studiów studenci są zobowiązani zrealizować, trwającą czternaście dni, indywidualną praktykę muzealną, w czasie której zapoznają się z różnego typu pracami muzealnictwa etnograficznego i biorą w nich czynny udział. Celem tej praktyki jest wprowadzenie studentów w specyfikę pracy dokumentacyjnej, wystawienniczej i konserwacyjnej. Studia II stopnia stanowią pogłębienie wiedzy etnologicznej i antropologicznej oraz folklorystycznej. Wśród zagadnień znajdują się aspekty antropologiczne kultury (m.in. semiotyka kultury, antropologia etniczności, antropologia tożsamości, antropologia zabawy, kognitywistyka), etnologia religii oraz kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych. Studia obejmują też kształcenie w zakresie antropologii stosowanej (muzealnictwo, edukacja regionalna, edukacja wielokulturowa). Student uzyskuje poszerzoną wiedzę z zakresu problemów metodologicznych współczesnej antropologii kultury. Integralnym elementem procesu kształcenia są wycieczki dydaktyczne realizowane w ramach wybranych przedmiotów (muzealnictwo, etnologia Polski, sztuka ludowa i nieprofesjonalna, architektura ludowa w Polsce, etnologia Karpat jako pogranicza kulturowego i etnicznego, kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych). Stanowią one istotne dopełnienie, ale też uatrakcyjnienie zajęć. Koszty wyjazdów są w znaczącej części pokrywane ze środków finansowych Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji. Studenci biorą udział w programie MOST, wyjeżdżając na półroczne studia etnologiczne do uniwersytetów: w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu. Udawali się również do różnych uniwersytetów europejskich w ramach programów CEEPUS, LEONARDO DA VINCI oraz MŁODZIEŻ. Program CEEPUS realizowany był w latach 2002–2004 dla studentów i pracowników naukowych. Partnerami były następujące instytucje: �12 GRZEGORZ ODOJ Instytut Folkloru Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii, Wydział Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Karola w Pradze, University of Music and Performing Art in Vienna-Institut für Volksmusikforschung, Wydział Folkloru i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze, Wydział Studiów Humanistycznych i Wydział Socjologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zachodnioczeskiego w Pilznie. Z kolei, program Leonardo da Vinci obejmował w latach 2004–2006 kilkumiesięczne staże studenckie w następujących instytucjach: Aboa Vetu & Ars Nova – Muzeum Archeologiczne i Sztuki Współczesnej w Turku (Finlandia), Cultu­ ral Heritage on Line w Paryżu, Ethnologisches Museum Berlin-Dahlem. Program MŁODZIEŻ, w którym uczestniczyli studenci wraz z pracownikami naukowymi, miał charakter warsztatów pt. „Migracje wewnątrz Europy: wygnanie czy obywatelstwo?” realizowanych w Clermont Ferrant (Francja). Jak już wcześniej wspomniano, od początku istnienia kierunku działa studenckie Koło Naukowe Etnologów, które obok etnograficznych penetracji na terenie kraju i zagranicy, organizuje corocznie konferencje etnologiczno-folklorystyczne, bądź bierze udział w podobnych w innych uniwersytetach. Koło zaprasza też wykładowców, podróżników, regionalistów. W ramach działalności Koła studenci zorganizowali w roku 2003 ogólnopolską konferencję „Dynamika i kierunki przemian współczes­ nej kultury” oraz zapoczątkowali stały cykl pt. „Spotkania z kulturami”. Wymieńmy tu dla przykładu dwie imprezy z tego cyklu: „Spotkania z kulturami – Indie, dalekie i bliskie” oraz „Spotkania z kulturami – Kurdowie naród bez państwa” we współpracy z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie. W ramach tej współpracy, Koło zorganizowało prelekcje Kurdów mieszkających i studiujących w Polsce na temat kultury i tradycji kurdyjskiej. W roku 2004 zorganizowano wyprawę badawczą na Ukrainę, której celem było zapoznanie się z kulturą Huculszczyzny. Ważnym elementem działalności koła jest współpraca z innymi kołami Uniwersytetu Śląskiego – np. podczas organizowanych w latach 2004–2005, przy współudziale z Kołem Pedagogów, dwóch edycji konferencji pt. „Tożsamość kobiety, tożsamość mężczyzny we współczesnym świecie”, czy przygotowanej wspólnie z Kołem Naukowym Edukacji Wielo­kulturowej i Międzykulturowej w grudniu 2007 r. konferencji dotyczącej „Zmian kulturowych na obszarze Karpat”. Współpraca nie ogranicza się tylko do Uniwersytetu Śląskiego, ale obejmuje swym zasięgiem koła z innych ośrodków akademickich na terenie Polski. W ten sposób, kilku członków cieszyńskiego Koła Etnologów wzięło udział w konferencji pt. „Teren w ścisłym tego słowa znaczeniu” organizowanej przez Koło Naukowe Etnologów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie wygłosili referaty, w konferencji naukowej w Siedlcach oraz w Uniwersytecie Warszawskim. W 2007 roku Koło Naukowe Etnologów we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Społecznym Instytutem Filmowym zorganizowało w Cieszynie festiwal filmów dokumentalnych – „Watch Docs – prawa człowieka w filmie”. Spot­kał się on dużym zainteresowaniem, stając się odtąd imprezą cykliczną. Działalność koła to także nieregularnie organizowane wystawy fotograficzne, pokazy filmów o tematyce etnologiczno-antropologicznej oraz udział w organizowanym przez Koło Naukowe Etnologów z Łodzi studenckim przeglądzie �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 13 filmów antropologicznych „Etnoenigma”. W roku 2008 cieszyńscy studenci zaprezentowali tam film „Folklor środowiskowy na przykładzie grup podziemia muzycznego” oraz reportaż prezentujący funkcjonowanie współczesnych systemów religijnych nawiązujących do wierzeń dawnych Słowian. Działalność wydawnicza koła to redagowany niegdyś biuletyn „Nargila” przekształcony z czasem w „Mandragorę”, a obecnie pismo „Lemiesze” oraz współpraca przy tworzeniu interdyscyplinarnego periodyku studenckiego „Re-presja” wspólnie z Kołem Filologów z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Potwierdzeniem wysokiego standardu nauczania w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ są udzielane akredytacje Państwowej Komisji Akredytacyjnej oraz Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Podczas ostatniej wizytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej w roku 2009, kierunek etnologia prowadzony przez Instytut Etnologii i Antropologii UŚ kolejny raz otrzymał ocenę pozytywną, przyznaną w zakresie jakości kształcenia na studiach I i II stopnia5. STRUKTURA Dzięki zwiększeniu liczby samodzielnych pracowników naukowych, Zakład Etnologii przemianowano w 2002 roku na Katedrę Etnologii, a w 2003 na Katedrę Etno­ logii i Antropologii Kulturowej. Powstał też Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, którego kierownikiem został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Oparcie dla kierunku etnologia na Uniwersytecie Śląskim stanowiło w tym czasie ośmiu samodzielnych pracowników nauki (trzech etnologów, dwóch etnomuzykologów, dwóch folklorystów i jeden socjolog kultury), pięciu adiunktów w stopniu doktora, dziewięciu asystentów oraz dwóch wykładowców. Ta sytuacja formalna, pozwoliła na zatwierdzenie w 2003 roku przez Senat Uniwersytetu Śląskiego Instytutu, pierwotnie o nazwie Instytut Etnologii, później Instytutu Etnologii i Folklorystyki, którego dyrekcję powierzono prof. dr hab. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej, zastępcą do spraw dydaktyki został dr Grzegorz Odoj. W ramach Instytutu istniały odtąd dwie katedry: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej (kierowana przez prof. dr hab. I. Bukowską-Floreńską) i Katedra Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (kierowana przez prof. dr hab. K. D. Kadłubca) oraz Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego (kierowany przez prof. UŚ, dr hab. Z. Kłodnickiego). W latach 2003–2007, prace doktorskie obroniło 9 asystentów, z czego aż 5 to absolwenci cieszyńskiej etnologii. Z zakresu etnologii byli to: Grzegorz Odoj w roku 2003, Alicja Kujawska i Kinga Czerwińska w 2005 oraz w 2006 roku Agnieszka Pieńczak i z zakresu socjologii – Grzegorz Studnicki. W tym samym roku, doktorat z zakresu muzykologii uzyskała Magda Szyndler. W 2007 roku, stopień doktora etnologii uzyskały: Magdalena Szalbot i Anna Drożdż, zaś z folklorystyki – Katarzyna Marcol. W 2006 roku, tytuł profesora otrzymała prof. dr hab. Halina Rusek, zaś w 2008 także 5 Następna ocena jakości kształcenia powinna mieć miejsce w roku akademickim 2014/2015. �14 GRZEGORZ ODOJ prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Z kolei dr Jan Kajfosz uzyskał w 2010 roku stopień doktora habilitowanego. Uchwałą Senatu Uniwersytetu Śląskiego z dnia 26 września 2007 roku, wprowadzono kolejne zmiany strukturalne na tej uczelni, także w Instytucie kierującym studiami etnologii. W celu bardziej precyzyjnego odzwierciedlenia profilu badawczego i dydaktycznego, zmieniono nazwę Instytutu Etnologii i Folklorystyki, na Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, którego dyrektorem do końca roku akademickiego 2007/2008 była prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska. Po przejściu na emeryturę profesor I. Bukowskiej-Floreńskiej, która nadal jest zatrudniona w Instytucie na stanowisku profesora, od roku akademickiego 2008/2009 dyrektorem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej mianowany został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Aktualnie w Instytucie zatrudnionych jest dziewiętnastu pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym pięciu pracowników samodzielnych, dziesięciu adiunktów i czterech asystentów. Reprezentują oni etnologię, bądź dyscypliny bezpośrednio z nią związane (socjologię, folklorystykę). Silny zespół adiunktów, w przeważającej części wychowanków Instytutu, prowadzi aktywną, wielopłaszczyz­ nową działalność naukową (m.in. liczne publikacje, realizowane prace badawcze, udział w konferencjach) i dydaktyczną, co w aspekcie perspektywicznego rozwoju należy uznać za atut. Mając na uwadze kierunek zainteresowań i wyraźnie zarysowaną problematykę badawczą, wokół której skupili się pracownicy Instytutu, zaproponowano powołanie w jego ramach stosownych zakładów. Tą samą uchwałą Senatu w 2007 roku utworzono Zakład Antropologii Pogranicza i Społeczności Lokalnych, kierowany przez prof. dr hab. Halinę Rusek. Zespół badawczy tego Zakładu tworzy dziś grupa interdyscyplinarna: dr hab. Jan Kajfosz, dr Katarzyna Marcol, dr Grzegorz Studnicki, mgr Grzegorz Błahut, mgr Michał Rauszer i mgr Jacek Szczyrbowski. Przekształcono Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej w Zakład Teorii i Badań Kultury Współczesnej, którego kierownictwo powierzono wówczas prof. dr hab. I. Bukowskiej-Floreńskiej, a od roku 2009 funkcję tę pełni dr hab. Rastislava Stoličná. Obecnie, w skład pracowników Zakładu wchodzą: prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska, dr Kinga Czerwińska, dr Maciej Kurcz, dr Grzegorz Odoj, dr Magdalena Szalbot, dr Stanisław Węglarz. Zmieniono także nazwę Zakładu Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego na Zakład Etnologii i Geografii Kultury, którym kieruje prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Zakład ten tworzą: dr Anna Drożdż, dr Marian Grzegorz Gerlich, dr Agnieszka Pieńczak , mgr Bogdana Najder. KIERUNKI I OBSZARY BADAŃ Zasadniczy kierunek badawczy etnologicznego ośrodka w Uniwersytecie Śląskim, skupia się w głównej mierze na zagadnieniach związanych z funkcjonowaniem tradycji w społeczeństwie nowoczesnym z uwzględnieniem pogranicza kulturowego i etnicznego (zob. Bukowska-Floreńska 2005). Przestrzeń badawcza, ze znaczącym �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 15 uwzględnieniem badań terenowych, obejmuje społeczności miejskie i podmiejskie, aglomeracje i środowiska lokalne (w tym wiejskie), a także regionalne, grupy etniczne, mniejszościowe i marginalne, rodzinę i jej rolę w przekazie tradycji i systemu wartości. Zwraca się uwagę na trwanie tradycji, proces zmian i innowacje oraz konflikty społeczne i kulturowe, na procesy akulturacji, asymilacji, integracji i dezintegracji, na czynniki twórcze i regresu, na wszelkie mechanizmy tworzenia i funkcjonowania kultury i społeczności, w tym adaptacji społecznej w zdegradowanym środowisku przyrodniczym, kulturowym i społecznym. Analizie poddawana jest również świadomość tożsamości kulturowej oraz zachowania ludyczne i współczesne przejawy religijności ludowej. Prowadzi się badania etnokulturowe w oparciu o źródła folklorystyczne oraz rejestrację artefaktów tradycyjnej kultury ludowej, z uwzględnieniem zasięgów ich występowania, bądź zanikania. Obszar, zakres i główne kierunki badań przedstawiają się obecnie następująco: 1. Studia nad tożsamością społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych w Europie Środkowej: Badania stanowią realizację ogólnych założeń ramowych określających specyfikę śląskiego ośrodka etnologicznego. W tym zakresie wyróżniają się studia nad tożsamoś­cią społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych. Dotyczą one dylematów tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, w tym problemu roli granicy administracyjnej i granicy kulturowej oraz ich wpływu na tożsamość mieszkańców pogranicza. Bada się zatem etnokulturę pograniczy polsko-czeskiego i polsko-słowackiego (skupiając się przy tym na uchwyceniu wzorów życia polskich rodzin przeciwstawiających się asymilacji oraz czynników społeczno-kulturowych wyznaczających odrębność Polaków na Zaolziu), lokalne wzory kultury politycznej i kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego na przykładzie pogranicza (H. Rusek). Odrębną, ale nie mniej ważną problematyką badawczą, są tu dociekania nad sztuką ludową i nieprofesjonalną (K. Czerwińska), współczesnym folklorem pogranicza w postaci analizy obrazu świata w folklorze narracyjnym (J. Kajfosz), roli folkloru w procesie asymilacji, zwłaszcza dzieci i młodzieży (K. Marcol). Realizowane są też inne obszary badań dotyczące tożsamości kulturowej różnych grup o charakterze wspólnotowym, w tym środowisk alternatywnych na styku kultur (G. Studnicki). 2. Problemy kultury współczesnej z perspektywy etnologicznej i antropologicznej: Badania te obejmują problematykę z zakresu antropologii miasta, antropologii społeczności lokalnych i antropologii ekologicznej. Są to zagadnienia dotyczące zarówno przestrzeni społecznej i kulturowej małych i dużych miast, które skupiają się na studiach transformacji przestrzeni publicznej, problemach miejskiego centrum, na wielokulturowości współczesnego miasta, świadomości tożsamości jego mieszkańców, kształtowaniu się przestrzeni ludycznych miasta (G. Odoj, M. Szalbot, G. Błahut). Z problematyką tą wiążą się też studia nad przestrzenią kulturową jako przestrzenią ekologiczną, w tym zarówno tradycją kulturową jako współczesną wartością ekologiczną, jak i zjawiskami współczesnej patologii i zagrożeń w mieście oraz społecznymi postawami adaptacji kulturowej w tej sytuacji, postawami twórczymi, rolą liderów w społecznościach lokalnych (I. Bukowska-Floreńska, K. Czerwińska). �16 GRZEGORZ ODOJ Podjęto badania górnośląskich miast postindustrialnych, skupiając się na etnologiczno-antropologicznej analizie transformacji przestrzeni kulturowej i społecznej tych miast, co nie pozostaje bez wpływu na charakter ich indywidualnej i zbiorowej tożsamości dotąd kształtowanej przez tradycję przemysłową, zwłaszcza górniczą (G. Odoj). Z problematyką tą łączą się zagadnienia międzypokoleniowego przekazu systemu wartości i wzorów kulturowych, przyczyniających się do kontynuowania tradycji. Dokonuje się to przede wszystkim w rodzinie, która ma bezpośredni udział w transmisji tradycji i w procesie enkulturacji, co dokumentują wieloletnie badania nad rodziną śląską (I. Bukowska-Floreńska). Problemy zderzenia kultur i konfliktów społecznych, jednocześnie roli tradycji lokalnej, regionalnej, jako czynnika integracji, przewijają się także w dociekaniach badawczych etnologów cieszyńskich, a zjawiska te widoczne są wyraziście na pograniczach (G. Studnicki). Ujawnia się to przede wszystkim w relacjach „swój” – „obcy”, w funkcjonowaniu stereotypów oraz pamięci zbiorowej, zarówno na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek, Z. Kłodnicki), jak i między ludnością miejscową i napływową na Górnym Śląsku (M. G. Gerlich). Z problematyką współczesnych funkcji tradycji wiążą się również dociekania dotyczące różnych aspektów kultury współczesnej wsi polskiej. Są to m.in. badania nad tradycją kulturową górali karpackich i Lachów, zwłaszcza zaś wsi nowosądeckich (S. Węglarz). Kolejnym, istotnym dla ośrodka cieszyńskiego nurtem badań w zakresie roli tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, jest religijność ludowa i wzory życia religijnego na pograniczach kulturowych i wyznaniowych. Obok kontynuowania opisu współczesnego obrazu obrzędowości i świętowania dorocznego oraz rodzinnego w czasie wolnym, podjęto analizę współczesnego stanu polskiej religijności ludowej, w aspekcie nie tylko praktyk obrzędowych, ale też zachowań religijnych i ich znaczenia dla kształtowania norm obyczajowych (I. Bukowska-Floreńska, M. G. Gerlich). W ramach pogranicz kulturowych określa się miejsce religii w świadomości tożsamości kulturowej i narodowej na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek). Podjęto również problematykę związaną z funkcją dziedzictwa kulturowego, która rozwinęła się w ośrodku cieszyńskim w odpowiedzi na konkretne zapotrzebowanie środowisk lokalnych, zwłaszcza samorządów terytorialnych oraz instytucji oświatowych. W tym kontekście, w ostatnim czasie, podjęto systematyczne, zakrojone na szeroką skalę badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim6. Etnolodzy cieszyńscy, opierając się na dorobku naukowym etnologii polskiej oraz własnym doświadczeniu, nie tylko dokonali analizy dotychczasowego procesu dydaktycznego na różnych szczeblach kształcenia, ale też starali się wskazać nauczycielom i działaczom regionalnym drogę do samodzielnego gromadzenia wiedzy o miejscu pochodzenia, zamieszkania – miejs­cowości i regionie. W tym celu przygotowano i opublikowano wiele materiaRezultatem tego projektu, realizowanego z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, jest obszerna publikacja prezentująca kluczowe zagadnienia, które obejmował program badań: kapitał kulturowy miast pogranicza, tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego, współczesne reminis­ cencje przeszłości, stereotypy etniczne, zróżnicowanie religijne, tradycja i sztuka ludowa, perspektywy realizacji edukacji międzykulturowej na Śląsku Cieszyńskim (zob. Dziedzictwo kulturowe..., 2010). 6 �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 17 łów i opracowań o charakterze dydaktyczno-metodycznym, ułatwiających wprowadzanie treści lokalnych i regionalnych w edukacji szkolnej (Z. Kłodnicki, G. Odoj). 3. Badania nad tradycyjną i współczesną kulturą ludową w Europie Środkowej: Przedmiotem zainteresowań badawczych jest zróżnicowanie przestrzenne i uwarunkowania historyczne tradycyjnej kultury w Polsce, co stanowi kontynuację badań związanych z opracowaniem komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego (zob. Kłodnicki 2005; 2009). Redagowany w latach 1950. przez profesora Józefa Gajka, później Janusza Bogdanowicza we Wrocławiu, Polski Atlas Etnograficzny służy studentom do zapoznania się z tą specyficzną formą badań i interpretacji kultury7. Przedmiotem studiów są tu zarówno zagadnienia o charakterze szczegółowym, jak przykładowo: wybrane elementy kultury materialnej i duchowej, zwyczaje i obrzędy weselne w Polsce, pomoc sąsiedzka, analiza wątków demonologicznych, tradycyjny folklor, jak geografia tradycyjnej kultury w Polsce na tle środkowoeuropejskim. Badania etnogeograficzne prowadzi się w wybranych wsiach na terenie Polski, na pograniczu polsko-czeskim i polsko-słowackim, a w ostatnich latach podjęto w tym względzie systematyczne eksploracje terenowe na Żuławach (Z. Kłodnicki, A. Drożdż, A. Pieńczak). Badania w Europie Środkowej, zwłaszcza na terenie Słowacji, dotyczą życia codziennego (w tym etnografii pożywienia) i problemów transformacji kulturowej (R. Stoličná). W 2008 roku, zainicjowano współpracę naukowo-badawczą z Serbską Akademią Nauk i Umiejętności, Instytutem Etnografii w Belgradzie w zakresie prowadzenia badań terenowych w środowisku mniejszości polskiej w miejscowości Ostojičevo w Serbii. Realizowane prace badawcze oscylują wokół następujących kwestii: narracja i tożsamość, pamięć kolektywna, obrzędowość rodzinna i doroczna, wiedza potoczna, przekaz międzypokoleniowy (K. Marcol, J. Kajfosz). 4. Społeczeństwa i kultury pozaeuropejskie: Badania skupiają się nad problematyką przemian kulturowych we współczes­ nej Afryce i na Bliskim Wschodzie – zarówno w aspekcie społeczności wiejskich i postplemiennych, jak i środowisk miejskich tych obszarów. Studia te prowadzone są między innymi w oparciu o najnowszy materiał empiryczny, pochodzący z regularnych prac terenowych w Sudanie południowym. Obecnie dotyczą one środowiska miejskiego Dżuby, gdzie zachodzą gruntowne przeobrażenia kulturowe po zakończeniu wojny domowej. Ponadto, podejmowana jest kwestia miejscowej, czarno­skórej ludności jako przykład społeczności traumatycznej – charakterystycznej współcześnie dla wielu innych zakątków Afryki (M. Kurcz)8. Równolegle, prowadzone są studia nad pozaeuropejskimi grupami mniejszościowymi w Polsce, w szczególności Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego, staraniem prof. Z. Kłodnickiego, po podpisaniu umowy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a ówczesną Filią Uniwersytetu Śląskiego, od 1998 roku stało się depozytem Zakładu Etnologii – obecnie Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. 8 Warto zaznaczyć, że badania dotyczą obszaru krańcowo nieznanego. Od 1983 roku miał tam miejsce jeden z najbrutalniejszych konfliktów zbrojnych w Afryce, który uniemożliwiał jakiekolwiek penetracje naukowe. Obecne eksploracje są pierwszymi po ustabilizowaniu się sytuacji wewnętrznej w tej części kontynentu afrykańskiego na początku XXI wieku. 7 �18 GRZEGORZ ODOJ pochodzącymi z Bliskiego Wschodu. Odrębną, ważną problematyką są badania wśród diaspory bliskowschodniej. Szczególne znaczenie odgrywa w tym zakresie współpraca z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie (M. Kurcz). 5. Studia z zakresu historii etnologii, metodologii oraz teorii antropologicznej: Prace badawcze dotyczą problematyki związanej z kategoriami poznania kultury i wiążą się z realizowanymi w Instytucie innymi problemami badawczymi. Jest to refleksja nad metodologią antropologiczną, znaczeniową sferą kultury, dziejami ludoznawstwa i rozwojem myśli etnologicznej. Podejmuje się teoretyczną refleksję nad semiotyką kultury, semiotyką folkloru, analizy kognitywne. Badacze koncentrują się przy tym na kulturze pogranicza jako szczególną kategorią kulturową (S. Węglarz, J. Kajfosz). Wypracowany rozległy zakres zagadnień badawczych, mieszczący się zarówno w perspektywie etnologicznej/antropologicznej, jak również folklorystycznej, przyciąga do udziału w cyklicznych, interdyscyplinarnych konferencjach uczonych z wielu ośrodków naukowych w kraju i z zagranicy9. Spotkania konferencyjne stwarzają przy tym okazję do nawiązania trwałych kontaktów naukowych oraz kooperacji międzyuczelnianej. Między innymi dzięki temu liczne jest grono autorów publikujących w firmowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej serii wydawniczej „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, w której ukazało się dotychczas dziesięć tomów10. 9 Do ważniejszych konferencji zorganizowanych w Cieszynie w latach 1995–2010 zaliczyć należy następujące: „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza – przykład badawczy Śląska Cieszyńskiego”, 4–5.12.1995 r.; „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”, 23–25.10.1996 r.; „Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 22–23.10.1997 r.; Międzynarodowa konferencja: „Kultura w przestrzeni”, 21–23.10.1998 r.; „Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 21–22.10.1999 r.; „Dziedzictwo kulturowe współczesnej Europy – jedność w różnorodności”, 14–16.11.2000 r.; „Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 23–24.10.2002 r.; Międzynarodowa konferencja: „Współczesne problemy polskiej mniejszości narodowej na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej (Zaolzie)”, 3.12.2002 r.; „Miasto jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego”, 23–24.10.2003 r.; „Współczesne przejawy ludyzmu w społecznościach miejskich”, 21.10.2004 r.; „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich”, 19–21.10.2005 r.; „Problemy społeczno-kulturowe współczesnego miasta”, 23–24.2007 r.; „Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian”, 19–20.09.2008 r.; „Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań”, 18.11.2009 r.; Międzynarodowa konferencja: „Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna”, 21.04.2010 r. 10 Poszczególne tomy zostały zredagowane przez I. Bukowską-Floreńską lub H. Rusek lub wespół. Ich tytuły zapowiadają etnologiczno-antropologiczną zawartość: Tom 1: Śląsk Cieszyński i inne pogranicza w badaniach nad tożsamością etniczną, narodową i regionalną (1997); Tom 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna (1999); Tom 3: Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych (1999); Tom 4: Przestrzeń kulturowego współistnienia (2000); Tom 5: Miejsca znaczące i wartości symboliczne (2001); Tom 6: Dawne i współczesne oblicze kultury europejskiej – jedność w różnorodności (2002); Tom 7: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza (2004); Tom 8: Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego (2004); Tom 9: Problemy ekologii kulturowej i społecznej w przestrzeni miejskiej i podmiejskiej (2007); Tom 10: Problemy społeczne i kulturowe współczesnego miasta (2010). �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 19 Ustaloną renomą cieszy się również periodyk o statusie międzynarodowym „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis středni Evropy”11. Nową inicjatywą wydawniczą Instytutu jest, ukazujący się od roku 2010, cykl „Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis”, w ramach którego publikowane są opracowania typu monograficznego pracowników Instytutu oraz prace zbiorowe o charakterze problemowym, dotyczące w głównej mierze etnologii Europy Środkowej. Bezpośrednim odzwierciedleniem problematyki badań prowadzonych przez obecnych pracowników Instytutu są autorskie prace zwarte, które skupiają się zarówno na wnikliwym opisie wybranych aspektów kultury, ujęciach źródłowych i syntetycznych, jak też na pogłębionej analizie teoretycznej. Wymieńmy je w kolejności ich ukazywania się: 1997 r.: H. Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. S. Węglarz, Tutejsi i inni. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. 2001 r.: J. Kajfosz, Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego. 2002 r.: A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 7: Pomoc wzajemna. Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka. A. Lebeda (Pieńczak), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: Wiedza i wierzenia ludowe. H. Rusek, Religia i polskość na Zaolziu. 2004 r.: A. Drożdż i A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. I: Od zalotów do ślubu cywilnego. R. Stoličná, Jedlo ako kľúč ku kultúre (Geneticko-hstorické a sémantické aspekty nášho stravovania). 2007 r.: I. Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku. G. Odoj, Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. M. Kurcz, Za trzecią kataraktą. Życie codzienne wsi sudańskiej. A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. II: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw. 2008 r.: K. Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Jest to pismo poświęcone etnologii Środkowej Europy, sygnowane miejscem wydania Brno-Cieszyn-Praha. Od numeru 7, który ukazał się w 2005 roku, wydawane jest dzięki staraniom Z. Kłodnickiego przez Uniwersytet Śląski, z artykułami w języku czeskim, słowackim, polskim i niemieckim. Członkami międzynarodowej rady redakcyjnej są m.in. Z. Kłodnicki i R. Stoličná. 11 �20 GRZEGORZ ODOJ 2009 r.: K. Czerwińska, Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. J. Kajfosz, Magia w potocznej narracji. A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zwyczaje i obrzędy weselne, t. 8, cz. III, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek). 2010 r.: M. G. Gerlich, My prawdziwi Górnoślązacy... Studium etnologiczne. S. Węglarz, Antropologia hermeneutyczna wobec tradycyjnych tekstów kulturowych. Przykład interpretacji wyobrażeń naukowych o Tatrach i góralach tatrzańskich do połowy XIX wieku. O znaczeniu cieszyńskiego ośrodka etnologicznego świadczy aktywna działalność pracowników Instytutu na rzecz nauki w kraju i zagranicą oraz pełnione przez nich funkcje. Obok zasiadania w radach programowych wielu muzeów i instytucji kulturalnych, jest to m.in. uczestnictwo w międzynarodowych projektach badawczych, członkostwo w komisjach i towarzystwach naukowych, radach redakcyjnych i programowych prestiżowych czasopism etnologicznych. UWAGI KOŃCOWE Nie ulega wątpliwości, że Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji w Uniwersytecie Śląskim, choć należy do najmłodszych etnologicznych ośrodków uniwersyteckich w Polsce, posiada już wyraźnie zarysowaną specyfikę, odróżniającą go od innych tego rodzaju ośrodków w kraju. Wynika ona przede wszystkim z zainteresowań badawczych pracowników, skoncentrowanych na problematyce pogranicz kulturowych i etnicznych oraz współczesnych przemianach społeczno-kulturowych, w tym roli tradycji w życiu nowoczesnych społeczności. Mocną stroną Instytutu są prace badawcze realizowane na terenie Polski, Europy Środkowej (głównie pogranicze polsko-czeskie i polsko-słowackie), Afryki (Sudan) i od niedawna na terenie Serbii. Ich efektem jest bogaty dorobek naukowy dotyczący w szczególności etnologii/antropologii Polski, Słowacji i polsko-czeskiego pogranicza etnicznego, w tym także dorobek w zakresie zróżnicowania tradycyjnej kultury na obszarze całego kraju (Polski Atlas Etnograficzny). Ustalona struktura zakładów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej wiąże się ze sprecyzowaniem zadań, kompetencji, jak też zakresem prowadzonych badań naukowych. W najbliższej przyszłości zostaną zintensyfikowane badania nad dziedzictwem kulturowym i kulturą współczesną pograniczy środkowoeuropejskich. Kontynuowane będą badania z zakresu antropologii miasta, w tym zwłaszcza współczesnych przemian społeczno-kulturowych miast oraz przestrzeni postindustrialnych Górnego Śląska, kultury społeczności podmiejskich, a także problematyka związana z ekologią społeczną i kul- �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 21 turową. W dalszym ciągu realizowane będą badania społeczności postplemiennych, zwłaszcza miejskich, w Afryce. Do zaplanowanych przedsięwzięć (a jednocześnie już rozpoczętych) zaliczyć należy pogłębienie współpracy z uniwersyteckimi ośrodkami zagranicznymi, zwłaszcza na Słowacji i w Republice Czeskiej. Dotychczasowy dorobek zebrany w ciągu piętnastu lat funkcjonowania Instytutu Etnologii i Antropologii UŚ, obliguje do dalszych konsekwentnych starań i wysiłków w celu utrwalenia jego pozycji na polskiej mapie etnologicznej, zwiększenia efektywności prac badawczych oraz wzmocnienia form i zakresu międzynarodowej kooperacji. Będąc urzeczywistnieniem postulatów utworzenia stałej etnologicznej placówki naukowo-badawczej na Śląsku, ma on szanse stać się ważnym ośrodkiem integrującym studia nad zjawiskami i procesami kulturowymi na obszarze środkowoeuropejskim. LITERATURA B a z i e l i c h B a r b a r a 1973, Stan etnografii śląskiej po 1945 roku (środowisko katowickie), Zaranie Śląskie, r. XXXVI, z. 4, s. 711–728. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I r e n a 1980, Udział studentów w badaniach nad kulturą ludową, [w:] O kształceniu pedagogiczno-artystycznym: z doświadczeń Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie 1971–1980, red. R. Mrózek, Uniwersytet Śląski, Katowice, s. 107–118. – 1985, Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie    Górnego Śląska, [w:] Kultura wsi – kryzys wartości?, red. J. Damrosz, Ludowa Spółdzielnia    Wydawnicza, Warszawa, s. 126–152. – 1986, Dziedzictwo przeszłości i kultura współczesna, [w:] Rybnik. Zarys dziejów miasta od czasów    najdawniejszych do 1980 roku, red. J. Walczak, Śląski Instytut Naukowy, Katowice, s. 307–340. – 1987, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska,    Uniwersytet Śląski, Katowice. – 1988, Wpływ industrializacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na    Górnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, DTSK, Wrocław, s. 253–278. – 1996, Studia etnologiczne a badania funkcji tradycji na pograniczach kulturowych, [w:] Bogaci    tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, red. R. Kantor, ZKU    „Optima”, Kielce, s. 75–84. – 2005, Etnologia w Uniwersytecie Śląskim Filii w Cieszynie, Ethnologia Europae Centralis, nr 7,   s. 98–100. Dziedzictwo... 2010, Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis, vol. 1, red. H. Rusek, A. Pieńczak, J. Szczyrbowski, Offsetdruk i media, Cieszyn–Katowice–Brno. G ł a d y s z M i e c z y s ł a w 1936, Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, [w:] Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, red. R. Lutman, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, Katowice, s. 155–196. K ł o d n i c k i Z y g m u n t 2005, Polski atlas etnograficzny – stan prac, Ethnologia Europae Centralis, nr 7, s. 100–105. – 2009, Polska – pogranicze zachodniej i północno-wschodniej prowincji kulturowej w Europie    (na podstawie Polskiego Atlasu Etnograficznego), Ethnologia Europae Centralis, nr 9, s. 45–59. S i m o n i d e s D o r o t a 1986, Główne osiągnięcia badawcze śląskiej etnografii i folklorystyki w latach 1934–1984, Zaranie Śląskie, r. XLIX, z. 1–2, s. 35–49. �22 GRZEGORZ ODOJ GRZEGORZ ODOJ FIFTEEN YEARS OF THE ETHNOLOGICAL CENTER AT THE UNIVERSITY OF SILESIA Keywords: Ethnological center in Cieszyn, Institute of Ethnology and Cultural Anthropology of the Silesian University, Silesian cultural tradition, Ethnic and cultural borderlands, Ethnographic field research. The Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Faculty of Ethnology and Cultural Education of Silesian University was created in 1995. Although it is one of the youngest ethnological academic centers in Poland, it has already created its specificity, much different than in other ethnological centers in Poland. Most of all this results from research interests of its employees who are concentrated on the issues of cultural and ethnical borderlands as well as on the issues of contemporary socio-cultural changes, including the role which is played by tradition in the life of modern society. The strong point of the Institute is research conducted in Poland, Central Europe (mostly Polish-Czech and Polish-Slovak borderlands), Africa (Sudan) and recently also in Serbia. Institute’s achievements over last 15 years oblige to further, consistent efforts to preserve its status on the map of Polish ethnological centers, to improve research efficiency and to strengthen the scope and the model of international cooperation. Being the implementation of the postulates to create the permanent ethnological research center in Silesia, it has the opportunity to become the important center integrating the research on cultural phenomena and processes in Central Europe. G. O. Adres Autora: Dr Grzegorz Odoj Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ ul. Bielska 62, 43-400 Cieszyn e-mail: odoj1@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b5846340dcf1330bb0b67ac6097947e6.pdf fe89e68574913af51f87045473ff9cd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6183 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource sport - aspekt antropologiczny etniczność piłka nożna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5768 Title A name given to the resource Piłka nożna a etniczność/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.405-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małczyński, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 PIOTR MARCZYŃSKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski PIŁK A N O ŻN A A ETN ICZNO ŚĆ. N A PO BO C ZU RO ZG RY W EK REPREZENTA CJI N A RO D O W Y CH I M U N D IA LO W EJ GO RĄ CZK I Zgodnie z dokonanym przez Rogera Caillois podziałem gier, futbol jest grą typu agon, w której obie drużyny m ierzą się na tych samych warunkach, zgodnie z określonymi regułami (za: Jawłowski 2007: 24-26). Ta cecha piłki nożnej po­ zwala, by jeden z zespołów zdobył nad drugim przewagę. Podczas meczu „swoi” m ogą zdominować „obcych”, pokazując im swoją wyższość. Rytuał piłkarskiego widowiska przesuwa przemoc do sfery symbolicznej, prowadząc do integracji grupy i zniszczenia zagrożenia w osobie przeciwnika. Mecz spełnia rolę katartyczną, a oczyszczenie dokonuje się dzięki złożeniu w ofierze rywali, w których upatruje się źródła zła (Jawłowski 2007: 231). Spajana w ten sposób grupa może manifestować wspólną tożsamość narodową. Według Alberta Jawłowskiego, re­ prezentacja piłkarska pełni bowiem rolę metonimii narodu (Jawłowski 2007:237). Dlatego też nacjonalizm w rozgrywkach piłkarskich jest zjawiskiem powszech­ nym (Dębicki 2009). Wyznaczono mu jednak określoną przestrzeń, którą tworzą rozgrywki międzypaństwowe, a ich zwieńczenie - mundial - utwierdza istnieją­ cy państwowy porządek świata (Jawłowski 2007: 237). Niniejszy tekstjestpróbąodpow iedzi na pytanie, czy analogiczne demonstracje o nacjonalistycznym charakterze m ają również miejsce poza sferą piłkarskich reprezentacji narodowych. Pokusa, by wykorzystać integrującąi nobilitującą siłę piłki nożnej, oddziałuje również na narody bez państw i grupy etniczne dążące do samostanowienia, które wystawiają zespoły o mniej formalnym niż krajowe ka­ dry charakterze. Wydaje się, iż także w kosmopolitycznej rzeczywistości futbolu klubowego zarówno gracze, jak i drużyny pozostają uwikłane w zjawiska etnicz­ ne. Problematyka etniczności wykracza poza uświęconą mundialem przestrzeń reprezentacji narodowych. �406 Piotr Małczyński Reprezentacja narodowa i dążenia niepodległościowe M iędzynarodowaFederacjaPiłkiNożnej (Federationlntemationale de Football Association, FIFA) liczy więcej członków niż ONZ. N ależą do niej krajowe fede­ racje, których liczba przewyższa liczbę niepodległych państw, mimo iż niektóre z nich nie wystawiają własnych drużyn. Swojej kadry nie posiada na przykład Wielka Brytania, podczas gdy w rozgrywkach udział bierze Szkocja, Walia, Irlandia Północna i Anglia. Z drugiej strony, reprezentację m ają niektóre obszary autonomiczne, jak Wyspy Owcze czy Palestyna (Witzig 2006: 38). Wprowadzone w 2001 roku przepisy wym agają jednak, aby kandydat na członka FIFA należał do ONZ. Stąd akceptacja krajowego związku piłkarskie­ go przez FIFA wydaje się mieć duże znaczenie w ogólnoświatowych relacjach. Można by j ą porównać do uznania państwa na arenie międzynarodowej. To dla­ tego gra własnej kadry narodowej towarzyszy często dążeniom niepodległościo­ wym. Jeśli spojrzeć przez pryzmat futbolu, to zdecydowanie bliższa suwerenno­ ści jest posiadająca swoją reprezentację Palestyna niż pozbawiony jej Tybet. Jak wskazuje Jawłowski, poprzez piłkarskie rozgrywki dokonuje się proces ustalania hierarchii dominacji (Jawłowski 2007: 235), z którego grupy pozbawione państw zostały wyłączone. Jednocześnie jednak budowa owych relacji miewa nieprzewi­ dywalny charakter. Rolę przypadkowości meczu akcentuje Koen Stroeken, który twierdzi, iż o wyniku może zadecydować głos „losu”, „szczęścia” czy „sprawied­ liwości” (Stroeken 2002: 13). W kontekście symbolicznego konfliktu, jakim jest mecz piłki nożnej, odejście od zupełnie kontrolowanej próby sił odgrywa, w e­ dług mnie, dość istotną rolę. Podczas futbolowej rywalizacji nie liczy się bowiem militarna czy ekonomiczna siła kraju, który wystawia drużynę, a „słabeusz” ma szansę pokonać największego „Goliata”. Potencjalnie zatem reprezentacja grupy podległej mogłaby odwrócić istniejący porządek relacji z grupą dominującą. Alternatywą dla nieuznawanych grup stały się rozgrywki dla drużyn niebędących członkami FIFA. Turniej tego typu stworzyła na przykład Organizacja Narodów i Ludów Niereprezentowanych (Unrepresented Nations and Peoples Organisation, UNPO). W 2005 roku zwyciężyła w nim reprezentacja Południo­ wych Moluków, która okazała się lepsza od Południowego Kamerunu, Zachod­ niej Papui i Czeczenii. Drużyny takie w analogicznych turniejach grają jednak przeważnie z przeciwnikami o podobnym statusie. Jedynie nad nimi m ogą udo­ wadniać swą wyższość. Do stadionowych zmagań zespołu reprezentującego ruch separatystyczny z grupą dominującą raczej nie dochodzi. Głównym organizatorem alternatywnych mistrzostw świata w piłce nożnej jest federacja piłkarska Nouvelle Federation-Board (N.F.-Board), zrzeszają­ ca drużyny niebędące członkami FIFA. Ten równoległy, nieoficjalny piłkarski świat egzystuje na zasadzie analogii do „prawdziwej” rzeczywistości futbolu. Rozgrywki reprezentacji narodów bez państw pozwalają im na funkcjonowanie �Piłka nożna a etniczność 407 w piłkarskim świecie i wewnętrzną integrację poprzez rytuał meczu. Jednak ich możliwość kreowania relacji dominacji w trakcie futbolowych zmagań została mocno ograniczona. Barierę praw ną stanowią przepisy FIFA, zaś uświęcony państwowy ład utrzymywany jest poprzez rytuał mundialu, na który narody bez państw w większości nie m ają wstępu. Klub jako reprezentacja grupy etnicznej Mecze reprezentacji narodowych, które otacza odświętna atmosfera, odbywa­ j ą się dość rzadko. Piłkarską codzienność stanowi rzeczywistość ligowa. Kluby są przeważnie dużymi firmami zarabiającymi na organizacji sportowych spekta­ kli i transferach graczy. Mimo iż m ają one dość często charakter przedsiębiorstw międzynarodowych, nie zawsze są ideologicznie neutralne. Jednym z istotniej­ szych, pozasportowych elementów kształtujących atmosferę klubu jest położenie jego stadionu. Określa ono podstawowy poziom utożsamiania się fanów z dru­ żyną. W ten sposób zespoły stają się wizytówkami dzielnic i miast, a niekiedy całych regionów. W parze z reprezentowaną tożsamością lokalną iść może toż­ samość etniczna. Reprezentowanie grupy etnicznej przez ligową drużynę piłkarską jest zjawi­ skiem powszechnym na przykład w zróżnicowanej regionalnie Hiszpanii. Obok kastylijskiego Realu Madryt grają galicyjskie Deportivo La Coruńa i Celta Vigo, baskijskie Athletic Bilbao i Real Sociedad San Sebastián czy katalońska FC Bar­ celona (Witzig 2006: 48). Rozgrywki ligowe odbywają się na stadionach w po­ szczególnych regionach, co sprawia, że prawie każdy mecz jest okazją do prezen­ tacji własnej tożsamości. Spotkania zespołów z różnych obszarów autonomicznych nabierają szczególnej atmosfery etnicznej rywalizacji. W jej kontekście zauważal­ ny jest, opisany przez Paula Harrisona, „syndrom beduina”, który polega na kibi­ cowaniu drużynie grającej z tradycyjnie „naszym” przeciwnikiem. Taka sytuacja ma miejsce podczas spotkań któregoś z baskijskich klubów z madryckim Realem, kiedy to fani z Kraju Basków wspierają swych lokalnych rywali, którzy w danej chwili reprezentują wspólną „baskijskość” (za: Spaaij 2006: 34). Zespół ligowy, mimo swego komercjalnego charakteru, może spełniać nawet rolę narodowej reprezentacji. Według kibiców z Katalonii, „Barcelona to więcej niż klub” (Foer 2006: 208). To drużyna, która przez lata była dla nich ostoją „katalońskości”. W czasach generała Franco na klubowym stadionie powiewały za­ kazane senyeres (katalońskie flagi), a kibice używali ojczystego języka. „Baręa” do dziś podkreśla katalońską tożsamość podczas spotkań derbowych (meczów z lokalnym przeciwnikiem) z rywalem „zza miedzy”, Espanyolem, który uwa­ żany jest za klub centralistyczny, oraz - przede wszystkim - z Realem Madryt. Stołeczni „Królewscy” to dawni „ambasadorzy reżimu”, a walczący z nimi Katalończycy symbolizowali opór wobec faszystowskich władz (Llopis Goig 2008: �408 Piotr Małczyński 58-59). Do dziś rywalizacja między tymi dwiema drużynami przyćmiewa inne wydarzenia sportowe w kraju. Jeśli bowiem rytuał futbolu przesuwa przemoc w sferę symboliczną, jak chce Jawłowski (2007: 230-340), to mecz Gran Derbi między Barceloną a Madrytem stanowi wyładowanie napięcia przy jednoczes­ nym odsunięciu na bok rzeczywistego konfliktu katalońsko-kastylijskiego. Piłkarskie antagonizmy etniczne promieniują często daleko poza stadion, sięgając geograficznie odległych, choć ideologicznie bliskich sobie fanów. Ry­ walizacja dwóch zespołów z Glasgow - Celtiku i Rangers - dzieli kibiców nie tylko z samego miasta, ale i całej Szkocji, a nawet z Ulsteru. Derby między nimi przybierają postać konfliktu etnoreligijnego. „W szranki” stają bowiem drużyny wiązane z konkretnymi wyznaniami. Celtic założony został w 1888 roku przez ojca Walfrida, z m yślą o katolickiej, w dużej mierze irlandzkiej, klasie robotni­ czej Glasgow. Wkrótce potem, toczących z nim wyrównane boje Rangers zaczęto utożsamiać z protestancką „szkockością”. Również współcześnie mecz jest oka­ zją, by nawet w oddalonym od szkockich stadionów Belfaście swoje przekonania manifestowali zarówno kibice popierający IRA, jak i ci będący zwolennikami Korony Brytyjskiej (Foer 2006: 42-73). W samym Glasgow obok flag irlandz­ kich powiewają Union Jack (Zaczkiewicz2006: 146-147). Mecz obu zespołów staje się więc swego rodzaju symbolicznym rozwiązaniem wielopoziomowego konfliktu. Wynik przesądza o „religijnej wyższości”, szkockiej bądź brytyjskiej dominacji czy też irlandzkiej niezależności. Jak pokazał przykład zespołu Celtic, nie tylko terytorialne grupy etniczne są reprezentowane przez kluby piłkarskie. Zakładają je także członkowie diaspor. Zespoły te odgrywają niezwykle istotną rolę w życiu społeczności, stanowiąc, obok instytucji religijnych, przestrzeń kultywowania własnej tożsamości (Hay 2001). Przykładem może być Hakoah Wiedeń, który powstał w 1909 roku pod wpływem ideologii „muskularnego judaizm u”. Twórca owej koncepcji, syjoni­ styczny ideolog Max Nordau, głosił, iż należy odejść od „żydowskiego cierpie­ nia” poprzez sport. To piłka nożna miała wyzwolić Żydów od „tyranii antyse­ mityzmu”. Podobne do drużyny wiedeńskiej zespoły, noszące hebrajskie nazwy oraz tradycyjne biało-niebieskie barwy, założono następnie w Budapeszcie, Pra­ dze, Berlinie, Innsbrucku i Linzu (Foer 2006: 78-80). Interesującym zjawiskiem jest to, iż istnienie klubów zakładanych przez mniejszości przyczynia się do promocji graczy o odmiennej niż większościowa tożsamości, co z kolei prowadzi do nadreprezetacji mniejszościowej grupy et­ nicznej w reprezentacji narodowej. Reprezentacja Australii, na przykład, składa się w dużej mierze z graczy pochodzenia chorwackiego. Promocja piłkarzy o konkretnym pochodzeniu wiąże się niekiedy ze specy­ ficzną procedurą rekrutacji kadrowiczów. Niektóre drużyny uwzględniają w niej jedynie „swoich” zawodników. Dla przykładu, Athletic Bilbao od roku 1919 za­ trudnia wyłącznie piłkarzy baskijskiego pochodzenia. Czyż budowanie składu w oparciu o graczy o określonej tożsamości nie jest piłkarską w ersją politycz­ �Piłka nożna a etniczność 409 nego nacjonalizmu? Etnocentryczne budowanie kadry pozwala na spełnienie nacjonalistycznych idei wyzbycia się „obcych” z „naszego świata”. Taką poli­ tykę zarzucił jednak inny baskijski klub - Real Sociedad. Miał bowiem proble­ my z utrzymaniem się w pierwszej lidze i, by wzmocnić swoją pozycję ligową, zaczął sprowadzać zawodników spoza Kraju Basków. Zamiast jednak uzupełnić skład graczami z innych regionów Hiszpanii, władze klubowe postanowiły ściąg­ nąć zawodników zagranicznych. Również ku chwale Katalonii gra wielu obco­ krajowców. Dążenie do sukcesu sportowego powoduje, iż w wielu przypadkach nieopłacalna stała się dawna polityka klubów zatrudniających tylko „swoich” piłkarzy. Umiędzynarodowienie jest ceną za tryumfy i puchary. Odejście od ekskluzywistycznej rekrutacji graczy nie oznacza jednak porzucenia przewodniej idei drużyny. Przykładem jest Glasgow Rangers. Jego kibice nadal traktują każdy katolicki gest jak prowokację. Przeżegnanie się przez polskiego bramkarza ze­ społu Celtic, Artura Boruca, wywołało u nich wściekłość. Tymczasem ich dru­ żyna wcale nie jest złożona z samych protestantów. Przez pewien czas funkcję kapitana zespołu pełnił Włoch, Lorenzo Amoroso. Mimo etnoreligijnych powią­ zań, mógł znaleźć się w klubie. Jak bowiem twierdzi Ludwik Stomma, „obcy” zawodnik może reprezentować „swoją” drużynę, nawet jeśli wiązana jest z nią specyficzna tożsamość etniczna. „Obcy” staje się „swoim”, gdy przybierze odpo­ wiednie barwy klubowe czy reprezentacyjne (Stomma 1991). Gdy zawodnik ma na sobie niebieską/czerwoną/zieloną/itd. koszulkę, jego czarna twarz przestaje mieć znaczenie nawet dla tych kibiców, którzy nie stronią od rasistowskich wy­ zwisk kierowanych pod adresem innych graczy (Back, Crabbe, Solomos 1998: 7). Przyjęcie do grona „swoich”, prowadzi do „boiskowego” zwielokrotnienia toż­ samości gracza. Konwersje narodowe piłkarzy Emigracja zarobkowa jest stałym elementem pojawiającym się w życiorysach graczy. Liczba obcokrajowców w najbardziej kosmopolitycznych ligach europej­ skich wynosi nawet ponad 60%, jak to ma miejsce na przykład w Anglii. Jednak, tak jak inni pracownicy-imigranci, zawodowi piłkarze natrafiają na ograniczenia związane z zezwoleniami na pracę. Sposobem na wyeliminowanie niedogodno­ ści zarobkowania i życia za granicą stała się naturalizacja. Szczególnie pożąda­ ne jest obywatelstwo kraju należącego do Unii Europejskiej, co należy wiązać z ograniczeniami dotyczącymi liczby graczy spoza Wspólnoty, którzy m ogą się znaleźć w klubowej kadrze (Witzig 2006: 42). Za przykład może posłużyć brazy­ lijski obrońca Roberto Carlos, który po latach gry dla Realu Madryt uzyskał oby­ watelstwo hiszpańskie. W ten sposób umożliwił swojemu klubowi zatrudnienie kolejnego gracza z Ameryki Południowej - Robinho. �410 Piotr Małczyński Jednym ze sposobów na uzyskanie unijnego paszportu jest poszukiwanie własnych korzeni. Powołując się na swoje drzewo genealogiczne, obywatelstwo Włoch otrzymuje duża część piłkarzy argentyńskich. Posiadająje także zawodni­ cy, którzy nigdy nie grali we Włoszech, m ają jednak włoskich pradziadków. Pił­ karz będący obywatelem jakiegokolwiek kraju unijnego ma większe możliwości rozwoju swojej kariery. Klubom natomiast pozwala to na kompletowanie składu w oparciu o szerszy wachlarz zawodników. Zmiany drużyny narodowej, po uzyskaniu nowego paszportu, dokonywało dawniej wielu piłkarzy. W latach 30. Włosi skrzętnie wykorzystali fakt, iż wie­ le latynoskich gwiazd futbolu posiadało włoskie korzenie. Ten rodowód dał im możliwość reprezentowania ojczyzny przodków. Polską gwiazdą występującą kolejno w dwóch reprezentacjach był Ernest Wilimowski. Ten urodzony na Ślą­ sku piłkarz swoją karierę rozpoczął w Polsce, by po zawierusze wojennej znaleźć się w kadrze Niemiec. Obecnie jest jednak inaczej. Naturalizacja wcale nie ozna­ cza, że zawodnicy zmieniają dotychczasowe kadry narodowe i zaczynają grać dla nowych ojczyzn. Dzisiejsze przepisy zabraniają bowiem zawodnikowi zmieniać reprezentację. Od momentu, gdy zagra choćby jeden mecz w kadrze seniorskiej, gracz nie może być powołany do drużyny narodowej innego kraju. Liczba zawodników, którzy z jakichś względów nie doczekali się swego debiutu w kraju pochodzenia i jedno­ cześnie rozwijają sw ą karierę piłkarską za granicą, jest dość duża. Fakt ten wykorzystująkraje przyjmujące, które, bazując na ambicjach piłkarzy, oferują im swój paszport w zamian za grę w drużynie narodowej. Krajowe federacje zwiększają w ten sposób własny potencjał, dając jednocześnie naturalizowanym piłkarzom możliwość brania udziału w rozgrywkach na poziomie reprezentacji. Życiorysy tych piłkarskich imigrantów m ają wiele elementów wspólnych. Obywatelstwo otrzymują zazwyczaj wyróżniający się „ligowcy” danego kraju. Są to przeważnie zawodnicy z Afryki lub Ameryki Południowej. Prym wiodą Brazylijczycy, którzy z powodu olbrzymiej konkurencji nie m ogą skupić na sobie uwagi selekcjonera własnej reprezentacji. W rezultacie, obok reprezentacji narodowych mających w swych szeregach pojedynczych graczy zagranicznych istnieją takie, których trzon stanowią tego typu zawodnicy. Emigracji, a nawet naturalizacji nie należy utożsamiać z zerwaniem więzów z krajem pochodzenia. Gracze z nowym obywatelstwem raczej rzadko decydują się na zmianę kadry narodowej. Częściej natomiast pozostają żyjącymi na ob­ czyźnie idolami. W świecie zarobkowych migracji, „swój” zawodnik w „obcej” lidze stanowi raczej symbol „naszego” sukcesu. Sami zaś piłkarze kontynuują rolę etnicznych reprezentantów w zagranicznych ligach. Świadczy o tym cho­ ciażby zwyczaj owijania się flagami podczas finałów klubowych rozgrywek. Taka demonstracja przynależności narodowej odbywa się często w kosmopoli­ tycznym kontekście. Zachowanie takie ma silny wpływ na zbiorowość widzów. Pamiętać należy bowiem o wskazanej przez Caillois mocy mimikry fanów �Piłka nożna a etniczność 411 z graczami (za: Jawłowski 2007: 33). Postawy piłkarzy, odkąd stają się idolami, m ogą być bowiem naśladowane, przyczyniając się do kreacji własnej tożsamości kibiców. Zakończenie Piłka nożna, jako gra typu agon, jest szczególnie podatna na nacjonalistyczne wpływy. Mistrzostwa kontynentów i świata, będące symboliczną „walką naro­ dów”, stały się największymi świętami piłkarskiego kalendarza. Jednak zjawiska etniczne nie ograniczają się do przestrzeni futbolu reprezentacyjnego. W świę­ cie kadr narodowych zabrakło bowiem miejsca dla większości bezpaństwowych grup, którym FIFA odmówiła wstępu do grona pełnoprawnych członków m ię­ dzynarodowej wspólnoty piłkarskiej. Jednak propaństwowy dyktat Międzyna­ rodowej Federacji Piłki Nożnej bywa omijany. Chęć posiadania własnej repre­ zentacji, która umożliwia integrację społeczności i jej triumfalne zaistnienie na arenie międzynarodowej, skłania podporządkowane narodowości do formowa­ nia nieoficjalnych drużyn. Dzięki mistrzostwom świata federacji N.F.-Board, na autoprezentację m ogą sobie pozwolić niezrzeszone kadry z obszarów separaty­ stycznych. Skomercjalizowany futbol klubowy, mimo swego kosmopolitycz­ nego charakteru, również bywa przesiąknięty etnicznością. Część klubów po­ zostaje tradycyjnie ściśle związana z konkretną grupą etniczną. Spełniają one rolę narodowych reprezentacji i instytucji kultywujących tożsamość diaspory. Powiązań tych często nie wyklucza umiędzynarodowienie składu, zagraniczni gracze obdarzani są bowiem nową, lokalną tożsamością. Transgraniczne transfe­ ry piłkarzy również nie pozostają neutralne wobec otaczającego je narodowego kontekstu. Zawodnicy przybierają podwójne obywatelstwa, lecz, żyjąc za gra­ nicą, odgrywają często rolę idoli, demonstrujących swe przywiązanie do kraju pochodzenia. „Oflagowanie” wspólnoty narodowej odbywa się nie tylko w kon­ tekście gier międzypaństwowych, lecz dotyczy również drużyn klubowych i nie­ formalnych reprezentacji, aż po odziane w firmowe trykoty jednostki o statusie gwiazd. LITERATURA Back L., Crabbe T., Solomos J. 1998 „Lions, Black Skins and Reggae Gyals”. Race, Nation and Identity in Foot­ ball, London: Goldsmiths. Dębicki M. 2009 „Powtórzcie Grunwald! ” czyli o wątkach narodowych w futbolu, „Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa” 34, s. 135-151. �412 Foer F. 2006 HayR. 2001 Piotr Małczyński Jak futbol wyjaśnia świat, czyli nieprawdopodobna teoria globalizacji, przeł. A. Czarnecka, Warszawa: Red Horse. „Those Bloody Croatians”: Croatian Soccer Teams, Ethnicity and Vio­ lence in Australia, 1950-99, w: G. Armstrong, R. Giulianotti (eds.), Fear and Loathing in World Football, Oxford: Berg Publishers, s. 77-90. Jawłowski A. 2007 Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Llopis Goig R. 2008 Identity, Nation-State and Football in Spain. The Evolution o f Nationalist Feelings in Spanish Football, „Soccer & Society” 9: 1, s. 58-63. Spaaij R. 2006 Understanding Football Hooliganism. A Comparison o f Six Western Euro­ pean Football Clubs, Amsterdam: Vossiuspers UvA - Amsterdam Univer­ sity Press. Stomma L. 1991 1:0 Czyli ludzie ja k bogowie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty” 45: 3-4, s.141-142. Stroeken K. 2002 Why „The World”Loves Watching Football (And „The Americans”D on’t), „Anthropology Today” 18: 3, s. 9-13. Witzig R. 2006 The Global Art o f Soccer, New Orlean: CusiBoy Publishing. Zaczkiewicz R. K. 2006 Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji. Przypadek Celticu Glasgow oraz Glasgow Rangers, „Lud” 90, s. 139-154. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d40a6482490d4990ce2c716c13e24b86.jpg 770e541acf5a71e1d8632b47f62d0182 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Piwnica wolnostojąca / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia murowaną piwnicę wolnostojącą; z tyłu widać także budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.8.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy okolice Leska piwnica Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41e37566c7566c10f26208adb1b30139.pdf f67df99be35261ae01e4c7db32b6d08e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2553 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2372 Title A name given to the resource Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Plagi, żywioły, d e m o n y , Opatrzność i Święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego Jacek Olędzki Pytasz W której kaście święci się rodzą? W każdej (Bramin, kszatria) Czy kupiec (Zawsze Bożymi być mogą) Święci Z trzydziestu sześciu kast pochodzą Świętym może być golarz i pracz Świętym był Raidas (Był nim i śmieciarz) Śwapać. K a b i r (1440—1518), Kabir Bani z hindi przełożył Juliusz Parnowski Po Vanitas vanitatum... 1994 (Murzynowo-Płock; Spich­ lerz), wcześniej zaś Znakach istnienia oraz Świadomości miejsca, udało się zorganizować w Muzeum - Pracowni M O G WGiSR U W w Murzynowie koło Płocka kolejną ekspozycję, którą nazwałem Plagi, itd., jak w tytule tego szkicu. W 1996 roku ekspozycja poszerzona zostanie o miejsca gościnne we wspomnianym Spichlerzu Muzeum Płockiego i Domu Kateche­ tycznego przy kościele w Rokiciu (najczęstsza trasa wycieczek z liceów Warszawy i województwa warszawskiego, z którymi istnieje paroletnia j u ż współpraca). Stałym założeniem owych aranżacji jest rejestrowanie (a skromniej mówiąc, n o t o w a n i e - niczym w dzienniku) narastających i zmieniających się - nieraz zasadniczo - d o ­ świadczeń z w i ą z a n y c h z procesem badaw­ c z y m , prowadzonym systematycznie, od powrotu z rozpo­ znań w dalekim świecie (Azji i Afryce) w 1978 roku, po dziś; celowo t y l k o w j e d n y m m i e j s c u . I c o jest dosyć istotne, w przypadku struktury emocjonalnej piszącego te słowa, notowanie doświadczeń, przy stanie wygasających po­ kus zaciekawienia, ciekawości, innymi, odległymi światami. Ostatnie, indyjsko-chińskie konwersacje w Muzeum - chcąc nie chcąc - zdecydowałem się wyciszyć, z żalem wielkim oczywiś­ cie, już osiem, lub siedem lat temu. Przez wspomniane określenie, doświadczenie badawcze, rozumiem - przede wszystkim - rozwój własnej, etnologicznej świadomości poznawczej; nazywam to również, za Rousseau i Levi-Straussem, p o z n a w a n i e m s i e b i e s a m e g o . Niezbyt wdzięczne jest to zajęcie, wszelako stanowi - jak wiadomo - jedyne usprawiedliwienie; czy mówiąc inaczej, oczyszczenie moralne z niegodziwości wnikania w skryte zakamarki ludzkich sumień, postaw, zachowań itd.' Zatem, Przypomniane przez Levi-Straussa przesłanie moralne Rous­ seau, stało się założeniem metodologicznym działań, związa­ nych - tak czy owak - z nauką i dydaktyką, która obliguje Muzeum-Pracownię, będącą instytucją szacownego Wydziału, Jednego z najwyższych rangą Uniwersytetów w kraju. Pomny tego zaszczytu zamontowałem onegdaj na ścianie chałupy, niegdyś domu kamieniarza Konstantego Przybyls"^ego zwanego Europą, szyld stosowny. Bardzo się przejąłem tym zabiegiem i oczekiwałem uznania, szczególnie od przed­ stawiciela władzy lokalnej, bowiem sądziłem, że władza szyldy szanuje. Były, wieloletni na swym urzędzie sołtys Murzynowa wyznał mi jednak z rozbrajającą szczerością: ja nawet tego nie czytałem... A był to czas, kiedy jeszcze leszcze i sandacze, parę kroków od chałupy - Muzeum szły jak cholera, a sołtys - zawołany wędkarz - dzień w dzień przemierzał ścieżkę koło szyldu, na którym oprócz takich wzniosłych słów, jak Uniwer­ sytet, pomieszczone zostało nazwisko: St. M U R Z Y N O W S K I oraz daty ok. 1526 - ok. 1553. Nowy sołtys, znacznie młodszy, odwiedza Muzeum, nawet służy mu pomocą. Ostatnio, zwiedzając n o w ą ekspozycję powiedział: to jest nasze muzeum. Wstyd powiedzieć, ale na słowa te musiałem czekać aż 18 lat! Plagi Zbliża się zmierzch długiego dnia sierpniowego. Wpatruję się w bezchmurne niebo nad lasem cabańskim. Nie ma chmur, lecz niebo zasnuwają ciemnawe, ruchliwe tumany. Mają kształt niebotycznych słupów, wyniosłych chyba na paręset, a szero­ kich na kilkadziesiąt metrów. Stoję od strony wschodniej lasu, mogę więc widzieć te zadziwiające, ruchliwe, monstrualne formy podświetlone przez zachodzące słońce. To pęcznieją, to znów kurczą się; opadają, aby za chwilę znowu wznieść się. Jest tych dobrze widocznych nad lasem t u m a n ó w 3, ale za mną, nad laskiem Rudzińskich, kotłuje się tuman rozciągnięty, pulsujący horyzontalnie. Od północy, nad lasem siecieńskim znacznie mniejsze zaciemnienia nieba. I wreszcie, patrzę nad siebie, aby zobaczyć miliardy ruchliwych drobinek. Zejdę na dół, na południe do Jeziora - dawnej Wisły - usiądę w ogrodzie przed Muzeum i będę mógł do syta napatrzeć i nasłuchać się z bliska istotom, które na bezchmurnym niebie zastępują obłoki. Reprezentanci tej p l a g i (od kilkunastu j u ż lat nasilającej się w miejscowościach takich jak Murzynowo, położonych nad Jeziorem Włocławskim) przynależą do rzędu muchówek, czyli dwuskrzydłych (Diptera), rodziny komarowatych (Culicidae), których w Polsce jest 40 gatunków, a na świecie 2 tysiące. Wyglądają podobnie jak przedstawiciele komara z rodzaju Culex, ale nie Anopheles (pierwszy ssie krew cierpliwie w pozy­ cji przysiadłej; drugi natomiast zadziera odwłok i wznosi tylne nogi, w szybkim, zajadłym akcie nakłuwania). M o ż e są mutacją ostatnich lat doskwiera pastwiskowego, lub widliszka. Najpew­ niej jednak, coś ich łączy z komarem brzęczącym, komarem niemalarycznym (Culexpipiens L.)\ brzęczą bowiem szczegól­ nie doniosłe, wręcz spazmatycznie, jakby miały świadomość swej rychłej śmierci j u ż nad ranem. Sędziwi, mieszkańcy wsi, którzy j u ż odeszli, nazywali te zielone, komaropodobne owady mucharami. Młodsi, pozbawieni - jak ludzie w miastach potrzeby dokładnego rzeczy nazywania - zadawalają się okreś­ leniami ogólnymi w rodzaju: plaga, zaraza zielonych, zielonych świństwo, paskudstwo zielone itp. Z nastaniem nocy, muchary obsiadają wszystko co się na 2 UJ �chmary mucharów. I będą dokazywały ponad lasami i polami telne choroby - jak właśnie komary - cieszyły się w Polsce a tam - gdzie jak w murzynowskim Muzeum się nie zamyka n większym zainteresowaniem, niż chociażby krajowe, niejadonoc o k n a - b ę d ą rajcowały również pod powałą, aż do zgaszeni,'wite, nawet przyjazne człowiekowi poprzez chwytanie much, świateł. "pająki. Ale Polska to nie Francja. Znane francuskie: araignće au M u c h a r y wprawdzie nie gryzą ale zapowiadają inne, poważ matin-chagrin, au soir-espoir, zarówno ma swoje potwierniejsze zmartwienia. Któregoś bowiem dnia nadlecą niezliczom dzenie, jak i zaprzeczenie, bowiem szalenie inwersyjny jest stada szpaków. Szpaki będą likwidowały wirujące słupy mucha model naszej kultury. A więc: rów. W błyskawicznych nalotach na te owady rozprawią si( p j k w rannej godzinie, kłopot, troska nie minie. z nimi, po czym obsiada drzewa. I znowu, wszystko dookoŁ I oczywiście coś zupełnie odmiennego. będzie rano zielone. Nieszczęsny ten, kto popranych ciuchów Gdy się widzi pająka z rana, to radość, bielizny itp. nie schował na noc przed tymi sraluchami. Lob gdy w południe - dobra nowina, szpaków nad lasem i polami zwykł obserwować o zmierzeni gdy wieczór nieszczęście. pan Czarek Rudziński. Z ławki przed swoim domem i * Nieszczęście, to znacznie więcej, gorzej, aniżeli tylko zmartwysoczyźnie z dala od Jeziora, ma znacznie lepszy ogląd świat ..... , „ , , j • TV J • • wiente icnagriny. aniżeli ja, na dołku, w chaszczach przy wodzie. Będzie więc щ opowiadał: / nagle one robią samolot, rozciągnęły się ici Wszelako: chmary, na kształt skrzydeł olbrzymiego samolotu. Lecz już Ą Szczęśliwa chałupa, gdzie pająków kupa. Szczęśliwy ten dom, gdzie pajączki som* chwilę są balonem, aby nagle, całkowicie zmieniając kierunel Uzupełnia te powiedzenia, na poczekaniu zebrane w czasie lotu, zniknęły i to wszystkie na raz co do jednego. W obawie przed ptasimi spustoszeniami w sadach, dbał P P " efonistka: gospodarze... stroją drzewa. Sąsiad, z tytułu pracy w płockie № ' ^ P ?J stoczni, dysponował sporą ilością czerwonego płótna. Więc nit 8 * i e w c z y « a , bo w domu pajęczyna. rozstawił strachów, jak jego rodzony brat, sołtys, zwykły rolnik, Do tumanów muchatek i pajęczaków w okresach znacznej lecz - niczym na święto 1 Maja - porozciągał w sierpniu na wilgotności, dołącza mrowie stonóg (Oniscus asselus L.), wierzchołkami drzew czerwone transparenty. Natomiast, innjs prosionków (Porcellio scaber Latr. rodź. Oniscidae), skorków młody gospodarz, zaniedbał podobnych działań. I stracił jedf czyli cęgoszy (Dermaptera) oraz ... biedronek dwukropkowych nego dnia około 20 milionów starych złotych! Szpaki spuił (Coccinella =Adalia bipunctata L.), siedmiokropkowych (Coctoszyły mu ledwie co obsiane pole buraków cukrowych. ! cinella septem-punctata L.) i biedroneczek (Cocinulla ąuatuoMoi stali przyjaciele w perypatetyzmie w Ogrodach Krasińs- "dec impustulata). kim i Saskim, jak się niespodziewanie pojawili w Murzynowie wzniecając rozliczne resentymenty, tak podobnie nagle znikli Boża k r ó w k a Jeszcze wczoraj było ich tysiące, a dziś nie pozostała w całej ws nawetjedna ich para. Oto wzór zorganizowania wielkiej liczb), Chrząszcz ten, którego trzy rodzaje j u ż wymieniłem jest osobników, wzór niedościgły ludziom. Po odlocie szpaków naszym ulubieńcem, wygląda przezabawnie więc pięknie, przerzedzone muchary, jako niedobitki, będą obok innycl a najważniejsze żywi się naszymi wrogami, paskudnymi mszyowadów fruwających, codzienną strawą jaskółek z Afryki cami, a także pożera jaja stonki ziemniaczanej! Być może z tej wiernych swemu wakacyjnemu osiedleniu. Niektóre z nici g ° J według nas niezależności wzięła się nazwa chrząszprzyspasabiają się... do drugiego j u ż w tym roku wylęgu' j " У drapieżcy. Nazwa ta nie ma nic wspólnego z ubóstwem Deszczowe, mokre miesiące lata, łagodne zimy, sprzyja* P - Przeciwnie, wiąże się z dostatkiem. Według obfitości wszelkiego rodzaju muchatek z komarami na czele Brucknera rosyjskie bodryj 'krzepki na duchu' i bodrit'sia 'krzepić s i ę ' , tudzież w Krakowskiem biedroń 'nygus', co W niektórych rejonach kraju, chociażby w sąsiedztwie Puszczj wszystko może, chyba wyjaśnia nie najgorzej pochodzenie tej Kampinowskiej, mieszkańcy tamtejszych wsi lękają się późn) miłej uchu nazwy. Jeśli więc biedronka ma związek z biedjesienią i zimą wchodzić do swych piwnic, albowiem zimujt roniem, co wszystko może, to dziecięca zamawianka-rymowanw nich tnące niemiłosiernie komary. Tylko z dymiącym na kiji . , . J , ' . • • • . , . ,_• . . . ./ . *a Kierowana do tego chrząszcza wydaje się nawet zrozumiała: kwaczem można śmiało otwierać spiżarnię piwniczną. •>• • , , , , •, „ ,. • Г , , • oiedroneczko lec do nieba Klimatyczne anomalie, zanieczyszczone do cna środowisko, „ „ • - - , , , ,, , przynieś mi kawałek chleba. to główne czynniki niezwykłych zmian, jakie obserwujemy Plaga tak nam życzliwych, przesympatycznych biedronek, w ostatnich latach w życiu o w a d ó w , ptaków, czy ryb. Plada łączy się każdorazowo w Murzynowie z masowym ... pomorem muchatek, towarzyszą przemiennie - tak się dzieje w Murzyno­ * Jeziorze ryb, raków, ślimaków i małży, a więc: szczeżuj, w i e - p l a g i pajęczaków (Arachnida) czyli stawonogów, głównif skójek, racicznic, groszówek, kruszynek, gałeczek, zagrzeb­ takich, jak roztocze, pająki, kosarze oraz zaleszczotki. Bywaj) iów, przytulików, zatoczków, błotniarek oraz innych jeszcze, lata, jak tegoroczne (6-7 tygodni ciągłych opadów w sierpniu wyposażonych w muszle mięczaków rzecznych, których lud­ i we wrześniu), kiedy każdy poranek z bogactwem pajęczy! ność miejscowa zwykła traktować jednym mianem, krówek; najosobliwszych konstrukcji w najbardziej niezwykłych miejs­ dodając często - dobre dla kaczek. cach, ujawnia rozmiary nowego całkiem zjawiska. W samym Wyrzucone przez fale na brzeg gnijące ciała ryb, raków tylko niewielkim pomieszczeniu Muzeum żyje sobie kilkaset: mięczaków, pokryją z czasem niezliczone zastępy znanych pająków (Aranei) tudzież, drugie tyle kosarzy (Opiliones). I m , i dwukropek, i siedmiokropek... Aby tekst ten nie stał się ekologicznym raportem, posłuchaj­ Pierwszy i pewnie j u ż niepowtarzalny pomór stworzeń my, co Nowa księga przysłów głosi o pająku. Od razu wypad* wodnych w Jeziorze nastąpił dziesięć lat temu. Trzeba było zauważyć, że nie ma w niej powiedzeń o pająku wiele (tylk° 6wczas zakopać stosy uśniętych, dorodnych leszczy, san siedem) i nie starszych, aniżeli pochodzące z drugiej poło*/ daczy, ^ . u^iejki, jazgarze, pozo X I X w. Już taki sobie komar ma ich trochę więcej, a najważniej­ ^awiano swemu losowi, rozkładu na piaszczystych brzegach. sze, najstarsze przysłowia z nim związane to początek wiek' 'ałaryb pokrywały spokojnie żerujące biedroneczki, wówczas X V I I . Zdroworozsądkowa operacja badawcza, której ograni­ nA<° - ' y P 4 J ą c e , rojami czy chmarami. W dwa lata czenia i jawne błędy są każdemu etnologowi doskonale znane, POżniej zjawisko umierania ryb się powtórzyło ale na mniejszą - Zmniejszyły się zasoby ryb które giną z nastaniem wskazywałaby na to, że owady dokuczliwe, roznoszące śmief' a ą i s a n i a P t o B o II. 1. Św. Agata. powierzchni ziemi znajduje. Potrącona gałąź bzu powoduje natychmiastowy wzlot tysięcy owadów. Natomiast najsłabsze nawet światełko lampy naftowej z przykręconym knotem ściąga w pobliże niezliczone rzesze wirujących osobników. Nie ude­ rzają - jak oniemiałe ćmy w szkło lampy i nie giną spalone w płomieniu świecy. Potrafią zachować bezpieczny dystans; wirują stale brzęcząc w pobliżu źródła światła, pod stropem, sufitem. Zapytasz szanowny Czytelniku, po co brzęczą? Otóż, sygnalizują pobratymcom miejsce rozkoszy. Owe podniebne słupy wirujące mucharów, to stan ich zalotów i kopulacji. Ponadto: (...) Kiedy w lecie przybliżymy się do wody - miejsca wylęgania się komarów, w chwilę po spotkaniu pierwszego komara zlatują się do nas ze wszystkich stron następne. Jak dowiedziały się o naszej obecności? Najnowsze wyniki badań nad komarami dowodzą. Że komary przekazują sobie wzajemnie informacje za pomocąfal elektromagnetycznych o milimetrowej długości. Każdy gatunek komara wysyła specyficzne, dokładnie zakodowane sygnały. Może nas dziwić umiejscowienie tak zminiaturyzowanej radiostacji w małym organizmie. Dla tech­ niki, przy stosowanych obecnie układach elektronicznych i ten­ dencji do miniaturyzacji, komary są odpowiednim wzorem do naśladowania. Nie powiedziałem, że komary wabi do wysysa­ nia naszej krwi przez ich samice kwas mlekowy zawarty w pocie... Natomiast komaropodobne muchary i to jest zdumie­ wające, w ogóle nie interesują się naszym ciałem. Zapewne żywią się substancjami pochodzącymi ze świata roślin. Zresztą, kto to wie. Wiadomo, że rano zwały martwych mucharów pokryją ziemię. Ścieżyny, ścieżki i drogi będą zielone. W po­ bliżu Jeziora, warstwa zmarłych owadów może być gruba na centymetr. Trzeba niezwykle ostrożnie korzystać z pojazdu zwanego tutaj bzykiem, czyli motoroweru marki komar. Pod wieczór pojawią się następne żywe, wylęgłe w Jeziorze 3 84 a n l a n M o a w n a n a i tel i j a k a ś w l a d o m o s ć d z i w c к а w r o s t b i e d a J v a l e to l e w w a n n , e a , a v 1 n a w o Ze a l e k n m e k j e } b w s t e D r o b n i c ę p t o t k i II. 2. Dzwonek loretański. Drzeworyt z druczku odpustowego Pamiątka z Kalwarii Zebrzydowskiej, nakład Stanisław Cyranowski, Zakliczyn (bez daty) upałów. W ubiegłym roku, w czasie suszy znaleźć j u ż było można na brzegach Jeziora jedynie wyschnięte zewłoki drob­ nych okoni i jazgarzy. Natomiast, ku radości rybaków roz­ mnożyły się sumy (osobniki 20-40 kilogramowe, od połowy kwietnia do połowy czerwca, łowiono dzień w dzień, wypróż­ niając wiersze, i rano, i wieczorem). W znacznych ilościach pojawiły się karpie, których wcześniej we Wiśle nie było. Seweryn Małkowski zawołany rybak i potomek sławych na Wiśle rybaków, sam sobie umiejący napleść każdą ilość wierszy i wieraszek (oczywiście z chrustu, czyli w i k l i n y ) , z powodu zmian w rybostanie Jeziora, dokonał rzeczy niezwykłej z za­ kresu wynalazczości. Oto udało mu sę zmienić kształt wierszy. Nie wtajemniczonym powiem od razu, że samołówka ta od czasów starożytnych w takiej samej postaci przetrwała do naszych dni. Identyczne, wydłużone, na końcu szpiczaste, przy wlocie rozszerzone, przypominające rakiety swym kształtem wiersze, używano w Starożytnym Egipcie, w całej dawnej Europie i do niedawna również w Murzynowie. Kierując się chęcią pomieszczenia potężnych ciał s u m ó w w zastawianych na dnie pletni (9 wieraszy połączonych ze sobą sznurem) usunął z tych samołówek część spiczastego końca i łącząc swymi otworami dwa, lekko stożkowate kosze (wciąż tu wyplatane i używane - kipy), uzyskał formę pękatego walca, w części środkowej pogrubionego, na końcu - jak w koszach - prosto­ padle ściętego. Od pięciu lat w Murzynowie i okolicach, dzięki pomysłowości zawsze pogodnego pana Seweryna, łowi się ryby wierszami wyłącznie - trzeba to śmiało powiedzieć - „nowej generacji". Piszę o tym z podwójną przyjemnością; po pierw­ sze, znajdując pierwszy raz w długiej praktyce badań tereno­ wych przypadek, stwierdzający bezdyskusyjnie, że w kulturze chłopskiej wynalazki tworzą konkretni ludzie oraz, po drugie, że nie zapomniałem o swym etnograficznym piętnie. Zaczęłem od szkicowania zadziwiających zjawisk środowis­ kowych w Murzynowie, kiedy - jak w 1995 roku - po lipcowej kanikule przez cały sierpień i część września padało. Ale w 1992 i 1994 roku, przez te trzy miesiące w ogóle nie było opadów. Woda w leziorze, mimo włocławskiej zapory, opadała nawet do dwóch metrów. Odsłaniały się w ó w c z a s , w zależności od 85 �miejsca, ukształtowania nadbrzeży, mniej lub bardziej rozległe plaże. Na Łęgu, najniższa część wsi, szerokość odsłoniętego nadbrzeża dochodziła miejscami do ok. 70 m, w pobliżu Muzeum, środek wsi, do kilku czy kilkunastu metrów. Wszyst­ kie z tych odsłoniętych miejsc pokrywała warstwa muszli, wcześniej j u ż wymienianych ślimaków i małży. Grubość powłoki utworzonej przez muszle dochodziła nawet do kilku­ dziesięciu centymetrów. Muszle wymarłych w Jeziorze stwo­ rzeń zostały szybko potraktowane (przez przedsiębiorczych murzynowiaków) jako dodatkowy surowiec do wyrobu ... pustaków. Wracajmy jednak do tematu tutaj głównego, jaki się wiąże ze słowem plaga; jak współczesne plagi owadzie przybliżyć mogą obraz nieszczęść trapiących ludzi przez stulecia. Zgodnie z zapoczątkowanym tu opisem należałoby zacząć od najbliższej mi grypy i malarii. Posłuchajmy, o czym mówią suche dane. Morowe powietrze „ G R Y P A [franc, od gripper 'chwytać ł a p a ć ' j , influenza [wł.j, choroba zakaźna wirusowa. U c z ł o w i e k a - wywoływana przez swoisty wirus 0 dwóch odmianach (A i B ) , atakujący szczególnie nabłonek dróg oddechowych. G. jest b. zaraźliwa, przenosi się przez zakażenie kropelkowe. Sporadycznie lub w postaci niewielkich epidemii występuje stale i ma wtedy przebieg łagodny; jednak co pewien czas wybucha w postaci epidemii większych, niekiedy nawet ogarniających cały świat pandemii, i wówczas przebieg jej jest b. ciężki. Pandemia g. wystąpiła m.in. 1889-91, a największa (zw. hiszpanką - od kraju, w którym wybuchła), z okresu 1918-20, pochłonęła ok. 20 min śmiertelnych ofiar; tzw. g. azjatycka z 1957 rozprzestrzeniła się z Azji na cały świat. Przyczyny występowania pandemii g. nie są dotąd dostatecznie poznane." 5 Podaję dane z dzieła drukowanego między 1962 a 1969 rokiem, stąd nie ma w nim wiadomości o grypie azjatyckiej szerzącej się po 1957 roku. Miałem jednak okazję od 1963 do 1976 roku doświadczać regularnie w stepie mongolskim na własnej skórze czym jest interesująca nas zaraza. Dzisiaj nie ma najmniejszych wątpliwości, że jej źródłem jest skażenie akwatyczne, czyli związane ze środowiskiem wodnym, a konkret­ nie, gęsto zasiedlonymi i zanieczyszczonymi zatokami Morza Żółtego (Zatoka Pohaj, Zatoka Liaotuńska, Zatoka Koreańska), Morza Wschodniochińskiego (Zatoka Hangczou koło Szang­ haju) nie mówiąc j u ż o Zatoce Tonkińskiej oraz wodach Morza Południowochińskiego wokół Hongkongu. Zresztą, jak dobrze wiadomo, grypę azjatycką nazywano również grypą Hongkong. Nie zdziwiłbym się pojawieniu nazwy - czego sobie i nikomu nie życzę - grypa Płock lub grypa Włocławek... Bywało w stepie, że z dokładnością, co do dnia (21 września) następowało skażenie. Jeszcze dwudziestego tegoż miesiąca do późnego popołudnia chodziłem rześki i nawet wesoły. Ale pod wieczór zaczął wiać wschodni wiatr, dzuu; w zimie, postrach pasterzy, powodujący często pomór stad. Na drugi dzień j u ż nie byłem, ani rześki, ani wesoły. Złe powietrze; mala aria, czyli z włoskiego malaria, inaczej febra, albo zimnica. U nas jej roznosicielem jest wspominany już komar widliszek (Culex). Na świece malarię łączy się z moskitami, również komarami (hiszp. mosquito; łac. mosca 'mucha'). Zachowanie pojedynczego widliszka z Murzynowa 1 moskita w Kamerunie albo Senegalu, jest identyczne! Czycha aż człowiek uśnie. Kiedy j u ż uśnie na dobre, zarówno widliszek, jak i afrykański moskit, brzęcząc zuchwale, atakuje ucho! W taki sposób obudzony człowiek w swym przerażeniu staje się ofiarą nawet paru ukąszeń, w innych, lepszych miejscach na ciele niż okolice ucha... Komar syberyjski wybiera nieraz piętę... Pozwala to owadowi długo i spokojnie ssać krew ofiary. Aby po tym zabiegu można było chodzić w butach, trzeba z nich 86 wyciąć części tylne... Opuchlizna i skażenie obrzydliwą materią jest gwałtowne, prawie natychmiastowe. W i e m coś o tym! „Zimnica, malaria [wł. ] , gorączka błotna, choroba pasoży tnicza człowieka, wywoływana przez pierwotniaka z rodzajt Plasmodium (zarodziec); cechą charakterystyczną z. jest okre­ sowe występowanie napadów gorączki. Z . należy do chorób najgroźniejszych i najbardziej rozpowszechnionych, zwłaszcza w krajach zwrotnikowych i podzwrotnikowych; szacuje się, że w 1952 na z. chorowało na świecie 350 min ludzi, zmarło ok. 3,5 min, w 1959 - 150 min, zmarło 980 tys." Jak kora wierzby i wierzbowatych stała się surowcem dc uzyskania sulfamidy, tak kora chinowców, chininy, podstawo­ wego leku w schorzeniach malarycznych. Chinowiec, albo chinowe drzewo, Cinchona; ok. 30-40 gatunków. Rośnie na stokach Andów, na wysokości 1200-3500 m, między 10 a 22 stopniem szerokości geograficznej, południowej. Drzewa tt osiągają wysokość 15 m; mają liście skórzaste, eliptyczne, wiecznie zielone, a kwiaty wonne, wiechowate. Owoce chinowca, torebki, zawierają liczne skrzydlate nasiona. Na komarach i związanej z nimi malarii wyczerpuje się moji potrzeba rozumienia pojęcia plagi, a tym samym zarazy Zainteresowanych cholerą, ospą czy d ż u m ą odsyłam do niedo ścigłych znawców przedmiotu: Camusa, Geremka a także Moniki Sznajderman. 6 V?- z ŻYWIOŁY Gdybym miał orzec, który z żywiołów uważam za najbardziej złowrogi uznałbym oczywiście trzęsienia ziemi, erupcje wul­ kaniczne i tym samym o g i e ń . Jednakże zdając się na doświadczenia całkiem własne, tym najgroźniejszym wydaje raj się nie ogień i również nie w o d a (żywioły przed którymi można się ratować w porę przeprowadzoną ewakuacją), lea w i a t r . Wzgórza i wyrosłe wysoko drzewa w pobliżu siedzib ludzkich, piorunochrony, wały przeciwpowodziowe, wcześniej zaś, starannie dobierane miejsce pod dom, czy stawianie go na specjalnie utworzonym wzgórku, a ponadto: - woda święcona, - sól i chlebki św. Agaty, - zapalona gromnica, - gniazdo bociana w obejściu, - zaklęcia, modlitwy i pacierze, - poświęcone gałązki, wianuszki i - palma, wreszcie - dzwonek (loretański) i - dzwony stanowiły, albo całkiem praktyczne i skuteczne zarazem zabez­ pieczenie przed żywiołami ognia i wody, albo - co wcale nie jest mniej ważne - kształtowały poczucie bezpieczeństwa; bezcennego stanu ducha, łatwo czy też naturalnie, przeradzającego sif z chwilą rzeczywistego nieszczęścia (pożaru, zalania itpj w silną wolę przciwstawienia się mu, obrony, walki itd. Natomiast żywioł wiatru jest bezkarny... A n i w naszej kulturze, ani w innych mi znanych kulturach, nie zostały wykształcone, stosowne praktyki przeciwhuraganowe, czy przeciwietrzne; przypominające ó w dosyć bogaty rejestr przedstawiony^ sposobów chronienia się przed ulewami, gradobiciami, powo­ dziami oraz porażeniem i zapaleniem od gromu. Tuarego* w czasie burz piaskowych na Saharze pozostaje jako ochron) jedynie zsunięty na twarz turban, a Berberom, kaptur burnus* Mongołowie z pustyni Gobi, gdzie szaleją podobne do saharyjskich burze piaskowe, ani turbanem, ani kapturem się chronić w mogą... W odzieży jaką umiłowali, wykształciły się zabez­ pieczenia dłoni (długie rękawy zastępujące rękawice), lecz n* twarzy... Dosadniejszych jednakże kulturowych grzechów za­ niedbania wobec wiatru dostarcza społeczność żeglarsko-maT? narska i to całego świata. Charakterystyczny uniform marynar­ ski, a w n i m specjalnie poszerzone nogawki spodni, pozwala- II. 3. Cuda Jezusowe; unicestwianie żywiołów wiatru i wody. Cyprian Norwid, Łódź Chrystusowa na Jeziorze Genezaret, 1856 chronić się przed zamoczeniem! Owo poszerzenie jest w sam raz, aby przy podwijaniu spodni objęło najgrubszą część nogi, udo. Osobliwy kołnierz przy bluzie, jeśli ma chronić przed wiatrem marynarza, wymaga aby stał on zawsze do wiatru tyłem! Wobec zaś samego wiatru wymagana jest całkowita pokora, a gwizdanie - które sprowadza nieporządany wiatr -jest, jak wiadomo, niezwykle surowo karane. Dodam na koniec (ale o tym będzie szczegółowo w ostatniej części tego szkicu) żywioły ognia i wody mają licznych świętych patronów. Żywioł wiatru świętego patrona nie ma. Nie ma, jak się wydaje, między innymi dlatego, że z w o dn i с z o ś ć, differentia specifica tego żywiołu (mówimy wszak, daremnie szukać wiatru w polu, czy płochy jak wiatr, lecz nie jak burza, ulewa, rzeka, piorun) nie sprzyjałaby często dobremu imieniu patrona świętego. Kościół - jak mniemam - rozwiązał ten problem, można rzec, okrężnie. Wprawdzie wiatr powoduje nieszczęścia, nieraz straszliwe, pustoszy domostwa, zatapia statki na morzu, a najważniejsze rozprzestrzenia zarazy, jednak­ że dotyczy to życia i zdrowia; ludzi i zwierząt. Zatem, odpowiedzialniejszym zabiegiem będzie powołanie patronów strzegących zdrowie (życie) ludzi i zwierząt; chroniących ich przed morowym powietrzem, czy konkretnym schorzeniem. Takich też świętych patronów, tylko u nas, jest spora gromadka. Oto ci święci: Błażej, Roch, Jan Boży, Walenty, Benon, Wendalian. Będę jeszcze mówił o nich obszerniej przy końcu. Natomiast w wierzeniach przedchrześcijańskich, czy też póź­ niejszych, synkretycznych, nawiązujących do wyobrażeń głów­ nie chłopskich, odnajdujemy dosyć liczne istoty nieziemskie, wypada nawet powiedzieć, niebiańskie (aby tylko nie było az, demoniczne), ściśle związane z wichurami, wiatrem, wirami powietrznymi itd. Podobnie rzecz się przedstawia w mitologiach starożytnych, wszystkich światowych centrów Kulturowych; Mezopotamii, Egiptu, Grecji i Rzymu, Dalekiego Wschodu z Chinami i Indiami na czele, a także w przypadku Ameryki Prekolumbijskiej. Wiatry mają swych bogów; wiatry ^ Personifikowane i deifikowane. Wreszcie, w prastarych zar °smogoniach, wiatr - jako substancja kreacji świata - wy­ stępuje na podobnym poziomie znaczenia, co żywioły wody i ognia. Kosmogonia aztecka służyć tu m o ż e najbardziej chyba sugestywnym świadectwem. A oto, pochodząca z Małopolski bajka o Macieju i żywiołach. W reistycznej, spowitej pragmatyzmem rzeczywistości murzy nowskiej, dla bajki - mówiąc oględnie - większego zrozumienia nie ma. Dlatego więc, sięgam do skarbnicy chłopskich wyob­ rażeń z odległej części kraju. Zimowym rankiem, ale słonecznym, wyszedł sobie Maciej przed chatę aby popatrzeć na świat boży. Wnet spostrzegło Macieja Słoneczko i go zapytało. - Prawda, Macieju, że jestem na świecie najważniejsze i nagroźniejsze? - Wcale nie, odrzekł Maciej. - No to cię spiekę i wtedy przyznasz m i rację. Do rozmowy wtrąciła się Chmura. - Masz rację Macieju. Przecież wiadomo, to j a jestem królową na niebie. Kiedy tylko zechcę, przesłonię sobą to pyszniące się świecidło. Powiedz, że to j a jestem najważniejsza i najgroźniejsza. - Wcale nie jesteś Chmuro najważniejsza i najgroźniejsza. Odpowiedział bez namysłu Maciej. Na to Chmura pociemniała ze złości i zakrzyknęła. - Dobrze Macieju, teraz cię moje deszcze z m o c z ą do suchej nitki, ulewa dom ci zaleje i wtedy zobaczymy co powiesz. Mróz przysłuchiwał się pogwarce Chmury z Maciejem i też go zapytał. - Przyznasz Macieju, że to j a jestem najsurowszy, najgroź­ niejszy i wszechmocny. - Nie! Wrzasnął Maciej. I wtedy zaszumiał Wiatr. - A co o mnie sądzisz Macieju? Maciej pokłonił się wiatrowi i rzekł. - Ty Wietrze jesteś najważniejszy. Tylko ty wszystko możesz. - M ą d r z e powiedziałeś Macieju. Jeśli cię M r ó z zmrozi, to cię ciepłym podmuchem ogrzeję. Gdy cię Słońce spiecze, to cię 7 87 �ochłodzę. No, a jak cię ta pyszałkowata Chmura zmoczy, to cię osuszę. Maciej ufnie powrócił do chaty i z lubością wsłuchiwał się w poszumy wiatru, dochodzące z powały od strony komina." Na Niżu Polskim, a więc w obszarze w którym znajduje się Murzynowo, zdawać się by mogło, nie występują groźniejsze wiatry. Tak jednak nie jest. Kujawa, to nazwa wiatru południowozachodniego, wiejącego najczęściej w naszej wsi, wieją­ cego od strony Kujaw. W nazwie kujawa odkryć można związek ze stroną świata kojarzoną z Kujawami, ale również z samym sensem słowa, które Bruckner łączył z chujawą, chają, jako 'zawieruchą'. Kujawa daje znać o sobie bez względu na porę roku. Równie dokuczliwa może być na wiosnę oraz jesienią, jak też w środku lata. Będzie się panoszyć na początku zimy, dopóki j ą morka, wiatr północny, lub inny, wschodni nie zmorze. Najdokuczliwiej dawała się kujawa we znaki, kiedy się przebywało na rzece i w jej pobliżu mieszkało. Ale po utworzeniu sztucznego Jeziora, zmieniło się wiele. Zagrody przeniesiono w cichszy rejon, w stronę tarasu pradoliny, a sama Wisła zamieniona w sztuczny zbiornik cuchnącej wody, chociaż kiedyś wszyst­ kich tu żywiła, stała się obszarem dla większości (poza osobami z dwóch tylko rodzin) całkiem obojętnym. Zachowały się jednak wspomnienia, jak onegdaj na wodzie bywało; kiedy dopadła wodniaka czy rybaka kurzawa. Trzeba było nie raz opuszczać łódź i szukać schronienia na łasze piasku kępy. Powalić się plackiem na tym piasku i wyznając swe najcięższe grzechy, modląc się żarliwie o przetrwanie, czekać. W czasie tego czekania, jedna tylko myśl nękała nieszczęśnika: Poderwie, czy mnie nie poderwie do góry... Nie wszyscy zawołani, dawni wodniacy bijali swoje żony... Ale ci, którzy to czynili, byli - według zgodnej opinii - ofiarami uszkodzonych nerwów. 9 I winiono za to kujawę. Przypisywano jej również, czynieni człowieka złośliwym i nadmiernie zemszczącym. Obserwują; bacznie swoje zachowanie w Murzynowie, podzielam w pełn istnienie ścisłej zależności między kujawą a zemszczenie^ czyli przeklinaniem; wypowiadaniem nieprzyzwoitych wyra zów. Bywają dni całkiem stracone, kiedy nic sensowneg (wymagającego wysiłku umysłowego, a nie tyko fizycznego) się nie udaje. I to również zasługa żywiołu wiatru, zwanegi kujawą. Ale co tam znaczy kujawa, regionalny wiaterek, pośró; światowych wichur. Wspomnijmy tylko, globalne zamieszani sprzed zaledwie paru lat, którego sprawcą stał się iracko kuwejcki, opóźniony podmuch chamsynu (arab. chamsin -4 - pięćdziesiąt; zapylony, gorący wiatr, wiejący przez pięć dziesiąt dni). Według znawców przedmiotu, wiatr ten pojawi się w połowie marca, ale według oficjalnego komunikat! dowództwa armii sprzymierzonych, liczono się, że będzie wiaj j u ż w grudniu... Chodzi oczywiście o konflikt w Zatoct Perskiej w 1990 roku. Sprzymierzeni zawiadomili świat, żi uderzą na Irak przed świętami Bożego Narodzenia. Nie uderzy, l i . I również nie uczynili tego po świętach, przed Nowyrt Rokiem, jak obiecywali. Ostatecznie, atak nastąpił w połowit stycznia 1991 roku. Przez kilka tygodni żyliśmy w nękającym napięciu, albowiem psychoza możliwości konfliktu światowego nie malała, lecz się powiększała. Chamsyn, jak z czasem ogłoszono, swym zapyleniem (ponoć, kiedy wieje nic 1 widać) miał stanowić naturalną zaporę maskującą, wcześniej opanowaną przez siły powietrzne Sprzymierzonych... Ale onego roku, chamsyn powiał inaczej niż zwykle. I mimo dyy ponowania satelitarno-komputerową prognozą, Sprzymierzeni zmuszeni zostali do kapitulacji przed siłą wietrznego żywiołu. Tylko ten fakt z najnowszej historii wojen nakazuje, aby awersji 10 dodeterminizmu geograficznego dwóch zamierzchłych totalitaryzmów (czerwonego i brunatnego, wschodniego i zachod­ niego) traktować, jako zupełnie chybioną, chociaż całkowicie zrozumiałą. Zainteresowanych, wysoce uszczegółowioną, prawdziwą na­ turą żywiołów, odsyłam do niezastąpionych o nich danych, literackich. Tylko pośród rodzimych, czy z Ojczyzną związa­ nych pisarzy, odnajdziemy prześwietne relacje, przy tym, odnoszące się do różnych zakątków ziemskiej ekumeny. Zatem, rekomenduję jako najlepszego znawcę wiatrów Josepha Con­ rada, słońca Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, opadów w tropi­ kach, Michała Choromańskiego i bezwzględnie Witolda Gomb­ rowicza." Wszystkie żywioły mają to do siebie, że kiedy następuje w nich przekroczenie granicy u m i a r u , stają się dobrodziej­ stwem nie do zniesienia czy mówiąc inaczej, dobrem prze­ klętym. Stąd nasze pomieszanie; z jednej strony błagania kierowane do nieba aby spadł deszcz, a z drugiej, kiedy ulewy niszczą cały dorobek życiowy, złorzeczenia w stronę niebios. W czasie skwaru prosimy Pana o odrobinę powietrza, o naj­ skromniejszy powiew, a kiedy powiew przerodzi się w huragan, w tajfun lub - nie daj Boże - tornado, zapieramy się często naszych przekonań. Żywioły ognia, wody oraz wiatru, pod względem kryjących w sobie przeciwieństw (dobroczynności i złowrogości) nie mają w przyrodzie żadnego, porównywalnego odpowiednika. I dlate­ go chyba też, tak łatwo nasza niefrasobliwa ufność wobec żywiołów przeradza się w straszliwą bojaźń. W najstarszych wierzeniach (pierwotnych) uzależnienie od chimeryczności żywiołów przyjmowane było z absolutną uległością w postawie całkowitej pokory. K u naszemu wielkiemu zdumieniu, ślady tej postawy odkrywamy nie tylko w płochych deklaracjach słow­ nych, błąkających się w różnych przekazach ustnych, a wywo­ dzących się z kultury chłopskiej. Istnieją poświadczenia trwało­ ści tej postawy w konkretnych zachowaniach. Najdrastyczniej wyrażają nie podejmowanie prób przywracania życia ludziom porażonym gromem czy niesienia pomocy topielcom. Rejestry cudownych zdarzeń z naszych narodowych sanktuariów, a jest to regułą, nie stwierdzają przypadków stawiania przed obliczem Osób Boskich i Świętych Pańskich ofiar utonięcia tudzież trafienia piorunem. A przecież, wydawałoby się, że dobrze znane, antropocentryczne przesłanie z Genesis, dotyczące czło­ wieczej zwierzchności, panowania naszego nad wszystkim co żywe w przyrodzie, w y w o ł a u chrześcijan całkowite wy­ zwolenie z pogańskich przesądów. Ponadto, sam Nowy Tes­ tament, w cudach Jezusowych, szczególnie w dwóch - uciszenia wiatrów i chodzenia po morzu - jeszcze dosadniej wyraża intencje niezależności, panowania człowieka w przyrodzie. Unicestwienie dwóch straszliwych żywiołów - wiatru i wody - to wyniesienie ponad ich moce siły, kryjącej się w żarliwej wierze. Demony Napisałem to słowo kursywą, ale mogłoby znaleźć się w cudzy­ słowie, albowiem wydaje mi się całkowicie niewłaściwym II. 4. Martin Schongauer, № określeniem wobec wielu istot niebiańskich i chtonicznych szenie św. Antoniego, micdzj z dawnych wierzeń, o których chciałbym tu mówić. Rodowód 1470 a 1475 r„ miedzioryt go słowa jest zapewne kościelny, może nawet ogólnochrześDemoniczne monstra Schot jański. Dla potrzeb badawczych, wyzutych z intencji wartoś­ gauera to z reguły zwierz( z ludzkimi członkami. (...) I " ciujących, staje się też przez s w ą jednoznaczność nieprzydatne; potworność (...) wzięła i< iera różnice występujące między czczonymi niegdyś isz fantazmatycznego połączę tami; a najważniejsze, z góry je piętnuje, jako nieprzyjazne nia zwierząt z ludzkim zamilO' towiekowi. Jednym słowem, wskazuje wyłącznie na ponoć waniem do okrucieństwa. W" szard Przybylski, Pustelnifl zatański, czy diabelski, a nawet upiorny aspekt owych istot, i demony, Znak Kraków 199* P°mijając ich często opiekuńczą lub zdecydowanie dobroczyne № C1 е ac s m 88 &i II. 5. Nowożytne wyobrażenia kosmogoniczne. Smok zasłania słońce. Józef Muczkowski, Zbiór odcisków drzeworytów XVI-XVII w. Kraków 1894, nr 829. Z lewej strony ponad księżycem, wyobrażenie Ptanetnika czyniącego powódź; z dużego gąsiora wylewa wodę. Według: Tadeusz Seweryn, Ikonografia etnograficzna, „Lud", T. XXXVII: 1946, s. 293 ną rolę w wyobrażeniach swych niegdysiejszych wyznawców. Dziś, kiedy każdy odkryty okruch zamierzchłych wyobrażeń pobudza bicie serca i niezmiernie raduje, określenia - demon, demoniczny, demonologia - pomijając ich j a w n ą symplifikację, przyprawiają o mdłości, a nawet wywołują zbrzydzenie. Na szczęście, czas zrobił swoje i najgroźniejsze słowa, jak Behemot, albo Lucyfer mogą, pospołu ze swym desygnatem szczerze bawić. Wykorzystał to Michał Bułhakow prześwietnie w Mist­ rzu i Małgorzacie. Poczciwinę Rokitę, opiekuna stad, pośrednio zaś duchowego dyspozytora mleka i sera; kochliwego przyjaciela dojarek, zawodzącego nocami do nich z tęsknoty na swych przepastnych dominiach, rokiciach i rokitnicach, potraktowano szczególnie surowo. Miał bowiem wyłącznie dobrą opinię. Został włączony do rzeszy diabłów. W Rokiciach, uroczyskach Rokity, ewan­ gelizacja prowadzona była zapewne w sposób bezwzględny, na pewno zaś z wykorzystaniem najkosztowniejszych i najbardziej olśniewających ś r o d k ó w . 12 Przypuszczać należy, że niektóre z istot niebiańskich i chtoni­ cznych o mocach nadprzyrodzonych, istot przynależnych do wyobrażeń przedchrześcijańskich, czy znacznie późniejszych, synkretycznych, ludowych, mogły korzystać ze słabej o nich orientacji wśród księży i osób związanych z nawracaniem bezbożników na prawowitą wiarę. Płanetników, Chmurników, Obłoczników, Trzymaczy tudzież G r a d o w n i k ó w odkryli zape­ wne owi pierwsi, romantyczni badacze duszy ludu polskiego. I nie jest wykluczone, że to oni, a nie księża, postrzegli pierwsi (bowiem tego bardzo pragnęli), iż owe nieziemskie istoty mają diabelską, (demoniczną) nautrę. Nastąpiło tu osobliwe spłyce­ nie pojęć ZŁA, D E M O N Ó W Z Ł A , D E M O N Ó W , S Z A T A N A ; 89 �definiowanych już w Starym Testamencie, a w Nowym - w cu­ dach Jezusowych (choćby Uzdrowienie opętanego, M k 5,1-20) i rozmowach z apostołami (choćby z Piotrem, Zejdź mi z oczu, szatanie, bo nie myślisz o tym, co Boże, ale o tym, co ludzkie. M k 8, 33) - rozwijanych i przekonywująco egzemplifikowanych. Ksiądz Jagódka, proboszcz kościoła w Podbinie (okolice Mszany Dolnej, połowa X I X w.), wielkiej dobroci i zacności osoba duchowna, nie analizował pojęcia Z Ł A w kategoriach hermeneutyki, czy też wcześniejszych sposobów oswajania się z Biblią. W Podobinie wystąpił przed stukilkudziesięciu laty, poważny problem z zakresu występków Płanetników: (...) wieś Podobin nawiedzały często gradobicia. Burze nadciągały zawsze od strony Raby t.j. od południowego zachodu (niczym kujawa w Murzynowie, JO), przynosiły ze sobą ulewne deszcze, grzmoty i pioruny i co najgorsze grad, który niszczył wszystkie plony we wsi i powodował potem głód i nędzę. Zdarzało się to często, co kilka lat i doprowadzało ludność do rozpaczy. Ks. Jagódka postanowił: Ktoś we wsi, człowiek godny i piśmienny musi przepisać cztery ewangelje, jedną po drugiej, ale tak uważnie i wiernie, żeby nie zmienił ani jednego słowa, nie opuścił kropki ani przecinka. Trzeba także uwić cztery wieńce i zostawić je w kościele na ołtarzu przez całą oktawę Bożego Ciała. Następ­ nie zawinąć każdy z nich z osobna do tekstu jednej ewangelji i zakopać dość głęboko w polu. Muszą to wykonać czterej ludzie zaufani w tajemnicy, aby ich nikt nie widział i wieńców nie wykopał albo pługiem nie wyorał. (...). Nie zawiedli się ludzie, słuchając tej rady. Od tego czasu burze i grady omijały z daleka ich role, strzeżone przez słowo Boże i święcone wieńce. Nie wszędzie na Pogórzu posługi duszpasterskie znajdowały się w rękach tej zacności osób, jakim był, zmarły w 1862 r. ks. Jagódka. Korzystali wówczas gospodarze z pomocy swych obłoczników, chmurników czy płanetników. Wypisałem te słowa małymi literami, ponieważ występowała (a może nadal się zdarza) na południu Polski instytucja zamawiaczy pogody, których nazywano tak samo, jak owe istoty niebiańskie, władające deszczem, śniegiem i gradem.' Ale znano również, dostępne każdemu, sposoby odpędzania chmur ulewnych i gra­ dowych choćby przy pomocy dzwonka loretańskiego. W nie­ których wsiach w okolicach Kalwarii Pacławskiej stwierdzono z dzwonka tego wielkie pożytki jeszcze przed rokiem lub laty dwoma. 13 4 15 Podoba mi się postawa buddystów wobec zastanych wierzeń związanych z żywiołami oraz sachjuzami (mong. 'duch', 'duchy'). Otóż mnichów, nawet tych wędrownych, niosących posługę duchową i głoszących słowa swej wiary, nie zaprzątało napiętnowanie, ani też walka z sachjuzami stepu, gór, rzek oraz nieba. Życzyłbym sobie istnienia podobnie światłej obojętności (nazywamy to tolerancją) w naszych wierzeniach. Czy są to tylko marzenia ściętej głowy? Czy modlitwa G o m b o d ż a w a jest odmawiana tylko gdzieś w Mongolii? - Byłem (ateistą, JO), jak kołchozy istniały. Wszystkich pasterzy zapisali do ateistów, niektórych to nawet do partii zapisali. Teraz to już nie jestem ateistą. - Wierzysz w Boga? - A nie, nie wierzę. - To w ogóle się nie modlisz? - Jakże nie? Modlę się. Żeby zaraza nie przyszła na bydło, Żeby deszcz spadł, a w zimie nie było śniegu. Ciągle się modlę. - Do kogo się modlisz? - Ja się modlę, jak na górę wejdę, albo jak na rozstajach dróg lub na przełęczy stanę ze stadem. Wtedy dokładam kamień na stos (owoo, Ю), który tam stoi, leję ajryk w niebo, żeby dało deszcz i w ziemie leję, żeby trawa dobrze rosła. 16 90 Demony z którymi zmagał się Jezus, jak też demony, które wielbienie ale również bojaźń, szacunek i gorliwe okazywanie prześladowały pustelników, chociażby św. Antoniego ( i l . ), tc czci, to najczęstsze składniki owej reguły. Jednakże, zdarzały nie te same istoty jakie czci do dzisiaj pasterz mongolski, czy tej się od tej reguły odstęptwa. Za takie odstępstwo, uznać stwory wobec których istnieje też do dzisiaj jakaś powściągliwa niewątpliwie należy chłostanie rózgą figury św. Jana Nepomu­ bojaźń wśród jakiejś części mieszkańców niektórych polskich cena, jeśli zawiodły przyjęte powszechnie formy zachowań wsi w pewnych tylko częściach kraju. W Murzynowie takiej kultowych... Kiedy, mimo błagalnych modlitw kierowanych do bojaźni pewnie już od stulecia nie ma! Ale u Zawiślaków, po świętego, trwała porażająca susza, albo powódź niszczyła całe, drugiej stronie Jeziora (oni nawet nie wiedzą gdzie wschód, posiadane mienie. T ę religijną desperację odkrył wśród mało­ a gdzie zachód się znajduje...), pewnie jeszcze dzisiaj słyszy polskich chłopów (czasy końca X I X i początek X X w.) niektórzy, dochodzące nocą z wody wołania Topielca: chod%\ nieoceniony Tadeusz Seweryn. Istotom towarzyszącym, które choodź, choooodź ...! - wierzą - że jeśli ktoś tego wołania nie miały swych artefaktów, w rzeźbionych figurach czy posłucha, a będzie w dodatku dziabnięty, napewno już nie malowidłach, można było na podobnej zasadzie przygany, stan powróci. Morał, jak najbardziej racjonalny, płynie z tego jeden, swych gorzkich uczuć wyrazić tylko w splunięciu i wypowie­ Po pijaku różne się słyszy głosy i słuchać ich nie należy. dzeniu stosowanego przekleństwa. Łatwo tu o rekonstrukcję: Obyś utopcu zdech, i taka twoja mać. A ponadto, nocą lepiej do wody nie wchodzić... Pani Joanna Tokarska-Bakir, zapewne postrzegając stry wializowanie pojęcia Z Ł A w nadużywanym przez etnografów słowie demon itd., zaproponowała określenie - istota towarzysząca.* Chodzi oczywiście o istotę towarzyszącą przede wszystkim człowiekowi. A chyba można dodać, że towarzysząca w róż­ nych, nieprzewidzianych okolicznościach; towarzyszącą a więc ubarwiająca (wzbogacająca sobą) rzeczywistość; towa­ rzysząca, to również oswajająca czy określająca tę rzeczywis­ tość. Zatem, czyniąca już z tego tytułu wiele dobrego... Takiej istoty nie można nazywać po prostu demonem. A jeśli się jui bardzo pragnie pozostać przy tej konfesyjnej terminologii, te wypadałoby napomknąć o D E M O N A C H D O B R A , bowiem samo słowo demon ma w powszechnym odczuciu wyłącznie konotację ujemną. 3 Ponowoczesność okolic Przemyśla, Joanny Tokarskiej-Bakir, ekspozycja w Pałacu Kazimierzowskim U W , pomagając w etnologicznych rozterkach; służąc przemyśleniami i pomys­ łami wielkiego wdzięku - bez których, wydaje się, że nasz zawód istnieć nie powinien - utrwaliła się j u ż w mej najlepszej pamięci mocno i chyba dosyć głęboko. Z jednej strony po­ krzepiające na duchu, wielkie przeżycie intelektualne w pałacu rektorskim, a z drugiej, powiększające się z każdym rokiem chmary mucharów w Murzynowie oraz marniejące na strychu plebanii w Rokiciu, porzucone, osiemnastowieczne obrazy Świętych Pańskich, to bezpośrednie bodźce mojej potrzeby mówienia o Plagach, żywiołach itd., jak w tytule. O p a t r z n o ś ć i Święci P a ń s c y Przyjmuję, że zachodzi formalny - może też nieformalny - związek między istotami towarzyszącymi (nazywanymi nie zbyt odpowiedzialnie demonami) z prastarych, chłopskich wierzeń, a wizerunkami w potocznej świadomości niektórych postaci osób świętych z wierzeń u nas późniejszych. Korzystam z wielosłowia, aby i w ten sposób swój respekt do świętych wyrazić. Łączy te skądinąd odrębne byty, imaginacyjne z jednej strony, a konkretne, osobowe z drugiej, nadrzędna kategoria rzeczywistości, przypisywane tym bytom żywioły, czyli jedne z najważniejszych zjawisk fizycznych w przyrodzie, tu - Я i zrozumiałych względów - określane w sposób możliwie najbar­ dziej zwięzły: ogień, woda, wiatr. Zarówno istoty towarzyszące, i celestyczne, i chtoniczne, jak też święci utożsamiani z żywiołami (chociażby św. Agata i ś* Florian z ogniem, a św. Jan Nepomucen z wodą) są w wierze­ niach dysponentami mocy, tak zbawczych (życiodajnych), j ^ też niszczycielskich, ukrytych w tych żywiołach. Kult (zaklęci* modlitwy, ofiary, dary, wota itd.), albo mówiąc inaczej, praktyk magiczne i religijne kierowane do jednych lub drugich patronó* stanowią odwieczną formułę porozumienia (a mówiąc ogled; niej, usłyszenia czy też zobaczenia, błagań, próśb, życzę" tudzież podziękowań), mającego na celu pozyskanie przychyl' ności, łaskawości, opieki. Porozumienie to podlegało też ustalo­ nej regule: Nie spoufalanie się, należyty dystans, szczęt* 1 Przyjrzyjmy się interesującym nas świętym i błogosławio­ nym. Na niesłychaną ich ilość (rejestr przedstawiony przez ks. Wincentego Zaleskiego sdb, tylko wybranych postaci, zamyka św. Zyta, służąca, ok. 1218-1272, jako pięćset sześćdziesiąta siódma) zaledwie kilka lub kilkanaście - w zależności od części kraju - łączyć m o ż e m y z opiekuńczym stosunkiem wobec najgroźniejszych żywiołów. Starając się dochować wierności tradycji związanej z miejscem przedstawianych tu spostrzeżeń, Murzynowem i parafią Rokicie (20 km na zachód od Płocka) poświęcę nieco uwagi świętym, Małgorzacie, Barbarze, Piot­ rowi i Pawłowi, Onufremu i Mikołajowi, ważnym patronom lokalnym o rozleglejszej roli w życiu religijnym, aniżeli sama kuratela ukierunkowana na zagrożenia ze strony trzech żywio­ łów. Święta Małgorzata Łacińskie słowo margherita znaczy tyle, co „perła". Pod tym imieniem zna Kościół 8 świętych i 11 błogosławonych. Informację tę podaję za wspominanym już ks. Wincentym Zaleskim, autorem dzieła najbardziej obecnie uznanego. W Ży­ wotach Świętych Piotra Skargi znajdujemy wiadomości o dwóch świętych Małgorzatach, ale żadna z nich nie jest tą, pod której wezwaniem występuje romański kościół w Rokiciu. W Żywotach Świętych Pańskich o. Hugo Hoevera, rzecz się ma tak samo, chociaż autor mówi o trzech świętych Małgorzatach. U Zalewskiego znajduje się już 6 życiorysów, a jeden z nich dotyczy, pierwszej w historii św. Małgorzaty z początku I V w., mającej przydomek męczennicy. 18 Stolicą Pizydii była Antiochia, założona nad górnym Meand­ rem przez króla Seleukosa i Nikatora ku czci Antiocha i Sotera (323-262 przed naszą erą), syna i przewidywanego następcy. Od tej Antiochi, leżącej w Malej Azji - pisze ks. Zaleski - należy odróżnić Antiochię syryjską, założoną również przez tegoż Seleukosa i ku czci swojego syna, Antiocha, nad rzeką Orontes, która miała się stać jedną z największych metropolii ówczes­ nego świata. Pierwszą gminę chrześcijańską w Antiochii pizydyjskiej założył św. Paweł Apostoł podczas swojej pierwszej podróży latach 45-49. W czasie swojej drugiej podróży apostolskiej św. Paweł Antiochię tę ponownie nawiedził (Dz 13, 13-51; 16, w Patronką tegoż miasta jest św. Małgorzata, męczennica, '"lata być według podania córką pogańskiego kapłana. Po Przedwczesnej śmierci matki została oddana pod opiekę pias> która była chrześcijanką. Ta ją doprowadziła do po­ znania nauki Pana Jezusa i do Chrztu świętego. Wybuchło 'e prześladowanie, najdłuższe i najokrutniejsze, obejmują,5 ' imperium rzymskie, za panowania cesarza Dioklecjana UX4~305). To samo podanie głosi, że Małgorzata była bardzo któ ' ^°S Zakochać się w niej miał namiestnik rzymski, /У, chciał ją pojąć za żonę. Ta jednak stanowczo °wiła, twierdząc, że ma już Oblubieńca, Jezusa Chrystusa. !unce asn c a e ata t e z п m Namiestnik kazał aresztować Świętą i usiłował ją skłonić do odstępstwa obietnicami i groźbami. Kiedy te zawiodły, nakazał zastosować wobec Małgorzaty wyszukane tortury, by nimi załamać dziewicę: szarpano jej ciało hakami i palono ją ogniem. Następnie wrzucono do więzienia, grożąc jej jeszcze większymi mękami. Wtedy też miał się jej pojawić szatan w postaci smoka i ją zaatakować. Odpędziła go jednak znakiem Krzyża świętego. Kiedy nadal obstawała przy wierze świętej, została ściętą. Bohaterska śmierć dziewicy nadała rozgłos jej imieniu. (...). Sw. Małgorzata z Antiochi należała do najwięcej znanych i popularnych świętych w średniowieczu. Jej kult rozpowszech­ nili zapewne krzyżowcy, widząc, jak wielkiej czci doznawała w Małej Azji i na całym Wschodzie. Należała na Zachodzie do 14 Wspomożycieli, do których pomocy uciekał się lud w szczegól­ nych potrzebach. Podobnie jak ku czci św. Barbary i św. Katarzyny, tak i ku czci św. Małgorzaty wystawiono na Zachodzie wiele kościołów. Wspomnienie jej przypada 20 lipca, gdyż tego dnia miała ponieść śmierć męczeńską w latach 303-305. Imię św. Małgorzaty było zawsze w Polsce popularne. Dzisiaj stało się nawet modne. Spotykamy je w różnych odmianach, jak пр.: Małgorzata, Małgosia, Gosia, Gośka itd. Podobnie liczne odmiany tego imienia spotykamy w innych również językach, co świadczy o powszechnym jej występowaniu. I tak w języku niemieckim - Margaret, Margarete, Margrit, Margret, Greta; w języku angielskim - Margaret, Meg, Peggy; w języku francuskim - Marguerite, Margot; w języku włoskim - Marg­ herita, Marita, Rita. Ku czci św. Małgorzaty, męczennicy, wystawiono w Polsce ponad 70 kościołów. Jej ołtarzy i obrazów jest znacznie więcej. Wizerunek naszej Świętej figuruje w herbie następujących miast: Nowy Sącz, Ożarów, Przysucha, Szczekocin, Sawin, Tomaszów Mazowiecki, Tuchola i Golub-Dobrzyń. Z dniem św. Małgorzaty czy też Z jej imieniem lud łączył szereg przysłów, jak np. „Św. Małgorzata zapowiada środek lata". Ks. Wincenty Zaleski podaje tylko to jedno, zatem dodam: Dobrze ojcu było z matką, dobrze też i mnie z Małgorzatką. Małgorzata - idź do kata. A ponadto, bardzo stare bo j u ż występujące w X V I w., nawiązujące do upałów lipcowych, grożących udarem słonecz­ nym. Bo choć jeszcze Małgorzaty świętej daleko, ale on i bez Małgorzaty fantazyi zawsze dziwnej. Słuchajmy jednak dalej ks. Zaleskiego. Także pierwsze gruszki lud zwykł nazywać „małgorzatkami". Topografia polska zna 7 miejscowości które zapożyczyły swoją nazwę od mienia Małgorzaty. Ikonografia zwykła przedstawiać Świętą ze smokiem lub krzyżem w ręku, którym miała odpędzić szatana. Dla podkreś­ lenia jej pochodzenia ze szlachetnej rodziny przedstawiać się ją zwykło, podobnie jak św. Barbarę i św. Katarzynę - męczennice - z koroną na głowie, chociaż nigdy nie była królową. Tyle o świętej dowiadujemy się z najbardziej aktualnej lektury hagiograficzrjej. Jak już mówiłem, wspaniały, romański kościół w Rokiciu jest pod wezwaniem naszej śwętej. Wydaje się, że to wezwanie mogło zostać wybrane z wielkim rozmys­ łem. Kościół był fundowany przez ziemian i rycerstwo Ziemi Dobrzyńskiej. Dla tych ostatnich, osoba świętej mogła sym­ bolizować dzielność i niezwykły hart ducha (mimo tortur, a na koniec wyroku śmierci przez ścięcie, nie uległa życzeniom zaślubin ze strony wysokiego dostojnika rzymskiego). Ponadto, w ikonografii, częściej aniżeli z krzyżem - o którym mówi Zaleski - przedstawiana jest z mieczem. Trzyma go oparty ostrzem o ziemię w prawej ręce. Miecz ten symbolizuje śmierć świętej, ściętej zapewne mieczem. Taki sam atrybut towarzyszy św. Katarzynie męczennicy, torturowanej kołem i również ściętej; św. Pawłowi i wielu innym męczennikom zamor­ dowanym w ten sposób ( i l . 9). Na szczególną uwagę zasługuje herb Golubia-Dobrzynia, miasta o znanej sławie rycerskiej. Św. Małgorzata w tym herbie ukazana jest w pozie czuwającego rycerza, który wspiera się na mieczu, trzymanym dwoma 19 91 �rękoma. Jest jeszcze inny szczegół istotny w ikonografii świętej, smok, symbolizujący szatana. W przedstawieniach świętej, pochodzących z Rokicia (obraz ołtarzowy z 1905 г., współczes­ na chorągiew procesyjna wykonana w Częstochowie) mon­ strum nazwane przez ks. Zaleskiego smokiem, nie ma nóg! Jest to dosyć nietypowe wyobrażenie szatana ( i l . 6). Bardziej przypomina węża, aniżeli smoka. Nie ulega kwestii, że fundacja wspaniałego kościoła w zapadłej wioszczynie łączyła się ze wzniosłymi intencjami rozprawienia się z istniejącym w tym miejscu uroczyskiem poczciwiny Rokity, wspominanym j u ż wcześniej (patrz Demony), którego sława mogła sprowadzać do Rokicia znaczne rzesze wyznawców z dalszych nawet okolic. Wybranie św. Małgorzaty na patronkę rokickiego kościoła to okazja do ukazania nie tylko samej świętej, ale również szatana, owego d e m o n a , którego łatwo było skojarzyć właśnie z Rokitą. I może z całym rozmysłem wybrany został jako symboliczne wyobrażenie owego szatana, demona, nie smok, lecz każdemu znany wąż. I rzecz charakterystyczna, na wszyst­ kich znanych mi przedstawieniach św. Małgorzaty z owym wężem czy smokiem (jak w herbie Tucholi), gad nie jest zabijany (jak w wyobrażeniach św. Jerzego), lecz tylko uśmie­ rzany, pokonany gestem wysuniętej w jego stronę gołej dłoni (chorągiew procesyjna), albo samą pozą, wyniosłej, o wielkiej urodzie osoby, zniewalającej swym łagodnym, dziewczęcym spojrzeniem (wspomniany obraz ołtarzowy). Dodać jeszcze należy, że w jednym przypadku monstrum o cechach potężnego węża, spoczywa - jakby leniwie - za sylwetą świętej, w drugim znów, wije się obok, niczym w paroksyzmie konania, leżąc na grzbiecie z rozwartą paszczą i wysuniętym jęzorem. Wreszcie i takie istnieje ujęcie, w którym smok, albo czarny (lub przynajmniej bardzo ciemny) niedźwiedź służy za... siedzenie („panna na n i e d ź w i e d z i u " ) względnie za... podnóżek ( i l . 7). Przyznasz szanowny Czytelniku, że wszystkie z tych wyobrażeń ukazujących zwycięstwo świętej nad szatanem - P O K O N A N I E Z Ł A - pomyślane zostały niezwykle odpowiedzialnie, bo niedosłownie. Św. Jerzy, godzący piką w smoka, to ujęcie dosłowne... Takie też symboliczne wyobrażenie Z W Y C I Ę S T ­ W A N A D Z Ł E M (szatanem, demonem, kojarzonym z wierze­ niami pogańskimi), mogłoby głęboko ranić uczucia nawraca­ nych. I kto wie, może dlatego nie wszędzie w katolicyzmie polskim wczesnych dziejów św. Jerzy cieszył się tym uznaniem, które zdobył sobie w czasach późniejszych. Istnieją też wyob­ rażenia tego świętego pomijające całkiem akt walki ze smokiem (herb Ostródy). I rzecz niezmiernie charakterystyczna, Piotr Skarga w swym opisie życia świętego pomija również tę walkę. " 2 II. 7. Św. Małgorzata w herbach; w herbie Rawicz („panna na nie­ dźwiedziu"); herb miasta Rawicz (sam niedźwiedź) oraz herby miast: Przysucha, Tomaszów Mazowiec­ ki, Tuchola. 4% 7^ II. 6. Wyobrażenie szatana w kościele w Rokiciu. Z lewej, szatan u stf św. Małgorzaty, przerys z obrazu ołtarzowego świętej M. Trautman 1903 г., z prawej szatan obok św. Małgorzaty, przerys ze współczesii chorągwi procesyjnej. Rozstając się ze św. Małgorzatą, przypomnę że była zaliczał do czternastu w s p o m o ż y c i e l i czyli patronów „szczt gólnych potrzeb", a więc wymagających niezwykłego miłosii rdzia, jak też niezwykłej pomocy. Przyswojony katolicyzm w Rokiciu dawniej i dziś Kościół w Rokiciu pod wezwaniem św. Małgorzaty korzyrf również do dziś z patronatu świętych Piotra i Pawła. Wielu tt parafian rokickiego przybytku jest głęboko przekonana, żet święci są głównymi jego opiekunami przed św. Małgorzat Jedną z przyczyn tej dezorientacji stało się zniesienie pol Soborze Watykańskim odpustu w dniu 20 lipca (dzień upamiej niający śmierć męczeńską św. Małgorzaty), a zachowam odpustu w dniu 29 czerwca; święta obydwu świętych. Poza tyn znaczenie kultu św. Małgorzaty - jako pogromczyni szatai - z upływem czasu malało, a świętych Piotra i Pawła wzrastał i to daleko poza granice parafii. Świątynia rokicka miał przydomek kościoła orylskiego, czyli flisackiego, nawiedza* go często przez brać spławiającą drewno Wisłą. Natorni*; obydwaj święci uchodzili za patronów wodniaków, w tyi również rybaków, do których przez wieki zaliczała się spoć część parafian (przede wszystkim z Murzynowa). Kościół w Rokiciu sławił swych patronów w trzech ołtarzacl W głównym (niektórzy wierni twierdzą, że w jednym z boo nych) św. Małgorzatę (ostatnie jej przedstawienie wykom w 1903 roku M . Trautman) i w jednym z bocznych świętyd Piotra i Pawła (obraz również z 1903 r„ pędzla T. Adamskiego) W trzecim ołtarzu znajdowało się wyobrażenie Przemienieni' Pańskiego. Zapewne, tak jak w innych naszych kościołacl wiejskich, uznawane nie tyle za objawienie apostołom swt boskiej natury przez Jezusa, ile ukazanie w najszerszym tefl słowa znaczeniu nadziei przemiany; poprawy na lepsze, speł nienia próśb, życzeń, oczekiwań i t d . Ponadto, w tych trzeci ołtarzach zamontowanych było 5 mniejszych, lecz znaczni 21 II. 8. Św. Jerzy w herbach miast: Milcz i Ostróda. starszych, osiemnastowiecznych obrazów, ukazujących: św. lana Nepomucena (wspominanego już, niezwykle popularnego patrona, związanego z żywiołem wody), św. Mikołaja i św. Onufrego (pośród swych rozlicznych świętych pełnomocnictw, również strzegących przed niebezpieczeństwami pracy na wo­ dzie), św. Piotra dzierżącego przed sobą dwoje kluczy (na tym przedstawieniu tylko samego popiersia, artysta ukazał łzy w oczach świętego, a w tle, na kolumnie, piejącego koguta) oraz drugie wyobrażenie Przemienienia Pańskiego. Obecnie, szanowny Czytelniku, żaden z tych obrazów, przyjmujących latami niezliczone życzenia wiernych - użyję i tego zwrotu - „dźwigających brzemię troszczenia się o swych wyznawców", nie znajduje się w murach świątyni. Usunięto z niej 5 obrazów, przewspaniałych obraźników z wieku X V I I I , 3 obrazy, pokaźniejszych rozmiarów, malarzy z początku naszego stulecia, znanych z nazwiska; zdemon­ towano boczne ołtarze oraz ambonę. Aktu tego dokonano w doniosłym procesie, paroletniego działania renowacyjnego, mającego na celu przywrócenie kościołowi surowego wyglądu świątyni romańskiej. M o ż n a by nawet przystać na taką zbożną koncepcję dbałości o nasze dziedzictwo kulturowe. Ale rodzą się przed badaczem pytania zasadnicze. Dlaczego zastąpiono świętych patronów, mocno zrośniętych z lokalną, rycerskowodniacką tradycją, wizerunkami Najświętszej Marii Panny - kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a na jej ruchomej zasłonie, pięknym obrazem Matki Boskiej Różań­ cowej? Na pytanie to, próżno szukać odpowiedzi... Chociaż, jakieś skromne wyjaśnienie, przypuszczenie, udałoby się sfor­ mułować. Otóż renowacja kościoła przypadła na czas, kiedy w całej Polsce witano po domach wędrującą kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Obserwowałem w Murzynowie z jak wielkim namaszczeniem adorowano ów obraz. Były lata sie­ demdziesiąte. Opiekę duszpasterską sprawował wówczas nad murzynowiakami proboszcz Rokicia, nie żyjący j u ż ś.p. ks. Jan Degowski, osoba niezwykłej energii, bez reszty oddana spra­ wom powierzonej mu parafii. To dzięki ks. Degowskiemu sprawnie przeprowadzono renowację kościoła, pokryto kostką granitową ścieżkę biegnącą przez cmentarz kościelny, ogrodzo­ no solidnym kamiennym murem cmentarz i wybudowano okazały przybytek, nazwany Punktem Katechetycznym. Ks. Degowski zadbał również o nowy wystrój wnętrza kościoła. Dopilnował sprowadzenia do Rokicia wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej... Przy tych rozmiarów przedsięwzięciach - przyznasz szanowny Czytelniku - m o ż n a zapomnieć było o wizerunku świętej dziewicy męczennicy, Małgorzacie, jak też o innych świętych patronach, których malarskie wyobrażenia uległy poważnym przyniszczeniom; uszczerbkom dotykającym nawet samego płótna. W paru obrazach istniały wygryzione przez myszy dziury. I tak, po blisko dwudziestu latach nieobecności świętych patronów w kościele rokickim, niełatwo odnaleźć osoby pamię­ tające powinności św. Onufrego, św. Mikołaja, a także św. Jana Nepomucena. Przy narastającej z każdym rokiem grozie, jaką przynosi Jezioro Włocławskie, wszyscy ci trzej święci zapobie­ gający nieszczęściom przychodzącym z wodą i dziejącym się na wodzie, mogliby wspierać na duchu. Dzięki życzliwości i peł­ nemu zrozumieniu intencji towarzyszących piszącemu te słowa, aktualny proboszcz w Rokiciu, ks. Włodzimierz Maruszewski wypożyczył omawiane tu obrazy na wystawę w roku ubiegłym Vanitas vanitatum... i w tym roku, na jej kontynuację pod poszerzonym tytułem Plagi, żywioły itd. Obrazy zostały zakon­ serwowane, oprawione i wspierają na duchu gości Muzeum w Murzynowie. Św. Agata na łez otarcie W najnowszej historii nieszczęsnych losów, jakie spotkały Świętych Pańskich z parafii rokickiej, ale też sąsiedniej, siecieńskiej, jest to krzepiące, że ożywiły u wrażliwszej re­ prezentacji wiernych kult niektórych - niezbędnych w życiu - patronów domowych. Należy do nich, przede wszystkim, św. Agata. Ku memu zaskoczeniu, udało się bez większego trudu, w krótkim czasie odnaleźć kilka d o m ó w , w których pośród stale powtarzających wyobrażeń (jak chociażby Pana Jezusa z Ser­ cem Gorejącym) znajdował się obraz św. Agaty (różnego formatu litografia odpustowa zakupiona w okresie między­ wojennym, lub tuż po wojnie we Skępem). Na tych litografiach ukazuje się świętą jako pełną wdzięku dziewczęcego osobę, trzymającą w prawej ręce palemkę, symbol czystości dziewi­ czej, a w lewej ręce czarkę trybowaną na stopce w kształcie odwróconego kielicha. Nad czarką wznosi się coś w postaci stożka i mało kto wie, że jest to sól (było, a gdzie niegdzie nadal jest w zwyczaju święcenie w kościołach w dniu świętej - 5 lutego - soli, środka przeciwogniowego). Nikt z posiadaczy wizerunku św Agaty nie chciał go podarować do Muzeum! Każdą inną rzecz z domowego inwentarza, chociaż starą lecz wciąż przydatną udałoby się wycyganić, ale nie obraz św. Agaty... Oto budujące świadectwo stałości uczuć okazywanych tej świętej, znanej w Kościele katolickim od połowy I I I w. To II. 9. Herby miast: Golub-Dobrzyń; św. Małgorzata wspar­ ta na mieczu; Działdowo, św. Katarzyna (atrybuty, miecz i koło tortury); Nowy Targ, św. Katarzyna (atrybuty, miecz, lilia, koło tortury): Dzierżoniów, św. Jerzy. 92 93 �również zniewalające świadectwo ufności w niezwykłe moce świętej w czasach bezprzykładnego krytycyzmu i powszech­ nego dezawuowania uznanych wartości. Domy w których odnalazłem interesujący nas obraz nie należą do jakichś szczególnych, przeciwnie, żyją w nich ludzie podobni do innych, mający swoje o wszystkim wyrobione zdanie... Jak wiadomo, św. Agata oraz św. Florian, są patronami bezpieczeństwa przed żywiołem ognia. Warto też od razu powiedzieć, że dwoje tych świętych strzeże od pożogi z powo­ dów zasadniczo odmiennych, czy mówiąc inaczej, ich życiorysy 0 zupełnie odmiennych zdarzeniach, do podobnych skłoniły mniemań o ich mocach. Warto przyjrzeć się żywotowi św. Agaty. I posłuchać wzruszającej w swej urodzie mowy ojczystej. Za czasów Decjusza cesarza a starosty Sycylii Kwincjana - pisał Skarga - żyła panienka w Panormie mieście, w ziemi Sycylii, na imię Agata, rodu zacnego i majętności wielkiej, wychowana od rodziców w wierze świętej chrześcijańskiej; urody była takiej, iż jej w piękności żadnej równej nie było. Gdy on okrutny przeciw wierze chrześcijańskiej od Decjusza cesarza wyrok wyszedł, aby chwalcy Chrystusowi do ofiar brzydkich diabelskich przymuszani byli karaniem, utratą majętności 1 zdrowia, ona światem wszystkim i jego dochodami wzgardziw­ szy, a ciało swe na czystość swemu Oblubieńcowi Jezusowi oddawszy, w cnoty duszę swoją ubierała, a do męczeńskiej się korony przyprawowała. Tedy Kwincjanus jej urodą i bogact­ wami pobudzony, chcąc ją tym, iż była chrześcijanką, zniewolić a ku swym myślom niepoczciwym przywieść do siebie z Panormu do Katany miasta przyzwać rozkazał. Gdy słudzy do niej przybieżeli mieniąc: „Jeśli gotowa będziesz cesarski dekret przyjąć, a bogom się ukorzyć, z wielką czcią prowadzona i przywitana będziesz", ona do komórki swej wszedłszy, a prosząc, aby mało poczekali, ręce w niebo podniosła i z pła­ czem mówiła: „Ty wiesz, Panie, serce moje i wiarę moją ku Tobie; posilże mię, niechaj się ten czart i sługa jego nie chlubi, jakoby zmazać miał ciało moje, Tobie poświęcone. Umocnij duszę moją, abych głowę jego starła słabością płci mojej, mocą Twoją pokrzepiona. Przyjmij ofiarę tę moją i łzy moje, boś Ty jest sam Bóg mój na wieki wieków chwalebny. Amen." I tak, aby zniszczyć ducha czystości w Agacie, Kwicjan kazał umieścić j ą w domu rozpusty. Gdy do Katany przyjechała, starosta ją prowadzić kazał w dom jednej pani pogańskiej, na imię Afrodyzji, która pięć młodych córek miała, prosząc ją, aby Agatę świętą słowami i postępkami łagodnymi tak zmiękczyła i serce jej odmieniła, aby na ofiarę bogom przyzwoliła, a w tych się świeckich a cielesnych rozkoszach kochać poczęła. Tedy rozmaitymi pochlebstwami, obietnicami, ubiorem, złotem, potrawami, towarzystwem, tań­ cami, muzyką, śmieszkami, widokami i błazeństwami, i wszystką świecką a cielesną łagodnością wkraść się czart w jej serce przez oną niewiastę chciał. Ale ona jako mur nieprzebity stała w tym, co przedsięwzięła, mówiąc: „Słowa wasze i rozkosze a obietnice wasze jako wiatry liściom tylko szkodzić mogą, ale drzewa dobrze wkorzenionego nie obalą. Dom mój na mocnej skale zbudowany jest; rzeki wasze gruntów jego nie pobiorą". I dalej, w niczym nie hamując swej fantazji, przedstawia Skarga prowadzone przez Kwincjana przesłuchania. Ponieważ nic mu one nie dają, święta zostaje uwięziona. Tedy Kwincjanus rozgniewany wieść ją do ciemnego i smrod­ liwego więzienia kazał. Szła do więzienia, jako drugie idą do tańca i do rozkosznego obiadu, polecając Panu swemu wojnę swoją. (...). Tedy ją na palach zawiesić i bić srodze kazał. A ona w onych mękach mówiła: „Męki te skarbem mi są; rozkaż dobrze ciało moje jako plewę od ziarna odbijać; jeśli tym katom nie rozkażesz dobrze ciała mego zmęczyć, dusza moja wnijść do raju z zwycięstwem męczeńskim nie może". Tedy upominał starosta katów onych, aby mocno przykładali, a siekli i drapali prętami i żelazami rozmaitymi. A gdy stateczną widział, kazał jej piersi 94 niewieście żelaznymi kleszczami targać tak długo, iż po jednej stronie wytargane były. Ona cierpliwie okrucieństwo ono znosząc, a Pana Boga chwaląc, tak na starostę woła: „Niezbożny okrutniku, nie wstyd ci tego niewieście obcinać, czegoś san\ u matki pożywał? Wszakże ja mam cale piersi na duszy mojej którem ja z młodości Chrystusowi poświęciła". Gdy tak zmęczona była, złożyć ją a do więzienia prowadzić kazał. Tam będąc w więzieniu, o północy, gdy chwałę Bogu czyniła Przyszedł do niej Piotr św. w osobie starej a statecznej, lekarskit słoiki niosąc; a przed nim pacholę z pochodnią. I mniemali, ab) jaki lekarz do niej przyszedł. I rzecze jej Piotr Św.: „Ten tyran zmęczył cię, a tyś go swoim męstwem zwyciężyła; obcinać ci okrutnik piersi twoje kazał, a patrząc na to i ciebie żałując, przyszedłem cię zleczyć". (...) A ona ku sobie przyszedłszy, a wielką radością seret napełniwszy, modlić się poczęła mówiąc: „Dziękuję, Jezu Chryste, iżeś wspomniał na mnie a posłałeś ku mnie Piotra Twego Apostoła, który mnie posilił i odnowił ciało moje", I obaczy, iż jej piersi zleczone a całe zostały. We wszystkich znanych m i żywotach św. Agaty (gr. agatht 'dobra, wspaniała') nie pomija się pozbawienia męczennicy piersi. I we wczesnych przekazach ikonograficznych często przedstawia się świętą z tacą, którą trzyma przed sobą. Na taq tej leżą dwie odcięte piersi, jak dwoje oczu, także na tacy, w wizerunkach św. Łucji z Syrakuz, wielkiej adoratorki swej poprzedniczki św. Agaty, i jak ona okrutnie torturowanej, a na koniec zamordowanej. Natomiast, nie wszyscy hagiografowie - tak jak Skarga - przejmująco opisują cud przywrócenia św. Agacie piersi przez św. Piotra. Zatem, wracajmy do naszego narratora; bacząc, co postanowił Kwincjanus, ujrzawszy pierś jej wszystkie całe: 1 I rozgniewany kazał ogień naniecić, rozpaliwszy skorup] ostre; na nich i na onym ogniu ciało panieńskie rozpiąć i palić. W ogniu panienka czysta, prawie wedle imienia Agata, swem Oblubieńcowi swoją mękę polecała. Iw net że trząść siu ziemia poczęła (podkreślenie, JO) i wszystko miastu trwożyć. (...) A lud wszystek zszedł i na starostę wołał prze. bojaźń onego ziemi trzęsienia, aby panny nie męczył. I przeląkł­ szy się Kwincjanus trzęsienia ziemi i ludu, kazał Świętą z ognia zdjąć a do więzienia prowadzić. A panna chwalebna wchodzą do ciemnicy, ręce podniosła mówiąc: „Dzięki i chwała Tobie, Jezu Chryste, iżeś mi dał mężne dla imienia Twego po­ stępowanie w tych mękach, a iżeś ode mnie odjąć raczył chuci świeckie i ciału memu takie dałeś wytrwanie''. Długo jeszcze święta dziękowała swemu Panu, nim duszę swoją w ręce Tego, którego miłowała, oddała. Skarga opisuje dalej szczegółowo pogrzeb świętej. W e d ł u g kaznodziei, kon­ dukt prowadził anioł Boży - pod postacią młodzieńca, mającego z sobą sto pacholąt pięknie ubranych, którego żaden z опер miasta (Katanii JO) nie znał. Ponadto Kwincjusz łakomsW przeklętemu dosyć uczynić chciał. Udał się do Panormu, aby swej ofiary wszystkie majętności pobrać... Ale spotkała go sprawiedliwa pomsta Boża. Przeprawiając się przez rzek? Psemitę utonął przeklęty łakomca i okrutnik... A tak kończy nasz hagiograf swą, wstrząsającą opowieść: Gdy się w rok (po roku) ten dzień, którego umęczona jt&\ wracał, góra ognista Etna wielki puściła ogień, iż płomień* jako rzeki szły do miasta Katany, a kamienie wielkie jak kuk ogniste wypadały; i już się wszyscy o spalenie i zgubę mius® wszystkiego bać poczęli. Tedy nie tylko chrześcijanie, o* ipogaństwo wszystko do grobu św. Agaty bieżało, przyczynie * Świętej i obronie się poruczając. I wziąwszy chrześcijanie 0* płaszcz jej panieński, w którym za żywota pokornie i ubop chodziła, który na jej grobie dla pamiątki położony był, szlizn^ za mury miejskie i zakładać nim miasto od ognia pocztj l uczynił Pan Bóg cud. (piąty już w kolejność ' dopisek i podkreślnie JO). Wnet się ogień, onym płaszcz** przestraszony, do góry wrócił a nazad uciec musiał. 1 22 �И. 10. Czapla siwa (Ardea cineres L.); rys. Jindrich Krejca, w: Zwierzęta świata, op. cit., s. 250 oraz fragment tabl. 102. Kult św. Agaty we wsiach Ziemi Dobrzyńskiej żywy jest do dzisiaj. Na co dzień, wizerunki świętej wiszą w miejscach dla nich wyznaczonych. Ale kiedy zagrzmi w pobliżu, obrazek świętej zostaje zdjęty ze ściany i wystawiony w oknie. Jeśli się grzmoty potęgują, kto ma gromnicę, zapalają i też przed oknem ustawia. Natomiast, gdy gdzieś ogień powstanie, obrazek świętej wędruje natychmiast na miejsce zdarzenia, by wiatr odwrócił pożar w kierunku przeciwnym? To samo źródło wskazuje na ... podobne znaczenie wrzuconej w ogień soli i chlebka, poświęconych w dniu świętej, 5 lutego. A miano też w tym dniu dawać owe specyfiki bydłu do zjedzenia. Mniema­ no, że tak, jak zdolne są zmieniać kierunek ognistych pod­ muchów wiatru, tak również przeciwdziałać zarazie bydła, pojawiającej się z wiatrem. Odkąd zarazy przestały nękać bydło, zanikł obyczaj święcenia chlebków i soli św. Agaty. Rad więc pozostaję, że ostały się obrazki sławiące naszą świętą i że utrzymuje się wiara w ich cudowne moce. Co zaś się tyczy mocy cudownych; miraculum, które spowija żywoty świętych i które zarazem definiuje ich świętość, to -chcąc nie chcąc - staję zawsze przed obowiązkiem odwołania się do światłych i najświatlejszych na ten temat sądów. Ponieważ najczęściej w tych operacjach objaśniających sens niraculum, sięgałem do Carla Gustawa Junga albo Mircea Eliadego, pozwolę sobie obecnie zacytować słowa polskiej uczonej, której wkład w badanie żywotów świętych nie da się Prost przecenić: nie chodzi mi o prawdę historyczną ukrytą w lege- „Prawda", jako fakt historyczny, interesuje tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa ? dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł „mit'' w Cecylji, choćby one nic wspólnego nie miały z życiem nent. Nieprawda bowiem świata realnego staje się ' raz w wyobraźni ludzkiej prawdą o napięciu o wiele jszem, niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie Wtodniające twórczo fantazji 1 w z,e m n i e Sl n £ e 24 X ) r n i u a i e m Dr? ? ' j u ż wcześniej, że patronem zabezpieczającym ofi ' , ^ ' ° ' ognia jest u nas obok św. Agaty, św. Florian, J 'ny sprzymierzeniec niebiański strażaków. Wprawdzie j ' f i i > którą tu omawiam, nie natrafiłem na ślady tak czne - jak chociażby na niedaleko położonej Kurpiowszz )ara W w e r n czyźnie - popularności tego świętego, to pragnę parę słów powiedzieć o n i m gwoli wyjaśnienia sobie, jakie w grę wchodzą (w przypadku świętych patronów związanych z żywiołem ognia i wody) owe nasiona mitotwórcze, wskazywane przez Cezarję Baudouin de Courtenay-Erenkreutz-Jędrzejewiczową. Otóż w żywocie św. Floriana odnajdujemy coś, co można by uznać za owo nasienie. Wydaje się, że jest nim, podobnie jak w żywocie św. Jana Nepomucena, okrutny mord, odbiegający od rytuałów wykonywania w starożytności i średniowieczu wyroków kary śmierci, a przeprowadzony z zachowaniem wszystkich, najważniejszych w tym mordzie reguł. Oto one: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - na moście, umieszczenie ofiary w worku, - zawiązanie owego worka, - wrzucenie go do głębokiej rzeki. Albo inna wersja stopienia, jak mówią do dziś w Murzyno­ wie, mając na myśli topienie we Wiśle psów, kotów oraz... ludzi: - prowadzenie ofiary pod strażą na most, - wiązanie dużego kamienia do szyi ofiary, - spychanie jej do nurtu rzeki. Egzekucję poprzedzają tortury. Torturze ognia; przypalania, poddana została ze skutkiem śmiertelnym, ś w . Agata i bez takiego wyniku, święci Florian oraz Jan Nepomucen. Zatem, związek świętej z ogniem jest jednoznaczny i potwierdzają go cuda uśmierzające ten żywioł. Natomiast w przypadku świę­ tych, Floriana i Jana Nepomucena, tej jednoznaczności nie ma... Chociaż obaj giną utopieni w wodzie, ich role opiekuńcze stają się różne; jak ogień i woda. Jasność, jaka rozgorzała nad Pragą, kiedy świętego zrzucano z mostu do Wełtawy, mogłaby również kierować uwagę na żywioł ognia, jednakże, męczennikowi powierzono troskę o żywioł wody oraz... stan mostów. Nie istnieje więc jakaś stała reguła łączenia świętego protektoratu z rzeczywistością realną. Przenikanie od niespełna 3^1 lat, głównie do naszych zamerykanizowanych subkultur młodzieżowych, zwyczaju przesyłania w dniu św. Walentego, 14 lutego, kartek miłosnych, walentynek, pozwala przyjrzeć się, interesującemu nas nasieniu mitotwórczemu całkiem z bliska i dokładnie. Oto w Polsce, w kraju o starszych i znacznie bardziej okrzepłych niż w USA 95 �praktykach czczenia katolickich Świętych Pańskich, pojawia się nagle - ni z gruszki, ni z pietruszki - propagowany przez niedouczonych dziennikarzy w radio, T V , prasie zimowy hit, walentynki. Wielkiej zacności święty, kapłan męczennik, ścięty w 269 r. w czasach prześladowań chrześcijan za panowania cesarza Klaudiusza I I Gota; orędownik wytrwania w okolicz­ nościach najcięższych, śmiertelnego zagrożenia (od powietrza, głodu i wojny zachowaj nas Panie, por. wyżej), opiekun cierpiących ludzi i zwierząt (u nas nie tylko chorych na padaczkę), lekarz niebiański wszelkich chorób; czczony w Pol­ sce od niepamiętnych czasów (święty patron diecezji przemys­ kiej, mający swoje relikwie i sanktuarium w Krobi w ar­ chidiecezji poznańskiej), ni stąd, chociaż zowąd, z poręki animatorów życia na luzie, staje się, po prostu rajfurem! I zapewne, za jakiś czas, nikt j u ż tu, w tej biednej Polsce, nie będzie inaczej patrzał na św. Walentego, jak na tego, który sprzyja schadzkom, zalotom itp.; czyli, na słodkiego stręczycie­ la, lest to całkiem możliwe (zasadnicza zmiana orientacji w kulcie świętego), ponieważ ostała się u nas o nim pamięć tylko w ośrodkach prowincjonalnych, szczególnie - niestety łasych - na wszelkie nowinki. Wszak to również w nich - jak w Rokiciu - przedkłada się nad prastare, lokalne zwyczaje, nowe fascynacje. Nie zdziwiłbym się wcale, odwiedzając bardzo mi bliski kościół gotycki w Krzynowłodze Wielkiej, gdybym w jego głównym ołtarzu zastał, nie ciemny obraz stareńki męczennika, kapłana z uniesionymi ramionami w geś­ cie błogosławienia, lecz lśniącą świeżością kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Rodzi się jednak pytanie, czemuż to św. Walenty stał się już dawno temu w Anglii, powiernikiem spraw sercowych, a u nas przypadło mu troszczyć się o coś zupełnie innego. Otóż jedną z odpowiedzi na to zapewne trudne pytanie jest mniemanie, że niegdyś również w Anglii uchodził św. Walenty za opiekuna chorych. I , że zmiana pełnomocnictw świętego nastąpiła w czasie, gdy w kościele anglikańskim osłabło, a nawet zanikło znaczenie sanctorum, a jednocześnie - rozwijało się dynamiczniej niż w naszej części Europy, piśmiennictwo, oświata czy, mówiąc najogólniej styl życia. Z powodu walentynek wywoływane są takie słowa, jak... Szekspir, Hamlet i . . . oszalała Ofelia! Chodzi o tę jej piosenkę, śpiewaną po śmierci swego ojca, Poloniusza (zabitego tragi­ cznie przez Hamleta). Ofelia śpiewała stare piosenki o śmierci, ale też o miłości: 25 Dzień dobry, dziś święty Walenty. Dopiero co świtać poczyna, Młodzieniec snem leży ujęty, A hoża doń puka dziewczyna, Podskoczył kochanek, wdział szaty, Drzwi rozwarł przed swoją jedyną! 1 weszła dziewczyna do chaty, Lecz Z chaty nie wyszła dziewczyną. Przekład J. Paszkowskiego. Chwalebny ludyzm, czy nawet zniewalająca frywolność proponowana jest (adresatem staje się przede wszystkim mło­ dzież) nie tylko w stosunku do zapoznanego, pojedynczego świętego, ale również wobec dnia Wszystkich Świętych. W przeddzień tego szczególnego dnia w roku, w I I I programie PR - 1995, zaproponowano słuchaczom rodzaj komparatystycznej refleksji, „dzielenia się uwagami i własnymi spostrzeżenia­ m i " o Halloween (głównie w Anglii, USA i Kanadzie) oraz o naszym Święcie Zmarłych. Już po pierwszych głosach słuchaczy, telefonujących do trójki, dowiadujemy się od osób, którym dane było przez jakiś czas mieszkać w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej lub w Kanadzie, że tam ludzie umieją się bawić i nie przeszkadza im to, iż zabawa łączona jest z dniem pamięci o zmarłych. Natomiast my 96 Ośmieliłem się po raz jesteśmy z natury ponurzy i uwikłani w stereotyp zachowań juj Wszystko w rękach Opatrzności... dziś staroświeckich... Nie ulega kwestii, że zdolności ludycznt pierwszy od tytułu wywołać to przenajświętsze słowo, bowiem Opatrzności, mych rodaków budzą wiele zastrzeżeń. Wszelako niezaleczont chodzi o (jej) wyroki. Wszak powiadamy: wyroki rany po holokauście oraz innych jeszcze rodzajach ludobójstWj tak jak, boskie wyroki, czy Boże wyroki. M ó w i m y również: tylko dzięki Opatrzności, wszystko dzięki z najnowszej tylko historii kraju, jakoś u s p r a w e d l i w i a j ą - t a k si( dzięki Opatrzności, przynajmniej wydaje - pewne nasze ograniczenia ludyczne, Opatrzności, tylko Opatrzność mnie uchroniła itd. Wyznania te szczególnie w dniu 1 listopada oraz 2 listopada, Zaduszek; redukują powinności przypisywane świętym, ujmują im ową święta, niczym dzielenie się opłatkiem, istniejącego tylkt patronacką rolę w ochronie przed nieposkromionymi żywioła­ w Polsce!!! Dodajmy, że Halloween jest wigilią właściwego AU mi. Istniał czas przejmowania w wierzeniach od istot towarzy­ Souls'Day czy Hallowmas, czyli dnia Wszystkich Świętych. Tt szących, utożsamianych z żywiołami ich mocy przez Świętych zupełnie odmienne w nastroju - jak Wielki Piątek i Wiellcj Pańskich. Ale nastał też czas by mówiono nie o wyrokach a tylko opatrznoś­ Sobota na Wielkanoc - kategorie czasu rozdziela pora snu. I щjanowych, agatowych, florianowych, Porażeni gromem, topielcy, jako też pewnie nic tu się zdadzą uwagi czołowego ludysty, Johana Huizingi, że; ciowych. Pojęcia zabawy i świętości zawsze są ze sobą związane}** Nieco przestudzeni wiatrem, to według kołaczących się - tu i ówdzie konkretniejsze i ściślejsze, chociaż nie egzemplifikowane Świę. -przekonań, ofiary Samej Opatrzności, której tajemnicy nigdy tern Zmarłych, jest postrzeganie przez A n n ę Zadrożyńską zi nie poznamy. R. Calillois, w świętach współczesnych stałej obecności czte­ rech elementów: ryzyka, aż po granice ludzkich możliwości, Asenizatorzy niebiańscy czyli igranie ze śmiercią, agon; zdawania się na los szczęścia (czaplińce, gęsińce, kormorańczyska i łabędziska) przypadek, alea; naśladowania, aż po zachowania stadne mimicry oraz oszołomienia, illinx. O istnieniu, jako zupełnit Oto jeden z jesiennych poranków w świecie samej wilgoci, nadrzędnej kategorii, w stosunku do wymienionych elementów, przenikającej do szpiku kości. W y c h o d z ę przed chatę i wnet do czy nawet znaków; spełnieniu, poczuciu świętości itd. wymie­ niej wracam sprawdzić, czy czegoś przy ogniu nie dopatrzyłem, nieni autorzy nie mówią nic. Istnieją jednakże oprócz homt bo mgły nad dachem niczym dym przy pożodze się kotłują. ludens takie określenia, jak homo viator lub homo religiosut, I znowu wchodzę przerażony aby sprawdzić. No, nic się nie pali. które umożliwiają uzyskanie perspektywy nieco rozleglejszej Ale ponad strzechą nadal się kotłuje, jakby dym się spod niej aniżeli to, co się kojarzy ze słowami zabawa, zabawny. Chybi wydostawał. To jednak nie dym lecz mgły, ruchome mgły. Idę również Huzinga był bliski takiemu pojmowaniu rzeczy, kiedj nad brzeg zobaczyć, czy jest jeszcze w Jeziorze woda. Bo skąd w swym sławnym dziele, dostrzegł świętych, wprawdzie tylko jej się wzięło tyle dookoła i wysoko ponad mną. Dochodzę do dwóch, a wśród tych dwóch św. Franciszka z A s y ż u . . . brzegu i widzę - tam gdzie była jeszcze wczoraj woda - zwały muszli, same muszle. Jednak coś zamajaczyło. W porządku, tam Przy końcu omawianej tu rozmowy radiowej, zabrał głos dalej widać pomarszczoną krawędź wody. Jezioro jeszcze słuchacz, który parę lat spędził w Kanadzie. Mówił o osob­ całkiem nie wyschło. Cisza. Wszystkie Aves, czyli ptaki, milczą. liwych sposobach nie akceptowania nachalnych wizyt po A przecież Jezioro całkiem nie wyschło. Również od strony wsi domach wesołych przebrańców w wieczór Halloween. Otóż ab) nie dochodzą żadne odgłosy. To zrozumiałe, jest niedziela. przyjąć nieproszonych gości, przygotowuje się jakieś, tamtejsze Mijają godziny, coraz jaśniej, coraz więcej widać wody. szczodraki, ciasteczka. Zamiast jednak rodzynków są w nich., Otwiera się nad nią przestwór nieba, ale nie dzieli go od wody pinezki. linia horyzontu; las, domy, kościół w Duninowie, codziennie Wkrótce po tej radiowej próbie oswojenia się z czekającym widoczne. Tam, gdzie powinien być horyzont, białawo błękit­ nas, polskim Halloween, telewizja wznowiła głośny film Ton) nawa łagodna całość, odległa, nieskończona jak ów niebiański Richardsona The Hotel New Hampshire. W filmie tym możni przestwór. Odrealniony, nie całkiem mając pewność, że jestem, obejrzyć scenki z Halloween w Nowej Szkocji (Kanada). Jak zawracam znad brzegu, staję na wzgórku przed tą chatąu nas w okolicach Mławy albo Płocka, w czasie adwentu lub Muzeum i spoglądam w dół, wciąż w stronę sprawcy tego zapustów, kanadyjscy psotnicy przyspasabiają się do Hallowe­ zamętu, wód Jeziora, żywiołu wciąż zaskakującego... en, robiąc strachy z wydrążonych dyń podświetlanych świecz­ I nagle - kiedy blisko południa, poprzez mgły przebiły się kami. Różnica jedynie taka, że oni drążą dynie rozumnie od góry. I dzięki temu jest na czym ustawić świeczkę w dyni- promienie słońca, i się zazłociło, i się zaróżowiło, słysząc bicie Natomiast nasi, uparcie drążą dynie od dołu i na koniec maja dzwonów na Anioł Pański w kościele duninowskim - zobaczy­ kłopot z zamocowaniem świeczki. Ale owe strachy z dyń, to łem je... Zaczęłem je od razu liczyć. O rany, jest ich pięćdziesiąt, idealnych między sobą odstępach, mniejszych niż metr, nie tylko niewinna zapowiedź prawdziwej grozy. Richardson odważył się ukazać, uświęcony przez Halloween obyczaj, płyną, siedzą łukowatym rzędem na wodzie, tuż tuż przy brzegu. stawania się z wyrostka mężczyzną. Gromada uczniów gwałci Łabędzie! Widywałem je wcześniej nad Jeziorem, kiedy ciężko w lesie swą koleżankę. Poczekajmy do najbliższego ŚwieU sapiąc leciały na swe łabędzisko, żerowisko na Skrwie w poblis­ Zmarłych, może - tym razem - Radio dla Ciebie, lub Radio Z, kim Cierszewiu. Raz ich było 18, innym razem tylko 13. dzisiaj, jest ich tu 50. Jest ich tak wiele, ale żaden z tych zarysuje perspektywę wesołego Halloween, jako jedni życia i śmierci, wszak miłość, to śmierć. A pojęcie zabawy i świętoło Ptaków nie wygląda tak samo. Jeden wyciąga prosto szyję do 8°ry, a obok niego drugi ma szyję skręconą do dołu i dziobem zawsze są ze sobą związane. M o ż e jednak nie zawsze? gmera w wodzie dookoła siebie. Trzeci, wygiął szyję za siebie glebie dziobem w piórach, aż do kupra, pod łapę, którą tam obie położył. Co drugi lub trzeci w taki właśnie charakterysyczny dla łabędzi sposób siedzi na wodzie, tylko j e d n ą łapę Zbliżamy się do końca tego szkicu i wypada sięgnąć d° I J mając. Co za przepiękny widok. Widzą mnie te jakiejś konkluzji. Ta, która się naprasza, nie jest niestety ^ edziska i nic nie zamierzają. Jedne z tych łabędzi tkwią pogodna. Nic nie wiadomo, co nas jutro w wymiarze zachowali zupełnym bezruchu, a inne coś czynią skrzętnie, to w swych zbiorowych spotka. Całkiem jest prawdopodobne, że nasion* bt u - ' ° d z i e . Nadal łączy się ona z niebem w jedną, mitotwórcze zza oceanu przemodelują naszą wyobraźnię i oby itnawą całość. Rozdzielenie tych odrębnych światów naczajowość w takim wymiarze, iż zapomnimy o sensie Wszy* y Pewne za czas jakiś. M o ż e pod wieczór? Na razie więź tę kich Świętych i relacjach między niektórymi z nich a żywioł"; ^ j Z y m u j ą również ptaki. Ich białe pierze promienieje złotom i ; od czasów starożytnych, zawsze czteroma, rudymentarnУ mi i różowościami przenikającymi z nieba. składnikami natury - ogniem, wodą, ziemią oraz wiatrem21 28 29 w A 1 n i e t 0 - ? 2a I1l,1 w w Nadszedł wieczór. Łabędzie odpłynęły na drugi, duninowski brzeg. Dołączyły do swych braci i sióstr. Jak paciorki z pereł - naszyjnika, siedzą na wodzie w równych odstępach. Dobra widoczność pozwala policzyć ptaki. Jest ich tam pewnie z dwieście. Ponad nimi, lekceważące wszystko, krążą wrzask­ liwe mewy. Wart dawnej Wisły skierował pod duninowski brzeg zasoby wszelkiego pożywienia, spływające z naszych miast wciąż bez oczyszczalni ścieków. Tu na środkowej części Jeziora wytraciły swą prędkość, tworząc niewyczerpaną spiżarnię. Biała piana, stwardniała jak w... ciasteczkach zwanych bezami, okalająca łachy muszli, żwiru i piasku, może się kojarzyć z oddali z lagunami raf koralowych, tych miejsc na świecie do których już nigdy nie wrócę. Już dawno zaszło słońce, pociemniało. Spuszczam łódkę na wodę i płynę na środek Jeziora. Przestaję wiosłować i kładę się na dnie tej łajby brzuchem do góry. Z pozycji tej, mogę zobaczyć to, czego wcześniej w najlepszych nawet filmach ornitologicznych nie widziałem. Oto na tle bezmiaru nieba, stosunkowo blisko, zaledwie kilkadziesiąt metrów, podziwiam lot czapli siwej (Ardea cinerea L). Lecą pojedynczo, albo nielicznymi grupami, to 3, to 5, to paręnaście. Jak one pięknie wyglądają. Ich długie szyje nie są w locie - jak u wielu innych wielkich ptaszorów - wyciągnięte z potężnym dziobem do przodu, lecz osobliwie do tyłu podkurczone. W i d z ą mnie te ptaszyska i lekceważą z całą bezwzględnością. Ich kraknięcia, niczym głośne odkaszlnięcia, odbieram niczym splunięcie na widok niegodziwca. Jakże inaczej te przepiękne ptaki będą się zachowywały za dnia na widok człowieka... Po pracowitym dniu wracają do swych czaplińców. W po­ bliżu Murzynowa znajdują się dwa. Największy, na Kępie Biskupickiej. Zaanektowały j ą nie kiedyś dawno temu, lecz przed niewielu laty, w czasie stanu wojennego w kraju! Wówczas dopełnił się bezmiar naszych nieczystości w Jeziorze i pierwsze klęski żywiołowe; śniecie wielkich ławic ryb. Stało się to w miejscu, gdzie jeszcze przed kilkudziesięciu laty płynęła woda, którą pito i nie wszyscy wieśniacy w swych obejściach musieli mieć studnie. Niebywała kolekcja w Muze­ um Murzynowa nosiłek do wody - szundów oraz żelaznych kolców - szkrabaów, wiązanych pod buty, aby o każdej porze roku można było korzystać z rzeki, tak, z NASZEJ N I E ­ GDYSIEJSZEJ U K O C H A N E J , OPIEWANEJ PRZEZ POE­ T Ó W W I S E Ł K I , poświadcza niezbicie ten niewyobrażalny dziś dla nas fakt. Nastał kolejny dzień. Jeszcze zaspany, wychodzę na brzeg. Czaple natychmiast oderwały się od swych stanowisk. Nawet te, które w swoim buddyjskim spokoju trwały gdzieś na podwod­ nych karpach, oddalonych na blisko... kilometr. Dlaczego? Odpowiedź jest chyba najprostsza. Nasi chwaccy myśliwi strzelają do nich... dla wprawy. Udaje się to i m tylko w stosunku do młodych! To są szkodniki. Zjadają ryby, argumentował mi jeden ze światlejszych łowców, selekcjonerów, elektronik z zawodu. Boże ty mój na wysokościach oświeć naszych barbarzyńców, dzikusów. Tych szalonych Indian. Oto nasi dawniejsi i dzisiejsi Indianie. Listę sporządziłem dzięki łas­ kawości, nieocenionego znawcy przedmiotu, Lecha Mroza. Zaznaczam, że chodziło będzie wyłącznie o ... pióra ptasie - symbole kulturowe! A nie o zwykłe żarcie. Mięsa orła, sokoła oraz naszej zacnej czapli (...chodzi czapla po desce, opowiedzieć ci jeszcze?) nie jadano kiedykolwiek. - S Z L A C H E T N O Ś Ć lubo tylko przynależność do szlachty, czaple pióro przy jakimści nakryciu nobilitowanej łepetyny. - W Y T W O R N O Ś Ć lub tylko pospolita damska elegancja, kapelusiki z rajerami; puch czapli białej (niem. Reiher czapla). - W A L E C Z N O Ś Ć , kapelusze górali podhalańskich, kapelu­ sze formacji wojskowej, Strzelców Podhalańskich, pióra orle, sokole; dziś indycze, uzupełniane gęsim puchem. 97 �"1 - C H E Ł P L I W O Ś Ć , P R Ó Ż N O Ś Ć , ale również POSZANO­ W A N I E T R A D Y C J I ; P O L S K O Ś Ć N A O B C Z Y Ź N I E , krakus­ ka z piórem pawim. A w ogóle z powodu tego tylko pióra pisać można by w nieskończoność. W oświeconej Europie jest symbolem N I E S Z C Z Ę Ś C I A (wszystko z powodu trwałej pa­ mięci o losie Argusowych Oczu); w Chinach, A z j i , S Z C Z Ę Ś ­ CIA... Pominę tu sójcze piórka i inne, łącznie z pióropuszami stroju paradnego górniczego stanu. Stroić się w piórka..., to powiedzenie, mówiące o próżności ludzkiej nie towarzyszyło m i , kiedy zbierałem do Muzeum, niczym myśliwskie trofea, wyliczam: porzucone w krzaki przez naszych myśliwych skrzydła ubitych kaczek; pióra i całe skrzydła pewnego bocianka (wychowywał się w gnieździe na słupie telefonicznym, kiedy zaczął już latać, pomylił słupy, usiadł na pobliskim, lecz innym); skrzydła sowy i łabędzia, które się zatruły powietrzem skażonym wyziewami z płockiej petrochemii; skrzydła młodej czapli zastrzelonej dla wprawy. Trofea te moje zamocowałem u wejścia do Muzeum, a z naj­ większą czułością wyeksponowałem, resztki czapelki, zabitej o zmierzchu na moich oczach. To czym dla nas jest czapla, nie było tym samym dla innych. Czapla w Egipcie niekiedy uważana za świętego ptaka; również ptak Benu (feniks) czasami przybiera postać czapli. Ze względu na jego długi dziób spotykamy czaplę niejednokrotnie jako symbol zgłębiania ukrytej mądrości, z dru­ giej zaś strony - ciekawości (która wszędzie wtyka swój długi dziób). W średniowieczu, podobnie jak inne zwierzęta niszczące węże, czapla była symbolem Chrystusa. Szara czapla, ze względu na jej popielate upierzenie, uchodziła za symbol pokuty. Ponieważ wg Pliniusza czapla może płakać z bólu, przeto symbolicznie łączono ją także z Chrystusem na Górze Oliwnej. W zasadzie mogłyby dane te wystarczyć dla wyobrażenia sobie dzielącej nas (światłych) odległości od mrocznych wyob­ rażeń ludzi niecywilizowanych. Ale, spełniając ewentualne zaciekawienie ptakiem, którego nasi myśliwi odstrzeliwują dla wprawy, wprowadzę jeszcze i tę wiadomość. Feniks u Egipcjan ptak święty (Benu lub Boinu), przed­ stawiany pierwotnie jako pliszka, później jako czapla lub złoty sokół z głową czapli; uchodził za ucieleśnienie boga słońca (który przy powstawaniu świata miał osiąść щ prawzgórzu), codziennego obiegu słońca i dorocznego wzbiera­ nia Nilu. To odniesienie do ciągłej odnowy. Grecy, Rzymianie i w końcu chrześcijańscy Ojcowie Kościoła (przede wszystkim w związku z Fizjołogusem; księgi przyrodoznawcze, mające swój początek w piśmiennictwie z Aleksandrii) przenie­ śli na szeroko rozpowszechniony symbol ptaka, który po określonych odstępach czasu (co 500,1000 lub 1461 lat) sam się spala i powstaje na nowo z popiołów. W tym znaczeniu jest symbolem Chrystusa, jak też ogólnie przezwyciężającego śmierć zmartwychwstania i nieśmiertelności. Cóż więc pozostaje? A no zamknąć księgę Świętych Pańs­ kich. Kończy j ą św. Zyta. I co? Okazuje się, że od dwunastego roku życia była przez 42 lata (ok. 1230-1272) w Lucca u zamożnej rodziny Fatinellich tylko służącą. 30 31 PRZYPISY Por. Claude L e v i Strauss, Jan Jakub Rousseau, twórca nauk humanistycz­ " Por. K s . Wincenty Zaleski sdb, Święci na każdy dzień, wydanie uzupeł­ nych, przekład Leszek Kolankiewicz, „ T w ó r c z o ś ć " , R. X L , nr 6(463), 1984, s. nione, Wydawnictwo Salezjańskie Warszawa 1995, s. 408-409 83-84 Por. Piotr Skarga, Żywoty Świętych, wybrał, opracował i w s t ę p e m opatrzył Aleksander Bruckner, objaśnia tak to s ł o w o : 'rana, uderzenie, kara', z łac. Marian Kozielski, wybór I, Wydawnictwo P S B & Perfekt Kraków 1994, s. 171 płaca. I w e d ł u g t e g o ż , drugie znaczenie s ł o w a łacińskiego plaga, 'strefa, Skrajne przejawy tego synkretyzmu m o g ł e m poznać w kurpiowskiej wsi okolica'. Stąd franc.plage, czyli nasza 'plaża'. I kto by pomyślał, że mucharów Brodowe Łąki. W miejscowym k o ś c i e l e pod wezwaniem Przemienienia plaga na plaży s i ę - pod w z g l ę d e m s ł ó w pochodzenia - r ó w n o w a ż y . Słownik Pańskiego przetrwał obrządek wotywny, w którym mistyczne przemienienie etymologiczny języka polskiego, W P Warszawa 1970 s. 280 zostało przetworzone w z m i a n ę na lepsze... hodowanych zwierząt, wyłączając tylko świnie. Por. Jacek Olędzki, Ofiara, zapis filmowy 1961, Archiwum ' Por. Świat zwierząt, praca zbiorowa, przekład ze s ł o w a c k i e g o Małgorzata P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie; tenże, Wota woskom Cymerman, P W R L Warszawa 1983, s. 194 4 ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa'', R. XIV Por. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich pod 1960, nr 1, s. 3-22 redakcją Juliana K r z y ż a n o w s k i e g o , P I W Warszawa 1970, t. I I , s. 770 1 2 0 2 21 5 1 7 8 Por. Wielka Encyklopedia Powszechna P W N , Warszawa 1964, t. 4, s. 465 Por. T a m ż e , t. 12, s. 717 Por. Maria Frankowska, Mitologia Azteków, W A i F Warszawa 1987, s. 206 Zanotowane przez panią dr Jadwigę Tomalkiewicz; serdecznie dziękuję. * Por. Aleksander Bruckner, op. cit. 2 2 2 3 2 4 Por. K s . Wincenty Zaleski, Święci..., op. cit. s. 7 8 - 7 9 Por. T e n ż e , tamże, s. 79 Por. Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz, Święta Cecylia. (Przy czynek do genezy apokryfów), „Lud", t. X X I : 1922, s. 104 2 5 Nasi duchowni autorzy najnowszych opracowań ż y w o t ó w świętydi dostarczają niekiedy d o w o d ó w mylnego, czy też ograniczonego rozumienia Sprzymierzonym: Danuta Martyn, rodzimej tradycji kultu ś w i ę t y c h . W przypadku Św. Walentego - chcąc nie Wiatry miejscowe i regionalne, nazewnictwo i charakterystyka, „Prace i Studia chcąc - włączają się do niezbyt z b o ż n e g o dzieła, jakim jest w świecie, Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Warszawskiego", zeszyt 22, War­ a w dodatku masowe, rajfurzenie. Zapewne, panuje tu spore zamieszanie. S«<l szawa 1977, s. 244 " Por. Joseph Conrad, Zwierciadło morza, przekład Aniela Zagórska, P I W i modlitwy proponowane na ten dzień, zdają s i ę b y ć nieco dziwne: Wszechmoc ny i miłosierny Boże, dzięki Twojej pomocy Św. Walenty zwycięsko opad Я Warszawa 1963 C e g ł y nawet nie najprzedniejszej jakości (kopciatka, niedopałka), jakich torturom. Pomóż nam, którzy świętujemy jego triumf, zwyciężyć podstęp działania naszych wrogów. Amen. Por. O . Hugo Hoever, Żywoty..., op. cit. s. użyto przy budowie k o ś c i o ł a w Rokiciu, w wiekach X I I I i X I V stanowiły Por. Johan Huizinga, Homo łudens. Zabawa jako źródło kultury, przeklą materiał, skromnie m ó w i ą c luksusowy. Por. J. Olędzki, Znaki istnienia, „Polska Maria Kurecka i Witold Wirpsza, Czytelnik Warszawa 1967, wydanie 1985,1 Sztuka L u d o w a " , R. X X X I X : 1985, nr 1-2, s. 3-21. Sebastian Flizak, Notatki etnograficzne z okolic Mszany Dolnej, „ L u d " , t.200 1 0 O wietrze, który p o m i e s z a ł szyki 12 2 6 0 33: 1935, s. 24-25 14 Pod koniec lat siedemdziesiątych w Łapszach N i ż n y c h kolo Nowego Targu, przebywając w tej wsi trzykrotnie, miałem okazję w i d z i e ć o s o b ę , której przypisywano tę o s o b l i w ą rolę. M ę ż c z y z n a niepokaźnego wzrostu, mający mniej niż pięćdziesiąt lat; błąkał się po wsi i rzucało się w oczy, ż e kryje w sobie n i e s z c z ę ś c i e . Istotnie, w młodości stracił narzeczoną. Zginęła w tartaku przecięta piłą. " Joanna Tokarska-Bakir, Ponowoczesność okolic Przemyśla, Wystawa w Pałacu Kazimierzowskim Uniwersytetu Warszawskiego. Materiały z K a l ­ warii Pacławskiej i okolic. " Por. Jacek Hugo-Bader, Modliwa Gombodżawa, „Gazeta - Magazyn", nr 41 (137), październik 1995, s. 8 Wystawa, Ponowoczesność, Warszawa 1994. " Por. O. Hugo Hoever, Żywoty świętych pańskich, Warmińskie Wydawnic­ two Diecezjalne Olsztyn 1989. 17 98 Por. Anna Zadrożyńska, Homo faher i homo ludens. Etnologiczny sz 0 pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, P A N Warszawa 1983, s. l 2 7 1 nasi. Por. Gabriel Marcel, Homo viator. Wstęp do metafizyki nadziei, przek Piotr Lubicz, I W Pax Warszawa 1984; tenże, Być i mieć, przekład tegoż, tam* Warszawa 1986 a 2 9 J . Huzinga, op. cit. s. 199-200 ( ś w . Franciszek z A s y ż u ) , s. 219 ( i * Augustyn). Por. Marianne Oesterreicher-Mollwo, Leksykon symboli, przekład Jera Prokopiuk, Wydawnictwo R O K Warszawa 1992, s. 26 " Por. M. Oesterreicher-Mollwo, op. cit. s. 41^12 W cytowanym Leksykonie symboli jesl o c z y w i ś c i e hasło Ł a b ę d ź ; obszefl i poruszające podobnie g ł ę b o k o jak hasło C z a p l a . Nie ma zaś o ptaku, ktfr! pojawił się gromadnie po łabędziach i czaplach, panosząc się zawzięcie. I** ptak, to kormoran... 3 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35c808c81ed61861d2c93959f8587f97.pdf 8dc715f3c0bffda1248b0c6eb9a7f028 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lasowiacy - budownictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1374 Title A name given to the resource Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.105-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 59, 1975 JOZEF FURDYNA PLAN BUDYNKU MIESZKALNEGO LASOWIAKÓW WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE OD POŁOWY 1 Teren\' d,.nvnej Puszczy Sandomierskiej stanowiły d.o niedawna najbardziej komcrwatywną i reliktową część Małopolski. Zapoczątkowany dopiero w okresie międzywojennym przemysł zlokalizowany na krawędziach Pu:;zczy, duże zniszczenia, które w czasie drugiej wojny świato\vej dot:m(;!y jej centrum, a wreszcie okres intensywnej cdbudO\\''y, jaki nastąpił \v ciqgu ostatniego 25-lecia, pchnęły wieś lasowiaclq iD drogę intcnsywn\·ch przemian. Wskutek tego tereny lasQ\,viackie stanovv'ią uog1ldnc pole obserwncji. pozwalające na śledzenie evvolucji for!'; I Jako źródla należy tu wymienić materialy własne i archiwalne or"z literaturę. Badaniu terenowe, oparte na kwestionariuszu, przeprowadziłem \\. 14 wybranych wsiach (biorąc pod uwagę względy geograficzne, gospodarcze i historyczne): Brzoza Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Łętownia, Komorów, Micchocin, Padew, Spic, Samów, Tuszów Narodowy, Wola Raniżowska, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska i Zbydni:)'s. W sumie dysponowano tu około 200 planami. Wśród źródeł archiwalnych wymit'nić należy przede wszystkim materiały Archiwum PracownI Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (materiały z okolo 40 badanych '.lisi) i Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Konscrwators:dego w Hzcswwie (kilkanaście wsi). Ważniejsze pozycje literatury: S. Bąk, Cllata wiejska w okolicU Tarnobr.zeg1L, "Lud" 1930, t. 29, s. l-54; G. Ciołek, Urząe/::enia ogniowe iieh wpływ na rozwój plann chałupy wwjskiej, "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury" (Warszawa) 1947, nr 3-4; S. Hupka, F. Ossowski, S. Tabeński, Bue/ownictwo lue/owe w powiecie Topczyckimw Małopolsce, Kraków 1935; F. Kot.ula. Z Sandomierskiej Puszczy, Kraków 1962; H. Lep'.;cki, Działalność kolonizacyjna MaTii TeTesy i J(;zcja II w Galicji, Lwów 1933; K. Moszyński, KultuTa ludowa Slowian, li" Uli. 2, t. l, Warszawa 1967; R. Reinfuss, Orawski dom ::: wyżką, "Polska SztukG. Ludowa" 1950, nr 1-6, s. 36-55; tegoż, Badania sztuki ludowej prowadzone Ie woj ew. T2cs2owskim pTzez Instytut Sztuki PAN, "Polska Sztuka Ludowa" 1960, nr 2, s. 122-124; .J. Słomka, Pamiętniki wlościanina, wyd. 2, Kraków 1929; J. Tłoczek, Clla/upy polskie, Warszawa 1958. �lOG JOZEF FURDYNA TABLICE O b jaś n i e n i a d o t a b l i c: I - izba, S - slen, KO - komora, K - kuchnia, St - stajnia, SD - stodoła (B - boisko, SK - zapole lub sąsiek), SZ - szopa, CH - chlew, PK -- piekarnik, p - pokój, A - alkierz, G - ganek, SP - spiżarnia, P. Gosp. - pomieszczenia gospodarcze, O - osłona z desek lub drągów, - - - przepierzenie, ~ ognisko otwarte. Kreska przerywana przy urządzeniach ogniowych oznacza lokalizację daw· nego pieca. Plan domu obwiedziony ramką oznacza typ podstawowy danego okresu. Kreska ukośna przy oznaczeniu pomieszczeń znaczy, że ich funkcja uległa zmianie. Litery nadpisane u góry odnoszą się do sytuacji wcześniejszych. C:J? bydło, bydło stawiane okresowo lub jego lokalizacja według innej informacji. Wszystkie ryciny wykonał J. Furdyna. <~~i> A t,' I -L! ---L B ___ I~J' -'-I 1 I I L I: L , ! .:.....i--.J6I ....J'? Tab!. l A: l Lipnica (około 1880), rekonstrukcja wcdług informacji K. Straub; 2. Komorów (II połowa XIX w.l, rekonstr. według inL �Plan buuynku mieszkalnego 107 Lasowiaków -r--'·--"'1 t i I I f i ! " '" l __ ('_. __ -15 I ~_L,. l. r---,---r---l'----r-·--T---l i 1 i ..... 1 .., t ~ ... _~ __l f'- , __ l,' t·, ,_.~t~ :. /1 .....L~ l ł -.J.~ Tabl. II. Rozwój planów wnętrz: 1. Komorów (ok. 1870); 2. Łętownia (ok. 1860); 3. Zbydniów (ok. 1865); 4. Spie (1880); 5. Krzeszów (pał. XIX w.); 6. Wola Raniżowska (1900); 7. Sudoły (ok. 1840); 8. Lipnica (ok. 1870); 9. Leżajsk (ok. połowy XIX w.); 10. Wola Zarczycka (1890) F. Kosiorawskiej; 3. Kopcie (ok. 1830); 4. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1870). I B: 1. Siedlanka (ok. 1870); 2. Brzóza Królewska (ok. 1865); 3. Wola Zarczycka (ok. 1870), chata kurna; 4. Wilcza Wola (ok. 1845); 5. Lipnica (ok. 1890); 6. Kopcie (ok. 1860); 7. Grochowe (ok. 1860); 8. Miechacin, Piaski (ok. 1880); 9. Wólka Grodziska (1952) �lOS JOZEF FURDY:\iA l Tabl. III. żowska (1922); Rozwój (ok. 5. Wólka 9. Cygany planów 1875); (1936); wnętrz: 3. Wola Grodziska 1. Łętovmia Zarczycka (ok. lU. Chorzelów 1876); (ok. (ok. (ok. 1895); 6. Tuszów 1935); 187U); 2. Wola 4. Wab Narodowy 11. Tuszów Rani- Zarczycka (ok. Narodowy 186U); (ok. 189U) ludowego budownictwa niemal czesne, i to zarówno w sensie chałupy. od stadium technologii WY.lsclOwego po czasy współbudowy, jak i rozwoju planu �Pl'm budynku mieszkalnego Lasou.;laków 109 Tab!. IV. Rozwój planów wnętrz: 1. Łętownia, przysiółek Babiarze (ok. 1920); 2. Gwizdów (1868); 3. Brzóza Królewska (1925); 4. Tuszów Narodowy (ok. 1920); 5. Miechocin (1938); 6. Giedlarowa (1950); 7. Sarzyna (1870); 8. Brzóza Królewska (1918); 9. Wielowieś (ok. 1915); 10. Babule (1951); 11. Zbydniów (1938) Do pierwszych dziesiątków lat drugiej połowy XIX wieku powszechnym zjawiskiem w widłach Wisły i Sanu były ch8łupy kurne, czyli tzw. "dymarki" lub "dymówki" jak naz.vwają je Lasowiacy, stano- �110 JOZEF FURDYNA Tab!. V. Rozwój planów wnętrz: 1. S.:>kołów Małopolski (pocz. XIX w.); 2. Sokołów Małopolski (II połowa XIX w.); 3. Sokołów Małopolski (poł. XIX w.); 4. Tarnobrzeg (I pał. XIX w.); 5. Leżajsk (poł. XIX w.) - dom pożydowski; 6. Leżajsk (II poło XIX w.); 7. Radomyśl nad Sanem, plebania (II pał. XIX w.); 8. Mielec (I pał. XIX w.); 9. Dzikowiec (1850) dom niemieckiego kolonisty; 10. Raniżów (1850 dom niemieckiego kolonisty; 11. Nowy Kamień (lB50) - dom niemieckiego kolonisty �Plan budynku Tabl. VI. Przykłady rozwoju mieszkalnego Lasowiaków formy budynku mieszkalnego: 2. ŁQtownia; 3. Domastawa 111 1. Brzóza Królewska; wiące w przybliżeniu 70-80% wszystkich budynków mieszkalnych. W nich mieściła się, lub raczej gnieździła, wielodzietna z reguły rodzina chłopska. Rzuty poziome tych chałup reprezentowały rozwiązania prymitywne, często jedno lub dwu pomieszczeniowe, obok których jedynie nieliczne domy zamożniejsze posiadały plany bardziej rozwinięte. Najprymitywniejszym pomieszczeniem była' wspomniana chałupa jed- �11~ JOZEF FURDY, A • .t.. ..t.• \-1 ti - ti . lA ~':";;:.":,.,;'-...• ~lIIł Tabl. VII. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego: townia; 3. Giedlarowa nownętrzna, której program wypełniała tylko Chałupy takie, należące do najbardziej ubogiej, ności, stanowily już w drugiej połowie ubiegłego 1. Komorów; sama izba bez często bezrolnej wieku zjawisko 2. Łę- sieni. ludrzad- �Plan bHd.ljnku mieszkalnego 11~ Lasowiakótc (l 2 Tabl. VIII. Przykłady .~ ~ Lud, t. 59 rozwoju formy budynku mieszkalnego: de\v; 3. Ocice 1. Łętownia; 2. Pa- �11+ JOZEF FURDY0:A kie, a do nowszych czasów dochował~T się one jedynie wyjątkowo (tabl. I A, ryc. 1-2). Znacznie bardziej rozpowszechnione były chałup.\' składające się z izby i sieni (tabl. VI, ryc. 1). U biedniejszych izba stanowiłCl równocześnie pomieszczenie dla ludzi i bydła, z tym, że latem bydło trzvmana czasem w sieni. W większości jednak wypadków, zarówno u średniozamożnych, jak i u biednych posiadających nieco ziemi, sień pełniła jesienią i zimą rolę boiska, dlatego też (jak również ze względu na odprowadzenie dymu) nie kładziono nad nią powały, by nie przeszkadzała przy młocce. Być może z młocką i czyszczeniem zboża przez ręczne wianie związany był również zwyczaj budowania w takich domach sieni przelotowych, zapewniających odpowiedni przepływ powietrza. niezbędny przy oczyszczaniu ziarna. Sienie nieprzelotowe był~,: czasem przepierzane w poprzek, by w odgrodzonej części umieścić krowy, świnie czy drób, lub by służyły za rodzaj prymitywnej komory (tabl. I B. ryc. 4-9). Chałupy dwuwnętrzne, składające się wyłącznie z izby i sieni, dość szeroko rozpowszechnione jeszcze w drugiej połowie ubiegłego wieku. dziś należą do rzadkich wyjątków. Spotkać je można tu i ówdzie w uboższych wsiach głównie w środkowej, południowej i wschodniej części Puszczy, a zamieszkiwane są przez ludzi ubogich lub starych, któr~'m brak już energii lub środków na podjęcie trudu budowy nowej chałupy. W tym samym czasie, kiedy dwuwnętrzne chałupy były na wsi 1asowiackiej często spotykane, zamożniejsi budowali chałupy trójwnętrzne. składające się z izby i komory oddzielonych obszerną sienią (tabl. II. ryc. 2-3), a inwentarz trzymano w osobnej stajni ustawionej zwykle poza budynkiem mieszkalnym. Wejścia do izby i komory umieszczane były w sieni, zwykle w położeniu przeciwległym do siebie (tabl. II. ryc. 1-7). Zdarzaj ą się wprawdzie wypadki niesymetrycznego ich rozmieszczenia, ale należą one do wyjątków, podobnie jak i zastosowanie dwóch otworów drzwiowych do komory lub umieszczonej w jej miejscu stajni (tabl. II, ryc. 4-5). W układach trójwnętrznych nowe pomieszczenie użytkowane było niekiedy jako stajnia, i wówczas, jeżeli użytkowanie to nie bvło tvmczasowe, drzwi do stajni umieszczano od strony frontowej domu lub. co miało miejsce rzadko, od ściany szczytowej (tabl. II, ryc. 3-4)!. 2 Łączenie stajen pod jednym dachem z CZęSClą mieszkalną domu w d,'ugie; połowie XIX wieku należało już do rzadkości. Informatorzy z okolic Mielca i Tarnobrzegu szacują liczbę tego rodzaju domów zaledwie na kilkanaście procent ogółu budynków. Podobnie wyglądała sytuacja we wsiach położonych bardziej na \\'schód od wymienionych powiatów. Np. w koilcu XIX v;. w Brzózie Królewskiej przykłady �Plan budynku mieszkalnego 115 Lasowiaków Trójwnętrzny układ jednotraktowy złożony z izby i komory (lub stajni) rozdzielonych sienią, zaspokajał w pełni skromne potrzeby mieszkańców. Izba spełniała wówczas rolę pomieszczenia w pewnym sensie uniwersalnego, w którym prócz schronienia i wypoczynku dla ludzi (często i bydła) wykonywano większość czynności związanych z gospodarstwem domowym, a przede wszystkim z przygotowaniem strawy dla ludzi i inwentarza, z mieleniem zboża w żarnach, rąbaniem drzewa, łuskaniem grochu, szatkowaniem kapusty itp. Ponadto w izbie odbywało się pranie oraz wykonywano różne czynności o charakterze rzemieślniczym, jak tkanie, obróbka drewna, krawiectwo czy szewstwo. Izba musiała więc być widna i w miarę obszerna, łatwo dostępna z zewnątrz, a jednocześnie chroniona od zimna, co dość skutecznie zapewniała sień, pełniąca również rolę pomieszczenia odciążającego izbę w pewnym zakresie od niektórych innych funkcji, jak przetrzymywanie drobnego inwentarza czy krów, sprzętów gospodarskich (żarna, młynek do zboża, stępa) beczek itp.; w lecie wykonywano tu też niektóre czynności gospodarcze. Obszerna sień służyła ponadto również jako miejsce przechowywania uprzęży i narzędzi (kosa, siekiera i in.). Wyżej wspomniano już krótko o przepierzeniu w poprzek sieni w związku z trzymaniem w porze letniej w części wydzielonej bydła i drobiu. Praktyka ta dotyczyła zwykle ludzi bardzo biednych. Z chwilą jednak rozpowszechnienia się komór stawianych obok sieni naprzeciw izby w nowowznoszonych domach - taki plan realizowali coraz częściej i biedniejsi. Zazwyczaj jednak komora nie pełniła u nich swej właściwej roli, a wykorzystywana była (okresowo lub stale) jako stajnia. Z drugiej strony w takich wypadkach utrzymywał się poprzeczny podział sieni, a wydzieloną jej część przeznaczano na komorę, co znajduje zresztą odbicie w późniejszym planie domu (tabI. I B, ryc. 8; tabl. II, ryc. 10). Poza przechowywaniem niektórych sprzętów gospodarczych czy skrzyń malowanych, komory pełniły również rolę magazynu produktów rolnych, jak np. zboże i mąka. Umieszczanie drzwi do komór od strony sieni wiązało się więc także z zabezpieczeniem tych pomieszczeń przed kradzieżą. Przetrzymywanie w komorach bydła nie było powszechnie praktykowane, a późniejsza zdecydowana dążność do usunięcia inwentarza z obrębu chałupy mieszkalnej przywróciła komorom ich właściwą rolę również u biedniejszych. W ciągu ostatnich dziesiątków lat XIX i początku XX wieku następuje systematyczny, szybki zanik wnętrz kurnych. Jak można sądzić Z informacji terenowych, pod koniec ubiegłego stulecia stanowiły one takie miały obejmo\\'ać ogółu budynków. około 20%, a w \-Voli Zarczyckiej i Komorowie około 15% �lIti JOZEF FURDYNA zaledwie kilka procent ogólnej liczby domów mieszkalnych. Bezpośrednio po pierwszej wojnie światowej pozostają już tylko nieliczne wyjątki, ograniczające się do bardzo biednych użytkowników 3. Jak to wynika z zebranego materiału terenowego, np. wzdłuż zachodniej części Puszczy Sandomierskiej, ilość "dymówek" w końcu lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wynosić miała jeszcze 50%. W okresie jednak pierwszej wojny światowej zmalała do ok. 3-4010 (szacunek bardzo przybliżony). W biedniejszej środkowej i wschodniej części Puszczy dane procentowe były nieco wyższe. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ostatnie "dymówki" posiadały już odprowadzanie dymu z izby, ale wyłącznie na strych lub do sieni; były to więc chałupy półkurne. W miarę zanikania budynków złożonych z izb i sieni (wraz z ewentualną komórką) wzrosła ilość budynków złożonych z izby i komory rozdzielanych sienią. Pod koniec XIX w. ilość takich budynków szacować można na 80 lub nawet więcej procent. W miarę postępujących zmian w zakresie planu niemal we wszystkich nowo budowanych chałupach zakłada się z góry w planie budowlanym miejsce na kuchnię, w starych zaś usiłuje się znaleźć je w obrębie dotychczasowej powierzchni użytkowej. W końcu XIX w. kuchnie stają się zjawiskiem dość częstym, a w okresie pierwszej wojny 3 Moment przełomowy w zaniku nastu przykładowo wybranych wsi: Wieś Wola Raniżowska Wola Zarczycka \rVicrzawice Łętownia Jaślany Komorów Giedlarowa i Gwizdów Brzóza K'ról. Tuszów Narad. .Miechocin Stale li aść 1870 chat kurnych l~90 5011/0 ok. 5(Jllio ok. 30"/11 40-50'10 ok. 60'/, ok. 20'/, ok. 2511jo oik. 20'/, ok. 30'10 ok. 40°/9 ok. 3D-60Gin ok. 3D!)!o ok. 4011/n ok. 45O/11 3(\/11 roku: 1920 I chata ok. 5-8'/0 15% ok. 10'/. ok. 15'/, ok. 15'10 ok. 4'10 ok. 50/. ok. 5% ok. 2~/o 3 -chaty 2 l chata 3 chaty ti chat 3-5'/, ok. 2'/. 3-4'/, 4-5\1/0 {)k. 3 ch3t ? ok. ilustruje zestaw U.•1IlC danych o z kilku- żródłach Inforrnatorzy: W. Prus i ~L (Archiwum PAN) Inf.: F. Pieróg, M. Sroka •. J. ~owak Kielbo- wicz Lipnica l{opcie okolo 1900 ok. ok. "dymówek" 15'/, ok. Archiwum WUK w Rzeszowie lnf.: J. Bujak, t". Kolano Inf.: mieszkańcy Tuszowa Narodowego Inf.: F. Kosiorowska, A. Wrona Inf.: A. Brzózan z Gwizdowa i ,\. Fila z Giedlarowej lnf.: F. Zygmunt. M. CzucIak, f\. Baj, W. Szczepanik Inf.: Sz. Makson, M. Rzeszul lnf.: J. Paluch, K. Smykln Inf.: J. Paluch z Piaskóv.' koło Tarnobrzegu Archiwun1 WUK w Rzeszowie i .-\rchiwum PAN 4 chat Dane te znajdują ogólne potwierdzenie w Pamiętnikach ... J. Słomki (s. 27) oraz w stwierdzeniu R. Reinfussa zawartym w Katalogu wystawy mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Łańcut-Zamek 1961, s. 10). �Plan budynku mieszkalnego Lasowiakóu; 117 światowej przyjmują się powszechnie. Ich funkcja jednak ulega dalszym przemianom i krystalizuje się dopiero w okresie międzywojennym. Wśród rozwiązań można wyróżnić trzy podstawowe typy układu kuchni, mające na ogół uzasadnienie w kształtujących się wcześniej planach wnętrz. W typie pierwszym - kuchnia zostaje wydzielona z części sieni. Następuje wówczas skrócenie sieni mniej więcej o połowę, podobnie jak to miało miejsce przy zanotowanych wyżej przepierzeniach (miejsce dla krów i drobiu, lub komórka - tab!. III, ryc. 1-3; por. tab!. I B, ryc. 6-7; tab!. II, ryc. 10). We wszystkich starych domach, w których kuchnia została wydzielona w ten sposób, jest ona od sieni oddzielona ścianką z okrąglaków lub desek, a czasem również i z ociosanych belek, osadzanych zaciętymi końcami w pionowym "felcu" wyciętym w bocznych ścianach sieni. W domach nowszych ściana ta jest wykonana z reguły z belek. W niej znajdują się drzwi umieszczone zazwyczaj naprzeciw drzwi frontowych sieni, podobnie zresztą jak w kuchniach wydzielonych przy pomocy przepierzenia. Okno kuchni umieszczone jest naprzeciw drzwi. W chałupach nowszych kuchnia i sień przed nią bywają nieco większe niż w starszych i mają kształt zbliżony do prostokątu (tab!. III i IV). Wymienione rozwiązania są właściwe dla całego omawianego obszaru. Istnieją w nich jednak pewne lokalne różnice. Np. w niektórych wsiach zachodniej części obszaru zasiedlenia Lasowiaków (między Mielcem a Tarnobrzegiem), a rzadziej gdzie indziej (np. koło Kolbuszowej), szeroką sień, głównie w budynkach uboższych, dzielono w poprzek na połowę, urządzając w części tylnej kuchnię, a więc analogicznie jak w przypadkach notowanych powyżej, natomiast część przednią dzielono jeszcze na połowy, prostopadle do kuchni. Od strony izby pozostawała sień,. natomiast część druga pełniła najczęściej rolę małej komórki (tab!. I B,. ryc. 9; tabl. III, ryc. 6). Taki podział miał miejsce wówczas, gdy w planie domu brak było właściwej komory; w przeciwnym przypadku powierzchnia kuchni powiększała swój metraż wchłaniając małą komórkę (tabl. III, ryc. 7). Przemiana ta nastąpiła po pierwszej wojnie, kiedy wzrastała funkcja kuchni, a malała rola sieni. W południowo-wschodniej części omawianego obszaru tradycja podziału sieni ma inną historię. Co najmniej od dwóch ostatnich dziesiątków lat XIX w. sień zostaje przedzielona w poprzek ścianą z belek, powodując w części wydzielonej powstanie tzw. "piekarnika". Piekarnik służący pierwotnie wyłącznie jako miejsce do pieczenia chleba przejmował z czasem funkcję kuchni. Ponieważ na terenie południowo-wschodnim obok sieni nieprzelotowych istniały też przelotowe, by utrzymać ich funkcje w nowej sytuacji �118 JOZEF FUHDYi A trzeba było wykonać przejście obok piekarnika. W związku z tym rozszerzano sień, a przeloty w kierunku tylnej części domu robiono od strony komory (tabl. III, ryc. 5). Zmieniało to ogólny plan środkowej części domu. Wąska część sieni odgrodzona bywała wtedy od kuchni normalną ścianą belkową. W niektórych sytuacjach przy opisywanym układzie sień zostaje podzielona na dwie części. Jedna nosi nazwę sieni dużej, druga małej, lub "sionki", zaś ściana dzieląca jest przedłużeniem ściany frontowej kuchni (tabl. III, ryc. 8). Poza głównym wejściem do tej ostatniej od strony sieni, zaopatrzona jest ona - podobnie jak przy sieni nie dzielonej ścianką na dwie części - w drugie drzwi prowadzące do izby (tabl. III, ryc. 5-6). Dodatkowe drzwi do izby są dość często stosowane i w innych wariantach omawianego typu usytuowania kuchni (tabl. III, ryc. 4, 7). W okresie międzywojennym na terenie niektórych wsi, głównie w powiecie Leżajsk (np. Brzóza Królewska i Wola Zarczycka) nowością są tzw. kuchnie "wyrzucane". Zewnętrzna ściana od tylnej strony domu nie pokrywa się wówczas z licem zrębu chałupy, ale zostaje wysunięta przed niego na około 1 do 1,5 metra. Pozwoliło to uzyskać większą powierzchnię kuchni i ochronić sień przed ograniczeniem metrażu (tabl. III, ryc. 4). Niektórzy użytkownicy tłumaczą takie rozwiązania ograniczoną szerokością działek budowlanych i brakiem praktycznej potrzeby poszerzania całego domu. Typ drugi, w którym kuchnia zajmuje całą powierzchnię pierwotnej sieni, występuje przede wszystkim w części środkowej i południowo-wschodniej wideł Wisły i Sanu. Na pozostałym obszarze pojawia się rzadko. Usytuowanie kuchni w miejscu sieni ma oparcie we wcześniejszej - przejściowo "kuchennej" - jej funkcji, ponieważ w niektórych wypadkach umieszczano w sieniach piec, który w okresach letnich wykorzystywany był do przygotowania strawy dla inwentarza żywego, jak też i dla ludzi (tabl. II, ryc. 5-6; tabl. IV, ryc. 1). Gotowanie strawy oraz pieczenie chleba w sieniach stawało się zjawiskiem coraz bardziej trwałym. Wraz z powszechniejszym wprowadzeniem kuchni na szerszym terenie wideł Sanu i Wisły, kuchenna rola sieni przedłuża się już na cały rok. W związku z tym, podobnie jak i gdzie indziej, izba zostaje tu zwolniona na stałe z funkcji kuchennych. Jednocześnie rodzi się konieczność przeprowadzenia w sieni-kuchni pewnych modyfikacji. Pierw'szą z nich jest sprawa oświetlenia, a potem pojawia się tendencja do stawiania ganków. W układzie pieca widoczna jest dążność do przesuwania go w kierunku środka ściany dzielącej izbę od sieni i zmiany czeluści pieca piekarskiego z równoległej na prostopadłą do izby. Towarzyszy tym zmianom likwidacja drzwi tylnych w sieniach przelotowych. �Plon })/lrlynku mics.:kalnego Lasotvlakó'Ui lHl Omówiony wyżej typ kuchni rozwijał się i dojrzewał od schyłku XIX W., ale dopiero z początkiem XX stulecia roZ\.vinął się szerzej. Po drugiej wojnie. choć w mniejszym stopniu niż dawniej, znajduje nadal iwntynuatorów głównie wśród średniozamożnych. W trzecim typie kuchnia wydzielona jest z części sieni i komory, €\ventualnie również z izby (tab!. III, ryc. 9-11; tab!. IV, ryc. 9-11). Pojawienie się kuchni omawianego typu następuje stosunkowo późno. W \.vypadkach rzadkich przypada ono na okres pierwszej wojny, głównie na obszarze południowo-zachodnim. Rozwija się natomiast szerzej w nowych, bogatszych domach z okresu międzywojennego, a na cały teren rozszerza się po drugiej wojnie. Genetycznie wiąże się on w pewnym stopniu z typem omawianym w pierwszej kolejności, a ulega przemianie wrn z z ogólnymi zmianami funkcjonalnymi wnętrza. Po pierwszej wojnie następuje systematyczne ograniczenie gospodarczej roli komory, natomiast poszerzają się zadania kuchni, przejmującej z izby część sprzętów, jak np. stół, krzesła, "ślubanek" lub łóżko, półkę, szafkę czy kredens na naczynia i sprzęt kuchenny. V/zrasta też dążność do podkreślania reprezentacyjności izby, w związku z czym sień staje się coraz częściej wyłącznie ośrodkiem komunikacyjnym w obrębie sąsiadujących z nią pomieszczeń. Zajęcie części izby na kuchnię nie należy do przypadków częstych, ale pozwala wyraźnie zilustrować wzrastającą rolę kuchni. Wiązało się to zwyJ<le z dążeniem do wygospodarowania z komory dodatkowego pomieszczenia w postaci drugiej izby (tabl. IV, ryc. 8, 11). Dążność do polepszenia warunków mieszkaniowych wyraża się również \V innych zmianach. Jedną z nich jest pojawienie się ganku, co jak wspomniano już wyżej - narzuca się przede wszystkim przy lokalizacji kuchni w całej przestrzeni dawnej sieni. Funkcja ganku polegała głównie na osłonie wejścia do domu, stąd też początkowo były to po prostu wsparte na słupkach daszki. Potem dopiero nastąpiło częściowe CI nawet całkowite zabudowanie ścianek, co wiązało się też ze zmianami konstrukcyjnymi. Ganki stawia się zwykle już po zbudowaniu domu. ::"Tapojedynczym wieńcu grubszych belek lub niewysokiej podmurówce z kamienia montowano z cienkich beleczek konstrukcję ramową, a następnie obijano ją deskami. Obicie mogło być pełne lub tylko częściowe na wysokość około 1 do 1,3 metra od podłogi ganku. Wejście z drzwiami umieszczano zazwyczaj równolegle do frontu domu (tab!. II, ryc. 6; tab!. III, ryc. 10: tabl. IV, ryc. 2, 8; por. tab!. V, ryc. 2, 7), czasem zdarzało się też umieszczenie go na wprost wejścia do sieni. Ganki późniejsze, z okresu międzywojennego, zaopatrywane są niekiedy w szklane okna. W niektórych domach zamiast ganku stosuje się wnęki otwarte �l~O JOZEF FURDY<'i.\ w środku sClany licowej, zbliżone do tych, jakie w~'stępują \V budo\,'nictwie Dołów Sanockich 4. Wnęki takie pozostają otw'arte (okolice Rozwadowa), lub w nowszych rozwiązaniach -- oszklone. Ganki u Lasowiaków są zjawiskiem występującym sporadvcznie. Dalszym przykładem rozwoju wnętrza mieszkalnego jest pojawienie się drugiej izby. Już w końcu XIX w. trafiają się rzadkie wypadki wykorzystania komory na drugą izbę. Jedną zajmują wówczas zwykle starsi gospodarze z małymi dziećmi, drugą nowozałożona rodzina (syn gospodarza z żoną lub córka z mężem). Przeróbkd komory na izb~, lub budowa w nowym domu drugiej izby w miejsce komory, uzasadniona jest komplikacjami rodzinnymi i gospodarczymi. Dwie izb." z sienią w środku bez komory wewnątrz domu (tabl. II, ryc. 6. 8-9), czasem jednak z kuchnią wydzieloną z sieni, ma analogie w architekturze miejskiej. że wymienię choćby współczesne im przykłady z Sokołowa Małopolskiego, Leżajska i Kolbuszowej (tabl. V, ryc. 6. 8). Chałupa dwuizbowa bez komory nie znalazła w zasadzie liczniejszych kontynuatorów. Była wynikiem doraźnych tylko rozwiązań. InaczeJ, niż omówiona powyżej, przedstawia się sytuacja według PoLskiego Atlasu Etnograficznego. Na terenie branego tu pod uwagę obszaru zanotowano mianowicie występowanie dwóch izb obok siebie. Sień znajduje się w środku, z jednej jej strony komora. z drugiej dwie izby. Otwory drzwiowe wszędzie w amfiladzie. Podczas własnych badań terenowych takiego układu jednak nie spotkałem. Jest to, jak się ,,v.\'daje, inna, nietypowa sytuacja, o bardzo małym zasięgu~. Poprzednikiem takiego rozwiązania byłby układ: chlew, sień. izba, komora, gdy chle\,· zamieniono na komorę, a komorę na izbę. U Lasowiaków brak jednak takich analogii. Występują one natomiast w Kieleckiem, na Podgórzu i we wschodniej części województwa krakowskiego 6. Przy omawianiu nietypowych i rzadkich zjawisk warto zap'Jznać się też bliżej ze wspomnianym już przy opisie kuchni planem dwutraktowego wnętrza, znanego obok jednotraktów już \V drugiej połowiE: XIX W. w niektórych wsiach południowo-wschodniej cZf~ści wideł 'Wisły i Sanu. Jednotrakty ulegają tam czasem podziałowi (ściany) wzdłuż całego budynku. Część oddzielona ma przede wszystkim charakter gospodarczy, a jej szerokość odpowiada mniej więcej 1i:) szerokości całego budynku. Układ pomieszczeń poprzecznych pozostaje taki sam: izba. sień, komora w części mieszkalnej. a stajnia. chlew lub szopa z małą ,l R. Reinfuss, nr 7-12, s. 138. 5 Polski 6 Por. Polski Atlas Z obozu naukowego Etnograficzny, Atlas w Weryni, ,.Polska z. 2, Warszawa 1965, karta op. cit., mapa nr 88. Etnograficzny, Sztuka Ludowa" 37, mapa nr 90. 1950. �Plan blldynkll mieszkalnego Fot. 1. Brzóza Królewska, Fot. 2. Siedlanka. Lasowiaków dom zbudowany dom zbudowany okola 1870 r. okola 1910 r. �JOZEF FUHDYNA sienią, lub tzw. "sionką" (w środku) w części gospodarczej (tabl. IV, ryc. 7; tabl. V, ryc. 6). Z chwilą wprowadzenia kuchni istota podziału zostaje utrzymana, jednak pomieszczenia gospodarcze zostają dostosow:ąn~ do usług mieszkalnych. Zamienia się je na dodatkowy pokój z kuchnią, pokój i komorę lub kuchnię i komorę (spiżarnię). ,J ednocześnie ulega redukcji dawna duża komora leżąca w części mieszkalnej obok sieni, naprzeciw izby. Urządza się w niej najczęściej drugą izbę. Przemiany te są powolne i zbiegają się już w xx w. z przemianami w planach wnętrz na całym obszarze lasowiackim i poza nim. Omówiona sytuacja wiązała się na obszarze południowo-wschodnim z wyższymi aspiracjami mieszkaniowymi właściwymi bogatym gospodarzom, przy czym brak podstaw do wiązania jej genezy z terenem Lasowial{ów, ponieważ zasięg występowania chałup tego rodzaju jest mały i peryferyczny, a powiązania z tradycją nieuchwytne. Pewną analogię stanowi tu dom oznaczony nr 6 na tabl. V (Leżajsk). W bliższym sąsiedztwie wiejskim, może poza pewnymi podobieństwami w niektórych planach domów we wsiach powiatu ropczyckiego czy łańcuckiego, trudno znaleźć dla nich bardziej przekonywujące porównania. Niektóre domy kolonistów niemieckich, jak np. widoczny na tabl. V, ryc. 9 pozwoliłyby na snucie spekulacji o możliwej krzyżówce wzorów lokalnych z obcymi. Z przykładów dalszych narzucają się pewne podobieństwa z niektórymi rozwiązaniami planów z Krakowskiego w typach domów tzw. "na dwa końce", występujących zwykle wśród średniozamoinych chłopów, lecz bez wydzielenia tzw. małej sieni 7. Ogólne przemiany społeczne i kulturowe, szybsze po pierwszej wojnie, powodują postępujący zanik rozwiązań jednotraktowych. Funkcja poszczególnych pomieszczeń ulega zmianie. Kuchnia, prócz gotowania strawy, służy również do spania. Tu domownicy spędzają teraz większą część doby. Sień maleje i ogranicza swą rolę, stając się rodzajem przedpokoju. Komora traci na dawnym znaczeniu magazynu gospodarczego zmieniając się na podręczny magazyn, związany przede wszystkim z kuchnią (spiżarnia). Wygospodarowana druga izba musi się w zasadzie pomieścić w tradycyjnym metrażu domu. Ponieważ jednak z tym faktem zbiega się zanik komór i ograniczenie przestrzeni sieni, a także wprowadzenie kuchni, powstają więc nowe, inne od dawnych rozwiązania. 'Wyróżnić wśród nich można następujące przykłady: a) Druga izba powstaje przez podział starej na dwa pomieszczenia. Przykładów takich jest najwięcej i są one obecnie często stosowane 7 W. Kwaśniewicz, Rozwój wnętrza domu chłopskiego w latach 1880-1956, "Etnografia Polska" 1959, t. 2, s. 317. w ziemi krakowskiej �Plan budynku 1nzeszkalnego Lasolviaków 123 w nowych domach (tabl. IV, ryc. 1-6). Podział następuje prostopadle do ściany szczytowej domu, wskutek czego w ścianie szczytowej przybywa drugie okno. Drzwi w niektórych wypadkach do jednego pokoju prowadzą od sieni, do drugiego od kuchni lub bezpośrednio z pierwszego pokoju. W domach, gdzie kuchnia ulokowana jest w całej sieni, do obydwu izb wejścia wiodą z kuchni (tabl. IV, ryc. 2), a w bardzo rzadkich sytuacjach do obydwu izb od strony sieni, co było możliwe przy tradycyjnych sieniach pozostawionych w całej szerokości budynku lub przy zajęciu części sieni przez jeden z pokoi (tabl. IV, ryc. 10). b) Duża tradycyjna izba pozostaje niezmieniona, a nowa, bądź pokoik powstaje w części frontowej lub (bardzo rzadko) w całym metrażu komory (tabl. III, ryc. 9, 11). Zamiast małej izby w wydzielonej z komory części pomieszczenia może być urządzona np. pracownia stolarska (tabl. IV, r~'c. 6). Wariantem tego układu jest zarówno podział dawnej izby, jak też jednoczesny podział komory (tabl. IV, ryc. 8, 11). Mała izba posiada okno bądź od strony frontowej jeżeli to możliwe, bądź od szczytu domu. Drzwi do niej prowadzą, z reguły, z sieni. c) Przy istniejącym zwykle podziale dużej izby mały pokoik urządzany jest w tylnej części dawnej sieni (tabl. IV, ryc. 9). Są to jednak wypadki nietypowe i bardzo rzadkie, podobnie jak zajęcie na ten cel części sieni, przy podziale dawnej izby (tabl. IV, ryc. 10). W niektórych rzadkich wypadkach na skutek zajęcia części dawnej izby przez kuchnię (co jest przykładem w pewnym stopniu odwrotnego procesu niż wyżej opisany) i powstania drugiego pokoju z części komory i ewentualnie sieni, ich układ jest prawie zawsze równoległy do ściany frontowej domu (tabl. IV, ryc. 8, 11). Uwaga ta dotyczy niektórych rozwiązań przedstawianych w punktach b i c. Inaczej przedstawia się sytuacja w małej grupie tradycyjnych budynków dwutraktowych występujących w części południowo-wschodniej badanego obszaru. Dom, jak wyjaśniono to wyżej, podzielony jest tu wzdłuż na wąską część gospodarczą i szerszą mieszkalną (z izbą, sienią i komorą). W okresie opisywanym obecnie, część gospodarcza zostaje czasem (rzadko) przystosowana do celów mieszkalnych. W jednym z pomieszcz.eń, sąsiadującym zwykle z izbą, urządza się pokoik. W domach nowych, budowanych w oparciu o plan tradycyjny, dawna "część gospodarcza" ulega poszerzeniu, a komora likwidacji. Nawiązaniem do tradycji jest utrzymana czasem sień przelotowa, nie dzielona jednak na dwie części. Zwiększenie ilości izb w domach związane jest z nowymi potrzebami i zmianami w funkcji poszczególnych wnętrz (np. chęć wydzielenia pomieszczenia tylko do celów sypialnych, innego do celów reprezentacyjnych, dla uczących się dzieci, starszych rodziców, pracy zawodowej itp.). �JOZEF FURDYN A Nowsze i zupełnie nowe rozwiązania domów coraz mmeJ przypominają planem typy tradycyjne. Wielokierunkowe przemiany społeczne i kulturowe ostatnich kilkudziesięciu lat powodują - jak nigdy przedtem - zwłaszcza w ostatnim okresie, angażowanie się ludzi w nowe kształtowanie wnętrza i całego domu. a ile w okresie międzywojennym opisywane przemiany dotyczyły głównie chłopów bogatych, reemigrantów, wziętych rzemieślników itp. oraz mieszkańców wsi leżących bliżej rozwijających się ośrodków przemysłowych (w końcu dwudziestolecia, Centralny Ośrodek Przemysłowy - cap, przemysł wikliniarski okolic Rudnika i Niska), a tyle obecnie dotyczą one przede wszystkim chłopów małorolnych, którzy weszli do grupy chłopa-robotników. Ich możliwości zarobkowe w przemyśle są większe, ponieważ mniej absorbuje ich ziemia; bogatsi skoncentrowali się w pierwszym rzędzie na inwestycjach gospodarczych. Mimo olbrzymich zmian spowodowanych działaniami wojennymi, procent nowych, głównie murowanych domów mieszkalnych jest tu wyższy niż wzniesionych w całym okresie międzywojennym. Około 700/0 wszystkich domów na omawianym obszarze zachowuje jeszcze układy tradycyjne, w zasadzie jednotraktowe z izbą, sienią, kuchnią i komorą. Plany nowych domów nie przewidują już jednak zdecydowanie komór 8. Szerokofrontowność budynku zostaje w zasadzie utrzymana. Sień zajmuje zwykle położenie po środku frontu, przed nią dość często stawia się ganki. Kończąc rozważania na temat planów lasowiackich chałup należy dodać kilka uwag dotyczących powiązań tych planów z innymi terenami Polski. Na niektóre zagadnienia zwrócono już uwagę przy omawianiu sytuacji bardziej szczegółowych. Plan lasowiackiej chałupy mieszkalnej, głównie starszego, tradycyjnego typu, wykazuje najwięcej podobieństw z rozwiązaniami na obszarach sąsiednich, głównie w Lubelskiem, we wschodniej części województwa Kieleckiego oraz w środkowej i wschodniej Rzeszowszczyźnie. Wydzielenie np. komory z części sieni w budynku jednoizbowym z sienią (tabl. I B, ryc. 8) praktykowane było w całej południowo-wschodniej i wschodniej części Polski w jej obecnych granicach 9. Układ późniejszej kuchni w tylnej części sieni (głównie w planach z izbą, sienią w środku i komorą) powszechnie stosowany przez Lasowiaków, również ma miejsce w Lubelskiem, częściowo w Kieleckiem. Związek ze środkową i południowo-wschodnią Polską podkreślają także sienie przelotowe i późniejszy proces podziału wnętrza na dodatkowe 8 Ich role pełnią najczęściej piętrowe piwnice stawiane poza domem mieszkalnym lub pomieszczenia wydzielane przy stajniach. 9 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 38, mapa nr 9-!. �Plan bUdynku mieszkalnego Lasowiaków izby (pokoje), zanik komór i ograniczenie metrażu sieni. Podziały izby na dwa pomieszczenia przy istniejącym również podziale sieni (głównie na sień i kuchnię) praktykowane były i są obecnie - łącznie z ograniczeniem wielkości komór na rzecz dodatkowej izby - w szerszym zasięgu niż południowo-wschodnia część kraju. Spotyka się je również w Krakowskiem, na Śląsku i w Polsce środkowo-zachodniej (zwykle w domach starszych). Podziały izby łącznie z podziałem komory, ale bez podziału sieni, mają już zasięg bardziej rozproszony, choć w zasadzie podobny, z wyłączeniem jednak środkowo-zachodniej Polski, a sporadycznie pojawiają się w północno-zachodniej 10. Poza związkami z chałupami wiejskimi czytelne są również związki z budownictwem miejskim, a w pewnym stopniu z domami na wsi specjalnie eksponowanymi, jak plebanie, organistówki itp. Wpływy budownictwa miejskiego dotyczą przede wszystkim chłopów zamożnych we wsiach leżących w obrębie ściślejszych kontaktów z pobliskimi miasteczkami. Budynki miejskie, np. z terenu Sokołowa Małopolskiego, Leżajska, KolbuszO\Nej, Cmolasu, Tarnobrzegu itp. reprezentują dla końca XVIII i pierwszej połowy XIX w. ogólnie dwa kierunki. Pierwszy związany z jednotraktem, drugi z dwutraktem lub zbliżonymi do niego rozwiązaniami. Układy jednotraktowe o rozwiązaniach prostych, jak vvidoczny na tabl. V. ryc. 1-2 z początku XIX w., nie różnią się od analogicznych przykładów wiejskich z tego okresu i drugiej połowy XIX vJ. Tak skromny jednak program mieszkalny należy w miasteczkach już co najmniej od połowy XIX w. zdecydowanie do rzadkości. Również plan widoczny na tabl. V, ryc. 3 jest dziś reprezentowany w wyjątkowych przykładach, n podobnie rzecz ma się z planami przedstawionymi na tabl. V. ryc. 4, 6. Poza prymitywnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi występujących w obrębie miast budynków mieszkalnych istniały jednak od dawna bardziej skomplikowane rozwiązania dwu lub więcej traktowe, jakie przedstawia tabl. V, ryc. 4-5 lub 8. W przykładach tych istnieje dużo podobieństw do niektórych dawnych budynków wiejskich z przełomu XIX i XX w. oraz czasów późniejszych (tabl. IV). Wpływy miejskie w zabudowniach nowszych potęgują się obecnie jeszcze bardziej, głównie we wsiach leżących blisko miast. Większość dawnych plebanii lub organistówek, budowana z drzewa przez wiejskich cieśli, tkwi na ogół dość mocno w tradycjach lokalnego budownictwa wiejskiego. Wyzbywa się jednak powiązań gospodarczych. Plan domu jest tu bardziej rozczłonkowany, z reguły szerokofrontowy, z sienią pośrodku. Obok sieni, zachowanej w całej szerokości budynku, 10 Polski Atlas Etnograficzny, op. cit., karta 37, mapa nr 91. �l~G JOZEY Fot. 3. Wola Raniżowska, Fot. 4. Chmielów, FUR DYN A dom zbudowany dom zbudowany około 1915 r. około 1910 r. �Plan hHcłynkH -mi,eszkalnego Lrrsowi(!"~óu; 127 zwykle przelotowej. rozmieszczane są po obu jej stronach pozostałe pomieszczenia. Układy te reprezentuje tu w pewnym stopniu tabl. V, ryc. 7. Porównując go z niektórymi późniejszymi domami chłopskimi stwierdzamy duże podobieństwo. Komplikuje je (jak i w niektórych planach budynków miejskich) zachowana w nich długa sień, którą w nowszych domach wiejskich spotyka się bardzo rzadko. Koloniści niemieccy z końca XVIII w. mieszkający na terenie wideł Wisły i Sanu wokoło 17 osadach, w zakresie planów wnętrz mieszkalnych ~ jak się wydaje ~ nie wywarli znaczniejszego wpływu na tradycje miejscowe. Liczyć się jednak należy z faktem, iż istniały w ich domach pewne elementy, które - zwłaszcza w chwili wprowadzenia kuchni do domu lasowiackiego - mogły odegrać rolę wzorów do naśladowania, np. posadzki, podłogi itp. We wszystkich niemal planach domów niemieckich (projektowanych zresztą w oderwaniu od tradycji niemieckich, a głównie bawarskich, skąd pochodziła większość osadników), układ sieni i umieszczonej za nią w środku szerokości budynku kuchni, jest analogiczny, jak w większości domów lasowiackich, gdzie kuchnie wydzielone były z części sieni (tabl. IV, ryc. 3-5; tabl. V, ryc. 9-11). Również rozkład otworów drzwiowych z sieni jest analogiczny. Na poczet tych wpływów możnabyewentualnie przyjąć pewne podobieństwa w późniejszym podziale dużej izby na dwie części. Należy jednak stwierdzić, że ewolucja chłopskiego domu lasowiackiego była wynikiem przede wszystkim głębszych przemian społeczno-gospodarczych i kulturowych na wsi i jest z tymi przemianami organicznie związana oraz przez nie głównie określona. W ciągu około stuletniego okresu, wziętego tu pod uwagę, plan domu lasowiackiego przeszedł poważne przemiany. Dotyczyły one nie tylko ilości i układu pomieszczeń, ale także ich wymiarów, proporcji itp., co miało znów wpływ na całą bryłę budynku. Wczesne chałupy jednoizbowe z sienią posiadały około 7 do 8 metrów długości, natomiast z komorą były one około 3 do 3,5 m dłuższe. Ich szerokość wahała się od 4 do 5,5 m. W końcu XIX w. wraz z rozrostem pieców i pomniejszeniem się w związku z tym metrażu izby, dążono do poszerzenia domu (uzyskiwał on od 5 do 6 m szerokości). O ile w dawnych sytuacjach powierzchnia izby wynosiła około 20 m2, to obecnie wzrosła dość znacznie i wynosi od 25 do 30 m2 (łącznie z piecem, którego podstawa posiada od 5 do R m2). Długość sieni równała się we wszystkich wypadkach szerokości domów, szerokość jej natomiast wynosiła zwykle od 2,5 do 3 m, a czasem nawet 3,5 m w domach jednoizbowych. Wiąże się to głównie z wykorzystaniem tego pomieszczenia przy młocce lub innych zajęciach gospodarczych, do magazynowania słomy itp. Z chwilą jednak, gdy takie czynności przenoszono poza dom, sień ulegała zwężeniu, ale nie mniejszemu na ogół �JOZEF FUHOYNA niż do 2,5 m. W dalszym ciągu bowiem jej rola gospodarcza była duża, a poza tym wszelkie podziały (np. wydzielenie chlewa lub pomieszczenia -clla bydła, urządzenie komory, czy potem kuchni) wymagały utrzymania odpowiedniej jej szerokości. Fot. 5. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nO\vy z 19(;3 r. Powierzchnia komór w jednotraktach symetrycznych (komora naprzeciw izby, obok sieni) rożwnała się zazvvyczaj około 2/;) powierzchni izby, a w domach zamożniejszych nieco więcej. Ponie'Naż szer()kość: izby i długość komory była z reguły taka sama, zatem powierzchnia użytkowa komory wynosiła od 15 około 20 m2. Tradycyjne domy drewniane jednotraktowe z izbą, sienią i komorą od końca XIX w. ulegają wydłużeniu o 1 do 2 m. Pozostaje to głównie w związku z wydzieleniem kuchni i koniecznością jej poszerzenia. Pierwotnie kuchnia, lokalizowana w cZl:;'ści sieni, zajmuje około połowy jej metrażu. Gdy sień posiadała np. 2,5 ITI szerokości i 5.~ m długości, to jej powierzchnia wynosiła blisko 14 m2, zaś powierzchnia kuchni wydzielonej połowę tego. Kuchnia zmieniają:: swą funkcje; potrzebuje wi~kszego metrażu. Powierzchni3 jej zwj~ksza się zatem pQ\Vodując równocześnie wydłużenie domu. \V okresie pierwszej wojn.\' i póżniej, \N domach nowowznoszonych powierzchnia ta (łącznic z urz<1dzeniem �Plan tlll(i!JHKH mieszkalnego Lasowiaków 12H ogniowym) dochodzi mniej więcej do około 12 m2, a czasem jest nieco większa, jak np. w wypadku stosowania kuchni tzw. "wyrzucanej" (tab!. III, ryc. 4), czy w przykładach przedstawionych na tab!. III, ryc. 7, 11. Lokalizowanie kuchni na całej powierzchni sieni nie wpływa w zasadzie na zmianę metrażu sieni. Natomiast kuchnie wydzielone z części komory i z części sieni, z izby, czy wreszcie z części izby i części komory, są zawsze duże i reprezentują rozwiązania naj późniejsze. Ich powierzchnie wahają się od 14 do 16 m2 (w niektórych rzadkich wypadkach przekraczają nawet tę wielkość), co w ogólnym planie domu stanowi około 1/4 całej powierzchni mieszkalnej. Posiadają one zazwyczaj od 2,5 do około 3 m szerokości i od 4,5 do 5,2 m długości (tab!. III, ryC'. 10-11; tabl. IV, ryc. 9-11). Z wprowadzeniem kuchni wiąże się czasowe ograniczenie funkcji i powierzchni komór, prowadzące ostatecznie do ich zupełnego zaniku. Jednocześnie pojawia się tendencja do podziału dużej izby na dwa mniejsze pomieszczenia oraz wydzielenie izby głównie z części komory. Podział dużej izby posiadającej średnio (z wyłączeniem domów starych i uboższych) około 25 do 30 m2 następuje jak powiedziano wyżej prostopadle do ściany szczytowej domu. Nie jest to zazwyczaj podział przez środek .. Jedna z wydzielonych części, przeznaczona na sypialnię, jest zwykle większa a 2 do 5 m2, druga reprezentacyjna, mniejsza. PÓŹniej sytuacja się odwraca, więcej uwagi przywiązuje się do reprezentacji. Pokoik wydzielony z komory, a czasem i części sieni (np. tab!. III, ryc. 9, 11) jest siłą rzeczy niewielki i zajmuje około 10-12 m2 powierzchni. Budynki wznoszone w okresie międzywojennym i obecnie (głównie murowane) są szersze od starszych, skutkiem czego uzyskują bryłę bardziej zwartą i wydają się być krótsze niż dawne, choć rzeczywista ich długość nie jest mniejsza i wynosi od 15 do około 16 m, natomiast szerokość od 7 do 9 m (por. bryłę budynków na tabl. VI, VII, VIII oraz fot. 1-5). Zupełnie nowym zjawiskiem jest spiżarnia związana z obsługą kuchni. Posiada ona zwykle od 6 do 8 m2 powierzchni. Sień jak powiedziano wyżej systematycznie malejąc zajmuje obecnie około 1/2 części powierzchni całego domu, podczas gdy w chałupach XIX-wiecznych w budynkach jednoizbowych z sienią zajmowała około 1/3, a przy planach trójpomieszczeniowych (izba, sień, komora) 1/5 - 1/6; już na przełomie XIX i XX w., po wyodrębnieniu kuchni, wynosiła zaledwie 1/8 lub nawet 1/10. 9 - Lud, t. ~9 �130 JOZEF FURDYNA JÓZEF FURDYNA THE PLAN OF THE HOUSE OF THE LASOVLĄKS FROM THE MIDDLE OF THE NINETEENTH CENTURY TO THE PRESENT DAY (Summar y) An ethnographic group known as the Lasoviaks which inhabits the confluence of the Vistula and San Rivers and an area to the east of the San did not have any cultural identity until the nineteenth century. Up until the second half of the nineteenth century chimney-less cabins with a hole in the roof for smoke were common in the villages of the Lasoviaks. They did not disappear until the beginning of the twentieth century. The floor plans of the houses were often primitive - consisting of one or two rooms (a living-room and an entrance hall) o:' three rooms (living-roam-entrance hall-bedroom). The houses generally had a wide front and contained only one room. At the end of the nineteenth century a kitchen appears inside the house and quick becomes the common room. There is rarely a second room, but the richer people sometimes have a front porch. The kitchen, which at first functions mainly as a household chores room, soon becomes the main living-room as well. It is made out of a part of the entrance hall and a part of the bedroom, the whole entrance hall and bedroom or rarely a part of the living-room because in the SOlltheastern parts of the territory under discussion there is sometimes a second livingroom in place of the bedroom. The second room is also sometimes made by dividing the original living-room into two rooms with a wall running from the front o: the house to the back, and each room has separate windows. In connection with the changes in the layout of the rooms there follows a partial change in the construction of hearths inside the house. In the southeastern and southern areas of the territory under consideration where there were traditional through-hallways, in addition to the one-room dwellings there also appear two-room dwellings as a result of dividing the house inte living quarters (from the front to the back) and a kitchen. The later use o: the kitchen for living purposes changes the plan of the house into a house with t\';O living areas. Disregarding the present situation, especially recent years when there have been rapid and basic changes in the traditional interiors as well as different kinds of local variants within the traditional arrangements, the changes which have been outlined briefly are connected organically with developments within the village and social and cultural conditions. Such changes havenot come about without external influence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64e6a75b162464e5d4e2f63c0992e999.pdf 14a8f33bd81df27d0ad9265caf8e6b6c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4515 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource plastyka ludowa palstyka ludowa - kraje socjalistyczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4199 Title A name given to the resource Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.2; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PLASTYKA AMATORSKA W KRAJACH SOCJALISTYCZNYCH 11 stycznia Ьт. odbyło się w Budaposzcie sympozjum poświęcono problemom plastycznej twórczości amatorskiej k r a j ó w socjalistycznych, a w dzień później otwarto pierwszą wspólną, w y s t a w ę , na k t ó r ą złożyły się specjalnie przygoto­ wano zestawy z Bułgarii, Czechosłowacji, Polski, N R D , R u m u n i i i W ę g i o r . K a ż d y kraj mógł b y ć reprezentowany przoz maksimum 30 obrazów i rzeźb, t y l k o W ę g r z y , korzy­ stając z przywileju gospodarza, pokazali 107 prac. Sympozjum i w y s t a w ę zorganizował Dział Plastyki O ś r o d k a Twórczości Amatorskiej (Ludowej) przy Minis­ terstwie O ś w i a t y i K u l t u r y , kierowany przoz Pal Banszkyego. Colom imprezy b y ł o zoriontowanio się w stanie plastyki amatorskiej poszczególnych krajów, skonfronto­ wanie p r o b l e m ó w i metod opieki. Nio chodziło więc o wysta­ wianie cenzurek, czyja wystawa b y ł a lepsza, alo o coś znacznie ważniejszego — o zoriontowanio się czym jest plastyka amatorska w kulturze r ó ż n y c h krajów naszego obozu. Czym jest i czym b y ć może — i w jakich warun­ kach. Wiedzieliśmy oczywiścio o istnieniu różnic w modelach k u l t u r y naszych p a ń s t w , alo dopiero wspólna wystawa, 1 referaty na sympozjum i dyskusja — pozwoliły zorientować się w t y m co wspólne i w t y m co specyficzne dla r ó ż n y c h państw. Wspólne okazało się dążenie do szerokiego traktowania pojęcia amatorstwa plastycznego, dążenie do uchwycenia w ramach tego pojęcia r ó ż n y c h zjawisk, a w i ę c : pogranicza ze s z t u k ą ludową, twórczości p r y m i t y w n e j , naiwnej, sztuki opartej o obserwację natury i eksprosję w e w n ę t r z n ą , pogra­ nicza z twórczością profesjonalną. Okazało się, że wszystkie kraje p o k a z a ł y na wystawie szeroki przekrój zjawiska, od pogranicza ludowego i sztuki naiwnej po dzieła dojrzałe, świadomie nawiązujące do r ó ż n y c h p r ą d ó w współczesnej sztuki. Okazało się, że nie t y l k o m y odczuwamy p e w n ą niea d o k w a t n o ś ć t e r m i n u „ a m a t o r " w odniesieniu do zjawisk takich j a k twórczość pół-profesjonalna (ludzi po liceach plastycznych, ludzi zawodowo, ale bez d y p l o m u , uprawia­ j ą c y c h malarstwo p a m i ą t k o w o - t u r y s t y c z n e i t p . ) , j a k ma­ larstwo czy rzeźba wykonywana z d u ż ą świadomością p l a s t y c z n ą , traktowane nieraz z całą p o w a g ą jako t r e ś ć życia, czasem jako p u n k t wyjścia do dalszych s t u d i ó w I i . 1, 2. of Z a m b ó 1st van, W ę g r y . R z e ź b a w piasku nad Dunajem oraz Zeszyty obraz. 117 �U . 3. Janos Balazs, W ę g r y . Attyla patrzący plastycznych. Tendencja do rozszerzania granic pojęcia (które w X V I I I czy X I X w. b y ł o przecież znacznie węższe), wtłoczenie do t y c h samych ramok utalentowanych debili i wiejskich p r y m i t y w ó w na równi z nauczycielami czy inży­ nierami spowodowały, że wielu ludzi odbiera pejoratywnie określenie „ a m a t o r " . Tak więc nie t y l k o u nas zaczęto n a z y w a ć zagadnienie „sztuką, nieprofesjonalną", ten sam termin zaproponowali również w czasie dyskusji Węgrzy. Analogie w odczuciu p o j ę ć : amator — dyletant spra­ wiają, że i w N R D zastępuje się określenie „ L a i e n k u n s t " przez „bildnerisches Volksschaffen", a co najtrafniej m o ż n a by p r z e t ł u m a c z y ć jako „ p l a s t y c z n a twórczość l u d u " . Przez „ l u d " rozumio się t u szorokie warstwy społeczeństwa, masy pracujące narodu, pozbawione specjalistycznego wykształ­ cenia artystycznego. Oczywiście rozszerzonie rani pojęcia powoduje jednocześnio p o t r z e b ę bardziej precyzyjnego rozróżniania poszcze­ gólnych zjawisk twórczych, dostrzegania sztuki prymitywnej (naiwnej), pogranicza ludowego, twórczości samorodnej i towarzyszącej i s t n i e j ą c y m kiorunkom sztuki zawodowej, twórczości pół-zawodowej i t d . Brak jeszcze wykształconej terminologii, widoczno jest jednak krystalizowanie się w obecnych warunkach nowego k s z t a ł t u zjawiska, k t ó r e umownie nazywamy jeszczo p l a s t y k ą a m a t o r s k ą . Amatorstwo plastyczne nio jost dziedziną raz na zawsze określoną. Zależy od r ó ż n y c h procesów zachodzących w kulturze. Czym i n n y m było więc w wieku X V I I I i X I X , czym i n n y m w okrosie m i ę d z y w o j o n n y m , czym i n n y m jost dziś, a czym i n n y m będzie j u t r o . Zależy z a r ó w n o od warun­ ków życia i z w i ą z a n y c h z t y m spontanicznych potrzeb ludzi, jak i od modelu p o l i t y k i kulturalnej, j a k i się proforujo. Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a p o k a z a ł a to niezmiernie w y r a ź n i e . A b y nio być gołosłownym, postaram się zrefero­ w a ć s y t u a c j ę amatorstwa plastycznego w n i e k t ó r y c h krajach 2 w przyszłość, olej. socjalistycznych, zarówno na podstawie obserwacji buda­ peszteńskich, j a k i innych d o s t ę p n y c h m i źródeł informacji. Niemiecka Republika Demokratyczna Zadania, jakie się stawia przed p l a s t y k ą a m a t o r s k ą , a t a k ż o formy organizacyjne, w y n i k a j ą przede wszystkim z politycznej sytuacji kraju. Styk ze ś w i a t e m kapitalistycz­ n y m , trudna granica, dzieląca nieraz rodziny, łatwość infiltracji obcych ideowo treści — wszystko to t ł u m a c z y szczogólną rolę frontu ideologicznego. Przed ruchem ama­ torskim stawia się więc przede wszystkim zadania ideowo- wychowawcze. Służy temu wychowanie w k o ł a c h zaintere­ sowań, w zespołach plastycznych. Jest to jedyna forma organizacji plastyki amatorskiej. K ó ł jest obecnie ok. 5.000, a s k u p i a j ą one blisko 60.000 uczestników, p r a c u j ą c y c h systematycznie pod kierunkiem i n s t r u k t o r ó w . D w a tysiące kół zajmuje się malarstwem i grafiką, a trzysta —- rzeźbą i c e r a m i k ą . W dwustu k o ł a c h uczestnicy w y k o n u j ą wyroby z drewna, w y c i n a j ą laubzegą w dykcie r a m k i i różne przed­ m i o t y . R ę k o d z i e ł e m artystycznym, a zwłaszcza haftem, tkactwem, aplikacją — zajmują się uczestnicy blisko dwu i pół t y s i ą c a k ó ł . R o z w ó j kół n a s t ą p i ł w ostatnim dwudziestoleciu. Jeszcze w 1954 r. było bowiem zaledwie 200 zespołów liczących ok. 6.000 osób. Zadaniem kół jost wychowanie członków w duchu socjalistycznym, rozwijanie w nich poczucia kolektywnej więzi, budzenio i zaspokajanie potrzeb kulturalnych. K o ł a obejmują przede wszystkim r o b o t n i k ó w , członków pegeerów, p r a c o w n i k ó w handlu i t p . Twórczość amatorska traktowana jost więc jako jedna z ważniejszych form organizacji czasu wolnego. W i d z i się w niej przeciwwagę monotonii procesu �chowanej jeszcze tradycji folklorystycznej popiera się w zdobnictwie p r ó b y n a w i ą z a n i a do dawnych m o t y w ó w . Zreferowany t u model opiera się, j a k w i d a ć , na zasadzie zorganizowanego i świadomie sterowanego ruchu amator­ skiego. Obejmuje głównie ludzi w wieku m ł o d y m i ś r e d n i m . Pomija, a w k a ż d y m razie spycha na dalszy plan, zagadnie­ nie ludzi starych, e m e r y t ó w , a t a k ż e ludzi, dla k t ó r y c h twórczość jest p o t r z e b ą wypowiedzenia siebie samego, amortyzatorem w i c h kontakcie ze ś w i a t e m . Model ten z a k ł a d a przy t y m , że w ramach twórczości nieprofesjonalnej nie p o w s t a j ą nowe wartości, pomija więc współczesną s z t u k ę ludową, twórczość n a i w n ą oraz s p o n t a n i c z n ą b ę d ą c ą wyrazem ekspresji w e w n ę t r z n e j . Polska I I . 4. Koszta Forev, B u ł g a r i a . Wesele, olej. produkcyjnego, d r o g ę do bardzioj wszechstronnego k s z t a ł t o . wania osobowości człowieka, do pogłębiania jego wiedzy i z a i n t e r e s o w a ń . Służą temu spotkania z działaczami, z ludź­ m i sztuki, dyskusje, wspólne zwiedzanie wystaw, zapozna­ wanie z dorobkiem dawnej i obecnej k u l t u r y artystycznej, з Nie mniej w a ż n a jest i druga strona działalności kół — k s z t a ł t o w a n i e ideowe i artystyczne środowiska macierzyste­ go. Z a k ł a d a się, że wystawy a m a t o r ó w silniej a n g a ż u j ą społeczność miejscową, choćby dlatego, że dochodzi element emocjonalnych więzi, łączących t w ó r c ó w z odbiorcą. Wysta­ w y te w tematyce i założeniach artystycznych nie różnią się wiele od wystaw zawodowych a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w . W s p ó l n e s ą bowiem i założenia ideowe i baza artystyczna, metoda realizmu socjalistycznego. Twórczość amatorska jost u nas przede wszystkim s p r a w ą osobistej decyzji, chęci czy potrzeby. F o r m y organi­ zacyjne s t a n o w i ą t u p r ó b ę pomocy, ale nie one p r z e s ą d z a j ą o t y m , że ludzie rzeźbią czy m a l u j ą , że liczba a m a t o r ó w zwiększa się z roku na rok. Uprawianie plastyki _w sposób niezawodowy zaspokaja różne potrzeby." B y w a formą awansu kulturalnego i spo­ łecznego, bywa też i s t o t n y m czynnikiem r e g u l u j ą c y m stosu­ nek jednostki do ś w i a t a , do otoczenia, środowiska. Dla ludzi m ł o d y c h jest często j e d n ą z d r ó g do uczestnictwa w kulturze, do zrozumienia k s z t a ł t u współczesności, nowych p r ą d ó w w sztuce. Czasem wiąże się to z większymi aspiracjami, np. s t u d i ó w plastycznych, czasem jest t y l k o r o z r y w k ą , p r ó b ą sprawności oka i ręki. Dla ludzi w wieku średnim, a więc dla p r a c u j ą c y c h , jest przeważnie drugim zainteresowaniem, obok pracy zarobkowej, rozszerzeniem tej pracy (np. metalo­ plastyka u tokarza), bądź dopełnieniem i n n ą sferą zaintere­ sowań. Dla wielu jest w ł a s n a twórczość f o r m ą rekompensaty, sferą i n t y m n ą pozwalającą na odnalezienie równowagi zakłóconej konfliktem. Taka twórczość, zwłaszcza wynika­ j ą c a na tle nieprzystosowania, nadwrażliwości, inwalidz­ t w a — pełni rolę szczególnie w a ż n ą dla zdrowia psychicz­ nego człowieka, co nie jest przecież społecznie obojętne. Coraz większą też rolę odgrywa twórczość w życiu ludzi starszych, rencistów, a zwłaszcza e m e r y t ó w , często p e ł n y c h jeszcze sił i wigoru. Twórczość staje się dla wielu n o w y m sensem życia, wiąże i c h myśli i ambicje. Czasem łączy się z p o t r z e b ą k o n t a k t u towarzyskiego, b ę d ą c ucieczką od samotności. Plastyka amatorska m o ż e też pełnić funkcje kulturo­ twórcze w społeczeństwie, zwłaszcza t a m , gdzie nie dociera sztuka zawodowa, gdzie jest k u l t u r a l n y ugór. Można też z a r y z y k o w a ć s ą d , że i m bardziej sztuka oficjalna odrywa się 4 W duecie t y m główną rolę odgrywa plastyka zawodowa. Ona t o wytycza nowe drogi,' a ruch amatorski p o m n a ż a i niojako powiela wartości j u ż u k s z t a ł t o w a n e . Wysiłek i n s t r u k t o r ó w skierowany jest więc na podniosienie spraw­ ności technicznej członków zespołów, na przyswojenie amatorom sumy warsztatowych umiejętności. Prowadzi to niekiedy do swoistej profesjonalizacji, zwłaszcza że przodu­ jące koła plastyczne m o g ą w y k o n y w a ć oficjalne z a m ó w i e n i a np. na ilustrowanie książek, regionalne p a m i ą t k i , dekorację sal, w y s t r ó j plastyczny przedszkola. I I . 6. Mugor G t i n , R u m u n i a . Dziewczyna z gołębiem, haft. Nawet jednak w t y c h warunkach niełatwo d a ć amato­ rom satysfakcję społeczną i poczucie rezonansu ich działania. K ł a d z i e się więc nacisk na stosowanie r ó ż n y c h technik i na uprawianie r ó ż n y c h dziedzin twórczości, nio t y l k o ma­ larstwa, grafiki i rzeźby. Popiera się zdobnictwo przedmio­ t ó w codzionnego u ż y t k u , rękodzieło artystyczne, haft, tkactwo, m e t a l o p l a s t y k ę , to wszystko co może znaleźć zastosowanie w mieszkalnym w n ę t r z u . W regionach o za­ 119 �I I . (i. Manfred SMioithauer, N R D . Matka, od n a w y k ó w percepcyjnych społeczeństwa i od zakorzenio­ nych potrzob estetycznych — t y m większe jest pole oddzia­ ływania plastyki niezawodowej. Wyliczenie z a d a ń twórczości amatorskiej pokazuje różnorodność postaw z j a k i m i m a m y do czynienia. W y n i ­ ka z togo konieczność zróżnicowania form pomocy. Czasem uiożo i powinna b y ć ona znaczna — np. gdy chodzi o mło­ dych ludzi, wykształconych, o dużej świadomości kultural­ nej, alo w większości p r z y p a d k ó w i s t o t ą wszelkiej pomocy winno b y ć indywidualne traktowanie amatora. Istniojo alternatywa, k t ó r ą w skrócie m o ż n a t a k u j ą ć : uczyć sprawności warsztatowej, „ o b i e k t y w n e j " , niezależnej od dyspozycji człowieka, albo wychodząc od j ą d r a samo­ rodnego talontu, rozwijać go, k s z t a ł t o w a ć w sposób dla niego konsekwentny. Pierwsza metoda wiedzie zazwyczaj do akademizmu, do n a ś l a d o w n i c t w a , w k t ó r y m gubi się nawet sons n a ś l a d o w a n e g o wzoru, druga metoda, n i e p o r ó w n a n i e trudniejsza, daje szansę rozwinięcia się autentycznego talentu. Pierwsza — określa z góry rolę amatorstwa jako gorszej jakościowo sztuki zawodowej. Druga — pozwala nurtowi niezawodowemu pełnić rolę k o m p l e m e n t a r n ą w sto­ sunku do twórczości profesjonalnej. B y ć i n n y m — a więc niekoniecznie gorszym. Staramy się w Polsce realizować raczej model drugi, ton trudniejszy. Ma on sens, gdy jednocześnio kładzie się nacisk na wiadomości ogólne, na poszorzenie wiedzy o sztuce, na rozwój świadomości artystycznej. Ma on sens — gdy dysponuje się s p r a w n ą , u t a l e n t o w a n ą k a d r ą i n s t r u k t o r ó w -plastyków. Tymczasem sytuacja w t y m zakresie nie jest 120 rysunek. dobra. M a m y w sieci D o m ó w K u l t u r y ok. 40 p l a s t y k ó w z wykształceniem w y ż s z y m i ok. 250 ze ś r e d n i m , a więc przeważnie niedostatecznym. W tej sytuacji w a ż n e staje się doszkolenie t y c h ludzi, cóż, kiedy p ł y n n o ś ć kadr jest w tej grupie przerażająca. K t o może idzie do p r z e m y s ł u , do szkol­ nictwa, wykonuje zlecone prace usługowe. Jest to i sprawa siatki p ł a c i obciążenia i n s t r u k t o r ó w zadaniami nie m a j ą c y m i nic wspólnego z opioką nad amatorami. Wszyscy w y k o n u j ą dekoracje ścienne, napisy, p r o j e k t u j ą scenografie w tea­ trach amatorskich, a nawot ... karawany pogrzebowe, p r o w a d z ą zajęcia z dziećmi i młodzieżą, pełnią — j a k w Stołecznym D o m u K u l t u r y — nieraz funkcje pra­ cownika fizycznego. Sytuacja organizacyjna nio jest u nas dobra. „Geo­ grafia" zespołów raczej przypadkowa. Nio ma zresztą miejsca, w k t ó r y m m o ż n a b y dowiedzieć się, ilo jest t y c h zespołów i gdzie one s ą . B r a k ośrodka koordynacji: związki zawodowe m a j ą swoją sieć, Ministerstwo zawiaduje D o m a m i K u l t u r y . Ogniska, k l u b y i zespoły podlegają stowa­ rzyszeniom k u l t u r a l n y m , radom narodowym, szkolnictwu. W kraju istnieje 10 ognisk plastycznych o dość r ó ż n y m programie działania, w lecie organizuje się gdzieniegdzie plenery dla a m a t o r ó w . Trudno ustalić i l u mniej więcej ludzi zajmuje się u nas niozawodowo p l a s t y k ą . 5, a m o ż e 10 czy 15 tysięcy ? Poszcze­ gólne w o j e w ó d z t w a organizują od l a t przeglądy i konkursy, d o s t ę p n e dla wszystkich a m a t o r ó w . Ale nie zawsze dociera do nich wiadomość o t y c h imprezach, czasem po prostu boją się posyłać swe prace, wiedząc, w j a k i m stanie m o g ą one �wrócić. Dopiero w ostatnich dwóch latach u d a ł o się dopro­ wadzić do zorganizowania przeglądów wojewódzkich, po­ p r z e d z a j ą c y c h p r o b l e m o w ą w y s t a w ę ogólnopolską w Szcze­ cinie i Krakowie. Lepiej w y g l ą d a sprawa tzw. n u r t u npiwnogo. T u ewi­ dencja ludzi jest raczej potna, a duże zainteresowanie zagranicy sprawia, że t w ó r c y „ n a i w n i " czują się potrzebni. Czasem nawet s t a j ą się coraz mniej „ n a i w n i " . N a i w n o ś ć jest coraz częściej stylem (podobnie j a k wzorzec tradycyjnej ludowej sztuki), w k t ó r y m z a c z y n a j ą w y p o w i a d a ć się nie t y l k o t w ó r c y zawodowi, ale i amatorzy. W warunkach polskich szczególną rolę odgrywa ż y w a tradycja sztuki ludowej, s t ą d licznie obsadzono pogranicze ruchu amatorskiogo i współczesno) twórczości ludowej. Dotyczy to malarstwa i rzeźby. O pograniczu z rzeźbą pisałem niedawno na t y c h ł a m a c h , nie będę się więc powta­ rzać, o malarstwie powiem t u t y l k o , że albo nawiązuje ono świadomie do dawnych wzorców malarstwa na szkle (Pęksowa, Jachimiak, Walczak, Słowiński), albo rozwija tema­ t y k ę i wzorce formalne „ m a k a t " , oscylując p o m i ę d z y deko­ racyjnością i k o l o r k o w ą b a r w n o ś c i ą „ d y w a n ó w " , a t r a d y c j ą oloodruków, jeleni i t p . Plastyka amatorska staje się u nas przedmiotem poważniejszego zainteresowania. Podejmuje się badania nad postawami a m a t o r ó w ( I n s t y t u t Sztuki P A N ) , analizuje stan opioki, dyskutuje nad p o p r a w ą sytuacji (sympozjum w Krakowie z okazji I Triennale Plastyki Amatorskiej, lipiec 1974). Niezależnie jednak od stanu organizacji opieki, zjawisko istnieje i to w formach r ó ż n o r o d n y c h , nieraz bardzo w a r t o ś c i o w y c h artystycznie. Sądzę, że dowiódł tego również dział polski na wystawie b u d a p e s z t e ń s k i e j . Rumunia Zainteresowanie ruchem amatorskim w plastyce wiąże się ze z m i a n ą s t r u k t u r y społecznej kraju i zo świadomością uczestnictwa w kulturze szerokich rzesz ludności pracują­ cej. Masy nie t y l k o odbierają biernie k u l t u r ę , ale i uczestni­ czą w niej. Na k u l t u r ę s k ł a d a się więc nie t y l k o dorobek elity, t w ó r c ó w zawód owych, alo i a k t y w n o ś ć rzesz utalentowa­ n y c h ludzi. P o m ó c i m — to znaczy u ł a t w i ć t y m ludziom możliwość artystycznej wypowiedzi. P o m ó c i m — to znaczy podnosić poziom ich ogólnej świadomości, rozwijać oso­ bowość. W y n i k a z tego program opieki. Bazuje on na sieci zespołów plastycznych, kierowanych przez i n s t r u k t o r ó w - p l a s t y k ó w z w y ż s z y m w y k s z t a ł c e n i e m artystycznym. Zespołów takich działa ponad 230. Chodzi w nich przede wszystkim o kompleksowy rozwój człowieka. Zespoły m a j ą zróżnicowa­ n y program, zależny od z a i n t e r e s o w a ń uczestników i charak­ t e r u środowiska. S t a r a j ą się n a u c z y ć ludzi k i l k u technik, aby mogli w y p o w i a d a ć się w sposób najpełniejszy. Ale nie tech­ nika, nio pozorna wirtuozeria jest t u celem, lecz dążenie do pogłębienia w ludziach ich dyspozycji t w ó r c z y c h i potrzeb emocjonalnych. Najzdolniejszych otacza się specjalną opieką, stworzono dla nich 30 szkół p a ń s t w o w y c h (o charakterze naszych ognisk). Szkoły te są wielowydziałowe, u c z ą t a m śpiewu, m u z y k i instrumentalnej, malarstwa, rzeźby. D u ż ą 7 I I . 7. Brunon Podjaski. Raj w Sanatorium Bukowiec, olej, 1973. 121 �8 Metodyczne (Osve.tovy U s t a v ) . Opieka nad p l a s t y k ą ama­ t o r s k ą m a na celu przede wszystkim wszechstronny rozwój ludzi. Uczy i c h myśleć, poszerza icłi horyzonty myślowe. Dopiero na drugim planie stawia się sprawy ściśle plastyczno. D ą ż y się do tego, aby amatorzy mieli świadomość sensu swej działalności, toteż zachęca się ich do uprawiania r ó ż n y c h technik, do rękodzieła artystycznego, do podno­ szenia k u l t u r y otoczenia, mieszkania. P o w a ż n ą rolę w wychowaniu a m a t o r ó w odgrywa folklor. Zwłaszcza w wystroju m i e s z k a ń akcentuje się możli­ wości n a w i ą z a n i a do regionalnych tradycji. P o w s t a j ą liczne kółka zainteresowań folklorem, zwłaszcza w Słowacji, gdzie dawne tradycje ludowej sztuki są jeszcze żywe. W y k w a l i f i k o ­ wani plastycy i ludowi t w ó r c y u c z ą a m a t o r ó w wyrabiania przedmiotów, przeważnie dekoracyjnych, w stylu l u d o w y m . P r z y w i ą z u j e się w a g ę do togo, aby na każdej wystawie a m a t o r ó w znalazły się praco nawiązujące do sztuki ludowej. Czynią one wystawy bardziej atrakcyjno dla widzów. Stylistyka ludowa przez s w ą p r o s t o t ę i łatwość percepcji wydaje się najbardziej bliska masom, a dla wielu a m a t o r ó w stanowi n a t u r a l n ą , bliską i m formę wypowiedzi. W zakres opieki włącza się i t w ó r c ó w naiwnych, ale bez ingerencji w s a m ą istotę ich twórczości. Zresztą autentyczna twórczość naiwna z istoty swej jest zjawiskiom z a m k n i ę t y m , z w i ą z a n y m ściśle z biografią t w ó r c y . I I . 8. L u d w i k P i ę t k a . Kwiaty, olej na skórzo. rolę w programie odgrywa poznawanie rodzimego folkloru. Po trzech latach nauki absolwenci o t r z y m u j ą dyplomy, któro jednak ż a d n y c h u p r a w n i e ń nio dają. Szkoły m a j ą swe filie we wsiach, zwłaszcza t a m , gdzie ż y w a jest jeszcze ludowa sztuka. W y b i t n i t w ó r c y ludowi p r z e k a z u j ą w nich młodzieży swoje umiejętności. 10—15% a b s o l w e n t ó w szkół dostaje się n a s t ę p n i e na wyższe uczelnie plastyczne. Warto t u podkreślić, że do szkół nie przyjmuje się tzw. t w ó r c ó w naiwnych, ludzi o w y r a ź n i e zarysowanej własnej indywidualności samorodnej. Z referatu Vasilo Savonea wynika, że t w ó r c ó w z kręgu prymitywno-naiwnego jest w ruchu amatorskim blisko połowa. Szkoły (ogniska) należą do kompetencji rad narodowych, opiekę m e t o d y c z n ą nad n i m i sprawuje ośrodek przy Minis­ terstwie K u l t u r y . W d u ż y c h miastach istnieją tzw. K o m i t e t y Plastyczne, skupiające najwybitniejszych p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w . W y s t a w y o d b y w a j ą się środowiskowe i ogólno, oo roku organizuje się przeglądy ogólnokrajowe. Przy organi­ zacji wystaw stosuje się ostrą selekcję, dopuszczając jedynie dobre prace. Podnosi to r a n g ę wystaw i sprawia, że bardziej znani t w ó r c y niezawodowi c h ę t n i e b i o r ą w nich udział. (W Polsce wielu a m a t o r ó w u w a ż a udział w przeglądzie po­ w i a t o w y m ozy wojewódzkim za obniżanie rangi swej twór­ czości). Wyselekcjonowane wystawy objeżdżają różne ośrodki kraju, pokazywane są za granicą, propagowano przez środki masowego przekazu. Najlepsze dzieła zakupy­ wano s ą przez muzea, domy k u l t u r y , związki zawodowe. D u ż ą wagę przywiązuje się, do tego, aby ruch amatorski prawidłowo funkcjonował w swoim środowisku, odzwier­ ciedlał jogo specyfikę. T y l k o wówczas m o ż e pełnić w n i m właściwą rolę w y c h o w a w c z ą . Czechosłowacja Z a r ó w n o w Czechach j a k i na Słowacji opiekę meto­ d y c z n ą nad p l a s t y k ą a m a t o r s k ą spra.wują o d r ę b n e Ośrodki 122 Zasady opieki nad twórczością p l a s t y c z n ą a m a t o r ó w podobne są w Słowacji i w Czechach. Z t y m , że w Słowacji dłużej, bo aż do mniej więcej 1956 r. nie przejawiano zainte­ resowania ich twórczością, uważając, że potrzeby społeczne zaspokaja z jodnoj strony sztuka ludowa, z drugiej zaś sztuka zawodowa i szkolnictwo plastyczne, d o s t ę p n e przecież dla utalentowanych ludzi. Dopiero później u ś w i a d o m i o n o sobie, że równolegle do n u r t u zawodowego istnieje jako społeczna potrzeba n u r t amatorski. I I . 9. Grzegorz S t a ń c z y k . Portret rodzinny, r y s . o ł ó w k i e m . �И. 10, 11. G. S t a ń c z y k . R y s u n k i kolorowane. W Czechosłowacji ruch amatorski żywiołowo rozwinął się od razu po wojnie. Ale wystawa, k t ó r ą w 1953 r. zorgani­ zowano w Pradze u p r z y t o m n i ł a , że ruch amatorski pozba­ wiony opieki i puszczony na żywioł (wystawy bez selekcji) wcale nie jest zjawiskiem p o z y t y w n y m w procesie upow­ szechniania k u l t u r y artystycznej. W ł a d z e centralne doszły wówczas do wniosku, że a m a t o r ó w trzeba szkolić w k ó ł k a c h plastycznych. D r u g i m w a ż n y m wydarzeniem b y ł a I Ogólno­ krajowa Konferencja w 1959 r. podczas k t ó r e j podjęto u c h w a ł ę , aby podnieść r a n g ę ruchu amatorskiego i p o d w y ż ­ szyć jego poziom artystyczny. Obecnie w Czechosłowacji o d b y w a j ą się systematyczne ogólnokrajowe p r z e g l ą d y twórczości a m a t o r ó w (w Brnie i Dubnicy). J ugosławia W odróżnieniu od założeń programowych polskich, czechosłowackich czy węgierskich, w J u g o s ł a w i i zaintereso­ wanie p l a s t y k ą nieprofesjonalną sprowadza się niemal wyłącznie do aspektu artystycznego.' Dlatego też opieką — i t o z n a c z n ą — otacza się s z t u k ę n a i w n ą . Stworzono na nią m o d ę i k o n i u n k t u r ę , to też s t a ł a się ona wręcz gałęzią naro­ dowego p r z e m y s ł u , towarem znakomitym, świetnie reklamo­ w a n y m i sprzedawanym. Faworyzowanie sztuki naiwnej (i w stylu naiwnym) zepchnęło w cień inne przejawy plastyki niezawodowej. Po prostu n i k t się n i ą poważniej nie zajmuje, a amatorzy, chcąc się w y b i ć , p r z y j m u j ą zazwyczaj s t y l i s t y k ę szkoły H l e b i ń s k i e j . Droga awansu amatora wiedzie więc poprzez n u r t „ n a i w n y " , k t ó r y w swej masie coraz bardziej staje się „ s z k o ł ą " , na p o d o b i e ń s t w o naszych współczesnych c e n t r ó w ludowej („cepeliowskiej") rzeźby. W Budapeszcie J u g o s ł o w i a n nie b y ł o . U w a ż a m jednak, że c h a r a k t e r y z u j ą c różne specyficzne sytuacje plastyki amatorskiej w krajach socjalistycznych warto i o tej nie­ obecnej J u g o s ł a w i i w s p o m n i e ć . Węgry Jeszcze pięć lat temu interesowano się jedynie zorgani­ zowanymi zespołami p l a s t y c z n y m i . P r z e w a ż a ł o w nich uprawianie malarstwa, a charakter prac w y d a w a ł się dość jednolity. Ale gdy w 1972 r. Radio Węgierskie przeprowa­ dziło a n k i e t ę na temat wykorzystania czasu wolnego, okazało się, że aż 3,3% badanych zajmuje się amatorsko p l a s t y k ą , uprawia j ą poza oficjalnymi zespołami. „ O d k r y t o " wówczas ludzi m a l u j ą c y c h i rzeźbiących z wewnętrznej potrzeby, naiwnych, pół-ludowych, ulegających r ó ż n y m wzorom k u l t u r o w y m . J e d n o c z e ś n i e n a s t ą p i ł dość nieoczekiwany (nie t ł u m a c z ą c y się t a k j a k u nas stworzeniem r y n k u z b y t u przez Cepelię) rozwój rzeźby bliskiej w swym charakterze ludowej, ale j u ż nie o tematyce religijnej. 10 1 1 P l a s t y k ę a m a t o r s k ą zaczęto widzieć jako dziedzinę, k t ó r e j nie da się ocenić t y l k o k r y t e r i a m i właściwymi sztuce zawodowej. W a r t o ś ć amatorstwa polega bowiem na kształ­ ceniu ludzi, rozszerzeniu ich h o r y z o n t ó w estetycznych, na t y m co Herbert Read określa jako terapia przez s z t u k ę . P r z y j m u j ą c tezę, że s z t u k ę rozumie najlepiej ten, k t o sam j ą uprawia, traktuje się ruch amatorski jako szkołę k u l ­ t u r y artystycznej, jako inicjację w problemy sztuki. N a W ę g r z e c h działa obecnie ok. 300 zospolów plastycz­ n y c h dla dorosłych i młodzieży licealnej. W ciągu ostatnich 10 l a t przeszło przez te zespoły ok. 10.000 osób. (Tu uwaga na marginesie — W ę g r y liczą ok. 10 milionów mieszkańców). A b y j a k najwięcej osób zachęcić do twórczości i ogarnąć p o m o c ą i n s t r u k t o r s k ą organizuje się na r ó ż n y c h szczeblach wystawy i konkursy. A m a t o r ó w należy kształcić wielostronnie. Szkoląc jednokierunkowo otrzymuje się w efekcie ludzi niedouczo­ nych, półinteligentów, a przecież chodzi o to, aby podnosić k u l t u r ę p l a s t y c z n ą ludzi, p o m a g a ć i m żyć estetyczniej, lepiej. D ą ż y się więc do uczenia r ó ż n y c h technik, rzemiosł artystycznych, motaloplastyki i t d . 123 �Największą bolączką jost sprawa kadry, brak wysoko wykwalifikowanych p l a s t y k ó w - d y d a k t y k ó w . N a p r a w d ę do­ brych k ó ł (zespołów) jest niewiele, s t ą d t e ż zaczęto organi­ zować w okresie letnim plenery dla a m a t o r ó w , prowadzone przez najlepszych fachowców. W ostatnim okresie zaczęto b a d a ć zjawisko twórczości amatorskiej, stosując przy t y m metody wypracowane przez Bauhaus oraz analizując wzajemny w p ł y w na siebie r ó ż n y c h dziedzin sztuki. To streszczenie referatu i dyskusji nie wyczerpuje jednak specyfiki węgierskiej plastyki amatorskiej. W a ż n ą rolę od­ g r y w a j ą w niej bowiem grupy wysoce uzdolnionych, mło­ dych ludzi, często a b s o l w e n t ó w liceów plastycznych, k t ó r z y w ramach n u r t u amatorskiego k o n t y n u u j ą własne poszuki­ wania twórcze, świadomie i z sensem nawiązując do t y c h współczesnych p r ą d ó w sztuki, k t ó r e nie znajdują wyrazu w dość s k o s t n i a ł y m i Zrutynizowanym programie wyższych uczelni plastycznych i w praktyce wystawowej. Jest to sytuacja podobna do tej, k t ó r a istniała u nas w latach B i m - B o m u , rozkwitu awangardowych t e a t r z y k ó w studenc­ kich, Teatru Osobnego Mirona Białoszewskiego, jazzu, czy młodzieżowych zespołów beatowych. W szczególnych sytuacjach, zmtynizowania czy zakademizowania sztuki, bywa, że nowe tendencje r o d z ą się poza g ł ó w n y m nurtem. Czasem w y r a s t a j ą z ruchu amatorskiego, p r z y d a j ą c m u t y m samym c h w a ł y , ale w istocie b ę d ą c zjawiskiem w t y m ruchu nietypowym. P r z e w a ż n i e t e ż szybko się profesjonalizują. B y w a t e ż , a dowodzi tego p r z y k ł a d węgierski, że gdy z jakichkolwiek p o w o d ó w n a s t ę p u j e zamknięcie obiegu informacji, młodzi, uzdolnieni t w ó r c y s t a r a j ą się samodzielnie d o t r z e ć do interesujących ich n u r t ó w współczesnej sztuki. Szczególnie ciekawa jest pod t y m względem grupa m ł o d y c h p l a s t y k ó w z ,,Vajda Lajos A m a t o r Studio". Grupa ta, składająca się z malarzy i rzeźbiarzy, ma swoje wspólne atelier w p o ł o ż o n y m nieopodal Budapesztu, pięknym miasteczku Szentendre (węgierski Kazimierz, ulubione miejsce malarzy). Większość uczestników mieszka na miejs­ cu, p r a c u j ą w stacji filtrów nad Dunajem. Najciekawszym z tej grupy jest 24-letni I s t v a n Z a m b ó . Malarz, rzeźbiarz, autor ciekawych rzeźb w piasku, tworzonych na brzegu D u n a j u ( i l . 1). Spośród innych interesujących członków Studia w y m i e n i ć t u warto jeszcze rzeźbiarzy: Gabora Matyofalviego, G y ó r g y Holdasa i Atillę Agócsa. W węgier­ skim dziale wystawy m o g l i ś m y zresztą zobaczyć i innych t w ó r c ó w , w y p o w i a d a j ą c y c h się w klimacie bliskim współ­ czesnym p r ą d o m artystycznym, j a k np. G y ó r g y Vas, Maty&s Olńh, Sandor Porkol&b. Wystawa w trafny sposób ilustrowała referaty wygło­ szone na sympozjum. Poziom wystawy b y ł w y r ó w n a n y i wysoki. Dział polski, podobnie j a k węgierski, r u m u ń s k i i czechosłowacki o b e j m o w a ł prace o r ó ż n o r o d n y m charak­ terze, od naiwnych po dojrzałe warsztatowo obrazy i grafiki. P o k a z a l i ś m y 29 t w ó r c ó w : Bazylego Albiczuka, H e n r y k a Aleksiejczuka, A n n ę B i n k u ń s k ą , Leona Błociana, Jana Chizanowskiego, H a l i n ę D ą b r o w s k ą , Stanisława Dobiasza, Tomasza D u d ę , Stanisława Grysa, L u d w i k a Holesza, Marię I g n a r s k ą , Mariana Jędrzejewskiego, Stanisława K o r p ę , Bronisława Krawczuka, Stefana Morawskiego, Jana Nowaka, L u d w i k a P i ę t k ę , Jana Płaskocińskiego, Brunona Podjaskiego, W ł a d y s ł a w a Rybkowskiego, Grzegorza S t a ń ­ czyka, B r o n i s ł a w a Surowiaka, Andrzeja Szczepłockiego, Jana Śliwińskiego, H a l i n ę Walicką, M-^rirna Wódkiewicza, Marię Wojtowicz, Jerzego Wojakiewicza, Leopolda W r ó b ­ la. ^ 124 Konfrontacja b u d a p e s z t e ń s k a miała, j a k sądzę, zna­ czenie dla wszystkich uczestników, mimo że nie skończyła się ż a d n y m p o d n i o s ł y m akcentem, ż a d n y m podsumowaniem. Pozwoliła jednak szerzej spojrzeć na zagadnienie amatorstwa plastycznego, zastanowić się nad skutecznością do­ tychczasowych metod opieki. W y s u n ę ł a k i l k a p r o b l e m ó w , k t ó r e trzeba będzie rozważyć, uwzględniając s y t u a c j ę istniejącą w poszczególnych krajach. Jednym z nich jest stosunek między nurtem amator­ skim a zawodowym. Sądzę, że plastyka zawodowa nie możo eliminować z pola widzenia twórczości a m a t o r ó w . Oba n u r t y są przecież ze sobą w istotny sposób sprzężone, rzecz w t y m , aby zamiast pogłębiać sytuacje konfliktowe, k t ó r e istnieją, t r a k t o w a ć p l a s t y k ę niezawodową jako sojusznika, a nie konkurenta do sakwy społecznej czy prywatnej. W Związku Radzieckim istnieje w Związku P l a s t y k ó w specjalna sekcja przy Zarządzie G ł ó w n y m , zajmująca się twórczością a m a t o r ó w . N a W ę g r z e c h artyści-plastycy u w a ż a j ą pomoc zespołom plastycznym za jedno ze swych z a d a ń . W k a ż d y m okręgu, co najmniej raz do r o k u organizuje się wspólne wystawy a m a t o r ó w i profesjonałów. Myśli się o t a k i c h w s p ó l n y c h wystawach i w Czechosłowacji.W N R D , jak t w i e r d z ą , nie r o b i ą niczego bez uzgodnienia ze Związkiem P l a s t y k ó w , k t ó r y aktywnie uczestniczy w przygotowaniu k a d r y i n s t r u k t o r ó w i k o n s u l t a n t ó w . Tak w Z w i ą z k u Ra­ dzieckim j a k i na Węgrzech najlepsi amatorzy bez szczegól­ nego t r u d u m o g ą d o s t a ć się do Związku P l a s t y k ó w . U nas — j a k wiadomo — reguł ż a d n y c h nie ma, w n i o k t ó r y c h okrę­ gach odrzuca się najlepszych, n a p r a w d ę t w ó r c z y c h i w y b i t ­ n y c h t w ó r c ó w nie l e g i t y m u j ą c y c h się dyplomem wyższej uczelni, w i n n y c h — przyjmuje bez t r u d u znacznie słab­ szych. Nie chodzi t u oczywiście t y l k o o łatwość awansu do szeregu zawodowców, nie m o ż e to b y ć przecież celem czy programem ruchu amatorskiego, ale o ustalenie ogólnej płaszczyzny współpracy, pomocy dla a m a t o r ó w , o p o l i t y k ę wobec ruchu amatorskiego. Skoro przyjmujemy, że pełni on funkcje społeczne, starajmy się, aby rzeczywiście b y ł on instrumentem podnoszenia k u l t u r y plastycznej społeczeń­ stwa. I I . 12. Halina Walicka. Lunatyczka, olej. �Przemyślenia wymaga k i l k a spraw. A więc _— ozy słuszna jest gwałtownie rozwijająca się komercjalizacja n u r t u amatorskiego, organizowanie kiermaszy na wystawach a m a t o r ó w , masowe pokazywanie ich prac w knajpach i kawiarniach к wywieszonym cennikiem (i to j a k i m ! ! ! ) . Czy k a ż d y m o ż e h a n d l o w a ć obrazami, gdy uzyska na to patent z odpowiedniego wydziału rady narodowej ? Grozi to wypaczeniem zasad amatorstwa. A może podobnie j a k w sporcie amatorstwo w dawnym kształcie przeżyło się i trzeba szukać nowej formy ? Jak b y nie było, chyba konieczna jest t u j a k a ś polityka, sensowna selekcja. W Cze­ chosłowacji amatorom s p r z e d a w a ć nie wolno, a t w ó r c y naiwni i ludowi objęci są systemem opieki m u z e ó w i odpo­ wiednika naszej Cepelii. N a Węgrzech również amatorzy nie m a j ą prawa s p r z e d a w a ć swych prac i nie sprzedają. W R u m u n i i zaś i N R D amatorzy sprzedają, ale i t a m istnieje system selekcji. W i ę c trzeba z a s t a n o w i ć się, co robić. Sytuacja n a p r a w d ę już dojrzała do tego, aby dostrzegł j ą Związek P l a s t y k ó w , a zwłaszcza Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki. Sądzę też, że nie b y ł o b y źle, gdyby u r z ą d z o n o przy wszystkich wyższych uczelniach plastycznych stałe p u n k t y konsultacyjne dla a m a t o r ó w . Nie chcę t u zresztą niczego postulować, wskazuję t y l k o , ile jest jeszcze nie r o z w i ą z a n y c h p r o b l e m ó w , k t ó r e d o m a g a j ą się rozwiązania. A że widzimy je dziś ostrzej, na szerszym tlo p o r ó w n a w c z y m — zasługa to m i ę d z y i n n y m i i b u d a p e s z t e ń s k i c h dyskusji. PRZYPISY 1 Nemzetkozi Amator Kepzomuveszeti Ki&litas. Ernst Muzeum, 12—27 I 1974. W N R D niemal, że nie istnieje już ż y w a sztuka ludowa, więc określenia „ s z t u k a ludowa" (Volkskunst) u ż y w a się wyłącznie w odniesieniu do przeszłości, do formacji powstałej i w y s t ę p u j ą c e j w społeczeństwie klasowym. Dane z referatu i w y j a ś n i e ń Wolfganga Holzhausera z Zentralhaus fur K u l t u r a r b e i t der D D R w Lipsku. Peter Michel, Zur Spezifik des bildnerischen Volksschaffens. „Bildnerisches Volksschaffen" Leipzig. Zentral­ haus fur K u l t u r a r b e i t der D D R . Leipzig. N . 7, 1973 r. s Moissej Kagan, Vorlesungen zur marxistisch-leninistischen Aesthetik, Dietz Verlag, Berlin 1969, s. 603. « N a w i ą z u j ę t u do treści mojego referatu na buda­ p e s z t e ń s k i m sympozjum, rozszerzając go o k r y t y c z n ą analizę sytuacji plastyki amatorskiej w Polsce. i Referat r u m u ń s k i o p r a c o w a ł Vasile Savonea, Szef Sekcji Plastyki Centralnego D o m u Twórczości Ludowej w Bukareszcie (Casa Centrale a Creatici Populare). Na Sympozjum Czechosłowację r e p r e z e n t o w a ł a Irene Karteszova z B r a t y s ł a w y (Osvetovy Ustav), k t ó r a wygłosiła referat s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę tego opracowania. 2 3 4 8 » Opieram się t u na obserwacjach poczynionych w 1973 r o k u w czasie p o b y t u w Zagrzebiu na Triennale „ N a i w n i 73". Uczestniczyłem wówczas w dyskusjach prowadzonych na temat sztuki naiwnej w ramach sesji A I C A , r o z m a w i a ł e m z l u d ź m i z a j m u j ą c y m i się s z t u k ą n a i w n ą i amatorami, widziałem też bardzo ciekawą w y s t a w ę prac a m a t o r ó w , nie dopuszczonych przez j u r y do udziału w jugosławiańskiej ekspozycji na Triennale. Referat P ś l Banszkyego. 1 W a r t o t u p r z y t o c z y ć również inne liczby. M u z y k ą l e k k ą i młodzieżową zajmowało się 7% badanych, foto­ grafią 6 , 1 % , l i t e r a t u r ą 2,8%, teatrem amatorskim 1,2%, t a ń c e m l u d o w y m 1,1%, m u z y k ą i śpiewem 1,4%. 1 0 1 1 2 Dział polski p r z y g o t o w a ł Centralny Ośrodek Meto­ d y k i Upowszechniania K u l t u r y przy w s p ó ł p r a c y Departa­ mentu P l a s t y k i Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Jako komi­ sarz wystawy c h c i a ł b y m na t y m miejscu podziękować za wypożyczenie prac P a ń s t w o w e m u Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, Muzeum w Sieradzu, W o j . D o m o m K u l t u r y we W r o c ł a w i u , Koszalinie i B i a ł y m s t o k u , K l u b o w i Plasty­ k ó w A m a t o r ó w przy K o p a l n i „ W i e c z o r e k " . 125 �AMATEUR, A R T I N T H E SOCIALIST The author describes the phenomenon o f amateur a r t i n the socialist countries drawing on his observations made at the symposium and exhibition held i n Budapest i n J anuary 1974. The artistic confrontation i n Budapest has shown t h a t w i t h i n the framework o f the same political system and w i t h our countries' common and equally deep interest i n amateur art, its development is shaped differently i n each and every country and depends on the general principle of cultural policy. I n the G D R the amateur art movement is organized on the principle o f interest groups whose main aim is to organize leisure t i m e for the working masses and to fulfil two kinds of didactic tasks: to educate the masses according to the principles o f socialism and t o improve the general level of the masses' culture, especially i n the field o f painting, sculpture etc. I n Rumania there are amateur art circles and institu­ tions which r u n regular courses for amateur artists; at the COUNTRIES same time aid and interest are granted to individual amateur artists. The situation i n Poland is similar although individual artists organized i n interest circles and clubs prevail. The main task, as far as promotion is concerned, is to emphasize the social role o f art and to treat i t first o f all as an i m p o r t a n t factor i n the development of the man's psyche. I n Hungary the most striking phenomenon is the existence o f a circle o f people and groups engaging i n ambitious problems o f modern art more deeply t h a n the official t r e n d does. I n Yugoslavia the main emphasis has been laid on the problem o f the artistic value of amateur art and this is w h y the " n a i v e " idiom is being promoted. I n the G D R endeavours are made to bring the amateur art as close as possible to professional art b o t h as far as form and contents are concerned. I n Poland there are no definite formal preferences defin­ ed because the main emphasis has been laid first o f a l l on social and psychological values of amateur art. ЛЮБИТЕЛЬСКОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО В СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ СТРАНАХ Автор статьи, характеризуя явления любитель­ ского творчества в социалистических странах, прежде всего с с ы л а е т с я н а свои в п е ч а т л е н и я , с в я з а н н ы е с симпозиумом и в ы с т а в к о й , п р о в е д е н н ы м и в я н в а р е т е к у щ е г о года в Б у д а п е ш т е . Конфронтация в Будапеште показала, что не­ с м о т р я на о б щ и й и н т е р е с и п о н и м а н и е , п р о я в л я е м ы е нашими странами к любительскому искусству в р а м ­ к а х одной и той ж е п о л и т и ч е с к о й модели, в к а ж д о й из этих стран развитие любительского изобразитель­ ного и с к у с с т в а идет своим с о б с т в е н н ы м п у т е м в с о ­ ответствии с общими принципами культурной поли­ тики. В ГДР любительское искусство охвачено систе­ мой к р у ж к о в , г л а в н о й ц е л ь ю к о т о р ы х я в л я е т с я о р г а ­ низация свободного в р е м е н и т р у д я щ и х с я , а т а к ж е о с у щ е с т в л е н и е д в о я к о г о рода з а д а н и й , а именно: в о с ­ питание масс в социалистическом духе и повышение общего у р о в н я и х к у л ь т у р ы , особенно в области и з о ­ бразительного искусства. В Румынии существуют любительские к р у ж к и скульпторов и учреждения, ведущие систематические к у р с ы д л я с к у л ь п т о р о в — л ю б и т е л е й ; н а р я д у с этим о к р у ж е н ы заботой и в н и м а н и е м любители, не п р и ­ надлежащие к кружкам. Т а к а я ж е примерно картина наблюдается в Поль­ ш е , где п р е о б л а д а е т , однако, ч и с л о и н д и в и д у а л ь н ы х л ю б и т е л е й , не о б ъ е д и н е н н ы х в к р у ж к а х и л и в к л у ­ бах. П о н и м а н и е о б щ е с т в е н н о й р о л и и с к у с с т в а , о т н о ­ ш е н и е к нему, к а к к в а ж н о м у ф а к т о р у р а з в и т и я ч е л о ­ веческой психики — такова основная предпосылка тех, к т о п р и з в а н з а б о т и т ь с я о л ю б и т е л я х . В В е н г р и и достойно в н и м а н и я с т р е м л е н и е х у ­ дожников-любителей к решению более сложных п р о б л е м современного и с к у с с т в а , ч е м это з а м е ч а е т с я в официальных кругах скульпторов. В Ю г о с л а в и и основной у п о р д е л а е т с я н а п р о б л е ­ му х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и л ю б и т е л ь с к о г о т в о р ч е ­ ства в связи с чем предпочтение отдается наивному искусству. В Г Д Р с т р е м я т с я к тому, ч т о б ы т в о р ч е с т в о л ю ­ бителей р а в н о по ф о р м е , к а к и по с о д е р ж а н и ю б ы л о к а к можно б л и ж е к профессиональному творчеству. В в и д у того, что в П о л ь ш е в п е р в у ю о ч е р е д ь учитываются общественные и психологические ф а к ­ т о р ы з д е с ь не в ы д в и г а ю т с я о п р е д е л е н н ы е т р е б о в а н и я формального характера. F o t . : J<-n Swiderski — il. 7—15. 126 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c6e78ec99985ce32c49edd7216b1eb5.pdf 3a946317dbd331ce139ba1a50cfe415f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4302 Title A name given to the resource Plastyka nieprofesjonalna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II Aleksander 1. Maria Dalebora, T o r u ń . Czerwone pola, olej. Jackowski PLASTYKA NIEPROFESJONALNA Obserwujemy od lat rosnące zainteresowanie malar­ stwem „ n a i w n y m " , rzeźbą l u d o w ą , s z t u k ą dzieci — wszel­ kimi formami twórczości spontanicznej, niezawodowej. Źródłem tych zainteresowań jest z a r ó w n o niedosyt, j a k i budzi współczesna sztuka, j a k też i przekroczenie u t a r t y c h , tradycyjnych form — właśnie przez t ę s z t u k ę . Ale zjawisko, które ogólnie określić m o ż n a jako sztuka nieprofesjonalna, interesuje nas nie t y l k o od strony artystycznej. Jest ono przecież przejawem a k t y w n o ś c i kulturowej r ó ż n y c h k r ę g ó w społecznych, zjawiskiem liczącym się w k s z t a ł t o w a n i u po­ staw estetycznych, w a ż n y m przede wszystkim dla samego twórcy, dla jego psychiki, dla p r a w i d ł o w y c h relacji m i ę d z y nim a otoczeniem. I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej , zorganizowane w Szczecinie przez Centralny Ośrodek M e t o d y k i Upowszech­ niania K u l t u r y oraz P r a c o w n i ę P l a s t y k i Nieprofesjonalnej Instytutu Sztuki P A N — przy współudziale wszystkich Wojewódzkich D o m ó w K u l t u r y , dalo bogaty m a t e r i a ł do obserwacji i p r z e m y ś l e ń . Na t y m miejscu, w z w i ą z k u z Triennale, c h c i a ł b y m zarysować k i l k a z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z miejscem i rolą plastyki nieprofesjonalnej w naszej kulturze. Z a c z n ę od sprawy ogólniejszej — od p r ó b y określenia sytuacji, w jakich przejawiają się plastyczne dyspozycje człowieka. Twórczość jest zjawiskiem bardziej powszechnym niż to się zazwyczaj wydaje. Istnieje nawet w t y c h kulturach, 1 k t ó r e wykształciły o d r ę b n ą g r u p ę zawodowych twórców. R o z w ó j cywilizacji i podział ról w społeczeństwie współ­ czesnym przyczynił się co prawda do zinstytucjonalizowania zawodu plastyka, ale nie zniknęły dyspozycje i potrzeby twórcze wśród dużej części społeczeństwa. Jeszcze niedawno m o ż n a było obserwować u nas po­ wszechność uprawiania pewnych dziedzin sztuki w kulturze ludowej. K a ż d y niemal człowiek był wówczas zarówno t w ó r c ą , j a k i odbiorcą, choć, rzecz prosta, zawsze istniały jednostki mniej lub bardziej uzdolnione. Oczywiście rozwój i zasięg działań artystycznych zależy od charakteru k u l t u r y , od szans, jakie stwarza ona czło­ wiekowi dla ujawnienia potencjalnie istniejących w n i m dyspozycji plastycznych. W warunkach: — gdy kupujemy meble, sprzęty, tka­ niny dekoracyjne, akcesoria w n ę t r z a , obrazy, reprodukcje, konfekcję; — gdy wartości estetyczne chłoniemy przede wszystkim biernie, jako widzowie teatralnych, kinowych czy telewizyjnych p r z e d s t a w i e ń ; — gdy dzieła, sztuki oglą­ damy w muzeach, na reprodukcjach, na wystawach — pole artystycznego działania na pewno jest bardziej ograniczone niż np. w kulturze ludowej, ale przecież istnieje, tyle że jest inne, że inaczej się ujawnia. P r z y w y k l i ś m y jednak, m y ś l ą c o dyspozycjach artys­ tycznych i sposobie ich ujawniania się, b r a ć pod u w a g ę 195 ��hMafoZ a ole?WoJrT^^f°r p^ W ~ ^ ' 7 ~ ' Z S ?f- I L 3 - M a r i a Lenczewska, Bielsko-Biała. Pochód 197 ���II 11 Stanisław K a r u l a k , H r u b i e s z ó w . Obrona Częstochowy, olej. I I . 12. Franciszek Mścisz, Grodzisko Dolne, pow. Leżajsk. Straż' Grobowa parafii Grodziska Dolnego, olej. I I . 13. W ł a d y s ł a w Rybkowski, P o z n a ń Dwaj starsi panowie, olej. II 14 Stanisław Dobiasz, Warszawa. Z c y k l u : „Wielkie postacie"—Stanisław Moniuszko, płaskorzeźba polichromowana. 200 �niemal wyłącznie malarstwo, rzeźbę, rysunek, znacznie j u ż rzadziej rękodzieło artystyczne. Przypatrzmy się u w a ż n i e naszemu życiu. Jak realizują się istniejące uzdolnienia plastyczne, potrzeby t w ó r c z e , estetyczne ? W okresie dzieciństwa i wczesnej młodości k a ż d e niemal dziecko ma ochotę m a l o w a ć , r y s o w a ć , lepić. Malarstwo dzieci jest ich formą poznania, oswojenia z o t a c z a j ą c y m światem. Realizuje ono rozliczne potrzeby: a k t y w n o ś c i , zabawy, twórczej wypowiedzi. Twórczość plastyczna stanowi nieświadomy wyraz psychiki młodego człowieka, t o t e ż dla lekarza czy psychologa m o ż e o d g r y w a ć p o w a ż n ą rolę jako ma­ teriał dla diagnozy. W wieku d o j r z a ł y m odbicie psychiki i przeżyć człowieka jest w jego twórczości j u ż trudne do uchwycenia, choć znając i życie i twórczość, m o ż n a nieraz znaleźć w y r a ź n e zbieżności. Dyspozycje twórcze stają się przeważnie bardziej utajone i czasem dopiero przypadek je ujawnia. ( P r z y k ł a d e m t w ó r ­ czość plastyczna ludzi, k t ó r z y zaczęli m a l o w a ć pod w p ł y w e m przeżyć, b ą d ź w p ó ź n y m wieku). Niezależnie jednak od tego czy dyspozycje te u j a w n i ą się w postaci najbardziej zaawansowanej jako decyzje malowania lub rzeźbienia, prze­ jawiają się one w r ó ż n y c h sytuacjach. W y r ó ż n i a ł b y m t u co najmniej sześć sfer, w k t ó r y c h w y r a ż a j ą się dyspozycje twórcze ludzi dojrzałych (pomijam jako o d r ę b n e zagadnie­ nie w s p o m n i a n ą j u ż s z t u k ę dziecka). B ę d ą t o : 1 — potrzeba upiększania i dekorowania; 2 — a k t y w n a recepcja ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o ; 3 — wypowiedź plastyczna zależna od bodźców zewnętrz­ nych, „ z o b i e k t y w i z o w a n y c h " ; 4 — imitatorstwo, chęć sprawdzenia swych możliwości, popisu; 5 — działanie wynikłe z potrzeb manualnych, mało świado­ mych ; 6 — twórczość plastyczna s t a n o w i ą c a mniej lub bardziej ś w i a d o m y wyraz osobowości, w e w n ę t r z n y c h s t a n ó w i przeżyć. O m ó w m y p o k r ó t c e te g r u p y : 1 — potrzeba u p i ę k s z a n i a . W y s t ę p u j e za­ r ó w n o w staraniu o własny wygląd, j a k i wygląd otoczenia, mieszkania, pokoju, własnego k ą t a . W y m i e n i ę t u kompo­ nowanie swojej twarzy przez operowanie zarostem, fryzurą, 201 �o p r a w ą okularów, m a k i j a ż e m . Modelowanie swego w y g l ą d u •—• chęć upodobnienia się do o k r e ś l o n y c h wzorców, znalezie­ nie własnego „ t y p u " , „ s t y l u " — t a k w wyglądzie twarzy, j a k i sposobie ubierania się. W staraniu o w y g l ą d otoczenia będzie to plastyczna a r a n ż a c j a mieszkania, częste, zwłaszcza w ś r ó d młodzieży, komponowanie swego k ą t a czy pokoju z r ó ż n y c h p r z e d m i o t ó w , staroci, p l a k a t ó w , fotosów. Zamiłowanie do dekorowania przy większej wrażliwości i wyrobieniu w y r a ż a się w potrzebie plastycznego organi­ zowania otoczenia, znajdowania estetycznych satysfakcji w proporcjach, wzajemnym o d d z i a ł y w a n i u barw i k s z t a ł t ó w . Postawa taka ujawnia się zwłaszcza u ludzi w r a ż l i w y c h na współczesną sztukę, p r z e j m u j ą c y c h wzorce nowoczesnej architektury w n ę t r z miejskich. 2 — a k t y w n a r e c e p c j a . I s t o t ą jest t u reago­ wanie plastyczne na świat, przejawiające się me w malowaniu czy rzeźbieniu, ale w świadomej recepcji, w znajdowaniu szczególnej satysfakcji z dostrzeżonego „ p i ę k n a " . Zachwyt krajobrazem, uliczkami czy dzielnicami miast, nastrojem. Kolekcjonowanie pocztówek, wycinanie ilustracji z czaso­ pism i przechowywanie ich, fotografowanie, k t ó r e zawiera w sobie przecież t w ó r c z y element selekcji, wyboru tematu i sposobu jego ujęcia. Jeszcze bliższe decyzji o charakterze artystycznym jest kadrowanie gotowej o d b i t k i , zabiegi zmie­ rzające do uzyskania właściwego wyrazu zdjęcia, n a p i ę ć walorowych, faktury, eliminacji szczegółu i t d . Bywa, że zachwyt krajobrazem wywołuje chęć utrwale­ nia śladu tego przeżycia. Rysunek czy obraz — u ludzi obdarzonych p e w n ą s p r a w n o ś c i ą t e c h n i c z n ą — jest w tej sytuacji dokumentem tego momentu. I s t o t ą jego jest nie troska o formę p l a s t y c z n ą , ale potrzeba przypomnienia, ewokowania przeżycia. Rysunek jest t u t y m , czym slajd z wakacji. Czasem dokument t a k i ma u p a m i ę t n i ć ważne wydarzenie historyczne czy osobiste i ono jest dla autora ważne, ono — czyli temat, a nie forma jego interpretacji. Na Triennale p r z y k ł a d e m „ p a m i ą t k i " b y ł obraz ks. Gąsiorka z Binczarowej, p r z e d s t a w i a j ą c y oberżę w Anvors, w której zmarł v a n Gogh. Napis dodaje, że obraz p o w s t a ł w czasie p o d r ó ż y ś l a d a m i v a n Gogha. P r z y k ł a d e m dokumentu waż­ nego wydarzenia z przeszłości b y ł a akwarela Mieczysława Lewandowskiego z Proszowic, p r z e d s t a w i a j ą c a „ N a p a d bandy U P A na szkołę w 1945 r . " i zaopatrzona komenta­ rzem: „ P r a w d z i w o zdarzenie. D n i a 12.11.1945 w Pohorylcach... napad bandy p o l i t . rabunkowej (ukrain.) na szkołę, w k t ó r e j bandyci po zrabowaniu d o s z c z ę t n y m mieszkania kier. szk. Lewandowskiego M . zamordowali w bestialski sposób r o d z i n ę : teścia i teściową (oboje naucz.), żonę Lewan­ dowskiego i dziecko Zbigniewa l a t 12". P r z y k ł a d ten należy j u ż zresztą do pogranicza z g r u p ą 3, i s t o t ą k t ó r e j jest w y p o w i e d ź p l a s t y c z n a inspi­ r o w a n a : n a t u r ą , dziełem sztuki, k o n w e n c j ą artystyczną. Jest to grupa, k t ó r ą cechuje chęć wypowiedzi plastycznej (malowania, rzeźbienia, rysowania) w sposób „zobiektywizo­ w a n y " , a więc o d t w a r z a j ą c y temat możliwie wiernie, zgodnie z p r z y j ę t y m i r e g u ł a m i gry. N a szczeblu „ p r y m i t y w n y m " — będzie to dążenie do odwzorowania p r z e d m i o t ó w zgodnie ze swymi możliwościami (deformacja, uproszczenie, pominię- I I . 15. Lambert Ł o g u t k o , Warszawa. Mazury 202 w marcu, olej. �10 Anna B i n k u ń s k a , W r o c ł a w . I I . 16. Świat opery, olej. I I . 17. Przedwiośnie I , olej. �П. 18. Jerzy Srzednicki, Smolany, pow. Sejny. Obraz miasta z Rejtanem, cie cech mniej istotnych czy t r u d n y c h w interpretacji, j a k np. głębi, perspektywy), na szczeblu większej wiedzy i spraw­ n o ś c i — posłużenie się k o n w e n c j ą m a l a r s k ą , malowanie „ p o d " jakiś wzór. Rzadka — choć oczywiście najbardziej cenna i ciekawa — jest t u interpretacja własna, w y n i k ł a z samodzielnego budowania swego „ w a r s z t a t u " , z wrażli­ wości, wyobraźni, z rozwijania w ł a s n y c h dyspozycji psycho­ fizycznych. G r u p ę t ę charakteryzuje istnienie mniej lub bardziej utajonych potrzeb l u b skłonności do wypowiedzi właśnie plastycznej, nawet wtedy, gdy b o d ź c e m u j a w n i a j ą c y m te skłonności jest sytuacja z e w n ę t r z n a . Zwrócenie się k u dzia­ łalności plastycznej wynika bowiem często nie z pobudek ściśle artystycznych, nie z w e w n ę t r z n e j konieczności takiej właśnie wypowiedzi, ale z tego, że u w a ż a się malowanie ozy rzeźbienie za czynność p o ż y t e c z n ą , k o r z y s t n ą material­ nie, nobilitującą w środowisku (czy we w ł a s n y m mniemaniu), realizującą szanowany przez siebie wzorzec z a c h o w a ń . Efektem bodźca komercyjnego (choć niekiedy i prestiżo­ wego) jest ogromny wzrost liczby rzeźbiarzy „ l u d o w y c h " uczestniczących w kiermaszach, imprezach regionalnych — a przede wszystkim „ d o s t a w i a j ą c y c h " swe w y r o b y (towar?) do Cepelii, Veritasu, Desy. D l a n i e k t ó r y c h t a nowa szansa jest t y l k o źródłem chwilowego zarobku, s p r ó b o w a n i a łatwiej­ szego chleba — t y c h zaliczę do n a s t ę p n e j grupy. Są jednak rzeźbiarze, k t ó r z y s t r u g a j ą swe f i g u r k i z coraz większą pasją, k t ó r z y rzeźbiąc realizują swe upodobania, plastycz­ ne skłonności. P r z y k ł a d e m uprawiania malarstwa (rzadziej rzeźby) jako czynności nobilitującej, prestiżowej — są ludzie, k t ó r z y chcą się w ten sposób wyróżnić w swym otoczeniu, w y r w a ć z „pospolitości". Nierzadko wiąże się to z poczuciem de­ klasacji, z obniżeniem życiowego standardu. N p . starsze panie z „ d o b r y c h r o d z i n " m a l u j ą c , chcą p o k a z a ć t y m sa­ m y m , że należą właściwie do kulturalnej elity, a ich w a r u n k i życiowe są t y l k o przypadkowym zrządzeniem losu. Maluje się, ponieważ m a l u j ą inni, ponieważ istnieją bodźce zewnętrzne, a k t y w i z u j ą c e istniejąco dyspozycje. Bodźcem t a k i m jest np. istnienie ruchu amatorskiego, tworzenie się grup i k l u b ó w p l a s t y k ó w — a m a t o r ó w , w y ­ stawy, przeglądy, konkursy. Zwłaszcza w W o j e w ó d z k i m 204 olej. D o m u K u l t u r y w Szczecinie, gdzie znakomicie organizowane są wernisaże i spotkania z amatorami, m o ż n a dostrzec, jaką o d g r y w a j ą rolę w życiu t y c h ludzi, p o d n o s z ą c ich prestiż we w ł a s n y c h oczach i w opinii rodziny, środowiska. Maluje się, aby wypełnić wolny czas, godziny samot­ ności, choć przy nieco innych uwarunkowaniach i impul­ sach ten sam człowiek m ó g ł b y u p r a w i a ć ogródek, zajmować się działalnością f i l a n t r o p i j n ą czy pisać p a m i ę t n i k i . Malarstwo jest więc dla omawianej grupy ludzi nie koniecznością, a w y b r a n y m sposobom organizowania sobie życia, zapełniania p u s t k i wolnego czasu, hobby. (Nie lekce­ w a ż m y tego!). B y w a rodzajem psychicznej protezy, gdy zastępuje inne, wygasłe j u ż cele i formy życia — pracę z a w o d o w ą , poświęcenie się rodzinie i t d . Dotyczy to zwłaszcza ludzi w p o d e s z ł y m wieku, e m e r y t ó w , rencistów — a więc liczną k a t e g o r i ę ludzi zajmująo5^cb się niezawodowo plastyką. Ale — powtarzam — decyzja zajęcia się czynnościami plastycznymi jest t u poparta zainteresowaniem, skłonnością do wypowiedzi artystycznej. Zaliczam więc do tej grupy ludzi, k t ó r z y mając dys­ pozycje, a nawet p o t r z e b ę wypowiedzi plastycznej, realizują j ą pod w p ł y w e m s p r z y j a j ą c y c h okoliczności zewnętrznych, w kształcie raczej konwencjonalnym, podpatrzonym, wy­ uczonym. Niekiedy wzorem jest t u kierunek artystyczny, czasem styl określonego t w ó r c y . T a k więc na Triennale widzieliśmy n a w i ą z a n i a do Leonarda, ale przede wszystkim do v a n Gogha, Cezanne'a, Gauguina, Modiglianiego, z pol­ skich t w ó r c ó w — do Gielniaka, ale t e ż i do... Nikifora czy K o ł a c z a . r Wzorce b y w a j ą środowiskowe, w podkrakowskiej wsi Zielonki K a t a r z y n a Gaweł maluje infantylnie — ludowo ( i l . 6), a Bolesław K w i e c i e ń czy E d w a r d Daniel wyraźnie n a w i ą z u j ą do stylu makat i o l e o d r u k ó w . Ale nawet wtedy, gdy wzorem są złe, bazarowe m a l o w i d ł a i oleodruki, powstałe w ich k r ę g u obrazy m o g ą mieć o wiele większe wartości, co najlepiej w i d a ć było na p r z y k ł a d z i e Lamberta Łogutko (il. 15) czy wspomnianego j u ż Daniela. Szczególnym przypadkiem są w tej grupie malarze — „ n a u c z y c i e l e " , k t ó r z y t w o r z ą , aby u t r w a l i ć , spopularyzować dawne legendy, dawny obyczaj (np. Maria Lenczewska — i l . 3). �205 �П. 2 1 . E d m u n d M o n s i e l W o ż u o z y n . p o w . T o m a s z ó w L u b . Rysunek ołówkiem. I I . 22. J a n Nowak, Katowice. On, linoryt. �Malowanie jest dla twórców trzeciej grupy formą działa­ nia, obserwacji, wyżycia swych p r a g n i e ń . Bazuje ono na zastanych konwencjach, zrodzone z k u l t u r y , świadomości istnienia wzorów, k t ó r e się adoruje. (Nie jest więc wypowie­ dzią wewnętrzną, i n s t y n k t o w n ą , s a m o r o d n ą ) . Grupa 4 — i m i t a t o r s t w o , chęć popisu, okazania s w e j s p r a w n o ś c i . Powodem działa­ nia nie są t u uzdolnienia plastyczne i dyspozycje manifestu­ jące się w potrzebie malowania czy rzeźbienia — a motywa­ cje pozaartystyczne. W krańcowej, a więc „ m o d e l o w e j " postaci do grupy tej zaliczałbym tych, k t ó r z y m a l u j ą , rzeźbią, u p r a w i a j ą różne techniki graficzne — t y l k o po to, aby z y s k a ć uznanie dla swej sprawności, głównie manualnej, dla swych umie­ jętności, uzdolnień. O ile w poprzedniej grupie często mówi­ liśmy o ludziach w podeszłym wieku, t u d o m i n u j ą ludzie młodzi, uczniowie, studenci, inteligencja techniczna. B o d ź ­ ce mogą być różne — chęć sprawdzenia siebie, zaimpono­ wania kolegom, potrzeba humanistycznego dopełnienia, czasem — tylko szansa zarobku. W okresie gdy zachwiane są wszelkie kryteria ocen, gdy obok mało zrozumianej dla ogółu sztuki abstrakcyjnej kwitnie przewrotna moda na starocie, a nawet kicz — ot­ wiera się szansa dla ł a t w y c h i m i t a c j i „ s z t u k i " , pseudo „ikon", przedmiotów u ż y t k o w y c h , breloczków i t p . W mias­ tach zachodniej Europy wszędzie widuje się m ł o d y c h ludzi zarabiających na życie wyrobem i s p r z e d a ż ą widoczków, ikon, wisiorków z drewna, d r u t u czy blachy. Sprzedają swoje w y r o b y po prostu — na chodnikach, w korytarzach metra, w p a s a ż a c h handlowych. U nas — h a n d l u j ą n i m i na Starówce warszawskiej, w miastach o większym ruchu turys­ t y c z n y m . Czasem w y r a b i a j ą te przedmioty uczniowie plas­ tycznych liceów i wyższych uczelni, czasem uczniowie szkół ogólnokształcących czy technicznych, po prostu, dla do­ datkowego zarobku. N i e k t ó r z y sprzedają swe wyroby do Desy, Cepelii, sklepów p a m i ą t k a r s k i c h . Jest to produkcja pełniąca rolę sztuki, zaspokajająca niewyrobione gusty k u p u j ą c y c h . Imitacja sztuki u ż y t k o w e j , imitacja malarstwa, masowa produkcja tandety, amator­ szczyzna pieniąca się nie t y l k o na R y n k u Starego Miasta i na murach warszawskiego Barbakanu •— ale co gorsza we wzornictwie p r z e m y s ł o w y m , w produkcji p a m i ą t e k (w tzw. rzemiośle artystycznym). Źródłem tej działalności nie jest chęć w y ż y c i a się, malowania czy tworzenia przed­ m i o t ó w ł a d n y c h i u ż y t e c z n y c h , ale przede wszystkim —• łatwość zarobku. Tutaj też, w tej grupie, mieszczą się przeróżni spec­ jaliści od t a t u a ż u , różnego rodzaju ozdób i z n a k ó w infor­ macyjnych świadczących o przynależności do jakiejś grupy rówieśniczej czy w inny sposób wyodrębnionej (hippisi, grypsera). Grupa 5 — obejmuje sferę działań mało uś­ w i a d o m i o n y c h , s p o n t a n i c z n y c h , niemal od­ ruchowych. P r z y k ł a d e m t a k i m jest domazywanie zabaw- 207 ��П. 26. Krystyna Szefler „ T u k w a " , Warszawa. Rysunek tuszem. I I . 27. Jan K a r w o t , R y b n i k . Fatum, gwasz. I I . 28. Zygmunt Kozioł „ Z y k o z " , N o w y Targ. Z e y k l u : „ R o d z i n a cłeoa" — Styry dziwki z Ludźmierza, jeden i drugi dziod, dwóh gazdów i je­ den pon potrzom na wos, drewno. 209 �210 �nych szozegółów na ilustracjach w pismach (niweczących granina, r y s u n k i konferencyjne s t a n o w i ą bowiem p r ó g grupy „istotę" zdjęcia, a więc dorysowywanie wąsów a k t o r k o m , • — k t ó r ą z k i l k u p o w o d ó w u w a ż a m za najciekawszą, naj­ dodawanie hippisowskich akcesoriów m ę ż o m stanu itp.), ważniejszą. bazgroly, gryzmoły — k t ó r e rysujemy często machinalnie Grupa 6 — obejmuje t w ó r c z o ś ć , k t ó r a jest — w czasie czekania w kawiarni, na lekcjach, w y k ł a d a c h , w y r a z e m o s o b o w o ś c i , w e w n ę t r z n y c h s t a n ó w i prze­ żyć. zobraniach i konferencjach. R y s u n k a m i t a k i m i zajmowali się w ostatnich latach V i t t o r i n o Andreoli w pracy II linO ile wspomniane „ d z i a ł a n i a n i e ś w i a d o m e " p o t r a k t o w a ć guaggio gráfico delia Follia (Verona 1969), a zwłaszcza Jean jako jeden z progów tej grupy, to d r u g i m —• będzie twór­ Vinchon, autor podstawowej pracy La magie du dessin. czość zwana często „ e k s p r e s j ą p s y c h o p a t o l o g i c z n ą " . Po­ Du griffonage auiomatique au dessin therapeutique (Brug m i ę d z y t y m i s k r a j n y m i p r z y k ł a d a m i umieścić należy część 1959). Prace ich świadczą o t y m , że rysunek automatyczny wypowiedzi plastycznej a m a t o r ó w , zwłaszcza malarstwo może być wykorzystywany jako jedno ze źródeł poznania i rzeźbę s p o n t a n i c z n ą , s a m o r o d n ą , o w y r a ź n y c h cechach osobowości badanego. osobowości t w ó r c z e j . Grupa ta wydaje m i się bezwzględnie najciekawsza. Działanie twórcze (pojęcie twórczości i n t e r p r e t u j ę oczy­ Z a r ó w n o dlatego, źe t u i t y l k o t u p o w s t a j ą zjawiska artys­ wiście w kategoriach psychologicznych a nie estetycznych, tycznie interesujące, i to na r ó ż n y c h szczeblach rozwoju artystycznych) — wynika z potrzeby manipulacji, koncen­ intelektualnego i artystycznego człowieka, j a k też i ze tracji uwagi na czynności stanowiącej relaks. P r z y k ł a d e m względu na w a g ę procesu twórczego dla samego autora. — dłubanie w korze drzewnej ezy m i ę k k i m kamieniu — Twórczość jest t u nie z a b a w ą , nie zajęciem, nie ubocznym jako czynność wyraźnie relaksowa dla chirurga. Działanie produktem zaintoresow ań, a sposobem życia, t r a n s m i s j ą takie w swych pobudkach zbliża się do grupy 1 — w k t ó r e j m i ę d z y osobowością człowieka a otoczeniem; w y n i k i e m umieścimy robótki kobiece i t p . R ó ż n i c a jest t y l k o w m o t y ­ zarówno potrzeby wypowiedzi, określenia swej filozofii, wacji. Gdy robótki (haftowanie, szydełkowanie) m a j ą na indywidualnego stosunku do życia, ś w i a t a otaczającego — celu przede wszystkim zdobienie w n ę t r z czy osoby, a więc j a k i w e w n ę t r z n e j potrzeby wypowiedzi plastycznej. W i ą ­ robione są w intencji upiększenia otoczenia — należą do 1 że się z k u m u l a c j ą właśnie plastycznych dyspozycji artys­ grupy, jeśli natomiast w y n i k a j ą z potrzeby estetycznej tycznych. manipulacji — zaliczymy je do omawianej t u grupy. T u , w tej grupie znajdują się zarówno ludzie, k t ó r y c h Granica między t ą g r u p ą a n a s t ę p n ą jest p ł y n n a . Raczej twórczość jest w y p o w i e d z i ą w e w n ę t r z n ą , formą sprawiedliilościowa — a nie jakościowa. D z i a ł a n i a n i e ś w i a d o m e , baz­ r I I . 29. Bronisław Surowiak, Warszawa. Człowiek, tusz. I I . 30. Tadeusz K o ł e k , K r a k ó w . Sport, tusze kolorowe. I I . 31. Brunon Podjaski, Bukowiec, pow. Jelenia Góra. Sanatorium Bukowiec opanowane przez diabla, olej. 211 �""IW: a 5 v: in 0 « n ? . • Redlioh, Nowa H u t a . Para w salonie, col. 212 �I I . 36. Bronisław Makucki, Koszalin. Wnętrze Muzeum w Darłowie, wośoi wymierzonej ś w i a t u , przestrogą, buntem, obsesją, jak też i ci, którzy m a l u j ą świat z e w n ę t r z n y , ale p r z e ż y t y osobiście, twórczo, samodzielnie, a nie pod w p ł y w e m za­ pożyczonych wzorów. O najwybitniejszych m o ż n a b y po­ wiedzieć, że są j a k gwiazdy świecące w ł a s n y m światłem, a nie odbitym — j a k to ma miejsce u najlepszych z grupy trzeciej. Znajdą się t u więc N i k i f o r , Monsiel (ił. 21) i Ociepka, ale też i malarka k w i a t ó w Maria Wojtowicz (ił. 40), ogrodnik Bazyli Albiczuk ( i l . 9), chirurg, prof. Jan Kossakowski (il. 2); ludzie bez żadnego w y k s z t a ł c e n i a — i z n a u k o w y m i tytułami; zupełnie samorodni — i podszkoleni, prowadzeni przez instruktora. Ale —• trzeba t u d o d a ć •— t y l k o wtedy, gdy pomoc instruktora-plastyka polega na rozwinięciu specy­ ficznych właściwości widzenia i odczuwania człowieka, na poszanowaniu jego w y o b r a ź n i , a nawet techniki plastycznej wypowiedzi. Wyliczanio szczegółowe, kogo widzę w tej grupie nie miałoby sensu, w i d a ć to zresztą z towarzyszącego arty­ kułowi zestawu ilustracji. Istotne jest dla mnie t y l k o wskaza­ nie na to, jak różne m o g ą b y ć osobowości, j a k różne środo­ wiska, zawody. Dozorca nocny W ł a d y s ł a w R y b k o w s k i ( i l . 13), lekarz — psychiatra H a l i n a D ą b r o w s k a , absolwentka liceum ogólnokształcącego K r y s t y n a Szefler „ T u k w a " ( i l . 26), lakiernik W ł a d y s ł a w R z ą b , technik Grzegorz S t a ń c z y k , robotnik — poligraf Bronisław Surowiak ( i l . 29), górnicy—• Jan Nowak ( i l . 22) czy E r w i n Sówka. Niektórzy zostali j u ż przyjęci na podstawie prac do Związku Polskich A r t y s t ó w P l a s t y k ó w , j a k np. Leokadia Płonkowa (il. 38), Jan K a r w o t ( i l . 27), Maria Dalebora ( i l . 1). Ci ostatni, mimo oficjalnego statusu artysty-plastyka, nadal olej. w y k o n u j ą swój pierwotny zawód. Dalebora jest prokura­ torem, K a r w o t — skrzypkiem w orkiestrze zespołu „ Ś l ą s k " . Nazwiska te w y m i e n i a m t y l k o p r z y k ł a d o w o , wielu jest ludzi, dla k t ó r y c h twórczość jest c z y m ś więcej niż r o z r y w k ą , z w y k ł y m hobby, niedzielnym malowaniem. A nawet, gdy mowa o t y m niedzielnym malowaniu — istotne jest nie to, k i e d y się ma w a r u n k i do pracy t w ó r c z e j , ale c z y m ona jest dla człowieka, jakie zajmuje miejsce w hierarchi jego potrzeb. Dyspozycje twórcze s ą t u znacznie istotniejsze n i ż sam talent. Talent jest bowiem umiejętnością w r o d z o n ą , łatwpścią realizacji — dyspozycje twórcze zaś p o t r z e b ą , skłonnoś­ cią. N i e należy więc u t o ż s a m i a ć talentu z potrzebami twórczej wypowiedzi, choć przeważnie wiążą się ono ze sobą. Zdarza się jednak, że silne potrzeby twórcze w y s t ę p u j ą przy raczej miernych uzdolnieniach. Nie ma danych, aby stwierdzić czy dyspozycje plastycz­ ne w i ą ż ą się ze stanem psychicznym człowieka. Prinzhorn stwierdził, że w śród p a c j e n t ó w k l i n i k psychiatrycznych t y l k o dwa procent maluje czy rzeźbi z własnej w o l i . Trudno więc m ó w i ć t u o jakiejś w y r a ź n e j preferencji w o l i twórczej u ludzi odbiegających od n o r m y zdrowia psychicznego (zawsze zresztą hipotetycznej i zależnej od kontekstu —• środowiska, społeczności). Można natomiast zaobserwować, że w ś r ó d ludzi o z a k ł ó c o n y m stosunku do ś w i a t a z e w n ę t r z ­ nego w y s t ę p u j e często odcięcie się od ciśnienia opinii, m ó d — i c a ł k o w i t a koncentracja na świecie w e w n ę t r z n y m . Twórczość bywa wówczas ś r o d k i e m ujawnienia się osobo­ wości, jej ekspresją, wyrazem napięć i t y c h zakłóceń, k t ó r e spowodowały c h o r o b ę — czyli aktem samoobrony organizmu, r 213 �214 �4(1 „ucieczką w c h o r o b ę " . Nie trzeba chyba t ł u m a c z y ć , że w tej sytuacji twórczość nosi często charakter indywidualnego przekazu osobistej wizji. S t ą d zainteresowanie n i ą znakomi­ tego francuskiego malarza i teoretyka sztuki, Jeana Dubuffeta, który przywiązując szczególną w a g ę do twórczości nie utomperowanej, nie obłaskawionej przez k u l t u r ę , m o d ę czy konwencję — stworzył fundację i bogate muzeum , , L ' a r t brut", na które złożyły się dzieła wybitnie interesujących twórców samorodnych, niezależnych od oficjalnych wzorów. Twórców, dla k t ó r y c h punktem wyjścia było nie stworzenie „dzieła sztuki", lecz konieczność w e w n ę t r z n e j wypowiedzi, ujścia dla gorejącej w y o b r a ź n i . Dyspozycje twórcze i j a s k r a w o ś ć ich ujawniania się w postaci „ s p o n t a n i c z n e j " zależą jednak nie t y l k o od psychi­ ki, alo i od czynników z e w n ę t r z n y c h , od ciśnienia środowiska, stopnia zależności od wzorów, i co szczególnie istotno — od sposobu kształcenia, prowadzenia amatora przez instru­ ktora — plastyka, ognisko i t p . Złe prowadzenie wiedzie do przejmowania z z e w n ą t r z konwencji, k t ó r e się n a ś l a d u j e , do kenalizowania wypowiedzi osobistej w formach konwen­ cjonalnych. Wiąże się z t y m w a ż n y problem — nieraz u t o ż s a m i a się twórczość spontaniczną ze s z t u k ą n a i w n ą , „ i n n ą " , instynktywną. Zo swoistym p r y m i t y w i z m e m wypowiedzi. Jest to niesłuszne, choć oczywiście łatwiej b y ć „ s o b ą " , gdy się jest niezależnym od ciśnienia z e w n ę t r z n y c h wzorów, gdy się jest debilem, k a l e k ą , izolowanym od otoczenia głuchoniemotą czy ślepotą, gdy się żyje w leśnej głuszy, w izolacji fizycznej lub psychicznej. Nie zawsze jednak a u t e n t y c z n o ś ć p r z e ż y c i a i dyspo­ zycji twórczych w y r a ż a się w formie zupełnie nowej. B y w a , 41 żo przyjmuje się model czyjejś sztuki jako sobie najbliższy. Z n a k o m i t y m p r z y k ł a d o m jest t u dla mnie malarstwo górnika Ewalda Gawlika ( i l . 45), k t ó r y nawiązuje do van Gogha nie jako do malarskiej konwencji — ale jak do bliskiego sobie wzorca artysty, człowieka, do jego postawy moralnej, dra­ m a t u życia, twórczości. Sama „ o r y g i n a l n o ś ć " o niczym nie świadczy. Może b y ć wręcz w y n i k i e m mody, wtedy „ o r y g i n a l n o ś ć " jest t y l k o pozorna, z e w n ę t r z n a . Staje się sposobem, trickiem — nie ma natomiast niczego wspólnego z rzeczywistą adekwat­ nością m i ę d z y twórczością a osobowością człowieka. W ł a ś n i e w ś r ó d t y c h ludzi, dla k t ó r y c h sztuka jest w e w n ę t r z n ą p o t r z e b ą , sposobem realizowania siebie, spoty­ ka się osobowości t w ó r c z e , prawdziwych a r t y s t ó w : Nikifora, Felicję Głowacką, Jana Spychalskiego, Marię Daleborę, Zygmunta Beksińskiego. „ N i o u c z o n y c h " , a w y b i t n y c h . Nie k a ż d y jednak, k t o przejawia dyspozycje plastyczne jest „ a r t y s t ą " i zasługuje od tej strony na nasze zaintereso­ wanie. Powiedzmy jasno, są to raczej w y j ą t k i , i jeśli na I Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej znalazło się sporo dzieł n a p r a w d ę interesujących i w a r t o ś c i o w y c h artystycznie, to nie zapominajmy, iż zostały ono wybrane spośród wielu, wielu t y s i ę c y o b r a z ó w i rzeźb n a d s y ł a n y c h w całym kraju na p r z e g l ą d y plastyki amatorskiej. Wybrano je przecież z przeszło 20.000 prac zgromadzonych na przeglądach woje­ wódzkich, a więc już po wstępnej selekcji, przy czym w Szcze­ cinie pokazano ok. 700 prac, a w Krakowie i Warszawie ok. 300. F a k t t a k ostrej selekcji absolutnie nie p o d w a ż a sensu i rangi twórczości nieprofesjonalnej, szerokiego ruchu pla­ stycznego amatorstwa. Rzecz bowiem w t y m , że w odróż- 215 �I I . 42. Urszula Z a p a ł a - B u k s e , R a c i b ó r z . Portret, olej. I I . 43. H e n r y k Wloczywoda, Bydgoszcz. Dziewczyna nieniu od m i a r y ocen w sztuce zawodowej — w twórczości nieprofesjonalnej w a r t o ś ć ściśle plastyczna jest t y l k o jed­ n y m z k r y t e r i ó w , i ś m i e m twierdzić — nie n a j w a ż n i e j s z y m . B ą d ź m y sprawiedliwi. W nurcie nieuczonej sztuki spotyka się dzieła świetne, urocze, urzekające autentyzmem, siłą bezpośredniego przekazu osobowości artysty, spotyka się obrazy i rzeźby dające widzowi wzruszenie, inspirujące artystycznie — i dlatego I Triennale uznane zostało przez szczecińską k r y t y k ę za ewenement. Ale nie dla artystycz­ nych wartości otacza się ruch amatorski zainteresowaniem i p o m o c ą (zresztą niewielką). P r z e s ą d z a j ą o t y m inne czyn­ n i k i — natury ogólnokulturowej, społecznej, psychologicznej. * Przeprowadzony t u podział ma oczywiście sens t y l k o orientacyjny. Określając sfery, w k t ó r y c h przejawiają się uzdolnienia i dyspozycje plastyczne, posłużyłem się „ m o d e ­ l a m i " , k t ó r e , j a k to bywa zawsze przy budowaniu teoretycz­ nych konstrukcji, m a j ą t y l k o p r z y b l i ż o n ą w a r t o ś ć , uprasz­ czają złożone zjawisko psychologii twórczości i nie zawsze d a d z ą się odpowiednio z a a p l i k o w a ć w praktyce, czasom bowiem w y s t ę p u j ą motywacje, k t ó r e mieszczą się w paru grupach lub na ich s t y k u . Nie chodziło t u jednak o to, żeby poszufladkować ludzi, ale b y p o k a z a ć , że dyspozycje plastyczne m o g ą się realizować na r ó ż n y c h p i ę t r a c h świado­ mości, inwencji i uzdolnień, i że przejawiają się one w róż­ nych sferach działania. Modele te m a j ą znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy za­ stanawiamy się nad dyspozycjami t w ó r c z y m i ludzi, nad ich inklinacjami. P o z w a l a j ą może t r o c h ę lepiej zrozumieć zjawisko, k t ó r e nazwano twórczością (plastyką) nieprofes­ jonalną. 216 wiejska, olej. W y b ó r tego określenia nie b y ł przypadkowy, mimo że nie jest to określenie ł a d n e . „ N i e p r o f e s j o n a l n y " jest przeciwieństwem czegoś, co jest „profesjonalno", a więc wyuczone, wykonyw ane fachowo, sprawnie zawodowo. „ N i e p r o f e s j o n a l n y " oznacza więc t u tyle, co nie wyuczony, nie t r a k t u j ą c y swej twórczości jako zawód, rzemiosło. Mieści się więc w t y m określeniu k a ż d e działanie plas­ tyczne, k t ó r e p o w s t a ł o samorodnie, spontanicznie, bez okre­ ślonego t r y b u szkolenia niezbędnego dla uzyskania patentu plastyka. A więc i twórczość wiejskich p r y m i t y w ó w (samo­ dzielnie k s z t a ł t u j ą c y c h swój warsztat artystyczny i formę wypowiedzi) i t z w . naiwnych, i wszelkiego autoramentu a m a t o r ó w , mniej czy bardziej podszkolonych, i wreszcie a u t o d y d a k t ó w . Pojęcie „ n i e p r o f e s j o n a l n y " obejmuje więo zarówno a n a l f a b e t ę , j a k i człowieka o dużej wiedzy i kultu­ rze, „ n a i w n e g o " i ś w i a d o m e g o . Poza „ n i e p r o f e s j o n a l n y m i " s ą więc jedynie „profes­ j o n a l n i " . W sytuacji polskiej b ę d ą t o artyści-plastycy za­ wodowi, usankcjonowani p r z y n a l e ż n o ś c i ą do ZPAP lub odpowiednim zaświadczeniem Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. B ę d ą t u t e ż t w ó r c y ludowi, rzemieślnicy, przejmujący warsz­ tatowe umiejętności i tradycyjne f o r m y ; zawodowo trudnią­ cy się określoną dziedziną wytwórczości artystycznej. P o m i n i ę t o t e ż na Triennale malarstwo dzieci, które jest zjawiskiem o d r ę b n y m . P o m i n i ę t o również te formy plastycznej wypowiedzi, k t ó r e w zamierzeniu swym nie m i a ł y pełnić roli „dzieła s z t u k i " , choć mogłyby być dla widza interesujące nawet od strony artystycznoj, a więo m a l u n k i na ś c i a n a c h d o m ó w i d o m k ó w campingowych i w o g r ó d k a c h działkowych, kompozycje ogrodów, kącików z k w i a t a m i przed oknem, b u k i e t y z suszu i sztucznych k w i a t ó w , dekorację mieszkania, m a k i j a ż i „przyrządzanie" siebie, r y s u n k i i r z e ź b y w piasku, lodzie, dorysowywanie 7 �•tejo 'пгогшрВ zvzfdj •fs[0 'эо.птрпши •eoiM.og.trg; 'ЧТ1^«0 P l ^ a 'S? II -jsiudrig ' c q f e ^ z g jfezsptreuj -ff -Ц �4в 47 I I . 46. K a r o l Sorychta, Jelenia Góra. Moja matka też Gioconda, olej. I I . 47. Franciszek Szyłojko, Supraśl. Leda, olej. (Kopia z reprodukcji obrazu Loonarda da Vinci). r ó ż n y c h treści na fotografiach (zwłaszcza portretach), col-'' laże, rysunki „ k o n f e r e n c y j n e " , dekoracyjne pismo kali­ graficzne (kaligramy), t a t u a ż , zdobienie kulinarne (stołu, potraw), para - a r t y s t y c z n ą twórczość fryzjerów i cukier­ ników, ręcznie malowane szyldy i reklamy, dekorację „ p o p artowską" samochodów i t d . Szkoda m i , że na Triennale nie u d a ł o się p o k a z a ć t y c h przejawów inwencji plastycznej, nawet w formie foto­ graficznego aneksu. Niestety — m a ł o co jest utrwalone, po prostu n i k t się nie zajmuje d o k u m e n t a c j ą t y c h p r z e j a w ó w ludzkiej a k t y w n o ś c i . A w opiece nad amatorami wciąż trzy­ mamy się dawnego schematu tworzenia „dzieł s z t u k i " . Regulaminy większości p r z e g l ą d ó w powiatowych i woje­ wódzkich nawet zastrzegają, że przyjmowane b ę d ą jedynie obrazy, rzeźby, grafika. N a ile słuszne jest to ograniczenie pola oddziaływania i n s t r u k t o r ó w , plastyka? Nie wiem. Są­ dzę, że jest to jedno z p y t a ń , na k t ó r e trzeba będzie odpo­ wiedzieć w bliskim czasie. Triennale ograniczało się więc do dyscyplin t r a d y c y j ­ nych. T y m bardziej, że przyświecała m u m y ś l konfrontacji n u r t u niezawodowego z zawodowym. Pokazania różnic, pokazania też tego, co ciekawe, wartościowe, a nawet inspiru­ jące. I d e ą wystawy było właśnie zderzenie r ó ż n y c h postaw w plastyce nieprofesjonalnej. Zademonstrowanie zjawiska w różnorodności form, „ c h a r a k t e r ó w pisma". I chyba to przede wszystkim różniło Triennale od innych wystaw, któro p o k a z y w a ł y t y l k o w y c i n k i zagadnienia — twórczość ludową, naiwnych, a m a t o r ó w , grupy środowiskowe i zawo­ dowe. Na pewno Triennale b y ł o b y dla wielu widzów, zwłaszsza zawodowych p l a s t y k ó w bardziej „ z a b a w n e " , gdyby ograniczyło się t y l k o do prezentacji „ n a i w n y c h " . Ale prze­ cież nie o to chodziło. Po to właśnie p r z y j ę t o formułę szeroką — plastyki nieprofesjonalnej — aby p o k a z a ć wszystko, co 218 w a r t o ś c i o w e na r ó ż n y c h szczeblach świadomości. Obok ludzi naiwnych (z różnego zresztą powodu) są przecież też „auten­ t y c z n i " t w ó r c y wśród ludzi w y k s z t a ł c o n y c h . I c h wypowiedź musi b y ć oczywiście inna, ponieważ inna jest ich osobowość, k u l t u r a , psychika. Zachęcanie t a k i c h ludzi do „naiwności" b y ł o b y nonsensem. Mogą p r z e j m o w a ć (i robią to czasem — vide i l . 20) wzorzec stylowy „ n a i w n y c h " , podobnie jak wzo­ rzec „ n a i w n y c h " przyjęło wielu a m a t o r ó w jugosłowiańskich, zachodnio-niemieckich czy francuskich, ale właśnie w tym widzę uleganie modzie i co t u dużo mówić, bodźcom komer­ c y j n y m . Rzecz dotyczy zresztą i p l a s t y k ó w zawodowych, nie wchodzę t u nawet w przyczyny, dla k t ó r y c h ktoś przyj­ muje konwencję „ n a i w n ą " — faktem jest, że wlaśnio w tej „ k a t e g o r i i " zdobyli we Włoszech medale nasza Maria Anto i Fantazos Ziembicki. Naturalne jest, gdy twórczość jest adekwatna do po­ ziomu kulturalnego człowieka, do ś w i a d o m y c h jego ambicji. T y l k o , że i m większa k u l t u r a , t y m trudniej o spontaniczność, świeżość obserwacji i w y o b r a ź n i , swobodę i śmiałość twórcze­ go a k t u . W y p a d a z a p y t a ć , co p o k a z a ł o Triennale, jakie może n a s u w a ć wnioski ? C h c i a ł b y m t u powiedzieć o paru sprawach. Wyselekcjonowano dzieła a r t y s t ó w nieuczonych mógł b y ć w y b i t n i e interesujące artystycznie; wzbogacają obraz sztuki naszego czasu o nowo odcienie. P r z y p o m n ę t u stwier­ dzenie Dubuffota i Rolanda Topora — że jedynie ciekaw^ jest twórczość, k t ó r e j źródła t k w i ą w zakamarkach ludzkiej psychiki, k t ó r a ujawnia czy wręcz demaskuje to, co jest autentycznym problemom czy nawet dramatom człowieka. W sztuce, wśród zalewu prac poprawnych, pseudo-oryginalnych, a często wirtuozowskich formalnie — ważna jest nie z e w n ę t r z n a ich p o w ł o k a , ale t o , co artysta ma innym na­ p r a w d ę do powiedzenia. Jest s m u t n ą p r a w d ą sztuki naszego czasu, że coraz trudniej jest powiedzieć coś ważnego, a nawet �< tylko nowego. Nie sądzę, aby „ n i e u o z e n i " mieli nam d u ż o do powiedzenia o świecie. Ale m ó w i ą o sobie wtedy, gdy w swej twórczości są tacy jacy są, właśnie przez brak wiedzy zapożyczonej, wyuczonej, właśnie dlatego, żo u najciekaw­ szych z nich — forma, jak kokon, wysnuta jest z w e w n ą t r z , jost funkcją psychiki, w y o b r a ź n i , idei, obsesji. Mówi się, a czasem t a k jest istotnie, że w sztuce „nieuładzonej", nieutemperowanoj przez k u l t u r ę — ujawnia się prawda ludzka. A to się liczy, zwłaszcza w naszej epoce, bardziej niż zręczność, efoktowność, p o p r a w n o ś ć . Ale co jest n a p r a w d ę w a ż n e w tej twórczości niepro­ fesjonalnej ? Poziom? Forma? Czy m o ż e jej rola dla samego malarza ? Wspominałem, że k r y t e r i u m „ a r t y s t y c z n e " jest w moim głębokim przekonaniu wcale nie najważniejsze w ocenie s p o ł e c z n o j roli sztuki niezawodowej. T u właśnie w i d z ę zasadniczą różnicę m i ę d z y stosunkiem do sztuki profesjo­ nalnej a nieprofesjonalnej. Podstawowym bowiem k r y t e r i u m oceny zawodowego artysty-plastyka jest jakość artystyczna jego dzioła. Nie interesuje nas czym jest obraz dla niego samego, nie ob­ chodzą nas jogo w e w n ę t r z n e perypetie. Jest zawodowcom, którego fach na t y m polega, że pokazuje swoje dzÍ3la publiczności. Obraz czy r z e ź b a s t a j ą się częścią „ r y n k u " , patrzymy na nie jak na towar, j a k na przedmiot artystycz­ ny, który powinien n a m coś m ó w i ć , n a w i ą z a ć z n a m i jakąś nić porozumienia. Ale w twórczości niezawodowej k r y t e r i u m jakości arty­ stycznej jest t y l k o j e d n y m z k r y t e r i ó w i t o , jak j u ż po­ wiedziałem, nie n a j w a ż n i e j s z y m . W ó w c z a s gdy w plastyco zawodowej interesuje nas efekt, p r o d u k t , dzieło. S z t u ­ ka. W plastyce zaś nieprofesjonalnej n i e p o r ó w n a n i e waż­ niejsza jest s a m a t w ó r c z o ś ć , to czemu ona służy, jaką pełni rolę dla samego t w ó r c y , dla środowiska. Dlatego, aby wlaściwio ocenić społeczną rolę p l a s t y k i niezawodowej, trzeba zdawać sobie s p r a w ę z tego: Bywa, że człowiekowi zostaje w życiu t y l k o twórczość. I szczęśliwy ten, k t o j ą wówczas ma, k t o może w niej w y ­ ł a d o w a ć swe kompleksy, frustracje, napięcia. Gdy znakomity chirurg, na skutek porażenia, staje się kaleką, niezdolnym m ó w i ć i pisać — malowanie staje się dla niego n o w ą treścią życia. Ludzie m a l u j ą , r y s u j ą , rzeźbią — aby odnaleźć sens egzystencji, aby z o b i e k t y w i z o w a ć swoje nieszczęście. Spot­ k a ł e m w Barczewie człowieka bez r ą k , k t ó r y m a l o w a ł pędz­ lem t r z y m a n y m w ustach. W Konstancinie dzieci o po­ r a ż o n y c h po Heine-Medina k o ń c z y n a c h rzeźbią w glinie p a t y k i e m t r z y m a n y m palcami nogi lub w ustach. (Są radosne, c h w a l ą się swymi k o t a m i , d i a b ł a m i , k r ó w k a m i ) . Maluje niowidoma, Józefa Budzyn-Nowakowa, uprzednio modeluje z p a p k i papierowej płaskorzeźbę, k t ó r ą n a s t ę p n i e pokrywa farbami, maczając pędzel w odpowiednio ustawionych słoi­ kach. (Oczywiścio utrata wzroku n a s t ą p i ł a j u ż w wieku d o j r z a ł y m — s t ą d pozostała p a m i ę ć p r z e d m i o t ó w i barw). R z e ź b i niewidomy m a s a ż y s t a z Ciechocinka, przeważnie f i g u r k i psa, portrety swojego psa, k t ó r e g o stale „ o g l ą d a " r ę k a m i . Ludzie nagle rzuceni poza b u r t ę życia, pozbawieni dotychczasowych zainteresowań, zajęć — znajdują w twór­ czości nowy sens życia. N i g d y nio z a p o m n ę dziewięćdziesięciokilkuletniego Alfreda Długosza, malarza-amatora z Gor­ l i c ; od czasu swej emerytury malował n a m i ę t n i e i z powagą, a u m i e r a j ą c , z a ż ą d a ł b y m przyjechał do niego, chciał bo­ wiem dorobek swego życia o d d a ć do I n s t y t u t u Sztuki. B y ł już nieprzytomny, ale gdy wszedłem do jego pokoiku w domu dla przewlekle chorych — p o z n a ł mnie, uśmiechnął się z t r u d e m i p o w i e d z i a ł : „ P a n i e , ja m i a ł e m piękne życie. B y ł e m malarzem". — czym jest ona dla higieny psychicznej autora; — jaka jost jej rola w rozwoju k u l t u r a l n y m t w ó r c y , we wzbogaceniu jego osobowości; — jak wpływa ona na środowisko. Dopiero na końcu w y m i e n i ł b y m zdolność budzenia wzruszeń i emocji artystycznych samym dziełem. Ale nie m ó w m y o p r z j k ł a d a c h drastycznych, nie chciał­ b y m sugerować niechcąco, że zjawisko dotyczy niewielkiej grupy ludzi. Z b a d a ń ankietowych, k t ó r e właśnie prowadzi­ m y w Pracowni P l a s t y k i Nieprofesjonalnej I n s t y t u t u Sztuki P A N w y n i k a — że motywacja psychologiczna dominuje zwłaszcza wśród ludzi w wiekii ś r e d n i m i dojrzałym. Napotyka się j ą w większości ankiet ludzi, k t ó r z y zaczęli rzeźbić i malo­ w a ć w wieku emerytalnym. D l a ludzi zajmujących się czynnie p l a s t y k ą twórczość jest b o d ź c e m zainteresowań „ w i e l k ą " s z t u k ą . Badania pu­ bliczności odwiedzającej muzea sztuki w y k a z u j ą wśród zwie­ d z a j ą c y c h d u ż y odsetek a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w . Większość ma w domu książki o sztuce, reprodukcje, chodzi na wy­ stawy. Sam fakt malowania czy rzeźbienia wyróżnia jed­ n o s t k ę w środowisku, i to jest zjawisko nowo, ważne. Oczywiście bardziej skomplikowana jest ocena roli plas­ t y k i niezawodowej w upowszechnianiu k u l t u r y , zwłaszcza plastycznej. Czy jest to rola zawsze doda nia? Problem funkcji jest absolutnie podstawowy. Bez zrozumienia jego niemożliwa jest ani p r a w i d ł o w a ocena zjawiska, ani polityka j a k ą n a l e ż y wobec niego stosować. Triennale — widziano w oderwaniu od zarysowanej t u hierarchii funkcji jest t y l k o c i e k a w o s t k ą , argumentem do­ wodzącym, żo przy bardzo dużej selekcji m o ż n a znaleźć w nurcie twórczości nieprofesjonalnej interesujące osobo­ wości i wartościowe dzieła. Ale t o nie jest w y s t a r c z a j ą c y m powodem, aby otaczać ten n u r t zainteresowaniem i opieką. Jest nim natomiast rola społeczna i k u l t u r o w a tego n u r t u . Higiena psychiczna. Nie przypadkiem w y ­ mieniam t ę s p r a w ę na pierwszym miejscu. Jest n a j w a ż ­ niejsza. Nieprawda, że dotyczy znikomej liczby osób o zakłóconoj psychice. D o t y c z y milionów, jest więc powszechna i — niestety — coraz bardziej widoczna. Niezależnie od ustroju, jest to bowiem sprawa relacji p o m i ę d z y j e d n o s t k ą a światom. Nasze środowisko bio-psychiczne jest niestety, jak cała przyroda, podatne na „zanieczyszczenie". C y w i l i ­ zacja przemysłowa zakłóca r y t m życia, stawia organizm, zwłaszcza psychikę przed „ p r z e c i ą ż e n i a m i " . H a ł a s , zanie­ czyszczenie powietrza, t r u d n o ś c i komunikacyjne —• wszystko to wpływa na osłabienie odporności przez czynniki fizyczne, zewnętrzne; przez wzrost nerwowości, n a p i ę ć , zmęczenie, przez osłabionie naturalnych m e c h a n i z m ó w obronnych. Sprzyja to pogłębianiu się stressów w y n i k ł y c h ze złego układu s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h , osobistych d r a m a t ó w , załamania dotychczasowych m a r z e ń , złudzeń, nadziei. Mogę takich p r z y k ł a d ó w p o d a ć d u ż o . I co — j a k mie­ r z y ć twórczość t y c h ludzi? W a r t o ś c i ą a r t y s t y c z n ą ? Zmarsz­ czyć brew i p o w i e d z i e ć : — tło jakieś t u martwe, a i kolory nieciekawe — gdy obraz ten n a m a l o w a ł m ł o d y człowiek cier­ p i ą c y na zanik mięśni, a więc b e z w ł a d n y i bezbronny, z trudem t r z y m a j ą c y ołówek w dłoni. r 2 Zacznę od p o z y t y w ó w . Celowe jest w ogóle u ś w i a d a m i a ­ nie ludziom, że sztuka ma sens, że m o ż e b y ć p o t r z e b ą , d a w a ć satysfakcję. Dlatego ważno jest nawet samo w y s t ę ­ powanie w środowisku — ludzi czytających, słuchających m u z y k i , t r a k t u j ą c y c h f i l m czy telewizję jako coś więcej niż chwilową r o z r y w k ę , oglądających wystawy, malujących, rzoźbiących. W a ż n e , ale wtedy gdy u ś w i a d a m i a istnienie potrzeb „wyższego r z ę d u " , gdy jest c z y m ś więcej niż spo­ sobem zarobku, c h a ł t u r ą . T y l k o wtedy. Sens upowszechnia­ nia sztuki widzę bow iem nie w p o b i e ż n y m uczeniu stylów historycznych, nie w t ł u m a c z e n i u idei, formy, konstrukcji, nio w przekonywaniu, że Picasso jest wielkim malarzom, ale w stwarzaniu innego — niż potoczny — systemu odnie­ sień, w tworzeniu w zorca życia, w k t ó r y m decyduje nie pieniądz, nie kariera, a wartości bezinteresowne, ideowe, 7 7 219 �moralne. Doceniam l u d y c z n ą funkcję sztuki, doceniam sens propagowania idei p i ę k n a na co dzień — c h o ć b y dlatego, że łączy się niespodzianie blisko z pojęciem dobrej roboty, rzetelności. Ale jeśli widzę głęboki sens sztuki w społeczeń­ stwie, to z innego powodu. Sztuka zaspokaja ( i budzi) t ę sferę potrzeb, k t ó r ą z w y k l i ś m y łączyć z w i a r ą , religią. Czyni ludzi lepszymi, bardziej w r a ż l i w y m i , o t w a r t y m i na życie, problemy moralne, ideowe. W i d z ę sens wystaw sztuki nieprofesjonalnej, gdyż uprzy­ t a m n i a j ą one, że twórczość nie jest s p r a w ą „ e l i t y " , nie jest c z y m ś n i e d o s i ę ż n y m . P r z e ł a m u j ą one ostre bariery, za ostre, dzielące dziś społeczeństwo na „ t w ó r c ó w " i „odbior­ c ó w " . W i d z ę sens, ponieważ plastyka a m a t o r ó w jest ł a t w i e j ­ sza w odbiorze, pozwala łatwiej p r z y j ą ć u m o w n o ś ć , bez której nie ma przecież sztuki. W i d z ę sens — ale t y l k o wystaw selekcjonowanych, zwłaszcza środowiskowych, g d y ż t a m najlepiej spełniają role, o k t ó r y c h mówiłem w y ż e j . Naturalnie pozytywna rola wystaw a m a t o r ó w większa jest t a m , gdzie w y s t ę p u j ą one na k u l t u r a l n y m ugorze, gdzie brak innych możliwości kon­ t a k t ó w z d o b r ą s z t u k ą — a mniejsza, gdy k o n k u r u j ą z w y ­ stawami zawodowych p l a s t y k ó w . Bywa bowiem, że stają się rywalizacją złą, g d y ż oferują prawie zawsze wartości łatwiejsze, wzruszenia — t a ń s z e . A sztuka u ł a t w i o n a , nie w y m a g a j ą c a myślenia, nie b u d z ą c a refleksji, nie rozwijająca świadomości widza — m o ż e b y ć nawet hamulcem w rozwoju k u l t u r a l n y m człowieka. G r o ź n a wydaje się fala komercjalizmu, wdzierająca się do ruchu amatorskiego. Obwieszanie złymi, martwo po­ c z ę t y m i obrazami kawiarni, sprzedawanie ich w tychże kawiarniach, a t a k ż e — co gorsze — na r ó ż n y c h oficjalnie popieranych kiermaszach. Niepokoi nie fakt sprzodaży ja­ kichś lepszych czy nawet gorszych obrazów, ale niemal oficjalne montowanie „ d r u g i e g o r y n k u " , stwarzanie bodź­ ców do komercjalizacji twórczości, z założenia przecież amatorskiej, a więc bezinteresownej. Popularyzacja sztuki słabej, pseudo-sztuki, w kraju, gdzie amatorszczyzna wdziera się r ó ż n y m i szczelinami— do wzornictwa przemysłowego, do p a m i ą t k a r s t w a , do rze­ m i o s ł — musi b u d z i ć n i e p o k ó j . Konieczne jest więc p r z e m y ś l e n i e tego zagadnienia i wy­ eliminowanie niedobrych p r a k t y k . Jest to bodaj że naj­ bardziej pilna i w a ż n a sprawa w ś r ó d zarysowanych tu problemów. Twórczość nieprofesjonalna zajmuje w a ż n e miejsce wnaszej kulturze. Jest zjawiskiem rozwijającym się dynamicznie, ciekawym i bynajmniej n i e ł a t w y m do sterowania. Toteż dobrze, że w ślad za Triennale zostanie zorganizowane sympozjum poświęcone problemom niezawodowej, amator­ skiej plastyki. Powinno ono p r z y n i e ś ć w efekcie nie tylko d y s k u s j ę czy nawet wspólnie p r z e m y ś l i ne tezy, ale i znaleźć wyraz w polityce kulturalnej Resortu K u l t u r y . Czas po temu n a j w y ż s z y . PRZYPISY ' I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, Szczecin, Wojowódzki D o m K u l t u r y , Zamek K s i ą ż ą t Pomorskich, 2—20.VI.1974 r. Koncepcja i w y b ó r prac z p r z e g l ą d ó w wojewódzkich: Zofia Bisiakowa i Aleksander Jackowski (komisarz wystawy). Katalog — opr. A . Jackowski. W y b ó r prac z Triennale pokazano n a s t ę p n i e w K r a ­ kowskim D o m u K u l t u r y , Pał&c p o d Baranami, 3 0 . V I — 25.VII.1974 r. oraz w P a ń s t w o w y m Muzoum Etnograficz­ n y m , Warszawa, 5.X—15.XI.1974r. W p l a k a c i o w g projektu Krzysztofa Pęcińskiego wykorzystano obraz Ogród Bazylego Albiczuka z D ą b r o w i c y D u ż e j , pow. Krasnystaw. 2 Por. W ł . Cichocki, Praca oświatowa w Muzeum Sztu­ ki w Lodzi [ w : ] Rocznik Muzeum Sztuki w Lodzi 1930—1962, Łódź 1965," s. 161, 166. F o t . ; E . K o z ł o w s k a — T o m c z y k — i l . 2 1 ; L . Sempoliński—il. 20; St. S t ę p n i e w s k i - i l . 12 ; J . Świderski—il. 1-11, 13-19, 22, 24-47; W . W o l n y - i l . 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f22196b21c17e066071dd6d2b29ff8d.jpg 3971eb88182ddbb7fcdd20615f9d701e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pleciona torba targowa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource rzemiosło ; plecionkarstwo ; Opolskie Description An account of the resource fotografia przedstawia torbę targową. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_N.1.F.1_01 okolice Radłowa plecionkarstwo rzemiosło Sternalice torba torba targowa transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8488bccc9d54ad38760fc7eeec1ac6.pdf 521102d2631f89800a5fe009a41b4e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:371 Title A name given to the resource Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.291-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH OD K O Ń C A X I X W. D O C H W I L I O B E C N E J Zagadnienie r o z w o j u plecionkarstwa na terenach podwarszawskich wiąże się ściśle ze sprawą oddziaływania ośrodka miejskiego na rze­ mieślniczą produkcję wiejską. Opracowanie tego t e m a t u miało stanowić wkład do planowej przez Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego m o n o g r a f i i etnograficznej okolic Warszawy. W a r u n k i n a t u r a l n e obszarów nadwiślańskich były głównym c z y n n i ­ k i e m , który zadecydował o u t r z y m a n i u się na terenach t e j gałęzi p r o ­ d u k c j i w i e j s k i e j . Natomiast bliskość miasta kształtowała j e j charakter. M i m o że p r o d u k c j a plecionkarska na o m a w i a n y c h terenach istniała od bardzo dawna, pracą moją objęłam j e d y n i e okres od końca X I X w. do c h w i l i obecnej. Ograniczenie się do t a k wąskich r a m czasowych zo­ stało narzucone przez dostępne źródła. P r o d u k c j a plecionkarska nie p o ­ siada p r z y t y m w l i t e r a t u r z e polskiej wyczerpującego opracowania. Stanowiąc d r o b n y f r a g m e n t k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i jest ona p o t r a k t o ­ wana marginesowo w różnych dawniejszych opisach etnograficznych. P o d s t a w o w y m więc źródłem wiadomości są w tej c h w i l i współczesne badania terenowe. Materiał przez nie dostarczony n i e sięga dalej niż do ostatnich l a t X I X w . Jeżeli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y mojej pracy, ograniczyłam go do t y c h terenów, na których produkcja rozwijała się w o p a r c i u o Warszawę j a k o główny r y n e k z b y t u . Uzależnienie od surowca powoduje, że ośrodki koszykarskie ciągną się wzdłuż Wisły w górę i w dół r z e k i o d K a r c z e w i a do Nowego D w o r u . Najważniejsze z n i c h są to na pn.-zach. od W a r ­ szawy: Młociny, Buraków, Łomianki, Łomna. N a pd.-wsch.: S i e k i e r k i , Augustówka, Las, Kuligów, N o w a Wieś. Granica wyznaczona przez te miejscowości nie była j e d n a k stała, ulegała b o w i e m przesunięciom w k i e ­ r u n k u od l u b do Warszawy, w zależności od mniejszego l u b większego zaopatrzenia r y n k u miejskiego. W większości wsie te nie odznaczały się dobrą glebą, zwłaszcza t e ­ r e n y ciągnące się na pn.-zach. od Warszawy do Łomianek posiadają zie- �292 WANDA PAPROCKA mię piaszczystą, nieurodzajną. Od Łomianek gleba jest bardziej u r o ­ dzajna, ale n i e w i e l k i e działki nie stworzyły warunków dla u t r z y m a n i a rodziny. Obszary na pd.-wsch. od Warszawy, ciągnące się na l e w y m brzegu Wisły do Augustówki, na p r a w y m do Nowej W s i , odznaczają się złą glebą, przeważnie piaszczysto-gliniastą. Badania terenowe przeprowadzone były w oparciu o kwestionariusz obejmujący swoją tematyką nie t y l k o zagadnienia związane ściśle z samą produkcją, ale zawierający również szereg pytań odnośnie do panujących na t y c h terenach stosunków gospodarczych i społecznych. Konieczne było również uwzględnienie szerszego tła porównawczego, ogólnego roz­ w o j u plecionkarstwa w Polsce na t l e warunków gospodarczych i spo­ łecznych i n n y c h ośrodków p r o d u k c y j n y c h . M i m o iż przegląd ośrodków dokonany jest pobieżnie, w p e w n y m stopniu pozwala na zorientowanie się, jaką rolę odegrało plecionkarstwo w gospodarce wiejskiej poszczegól­ n y c h regionów Polski. Na podstawie t y c h wiadomości można stwierdzić, że plecionkarstwo w t e j f o r m i e , w j a k i e j występuje w ciągu ostatnich kilkudziesięciu l a t na podwarszawskich terenach nadwiślańskich, n i e jest t y p o w e dla i n ­ n y c h terenów Polski. Przyczyn tego należałoby szukać w mniejszych za­ sobach surowca w stosunku do i n n y c h obszarów Polski i gorszych g a t u n ­ kach w i k l i n y . O wiele silniej rozwinęło się plecionkarstwo w Małopolsce i Wielkopolsce. S i l n y rozwój koszykarstwa w Małopolsce w o s t a t n i m stuleciu był związany zapewne również z t r a d y c j a m i h i s t o r y c z n y m i roz­ w o j u przemysłu domowego oraz rzemiosła małomiasteczkowego na t y c h terenach, ze słabą konkurencją wyrobów fabrycznych oraz z łatwością uzyskania zbędnej, nie zatrudnionej w przemyśle f a b r y c z n y m siły robo­ czej, natomiast w Wielkopolsce z wysoko zorganizowaną formą gospo­ darki wikliniarskiej. Natężenie p r o d u k c j i plecionkarskiej na terenach podwarszawskich kształtowało się niejednakowo w różnych okresach czasu. Silnie r o z w i j a się ono na przełomie X I X w . zarówno na skutek sy­ t u a c j i ekonomicznej wobec postępującego procesu rozdrobnienia g r u n t u , j a k i w s k u t e k zapotrzebowania rozwijającego się przemysłu i h a n d l u . Plecionkarstwo było zajęciem, którego intratność polegała na możli­ wości z a t r u d n i e n i a dzieci i l u d z i starych oraz prymitywności samego warsztatu i narzędzi, nie wymagających żadnych większych i n w e s t y c j i . Zarówno b o w i e m warsztat składający się z dwóch desek w s p a r t y c h z jednej s t r o n y na nóżkach, j a k żelazo do u b i j a n i a p l e c i o n k i i k l u c z do prostowania w i t e k były w y k o n y w a n e często przez samych koszykarzy. Spośród w s i podwarszawskich najlepsze w a r u n k i do r o z w o j u koszy­ k a r s t w a posiadały te, które nie potrzebowały sprowadzać w i k l i n y , ale �P L E C I O N K A R S T W O NA T E R E N A C H t PODWARSZAWSKICH 293 miały j e j pod d o s t a t k i e m na okolicznych kępach. Do n i c h należał B u ¬ raków, Las, Nowa Wieś (do I w o j n y światowej). Natomiast wsie, które musiały sprowadzać surowiec, to: S i e k i e r k i , Augustówka, Łomianki, Kępa Kiełpińska. Wiklinę przywożono często z t a k odległych miejscowości, j a k Czerwińsk i Wyszogród. Można w przybliżeniu określić, że w w y m i e n i o n y c h wsiach około 5 0 % ludności zajmowało się koszykarstwem (wyjątek stanowiły wsie Las i Augustówka, gdzie liczba ta dochodziła n i e m a l do 100%). Każdy z chałupników-koszykarzy nie t y l k o zajmował się w y p l a t a ­ n i e m , ale należał do niego również cały poprzedzający w y p l a t a n i e p r o ­ ces obróbki surowca. Połączenie t y c h dwóch procesów pracy: przygoto­ wania surowca, a następnie przerobu go na gotowy p r o d u k t , jest zresztą charakterystyczne dla drobnej chałupniczej wytwórczości koszykarskiej nie t y l k o t y c h okolic. W badaniach t e r e n o w y c h położono nacisk na odtworzenie c h a r a k t e r y ­ stycznego procesu przygotowania surowca, który rozpoczyna się z chwilą, k i e d y w i k l i n a gotowa jest do zżęcia, a więc d w a razy do r o k u : bądź na wiosnę, bądź na jesieni. Zwrócono również uwagę na najczęściej sto­ sowane na terenach podwarszawskich t e c h n i k i , to jest t a k zwany spo­ sób plecenia dubeltowy oraz garściak (nazwa pochodzi stąd, że zamiast jednej w i t k i bierze się k i l k a c i e n i u t k i c h w i t e k , które t r z y m a się w gar­ ści). Specjalny rodzaj t e c h n i k i krzyżowej na osnowie żeberkowej sto­ suje się t u t y l k o do plecenia płofków i wierszy r y b a c k i c h . W początkach omawianego okresu, pod koniec w i e k u X I X do I w o j n y światowej, produkcja koszykarska obejmowała przede w s z y s t k i m kosze i k u f r y , które wraz z poważną w t y m czasie masą towarową eksporto­ wane były z Królestwa do Rosji, następnie kosze do b u t e l e k na w i n o , kosze na chleb, zw. piekarnikami, półokrągłe kosze na z i e m n i a k i , kosze na r y b y , zw. badułami, kosze na węgiel, zw. kanciakami, i inne. Z b y t w y p r o d u k o w a n y c h przedmiotów nie nastręczał żadnych t r u d n o ­ ści. I s t n i e l i specjalni pośrednicy zajmujący się zarazem skupem, j a k i d o ­ starczaniem wzorów do p r o d u k c j i . Często również sami koszykarze sprze­ d a w a l i swoje w y r o b y na p o p u l a r n y m w a r s z a w s k i m t a r g o w i s k u Pod Żelazną Bramą. Organizacja z b y t u nie uległa zmianie w okresie międzywojennym. Ciężka sytuacja ekonomiczna w s i podwarszawskich przyczyniła się do u t r z y m a n i a r o l i plecionkarstwa j a k o niezastąpionego źródła dodatkowego dochodu dla małorolnych i czasem jedynego źródła dochodu d l a bezrol­ n y c h chłopów w s i nadwiślańskich. Dane statystyczne z tego okresu ilustrują stan osób z a t r u d n i o n y c h w koszykarstwie i wielkość samej p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . Według t y c h �294 WANDA PAPROCKA materiałów na terenie całej Polski w 1931 r. ogólna liczba koszykarzychałupników wynosiła 17 tysięcy, z tego 2 8 , 5 % s t a n o w i l i pracownicy młodociani. Plantacje w i k l i n o w e dawały rocznie 24 000 wagonów s u ­ rowca, z których 4000 szło na potrzeby w s i , reszta n a eksport. W w o ­ jewództwie w a r s z a w s k i m obszar pól w i k l i n o w y c h , w g a n k i e t y z 1921 r., wynosił 2503 ha (5,8%). P o w i a t warszawski posiadał 22 kępy w i k l i n y dzikiej i kępę w i k l i n y szlachetnej. L i c z b y te dają pewne wyobrażenie 0 rozmiarach p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . W zakresie samej p r o d u k c j i w stosunku do okresu poprzedniego wzbo­ gacił się j e d y n i e asortyment p r o d u k o w a n y c h przedmiotów. Rozwijała się p r o d u k c j a m e b l i koszykarskich, t z w . tarasowych, zarzucona zostaje nato­ miast p r o d u k c j a koszy do w i n a i specjalnych kufrów do przewozu t o ­ warów. Wiązało się to z r o z w o j e m przemysłu i bardziej nowoczesnymi środkami t r a n s p o r t u . P o m i m o że inne ośrodki koszykarskie na terenie Polski w okresie międzywojennym ulegały silnie procesom k a p i t a l i z a c j i , tworząc w i e l k i e warsztaty, na terenach podwarszawskich rozwijała się nadal produkcja reprezentowana przez d r o b n y c h majstrów i chałupników. Okres w o j e n n y przyniósł koszykarstwu ogromne s t r a t y . O k u p a n t p r o ­ wadząc rabunkową gospodarkę niszczył zarówno n a t u r a l n e kępy w i k l i n y , j a k i plantację. Również w stosunku do samych koszykarzy stosowano presje, zmuszając i c h do pracy w ramach gospodarki wojennej. W t y c h w a r u n k a c h nie mogło być m o w y o j a k i m k o l w i e k r o z w o j u plecionkarstwa. Zarówno b r a k surowca, który znajdował się w rękach Niemców, j a k 1 zmniejszenie chłonności r y n k u z b y t u , Warszawy, czyniło produkcję plecionkarską nieopłacalną. Okres powojenny, w którym dokonały się zasadnicze zmiany za­ równo w stosunkach ekonomicznych, j a k i społecznych, w pierwszej swej fazie miał j a k najbardziej u j e m n y wpływ na rozwój p r o d u k c j i plecionkarskiej. Gwałtowny odpływ ludności do Warszawy, większa i n ­ tratność pracy w mieście przyczyniły się do wyraźnego z a n i k u tej ga­ łęzi twórczości w i e j s k i e j . Zahamowanie tego procesu stało się zagadnie­ n i e m palącym. Zaczęto zakładać spółdzielnie i skupiać w i c h ramach pozostałych koszykarzy. Jednakże spółdzielnie nie zawsze potrafią po­ dołać nałożonemu na nie zadaniu. P r z y c z y n należy szukać w złym s u ­ r o w c u , nieodpowiednio p r z y g o t o w a n y m do p r o d u k c j i , n i s k i c h płacach oraz prymitywności narzuconych chałupnikom podwarszawskim wzorów wyrobów, nie znajdujących w s k u t e k tego z b y t u . Miasto j a k o r y n e k z b y t u oddziaływało dodatnio na rozwój plecion­ k a r s t w a , narzuciło jednakże do p r o d u k c j i w z o r y pozbawione wartości a r t y s t y c z n y c h . Te wartości związane w n i e j e d n y m w y p a d k u z c e n n y m i �•i « I I I -PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH 295 t r a d y c j a m i twórczości ludowej dawniejszych okresów h i s t o r y c z n y c h utrzymały się w i n n y c h ośrodkach plecionkarskich w Polsce. Należałoby się zastanowić, czy również i spółdzielnie nie p o w i n n y sięgnąć d o n i e ­ których t r a d y c j i i powrócić do starych wzorów p r o d u k c y j n y c h , prze­ stawiając produkcję na artystyczną. Nasza p r o d u k c j a plecionkarska po­ w i n n a być poszukiwana na r y n k a c h zagranicznych, dostarczając n a m dewiz i propagując piękno polskiej twórczości l u d o w e j . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/663da36715589d96741250f775b6356f.pdf 3f9965fdc5f78cf3764ec28008e20e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:793 Title A name given to the resource Plemienna sztuka Afryki - problemy nazwy i treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.197-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI PLEMIENNA SZTUKA A F R Y K I — PROBLEMY NAZWY I TREŚCI Bogata terminologia, w y r a ż a j ą c a się c h o c i a ż b y w t y t u ł a c h w i e l u dzieł t r a k t u j ą c y c h o sztuce l u d ó w A f r y k i , k a ż e z a s t a n o w i ć się n a d za­ gadnieniem u ż y w a n i a odpowiedniej n a z w y w stosunku do tego zjawiska. N a z w y , k t ó r a nie n a s u w a ł a b y w ą t p l i w o ś c i m e r y t o r y c z n y c h i j ę z y k o w y c h , m o ż l i w i e ściśle p r e c y z o w a ł a b y natomiast p o j ę c i e i zakres t e m a t u . O b r a ­ camy się b o w i e m w k r ę g u k i l k u p o w t a r z a n y c h c i ą g l e o k r e ś l e ń , t a k i c h j a k sztuka A f r y k i , sztuka p r y m i t y w n a , m u r z y ń s k a , etc. Przeciw w i e l u można podnieść zastrzeżenia natury ogólnej bądź szczegółowej. K a ż d e m u m o ż n a zarzucić nieścisłość, n i e a d e k w a t n o ś ć , zawężenie bądź przeciw­ nie — rozszerzenie p o j ę c i a . W i e l u a u t o r ó w u s i ł u j e w p r o w a d z i ć ł a d w b o g a t ą a zarazem nieupo­ r z ą d k o w a n ą t e r m i n o l o g i ę . S z c z e g ó l n i e ciekawe r o z w a ż a n i a p r o w a d z i P a u l S. W i n g e r t , A d r i a n A . Gerbrands i R a l p h L i n t o n . W dalszym c i ą g u b ę d z i e t u p o d j ę t a p r ó b a przedstawienia r ó ż n y c h p r o p o z y c j i i t r a d y c j i nazewniczych oraz ustosunkowanie się do n i c h autora. D l a zapropo­ nowania b o w i e m j a k i e j ś n a z w y n a l e ż y r o z p a t r z y ć w s z y s t k i e m o ż l i w o ś c i , w y k a z u j ą c i c h zalety i w a d y , b y w j a k n a j w i ę k s z y m s t o p n i u p r z y b l i ż y ć się do i d e a ł u . W ą t p l i w ą jest r z e c z ą , b y u d a ł o się o d n a l e ź ć w ł a ś c i w e , j e d y n e sfor­ m u ł o w a n i e nie b u d z ą c e ż a d n y c h k o n t r o w e r s j i . Sztuka b o w i e m jest z b y t ż y w ą i z m i e n n ą dziedziną k u l t u r y , b y m ó c dokładnie podzielić i sklasyfi­ k o w a ć wszystkie j e j elementy. Sztuka jest t e ż z b y t s u b i e k t y w n ą dzie­ d z i n ą życia, b y proponowane u o g ó l n i e n i a i t e r m i n y m o g ł y z a d o w o l i ć w s z y s t k i c h zainteresowanych. K a ż d y c z ł o w i e k inaczej odbiera w z o r y p i ę k n a . K a ż d y k i e r u j e s i ę s w o i m i zasadami estetycznymi, d z i ę k i k t ó r y m ocenia o g l ą d a n e dzieła. K a ż d y t e ż posiada w ł a s n ą , n i e p o w t a r z a l n ą w r a ż ­ l i w o ś ć na k o m p o z y c j ę b r y ł , p ł a s z c z y z n , l i n i i i b a r w . P e w n e n a d r z ę d n e , o b i e k t y w n e zasady p r z y j ę t e w E u r o p i e m o g ą b y ć " o b o w i ą z u j ą c e dla o d b i o r c ó w s z t u k i europejskiej, ale c z ę s t o z a w o d z ą w z e t k n i ę c i u ze �198 MAREK A. KOWALSKI s z t u k ą l u d ó w i n n y c h k o n t y n e n t ó w . Pewne k a n o n y o b o w i ą z u j ą na c a ł y m ś w i e c i e , lecz n i e s k o ń c z o n a jest ilość i c h d o w o l n y c h i n t e r p r e t a c j i , z a l e ż n i e o d l o k a l n y c h zasad estetycznych, w a r u n k ó w życia, t y p u k u l t u r y , oto­ czenia geograficznego. KULTUROWA JEDNOŚĆ TRADYCJI SZTUKI AFRYKAŃSKIEJ T r u d n o ś c i p o t ę g u j ą się w p r z y p a d k u z m i e r z a j ą c y m do znalezienia w ł a ś c i w e j n a z w y dla o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h c a ł e g o k o n t y n e n t u . W E u r o ­ pie tego nie uczyniono. T u k a ż d a epoka, k a ż d y k r a j m u s i b y ć r o z p a t r y ­ w a n y oddzielnie, c h o ć o c z y w i ś c i e nie w s p o s ó b i z o l o w a n y od epok i te­ r y t o r i ó w s ą s i e d n i c h . To, co ł ą c z y s z t u k ę E u r o p y r ó ż n y c h k r a j ó w i prze­ d z i a ł ó w czasowych, to j e j w s p ó l n a t r a d y c j a i n t e g r u j ą c a wszystkie obszary k o n t y n e n t u , w y w o d z ą c a się ze s t a r o ż y t n o ś c i , a n a s t ę p n i e u k s z t a ł t o w a n a d z i ę k i dziedzictwu w s p ó l n y c h idei c h r z e ś c i j a ń s k i c h . T a k w ł a ś n i e w z r ó s ł s t y l r o m a ń s k i , g o t y k , renesans, barok, k l a s y c y z m . Niniejsze r o z w a ż a n i a o d n o s i ć się b ę d ą do p r o b l e m ó w t r a d y c j i a r t y ­ stycznej A f r y k i „ C z a r n e j " , t z n . o b s z a r ó w p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od Sahary, do l u d ó w o k r e ś l a n y c h m i a n e m s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h . Oczy­ w i ś c i e j u ż i w t y m s f o r m u ł o w a n i u k r y j e się potencjalna m o ż l i w o ś ć p o d ­ j ę c i a r o z w a ż a ń na temat n a z w y : s p o ł e c z e ń s t w a p i e r w o t n e . W y k r a c z a ­ ł o b y to j e d n a k poza r a m y t e m a t u , zagadnienie z a s ł u g u j e b o w i e m na osobną rozprawę. Faktem pozwalającym rozpatrywać sztukę Afryki Czarnej jako całość jest szereg e l e m e n t ó w w s p ó l n y c h dla t r a d y c j i k u l ­ turowej zamieszkujących ten k o n t y n e n t p l e m i o n . O w y m w s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m jest rodzaj s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h l u d ó w A f r y k i i t y p k u l t u r y zbudowanej przez nie. O c z y w i ś c i e i t u znajdujemy zasadnicze r ó ż n i c e d z i e l ą c e p a ń s t w a A f r y k i Zachodniej od nomadycznych s p o ł e c z ­ n o ś c i pasterskich w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i c h s t e p ó w ; m i l i t a r n i e zorganizo­ w a n y c h Z u l u s ó w od o s i a d ł y c h r o l n i k ó w basenu K o n g o ; g r u p y r o z p r o ­ szone, nie p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n e j w ł a d z y , od scentralizowanych k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a . We w s z y s t k i c h jednak przypadkach n a d r z ę d n y m u k ł a ­ d e m jest p l e m i e n n o ś ć , k t ó r ą o k r e ś l i ć t u m o ż n a jako rodzaj s t o s u n k ó w „ t w a r z ą w t w a r z " . Odnosi się to nie t y l k o do m a ł y c h , n i e l i c z n y c h spo­ ł e c z n o ś c i , gdzie ó w z w i ą z e k jest oczywisty, ale r ó w n i e ż do w i ę k s z y c h p a ń s t w i k r ó l e s t w r ó ż n e g o czasu (np. Buganda, Benin, Dahomej, Buszongo), k t ó r y c h r o z w ó j w y s z e d ł o d u k ł a d u plemiennego i na n i m b y ł oparty, w k t ó r y c h d o m i n o w a ł y wzajemne k o n t a k t y i stosunki b e z p o ś r e d n i e i gdzie p r z e t r w a ł o wiele e l e m e n t ó w tradycyjnych instytucji plemiennych mimo, w w i e l u przypadkach, bardzo zaawansowanej centralizacji w ł a d z y i roz­ budowania a p a r a t u administracyjnego. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 199 I s t o t n y m r ó w n i e ż c z y n n i k i e m b y ł a w z g l ę d n a izolacja A f r y k i od ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . W ł a ś c i w i e a ż do epoki w i e l k i c h o d k r y ć l u d y a f r y k a ń s k i e nie k o n t a k t o w a ł y się z t e r e n a m i p o ł o ż o n y m i poza k o n t y n e n t e m . Istnieje o c z y w i ś c i e szereg ł a t w y c h do w y m i e n i e n i a f a k t ó w p r z e c i w n y c h , j a k wczesne z w i ą z k i z C h i n a m i , I n d i a m i i I n d o n e z j ą , datowane na okres od p o c z ą t k ó w naszej e r y — po V stulecie. O g r a n i c z a ł y się jednak one do w ą s k i e g o pasa w y b r z e ż a i m i a ł y charakter sporadycznych k o n t a k t ó w k u p i e c k i c h , w ż a d n y m z a ś p r z y p a d k u c i ą g ł y c h , m o g ą c y c h systematycz­ nie i skutecznie o d d z i a ł y w a ć na k u l t u r ę l u d ó w A f r y k i . Co w i ę c e j to t y l k o k u p c y z t e r e n ó w a z j a t y c k i c h z a w i j a l i do a f r y k a ń s k i c h b r z e g ó w , nie notuje się natomiast podobnych p r z e d s i ę w z i ę ć a f r y k a ń s k i c h , wykraczających poza „ C z a r n y L ą d " . R ó w n i e ż arabskie i islamskie w p ł y w y , k t ó r e w V - V I I w i e k u o b j ę ł y stosunkowo szerokie r e g i o n y w A f r y c e Wschodniej, a w n a s t ę p n y c h stuleciach w Zachodniej, przez d ł u g i czas s p r o w a d z a ł y się do mocnego usadowienia się p r z y b y s z ó w na n i e k t ó r y c h obszarach i z d o b y c i u dogodnej pozycji h a n d l o w e j . Pierwsze z a ś — z k o ń c a X V i po­ c z ą t k u n a s t ę p n e g o stulecia — k o n t a k t y z E u r o p e j c z y k a m i ograniczone b y ł y t y l k o do w y b r z e ż y i t e r y t o r i ó w d o ń b e z p o ś r e d n i o p r z y l e g ł y c h . O p e n e t r a c j i A f r y k i na s z e r s z ą s k a l ę przez mocarstwa europejskie i A r a ­ b ó w m o ż n a m ó w i ć dopiero o d X I X w . , od dotarcia p o d r ó ż n i k ó w i k a ­ r a w a n do w n ę t r z a k o n t y n e n t u . W izolacji A f r y k i k r y j e się b o w i e m t e n p r o b l e m , iż w p ł y w y szły z ze­ w n ą t r z . Natomiast nie s p o t y k a m y s i ę z e k s p a n s j ą l u d ó w a f r y k a ń s k i c h poza zajmowane przez nie obszary. P o m i j a m t u s p r a w ę m i g r a c j i , w o j e n , p r z e s u n i ę ć i p o d b o j ó w w e w n ę t r z n y c h . Te w y s t ę p o w a ł y , i to w n i e k t ó ­ r y c h regionach n a w e t permanentnie. N i g d y j e d n a k nie w y c h o d z i ł y poza k o n t y n e n t , a nawet S a h a r ę . S t w i e r d z i ć w i ę c m o ż n a , że k u l t u r y l u d ó w A f r y k i r o z w i j a ł y się przez d ł u g i czas p r a k t y c z n i e w odosobnieniu od w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h , p o z o s t a w a ł y j e d n a k w z w i ą z k a c h z sobą d z i ę k i w z a j e m n e m u k r z y ż o w a n i u się, m i g r a c j o m , w ę d r ó w k o m i z a p o ż y c z e n i o m . Nie p o z o s t a ł o to bez w p ł y w u na r o z w ó j sztuki. 1 PROPOZYCIE TERMINOLOGICZNE N a j c z ę ś c i e j stosowane chyba o k r e ś l e n i e to sztuka A f r y k i l u b sztuka a f r y k a ń s k a . O d r a z u narzuca się s p o s t r z e ż e n i e , że jest ono z b y t sze­ r o k i e . Przez schematyczne b o w i e m zastosowanie k r y t e r i u m geograf icz1 Często podnoszone zagadnienie w p ł y w ó w starożytnego Egiptu na rozwój kultur i cywilizacji afrykańskich, sięgających do Nigerii, Wybrzeża Gwinejskiego, a nawet nad Zambezi (Zimbabwe) jest zagadnieniem odrębnym, niemniej z a s ł u ­ gującym na rozprawę, która oczyściłaby problem z wielu m i t ó w i legend, wydo­ była natomiast w ą t k i realne, opierające się na stwierdzonych faktach. �200 MAREK A. KOWALSKI nego obejmuje ono całość s z t u k i t w o r z o n e j na kontynencie, a w i ę c r ó w ­ n i e ż w k r a j a c h arabskich, gdzie u j e j podstaw l e ż a ł y inne idee i z w i ą ­ zane z n i m i k a n o n y artystyczne. N i e s p o s ó b n e g o w a ć w p ł y w ó w arabskich na r o z w ó j p l a s t y k i l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h t e r y t o r i a na p o ł u d n i e o d Sahary — szczególnie widoczne są one na w y b r z e ż u A f r y k i Wschodniej. N i o s ł y w s z a k ż e odmienne t r e ś c i k u l t u r o w e , t w o r z ą c w efekcie n o w ą spo­ ł e c z n o ś ć , k t ó r a u k s z t a ł t o w a ł a się w n a d m o r s k i m pasie w y b r z e ż a . J e d n a k ż e w p ł y w y te o g r a n i c z a ł y s i ę przez d ł u g i czas do w y m i e n i o n e g o t e r y t o ­ r i u m , nie w c h o d z ą c do i n t e r i o r u . Nadto chodzi n a m o r o z w a ż a n i a n a d p l e m i e n n ą s z t u k ą t r a d y c y j n ą jako p u n k t e m odniesienia, k t ó r a dopiero p ó ź n i e j u l e g ł a zmianom. Z w r o t : sztuka a f r y k a ń s k a , m o ż e o z n a c z a ć t e ż d z i e ł a tworzone w uczel­ niach plastycznych, w y k o n y w a n e przez z a w o d o w y c h a r t y s t ó w w y k s z t a ł ­ conych w e d ł u g zasad scholarskich, a w i ę c d z i e ł a akademickie. Nieza­ l e ż n i e od tego, czy u i c h podstaw l e ż y miejscowe dziedzictwo k u l t u r o w e , czy t e ż nie, n i e m o ż n a p r z y j ą ć p o w y ż s z e g o u o g ó l n i e n i a . Analogicznie b o ­ w i e m z w r o t : sztuka europejska, w sensie n a d a w a n y m t e m u t e r m i n o w i tak, j a k go się u ż y w a w o k r e ś l e n i u sztuka a f r y k a ń s k a , dotyczy w s z y s t k i c h k r a j ó w E u r o p y , w s z y s t k i c h j e j s t y l ó w i p r z e d z i a ł ó w czasowych, bez ba­ czenia na c h r o n o l o g i ę dzieła. O b e j m o w a ł b y j e d n o c z e ś n i e s z t u k ę e l i t a r n ą w a r s t w w y k s z t a ł c o n y c h , j a k i l u d o w ą . I s t n i a ł y o c z y w i ś c i e style rozprze­ s t r z e n i a j ą c e się na c a ł y k o n t y n e n t , j a k g o t y k , renesans, barok, i t d . , lecz i t u notuje się o d r ę b n o ś c i regionalne. M ó w i m y w i ę c o g o t y k u p ó ł n o c n o n i e m i e c k i m , renesansie w ł o s k i m , b a r o k u n a d w i ś l a ń s k i m . M i m o w i ę c c a ł e g o z e s p o ł u cech p o d p o r z ą d k o w u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e d z i e ł a o k r e ś l o ­ n e m u s t y l o w i , p o j a w i a ł y się elementy charakterystyczne dla k o n k r e t ­ n y c h t e r y t o r i ó w i c z a s ó w (np. wczesny, ś r o d k o w y i p ó ź n y renesans). C z y n n i k i e m je natomiast ł ą c z ą c y m b y ł y w s p ó l n e , grecko-rzymskie i c h r z e ś c i j a ń s k i e dziedzictwo k u l t u r o w e E u r o p y . Wobec istnienia w i e l k i e j m o z a i k i etnicznej i k u l t u r o w e j k o n t y n e n t u a f r y k a ń s k i e g o nie s p o s ó b m ó w i ć o b e z w z g l ę d n e j j e d n o ś c i sztuki. W y ­ r a s t a ł a ona w p r a w d z i e ze ś w i a t o p o g l ą d u plemiennego, o k t ó r y m m o ż n a p o w i e d z i e ć , że b y ł c e c h ą w s p ó l n ą dla l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , o d m i e n ­ nie jednak r e a l i z o w a ł się w sztuce r ó ż n y c h o b s z a r ó w . Bogactwo i r o z m a i ­ tość s t y l ó w plastycznych u l u d ó w A f r y k i n a s u w a j ą wniosek o koniecz­ ności o d r ę b n e g o t r a k t o w a n i a k a ż d e g o z nich. Z d r u g i e j strony i s t n i e j ą teorie w y d o b y w a j ą c e na p l a n pierwszy w s p ó l n e t r a d y c j e s z t u k i c a ł e g o k o n t y n e n t u . Z w o l e n n i k i e m tego stanowiska jest a m e r y k a ń s k i h i s t o r y k sztuki, Douglas Fraser . 2 2 D. F r a s e r , Primitive Art, London 1962. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 201 W r z e ź b i e a f r y k a ń s k i e j w y r a ż a się w e d ł u g niego zespół w i z u a l n y c h idei w s p ó l n y c h dla w s z y s t k i c h l u d ó w . P r z e w o d n i m m o t y w e m są sercok s z t a ł t n e t w a r z e r z e ź b i masek. M o t y w ó w w y r a ż o n y jest w postaci g ł a d k i c h w g ł ę b i e ń l u b w k l ę s ł y c h t w a r z y , zarysowanych l i n i a m i bieg­ n ą c y m i od b r w i do ust, gdzie po zatoczeniu k s z t a ł t u serca l i n i e te spo­ t y k a j ą się. Nos w e w g ł ę b i e n i u oblicza jest w y p u k ł y m r e l i e f e m c i ą g n ą c y m się pionowo od czoła do d o ł u . Oczy modelowane w k s z t a ł c i e ziarna k a w y . R z e ź b y i m a s k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h spotykane są powszechnie w A f r y c e Zachodniej, K a m e r u n i e , Kongo, A f r y c e Wschodniej i P o ł u d ­ n i o w e j . M o t y w ten nie w y s t ę p u j e natomiast w sztuce N i g e r i i . Sztuka l u d ó w i o ś r o d k ó w p a ń s t w o w y c h w y k a z u j ą c y c h stosunkowo wysokie za­ awansowanie cywilizacyjne w r a z z z a r y s o w u j ą c ą się j u ż w y r a ź n i e s t r a ­ t y f i k a c j ą s o c j a l n ą (Ife, B e n i n , Joruba), charakteryzuje się i n n y m s t y l e m . Przeciwnie, ż y j ą c e na t y c h terenach m n i e j c y w i l i z o w a n e g r u p y Ibo, I b i b i o i I j a w d a j ą t w a r z o m swoich d z i e ł r z e ź b i a r s k i c h f o r m y sercok s z t a ł t n e . Na podstawie p o w y ż s z y c h f a k t ó w Fraser stwierdza, że m o ­ t y w ten jest najstarszy i najbardziej rozpowszechniony w ś r ó d t r a d y ­ c y j n y c h e l e m e n t ó w sztuki basenu K o n g o i N i g r u , a n a w e t na w s c h ó d od W i e l k i c h Jezior i na p o ł u d n i e od Zambezi. W i ą ż e t e ż go z e k s p a n s j ą Bantu i ich w ę d r ó w k ą wzdłuż kontynentu afrykańskiego. W prawie w s z y s t k i c h i c h r z e ź b a c h spotykane są b o w i e m s e r c o k s z t a ł t n e twarze. B r a k tego m o t y w u w sztuce n i g e r y j s k i e j wskazuje, że m u s i a ł on po­ p r z e d z a ć r o z w ó j w y s o k i c h k u l t u r Ife i B e n i n u . Występowanie sercokształtnej formy twarzy w rzeźbie antropomorficznej zostało stwierdzone w stosunkowo l i c z n y c h znaleziskach o k r e s u neolitu, w l i c z ą c y c h ok. 5 tys. l a t f i g u r k a c h z k o ś c i s ł o n i o w e j odnale­ zionych w Palestynie w p o b l i ż u Beersheva. Podobny rodzaj r z e ź b d r e w ­ n i a n y c h z o s t a ł o d k r y t y w w y k o p a l i s k a c h s k a n d y n a w s k i c h i na U r a l u , w obu p r z y p a d k a c h d a t o w a n y c h na trzecie t y s i ą c l e c i e p.n.e., a w i ę c na neolit. P ł y n i e s t ą d — w e d ł u g Frasera — wniosek, że m o t y w ten, z a n i ­ k a j ą c y w w y ż s z y c h k u l t u r a c h , bierze p o c z ą t e k w neolicie, a w i ę c w cza­ sie, gdy c z ł o w i e k r o z p o c z ą ł p r o d u k c j ę ż y w n o ś c i , lecz jeszcze przed roz­ wojem metalurgii. Pochodzenie s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y jeszcze w y r a ź n i e j ukazuje się w jednej z faz k u l t u r y neolitu, zwanej t r a d y c j ą m e g a l i t y c z n ą . Nazwa bierze się z tworzenia w i e l k i c h , k a m i e n n y c h p o s ą g ó w przez l u d z i tego okresu. W y k o n y w a n o w ó w c z a s r ó w n i e ż p o s ą g i r z e ź b i o n e w drewnie, p r z e d ­ s t a w i a j ą c e p r z o d k ó w . B y ł y one z w i ą z a n e z r y t u a ł a m i pogrzebowymi. L u d y p o ł u d n i o w e j E t i o p i i t w o r z ą jeszcze obecnie nagrobne p o m n i k i o s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z a c h k u czci p a d ł y c h w b o j u wojowników. Podobne o b i e k t y notuje się w ś r ó d Naga z Assamu w Indiach, A r y s t o ­ teles z a ś przekazuje w i a d o m o ś c i o tego rodzaju r z e ź b a c h o d n o s z ą c e się �202 MAREK A. K O W A L S K I do wczesnych m i e s z k a ń c ó w P ó ł w y s p u Iberyjskiego. P r z y k ł a d y pocho­ d z ą z bardzo oddalonych o d siebie t e r y t o r i ó w , co t y l k o p o t w i e r d z a w e d ł u g Frasera t e z ę o szerokim rozprzestrzenieniu k u l t u r y m e g a l i t y c z ­ nej. W stosunku do A f r y k i u t r z y m u j e on, że i s t n i a ł a ł ą c z n o ś ć k u l t u r y , a zatem i s z t u k i l u d ó w c a ł e g o k o n t y n e n t u , k t ó r e j korzenie t k w i ą w erze n e o l i t u . W ó w c z a s to w y k s z t a ł c i ł y się pewne f o r m y sztuki, k t ó r e prze­ t r w a ł y n i e m a l do dnia dzisiejszego w ś r ó d licznych p l e m i o n , j u ż po r o z e j ś c i u się l u d ó w A f r y k i w r ó ż n e r e g i o n y k o n t y n e n t u . F a k t y te zatem p o z w a l a ł y b y m ó w i ć w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y o sztuce a f r y k a ń s k i e j . N a s u w a j ą się jednak pewne u w a g i . N o t u j ą c w y s t ę p o w a n i e m o t y w u s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y w pracach r z e ź b i a r s k i c h p r a w i e c a ł e j A f r y k i ł ą c z y go Fraser z e k s p a n s j ą l u d ó w B a n t u . Pozostaje n i e z u p e ł n i e w y j a ś ­ n i o n y p r o b l e m jego istnienia w A f r y c e Zachodniej, d o k ą d drogi l u d ó w B a n t u nie w i o d ł y . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że jest to r o d z i m y element sztuki, k t ó r y p o w s t a ł na terenie K a m e r u n u na d ł u g o przed p o d j ę c i e m w ę d r ó w k i przez B a n t u . Na A f r y k ę C e n t r a l n ą , W s c h o d n i ą i P o ł u d n i o w ą r o z s z e r z y ł się w r a z z p r z y j ś c i e m na tamte obszary s p o ł e c z n o ś c i b a n t u s k i c h z K a m e r u n u w I t y s i ą c l e c i u p.n.e. P o s u w a ł y się t e ż w d r u g ą s t r o n ę , na z a c h ó d , w z d ł u ż W y b r z e ż a Gwinejskiego i w g ó r ę N i g r u , s t ą d jego z n a j o m o ś ć l u d ó w A f r y k i Zachodniej. R o d z i m o ś ć s e r c o k s z t a ł t nego m o t y w u w r z e ź b a c h i maskach a n t r o p o m o r f i c z n y c h n a l e ż a ł o b y za­ t e m o d n i e ś ć do k u l t u r y n e o l i t y c z n e j . J e d n a k ż e stwierdzone w y s t ę p o w a ­ nie p o m n i k ó w n a g r o b k o w y c h , c z y l i t z w . p l a s t y k i s ł u p o w e j , j a k to o k r e ś l a w i e l u b a d a c z y , ograniczone jest do p o ł u d n i o w e j E t i o p i i , a co w i ę c e j t y l k o do l u d ó w kuszyckich, a w i ę c j u ż nie bantuskich, a t y m bardziej l u d ó w Sudanu Zachodniego. P o m i j a m t u b o w i e m celowo istnienie plas­ t y k i słupowej wśród sąsiadujących z Kuszytami i Nilotami plemion Bantu, j a k K i k u y u , W a k e r e w e czy W a n y i k a . F a k t ten, j a k s ą d z ę , t ł u m a c z y ć należy z w y k ł y m i w takich przypadkach zapożyczeniami k u l t u r o w y m i s ą s i a d u j ą c y c h ze s o b ą g r u p . P o r ó w n a n i a z a c z e r p n i ę t e z t a k bardzo oddalonych od siebie t e r y ­ t o r i ó w , j a k Assam, S k a n d y n a w i a , Hiszpania czy Etiopia, są t r o c h ę r y ­ zykowne. Bardzo c z ę s t o zdarza się w sztuce, że podobne m o t y w y r o z w i ­ jają s i ę n i e z a l e ż n i e od siebie, r ó w n o l e g l e w r ó ż n y c h z a k ą t k a c h k u l i z i e m ­ skiej. W y j a ś n i e n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia k r y j e się w i ę c b y ć m o ż e w t y m , że w A f r y c e Zachodniej w okresie n e o l i t u nie w y s t ę p o ­ w a ł y f o r m y megalitycznej r z e ź b y nagrobnej. S e r c o k s z t a ł t n a forma t w a 3 4 5 Tamże. E . von S y d o v , African Sculpture, Afrique. L'Art des peuples noirs, Paris Praha 1967. 4 ,,Africa", nr 1: 1928; E . L e u z i n g e r , 1962; L . H o l y , Afrikanische Plastik, �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 203 r z y w y k o n y w a n y c h na t y m obszarze dzieł r z e ź b i a r s k i c h m o ż e b y ć pocho­ dzenia lokalnego i nie w i ą z a ć się z k u l t u r ą n e o l i t u wobec niestwierdzenia w y s t ę p o w a n i a w A f r y c e Zachodniej p l a s t y k i s ł u p o w e j . D y s k u s y j n y m zagadnieniem jest r ó w n i e ż to, czy n a w e t p r z y bardzo k o n s e r w a t y w n y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m m o g ł y p r z e t r w a ć w sztuce bez z m i a n y przez p i ę ć t y s i ę c y lat pewne f o r m y . O d r ę b n o ś c i lokalne i z r ó ż ­ nicowanie stylistyczne oraz f o r m a l n e r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j n a k a z u j ą odno­ sić się z p e w n ą d o z ą o s t r o ż n o ś c i do hipotezy Frasera. N i e w ą t p l i w i e j e d n a k ma ona d u ż e znaczenie z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s z t u k i w usta­ l a n i u c i ą g ó w chronologicznych r o z w o j u d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j c z ł o ­ w i e k a i p o s z u k i w a n i u j e j p o c z ą t k ó w . Jest t e ż bardzo p r z y d a t n a dla b a d a ń i t e o r i i etnologicznych, a to d z i ę k i w y s u n i ę c i u u m o t y w o w a n y c h w n i o s ­ k ó w , p o z w a l a j ą c y c h o g a r n ą ć w s p o s ó b i n t e g r a l n y tradycje plemienne sztuki afrykańskiej. T y m bardziej godne jest stanowisko W i l l i a m a Fagga, w e d ł u g k t ó ­ rego o k r e ś l e n i e „ s z t u k a A f r y k i " jest b ł ę d n e , g d y ż m o ż n a m ó w i ć j e d y n i e 0 sztuce p l e m i o n a f r y k a ń s k i c h , bardzo z r ó ż n i c o w a n e j w formie, przeznaczeniu i technice w y k o n a n i a . Za p o g l ą d e m Fagga przemawia szeroki istotnie w a c h l a r z k s z t a ł t ó w , s t y l ó w i tendencji a r t y s t y c z n y c h w sztuce A f r y k i . Tendencji o b e j m u j ą c y c h r ó ż n o r o d n e k i e r u n k i , od na­ t u r a l i z m u do abstrakcji, poprzez m n o g o ś ć f o r m p o ś r e d n i c h . J e ś l i rze­ c z y w i ś c i e m o t y w s e r c o k s z t a ł t n y c h t w a r z y l e ż y u podstaw t r a d y c j i a r t y ­ stycznych c a ł e g o k o n t y n e n t u , to w y d a j e się, że w m i a r ę r o z w o j u s z t u k i 1 r ó ż n i c o w a n i a się f o r m r z e ź b i a r s k i c h , i c h j e d n o ś ć m o ż n a o d n i e ś ć do po­ c z ą t k ó w sztuki, lecz o t e j ż e j e d n o ś c i nie s p o s ó b obecnie m ó w i ć z p u n k t u widzenia w s p ó l n o t y s t y l u , k t ó r a n i e istnieje. N i e z b y t o d p o w i e d n i jest często stosowany t e r m i n : sztuka p r y m i ­ t y w n a . W p r a w d z i e ma on historyczne uzasadnienie, odnosi się b o w i e m do s z t u k i l u d ó w p o z o s t a j ą c y c h poza w p ł y w a m i w i e l k i c h c e n t r ó w c y w i ­ l i z a c y j n y c h E u r o p y i A z j i , lecz b ł ę d n a jest jego j ę z y k o w a baza. Pod­ s t a w ą tego b ł ę d u są r ó ż n e znaczenia nadawane o w e m u t e r m i n o w i . M o ż e on m i a n o w i c i e w i ą z a ć się z w c z e s n y m chronologicznie okresem roz­ w o j u sztuki, a zarazem z t e c h n o l o g i c z n ą n i e d o s k o n a ł o ś c i ą . T a k w ł a ś n i e z w y k ł o się o k r e ś l a ć prehistoryczne m a l o w i d ł a naskalne, czy t e ż d z i e ł a p o p r z e d z a j ą c e r o z k w i t w i e l k i c h n u r t ó w w sztuce (np. t e r m i n p r y m i t y w włoski). 5 5 W. F a g g, Nigerian Images, London 1964. Pogląd ten wyraźnie uwydatnia się w tytułach jego dalszych prac, takich jak: Tribes and forms in African art, London 1965, czy Masques et sculptures tribaux, Unesco 1967. Natomiast francus­ kie tłumaczenie pierwszej z nich brzmi: Sculptures Africaines, Paris 1965, co w s k a z y w a ł o b y na preferowanie przez afrykanistów francuskich pojęcia „sztuka Afryki". Fakt ten zdają się potwierdzać i inne tytuły wyszłe z tego kręgu. �204 MAREK A. KOWALSKI P r y m i t y w i z m ł ą c z y się t e ż z p e j o r a t y w n y m sensem tego s ł o w a . O z n a c z a ł o b y to, ż e sztuka l u d ó w A f r y k i jest bardziej p r y m i t y w n a n i ż n a r o d ó w europejskich. M o ż n a zgodzić się z tego r o d z a j u p o r ó w n a n i a m i , jeśli chodzi o r o z w ó j k u l t u r y materialnej czy nawet t y p u w i ę z i spo­ ł e c z n y c h . W ż a d n y m p r z y p a d k u nie m o ż e jednak d o t y c z y ć sztuki. Nie zawsze o s i ą g n i ę c i a m a t e r i a l n e i d ą w parze z d u c h o w y m i . Wiele p r z y ­ k ł a d ó w wskazuje na to, ż e l u d y p o z o s t a j ą c e na n i s k i m szczeblu r o z w o j u technologicznego są t w ó r c a m i w s p a n i a ł y c h dzieł sztuki, p r z e w y ż s z a j ą c y c h ekspresją, wyrazem, modelowaniem i b a r w ą obiekty powstałe w k r ę g u c y w i l i z a c j i m a s z y n o w y c h . Pozostaje w i ę c sprawa p r y m i t y w n y c h na­ r z ę d z i i i c h u ż y c i a . Lecz i to nie m o ż e b y ć z a d o w a l a j ą c y m k r y t e r i u m r o z w o j u sztuki. P r o s t y m i i n i e s k o m p l i k o w a n y m i ś r o d k a m i w y t w a r z a ć m o ż n a d z i e ł a o d u ż y m s t o p n i u w y r a f i n o w a n i a artystycznego. W i n n y m znaczeniu p r y m i t y w n y m i n a z y w a się a r t y s t ó w nie posiada­ j ą c y c h zawodowego w y k s z t a ł c e n i a , k t ó r z y t w o r z ą w i n d y w i d u a l n y , so­ bie t y l k o w ł a ś c i w y s p o s ó b , o d b i e g a j ą c od u t a r t y c h , akademickich i a w a n ­ g a r d o w y c h k i e r u n k ó w i o d . a k a d e m i c k i c h s p o s o b ó w t w o r z e n i a . Sztuka jest t u bardzo z i n d y w i d u a l i z o w a n a , t r a k t o w a n a przez a r t y s t ó w j a k o f o r m a odpoczynku i z a s k a k u j ą c a czasem wielce d z i w n ą w i z j ą ś w i a t a . D o g r u p y tej zalicza się c z ę s t o t w ó r c ó w l u d o w y c h o p i e r a j ą c y c h s i ę w swojej pracy na t r a d y c y j n i e p o w t a r z a n y c h przez pokolenia wzorach, a także a m a t o r ó w — naśladowców sztuki wykształconej. Tę interpre­ t a c j ę p r y m i t y w n o ś c i w odniesieniu do A f r y k i n a l e ż y o d r z u c i ć . M a m y t a m do czynienia w p e w n y m sensie t y l k o z n i e p r o f e s j o n a ł a m i , k t ó r z y jednak zawodowo z a j m u j ą się r z e ź b i a r s t w e m . K a t e g o r i a a r t y s t ó w - a m a ­ t o r ó w m a r a c j ę b y t u w Europie i A m e r y c e , gdzie liczne j e d n o s t k i t r a k ­ t u j ą s z t u k ę jako f o r m ę odpoczynku od p r a c y zawodowej, jako c h ę ć w y p o w i e d z e n i a w ł a s n y c h m y ś l i i u c z u ć . T w ó r c z o ś ć i c h z w i ą z a n a jest z p r z e ż y c i a m i estetycznymi, szukaniem ucieczki od o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a , b ą d ź przeciwnie, m a n i f e s t a c y j n ą jego a f i r m a c j ą . Wszystkie te e l e m e n t y nie z n a j d u j ą zastosowania w p l e m i e n n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h a f r y k a ń s k i c h . Sztuka jest t a m u t y l i t a r n a , w p r z ę g n i ę t a w s ł u ż b ę k u l t u i m a g i i . 6 Sztuka p l e m i o n A f r y k i m a n a j b l i ż s z e chyba koneksje znaczeniowe ze s z t u k ą l u d o w ą . T u i t a m p u n k t e m w y j ś c i a są t r a d y c y j n e t e m a t y i w z o ­ r y z i n t e n c j ą wiernego przekazywania ich w o b r ę b i e n a s t ę p u j ą c y c h po sobie generacji. O b o w i ą z u j ą t e ż u t r w a l o n e schematy r o z w i ą z a ń i k o n o ­ graficznych i f o r m a l n y c h . Jedna i druga w y r o s ł a w atmosferze k u l t u 6 Jednakże obecnie oprócz zawodowo kształconych artystów poczyna się two­ rzyć również warstwa amatorów, obracających się zasadniczo w kręgu sztuki świeckiej lub chrześcijańskiej. Zjawisko to podnosi U. В e i e r, Art in Nigeria, Ibadan 1960. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 205 i s ł u ż y b ą d ź s ł u ż y ł a celom m a g i c z n y m . N a t y m jednak k o ń c z ą się podo­ b i e ń s t w a , a z a c z y n a j ą r ó ż n i c e . E u r o p e j s k i a r t y s t a l u d o w y , m i m o że po­ zostaje czy p o z o s t a w a ł w k r ę g u t r a d y c y j n e j k u l t u r y , jest znacznie bar­ dziej swobodny w pracy i p o s z u k i w a n i u inspiracji t w ó r c z e j . Co w i ę c e j , owa inspiracja t w ó r c z a w y w o d z i ł a się nie t y l k o z k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r a n i g d y nie b y ł a hermetycznie z a m k n i ę t a przed z e w n ę t r z n y m i w p ł y w a m i , c z ę s t o b o w i e m a d o p t o w a ł a w z o r y spoza w ł a s n e g o k r ę g u — dworskie, miejskie, szlacheckie, cudzoziemskie, obce etnicznie nawet; c z y l i prze­ ciwnie, n i ż znacznie bardziej izolowane a f r y k a ń s k i e k u l t u r y p l e m i e n ­ ne. P l e m i e n n y artysta a f r y k a ń s k i b y ł k o n t r o l o w a n y w swojej pracy przez o t a c z a j ą c ą go l o k a l n ą s p o ł e c z n o ś ć . Pewne f o r m y i t e m a t y b y ł y „ d a n e " i u ś w i ę c o n e przez t r a d y c j ę , nie m o g ł y u l e g a ć zmianom, g d y ż w y r a ż a ł y osobowość plemienną. Były wyrazem wspólnoty grupy, a jed­ n o c z e ś n i e o d r ó ż n i a ł y j ą od g r u p s ą s i e d n i c h . Co w i ę c e j , s t a n o w i ł y s y m b o l n i e n a r u s z a l n o ś c i t r a d y c j i i w i ę z i z m i n i o n y m i p o k o l e n i a m i . Z a t e m akcep­ towano jedynie te prace, k t ó r e o d p o w i a d a ł y p l e m i e n n y m kanonom. E u r o ­ pejski t w ó r c a ludowy, aczkolwiek też podlegał naciskowi otaczającej go społeczności, a za j e j p o ś r e d n i c t w e m — t r a d y c j i , m ó g ł jednak w y k a ­ zać w i ę c e j w ł a s n e j i n i c j a t y w y artystycznej. Wreszcie k u l t o w o - m a g i c z n e znaczenie europejskiej r z e ź b y l u d o w e j jest w t ó r n e . Bazuje ono na znie­ k s z t a ł c o n y c h p o j ę c i a c h r e l i g i j n y c h przystosowanych do potrzeb ś r o d o w i s ­ ka i sprowadzonych z w y ż y n k a n o n ó w teologicznych do c e l ó w nader p r a k t y c z n y c h . U j m u j ą c rzecz p r o ś c i e j , m i ę d z y w i e j s k ą s p o ł e c z n o ś c i ą a f i g u r k ą u o s o b i a j ą c ą ś w i ę t e g o i s t n i a ł u k ł a d : za m o d ł y o d w r ó c i s z od nas p o w ó d ź l u b sprowadzisz deszcz w o d p o w i e d n i m czasie, b y w z e s z ł y dobre plony. O sztuce l u d o w e j m o ż n a m ó w i ć w z w i ą z k u ze s p o ł e c z e ń s t w a m i roz­ w a r s t w i o n y m i klasowo jako o sztuce jednej w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a . T w ó r c ą s z t u k i l u d o w e j jest klasa c h ł o p s k a , osoby n i e w y k s z t a ł c o n e , u p r a ­ w i a j ą c e hobbystycznie l u b profesjonalnie ( r z e m i o s ł o wiejskie) d z i a ł a l ­ n o ś ć a r t y s t y c z n ą na marginesie p o d s t a w o w y c h z a j ę ć : r o l n i c t w a l u b rze­ m i o s ł a . W t y m znaczeniu plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a b y w całości l u d o w ą . O k r e ś l e n i e to t r a c i j e d n a k sens wobec nieistnienia s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j b ą d ź jej m a ł e g o zaawansowania. Scentralizowane i shierarchizowane o ś r o d k i p a ń s t w o w e k r ó l e s t w M i ę d z y j e z i e r z a , B e n i n u czy D a h o m e j u p o z w a l a j ą śledzić p o s t ę p u j ą c e r o z w a r s t w i e n i e s p o ł e c z n e w n i e ­ k t ó r y c h regionach A f r y k i . W z w i ą z k u z t y m p e w n i badacze dzielą s z t u k ę B e n i n u na s z k o ł ę d w o r s k ą i s z k o ł ę l u d o w ą . M o ż n a p r z y j ą ć t e n p u n k t 7 7 Ten punkt widzenia szczególnie podkreślany jest w publikacjach radzieckich: W. B. M i r i m a n o w, Afriko. Iskusstwo, Moskwa 1967; Iskusstwo iropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Moskwa 1968, pod red. D. Olderogge i G. Czernowa. �206 MAKEK A. KOWALSKI w i d z e n i a z l i c z n y m i jednak z a s t r z e ż e n i a m i , b y nie s n u ć zbyt daleko i d ą c y c h analogii m i ę d z y E u r o p ą a A f r y k ą . L u d o w o ś ć w sztuce a f r y k a ń ­ skiej z a m y k a ł a b y się zatem na k i l k u nielicznych, o k r e ś l o n y c h w czasie obszarach i n o s i ł a b y specyficzny charakter, niezbyt p o r ó w n y w a l n y z e u r o ­ p e j s k i m jej o d p o w i e d n i k i e m . D l a t y c h to p r z y c z y n i n n i badacze s t w i e r d z a j ą , że w A f r y c e sztuka plemienna z a s t ę p o w a ł a s z t u k ę n a r o d o w ą . Stanowisko takie jest do p r z y j ę c i a , gdy przez s z t u k ę n a r o d o w ą b ę d z i e się r o z u m i a ł o s z t u k ę wszyst­ k i c h w a r s t w i klas s p o ł e c z n y c h . Wobec jednak z b y t m a ł e g o s p o ł e c z n e g o r o z w a r s t w i e n i a w A f r y c e , lepiej takich, m o i m zdaniem, p o r ó w n a ń u n i ­ k a ć , b y nie w p r o w a d z a ć z a m ę t u terminologicznego, p o l e g a j ą c e g o na utożsamieniu narodu z plemieniem. Carl Kjersmeier u ż y w a niekiedy zwrotu „rustic art" . W przypadku t ł u m a c z e n i a z w r o t u jako „ s z t u k a w i e j s k a " , r o d z ą się w ą t p l i w o ś c i po­ dobne do t y c h , j a k i e i s t n i e j ą p r z y p o j ę c i u l u d o w o ś c i . P o w r a c a j ą c do p o ­ j ę c i a p r y m i t y w i z m u s t w i e r d z i ć trzeba, że niesie ono z sobą jeszcze jeden u j e m n y sens. P r y m i t y w n y , c z y l i nieudany, źle w y k o n a n y , pozbawiony g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i . Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć d r u g ą w e r s j ę t ł u m a c z e n i a kjersmeierowskiego „ r u s t i c art", choć w ą t p l i w e , by autor z e c h c i a ł m u n a d a ć t a k i w ł a ś n i e sens. Z p o w o d u z a m ę t u terminologicznego i c z ę s t o ł ą c z ą c y m się z t y m n e g a t y w n y m odczuciem, o k r e ś l e n i e „ s z t u k a p r y m i t y w n a " nie jest n a j ­ w ł a ś c i w s z e . M a n k a m e n t e m jest też r e l a t y w n o ś ć z w r o t u — p r y m i t y w n y , ale wobec czego? K o n i e c z n y jest zatem u k ł a d odniesienia, k t ó r y nie z a w ­ sze b y w a p r e c y z y j n y i a d e k w a t n y . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że np. sztuka Baluba jest p r y m i t y w n a wobec p e w n y c h s t y l ó w europejskich, ale sztuka p l e ­ mienia Wahehe jest p r y m i t y w n a wobec Baluba. Tymczasem j e d n ą i d r u g ą o k r e ś l a się t y m s a m y m m i a n e m p r y m i t y w n y c h , podobnie j a k i d z i e ł a B e n i n u , p o r ó w n y w a l n e z n a j l e p s z y m i p r z y k ł a d a m i s z t u k i europejskiej. W celu p r z e z w y c i ę ż e n i a p r z e d s t a w i o n y c h w y ż e j t r u d n o ś c i poszuki­ wano innego nazewnictwa, wiele jednak t e r m i n ó w w y d a j e się b y ć n i e ­ odpowiednich ani w o l n y c h od s u b i e k t y w n e g o znaczenia. U ż y w a n y n i e ­ k i e d y z w r o t „ s z t u k a k r a j o w c ó w " (native art) nie w y d a j e się b y ć w ł a ś c i w y dlatego c h o c i a ż b y , że wszyscy ludzie są k r a j o w c a m i w e w ł a s n y m k r a j u . Z p u n k t u widzenia Polaka, s z t u k ą k r a j o w c ó w m o ż e b y ć np. sztuka ho­ lenderska. N a s t ę p n i e niezaakcentowane jest z r ó ż n i c o w a n i e s t y l ó w i ź r ó d ­ ł a t r a d y c j i t k w i ą c e u podstaw sztuki. A p r z e c i e ż osiągnięcia a r t y s t y c z ­ ne b y w a j ą w y n i k i e m c i ą g ł e g o r o z w o j u s z t u k i — m i m o iż w k o n t e k ś c i e p l e m i e n n y m z a k ł a d a ona n i e u s t a n n y n a w r ó t do p o c z ą t k ó w — z m i a n , 8 9 A. C. T r o j a n , Sztuka czarnej Afryki, Warszawa Kjersmeier, African Negro Sculptures, 1973. London 1947. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 207 k r z y ż o w a n i a się najrozmaitszych w p ł y w ó w i tendencji, t a k k r a j o w y c h , j a k i p o z a k r a j o w y c h , m i m o sporej stagnacji k u l t u r p l e m i e n n y c h . Natomiast nazwa sztuka dzikich (aborigines, savages) niesie z s o b ą w y r a ź n i e ujemne znaczenie. Sugeruje, że „ d z i c y " nie p o t r a f i ą t w o r z y ć r o z w i n i ę t y c h dzieł a r t y s t y c z n y c h , a to, co w y c h o d z i z i c h r ą k , ma cha­ r a k t e r zaledwie ciekawostek etnograficznych. Sam f a k t j e d n a k istnienia s z t u k i w t a k o k r e ś l a n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h ś w i a d c z y o t y m , że „ d z i c y " nie s ą „ d z i k i m i " , jeśli p r o d u k u j ą o b i e k t y o w y s o k i c h w a l o r a c h f o r m a l ­ n y c h i estetycznych. T e r m i n w rodzaju „ s z t u k a egzotyczna" jest z b y t r o m a n t y c z n y i w g r u n ­ cie rzeczy nic nie m ó w i ą c y . O k r e ś l e n i e to nie w y j a ś n i a zasad i z a ł o ż e ń s z t u k i p l e m i e n n e j , procesu jej r o z w o j u , a n i k i e r u n k ó w w n i e j d o m i n u ­ j ą c y c h . Nawiasem m ó w i ą c A f r y k a ń c z y k o w i egzotyczna w y d a ć się m o ż e sztuka europejska, t a k j a k o n g i ś u nas entuzjazmowano s i ę e g z o t y k ą Podhala, j a k dla S k a n d y n a w ó w egzotyczna b y w a ł a sztuka w ł o s k a . Tak w i ę c t e r m i n ó w , podobnie z r e s z t ą j a k poprzednie, ma jeszcze j e d n ą w a d ę — jest europocentryczny i z tego p u n k t u w i d z e n i a ocenia s z t u k ę i n n y c h o b s z a r ó w i l u d ó w . Sztuka egzotyczna, zatem inna n i ż o b o w i ą ­ z u j ą c a i o g ó l n i e znana, a co za t y m idzie d z i w n a i nie odpowiednia. N i e zadowala t e ż nazwa w rodzaju „ s z t u k a t r a d y c y j n a " . K ł a d z i e ona nacisk t y l k o na r o z w ó j h i s t o r y c z n y oraz wskazanie ź r ó d e ł i p o c z ą t k ó w sztuki. Jest zachowawcza, nie w y d o b y w a e l e m e n t ó w zmian. B r a k w niej oceny o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h i w y e k s p o n o w a n i a z e s p o ł u cech t y p o w y c h dla konkretnego regionu, l u d u i k o n t y n e n t u . N a z w ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć r ó w n i e dobrze i do k i e r u n k ó w europejskich. T r a d y c y j n a jest dla nas np. sztuka r o m a ń s k a czy gotycka. D l a w s p ó ł c z e s n e g o A f r y k a ń c z y k a t r a d y ­ cyjna jest sztuka Ife, Sao l u b dzieła w y s z ł e z k r ę g u Master of B u l i w K o n g o . Natomiast nie n a l e ż ą w ś c i s ł y m sensie tego s ł o w a do- s z t u k i t r a d y c y j n e j w s p ó ł c z e ś n i e w y k o n y w a n e prace, c h o c i a ż b y n a w e t p o w s t a ł e na podstawie t r a d y c y j n y c h s c h e m a t ó w . T e r m i n ten s ł u s z n i e p o d k r e ś l a pewnego rodzaju z a c h o w a w c z o ś ć s z t u k i i nieustanne powtarzanie usta­ l o n y c h w z o r ó w t e m a t y c z n y c h i f o r m a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla prac w y s z ł y c h z k r ę g u k u l t u r p l e m i e n n y c h , nie w y j a ś n i a w s z a k ż e p ó ź ­ niejszego i c h z r ó ż n i c o w a n i a i w y k s z t a ł c e n i a się w i e l u o d r ę b n y c h s t y l ó w . C z ę s t o u ż y w a n e jest o k r e ś l e n i e „ s z t u k a m u r z y ń s k a " (negro art, l ' a r t negre). N i e jest ono jednak p r a w i d ł o w e . M ó w i , a i to n i e z b y t d o k ł a d n i e , jakiego t y p u antropologicznego i rasowego l u d z i e są t w ó r c a m i o k r e ś l o ­ n y c h o b i e k t ó w . M o ż n a r o z u m i e ć pod t y m o k r e ś l e n i e m r ó w n i e ż t w ó r c z o ś ć M u r z y n ó w a m e r y k a ń s k i c h , co niepotrzebnie rozszerza zakres p o j ę c i a . Nie istnieje t a k i z w r o t j a k „ s z t u k a B i a ł y c h " . Z tego t e ż w z g l ę d u p o j ę c i e s z t u k i m u r z y ń s k i e j w y d a j e się nie m i e ć r a c j i b y t u . To, co u s p r a w i e d l i w i a jego stosowanie, to intencja sprecyzowania l u d ó w i s p o ł e c z e ń s t w , do �208 MAREK A. KOWALSKI k t ó r y c h o d n o s z ą się r o z w a ż a n i a w p r z y p a d k u analizy i opisu s z t u k i A f r y k i . Chodzi w i ę c po p r o s t u o k r ó t s z ą f o r m ę s f o r m u ł o w a n i a : sztuka l u d ó w z a m i e s z k u j ą c y c h A f r y k ę na p o ł u d n i e od Sahary, z w y ł ą c z e n i e m i s t n i e j ą c y c h t a m s p o ł e c z e ń s t w i g r u p pochodzenia n i e a f r y k a ń s k i e g o . F o r m a k r ó t s z a , lecz n i e z b y t s z c z ę ś l i w a . W ostatnich latach p o j a w i ł y się p r ó b y w p r o w a d z e n i a n a z w y „ s z t u k a l u d ó w o b s z a r ó w n i e r o z w i n i ę t y c h " , a t o dla u n i k n i ę c i a o k r e ś l e n i a : p r y ­ m i t y w i z m , j a k o zbyt r a ż ą c e g o . A l e p o j ę c i e „ n i e r o z w o j u " opiera się na p o r ó w n a n i u o s i ą g n i ę ć technologicznych E u r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j z p l e m i e n n y m i i t r a d y c y j n y m i s p o ł e c z n o ś c i a m i A f r y k i , Oceanii i w i ę k ­ szości k r a j ó w A z j i . Nie ma to nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą . W r z e c z y w i s t o ś c i z a ś sens jest identyczny ze z w r o t e m : sztuka p r y m i t y w n a . N a l e ż y raz jeszcze p o d k r e ś l i ć , że n i e s p o s ó b p o r ó w n y w a ć r o z w o j u s z t u k i z r o z w o j e m t e c h n i k i . Obie te dziedziny k i e r u j ą się s w o i s t y m i zasadami, nie zawsze ze s o b ą z g o d n y m i . Nadto t e r m i n , poprzez p o ł o ż e n i e akcentu na zacofanie, też może przypominać kolonialną eksploatację obszarów nierozwiniętych, a zatem nie s p e ł n i a w y m o g u u n i k n i ę c i a z b y t drastycznego s f o r m u ł o ­ wania. Przeanalizowane w y ż e j o k r e ś l e n i a , j a k sztuka k r a j o w c ó w , dzikich, egzotyczna, t r a d y c y j n a , m u r z y ń s k a , p r y m i t y w n a , i t d . , p o s i a d a j ą wresz­ cie t ę s a m ą n i e d o g o d n o ś ć , co z w r o t : sztuka A f r y k i . S p r o w a d z a j ą m i a ­ n o w i c i e do w s p ó l n e g o m i a n o w n i k a najrozmaitsze o d r ę b n e style, f o r m y , tendencje i zasady l e ż ą c e u podstaw l o k a l n y c h , c z ę s t o d o s y ć w ą s k i c h s t y l ó w plemiennych. P a u l W i n g e r t , k t ó r y przeprowadza d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę t e r m i n o l o ­ g i c z n ą i z n a c z e n i o w ą omawianego t u p r o b l e m u , m i m o w ł a s n y c h u w a g k r y t y c z n y c h w y s u w a jednak p r o p o z y c j ę pozostania p r z y historycznej nazwie sztuka p r y m i t y w n a , p o s t u l u j ą c nadanie jej innego, odmiennego od przedstawionych znaczenia . Oparte ono m i a ł o b y ć na stwierdzeniu, ż e t z w . k u l t u r y p r y m i t y w n e r o z w i j a j ą się w ś c i s ł y m p o w i ą z a n i u z i n ­ s t r u m e n t a l n y m i , zasadniczymi w y m o g a m i ż y c i o w y m i , nie zdegradowa­ n y m i przez potrzeby w y ż s z e g o r z ę d u . Ta propozycja zbliża się w p e w n y m sensie do niemieckiego t e r m i n u „ K u n s t der N a t u r v ó l k e r " b ą d ź d u ń s k i e g o „ K u n s t der N a t u r f o l k " , w p r z e c i w i e ń s t w i e do o k r e ś l e n i a „ K u l t u r f o l k " , o z n a c z a j ą c e g o l u d y A z j i (Dalekiego Wschodu, I n d i i i k r a j ó w arabskich) oraz A m e r y k i P r e k o l u m b i j s k i e j . K u l t u r y p r y m i t y w n e , w znaczeniu na­ d a n y m i m przez W i n g e r t a , o d n o s i ł y b y się w i ę c do l u d ó w A f r y k i za­ m i e s z k u j ą c y c h na p o ł u d n i e od Sahary do E s k i m o s ó w , I n d i a n , mieszkan­ 1 0 11 ie wiele z tych określeń w y s z ł o już dawno z użycia i pojawia się sporadycz­ nie jedynie dla podkreślenia tkwiących w nich ciekawostek historycznych. 1 1 P. Wingert, Primitive Art, New York 1962. �PLEMIENNA SZTUKA 209 AFRYKI ców Australii, wyspiarzy Pacyfiku i tubylców pewnych obszarów A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j w okresie i c h o d k r y c i a przez E u r o p e j c z y k ó w . P r z y m i o t n i k „ p r y m i t y w n y " b y ł b y w i ę c w t y m znaczeniu u ś w i ę c o n y przez h i s t o r i ę i p o w i ą z a n y z k u l t u r a m i , k t ó r e z o s t a ł y poznane przez E u r o p e j c z y k ó w w erze o d k r y ć i b a d a ń , natomiast nie m i a ł b y ó w p r z y ­ m i o t n i k p r e t e n s j i do oceny t y c h k u l t u r , a zatem ujemnego znaczenia. Podobnie r o z w i j a swoje p o g l ą d y R a l p h L i n t o n . W e d ł u g niego t e r m i n p r y m i t y w n y u ż y w a n y b y w a w trzech znaczeniach: a) do o k r e ś l e n i a s z t u k i l u d ó w poznanych przez E u r o p ę w dobie wczesnych o d k r y ć geo­ graficznych; b) do o k r e ś l e n i a dzieł s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j w y k o n y w a n y c h przez osoby nie p o s i a d a j ą c e formalnego w y k s z t a ł c e n i a ; c) do o k r e ś l e n i a s z t u k i m a ł y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r y c h o s i ą g n i ę c i a techniczne pozo­ s t a j ą daleko w t y l e za r o z w o j e m c y w i l i z a c y j n y m w i e l k i c h k u l t u r E u ­ r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j . Sztuka p r y m i t y w n a w i ą z a ł a b y się zatem z o s t a t n i m znaczeniem tego t e r m i n u , znaczeniem n a d a n y m i o k r e ś l o ­ n y m przez h i s t o r i ę i nie m a j ą c y m obecnie ujemnego zabarwienia . N e g a t y w n ą s t r o n ą podobnego u j ę c i a , tak W i n g e r t a j a k i L i n t o n a , jest f a k t z a m ę t u terminologicznego, p r ó b a z a ś przeforsowania nowego znaczenia nie zawsze daje p o m y ś l n e w y n i k i , m u s i b o w i e m p r z e ł a m a ć w i e l o w i e k o w e n a w y k i m y ś l o w e . N a l e ż a ł o b y z r e s z t ą uprzednio z d e f i n i o w a ć pewne idee k u l t u r o w e i m y ś l i , dla nadania t e r m i n o w i „ p r y m i t y w n o ś ć " specjalnego znaczenia z w i ą z a n e g o ze s z t u k ą . Natomiast A d r i a n A . Gerbrands proponuje n a z w ę : „ s z t u k a n i e e u r o ­ pejska", dla sztuki l u d ó w A f r y k i , Oceanii, A z j i i A m e r y k i . 'Uzasad­ nienie tej nazwy, opartej na p r z e c i w s t a w i e n i u s z t u k i europejskiej sztu­ k o m p o w s t a ł y m i r o z w i j a j ą c y m się na i n n y c h k o n t y n e n t a c h , l e ż y w sfe­ rze o d m i e n n y c h t r a d y c j i zasad i d r ó g e w o l u c j i artystycznej. W Europie są one z w i ą z a n e z zaspokojeniem potrzeb ponadpodstawowych, t a k i c h jak w r a ż l i w o ś ć estetyczna, poczucie p i ę k n a , poszukiwanie emocji i n t e ­ l e k t u a l n y c h , w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t , l i n i ę , b a r w ę . O p a r t a jest t e ż na ustalonych od lat, przez s z k o ł y i teorie, zasad takich, j a k g ł ę b i a , t r ó j ­ w y m i a r o w o ś ć , p e r s p e k t y w a , operowanie b r y ł ą , linią, p ł a s z c z y z n ą i k o ­ lorem. Jej podstawy, w y w o d z ą c e s i ę ze s t a r o ż y t n o ś c i , k s z t a ł t o w a n e na­ s t ę p n i e w ś r e d n i o w i e c z n y c h warsztatach r z e m i e ś l n i c z y c h — m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich — zyskały później podbudowę teoretyczną narzuconą przez s z k o ł y i akademie, a b i o r ą c ą s w ó j r o d o w ó d jeszcze ze sztuki sta­ r o ż y t n e j G r e c j i . Sztuka europejska jest w i ę c s z t u k ą u c z o n ą , p o s i a d a j ą c ą 1 2 1 3 1 2 R. L i n t o n , Primitive Art, [w:] E . E l i s o f o n i W. F a g g , The Sculp­ ture of Africa, New York 1958. A. G e r b r a n d s , Art as an element of culture, especially in Negro-Africa, Leiden 1957. 1 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �210 MAREK A. KOWALSKI t e o r i ę i o b o w i ą z u j ą c e k o n w e n c j e . A w a n g a r d o w e k i e r u n k i nie o d r z u c a j ą tego dziedzictwa, lecz d z i a ł a j ą w y b i ó r c z o , do ustalonych zasad d o d a j ą c nowe, k t ó r e z biegiem czasu t e ż s t a j ą s i ę k l a s y c z n y m i . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć dzieje i m p r e s j o n i z m u czy k u b i z m u . Sztuka l u d o w a z a ś jest bocznym n u r t e m s z t u k i w y k s z t a ł c o n e j , k t ó r y p o c z ą ł w z b i e r a ć w dobie rozpadu ś r e d n i o w i e c z n y c h w a r s z t a t ó w a r t y s t y c z n y c h w okresie renesansu — na w a r s z t a t y miejskie, o b s ł u g u j ą c e p a t r y c j a t i d w o r y magnackie oraz warsztaty p r o w i n c j o n a l n e z a s p o k a j a j ą c e potrzeby w s i , m a ł y c h miaste­ czek i drobnej szlachty. Bazuje ona na schematach sztuki e l i t a r n e j , k t ó r e u s t ę p u j ą c miejsca n o w y m p r ą d o m a r t y s t y c z n y m p r z e c h o d z i ł y do k r ę g u z a i n t e r e s o w a ń w a r s z t a t ó w i a r t y s t ó w p r o w i n c j o n a l n y c h . T e n t y p roz­ w o j u s z t u k i nie ma o d p o w i e d n i k a w ś r ó d m n i e j e w o l u o w a n y c h s p o ł e ­ c z e ń s t w A f r y k i Czarnej, z w y j ą t k i e m m o ż e p e w n y c h p o d o b i e ń s t w w sztuce B e n i n u . W proponowanej przez Gerbrandsa t e r m i n o l o g i i k r y j ą s i ę zatem d w a sposoby o k r e ś l e n i a s z t u k i : przez s z c z e g ó ł o w e w y l i c z e n i e l u d ó w , k t ó r e p r o d u k u j ą o k r e ś l o n e d z i e ł a artystyczne, a przez to wskazanie ź r ó d ł a i c h pochodzenia; oraz przez w s p o m n i a n ą j u ż w y ż e j c h a r a k t e r y ­ s t y k ę tej s z t u k i jako t r a d y c y j n e j i p r y m i t y w n e j , w sensie s u g e r o w a n y m przez W i n g e r t a . P o j ę c i e to jest jednak nader szerokie. M o ż n a b o w i e m p o d c i ą g n ą ć p o d nie s u b t e l n ą i w y r a f i n o w a n ą s z t u k ę c y w i l i z a c j i azjatyc­ k i c h : I n d i i i Dalekiego Wschodu, w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę a m e r y k a ń s k ą z ta­ k i m i k i e r u n k a m i ł ą c z n i e , j a k p o p u l a r art, optic art, psychodelic a r t , wreszcie — m e k s y k a ń s k i e m ú r a l e . W k a ż d y m z t y c h p r z y p a d k ó w , t r z y ­ m a j ą c się ściśle nazwy, b ę d z i e m y m i e l i do czynienia ze s z t u k ą nieeuro­ pejską. W t y m k o n t e k ś c i e i n t e r e s u j ą c e jest stanowisko Bogdana M o l i ń s k i e g o , k t ó r y w odniesieniu do s z t u k i daje p r o p o z y c j ę t ł u m a c z e n i a z w r o t u : p r i m i t i v e , p r i m i t i f — na p i e r w o t n o ś ć , t e r m i n b o w i e m „ p r y m i t y w n o ś ć " jest zbyt w a r t o ś c i u j ą c y . Natomiast sens p r z y j ę c i a t ł u m a c z e n i a p i e r w o t ­ n o ś ć m o t y w u j e M o l i ń s k i m o ż l i w o ś c i ą jego w y m i a n y na p l e m i e n n o ś ć , co dobrze t ł u m a c z y u k ł a d s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h w ś r ó d w i ę k s z o ś c i l u d ó w a f r y k a ń s k i c h i stanu i c h k u l t u r y . Z a r ó w n o Gerbrands j a k i W i n g e r t o d r z u c a j ą n a z w ę sztuka plemienna. O k r e ś l a j ą j ą j a k o n i e z b y t w ł a ś c i w ą , ze w z g l ę d u na to, że w i e l e l u d ó w p i e r w o t n y c h nie posiada n a d r z ę d n e j , plemiennej i n s t y t u c j i władzy u 15 1 4 Kierunki te, zresztą wiele z nich o żywotach nader krótkotrwałych, będą­ cych raczej przejściowymi modami, noszą miano współczesnej awangardy, łączy ich próba odejścia od dotychczasowych kanonów sztuki i wprowadzenie nowych z a ­ sad wypowiedzi artystycznej. B. M o l i ń s k i , Sztuka, rytuał, mit w afrykanistyce amerykańskiej, „Prze­ gląd Socjologiczny", t. 19/1: 1965. 1 5 �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 211 (Buszmeni, K i k u y u , Makonde), i n n e z a ś l u d y l e g i t y m u j ą c e się i n t e r e s u ­ j ą c y m i d z i e ł a m i s z t u k i , w y r o s ł y ponad o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą (Joruba, Bakongo) . N i e m n i e j jednak n a w e t l u d y niezintegrowane ł ą c z ą się czasem w g r u p y z d o r a ź n i e , w m i a r ę potrzeb, s t o j ą c y m na czele w o d z e m l u b s t a r s z y z n ą . J e ś l i n a w e t w i ę ź ta nie jest t r w a ł a , to stanowi z a c z ą t e k i n s t y t u c j i p l e m i e n ­ n y c h , wspomaganych przez ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o pochodzenia, w s p ó l n e j k u l t u r y . C h o c i a ż w i ę c g r u p y te nie p o s i a d a j ą s t r u k t u r y plemiennej, t w o ­ rzą jednak zorganizowaną w pewien sposób jednostkę nawiązującą u k ł a ­ d e m r e l a c j i w z a j e m n y c h do plemienia. Z drugiej strony w systemach scentralizowanych i s t n i e j ą silne elementy dawnej w i ę z i p l e m i e n n e j . Wreszcie najbardziej charakterystyczne i t y p o w e p r z y k ł a d y s z t u k i pocho­ d z ą od l u d ó w o s t r u k t u r z e p l e m i e n n e j . Natomiast w ś w i e t l e dotychcza­ sowych b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i autonomiczne (Buszmeni, Pigmeje) n i e m o g ą w y k a z a ć się o s i ą g n i ę c i a m i w dziedzinie p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a w i ę c n a j ­ bardziej t y p o w e j dla plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . O k r e ś l e n i e „ s z t u k a p l e m i e n n a " w y d a j e się n a j s z c z ę ś l i w s z e , m i m o w i e l u z a s t r z e ż e ń , k t ó r e m o ż n a i do niego zgłosić. M ó w i ono o ź r ó d ł a c h powstania i pochodzenia o b i e k t ó w sztuki w ś r ó d znacznej w i ę k s z o ś c i l u d ó w A f r y k i , 0 ź r ó d ł a c h i c h inspiracji t w ó r c z e j w t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h sy­ stemach s p o ł e c z n y c h . K r y j e s i ę w n i m r ó w n i e ż w i a d o m o ś ć o r ó ż n i c a c h s t y l i s t y c z n y c h . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y b o w i e m r o z u m i e ć t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą r o z m a i t y c h p l e m i o n , z j e j z r ó ż n i c o w a n i e m r e g i o n a l n y m 1 f o r m a l n y m . Przez s z t u k ę p l e m i e n n ą n a l e ż y t e ż r o z u m i e ć t w ó r c z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w , k t ó r e nie w e s z ł y jeszcze w p e ł n i w s f e r ę u r b a n i z a c j i i i n d u s t r a l i z a c j i i w ś r ó d k t ó r y c h w i ę z i plemienne są jeszcze t r w a ł e , j a k też, s i ę g a j ą c do h i s t o r i i , t r a d y c y j n ą s z t u k ę p l e m i o n A f r y k i , przed z m i a ­ n a m i , jakie w i c h k u l t u r z e w p r o w a d z i ł k o n t a k t z E u r o p ą . Operowanie z w r o t e m „ s z t u k a A f r y k i " (albo a f r y k a ń s k a ) o t y l e jest m o ż l i w e , ż e w y k s z t a ł c o n a sztuka akademicka stawia na t y m k o n t y n e n c i e dopiero pierwsze k r o k i . Nadto p o j ę c i e „ s z t u k a A f r y k i " ma koneksje historyczne u t o ż s a m i a j ą c e j e z t e r m i n e m „ s z t u k a plemienna", sztuka z a ś akademicka ś w i a d o m i e stara się n a w i ą z y w a ć do a r t y s t y c z n y c h t r a d y c j i p l e m i e n n y c h , co jest widoczne w pracach bodaj w i ę k s z o ś c i w y k s z t a ł c o ­ n y c h p l a s t y k ó w a f r y k a ń s k i c h . Wreszcie sztuka A f r y k i P ó ł n o c n e j o k r e ś l a ­ na jest m i a n e m arabskiej i t r a k t o w a n a j a k o część k u l t u r y arabskiej, ł ą c z n i e z t w ó r c z o ś c i ą k r a j ó w B l i s k i e g o Wschodu. Polscy autorzy s t o s u j ą coraz częściej p o j ę c i e : sztuka plemienna jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c e badanemu p r o b l e m o w i . Jako jeden z p i e r w s z y c h p o d j ą ł je K r z y s z t o f M a k u l s k i w i ą ż ą c s z t u k ę z charakterem t r a d y c y j n y c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń 16 1 6 Por. przyp. 11 i 13. �212 MAREK A. KOWALSKI skich. W e d ł u g niego, p o n i e w a ż ż y c i e j e d n o s t k i p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o ż y c i u plemienia i j e m u m i a ł o s ł u ż y ć , t e d y i sztuka p o r z ą d k o w a ł a ele­ m e n t y r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , gospodarczej i k u l t u r o w e j w o k ó ł p o d ­ s t a w o w y c h , ponadczasowych w a r t o ś c i p l e m i e n n y c h . 1 7 Z A G A D N I E N I A TREŚCI W P L E M I E N N E J SZTUCE AFRYKI Dotychczasowe r o z w a ż a n i a s z ł y w k i e r u n k u w y b o r u najbardziej o d ­ powiedniego t e r m i n u , lecz b y n a j m n i e j nie d e f i n i c j i . B y z a p r o p o n o w a ć n a z w ę , n a l e ż y przede w s z y s t k i m o k r e ś l i ć t r e ś ć zagadnienia. O d w r ó c e n i e s y t u a c j i jest atoli pozorne. R o z p o c z ę c i e analizy od k w e s t i i nazewnictwa ma na celu ustalenie p u n k t u widzenia, z jakiego n a l e ż y o c e n i a ć i o k r e ś l a ć p l e m i e n n ą s z t u k ę a f r y k a ń s k ą oraz znalezienie d r o g i •—• przez odrzucenie nieodpowiednich t e r m i n ó w — p r o w a d z ą c e j do o d k r y c i a i s t o t y p r o b l e m u i jego d e f i n i c j i . N i e m a w t y m w z g l ę d z i e d o k ł a d n y c h s f o r m u ł o w a ń , co świadczy o trudnościach związanych z generalnym określeniem sztuki plemiennej i n i e s i o n y m przez n i ą b a g a ż e m p o j ę ć i idei. W r o z w a ż a n i a c h na t e m a t plemiennej s z t u k i A f r y k i p r z e w a ż a j ą d w a zasadnicze u j ę c i a : funkcjonalne — k o n c e n t r u j ą c e się na znaczeniu spo­ ł e c z n y m , na z w i ą z k a c h z r e l i g i ą , m a g i ą , t r a d y c j ą i e l e m e n t a m i ł ą c z n o ś c i w e w n ą t r z p l e m i e n n e j , oraz estetyczne — z k t ó r y m w i ą ż ą się t e ż p o g l ą d y technologiczne. K a ż d e ze stanowisk posiada niezaprzeczalne w a l o r y , w y ­ j a ś n i a j ą c e p r o b l e m y z o k r e ś l o n e g o p u n k t u widzenia. J e d n o s t r o n n o ś ć nie w y n i k a b y n a j m n i e j ze schematyzmu czy negowania i n n y c h c z y n n i k ó w l u b w a r t o ś c i o d m i e n n y c h s p o j r z e ń , lecz z analizy p o d p o r z ą d k o w a n e j k o n ­ k r e t n y m z a ł o ż e n i o m b a d a w c z y m i s t o j ą c y m przed n i m i celom. O b i e k t y s z t u k i plemiennej t r a k t o w a n o p o c z ą t k o w o j a k o kurioza. Ł ą ­ c z y ł o się to z u j ę c i e m f u n k c j o n a l n y m . Lecz o w ą s z t u k ę d z i k i c h , j a k j ą n i e g d y ś zwano, t r a k t o w a n o nieco w s t y d l i w i e . Jej „ o d k r y c i e " dokonane przez g r u p ę a r t y s t ó w z a w a n g a r d o w y c h k r ę g ó w p a r y s k i c h d a ł o w efekcie r o z w ó j spojrzenia estetycznego, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a s ł y n n a praca C a r l a Einsteina, Neger plastik. Ó w p r ą d estetyczny r o z p a l i ł w Europie entuzjazm dla s z t u k i a f r y k a ń s k i e j k o n c e n t r u j ą c y się na p i ę k n i e i d y n a ­ m i z m i e p r z e d m i o t u . Stanowisko to w y n i k a ł o z fascynacji wobec z e t k n i ę c i a s i ę z c a ł k o w i c i e o d m i e n n y m i k a n o n a m i f o r m y . Przestano natomiast 1 7 K . Makulski — głos w dyskusji nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, opu­ blikowany: „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1967. Pomijam tu inne wątki poru­ szone przez autora wypowiedzi, nie wiążące się jednak bezpośrednio z zagadnie­ niem. W publikacjach innych polskich autorów przyjmują się pojęcia: sztuka ple­ mienna, sztuka Afryki, czy też plemienna sztuka afrykańska, aczkolwiek jeszcze obwarowane wyjaśnieniami. Świadczy to jednakże o trafności terminu. Por. T r o ­ j a n , op. cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 213 z w r a c a ć u w a g ę na f u n k c j ę i znaczenie dzieł, t r a k t u j ą c je jako b y t y oder­ wane, r o z p a t r y w a n e t y l k o w ś w i e t l e p o j ę ć plastycznych. Przeciw t e n ­ dencji estetycznej z r o d z i ł a się kolejna reakcja m a j ą c a na celu badanie r o l i d z i e ł a . P o j a w i ł y się r o z w a ż a n i a k ł a d ą c e nacisk na s p o ł e c z n y kontekst prac, i c h znaczenie magiczne i religijne, s ł o w e m na to, co z o s t a ł o po­ m i n i ę t e przez w c z e ś n i e j s z y c h a u t o r ó w : a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztuki. Z w r o t w k i e r u n k u poszukiwania s p o ł e c z n e g o p o d ł o ż a b y ł tak silny, że symboliczna istota s z t u k i plemiennej s t a ł a się niejasna i n i e z r o z u m i a ł a . N a d t o z u p e ł n i e pomijano w a l o r y plastyczne. Plemienna sztuka a f r y k a ń s k a b y ł a p r a w i e zawsze wysoce f u n k c j o n a l n a i u ż y t k o w a . I s t n i a ł a w s z a k ż e , acz marginesowo, w ś r ó d p e w n y c h p l e m i o n , tendencja do s p o g l ą d a n i a na dzieło, j a k na obiekt sztuki, na obiekt a r t y s t y c z n y , a nie t y l k o p r z e d m i o t k u l t u czy m a g i i . Historia z a i n t e r e s o w a ń s z t u k ą p l e m i e n n ą , to historia zmiennej na p r z e m i a n d o m i n a c j i jednego z d w ó c h u j ę ć : estetycznego l u b f u n k c j o n a l ­ nego. Dopiero ostatnio p r ó b u j e się s p o g l ą d a ć na dzieło s z t u k i od i n n e j jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego a r t y s t y , b y d z i ę k i t e m u w y j a ś n i ć z a w i ł y psychologicznie proces t w ó r c z y , ' z n a l e ź ć m o t y w a c j e s k ł a ­ n i a j ą c e do p o d j ę c i a tej pracy, u c h w y c i ć r ó ż n i c e m i ę d z y a r t y s t ą a rze­ m i e ś l n i k i e m . P r ó b ę odpowiedzi na to zagadnienie p o d e j m o w a l i Hans H i m m e l h e b e r , M a r c e l Griaule, Justine M . C o r d w e l l i P. Y . L . V a n d e n houte , ale p r o b l e m jest jeszcze o t w a r t y . Tendencja jest o t y l e w a ż n a , że m o ż e o k a z a ć się cenną* p o m o c ą w znalezieniu klucza do p e ł n e g o zrozumienia i s t o t y plemiennej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . P e ł n ą a t o l i o d p o w i e d ź m o ż n a z n a l e ź ć we w s z y s t k i c h trzech k i e r u n k a c h badawczych — f u n k c j o ­ n a l n y m , estetycznym i psychologicznym — w z i ę t y c h ł ą c z n i e . L e o n h a r d A d a m p r ó b u j e w y k r y ć w d z i a ł a l n o ś c i artystycznej wszyst­ k i c h t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h p e w n e n a d r z ę d n e w a r t o ś c i . Pisze on, że sztuka p r y m i t y w n a , to ustawiczne powtarzanie t y c h samych f o r m u ś w i ę ­ conych przez t r a d y c j ę . Z b l i ż a j ą c się z a ś bardziej do p r z e d m i o t u r o z w a ż a ń stwierdza, że sztuka A f r y k i jest t y m , co elementarne, to z a ś co elemen­ tarne, jest e s e n c j ą ż y c i a . P r o s t y zabieg logiczny w s k a z y w a ł b y w i ę c , że sztuka jest e s e n c j ą ż y c i a l u d ó w p r y m i t y w n y c h , a zatem t y m elementem k u l t u r y , w o k ó ł k t ó r e g o k o n c e n t r u j e się a k t y w n o ś ć g r u p y . M y ś l t ę p o d j ą ł w c z e ś n i e j G. A . Stevens. U t r z y m u j e on, ż e sztuka p r y m i t y w n a jest n a j ­ bardziej c z y s t ą i s z c z e r ą f o r m ą w y p o w i e d z i artystycznej, p o n i e w a ż idee 18 1 9 1 8 Wymienić m o ż n a przykładowo: H . H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, [w:] Technique and Personality in Primitive Art. New York 1963; J . M. C o r d w e l l , African Art, [w:] Continuity and Change in African Cultures, Chicago 1959; P. Y . L . V a n d e n h o u t e , Poro en masker, „Kongo—Overzee", 1952. L . A d a m , Art Primitif, Paris 1959. 1 9 �214 MAREK A. KOWALSKI swoje czerpie b e z p o ś r e d n i o z r e l i g i i i d o ś w i a d c z e n i a duchowego. N i e jest natomiast s z t u k ą dla sztuki, a zatem nie w y n i k a t y l k o z zawodowej, r z e m i e ś l n i c z e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y . J e ś l i w i ę c A d a m w sztuce u p a t r u j e o g n i s k o w ą k u l t u r y plemiennej, to Stevens ł a g o d z i to stanowisko, u w a ­ ż a j ą c , że sztuka nie jest w a r t o ś c i ą s a m ą dla siebie, lecz s t a n o w i odzwier­ ciedlenie w i e r z e ń i postaw psychicznych c z ł o w i e k a . J e d n a k ż e A d a m p ó ź n i e j d o k ł a d n i e j precyzuje swoje p o g l ą d y , zgadza­ j ą c się w rezultacie ze zdaniem Talbota, iż sztuka n i e jest z j a w i s k i e m i z o l o w a n y m , natomiast stanowi i n t e g r a l n ą część c y w i l i z a c j i . W t o p i o n a jest w h i s t o r i ę l u d ó w i z b u d o w a n y c h przez nie k u l t u r . R o z p a t r u j ą c s z t u k ę jako g ł ó w n y c z y n n i k k u l t u r y plemiennej A d a m m a na m y ś l i j e d n o ś ć i n t e l e k t u a l n ą w y r a ż a j ą c ą się w f o r m i e i t r e ś c i r ó ż n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i . Religia stanowi z a ś i n s p i r a c j ę a r t y s t y c z n ą . Sztuka zatem n o s i r e l i g i j n y charakter, jest u ż y t k o w a , s ł u ż y r y t u a ł o w i i m a g i i . P r z y ­ toczony autor o k r e ś l a j ą c s z t u k ę A f r y k i jako e s e n c j ę życia jej t w ó r c ó w (i o d b i o r c ó w ) nie podnosi jej a t o l i do r a n g i d e c y d u j ą c e g o s k ł a d n i k a k u l ­ t u r y d e t e r m i n u j ą c e g o inne dziedziny życia, Podnosi natomiast j e j w a ż n o ś ć w i d o w i s k o w ą i r o l ę s p e ł n i a j ą c ą się w m a t e r i a l n y m odzwierciedleniu w i e r z e ń i m i t ó w . Chodzi prawdopodobnie o to, że w obiektach s z t u k i m o ż ­ na z n a l e ź ć z w i ą z k i ł ą c z ą c e j ą z w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : r e l i g i ą , prawem, magią, gospodarką, polityką i pedagogiką. Artysta zawdzięcza b o w i e m idee ś r o d o w i s k u . W p r a w d z i e a k t t w ó r c z y jest osobistym p r z e ­ ż y c i e m a r t y s t y , ale ś r o d o w i s k o jest o d b i o r c ą dzieła, k t ó r e t k w i w t r a d y c j i grupy. M a r c e l G r i a u l e z a ś pisze z w i ę ź l e , że sztuka jest m a t e r i a l n ą p r o j e k c j ą m i t ó w i kosmogonii plemiennej, z w i ą z a n ą z r y t u a ł e m i u t y l i t a r n ą dzia­ łalnością społeczności . P r ó b y o k r e ś l e n i a sensu i t r e ś c i s z t u k i p l e m i e n n e j w r a m a c h k r ó t k i c h d e f i n i c j i są w i ę c c z ę s t o s f o r m u ł o w a n i a m i r o m a n t y c z n y m i , lecz n i e z b y t ś c i s ł y m i . Ś w i a d c z ą one o t r u d n o ś c i a c h d e f i n i c y j n y c h , p o z o s t a w i a j ą o t w a r ­ te pole dla dalszych p o s z u k i w a ń . W i ę c e j natomiast nadziei b u d z ą szersze o m ó w i e n i a , bardziej p o ż y t e c z n e n i ż z w i ę z ł e definicje. D a j ą b o w i e m do­ k ł a d n i e j s z y w g l ą d w i s t o t ę p r o b l e m u . T u r ó w n i e ż reprezentowane są r ó ż n e p u n k t y widzenia. E c k a r t von S y d o w za n a j w a ż n i e j s z e dla s z t u k i plemiennej w A f r y c e uznaje elementy f o r m y i ekspresji. W y c h o d z ą c od l o k a l n y c h r e g u ł m o r a l 2 0 2 1 2 2 2 3 2 0 G. A. S t e v e n s , Educational Significance of indigenous [w:] Arts and Crafts of West Africa, red. Michael Sadler, Oxford D. R i c e , The Background of Art, London 1939. L . A d a m , op. cit. M. G r i a u l e , Arts de I'Afrique Noire, Paris 1947. 2 1 2 2 2 8 African 1935. Art, �PLEMIENNA SZTUKA 215 AFRYKI n y c h , r ó ż n y c h od europejskich, ale nie m n i e j ścisłych, w i d z i on w sztuce l u d ó w a f r y k a ń s k i c h g ł ó w n i e t ł o seksualne. S y d o w opiera s i ę na Freudzie i jego kompleksach n e u r o t y c z n o - p ł c i o w y c h , f o r m u j ą c y c h p o d s t a w ę i n s t y ­ t u c j i i o b y c z a j ó w p i e r w o t n y c h . S y d o w znajduje p o d ł o ż e seksualne w s ł u p o w y m k s z t a ł c i e r z e ź b i o k r ą g ł e j f o r m i e masek, u p a r t u j ą c w n i c h symbole fallusa i m a c i e r z y ń s t w a . J e d n a k ż e uczony posuwa się chyba z b y t daleko w swoich p o g l ą d a c h , g d y ż nie zawsze m o ż n a w obiektach s z t u k i plemiennej d o s z u k i w a ć s i ę s y m b o l i k i p ł c i o w e j i r o z r o d c z o ś c i . C z ę s t o pewne f o r m y w y n i k a j ą z m a t e r i a ł u i t e c h n i k i w y k o n a n i a , k t ó r e n a r z u c a j ą t w ó r c y w y b r a n i e o k r e ś l o n e g o k s z t a ł t u dzieł. N i e w s z ę d z i e t e ż s y m b o l i k a m u s i b y ć identyczna i k o j a r z y ć się z k u l t e m p ł o d n o ś c i . Z a c i e ś n i o n y do jednego t y l k o , technologicznego aspektu, jest p o g l ą d Franza Boasa. U w a ż a on, że g d y techniczna o b r ó b k a surowca daje w efek­ cie w y s o k i poziom estetyczny o b i e k t u , w ó w c z a s proces t e n n a z y w a m y s z t u k ą . R ó w n i e ż i proste f o r m y m o g ą o s i ą g n ą ć p e r f e k c j ę f o r m a l n ą . Roz­ p a t r y w a n i e t e j ż e p e r f e k c j i f o r m z technicznego p u n k t u widzenia jest zasadniczym elementem o s ą d u estetycznego. Boas podnosi t e ż r o l ę m a ­ teriału, narzędzi i techniki. W y c h o d z ą c z założeń podobieństwa procesów m y ś l o w y c h c z ł o w i e k a k a ż d e j rasy i k u l t u r y stwierdza, ż e w procesie h i s t o r y c z n y m m o ż e zawarta b y ć o d p o w i e d ź m ó w i ą c a o istocie s z t u k i plemiennej. W t y m k o n t e k ś c i e nie neguje Boas w ę d r ó w e k f o r m , k t ó r e p r z e c h o d z ą c do i n n y c h p l e m i o n n a b i e r a ł y odmiennej t r e ś c i , przystosowa­ nej do k u l t u r y nowego ś r o d o w i s k a . P r y z m a t e m , przez k t ó r y n a l e ż y b a d a ć s z t u k ę p l e m i e n n ą , jest analiza s t y l u , k s z t a ł t u , l i n i i , b r y ł y , s y m e t r i i , p r o ­ p o r c j i i o r n a m e n t u , n a t u r a l i z m u i s y m b o l i k i . D e c y d u j ą c e znaczenie ma w i ę c spojrzenie estetyczne jako w y r a z t e c h n i k i t w ó r c z e j . W s z a k ż e analiza s z t u k i poprzez t e c h n i k ę i t e c h n o l o g i ę t w ó r c z ą nie w y d a j e się b y ć p e ł n a . F o r m y w y n i k a j ą nie t y l k o z technologii i o k r e ś l o n y c h n a r z ę d z i , lecz p o s i a d a j ą r ó w n i e ż aspekt s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y , p o t r a k t o w a n y przez Boasa raczej marginesowo. 2 i 2 5 T e n ostatni p u n k t w y d o b y w a natomiast G e r a l d B e r t h o u d . W e d ł u g niego sztuka jest odbiciem m i t ó w i p o d a ń . W s p o s ó b w i d o c z n y s ł u ż y u p o r z ą d k o w a n i u ś w i a t a , d z i ę k i w y r a ż a j ą c e j się w n i e j filozofii p l e m i e n ­ nej. Jej o b i e k t y p e ł n i ą r o l ę s z k o l e n i o w ą , u ś w i a d a m i a j ą naocznie istnienie z w i ą z k ó w i s t r u k t u r p l e m i e n n y c h . Sztuka b y ł a b y zatem a k t u a l n ą i l u s t r a c j ą s t r u k t u r y s p o ł e c z e ń s t w a i t y p u k u l t u r y p r z e z e ń reprezentowa­ nej. Zasadnicze z a ł o ż e n i a tego stanowiska są n i e w ą t p l i w i e s ł u s z n e , ale miejscami zbyt o g ó l n e , g d y ż m o ż n a je r o z c i ą g n ą ć nie t y l k o na s z t u k ę l u 2 6 2 4 E . von S y d o w , Primitive Kunst und Psychoanalyse, „Imago", 1927, Leipzig—Wien—Zurich. F . B o a s , Primitive Art, New York 1955. G. B e r t h o u d , Magie, religion et art africains, Geneve 1962. 2 6 26 nr 10: �216 MAREK A. KOWALSKI d ó w p i e r w o t n y c h , lecz r ó w n i e ż i na liczne k i e r u n k i s z t u k i europejskiej. W o g ó l n y c h zarysach podobne, lecz w s z c z e g ó ł a c h nieco odmienne zda­ nie ma Elsy Leuzinger. O k r e ś l a ona s z t u k ę m i a n e m j ę z y k a l u d ó w bezp i ś m i e n n y c h , czy raczej rodzajem pisma. O b i e k t y s z t u k i o p o w i a d a j ą b o w i e m o p r z e s z ł o ś c i g r u p y , j e j h i s t o r i i , m i t a c h i legendach. N a d a j ą o b r z ę d o m k o n i e c z n ą c e r e m o n i a l n o ś ć i p o w a g ę . Religia — w e d ł u g Elsy Leuzinger — jest r o d z i c i e l k ą s z t u k i plemiennej A f r y k i , przekazuje w i e r ­ nie system p o w i ą z a ń i u k ł a d ó w s p o ł e c z n y c h . Stanowisko ł ą c z ą c e s p o ł e c z n y charakter s z t u k i z k o n c e p c j a m i estetycz­ n y m i i technologicznymi zdaje się r e p r e z e n t o w a ć R a l p h L i n t o n . Sztuka p r y m i t y w n a jest w e d ł u g niego zawsze k o n w e n c j o n a l n a i stylizowana. Jej kanony nie w y n i k a j ą z i n d y w i d u a l n e j z r ę c z n o ś c i a r t y s t y , są n a t o ­ miast w y n i k i e m f a k t ó w technologicznych i psychologicznych. N a j w a ż ­ n i e j s z ą r o l ę o d g r y w a j ą te ostatnie. K o n w e n c j a w y p ł y w a z tego, że sztuka jest d z i e ł e m g r u p o w y m , a nie j e d n o s t k o w y m . S ł u ż y m a g i i , a zatem c a ł e m u s p o ł e c z e ń s t w u . Dlatego t e ż u t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h nie ma r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y s z t u k ą a r z e m i o s ł e m . G r u p a ludzka i dziedzictwo k u l t u r y w y w i e r a j ą nieustanny nacisk na powtarzanie t y c h samych f o r m , k t ó r e b ę d ą c p o d p o r z ą d k o w a n e m a g i i i r e l i g i i są w y n i k i e m nie personal­ n y c h , lecz w s p ó l n y c h potrzeb . W jeszcze w i ę k s z e j mierze na r e l i g i i j a k o punkcie odniesienia s z t u k i plemiennej k o n c e n t r u j e s i ę W i l l i a m Fagg. D y n a m i z m i ekspresja s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w y n i k a j ą w e d ł u g jego u j ę c i a z w i t a l i z m u i h i e r a r c h i i sił — p o j ę ć naczelnych i najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla w i e r z e ń p l e m i e n ­ n y c h . G ł ó w n y m celem s z t u k i jest przedstawienie d o k t r y n y siły i energii p r z e n i k a j ą c e j c z ł o w i e k a , stworzenia, w ogóle wszelkie b y t y . P o n i e w a ż k a ż d e p l e m i ę posiada s w ó j z a s ó b p o j ę ć r e l i g i j n y c h , zatem na tej bazie plemiennej k s z t a ł t u j e się r ó ż n o r o d n o ś ć s t y l o w a dzieł s z t u k i a f r y k a ń ­ skiej . Douglas Fraser o k r e ś l a a r t y s t y c z n ą d z i a ł a l n o ś ć l u d ó w p i e r w o t n y c h jako w y s o k o r o z w i n i ę t ą s z t u k ę nisko r o z w i n i ę t y c h k u l t u r . Jej celem nie jest zaspokojenie z a p o t r z e b o w a ń estetycznych, lecz w y p e ł n i e n i e zapo­ trzebowania s p o ł e c z n e g o g r u p y , k i e r o w a n e j t r a d y c y j n y m i normami i k o n w e n c j a m i . W s z a k ż e , co poddaje uwadze Fraser, istnieje p e w i e n m a r ­ gines swobody t w ó r c z e j w nadaniu o b i e k t o w i i n d y w i d u a l n e g o w y r a z u . Z r ę c z n y t w ó r c a p o t r a f i go w y k o r z y s t a ć , n a d a j ą c d z i e ł u t y p o w y dla siebie u k ł a d detali, s z c z e g ó ł ó w i o z d ó b , d o b ó r w a l o r ó w i odcienie b a r w , elementów wykończenia i ornamentyki . 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 L e u z i n g e r , op. cit. - L i n t o n , op. cit. F a g g , E l i s o f o n , op. F r a s e r , op. cit. 8 2 9 30 cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 217 N a l e ż y z w r ó c i ć jeszcze u w a g ę na s t r o n ę e s t e t y c z n ą s z t u k i plemiennej, w p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h r e p r e z e n t o w a n ą c z ę ś c i o w o przez F r a sera i Boasa, ale u tego ostatniego p o d p o r z ą d k o w a n ą technice. Stano­ w i s k u estetycznemu n a j p e ł n i e j daje w y r a z A d r i a n A . Gerbrands, z tego w ł a ś n i e p u n k t u w i d z e n i a p r o w a d z ą c r o z w a ż a n i a o sztuce p l e m i e n n e j . Sztuka, w e d ł u g Gerbrandsa, jest to praca artystyczna stworzona przez c z ł o w i e k a . Jest to f o r m a w sensie, w k t ó r y m jej t w ó r c a , z w a n y a r t y s t ą , w ł o ż y ł w n i ą s w o j ą o s o b o w o ś ć . Sztuka zatem, to osobista i n t e r p r e t a c j a w r a ż e n i a , f o r m a z a ś i t r e ś ć to podstawowe k o m p o n e n t y , bez k t ó r y c h nie s p o s ó b m ó w i ć o sztuce. Praca artystyczna n i e przekazuje o b i e k t y w n y c h w r a ż e ń , lecz i c h s u b i e k t y w n ą i n t e r p r e t a c j ę . G d y t w ó r c z a i n d y w i d u a l n o ś ć nadaje k u l t u r o w y m w a r t o ś c i o m — w y r a ż a j ą c y m s i ę w rzeczy m a t e r i a l n e j , r u c h u i d ź w i ę k u — o s o b i s t ą i n t e r p r e t a c j ę tego rodzaju, że f o r m y , k t ó r e p o w s t a j ą w t y m procesie t w ó r c z y m , o d p o w i a d a j ą u z n a n y m k a n o n o m p i ę k n a w s p o ł e c z n o ś c i a r t y s t y , w ó w c z a s t e n t w ó r c z y proces i f o r m y w jego w y n i k u otrzymane n a z y w a m y s z t u k ą . 3 1 Logiczna, z w a r t a k o n s t r u k c j a , j a s n o ś ć i d o k ł a d n o ś ć d e f i n i c j i propono­ w a n e j przez Gerbrandsa s k ł a n i a j ą do zgodzenia się z jego s f o r m u ł o w a n i e m o k r e ś l a j ą c y m , co to jest sztuka. M o ż n a j ą p r z y j ą ć w kategoriach o g ó l n y c h . Definicja b o w i e m m o ż e b y ć zastosowana do k a ż d e g o s p o ł e c z e ń s t w a , t y p u k u l t u r y i gałęzi sztuki. Jednak w p r z y p a d k u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j nie w y j a ś n i a j e j specyficznych cech. N i e w ą t p l i w i e a u t o r o w i c h o d z i ł o o sfor­ m u ł o w a n i e generalne, k t ó r e m o g ł o b y b y ć u ż y t e c z n y m n a r z ę d z i e m ba­ d a w c z y m w k a ż d y m t y p i e s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y . S t o j ą c wszelako t w a r z ą w twarz z ludami kontynentu afrykańskiego i ich aktywnością twórczą, d e f i n i c j ę t ę n a l e ż y p r z y s t o s o w a ć do k o n k r e t n y c h p r z y k ł a d ó w . T r u i z m e m jest stwierdzenie, że w A f r y c e na p o ł u d n i e od Sahary nie istnieje sztuka dla sztuki, że d z i a ł a l n o ś ć artystyczna w i ą ż e się ściśle z r z e m i o s ł e m , że proces t w ó r c z y p o d p o r z ą d k o w a n y jest u t y l i t a r n y m potrzebom g r u p y , że wreszcie p i ę k n o i d o s k o n a ł o ś ć f o r m y nie m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n e w kategoriach czystego p i ę k n a , lecz o k r e ś l o n e s ą przez t r a d y c j ę oraz s y m b o l i k ę i i m p o d p o r z ą d k o w a n e . N i e j a k o w opozycji do Gerbrandsa stoi M e l v i l l e Jean Herskovits, k t ó r y u w a ż a , że n a s t ę p s t w o s t y l ó w w sztuce plemiennej, i c h r o z w ó j chronologiczny, p o j ę c i a r e a l i z m u i s y m b o l i z m u s ą nie do ustalenia w spo­ ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h . W plastyce jednego plemienia istnieje m i e ­ szanina s t y l ó w i f o r m b ę d ą c y c h w y n i k i e m r o z w o j u n o r m i k o n w e n c j i w ł a s n y c h oraz w p ł y w ó w i z a p o ż y c z e ń z e w n ę t r z n y c h . Co w i ę c e j , pewne p o j ę c i a z zakresu t e o r i i sztuki, takie j a k r e a l i z m , abstrakcja, e t c , posia3 1 Gerbrands, op. cit. �218 MAREK A. KOWALSKI d a j ą odmienny sens w r ó ż n y c h k u l t u r a c h , a te n a d a j ą i m w ł a s n e zna­ czenie, c z ę s t o n i e p o r ó w n y w a l n e z i n n y m i . Istotnie, p o n i e w a ż Gerbrands k o n c e n t r u j e się na zagadnieniach este­ t y c z n y c h , n a l e ż y p a m i ę t a ć , b y w odniesieniu do k u l t u r p l e m i e n n y c h • nie n a d a w a ć t y m zagadnieniom z b y t w y s o k i e j i samodzielnej r a n g i , a t y m s a m y m nie s p r o w a d z a ć filozofii s z t u k i a f r y k a ń s k i e j do europejskiego sposobu m y ś l e n i a i odczuwania. O w o europocentryczne spojrzenie, u j m u ­ j ą c e l o g i k ą i ścisłością, jest p r ó b ą nadania d e f i n i c j i uniwersalnego cha­ r a k t e r u . Trzeba w i ę c m i e ć na uwadze i inne aspekty s z t u k i . W e d ł u g H e r b e r t a Reada sztuka jest f o r m ą magii, m a n i p u l a c j ą s i ł a m i i r r a c j o n a l n y m i , a przez to i n g e r e n c j ą w p r a w a n a t u r y . Posiada znaczenie s p o ł e c z n e , a zatem nie m o ż e b y ć pozostawiona w gestii jednego c z ł o w i e k a . S ł u ż y celom i n s t y t u c j o n a l n y m , a nie personalnym, s t ą d t e ż sama m u s i b y ć zinstytucjonalizowana. Read u p a t r u j e ź r ó d e ł s z t u k i w całości w z o r ó w k u l t u r y p r z e k a z y w a n y c h w o b r ę b i e s p o ł e c z e ń s t w a . T r a d y c j a jest przeto n a j i s t o t n i e j s z ą c e c h ą s z t u k i p l e m i e n n e j . T r a d y c j a reguluje t e ż j e j roz­ w ó j i z w i ą z k i z i n n y m i dziedzinami k u l t u r y . P r z e g l ą d stanowisk wskazuje, że nie m o ż n a o k r e ś l i ć plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j z w i ę z ł ą d e f i n i c j ą . N a l e ż y raczej d a ć szerszy opis p o z w a l a j ą c y w y d o b y ć elementy n a j w a ż n i e j s z e , c a ł o ś c i o w o c h a r a k t e r y z u j ą c e s z t u k ę p l e m i e n n ą . Z a w a r t e p o n i ż e j s f o r m u ł o w a n i e nie b ę d z i e jeszcze j e d n y m i na pewno n i e d o s k o n a ł y m o k r e ś l e n i e m , lecz j e d y n i e p r ó b ą w y t y p o w a n i a zasadniczych k o m p o n e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na t r e ś ć i sens s z t u k i . Sztuka A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e k u l t u r o w y m . Jej sens, r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e są s p o ł e c z n y m znaczeniem dla g r u p y . Jest z w i ą z a n a z w i e r z e n i a m i p l e m i e n n y m i . Sztuka b y w a m a ­ t e r i a l n y m odbiciem m i t ó w i kosmogonii. W j e j obiektach zawiera się koncepcja ś w i a t a i filozoficzne p o g l ą d y s p o ł e c z n o ś c i . R z e ź b y i m a s k i są ich podbudową przypominającą i pozwalającą zachować związek i struk­ t u r ę systemu s p o ł e c z n e g o . S ą c z y m ś w rodzaju pisma ś w i ę t e g o , z b i o r u p r z e p i s ó w i n a k a z ó w p o s t ę p o w a n i a . O b i e k t y s z t u k i są w i d o m ą g w a r a n c j ą t r w a ł o ś c i i n s t y t u c j i p l e m i e n n y c h , i c h p o w s z e c h n ą a k c e p t a c j ą , a t o przez o d d z i a ł y w a n i e na nie p r z o d k ó w . Przez s z t u k ę dokonuje s i ę integracja plemienia. Sztuka b o w i e m d z i ę k i k u l t o w i p r z o d k ó w i p o w i ą z a n e j z n i m u t y l i t a r n e j a k t y w n o ś c i — magii, p r z y p o m i n a o w s p ó l n y m pochodzeniu i dziedzictwie k u l t u r o w y m . P o w s z e c h n o ś ć s z t u k i m o ż e b y ć t ł u m a c z o n a b r a k i e m pisma. R z e ź b y i m a s k i p e ł n i ą f u n k c j ę p a m i ę c i zbiorowej, są 3 2 3 3 3 2 M. J . H e r s k o v i t s , Cultural Anthropology, New H . R e a d , The Grass Roots of Art, Cleveland—New badaczy takie stanowisko zajmuje Bogdan Moliński, op. cit., osobowość — sztuka, Warszawa 1966; por. też T r o j a n , op. 3 3 York 1954. York 1961. Z polskich oraz tegoż: Historia — cit. �PLEMIENNA SZTUKA AFRYKI 219 m a t e r i a l n ą e g z e m p l i f i k a c j ą m i t o l o g i i i h i s t o r i i plemienia. Ceremonie m a ­ giczne, w czasie k t ó r y c h u ż y w a n e są o b i e k t y k u l t u , c z y l i to, co o k r e ś l a m y o b i e k t a m i sztuki, g r o m a d z ą c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć , a poprzez praktyczne dzia­ ł a n i e u ś w i a d a m i a j ą k o n i e c z n o ś ć istnienia w s p ó l n e j r e l i g i i , j e d n o ś c i d ą ż e ń i c e l ó w c a ł e g o plemienia. N a l e ż y p r z y t y m p a m i ę t a ć , że ó w p l e m i e n n y k o n t e k s t k u l t u r o w y nie jest j e d n a k i dla k a ż d e j g r u p y . Przeciwnie, jest on niejednorodny w odniesieniu do k a ż d e j n i e m a l s p o ł e c z n o ś c i a f r y k a ń ­ skiej. P r z y j ę t e o k r e ś l e n i e „ p l e m i e n n a sztuka A f r y k i " jest j e d y n i e u p r o ­ szczonym, roboczym s f o r m u ł o w a n i e m , p o z w a l a j ą c y m w y d o b y ć cechy charakterystyczne dla d z i a ł a l n o ś c i artystycznej w i ę k s z o ś c i p l e m i o n , co nie oznacza j e d n a k o w o ś c i . Z r ó ż n i c o w a n i e s z t u k i w ś r ó d p l e m i o n A f r y k i w y n i k a b o w i e m m . i n . i s t ą d , że p o s z c z e g ó l n e s p o ł e c z n o ś c i są nosicielami o d r ę b n e j , w ł a s n e j k u l t u r y , r ó ż n i ą c e j się od i n n y c h — czego w y r a z e m jest t e ż sztuka. Tak się s k ł a d a , że na podniesiony w a r t y k u l e p r o b l e m d o t y c z ą c y n a z e w n i c t w a we w s p ó ł c z e s n y c h pracach zwraca się s z c z e g ó l n ą u w a g ę . Zagadnienie dotyczy znacznie szerszego k r ę g u t e m a t ó w n i ż t y l k o sztuka. D o t y c z y w ł a ś c i w i e całości t z w . k u l t u r y plemiennej. Stosowane jest oczy­ w i ś c i e n i e j e d n o k r o t n i e t r a d y c y j n e nazewnictwo, ale t y l k o roboczo, jako najbardziej jeszcze k o m u n i k a t y w n e w c h w i l i obecnej i p o r ę c z n e . T r u d n o b o w i e m p o d c i ą g n ą ć pod jeden m i a n o w n i k tak odmienne p r z y k ł a d y , j a k s p o ł e c z n o ś c i s e g m é n t a m e , pozbawione i n s t y t u c j i wodzostwa, plemiona p o s i a d a j ą c e n a d r z ę d n ą w ł a d z ę , czy wreszcie scentralizowane p a ń s t w a z d w o r e m i a d m i n i s t r a c j ą . J e ś l i antropologia, etnologia czy inne po­ k r e w n e d y s c y p l i n y p o s ł u g u j ą się t r a d y c y j n y m n a z e w n i c t w e m , to nie zna­ czy, b y t k w i ł y w k o n s e r w a t y w n y c h , dawno j u ż z w e r y f i k o w a n y c h p o j ę ­ ciach. N i e ma b o w i e m jednej A f r y k i , jednej j e j k u l t u r y i „ j e d n y c h Czar­ n y c h " . S ą natomiast r ó ż n e l u d y , s p o ł e c z n o ś c i i plemiona o z r ó ż n i c o w a n e j k u l t u r z e , s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , i n s t y t u c j a c h i f u n k c j a c h t y c h ostatnich. O i l e jednak dyskusja prowadzona na o g ó l n e j p ł a s z c z y ź n i e n a u k i o k u l t u r z e jest raczej s p ó ź n i o n a , o t y l e w odniesieniu do p e w n y c h dziedzin nadal pozostaje aktualna. W w i e l u b o w i e m pracach d o t y c z ą c y c h p l e m i e n ­ nej s z t u k i a f r y k a ń s k i e j owe f a k t y podane w y ż e j b y w a j ą zarzucane na rzecz m ó w i e n i a o k o n t y n e n c i e i sztuce w ogóle. Dlatego t e ż p r o b l e m n a z w y i t r e ś c i , k t ó r y w c a ł o ś c i o w y m u j ę c i u k u l t u r y plemiennej zasadniczo p r z e s t a ł b y ć a k t u a l n y , w dalszym c i ą g u w y m a g a zwracania n a ń u w a g i , gdy chodzi o s z t u k ę . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca65bd01ed19cb0a2e2352409652768d.pdf 93441ece0bd6f6d5caa81288d81bc99d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie akulturacja mniejszości etniczne i narodowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2031 Title A name given to the resource Pluralizm kulturowy czy integracja? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.93-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 81, 1997 CW!\ NOWICKA nst) tut Socjologii ~:ni\\crsytet Wars/awski PLURALIZM KULTUROWY CZY INTEGRACJA? POLITYKA OŚWIATOWA WOBEC OSIADŁYCH ROMÓW W POLSCE L.Pojęcie pluralizmu kulturowego i jego zastosowania W badaniu przeprowadzonym w latach 1994-1996 podjęłam złożony pro)Iem pluralizmu kulturowego w spoleczellstwie polskim, skupiając się zwłasz;za na funkcjonowaniu systemu oświaty wśród Romów w lokalnych zbiorowo;ciach województwa nowosądeckiego!. Wzięłam na warsztat problem oświaty ",omów rozważając, w jakim stopniu stanowi ona przejaw działaó na rzecz <LIlturowego pluralizmu w Polscc. O pluralizmie kulturowym społeczeilstwa mówić możemy albo wtedy, gdy .\ obrębie jedncgo, szerszego systemu spolecznego pojawiają się zbiorowości (ulturowo zróżnicowanc, albo wówczas, gdy ta różnorodność staje się w tego -odzaj u społeczellstwie wartością. W niniejszym artykule będę się zajmować tym drugim sensem kulturowego Jluralizmu. Powinniśmy sobie zadać pytanie: jakie warunki muszą być spełniole. aby można było mówić o społeczeilstwie pluralistycznym w interesującym las drugim sensic. Otóż pierwszym warunkiem jest dostrzeżenie przez rozmaite <ręgi społeczeóstwa różnic między odmiennymi grupami w społeczeóstwie jako Jdrębności o charakterze kulturowym. Warunkiem drugim jest nadanie tej (ulturowej różnorodności wartości pozytywnej - uznanie kulturowej różnorodlości w postrzcganym wymiarze za cenną i pożądaną. Warunkiem trzecim jest laistnienie instytucjonalnych form działania, zmierzających do zachowania, Jielęgnowania i rozwoju owej różnorodności. Od paru pokoler'] w tzw. świecie zachodnim wielokulturowość i różnorod10ŚĆ kulturowa staje się wartością cenioną, a jej zachowanie celem licznych :izialall ideologicznych i politycznych. Przy innych okazjach wskazywałam już ila zachodzący wc współczesnym świecie proces antropologizacji myślenia, i Artykul niniejszy Jest oparty na badaniach prowadzonych IV latach 1994-1996. Badaniem Jbj.,:te były przede WS/.yslkim wsie: Ochotnica Górna (Gorce), Czarna Góra i JurgóIV (Spisz) oraz Lososina Górna (Beskid Wyspowy). Ponadto konieczne okazało się dotarcie do wielu instytucji cajmujących si.,: hczpośrednio luh pośrednio oświatą Romów: chodzi o odpowiedni Departament V1inislCrstwa Edukacji Narodowej. Kuratorium Oświaty w Nowym Sączu. a także o osoby Jczpośrednio zaangażowane IV realizację programu edukacji Romów: ks. Stanislawa Opockiego IV l.ososinic Górnej oraz mgr Martę Królik, do niedawna kierowniczkę Poradni Spolecznoc<modowej w Limanowej. �94 polegający na rozpowszechnianiu się poza kręgi profcsjonalistów - antropologów społecznych - treści, które traktuję jako "rdzcll" antropologii społecznej czy kulturowej. W ostatnich dziesięcioleciach zarówno w systemic aksjononnatywnym obowiązującym w kręgach intelektualistów, jak i w mentalności potocznej zachodzą głębokie przeobrażen ia, które określam v"'/aśn ic m iancm "procesu antropologizacji myślenia". Istotą jego jest przenikanic idei. stanowiących clemcnty składowe "rdzenia" tej dyscypliny, do systcmu myślenia szcrszych kręgów społecznych. Wiąże się on z akceptacjel pewnych wartości, które jeszcze sto lat temu dopiero zaczynały gościć w umysłach nici icznych wówczas antropologów, a dziś są podstawą norm i przekonaJl nicomai powszechnie uznawanych (choć z pewnością nie zawsze realizowanych). Antropologizacja dotyczy nie tylko wąskich kręgów naukowców. Proces ten nie omija w pewnym stopniu kręgów decydentów politycznych, a także potocznego myślenia o człowieku w obrębie euroamerykallskicgo kn;gu kulturowego. Dotyczy to zarówno krajów tzw. zachodnich, jak i - w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza paru latach - także naszego kraju, wchodzącego nic tylko ekonom ieznie, ale także społeczn ie i kulturowo w krąg współczesnej cywi Iizaeji zachodniej. Wyraża się to nic tylko w dyfuzji materialnych rekwizytó\\. stylu życia, czy kulturowych gadżetów z centrum położonego w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej, ale także w traktowaniu serio pcwnych wartości, których respektowanie stało się udziałem krajów zachodnich, przynajmn iej na poziom ie deklaracj i, a czasem też na poziom ie działa,'] pol itycznych. Wśród wartości, które coraz częściej dochodzą do głosu również w naszym kraju, trzeba wskazać ponad wszystko na rclatywizm i pluralizm kulturowy, uznanie prawa różnych kultur - zarówno tych odległych, jak i tych tuż obok - do autonomicznego istnienia, prawa mnicjszości etnicznych, wyznaniowych i wszelkich innych do podtrzymywania swojej specyfiki kulturo\\ej i rozwoju. Coraz częściej i wyraźniej podkreślane i egzekwowane jest premo różnych kulturowych grup do własnej tożsamości. Z zakresem tych wartości wiążą się nie kwestionowane dziś prawa człowieka, który choć jest obdarzony zasadniczą wspólnotą biologiczną, to jednak jest zarazem człowiekiem różnych kultur. 2. Osiadli Romowie jako grupa kulturowa W niniejszym artykule staram się ukazać zastosowanie przedstawionej koncepcji pluralizmu do sytuacji Romów w Polsce. Pragnę się przyjrzeć temu. jak przemiany wartości, wskazane w picrwszym paragrafie, rzutują na politykę edukacyjną wobec Romów, a ściślej zbiorowości nalehlcych do romskiego "plemienia" Bergitka Roma, grupy etnicznej, mniejszościowej, głęboko kultu- �95 1"0\\0 odmienncj, postrzeganej postrzegającej siebie jako obca w naszym k.raju. Dla zrozumienia czynników oddziałujących na kształtowanie się postaw wobec Romów, znajdujących odbicie w określo.nej polityce oświatowej i jej prak.tyczncj realizacji, zastosuje; dwa podejścia: sięgnę do sformułowanego cztery lata tcmu programu nauczania początkowego dla l~/icci romskich, oraz od\\olam siC; do sposobu postrzegania Romów przez osoby, pełniące istotne role z punktu widzenia procesu pluralizacji społeczcóstwa polski~go na poziomie Ibiorowości lokalnych. Wśród nich szczcgólnie duże znaczenie przypisać trzeba nauczycielom i całcmu systemowi służby oświatowej, a także hierarchii Kościoła Katolickiego. w tym zwłaszcza księżom, pełniącym rolę katechetów oraz księżom. którym oficjalnie powierzono pracę duszpasterską wśród Romó\\. 3. Duszpasterstwo Romów Inicjatorami rcformy oświaty dla Romów nie byli sami Romowie, mimo że o' interesy Romów zaczyna systematycznic zabiegać Stowarzyszenie Romów w Polsce, grupuj<lce garstky dzialaczy romskich i romskiej inteligencji. Stowarzyszenie to, poza dramatycznymi rozdarciami wewnętrznymi, które są charakterystyczne d la wszelk ieh nO\\ ych form organ izacyjnych spoleczeóstwa oby\\atelskiego. pomstaje w znaczncj izolacj i od zbiorowości szeregowych Romó\\. zarówno tych, którym siC; dobrze wiedzie finansowo, jak i tych, którzy Ż)ją \V ubóstwie. Bardzo ważm\ role; w rozpoczęci Li inicjatywy organizowania osobnych klas cyg<1I1skich z nieco odmiennym programcm pelni duszpasterz Romów w południowej Polscc (diecc/ja tarnowska), ks. Stanisław Opocki, mieszkający \\ Lososinic Górnej kolo Limanowej. Z jcgo inicjatywy powstało wiele nowych zja\\isk kulturowych. Od kilk.u lat ks. Opocki organizuje pielgrzymki Romów z Lososiny Górncj do Limanowcj, gdzie w historycznym kościele parafialnym przepiękna figura Matki Boskiej Bolesnej, średniowieczna Pieta, została za sprawą ks. Stanislawa uznana przez mieszkallców okolicznych wsi za Matkę Bożą Romów. Scns tego pomysłu jest oczywisty: ksiądz Opocki pragnie w ten sposób przywrócić lub raczej zbudować Romom właściwe, godne szacunku miejsce w spoleczcllstwie polskim zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. formując wśród Romów poczucie godności, a także stwarzając ich obrazjako równoprawnej grupy społecznej. Efektem tego działania jest choćby to. ze najbliżsi s<lsiedzi Romów w Lososinie, jak i w tych osadach, gdzie ks. Opacki pracowal, mówią o Romach używając tego właśnie etnonimu, podk.reślając. jak pie;knym obrzędem jest pielgrzymka w trzecią niedzielę września w Limanowej, wspominając, jak zajeżdżały autokary tu i ówdzie, �96 zabierając Romów oraz chętnych do Lososiny, jak miejscowi księża ogłaszali i zachęcali do uczestnictwa w pielgrzymce. Wśród licznych działall ks. Stanisława Opockiego, duszpasterza Romó\v diecezji tarnowskiej, mgr Maliy Królik, do niedawna kierowniczki Poradni Spolecznozawodowej w Limanowej i, w mniejszym już stopniu, paru innych osób, nie będących Romami, powstało w ciągu ostatnich paru lat wiele eksperymentalnych klas dla dzieci Romów, jeszcze przed ogłoszcniem programu ministerialnego. 8 lipca 1992 roku został zatwierdzony przez Ministra r:dukacji Narodowej program specjalnego nauczania początkowego dla Romów; wc wrześniu tcgo samego roku wprowadzono program w życic tam, gdzie sil:(to dało zrobić. Program opracował zespół w składzie: mgr Maria Królik. mgr Ewa Golillska, mgr Maria Gądek, mgr Barbara Arendarczyk, mgr Stanislaw Kwietniewski, mgr Andrzej Burkat. Walio poddać analizie ten dokument pod kątem problemu pluralizmu kulturowego - zastanowić się nad tym, ile jest w nim obrony różnorodności kulturowej, a ile dążenia do kulturowej integracji społeczcllstwa polskiego. 4. Analiza programu dla klas romskich Zaproponowany dla szkół w południowych częściach Polski (a ściślej dla Romów plem ien ia Bergitka Roma) program nauczan ia da lek i jest od koncepcj i pluralizmu kulturowego. Autorzy programu we wprowadzeniu wyrażają opinię. że dzieci romskie (termin "romskie" pojawia się wymiennie z "cygallskie") "wymagają szczególnej opieki, aby w dalszym życiu mogły sprostać warunkom życia w społeczellstwie polskim". Już na wstępie więc pojawia się zadanie integracyjne, dla którego wartością nadrzędną jest sprawne i bezkonfliktowe życic w jednym społeczellstwie. Autorzy podkreślają zarazem konieczność rozszerzania programu nauczania na rodziny romskich dzieci, które w całości są zaniedbane. Zaznaczają, iż dzieci Romów uczęszczają do szkoły bardzo nieregularnie, zła frekwencja powoduje, że nie można mówić o ciC)glości nauki. Czasem w ogóle odchodzą ze szkoły przed ukOllczenicm ośmiu klas. a często powtarzają po cztery razy klasy, co sprawia, że do szesnastego roku życia (do kiedy mówimy o obowiązku szkolnym wymaganym prawem), nic SC)\V stanic ukollczyć szkoły podstawowej. Przyczynami złej frekwencji podawanymi przez autorów programu są przede wszystkim wyjazdy rodziców i choroby. Warto dodać, że wszyscy badani przeze mnie nauczyciele kontaktujący się z dziećmi romskimi, a także urzędnicy lokalni (sołtysi, wójtowie, pracownicy pomocy społecznej) zgodnie twierdzą, iż prawdziwą przyczyną tego stanu rzeczy jest niechęć dzieci romskich do nauki jako do formy systematyczncgo wysiłku. W analizowanym programie nauczania początkowego dla Romów czytamy: "Aby prawidłowo prowadzić proces nauczania tych dzieci. należalo opracować �97 a podstawie ich obserwacji program minimum, dostosowany do ich możliwo:i". Już to sformulowanie zawiera sugestię, że jedynie program jakoś rozulianego .,minimum" jest "dostosowany" do ograniczonych możliwości dzieci )Illskich. Autorzy programu wskazują na ogromne trudności w ich nauczaniu; a ich glówną przyczyny uznają bariery językową - słabą znajomość języka niskiego ... ktllry Jcst dla nich językiem obcym". W programie czytamy: Trzeba pamiytać. że dziecko cygallskie. wywodzące się z rodziny o odmiennej ulturzc. systemie wartości. w której rozmawia się w języku cygallskim \\arowym, posiada bardzo maly zasób słów polskich. Pierwszy kontakt nauczycielem mówic\cym innym językiem utrudnia mu zrozumienie polecell auczyciela. Niekiedy nie rozumie tego, co mówi nauczyciel, co utrudnia mu oprawnie rozumować". Nie dziwi więc następujące sformułowanie zamieszzone \v zakollczeniu programu: "Głównym zadaniem dla nauczyciela w realiacji tych zamierzell jest pokonanie bariery językowej". Ciekawe, że wątek ieznajomości j<;zyka polskiego pojawia siy w większości rozmów, jakie przef"l1\\adzilam z nauczycielami w szkołach, do których uczęszczają dzieci mniej:wści rcJlllskiej. Wyjc\td stanowili ksiyża katecheci, którzy jednomyślnie Ie zam\a/ali rói.nic w znajomosci języka polskiego między dziećmi uczestniD\cym i w lekcjach rei igi i. Następny problem. jak dowiadujemy się z programu, to "nadrobienie braó\\ \\ adaptacji środowiskowej. manualnej, nauczenie ich pisania i czytania". o ostatnie sl'ormulowanie objaśnia. co oznacza "minimum", dostępne dla zieci romskidl. Autorzy dalej stwicrdzają w sposób znamienny, iż nauczenie .ch elemcntarnych umiejytności "pozwoli je zintegrować ze środowiskiem zicci polskich". \V analizowanym dokumcncie dwa razy pojawia się kwestia odrębności u lturo\\ ej Romów. I.a pierwszym razem mówi się o konieczności włączenia o programu wielu wycieczek i rozmów z ludźmi, co "pomoże znaleźć mot y.ację do nauki i pomoże im się odnaleźć w spoleczellstwie polskim, co · rezultacie moi.e im dać wiarę we wlasne siły". Sens wycieczek i rozmów ludźmi uzasadnia się tym. że "ich przodkowie byli ludem wędrownym"". \\raca się lakil: uwagę na to. że poza dostarczaniem wiadomości trzeba ~ztaltować charakter. Twórcy anal izowanej propozycj i programowej są · pl:!ni świadomi kulturowych różnic dzielących środowisko Romów od śro0\\ iska dominujc\cego, zarazem jednak różnice te interpretują głównie · kategoriach zaniedbania. nieprzystosowania, zapóźnienia. "Mając na uwadze zicci ze spccylicznego środowiska o odmiennej kulturze, systemie wał10ści 110rm postępowania. nauczyciel powinien im ukazać obraz człowieka uczci.ego. pracowitego. szanujc\cego bliźnich. Poprzez naukę dzieci cygal1skie C.I : rr/.ch~ lU 1.a/naC/~ ć. ic Ikrgitka Roma od swleci nic są ludem m;drownym, kulturzc hrakjcst klas~ unych cech cyg.~liskicg.o nom~dyzmu. a w ich lokal- �98 powinny zrozumieć takie pojęcia jak: kultura i higiena osobista, godność. poszanowanie pracy innych, szacunek dla osób starszych. prawdomówność. obowiązkowość, rzetelność, uczciwość". Program także ujawnia założenia na temat cech wrodzonych młodzież) romskiej, nie uwarunkowanych kulturowo: "Dzieci cygai1skie ScI z natur) agresywne, łatwo się zniechęcają". Szczegółowy program z rozbiciem na przedmioty i klasy zwraca uwagę na konieczność wielokrotnego powtarzania elementarnych treści w celu uzyskania efektu edukacyjnego. co pośrednio sugeruje pewne "naturalne" zapóźnienia, o których otwarcic mówią niektórzy nauczyciele w wywiadach. Wskazują oni na ogromnc rozmiary patologii społecznej: alkoholizmu i kazirodztwa w niektórych osicdlach romskich. a także na ich związki ze środowiskami przestępczymi. W programie szczegółowym znajdujemy tak podstawowe tcmaty. jak umiejętność korzystania z urządzei1 sanitarnych, rozróżnienie własności prywatnej i wspólnej, pozycja ciała przy czytaniu i pisaniu, poszanowanie zieleni, sprzętów klasowych i przyborówosobistycll. Jako temat w drugiej klasie umieszczona jest kwestia: "Domy mieszkalne i ich wygląd: np. nowy - stary, parterowypiętrowy, murowany - drewniany, dom jednorodzinny _.blok". Zastanawiająco natrętnie we wszystkich trzech klasach powtarza się temat o ptakach pozostających na zimę w kraju, dla dziecka wiejskiego raczej znany, który też nie 1'0\\ inien być obcy dla dzieci romskich, żyjących w bliskim kontakcic L przyrodą. Z aktualnych uroczystości, które powinny być obchodzonc, wymieniane są: Dziei1 Nauczyciela, Święto Zmarłych, choinka noworoczna, Dziei1 Kobiet. Dziei1 Matki, Dziel1 Dziecka. W klasie trzeciej pojawiają się nowe tematy: regulamin szkolny, biblioteka. lekarz szkolny, uczestnictwo w życiu szkoly, korzystanie z telefonu, numer) alarmowe. Zapoznanie się z magnetofonem; zegar, budzik. W kaj.dej klasie powtarza się temat ruchu drogowego i bczpieczcllstwa. W tcmacie "Dom rodzinny dziecka" pojawiają się pod temat y: zbieranie i wykorzystanie odpadów użytkowych oraz oszczęd/.anie w gospodarst\\ie domowym; higiena pisania i czytania, własny kącik do pracy: rozeznanic w topografii wsi lub miasta - najważniejsze. miejsca, jak dworce. przystanki. W programie znajdują miejsce zainteresowania przyrodą w ogólności i przyrodą okoliczną, miejscami pamięci narodowej i treści ogólnonarodo\\e. choć tych ostatnich jest stosunkowo mało. Mówi się dużo o zaletach pielęgnacyjnych zabiegów wobec roślin oraz o potrzebie opieki nad zwierzętami. W trzeciej klasie pojawia się też tematyka wydarzcll okolicznościowych: rozpoczęcie roku szkolnego, wrzesiei1 miesiącem budowy stolicy i kraju., październik miesiącem oszczędności, Dzieil Policjanta, Dziell auczyciela, Święto Zmarłych, zwyczaje świąteczne i noworoczne. Dzieil Kobiet, kwiecieil miesiącem pamięci narodowej, dni oświaty, książki i prasy, Dziell Matki, Dziell �99 )7iecka. zakollCl.enie roku szkolnego i inne aktualne wydarzenia z życia \ środO\\isku dziecka. W odniesieniu do przedmiotu o nazwie "praca - technika" nauczyciele lrrzymują nast<;puj'lce dyrektywy: "Nauczyciel winien zwracać szczególną l\\agę na dokladność wykonywanych czynności, gdyż rozwijanie sprawności nanualncj u dzieci cygallskieh jest jednym z ważnych elementów decydujących ) IW\\odzeniu szkolnym uc/nia. Należy kszta1tować poczucie estetyki i wrażli\ośei na Cl.ystoŚć wokól stanowiska pracy. ( ... ) Każdy wytwór ucznia trzeba )ccnić. a najlcpsze nagradzać. rod koniec każdego semestru zorganizować \ Y5\(1\\<;naj lepszych prac na teren ie szkoly, co dowartośc iuje cygatlskie dzieci \ \)uaeh pU/.ostalych uC/.niów". \'1 i<;d/.y innym i ce Iem nauczan ia jest ,.Kształtowan ie szacunku do pracy, 11'7) S\\ nien ic i sh)S()"a n ie podstawowych zasad BHP". Oszczędzan ie i porząd,()\\ an ic m icjsca pracy wyst<;puje jako element programu nauezan ia w pierw,zej klasiI:. \V odniesieniu do plastyki dyrektywy są nastltpująee: "Należy zwrócić I\\ag<; sZCl.cg(\lnic na estelyky i porządek miejsca pracy oraz pełną swobodę \ \\ yrażaniu spoj rzcn ia na otaczając,\ dziecko rzeczywistość". Mówi się też l I)śm iell:n iu dzil:c i romsk iell. ;\ 010 przykłady tematów z plastyki: "nasze osiedle eyg'1I1skie. moja rodzina. mój ulubiony przyjaciel, najważniejsze wyda'Ll:nie \V moim :i.yciu. uluoiona bajka z dobranocki"; "przykłady projektowania ';IJl11pozycji: chusta cyg,1I1ska, wóz cyg3l1sh" ludziki z kasztanów, zwierzęta , plastl:liny": "na/.yw'lnie i poznawanie kolorów". \\ drugil:j klasie proponmvanl: są lemaly, np.: "ilustrowanie scen związalych l. życil:m Cyganów. projl:ktowanie stroju cygallskiego, wycinanie :lt'l1ll'nló", stroju cygallskil:go z matcrialu i naklejanie na niebieskim podkłaJzil: l) dużYIll j'orlllaeil:. ilustrowanie różnych środków lokomocji - czym jeźJ7ili Cyganil: kil:dyś. a Cl.ym jeżdż.ą teraz, wykonanie dowolnymi technikami ,\/lJru na spódnic<; eygallsk,(. \\ 1.\\ j,vku I. naucI.anil:m pr/.edmiotu "środowisko" autorzy mówią: "Dzieci ~~ (c)gallskil: L. N.) nil: znają prawie j~zyka polskiego - literackiego, mają ;..:iopl1ty z porolllmil:niem si~, nazywaniem przedmiotów, rzeczy, zjawisk, j lalego lak \\ainl: jl:sl d la tej grupy dzieci środowisko spoleezno - przyrodn i:1.(:. Dlil:c i cyg~lI'lskie maj ,l bardzo ma Iy zasób słów w jQzykll polskim. ( ... ) SZCll:gt'Jlnil: obsl:r\Vacjc. bl:/pośrl:dni kontakt ze środowiskiem przyrodniczym i spllkcznym dostarczy im du/o wrażcJl, a tym samym pobudzi ich do myślenia i nauki"". , ". 1\ m Pllllkcic ; :\ ill r~I/(!n ć~l'it;Jm:. (klllCIlI\ prO~r;JlIllI r/ckollło klor<: r<:prLlI.·ll!lIj'ł :-~I'rLll'IlII1\I;t1o kilk:! pokoicll mO/Clił) m(l\1 it: O pewnym C\~,lI'lskil'j Ikr~ilka I<:mll. kultury Roma. l:ainl<:n:sOl~·anill -. <:l1usta. sródllica Ni<: Illemy l<:z. uy romsk,! kulturą. i WÓl: wędrowny te cechy kulturowe <:ho':: - nil' są plernil,: lO �100 Analizowany program zarówno klasy pierwszej, jak i drugiej, wydaje się przeładowany; zauważamy tu zresztą poważną niekonsekwencję: jeśli dzieci nie umieją słów, nie znająjęzyka, to uczyć o zdaniach pytających i wykrzyknikowych, rzeczownikach i czasownikach wydaje się na pierwszy rzut oka zbyt trudne. W programie pojawia się do wyboru lektura, w której obrybie znajdujem~ opowiadania o tematyce romskiej - Czarna !;wiec::ka J. Grabowskiego, wśród takich standardowych pozycji jak Najlllilsi E. Szelburg-Zarębiny, Pilot i ja A. Bahdaja, Psotki i .\:mieszki J. Porazit'1skiej, Lokolllo/vwa J. Tuwima, Ba.\:llie H. Ch. Andersena - wybór, Plastusiowy pallli(:Jnik M. Kownackiej, Dzieci z Bullerbyn A. Lindgren. Na zakot'1czenie autorzy piszą: "Treści programu zostały dostosowane dla dzieci cygat'1skich, «odstających» od swoich rówieśników (ponicwaz dziecI cygat'1skie uczęszczające do przedszkola i właściwie wychowane przez rodziców uczęszczają do klas z polskimi dziećmi i doskonale dają sobie radę). u których dominującą przyczyną trudności w nauce Sil ogromne zaniedbania środowiskowe ( ... ). W możliwie naj krótszym terminie dziecko powinno \\yrównać braki wiedzy, które powinno osiągnąć do przedszkola i klasy zero\\ej (większość z dzieci cygat'1skich nic uczestniczy w przygotowaniu przedszkolnym)". Uzasadnienie jest następujące: "W okresie przygotowawczym (dzieci przychodzą do szkoły nieprzygotowane kompletnie) dziecko musi nadrobić braki w adaptacji środowiskowej, ruchowej, manualnej, gdyż tak zaniedbane nie nadąża". Autorzy programu zwracają uwagę na cechy osobowościowe dzieci romskich: "Dzieci przychodzące do szkoły są łeniwe, roztargnione. wybuchowe, agresywne, nie potrafią właściwic zachować się w czasie lekcji. Całkowity brak koncentracj i nie pozwala im poprawnie rozumieć wypowiedzi nauczyciela. Wielką rolę w tej sprawie ma do odegrania właśnie nauczyciel. który musi poznać środowisko dziecka, aby mógł właściwie pokierować procesem jego nauczania.( ... ) Poza tym, dzieci te są zbyt «żywe», aby siy skoncentrowały na uważnym słuchaniu". Autorzy przypuszczają, że można to jednak zmienić: "poprzez czytanie opowiadat'1, bajek przez nauczyciela dzieciom należy ukazać świat inny, kolorowy, co potrafi wywołać w nich chęć nauki czytania, aby same w przyszłości mogły czytać choćby krótkie bajki i przenosić się w krainy, gdzie nie ma trosk, kłopotów, a wszystko staje siy za dotknięciem czarodziejskiej laski. W ten sposób można u dzieci wypracować poszanowanie książek". Widzimy więc wyraźnie, że trzyletni program nauczania początkowego w klasach romskich, opracowany przez zespół pedagogów a zaakceptowan~ przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1992 mial, jak widać, charakter zdecydowanie integracyjny. Jak napisali jego autorzy: "Głównym celem w pracy z dziećmi cygat'1skimi powinna być nauka pisania i czytania oraz przygotowanie do nauki z dziećmi �101 ~olskimi". Zabiegi edukacyjne proponują wpojenie wartości istotnych dla normatywnego kodeksu kultury polskiej takich jak pracowitość, gospodarność, JszczC(dność, poczucie ladu, a także pewnego zakresu wiedzy, potrzebnej do sprawnego działania w obrębie społeczellstwa polskiego. Realizacja programu, który zakollczył siC( faktycznie w roku szkolnym 1995-1996, w wojevvództwie nowosądeckim wskazuje na to, że pełni on raczej rolę programu zastępczego, reedukacyjnego czy resocjalizującego, wprowadzającego do norm, \\zorów szkoły powszechnej, obowiązującej w Polsce. Romowie są traktowani raczej jako margines społeczny niż jako odrębna grupa etniczna, dysponująca vvłasną kulturą. Mimo zaakcentowania faktu odmienności kulturowej Romów, żadna z istotnych cech rolllskiej kultury plemienia Bergitka Roma nie jest v\ analizowanym programie dostrzeżona. Jeśli się wspomina O wzornictwie c~ gallskich chust czy muzyce cygaJlskiej, to się tym samym konstruuje jakąś domn iemaną tradycj<; cygclllską, czy ściślej ogólnocygallską, która istn ieje bardziej w wyohrażcniaeh przeciętnego Polaka niż w rzeczywistym życiu spoteczności romskich w naszym kraju. Latwo z postulatów edukacyjnych, zawartych w analizowanym programie, odczytać obraz specyfiC/nie cygaóskiego systemu wartości, zakładanego przez autorÓ\v. Nalcż<t do nich następujące cechy: brak uczciwości, pracowitości, obowiązkowości, rzetelności, szacunku dla innych, w tym również osób starszych, dla ich pracy, prawdomówności, rzetelności, a także nieznajomość godności oraz koncepcji kultury i higieny osobistej. Nie dostrzegamy tu żadnej cechy. która nie mialaby charakteru prywatywnego, tzn., która nie polegałaby na porównaniu z kultur<t dominującą i nie wykazywałaby braku jakiejś cechy cila tej kultury charakterystyczne/. 5. Cechy kulturowe a cechy naturalne Duża część dzieci romskich poddawana jest badaniom psychologicznym jest ich zapóźnienie rozwojowe. Nauczyciele zdają sobie \V zasadzie sprawy z tego, że dziecko, które do siódmego roku życia nie miało \\ ręku książki, zeszytu, ołówka, kredki czy pędzelka, nie umie nawet wziąć do ręki tych przedmiotów, ale czy to z lenistwa (konieczność dodatkowej pracy), czy z przekonania o nieuniknionym skazaniu dzieci romskich na niski poziom wyksztalcenia odsyłają notorycznie dzieci do poradni społecznozawodowych. Prawie żadna z osób, z którymi przeprowadziłam wywiady, nie mówiła przy tej oka7j i o różnicach kulturowych, ale zawsze o cechach naturalnych, wrodzonych. posiadanych "wc Krwi". Jedyną osobą, która z własnej inicjatywy zabro- i stwierdzane I II !.llaulli<: SI.<:r/.<:jo s\lojskoś<:i i obcości \V postawach Polaków wobec Romów pisałam an: l-.uk: NOII/juko .Iw"j i juko ohcy. Ibiorowo.l:Ć: Romów w ,I'wiadomości społec;:no,~ci wiej- ski"l ... LlId"\. 7X. 1<)1)5.s. .157-.175. �\02 niła stosowania testów na inteligencję w stosunku do dzieci romskich. jest mgr Marta Królik, dawna kierowniczka Poradni w Limanowej. glc,;boko prześ\\iadczona o społecznych uwarunkowaniach niepowodzcll szkolnych dzieci rOIllskicll. Naraziła się w ten sposób na ataki nie tylko z.e strony niektórych zwierzchników, ale także ze strony niektórych przywódców intelektualnych społeczności romskiej w Polsce. Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za problem oświaty dla Romó\\ i podejmującymi w tej sprawie decyzje wskazuj". że postrzegają one odmienności Romów przede wszystkim w katcgoriach pozakulturowych. WypO\viadane są opinie, iż Romowie nie reprezentują żadnej odn;bnej kultury. stanowiąc raczej przypadek degradacji. zdziczenia. rozkładu. degeneracji czy nawet patologii społecznej. Nie może więc w ich przypadku być mowy o jakiejkolwiek edukacji w kategoriach kultury mniejszościowej. Podkreśla się n(l\\el. że Romowie nie dysponują formą kultury, któr'l mo/na by traktować jako podstawę systemu edukacyjnego. tak jak np. kultura mniejszości łcmkowskiej. białoruskiej ezy niemieckiej. Ani w kręgach lokalnej elity czy lokalnych dcc:dentów, ani wśród przeciętnych czlonków zbiorowości wiejskiej jako odmienność kulturowa Romów nic jest odbierana odmienność ich systemu wartości. wyrażająca się m. in. w innym stosunku do pracy. czasu (wolnego i zajętcgo). do nauki szkolnej, opieki nad dziećmi, obowiązków wynikaj'lcych z mieszkania w jednej wsi, umowy o pracy, sposobu troszczenia się o z.drowic \,łasne i dzieci. specyficznym rodzaju lojalności wewnątrz grupy \\ Jasnej i jej braku na zewnątrz. Również wśród romskich przywódców problem odrębnej kultury !"Omskiej nic pojawia się w sposób wyraźny i sprecyzowany. Co wi<;cejwszystkie inicjatywy stawiające sobie za ccl "naprawę sytuacji" ROllll)'V zmierzają nieustannie do sformułowania programu ich calkovvitej integracji kulturo\\ej ze zbiorowością większościową. Analizowany wyżej program spccjalnego nauczania początkowego dla dzieci Romów jest doskonalą ilustrac.ią takich postaw. Elva Nowicka CULTURAL 1:I)UC/\T10NAL I'OI.lCY I'LURALlSM OR 11'\n:(iIC\ liON" FOR Till: IW. 'If\; liS :->1111.1.1) 1:\ I'()L\NJ) (SumnIary) The author deals with the practical aspeel or the concept or cultural pluralism in I'oli,h -,"ciely in the recent ycars_ arguing that the prerequisite, lilr Ihe developmen! 'lI' a pluralistic· 'OClC!\. i. e. society liII' which eullural diversity bccomes <llalllc. 'lI·C Ihl' lill\I1\1 illg: till' rc'c·ognlli"!1 by various social groups or the dirlcrcnec, among group, ,IS indic;llions ol· cultural diILT,il\. �103 l:,signm.:nt of a posiliv·.: valu.: lo su.:h diversity. and foundation of institutionalized forms .lfa.:tiviti.:s intcndn!to p.:rp.:tuatc. nurture. and develop such diversity. I"h.: aUllwr appli.:s th.: <:olKepi of cultural pluralism 10 tiK situation of Romanies in Poland . .lr I(l hc pr.:cisc. to onc group- thc Ikrgitka Roma in southern PolaneJ. As the analytical material. ,11\:lI:'CSa syllahus of L'lenlCnlary cducation for Romany children and the observations concerning lh~ pcn:,:plion of Romanies hy p.:rsons playing important roles Irom the point of view of the pro.:css ofso.:iet~ plurali/ation on th.: local!cvcl (mainly teachers and priests). The author comes lo a conclusion that the uniqucllCss of thc it!cntity Romanies is still perceived mainly in noncllilllr,i1 .:atcgori.:s: thcir systcm of valucs is not pcrccived as a fCatun.: of their culture. Similarly. :1nHlng thc ROIll'IIlV· leaders Ihe problem or uniquc Romany culture is not ckarly and precisely dclined cithcr a'· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb871ca84c16a59db3f95851ca8bd510.jpg 4b9b59a21ad4d709e2e7852c2e05ed70 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Płachta do przenoszenia siana / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; narzędzia rolnicze ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia płachtę z trokami przygotowaną do przenoszenia siana Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.5.3_01 Kowalewo narzędzia rolnicze okolice Kościana płachta transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59c33695c685407f989415d3418de331.pdf 692218b76fa3adfa8c6feb44634ddb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny gender studies Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4731 Title A name given to the resource Płeć, religia,polityka - o mojej antropologii / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.203-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 AGNIESZKA KOŚClAŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PŁEĆ, RELIGIA, POLITYKA - O MOJEJ ANTROPOLOGII* Kiedy ponad dwa lata temu przygotowywałam projekt doktoratu, dotyczącego działalności dwóch kobiecych wspólnot religijnych, tak określałam główne zagadnienia, którymi chciałam się zająć: Celem badań dotyczących kobiecej religijności jest odpowiedź na pytania: kim są "charyzmatyczne kobiety", jak funkcjonują zakładane przez nie wspólnoty i wreszcie, jak ich działalność jest odbierana przez otoczenie? Drugi cel ma wymiar teoretyczny - analiza dokonań brytyjskich i amerykańskich antropologów zajmujących się płcią w kulturze ipróba wypracowania teoretycznych ram umożliwiających badanie problemu płci w kulturze w kontekście polskim. Praca nad tym projektem pozwoliła mi przeformułować częściowo powyższe pytania, przede wszystkim te dotyczące zebranego materiału. Niniejszy tekst prezentuje moje rozumienie głównych celów i założeń antropologii społecznej. Zamiast jednak pisać manifest bądź tekst stricte teoretyczny, zrobię to, prezentując prowadzone przeze mnie badania. Ponieważ zajmuję się tematem, który można by określić jako ,,religia a płeć", w pierwszej części tekstu omawiam w skrócie rozwój koncepcji płci kulturowej (gender) w antropologii, następnie - odnosząc się do ustaleń tejże - omawiam wstępne wyniki moich badań oraz problemy związane z samym procesem badawczym na linii badaczka - badane grupy i wynikające z tego konsekwencje dla analizy, interpretacji oraz samego pisania antropologii. W końcu przeformułowuję zarysowane pytania badawcze i staram się umieścić zagadnienie ,,religia a płeć" w szerszym spektrum antropologicznych studiów nad oporem i polityką. *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �204 Agnieszka Kościańska Tło teoretyczne Początki l antropologicznych gender studies sięgają połowy lat 70., kiedy ukazał się pielWszy zbiór tekstów dotyczących tak zwanej "antropologii kobiet" pod redakcją Michelle RosaIdo i Louise Lamphere (1974). Od tego czasu doszło do kilku istotnych przewrotów w ramach debaty, którą rozpoczęła owa publikacja Dwie, ściśle ze sobą związane sprawy wymagają omówienia: po pielWsze droga od antropologii kobiet do antropologii płci (anthropology of gender), po drugie dyskusja na temat związku pomiędzy terminami sex (płeć) agender (płeć kulturowa). Podstawą teoretyczną antropologii kobiet z lat 70. były trzy teksty, których autorki poszukiwały uniwersalnych kategorii związanych z niższym statusem kobiet. Sherry Ortner odwoływała się do dychotomii naturalkultura, Michelle RosaIdo do publiczne/prywatne, a Olivia Harris, w duchu marksistowskim, opierała się na rozróżnieniu produkcja/reprodukcja. Początkowe założenia bardzo szybko zostały poddane krytyce. Odchodzono od poszukiwania uniwersalnej asymetrii między płciami. Był to czas, kiedy antropologowie zdali sobie sprawę, iż ich prace bardzo często są projekcją kategorii charakterystycznych dla ich własnej kultury na kultury badane. W ścisłym związku z tym zagadnieniem zmieniło się też znaczenie terminów płeć i gender. Termin gender pojawił się w nowym znaczeniu (oryginalnie oznaczał to, co polski rodzaj) również w latach 70. Początkowo rozróżnienie sex/gender można było sprowadzić do płci biologicznej/kulturowej (notabene te terminy ukonstytuowały się w języku polskim, mimo że -jak się okaże za chwilę - pojęcie płci biologicznej jest wielce problematyczne). Płeć, kategoria biologiczna, to, czy jesteśmy kobietami, czy mężczyznami, była początkowo nieobecna w dyskusjach, główny nacisk kładziono nagender. Antropologia przecież zajmuje się kulturą, a nie naturą (biologią). Przełomem okazała się publikacja Collier i Yanagisako (1987). Od tego momentu możemy obselWować, jak myśl foucaultowska wkracza do antropologii (por. też Moore, 1994 i 2004). Wyłożone przez Foucaulta (1995, por. 1993) w pielWszym tomie Historii seksualności twierdzenie, iż związek między seksualnością, płcią i reprodukcjąjest jedynie konstrukcją, okazało się kluczowe dla rozwoju antropologii płci. Od tego momentu ten nurt naszej dyscypliny opierać się będzie na konstruktywizmie społecznym, który notabene będzie też postawą teoretycznąmojej pracy. Wróćmy jednak do słynnego artykułu Collier i Yanagisaco. Autorki przywołują klasycznąjuż pracę Davida Schneidera i wysuwają argument, iż zarówno koncepcje systemów pokrewieństwa, jak i płci odwołują się do naszych ludowych założeń dotyczących reprodukcji. Ich zdaniem ,,gender jako kategoria analityczna powinna być uwolniona od założenia o biologicznie danej płci" (1987). Z faktu, iż na Zachodzie płeć jest ściśle związana z reprodukcją (co zresztą stopniowo jest podważane za pośrednictwem rozpowszechniających się nowych techI Kolejne stadia rozwoju refleksji nad płcią kulturową w ramach antropologii przejmuję za Moore, 2004. Na ten temat por. też Baer, 1997. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 205 nik rozrodczych), a płeć kulturowa konstruowana jest w oparciu o reprodukcyjne role kobiet i mężczyzn, nie wynika wcale, ich zdaniem, że taki związek będzie zachodził we wszystkich ludzkich społecznościach. Ich rozważania posłużyły za punkt wyjścia również pozostającej pod wpływem myśli konstruktywistycznej Shelley Errington, która zaproponowała rozróżnienie na płeć, Płeć i gender: płeć (sex małą literą) to ciało obdarzone płcią; Płeć (Sex wielką literą) to szczególna konstrukcja ciała powszechna na Zachodzie, rodzaj okularów, przez które antropologowie postrzegają płeć i gender w innych kulturach; gender to określenie "tego, co różne kultury robią z płcią" (1990, por. też Moore, 1994,2004). Od tej koncepcji jest już tylko jeden krok do teorii Judith Butler (1990), która w znaczący sposób wpłynęła na antropologiczne myślenie o gender. Butler, reprezentująca radykalny nurt konstruktywizmu społecznego, proponuje odwrócenie porządku. To już nie płeć jest pierwotna w stosunku do gender, ale to gender jako kategoria dyskursywna konstruuje płeć, która jawi sięjako imitacja imitacji, jest wynikiem performatywnego działania gen der. Stwierdzenie lekarza przyjmującego poród: "to jest dziewczynka" lub "to jest chłopiec", jest wypowiedzią performatywną, nie tyle opisuje biologiczny stan rzeczy, co rozpoczyna kształtowanie płci, która jest podstawą "konstruowania podmiotowości jednostki". Do inspiracji Butler należy zaliczyć również austinowskie akty mowy oraz koncepcjępeiformance (działania) i symboli Victora Tumera (por. Moore, 2004). Prace Butler poświęcone są głównie środowiskom lesbijskim i gejowskim, jednakże koncepcja perforn1atywności płci kulturowej okazała się niezwykle inspirująca dla antropologów. Płeć przestaje być czymś stabilnym, jest odgrywana. Relacje pomiędzy płciami, cechy uznawane za męskie bądź kobiece, mogą być konstruowane na przykład przez pracę (por. np. Pine, 2000) czy przez religię (o czym za chwilę). Butler przeciwstawia się zamkniętym tożsamościom płciowym -. kategoria ,,kobieta" nie jest uniwersalna, nawet w ramach jednej kultury, to pewne typy kobiecości są odgrywane. Butler dowodzi, iż dyskurs regulacyjny wytwarzający płeć dąży do narzucenia i obrony heteroseksualizmu. Podsumowując, tak rozumiana płeć będzie czymś, co robisz, a nie co masz, będzie praktyką. W związku z tym możliwa jest zmiana relacji pomiędzy płciami - to co kobiece i to co męskie otwarte jest na reinterpretację2. Tak uformowała się antropologia płci (gender), która stała się integralną częścią zarówno amerykańskiej antropologii kulturowej,jak i brytyjskiej antropologii społecznej. Badane grupy Legion Małych Rycerzy Miłosiernego Serca Jezusowego (wcześniej Miłosierdzia Bożego) powstał w połowie lat 80. jako nieformalna grupa związana z wizjo2 Więcej o koncepcji Butler por.: Butler, 2003, Mizielińska, 2003, o płci w kontekście organizacji społecznej Butler, 2000. �206 Agnieszka Kościańska nerkąZofią Grochowską (zwaną siostrą Zofią)3. Siostra Zofia jest uznawana przez swoich zwolenników za duchową spadkobierczynię św. Faustyny Kowalskiej. W tej chwili ruch działa w 17 krajach, ma swoje ośrodki w wielu miastach Polski. Większość uczestników to kobiety. Wspólnota przez cały czas pozostaje w mniej lub bardziej otwartym konflikcie z hierarchią kościelną. Siostra Zofia rozmawia z Matką Boską, Jezusem i Duchem Świętym, ma dar leczenia, zajmuje się też magią pogody. Podczas jednego ze spotkań członków Legionu zdarzył się tak zwany "cud słońca"4. Drugi ruch to Światowy Uniwersytet Duchowy Brahma Kumaris, który powstał w 1936 roku w stanie Sind, na terenie dzisiejszego Pakistanu, po tym jak zamożny jubiler Dada Lekhraj (późnej znany jako Brahma Baba) doznał wizji i założył szkołę duchową. Od samego początku promował kobiety, a po jego śmierci w 1969 roku kobiety przejęły kierownictwo nad Uniwersytetem. Członkowie wspólnoty określają się mianem studentów. Pierwszą polską studentką i jednocześnie założycielką polskich wspólnot jest Halina Paradela. W 1982 roku wróciła do Polski po kilkunastu latach spędzonych w Kanadzie i zajęła się propagowaniem Raja Yogi. Obecnie Brahma Kumaris (BK) mają ośrodki w Warszawie, Łodzi, Gdańsku i nowy w Katowicach5. Członkowie obu ruchów tworzą małe, lokalne wspólnoty, w ramach których spotykają się na modlitwę i medytację. W spólnoty te prowadzone są również przez kobiety pełniące funkcje administracyjne oraz prowadzące kursy bądź spotkania modlitewne. W obu ruchach przywódczyni jest traktowana na równi z wyznawcami,jest rodzajem medium, przez które przemawia Bóg. Przywódczyni uznawana jest za matkę, przy czym matczyność rozumiana jest w szczególny sposób - ten aspekt rozwijam poniżej. Uczestnicy podkreślają, że cechy matki są podstawowymi cechami potrzebnymi do założenia i prowadzenia wspólnoty duchowej. Przynależność do tych ruchów wymaga wielkiego zaangażowania i licznych wyrzeczeń, np.: częste posty, nocne czuwanie (Legion) czy celibat, ściśle określona dieta, poranna medytacja (BK). Oba ruchy łączy też wiek uczestników: prawie wszyscy to osoby powyżej czterdziestego roku życia, a dużą część stanowią osoby w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Cechą wspólnąjest też wiara w rychły koniec (czy też transformację) świata. Jednakże cele tych grup są zupełnie inne. Podczas gdy BK zwracają się ku globalnej rodzinie, wspólnotą na rzecz której działa Legion jest polski, katolicki naród. Jeśli chodzi o liczbę członków, to jest ona trudna do oszacowania. Po pierwsze z uwagi na to, co uważamy za członkostwo - czy będą to tylko te osoby, które 3 Mistyczny pamiętnik s. Zofii miał dwa wydania, oba bez zgody władz duchownych, por. Grochowska, ł 999. 4 Więcej o Legionie: Kościańska, 2004b. l Więcej o Brahma Kumaris: Doktór, ł 991, Howell, 1997, ł 998, Howell i Nelson, 2000, Kościańska, 2002, 2003a, 2003b,2003c, Zimniak, 2003. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 207 w przypadku BK codziennie wstają o czwartej, a w przypadku siostry Zofii wedle jej nauki. Czy można za członków uznać też osoby, które co prawda znają owe ruchy od wielu lat, uważają się za członków, ale nie przestrzegają wszystkich zasad. W tym miejscu zostańmy przy deklaracjach, Legion -7000 (zdecydowanie zawyżona liczba), BK - ok. 200. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku tego typu ruchów ich wpływ na przemiany kulturowe jest znacznie większy, niż mogłaby wskazywać na to liczba członków (por. np. Puttick, 2000). Metoda badań i zebrane materiały Moje badania to przede wszystkim obserwacja uczestnicząca (uczestnictwo w religijnej i społecznej działalności obu grup) oraz wywiady biograficzne, w trakcie których szczególny nacisk był położony na cielesność i seksualność, oraz bardziej ogólne zagadnienia roli kobiet w dzisiejszym świecie. Ponadto zebrałam pokaźną kolekcję publikacji (ulotki, książki) sygnowanych przez obie grupy. W tym miejscu chciałabym też podkreślić, iż z uwagi na specyfikę badanych ruchów materiał zebrany w obu grupach jest zupełnie innej natury. BK to grupa zwarta, a jej nauki ściśle określone. Podstawowy wykładnik, tak zwane murli (lekcje wygłoszone przez założyciela za życia oraz przekazane za pośrednictwem medium) są powtarzane w trzyletnim cyklu oraz dostępne w Internecie. Jest to nauka ruchu, do której odwołują się rozmówcy, oczywiście często interpretują to na własny bądź mój użytek, wpasowując w ową wiedzę elementy różnego pochodzenia, jednakże punkt odniesienia jest dość jasny (szczególnie dla tzw. oddanych braminów - jak sami siebie nazywają). W przypadku Legionu podstawę, oprócz dość eklektycznej nauki założycielki, stanowi to, co rozmówcy uważają za katolicyzm (miszmasz nauk Jana Pawła II, kultu Miłosierdzia Bożego z wątkami przedsoborowymi i ludowymi, uzupełniony o liczne ukazujące się bez zgody władz duchownych dzienniczki wizjonerów, m.in. członkiń Legionu). Ta dość eklektyczna podstawa, podobnie jak w przypadku BK, poddawanajest rozlicznym interpretacjom. W związku z tym trudno jest jasno określić doktrynę, na której opiera się ruch. Ponadto, o ile BKjest organizacją sformalizowaną, o dość jasnej strukturze, której przynajmniej część członków widuje się codziennie, a część mieszka razem, to Legion ma zdecydowanie luźniejszy charakter. Ta sytuacja odbiła się na charakterze uzyskanych przeze mnie źródeł. W przypadku BK wywiady uzupełnione są moimi obserwacjami życia grupy. Nie było to możliwe na taką skalę w przypadku Legionu. W związku z taką dysproporcją materiału, za wskazane uznałam potraktowanie materiału dotyczącego BK jako podstawowego. Dane etnograficzne dotyczące Legionu będą służyły jako materiał porównawczy, który pomoże osadzić moją rozprawę w szerokim kontekście postsocjalistycznej, katolickiej Polski. �Agnieszka Kościańska 208 w tym miejscu należy również postawić pytanie dotyczące procesu badawczego. Niezwykle istotne były dla mnie dwie prace polskich badaczek Anny E. Kubiak (1997) oraz Marty Zimniak (2003). Obie pracowały w środowisku wspólnot religijnych. Książka Kubiak była dla mnie przewodnikiem po rzeczywistości nowych ruchów religijnych6. Autorka pozostaje pod wpływem antropologii uprawianej przez Kirsten Hastrup i w interesujący sposób przeniosła wnioski z badań duńskiej antropolożki na Islandii na grunt obserwacji uczestniczącej w nowych ruchach religijnych (por. np. Hastrup, 1995). Kubiak zwraca uwagę na liminalny charakter postaci etnografa: Dziś niektórzy określają mnie jako pół-karmitę. Termin ten trafnie wyraża zarówno moje poczucie tożsamości wobec grupy,jak i stosunek wielu uczestników do mnie, jako do kogoś z pogranicza, kogoś pół-swojego. Myślę, że ta liminalna kondycja pozwoliła mi na rolę, którą, tym razem sama, określiłabym jako spowiednika (Kubiak, 1997,s. 16). Mogę w pełni podpisać się pod tym wyznaniem. Jednakże ta pozycja implikuje poważne komplikacje w momencie, gdy przystępujemy do pisania: Staję wobec dylematu lojalności - czy "analizować" przyjaciół i podawać fakty z ich życia? Tekst antropologiczny będzie dla nich najpewniej obraźliwy poprzez swoją optykę, niezależnie od treści (Zimniak, 2003, s. 50). Jak wybrnąć z tego dylematu, który w przypadku badań prowadzonych zarówno przeze mnie,jak i przez cytowane autorki,jest o tyle silniejszy niż w przypadku "zamorskich" ekspedycji, iż często mamy do czynienia ze wspólnotą doświadczeń życiowych - nasi "badani" to osoby nie tylko z tego samego kraju, miasta, ale też często pochodzące z tej samej klasy społecznej czy będące w tym samym wieku. Nasi badani wcześniej czy później przeczytają teksty. Pewnym rozwiązaniem jest pokazanie tekstu przed publikacją, robiła to Marta Zimniak, próbowałam ija. Jest to z pewnością słuszne postępowanie, które może spowodować wyłonienie się nowych sensów, negocjowanie znaczenia. Tekst antropologiczny może jednak okazać się niezbyt jasny dla laika z uwagi na często hermetyczny, teoretyczny charakter. Z drugiej jednak strony, z mojego doświadczania wynika, iż członkowie marginalnych grup, które często są atakowane przez media, doceniają wartość tekstu powstałego w wyniku długoterminowych badań. Aby jednak tak się stało, należy pamiętać o tym, czego uczy Anna Tsing: etnograficzna dociekliwość wyłania się nie z konfrontacji między dwoma kulturami, ani nie z porozumienia między dwoma kobietami, ale, zamiast tego, z historii opowie- 6 Książka Zimniak jest dużo późniejsza i w zasadzie ukazała się, gdy moje badania były zaawansowane. �Od Niźniowa (Pokucie) Wieśniaczka z Pokucia. Z Podzamcza Buczackiego Ryciny K.W. Kielisińskiego. Z Cisowa (Bojkowie) ��Pleć, religia, polityka - o mojej antropologii 209 dzianej przez jednego krytyka kultury umiejscowionego w specyficznym kontekście innemu krytykowi kultury (Tsing, 1993, s. 225). To zdanie jest szczególnie ważne w kontekście badań nad marginalnymi zjawiskami religijnymi. Tsing pisze o tym w komentarzu do historii Urny Hati, która opowiada o swoim romansie z japońskim oficerem (Tsing prowadziła badania w Indonezji w Górach Meratus). Urna Hati na doświadczeniu kontaktu rniędzykulturowego i renegocjacji znaczenia płci zbudowała swoją refleksję na ten temat. To skłania Tsing do zastanowienia się nad kondycją feministycznej etnografii. Wiele autorek, aby usankcjonować swoją pracę w ramach dyskursu naukowego, odchodzi od studiowania pojedynczych historii na rzecz badania prawidłowości, odżegnując sięjednocześnie od interpretacji i refleksji informatorów/informatorek. Jest to częsta metoda feministycznych antropolożek, aby nie zostać posądzanymi o bycie niewyedukowanymi ,,żonami" badaczy bądź radykalnymi "siostrami" wczuwającymi się w życie wszystkich kobiet na Ziemi. Efektem tego jest niespodziany tekstowy konserwatyzm antropologii feministycznej (s. 220-225). Ale w ten sposób - kontynuuje swoją myśl Tsing - nie opiszemy historii takich, jak ta opowiedziana przez Urnę Hati. Historia ta podważa zdaniem Tsing wyłączność zachodniej nauki na interpretacje. Właśnie ze zderzenia tubylczych i obcych analiz rodzi się etnografia pisana przez Tsing. Jej rozważania zdają się adekwatne również w przypadku moich badań. Tego typu wspólnoty są rodzajem krytyki społecznej. Moje rozmówczynie wchodzą w relacje ze wspólnotą, które tak bardzo reorganizują ich życie małżeńskie oraz, bardziej ogólnie, usytuowanie w całym zespole zależności przyjacielsko--profesjonalno-krewniaczych. To wyzwala w moich rozmówczyniach niezwykle głęboką refleksję między innymi nad systemem płci we współczesnej Polsce, często niewerbalną, wyrażaną za pośrednictwem działania. Ich interpretacje prowadzone z pozycji outsidera umożliwiają moją analizę tegoż sytemu. Taka strategia uprawiania etnografii zmienia, przynajmniej częściowo, optykę tekstu, występuje przeciw uprzedmiotowieniu. Ku nowej kobiecości i duchowej rodzinie Kobiety zaangażowane w działalność badanych grup na nowo konstruują swoją kobiecość, czy też jest ona poddana przebudowie. W przypadku Brahma Kumaris proces stawania się oddanym(ą) braminem(ką) jest długi i składa się z kilku etapów. Pierwszy krok to trwające z reguły siedem tygodni kursy pozytywnego myślenia i medytacji techniką Radża Jogi. W tym czasie kandydat/ka na bramina/kę dowiaduje się o zasadach życia w czystości. Osoba, która chce uczestniczyć w porannych lekcjach, tak zwanych murli, musi między innymi powstrzymać się od spożywania nieczystego pożywienia, toksycznych substancji takichjak alkohol, �210 Agnieszka Kościańska papierosy, narkotyki oraz od stosunków seksualnych; zalecane są też rozliczne praktyki związane z szeroko rozumianą higieną oraz rytualnie przygotowywanym pożywieniem. Ponadto członkowie prowadzą dzienniki, w których zapisują nauki oraz swoje duchowe post((py. Osoby, z którymi rozmawiałam, często zwierzały się, że nie było im trudno wyrzec się doczesnych przyjemności. Zwykle pierwszym sesjom medytacyjnym towarzyszą silne doznania. Jedna z sióstr opowiada: któregoś wieczoru, po jakiejś bardzo udanej medytacji, miałam fantastyczne doświadczenie, że jestem duszą; teoretycznie ja wcześniej to wiedziałam, ale miałam takie doświadczenie i to mi dało taką radość wewnętrzną; było po deszczu, i miałam taką radość, 'jestem duszą' chciałam krzyczeć i z każdym się dzielić. To spowodowało, że do dziś tu jestem. W tym samym czasie rzuciła palenie: "po którejś medytacji wyszłam, zapaliłam i zrobiło mi się tak niedobrze, że to był ostatni papieros w moim życiu". Zaczęła przestrzegać restrykcyjnych zasad związanych z przygotowywaniem i spożywaniem pożywienia. Wprowadzenie ich zupełnie zreorganizowało jej życie rodzinne. Bramini nie tylko nie jedzą mięsa, ryb i jajek, ale nie spożywają niczego, co nie byłoby przygotowane przez kucharza znajdującego się w "odpowiednim czystym stroju i z odpowiednim stanem umysłu". Do gotowania są używane specjalne garnki i sztućce - powinny być przeznaczone wyłącznie do przyrządzania czystego pożywienia. Nie-bramini nie powinni znajdować się w tym czasie w kuchni. Posiłek przed podaniem musi być ofiarowany Bogu. Bramini zwykle jedzą w skupieniu. Nigdy nie dzielą stołu z osobami, które akurat jedzą mięso. Dlatego jeśli spożywają posiłek w domu, zwykle nie siadają do stołu z innymi domownikami. Tak daleko idąca rytualizacjajedzenia powoduje, iż w ramach takiej rodziny spotkania przy stole, które są kluczowe dla podtrzymywania ogniska domowego, stają się coraz rzadsze. Szczególnie, a tak zdarza się najczęściej, gdy osobą zaangażowaną w Brahma Kumaris jest kobieta. Wspólne jedzenie i gotowanie oraz wymienianie się przepisami stanowi podstawę w konstruowaniu "bramińskiej rodziny". Było to szczególnie istotne w latach 80., kiedy to produkty spożywcze były trudno dostępne, a o wegetariańskich frykasach nie mogło być mowy. Wtedy też zaczęto wypiekać chleb, którego recepturę dopracowano do perfekcji. Cała "bramińska rodzina" piecze chleb z tego samego zakwasu. Co w takim razie robią bramini, gdy muszą zjeść poza domem lub ośrodkiem? "Trzeba dać jedzeniu driszti", czyli przekazać pozytywną energię za pomocą spojrzenia. Jednakże dużo trudniejsze jest przestrzeganie abstynencji seksualnej. Duża część kobiet należących do wspólnoty BK ma mężów. W Złotym Wieku, na którego nastanie się przygotowują, związki między dwojgiem ludzi będą małżeństwem dusz. Już dziś siostry i bracia powinni traktować wszystkich jak dusze. Zdaniem BK, tego typu relacje bezcielesne będą obowiązywały właśnie w Złotym Wieku. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 211 Nie przekonuje to jednak, jak już wspominałam, mężów bram inek. Reorganizacja ,,kultury stołu" i dziennego rozkładu zajęć (medytacja o 4 rano, poranna lekcja o 7, a co za tym idzie bardzo wczesne kładzenie się spać wieczorem) powoduje liczne nieporozumienia. Decyzja o abstynencji seksualnej to już prawdziwa burza. Tym bardziej, że często relacje między małżonkami nie układały się pomyślnie już wcześniej, a wyrzeczenie się kontaktów seksualnych potęguje to napięcie. Często sprawa jest rozpatrywana przez krewnych i znajomych (kontakty seksualne między małżonkami zostały uznane za uświęcony obowiązek). Zwykle moje rozmówczynie najpierw mówią mężowi, że są chore, potem tłumaczą, że ich decyzja jest nieodwołalna, przeprowadzają się do drugiego pokoju. Jedna z moich rozmówczyń, która od 20 lat zachowuje wszystkie zasady, zwraca uwagę, że dzięki temu relacje pomiędzy nią a mężem stały się dużo lepsze, ponadto oboje zachowali zdrowie, uniknęli chorób wynikających, jej zdaniem, z nadużywania seksu. Menstruacja jest wynikiem nadużywania seksu, cała ludzkość w to wpadła, tak jak Ewa i wąż. Dziewczynka mówi ,jestem chora", jak dostaje menstruacji; jest przerażona, to jest dowód na to, że to nie jest naturalne. To jest jedno z wypaczeń zdrowotnych spowodowane przez pokolenia nadużywaniem seksu. Choćby rak piersi u kobiet - piersi są maltretowane, tak samo prostata. To są choroby związane z gwałtem na własnym ciele, to jest przemoc, gwałt na własnym ciele. Obojętnie w jaki sposób to się odbywa, w parze, czy w orgii, są to nienaturalne, niefizjologiczne stosunki, wypaczone, chora wyobraźnia. Brahma Kurnaris wyrzekają się cielesności swojej i otaczającego świata materii. W raporcie z warsztatów dla kobiet, zorganizowanych w Łodzi w 1994 roku czytamy: Współczesny świat - królestwo materii, wykłada pełną ofertę przedmiotów pięknych, barwnych, luksusowych, wykwintnych, modnych, a przede wszystkim niezbędnych kobiecie do podobania się i zdobywania upragnionego mężczyzny jej życia. Reklama, moda promują model kobiety-maskotki, która pięknie ubrana lub rozebrana, wotoczeniu licznych dóbr materialnych, włącznie z luksusowym samochodem, tworzy kompletny zestaw dla modelu sukcesu życiowego mężczyzny. Życie w celibacie jest dla moich rozmówczyń wyrazem sprzeciwu wobec takiej rzeczywistości, daje im poczucie siły i możliwość wyjścia z roli, która jest im przypisana przez społeczeństwo. Jedna z kobiet, które opowiedziały mi swoją historię, wyznaje: "byłam chora z mojej podległości, z oczekiwań, mówią chora z miłości, robiłam to, co robi wiele dziewcząt, starszych kobiet, czekałam w domu na jego telefon, to jest choroba". Gdy zdecydowała się na życie w celibacie, jej relacje z mężczyznami zmieniły się. Stała się silną kobietą, której głosu słuchają przyjaciele i współpracownicy. Złoty Wiek, który ma się wkrótce rozpocząć, a już trwa w umysłach moich rozmówców, rządzi się własną logiką. I tak na przykład dzieci będą rodziły się bez aktu seksualnego: �Agnieszka Kościańska 212 Za pośrednictwem potęgi jogi. Np. jeśli przekonam siebie, że coś się dzieje to, to się dzieje, jeśli będę sobie wmawiać, że mam raka, to on się rozwinie. Potęga myśli! Jest tak wielka, jeśli w odpowiednim momencie pomyślę, że przyszedł czas na dziecko, będę miała tak potężne, czyste myśli reprodukcji, i w rezultacie moich i mojego partnera. Jeśli razem mamy wspólnotę myśli, wtedy się reprodukujemy, nie ma seksu. Wszystkie działania Brahma Kumaris maj ą na celu wywoływanie Złotego Wieku w umysłach i sercach ludzkości. Temu służą liczne lokalne i międzynarodowe programy na rzecz budowy nowego świata. Siostry i bracia mówią, że żyją w anielskim stanie, są szczęśliwi. Jednak z drugiej strony powoduje to totalną alienację ze społeczeństwa. Bezpośrednią konsekwencją wszystkich tych praktyk jest zwrócenie się ku nowej globalnej rodzinie zamiast podtrzymywania więzów krwi, ku nowej kobiecości zamiast tradycyjnej roli Matki-Polki. Należy jednak pamiętać, że opisane powyżej przykłady są ekstremalne, istnieje też znaczna grupa sympatyków BK, którzy tylko częściowo przestrzegają zasad. W przypadku Legionu sytuacja wydaje się mniej radykalna, chociażby ze względu na brak tak silnie zorganizowanej struktury. Jednakże można mówić o wielu wspólnych cechach. Życie osoby, zaangażowanie w działalność Legionu, też się zmienia (choć oczywiście nie są to aż tak istotne zmiany). Co prawda celibat nie jest ortodoksją, ale cielesność czy seksualność postrzegane są podobnie jak u BK. W jednym z wywiadów rozmówczyni opowiada nawet jak z boskim przyzwoleniem, by nie powiedzieć z boskiej inspiracji, dokonuje aborcji, dziecko było owocem grzesznego aktu cielesnego, ,,nosicielem zła". Bardzo wysoko ceniona jest za to duchowa adopcja. Modlitwy i aktywność na rzecz wspólnoty zajmują bardzo dużo czasu. Nie ma specjalnych zaleceń co do gotowania, ale siostra Zofia widziana jest jako najwyższy autorytet w tej dziedzinie. Przygotowane przez niąjedzenie ma specjalną moc (np. zaproszenie ,,księdza profesora" na obiad miało pomóc w rejestracji wspólnoty), a pobłogosławiona przez nią woda ma siłę uzdrawiania. Przystąpieniu do wspólnoty często towarzyszą konflikty rodzinne. Ciało i dusza doskonałej matki W materiale przedstawionym powyżej zaskakuje stosunek do własnego ciała. Analizując grupę kobiecą, można by się spodziewać raczej afirmacji niż odrzucenia własnej cielesności. Taką sytuację można interpretować jako dążenie do utopijnej koncepcji doskonałej płci, androgyniczności. BK dążą do zdobycia pozytywnych cech uważanych za męskie (np. odwaga) i pozbycia się niedobrych cech kobiecych (np. zbytniej nieśmiałości). Dusza nie ma przecież płci. Kobiety tylko w tym szczególnym momencie, w jakim znalazła się ludzkość, są predestynowane do objęcia przywództwa, z uwagi na cechy matczyne. Zdaniem moich rozmówców z BK matka łączy w sobie męskie i kobiece cechy, i dotyczy to zarówno matek w biologicznym sensie, jak i przywódczyń ruchu. Hinduski, które kierują ruchem, �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 213 postrzegane sąjako osoby, które osiągnęły idealną androgyniczność, też w sensie fizycznym (w czasie publicznego spotkania zjednąz nich- Dadi Janki, hinduska została wzięta przez osobę niewtajemniczoną, która zadawała pytanie, za mężczyznę, wywołało to zdecydowane zadowolenie wśród członków badanej grupy). Owo dążenie można, moim zdaniem, interpretować w tych samych kategoriach, w których Henrietta Moore (2004) widzi transseksualizm - jest to dążenie nie tyle do zmiany płci, ile do osiągnięcia doskonałości. Wypowiedzi moich rozmówców można porównać do tych cytowanych w pracy Moore: Genetyczne kobiety nie mogą twierdzić, że posiadają odwagę, współczucie i rozmach wizji, które można osiągnąć doświadczając transseksualizmu. Wolne odjarzma menstruacji i prokreacji, transseksualistki są znacznie lepsze od genetycznych kobiet (s.415). Przy czym dla moich rozmówczyń środkiem do osiągnięcia owej doskonałości nie jest chirurgiczny skalpel, a rozwój duchowy. W szczególnym momencie, w jakim zdaniem BK przyszło nam żyć, poszukuje się przede wszystkim idealnej matczyności, w związku z tym to, co uprawiają moje rozmówczynie, to raczej rodzaj - tu znowu odwołam się do materiału analizowanego przez Moore "transeksualizmu z kobiety na kobietę" (tak określiła swoje praktyki artystka parająca się sztuką ciała Orlan, por. też Davis, 1999): dążą do bycia idealną matką, której ucieleśnieniem może być Matka Boża. Do Matki Bożej, jako najwyższego wzoru, odwołują się zarówno BK,jak i członkinie Legionu. Jednakże Maryja, matka i dziewica jednocześnie, zdaje się być postacią, której drogą nie sposób podążać w pełni, a wszelkie próby, zdawałoby się, mogą wywołać jedynie frustrację. Ale uczestnictwo w badanych ruchach daje możliwość zrealizowania utopii. Z jednej strony moje rozmówczynie zachowują czystość, z drugiej strony są matkami dla narodu bądź świata, czyli dla rodziny Polaków, Kościoła katolickiego bądź globalnej rodziny narodów zjednoczonych. Wnioski Szukając odpowiedzi na postawione w pierwotnym projekcie pytania, doszłam do wniosku, iż należy sformułować je inaczej. Punkt ciężkości powinien być przeniesiony ze wspólnoty na jej członków i przywódczynie. Szczególnie interesujące wydają się praktyki związane z ksztahowaniem nowego modelu kobiecości (i męskości), który budowany jest od momentu przystąpienia do wspólnoty. Funkcjonowanie wspólnoty wydaje się istotne bardziej jako środowiska, w ramach którego dochodzi do "transformacji" jednostki i w kontekście budowania nowych, duchowych więzi pomiędzy uczestnikami. Z kolei stosunek otoczenia do tych ruchów będzie rozpatrywany raczej w ramach relacji z bliskimi (rodzinami) oraz �214 Agnieszka Kościańska debaty o "roli kobiety" w społeczeństwie polskim7 czy może - mówiąc bardziej ogólnie - krytyki dominującego modelu kobiecości. Często owa krytyka odwraca się w stronę instytucji państwowych, Kościoła czy mass mediów. Mimo że badane ruchy stają na skrajnie różnych pozycjach politycznych, można moim zdaniem pewne przejawy ich działalności traktować łącznie - oba te millenarystyczne ruchy są bowiem przejawem radykalizmu, który ma na celu całkowitą przebudowę systemu społecznego i są odpowiedzią na te same zjawiska kulturowo-polityczno-ekonomiczne (por. np. Holmes, 2000). Analizując proces rekonstruowania kobiecości, chciałabym odwołać się do turnerowskiej koncepcji obrzędów przejścia, a w zasadzie do jej krytyki przedstawionej przez Bruce'a Lincolna. Lincoln, w książce Emergingfrom the Chrysalis zwraca uwagę, iż ów model nie jest uniwersalny - nie obejmuje bowiem doświadczenia kobiet. Dziewczynki przechodzą swoją inicjację po pierwsze samotnie (nie ma communitas), często w domu, po drugie system inicjacyjny nie jest dla nich źródłem wiedzy - to wszystko, co muszą umieć jako żony, poznały już wcześniej, nauczyły się od matki. W trakcie inicjacji uczą się raczej odpowiedniej postawy czy też określonego stosunku do tych czynności - od tego czasu będą wykonywać je chętniej. Zatem kobieca inicjacja byłaby rytualnym potwierdzeniem roli kobiety, usankcjonowaniem dawno przyswojonej wiedzy i roli. W pierwszym wydaniu swojego studium Lincoln zastanawia się, kto inicjuje kobiety. Jego zdaniem, jest to cała społeczność. Wyciąga też wniosek, że de facto owe praktyki są dobre dla kobiet, dzięki nim akceptują swoje role społeczne. Wnioski Lincolna spotkały się z ostrą krytyką, głównie ze strony badaczek reprezentujących feministyczny punkt widzenia. W efekcie, w drugim wydaniu (1991) Lincoln poddaje krytyce swoje wcześniejsze wnioski, stwierdza, iż "owe rytuały nie zawsze służą kobietom i powodują, iż jest im bardzo trudno zbuntować się przeciwko" (Lincoln, 1991, s.117) tym, co owe rytuały sankcjonują. Skoro rytuały są tym, co podtrzymuje pewien porządek społeczny, Lincoln dochodzi do wniosku, iż ,,nowe rytuały" mogą być ważnym elementem oporu wobec określonego układu. Takim nowym, moim zdaniem, funkcjonującym w społeczeństwie posttradycyjnym "rytuałem przejścia" może być przystąpienie do alternatywnej wspólnoty religijnej. Może tak być zarówno w przypadku, gdy adepci (adeptki) są związani z ruchem przez krótki czas, jak dowodzi badaczka nowych ruchów religijnych Susan Palmer (przeciętna przynależność do nowych ruchów religijnych na Zachodzie to ok. 2-3 lata, wtedy cały czas jest fazą liminalną), jak i w sytuacji, gdy zdecydują się związać z ruchem na stałe - w tym przypadku funkcję inicjacyjną pełni początkowy okres, kiedy to nowicjuszelki przyswajają wiedzę, kiedy doświadczenia religijne są najbardziej intensywne. Jest to też czas reorganizowania życia codziennego, zmiany stosunków 7 Ruchy te w pierwszej chwili trudno zakwalifikować jako feministyczne, również ich uczestniczki z reguły nie identyfikują się z feminizmem. Jednakże biorąc pod uwagę zróżnicowanie feminizmu, można w tym przypadku mówić o feminizmie prawicowym bądź relacyjnym (por. Rommelspacher, 1999). �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 215 rodzinnych i nowego postrzegania siebie (przede wszystkim własnego ciała). Często po pielWszym okresie fascynacji następuje osłabienie zaangażowania, niejako powrót do życia, przy jednoczesnym zachowaniu części zasad, które proponuje ruch. Palmer dowodzi też, że praktyki charakterystyczne dla alternatywnych wspólnot mogą, zwykle w łagodniejszej formie, przyjąć się w szerszych kręgach. Ten schemat inicjacji połączyć można z pewnymi elementami koncepcji płci, proponowanymi przez badaczki inspirujące się pisarstwem Foucaulta. Sandra Lee Bartky (1997) zwraca uwagę, iż władza dyscyplinarna, której Foucault dopatrywał się w nowoczesnych instytucjach, w przypadku ciała kobiecego jest dużo bardziej rozległa, wykracza bowiem poza te instytucje, jest wszechobecna. Z tej perspektywy przystąpienie do alternatywnej wspólnoty można interpretować jako rodzaj oporu wobec władzy dyscyplinarnej, wylWania się spodjej wpływu. Zaangażowanie w alternatywną wspólnotę byłoby upomnieniem się o "prawo do życia, ciała, zdrowia, szczęścia, zaspokojenia potrzeb, prawo do odnalezienia własnej tożsamości (...), do własnych możliwości" -jak pisze Foucault (1995, s. 127). W tym sensie alternatywny obrzęd przejścia będzie praktykowaniem nowej tożsamości płciowej - by znów odwołać się do języka Butler, rekonstruowaniem płci, odgrywaniem nowej płci. Takie ujęcie nadaje nowe znaczenia stwierdzeniu "transseksualizm z kobiety na kobietę". Ale z drugiej strony przystąpienie do wspólnoty jest otwarciem się na oddziaływanie innego reżimu płci, nie może być rozumiane jako wyzwolenie. Kobiecość jest rekonstruowana przez nową religię (czy też nowy typ religijności). To, co ma dawać wolność, może stać się nowym, choć alternatywnym, podporządkowaniem reżimowi. Dotyczy to szczególnie najbardziej oddanych uczestników. Jednakże, nawet jeśli wymknięcie się zjednego reżimu jest poddaniem się drugiemu i tak jest rodzajem działania o potencjale wywrotowym. W tym kontekście moja praca będzie wpisywała się w ogólny nurt studiów nad oporem. Zgodnie z zaleceniami Sherry Ortner, antropologiczne studia na oporem, aby spełniać postulat opisu gęstego, powinny zwracać uwagę na rozliczne konteksty, między innymi na napięcie wewnątrz grupy, która dąży do zmiany. Nieuwzględnianie tego postulatu przez wielu badaczy powoduje, że studia nad oporem nabierają "romantycznego" charakteru (Ortner, 1995, s. 177). Jeżeli zaangażowanie kobiet w alternatywne wspólnoty religijne potraktujemy jako przejaw ogólnej tendencji do przemiany norm regulujących modele płci oraz relacje pomiędzy nimi w Polsce, musimy pamiętać, że kategoria "polska kobieta" nie jest jednorodna, musimy też pamiętać o wewnętrznych napięciach w ramach tych grup oraz o relaGjach ich członków z najbliższym otoczeniem. Religijność,zdaniem Ortner,jest niezwykleupolitycznionym,istotnymelementem sprzeciwu (tamże, s. 180). Badanie alternatywnych grup religijnych może zatem przyczynić się do głębszego zrozumienia istoty przemian systemu płci w Polsce8• , O potrzebie zajęcia się tematami społecznie zaangażowanymi, por. Kościańska, 2004a. �Agnieszka Kościańska 216 BIBLIOGRAFIA BaerM. 1997 BartkyS.L. 1997 Butler J. 1990 Ewolucja myślifeministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podstawie wybranej literatury, w: Humanistyka i Płeć. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dziś, red. E. Pakszys, D. Sobczyńska, Poznań. Foucault, Feminity, and the Modernization of Patriarchal Power, w: Writing on the Body. Female Embodiment and Feminist Theory, red. K. Conboy, N. Medina i S. Stanbury, New York, Columbia University Press. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, London and New York, Routledge. 2000 Antigone s Claim. Kinship Between Life and Death, New York, Columbia University Press. Imitacje i nieposłuszeństwo płciowe, "Przegląd Filozoficzno-Literacki", 2003 nr l, s. 86-110. Collier J., Yanagisako SJ. (red.) 1987 Gender and Kinship: Essays Toward Unified Analysis, Stanford, Stanford University Press. DavisK. "My Body is My Art": Cosmetic Surgery as Feminist Utopia?, w: Feminist 1999 Theory and the Body. A Reader, red. J. Price, M. Shildrick, New York, Routledge. Doktór T. Ruchy kultowe. Psychosocjologiczna charakterystyka uczestników, Kraków, 1991 Zakład Wydawniczy "Nomos". Errington S. Recasting Sex, Gender and Power: A Theoretical and Regional Overview, 1990 w: Power and Difference: Gender in Island Southeast Asia, red. J. Atkinson, S. Errington, Stanford, Stanford University Press. Foucault F. 1993 Nadzorować i karać, Warszawa, Aletheia/Spacja. 1995 Historia seksualności, Warszawa, Czytelnik. Grochowska Z. 1999 U źródeł Bożego miłosierdzia, Tolkmicko. Hastrup K. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, London & New York, Routledge. HolmesD.R. 2000 Integral Europe. Fast-Capitalism, Multiculturalism, Neofascism, Princeton & Oxford, Princeton University Press. HowellJ.D. 1997 ASC Induction Techniques, Spiritual Experiences, and Commitment to New Religious Movements, "Sociology ofReligion", Summer, s. 141-164. 1998 Gender Role Experimentation in New Religious Movements: Classification of the Brahma Kumaris Case, "Journal for the Scientific Study of Religion", 37 (3), s. 453-461. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 217 Howell J.D., Nelson P.L. 2<XXl The Brahma Kumaris in the Western World, Part II: Demographic Change and Secularization in an Asian New Religious Movement, "Research in the Social Scientific Study ofReligion", II, s. 225-239. Kościańska A. 2002 Brahma Kumaris w Polsce czyli duchowość w peerelu, "Op.cit., Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne", nr 3. The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea 2oo3a of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn ofthe Millenium, red. L. Mróz, Z. Sokolewicz, Warszawa, Wydawnictwo DiG, s. 81-94. Poles, Catholics and the Brahmins. New Religious Movements in the Transi2003b tional Society, "Nord Nytt", nr 88, s. 59-75. Magia bezcielesności, "Ha!art", nr 1(14), s. 142-143. 2003c Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, " (Op.cit.,) 2004a Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne" nr 19-20, s. 12-13. (w druku) Legion o.lSmall Knights: Informal Movement within the Polish 2004b Roman Catholic Church, w: Religious Innovations in a Global Age, Essays on the Construction of Spirituality, red. George N. Lundskow, Jefferson, North Carolina, McFarland. KubiakA. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. LincolnB. 1991 Emerging from the Chrysalis: Rituals of Women s Initiation, New York, Oxford, Oxford University Press. Mizielińska 1. 2003 Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith Butler dla feministycznej refleksji o 'kobietach', "Przegląd Filozoficzno-Literacki", nr I, s. 119-141. MooreH.L. 1994 Understanding Sex and Gender, w: Companion Encyclopedia of Anthropology. Humanity, Culture and Social Life, red. T. Ingold, London, New York, Roultedge, s. 813-830. 2004 Co się stało kobietom i mężczyznom. Płeć kulturowa i inne kryzysy w antropologii, w: Badanie kultury. Kontynuacje, red. M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 402--419. OrtnerS.B. 1982 Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak natura do kultury?, w: Nikt nie rodzi się kobietą?, (red. i tłum.) T. Hołówka, Warszawa, Czytelnik, s. 112-140. 1995 Resistance and the problem of Ethnographic Refusal, "Comparative Studies in Society and History", s. 173-193. PineE 2<XXl Kinship, gender and work in socialist and post-socialism Poland, w: Gender, Agency and Change. Anthropological Perspectives, red. v.A. Goddard, London, New York, Routledge, s. 86-101. Palmer SJ. 1994 Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women s Roles in New Religions, Syracuse (New York), Syracuse University Press. �Agnieszka Kościańska 218 Puttick E. 2000 Personal Development: the Spiritualisation and Secularisation of Human Potential Movement, w: Beyond New Age. Exploring Alternative Spirituality, ed. S. Sutcliffe and M. Bowman, Edinburgh, Edinburgh University Press. Romrnelspacher B. 1999 Right-Wing 'Feminism' a Challenge to Feminism as an Emanipatory Movement, w: Women, Citizenship and Different, red. N. Yuval-Davis, P. Werbner, London, New York, Zed Books. RosaIdo M., Lampher. L. (red.) 1974 Women, Culture and Society, Stanford, Stanford University Press. Schneider D. 1972 What Is Kinship All About, w: Kinship Studies in the Morgan Centennial Year, P. Reining (red.), Washington D.C., The Anthropological Society ofWashington. Skultans V. 1993 The Brahma Kumaris and the Role of Women, w: Women as Teachers and Disciples in Traditional and New Religions, Puttick E., Clarke P.B., Lewiston, Queenston, Lampeter, Edwin Mellen Press. TsingA.L. In the Realm of the Diamond Queen. Marginality in an Out-of-the-Way 1993 Place, Princeton, New Jersey, Princeton University Press. ZimniakM. 2003 Raj oswojony. Antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk. Agnieszka Kościańska GENDER, RELIGION, POLITICS - ABOUT MY ANTHROPOLOGY (Summa.ty) In the first part of the article the author presents the theoretical context of her research - the development ofthe anthropological reflection on cultural gender. In the second part she discusses the method and preliminary results. Research was conducted among members oftwo woman-led millenaristic religious movements - Brahma Kumaris and the Legion of Small Knights. The process of conversion/involvement in the movement is perceived as reconstruction of the gender identity. At the same time, it can be analysed as a form ofnon-verbal cultural criticism. Consequently, studies into cultural gender and religion are part of the general trend of anthropological studies into resistance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2310111b415cf8741ca4a7bc53bfa972.jpg 53421e9cd7ff39a37e3e270c7f7363f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Płot laskowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia płot laskowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.10.5_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody ogrodzenie okolice Leska płot płot laskowy Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00a5746ce963e1638fbc7861d1e370f.jpg 0000796364f3a074400b40ac5f22e357 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Płot palisadowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia płot palisadowy (żerdki wetknięte w ziemię) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.14.5_01 budownictwo elementy zagrody Futoma ogrodzenie okolice Rzeszowa płot płot palisadowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72b6dbba1c517c6aff8f3d7818178842.jpg f24499df1f9deed1a680a8073388c3ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Płot soszkowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia płot soszkowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_O.5.13.3_01 Bodaki budownictwo drewniane budownictwo wiejskie elementy zagrody Łemkowszczyzna ogrodzenie okolice Gorlic płot https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/827854c227489e26266d2c280018d146.jpg ca6dd13c007282fa4480ef1ccc4018d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Płot sztachetowy/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia płot sztachetowy; widać również bocianie gniazdo na drzewie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.2_01 bociany budownictwo wiejskie elementy zagrody Krojanty ogrodzenie okolice Chojnic płot https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41726873153daf55c11b4f6b5fac1232.jpg c5893fc893edd6ae01e4b56a5db36199 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e4e5b935ca3c9f43b82abee82feacf.jpg d9279889fc9696bf12a65fa2495ca06c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pług / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają kółka do pługa (1) i widok z tyłu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.6.4_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.6.5_01 Lipnica Wielka maszyny rolnicze narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi narzędzia płużne okolice Nowego Targu pług rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fadbe8f9d0491fcad2bdd1de3afadb5.jpg 9a847481a6eaead603cea8255742f605 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pług z drewnianą grządzielą/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia niekompletny pług z drewnianą grządzielą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.6.3_01 Lipnica Wielka maszyny rolnicze narzędzia do sprzężajnej uprawy ziemi narzędzia płużne okolice Nowego Targu pług rolnictwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81b244bd91e77786d0f20e7ae67ee80f.pdf 5b6694f3cd25164baefbd2a6e3018711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1301 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1201 Title A name given to the resource Pneumatologia i pluralizm w wierzeniach ludów paeloazjatyckich / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.145-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 ANTONI KUCZYŃSKI PNEUMATOLOGIA I PLURALIZM DUSZ W WIERZENIACH LUDOW PALEOAZJATYCKICH W zrozmcowanym katalogu wierzeń ludów paleoazjatyckich problem pojęcia i funkcji duszy tworzy jedno z pierwszoplanowych zagadnień. Zanim przystąpimy do szczegółowego nakreślenia związanych z tym wyobrażeń, zatrzymamy się nad kwestią genezy idei duszy, której popularne pojęcie kojarzy się zazwyczaj z całością psychiki ludzkiej lub z jakąś inną niematerialną siłą w człowieku t. Odrzucając to pojęcie wkroczymy na krótko w rozważania z zakresu pneumatologii, która obok zagadnienia pluralizmu dusz, ich losów po śmierci człowieka oraz stosunku do ciała, zajmuje się genezą idei duszy. Genezę tę tłumaczy w pewnym stopniu polskie określenie - "dusza", laczące się z określeniem - "dech" lub "oddech". Również sanskryckie "atman" znaczy - "oddech", hebrajskie - "nefesz" oznacza "nabierać oddech", "nadymać", "dąć", greckie "pneuma" i łacińskie - "animus" łączy się także z wyrazem - "dech", "tchnienie", "wiatr" 2, a występująca w wierzeniach koriackich "dusza oddech" wywodzi się z określenia - "wuyl'wi", to jest "oddech" 3, któremu etymologicznie bliskie jest kamczadalskie "chuiiwi" 4, posiadające zapewne pierwotnie takie samo znaczenie 5. Wszystkie nazwy duszy mówią o jej Treść wierzeli religijnych, Warszawa 1965, s. 264-265. pod red. H. Haaga, Zurich 1956, szpalta 1494. " W. Jochelson, The Koryak. 1. Religion and Myths. Publications American Museum of Natural History, New York 19Q.5,s. 101. • G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen Einwohnern, deren Sit ten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. ; L Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, Stockholm 1958, s: 194. l Z. Poniatowski, , Bibel-Lexicon, 10 - Lud. tom LVI �1M; ANTONI KUCZYŃSKI ścisłym związku z oddechem lub wiatrem. Wiązanie oddechu z jakąś niematerialną siłą życiową - vis vitalis wywodzi się z prymitywnych doświadczeń człowieka, który często obserwował, że wraz ze śmiercią człowieka czy upolowanego zwierzęcia ustaje jego oddech, z którym naj prawdopodobniej uchodziło coś niematerialnego, decydującego o tym, że organizm żył. Podobnych przykładów można podać o wiele więcej, tu jednak zaznaczymy tylko, że np. Koriacy z terenu Syberii uważają człowieka za zmarłego z chwilą, kiedy ustanie jego oddech 6, podobnie też sądzi szereg innych ludów z różnych stron świata. Dodać tu także należy, że wyobrażenia ludów pierwotnych o duchach i duszach umacniane są przez widzenia senne, które, jak podkreśla F. Engels 7, przyczyniły się niewątpliwie do powstania przekonania o nieśmiertelności duszy. Szereg etnografów i podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów, zgodnie informuje, iż krajowcy traktują sny jako rzeczywistość i są przekonani, że dusza podczas snu opuszcza ciało przeżywając wszystkie te przygody, które im się śnią. Dodajmy tu, że np. Indianie Brazylii i Gujany obudzeni z głębokiego snu zawsze uważają, że ich dusza faktycznie zajmowała się w nocy polowaniem, łowieniem ryb lub innymi czynnościami, wówczas gdy ciało spoczywało na posłaniu. Jedną z wiosek zamieszkałą przez plemię Bororo ogarnęła nawet panika, gdy dowiedziano się, że mieszkańcowi ich wsi przyśniło się, że zbliżają się wrogowie 8. Zamykając problem genezy idei duszy podkreślić trzeba, że dla człowieka pierwotnego trudnym było wyobrazić sobie, iż życie jest czynnością ciała. W związku z tym panowało przekonanie,. że śmierć jest wynikiem działalności złych duchów, nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka 9, a sam akt śmierci rozpatrywano jako ujście duszy, która ożywiała ciało. Ponieważ wraz ze śmiercią człowieka ustaje oddychanie, krwioobieg i działanie serca, ludzie pierwotni są przekonani, że siedliskiem duszy jest oddychająca pierś lub serce. Często duszę wyobrażają sobie w postaci cienia, oddechu, krwi, karla, węża, robaka, chrząszcza, ptaka 10. Nie bez znaczenia na genezę idei duszy, utożsamianej nieraz z oddechem, był zapewne fakt ożywiania kogoś za pomocą oddechu. Dowodzą tego prymitywne praktyki szamańskie, gdzie, np. wśród Czukczów, szaman W. Jochelson, op. cit., s. 104. K. Marks, F. Engels, Dzieła wybrane, t. 2. Warszawa 1949, s. 351. 8 J. G. Frazer, Złota gałąź, Warszawa 1962, s. 173. 9 Plemię australijskie Kurnai zawsze przypisuje śmierć działalności zlega czarownika. Par. A. W. Howitt, The Native Tribes of South Australia Aborigines, Londyn 1904, s. 49. Przykładów takich można podać o wiele więcej. 10 J. Lippert, Der Seelencult in seinen Beziehungen zur althebraeischen Religion, Berlin 1881, s. 6, 36. Por. także J. G. Frazer, op. cit., s. 170-183. G 7 �Pneum,atoloC)ia, j pluralizm dusz 147 dmuchał w oczy lub usta zemdlonego człowieka podczas obrzędu przekazania mu nowej duszy. Wspomnijmy także opis stworzenia świata w Księdze Rodzaju, w której czytamy, że "Jahwe Bóg ulepił człowieka z mułu i ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia" 11. Zbieżność w wątku fabularnym i myśli przewodniej zawartej w Ks'ędze Rodzaju jest tak uderzająca z wyobrażeniami niektórych ludów }rymitywnych o powołaniu czegoś do życia przez "tchnienie weń duszy\ iż trudno wątpić o bezpośredniej zależności obu wersji. Przedstawione przykłady nie wyczerpują w pełni zagadnienia genezy idei duszy, a ciekawe materiały z tego zakresu zgromadzone są w artykule F. Manthey'a 12, ukazującym inne poglądy wyświetlenia tego problemu, a także w pracach J. Pastuszka 13, E. Preuss'a 14, L Paulsona 15, S. Pringle-Pattison'a 16, E. Erbmanna 17 i innych zawierających szereg interesujących wiadomości z zakresu pneumatologii 18. Przejdźmy teraz do zagadnień czasu wykształcenia się pojęcia - "dusza". Problem jen wymaga pewnej korespondencji z cechą pierwotnych poglądów na życie, a przede wszystkim z animizmem, którego istotą jest wiara w byty duchowe. W miarę upływu tysiącleci człowiek coraz bardziej zaczynał się wyodrębniać ze świata przyrody, przechodząc stopniowo w swym myśleniu od rzeczy do istoty. Dodać należy, że różnica pomiędzy duszą a duchem jest niewielka z punktu widzenia człowieka pierwotnego. Póki duch znajduje się w ciele człowieka, jest on jego duszą, a dusza, która opuściła ciało, staje się duchem. Duchy ludzi wyobrażał sobie człowiek pierwotny jako kopię ciała: "Dusza znajduje się w takim samym stanie, w jakim było ciało: silna, jeżeli człowiek zmarł nagle i w kwiecie wieku; mizerna i słaba, jeżeli człowiek był stary i umierał powoli; potężna i ważka albo marna i niewiele warta, jeżeli takie było ciało za życia; poważna i szanowana lub nie poważna i zapomniana, w zależności od losu człowieka na ziemi" 19. Wraz z rozwojem treści wierzeniowych pierwotne pojmowali Genesis, Księga Rodzaju, (przełożył z hebrajskiego ks. Cz. Jakubiec), Warszawa 1956. 12 F. Manthey, Powstanie duszy ludzkiej wedle wyobrażeń ludów, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", Lublin 1957, t. 3, z. 2, s. 261-300. 13 J. Pastuszka, Dusza ludzka, jej istnienie i natura, Lublin 1947. 14 K. Th. Preuss, Tod und Unsterblichkeit im Glauben der Naturvólker, Tiibingen 1930. 15 1. Paulson, op. cit. lG S. Pringle-Pattison, The Idea of Immortality, Oxford 1922. 17 E. Erbmann, Untersuchungen zur primitiven Seelenvorstelung ..., "Le Monde Oriental", 1926-1927, t. 20, s. 85-236, t. 21, s. 1-185. 18 Por. także E. B. Tylor, Cywilizacja pierwotna, (przekład polski), Warszawa 1896-1898. 19 J. Lippert, op. cit., s. 16. �148 ANTONI KUCZYŃSKI nie duszy jako zlepka różnych sił życiowych - vis vitalis - zaczyna się z czasem zacierać, a sens takich słów, jak np. hebrajskie - "ruach" 20, czy papuaskie "karamornona" 21, zostaje zastąpiony wypracowanym przez odpowiednie zaplecze pojęciowe określeniem - "dusza". Aby jednak nie wchodzić w szczegółowe a zarazem zawikłane problemy genezy idei duszy, skoncentrujemy się na problemie ilości dusz, gdyż - jak wiemy dopiero pod wpływem chrześcijaństwa tylko duszy w człowieku. Tymczasem, utarło się wyobrażenie o jednej zdaniem E. Erbmanna 22, człowiek pierwotny wyróżniał co najmniej dwie dusze: - "K6rper-Seele" to jest "duszę cielesną" oraz "Frei-Seele" - "duszę wolną". Pluralizm dusz właściwy jest wierzeniom ludów prymitywnych na całym świecie, a także występował on w wierzeniach chińskich, staroegipskich czy greckich 21. Wspomnijmy tu, że jeszcze dzisiaj w pojęciu ludów szamańskich człowiek posiada kilka dusz, a np. u Tunguzów, jak to przedstawił S. Kałużyński 24, jedne dusze są kopiami całego człowieka, inne zaś tylko pewnych jego organów. Rozpatrując wierzenia Paleoazjatów o duszy człowieka oraz związane z tym zagadnienie z zakresu eschatologii, zaznaczyć należy, że systematyczne przedstawienie tego problemu trudne jest nie tylko ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł. Sprawę tę komplikuje również fakt, że ekspansja prawosławia na obszary zajęte przez ludy paleoazjatyckie rozpoczęła się stosunkowo wcześnie, bo już w roku 1731, kiedy to założono pierwszą eparchię w Irkucku 25. Misje te wyeliminowały szereg zastanych tu wierzeń, zaszczepiając nowe prawidła wiary i nowe obrządki, przepajając stare treści wierzeniowe nowymi pojęciami. Wobec takiej sytuacji artykuł ten ma na celu zgromadzenie w jedną całość rozproszonych po licznych pracach relacji o wyobrażeniach Paleoazjatów na temat duszy oraz zarejestrowanie przemian, które nastąpiły w wyniku ekspansji prawosławia. Tak postawiony cel będzie zapewne skromnym uzupełnieniem wiadomości 20 D. Lys, "Ruach". Le souffle dans l'Ancien Testament, Paris 1962, cyt. za Z. Poniatowski, op. cit., s. 224, przypis 168. 21 "Karamomona", wyrażenie pochodzące z języka papuaskiego szczepu Gendów, znaczy mniej więcej tyle co - "dusza", a zarazem - "pierwiastek życia" i składa się z dwu słów: - "kara" to znaczy mniej więcej tyle co - "rozum" oraz "mamona" - to jest czyjeś albo ściślej - "jej odbicie" np. w wodzie, lub - "obraz", "cień". Cyt. za K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 742 oraz przypis 287. 22 E. Erbmann, op. cit. 23 Z. Poniatowski, op. cit., s. 268-269. 24 S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", nr 2, s. 69, Warszawa 196:3; tenże, Religie Azji Centralnej i Syberii, (w) Zarys dziejów religii, pod red. Z. Poniatowskiego, Warszawa 1964, s. 123. 25 1. S. Gurwicz, Etniczeskaja istorija Siewiero-wostoka Sibiri, Moskwa 1966, s. 65. �PneurnatologlU j pluralizm 149 dusz dotyczćlcych religii ludów Syberii, z której najlepiej opracowane jest dotychczas zagadnienie szamanizmu. Dodać należy, że w całokształcie wierzeń ludów paleoazjatyckich zarejestrowanych na przestrzeni od XVIII do XX stulecia. zachowało się wiele elementów animistycznych i totemistycznych. Informacje o nich rozproszone w szeregu drobnych artykułach i większych pracach typu monograficznego, stanowią cenne dopełnienie do współczesnych studiów z zakresu pierwotnych wierzeń religijnych. * Wspólną cech~1 paleoazjatyckich wyobrażeń o duszy jest pluralizm. Ponieważ, ogólnie biorąc, cecha ta realizuje się w obrębie wszystkich plemion Syberii, podkreślić zatem najeży, iż wyobrażenia pneumatologiczne, tj. dotyczące genezy, istoty i losów duszy po śmierci ciała, nie tworzą tu jednolitego systemu wiet'zeniowego, lecz cechuje je wiele odcieni. W pojc;:ciu Jukagirów, których kulturę w końcu XIX i na początku XX w. badał W. Jochelson, człowiek posiada kilka dusz. Pluralizm ten cechują pewne różnice regionalne uwydatniające się przede wszystkim w nazewnictwie. W grupie Jukagirów tundrO\vych, których dialekt różni się znacznie od dialektu ich pobratymców z okolic Kołymy, występuje wiara w istnienie trzech d usz, które W. J ochelson przedstawia następująco: "J edna dusza nazywana jest "nu'nnin", to jest ta, która wędruje do "Królestwa Cieni". nazywanego "nu'nniji" "Kraj dusz" lub "yo'bunru" .,kun-burube" - "Rezydencja zmarłych". Druga dusza, zwana "e'heren", przechodzi po śmierci człowieka do nieba, podobnie jak i trzecia - "ono", która nieraz pozostaje jednak na ziemi. Zaznaczyć trzeba informuje 'N. Jochelson - że .,e'heren" w dialekcie tundry znaczy także "oddech". W tym sensie Jukagirzy kołymscy używają słowa "lu'ce", która to nazwa nie kojarzy się u nich z czymś niematerialnym, stanowiącym a tym, że erganizm żyje - a więc z duszą. "Ono'" w tundrze znaczy "cień" 26. Pierwsza z trzech dusz, zwana "nu'nnin", odpowiada swymi cechami ,.duszy głowy" znanej w vvierzeniach Jakugirów kołymskich. Druga z tych dusz - "e'hern" "dusza oddech". "oddychanie", jest zapewne duszą życia 27, której odpowiednik stanowi "dusza serca" występująca w katalogu wierzeń Jukagirów znad Kołymy. Wreszcie dusza zwana "ono", "cień", odpowiada prawdopodobnie trzeciej duszy Jukagirów kołymskich, która według relacji starego szamana miała [...] "rzucać cień na ziemię" 28. Jakkolwiek wierzenia Jukagirów tundrowych różnią się nieco od wy- 26 W. rican of 27 W. 28 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Natural History, New York 1926, s, 158. Jochelson, op. cit., s. :320. Jochelson, op. cit., s. 156. Tangus, Publications Ame- �150 ANTONI KUCZYNSKI obrażeń Jukagirów kołymskich, to nie można jednak tutaj przeprowadzić jakiejś ostrej linii podziału. O tym, jak Jukagirzy kołymscy pojmowali duszę, opowiedział W. Jochelsonowi stary informator, według którego: "Istnieją trzy dusze - "a'ibi"; jedna ma siedzibę w głowie, druga w sercu. trzecia przenika całe ciało. Człowiek wpada w chorobę, kiedy "a'ibi" głowy udaje się do "Królestwa Cieni" - "aibiji", albo ucieka do podziemnego świata do swych krewnych, przestraszona wtargnięciem do ciała złego ducha z kategorii .,kukul" albo "yo'ibe". W takich jednak wypadkach nie następuje śmierć i szaman może zejść do "Królestwa Cieni", po to, aby sprowadzić duszę z powrotem. Miarodajna jest dusza serca. Trzecia dusza rzuca cień na ziemię. Martwi nie mają cienia. Wraz ze śmiercią człowieka dusza z głowy udaje się do "Królestwa Cieni", co się zaś dzieje z dwoma pozostałymi - informator nie potrafił powiedzieć (...). Z postaci dusza podobna jest do jej posiadacza, tylko nie jest ona widzialna dla śmiertelników i ma zmniejszoną postać. Obiekty nieruchorne posiadają też duszę, ale tylko jedną. Ruch ożywionych obiektów zależy od duszy głowy" :?9. W. Jochelson streszczając swoje badania nad tym zagadnieniem podaje, że "dusza głowy reprezentuje intelekt, dusza serca kontroluje ruchy, to znaczy możność istot żyjących zmieniania swojego miejsca; podczas gdy trzecia dusza czuwa nad funkcjami fizjologicznymi" :lO. Z analizy materiałów dotyczących pluralizmu dusz w wierzeniach jukagirskich wynika, że dusza serca oraz ta, "która przenika całe ciało", są uważane za ożywiające siły, a jako reprezentantki życia fizycznego człowieka, kierują jego wszystkimi ruchami. Chociaż siedzibą jednej z nich jest serce, to nie identyfikowano jej z tym narządem, na co wskazują już choćby dwie różne nazwy dla serca i "duszy serca". Także "dusza, która przenika całe ciało" i kieruje fizjologicznymi czynnościami organizmu, jest duszą ożywiającą - cielesną. Określenie, że "rzuca ona cień na ziemię" ma zapewne oznaczać, że to właśnie ciało człowieka rzuca cień, a dusza, która je przenika, jest z nim zespolona. Nie słyszymy też, aby w wierzeniach jukagirskich dusza ta była identyfikowana z cieniem. Odnośnie tzw. "duszy głowy", która reprezentuje intelekt, przypuszczać należy, że jest ona duszą marzeń sennych, gdyż te, zdaniem Jukagirów, powstają na skutek jej wędrówki podczas snu człowieka 31. Kiedy dusza ta opuszcza człowieka na jawie, wtedy, według opinii Jukagirów, zaczyna ona szaleć; z jej nieobecnością wiąże się też wiele innych niedomagań. Tu właśnie uwidacznia się fakt, że definicja W. Jochelsona, który funkcje fej duszy ogranicza jedynie do intelektu, jest zbyt ciasna. Skoro jej dłuższa 29 30 31 W. Jochelson, lac. cit. W. Jochelson, op. cit., s. 157. W. Jochelson, lac. cit. �Pneunl,atologia i pluralizrn 151 dusz nieobecność mogła spowodować chorobę, utratę świadomości i rozumu, wydaje się rzeczą oczywistą, że nie reprezentowała ona tylko intelektu 32. Wyobrażenia o utracie duszy. jako przyczynie choroby, występują u Jukagirów wraz z wyobrażeniami o wtargnięciu złych duchów do ciała. "Ponadto - informuje W. Jochelson - dusza głowy nie opuszcza ciała z własnej inicjatywy, lecz na skutek lęku przed "ku'kul" albo "yo'ibe" tj. złymi duchami, które wstępują do ciała człowieka powodując jego chorobę. W takich wypadkach nieobecność duszy głowy nie jest przyczyną, lecz jedną z konsekwencji choroby, która komplikuje sytuację. Aby przeprowadzić kurację, szaman musi dokonać dwóch zabiegów: wypędzić złego ducha i spowodować powrót zbiegłej duszy" 3:1. Z obszernego materiału, jaki zgromadził W. Jochelson o leczeniu choroby przez szamana, można się przekonać, że dusza ta, którą określa on jako tzw. "duszę głowy", posiadała bardziej uniwersalny charakter. L Paulson jest zdania, że należy ją uznać za tzw. "duszę wolną" 34, stojącą na czele skomplikowanego systemu wyobrażeń pneumatologicznych właściwych Jukagirom. Dopełniając obrazu jukagirskich wyobrażeń o duszy wspomnieć należy nieco dokładniej o związanych z nimi zagadnieniami z zakresu eschatologii dusz, które przedstawione zostały W. Jochelsonowi 35 przez starego informatora znad rzeki Korkodon. Dusza mająca siedzibę w głowie udaje się po śmierci człowieka do "Królestwa Cieni", gdzie spotyka odźwierną, tj. starą kobietę, która zapytuje ją, czy przybywa na zawsze, czy też na okres przejściowy. Przebywające tu dusze żyły tak jak ludzie na ziemi, a otaczające je obiekty były cieniami lub duszami świata ziemskiego. Tak więc namiot, sidła, sanie, pies są tutaj cieniami, a dusze zmarłych polują na cienie reniferów, ptaków i ryb cieniami pułapek, łuków i strzelb. Zwierzęta, które są zabijane przez żyjących krewnych pozostałych na ziemi, są tymi samymi, których cienie były już upolowane przez dusze kuzynów myśliwego w "Kr6lestwie Cieni" 36. Druga dusza z siedzibą w sercu krąży "" 1. Paulson: Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker. Stockholm 1958, s. 176. 33 W. Jochelson, loco cit. :14 L Paulson, op. cit., S. 157. 35 W. Jochelson, op. cit., s. 157. :16 Według wierzeń jukagirskich powodzenie myśliwego podczas polowania zależy od tego, czy "cienie" zwierząt, na "które on poluje zostały wcześniej złowione przez jego zmarłych krewnych, których tzw. "dusza głowy" przebywa w "Królestwie Cieni". Bliżej o tym zob. W. Jochelson, dz. cyt., oraz L Paulson: Schutzgeister und Gottheiten des Wildes ethnographische bensvorstellungen, und (der Jagdtiere und Fische) religionsphanomenologische in Nordeurasten. Untersuchung Eine religions- jagerischer Glau- Stockholm 1961, s. 33. • �152 ANTONI KUCZYNSKI po śmierci człowieka przez 40 dni 37 nad jego grobem, po czym może wznieść się do niebiańskiego "Ojca Ognia" zwanego "Me'mdeye Eci'e", tak jak to czyni trzecia dusza, która za życia "przenika całe ciało" 38. Chcielibyśmy zwrócić tu także uwagę na inny aspekt problematyki pluralizmu dusz właściwego wierzeniom jukagirskim. Chodzi bowiem () to. że trzy dusze Jukagirów kołymskich nie mają specjalnych nazw, jak ma to miejsce u ich tundrowych pobratymców. W dialekcie kolymskim rejestrujemy jedną tylko nazwę - "a'ibi" - dla wszystkich trzech dusz 39. Fakt ten skłonił W. Jochelsona 40 do przypuszczeniu, że Jukagirzy kołymscy w swojej ideologii dotyczącej dusz pozostawali pod wpływcn'j sąsiadujących z nimi Jakutów, u których nazwa duszy - ..kuf' - oznacza trzy różne dusze 41. Porównanie to budzi sporo wątpliwości, gdyż zakres pojęciowy jakuckiego "kut" jest zupełnie inny au jubgil'skiego .,a'ibi": u Jakutów chodzi a potrójną duszę ciała, która oprócz "kut" posiada jeszcze duszę "iczczi" oraz "sur" 42, gdy tymczasem u Jukagil'ów ..a'ibi" oznaczało pierwotnie "dusza wolna" 4:l, które to określenie z czasem stalo się określeniem duszy w ogóle, stąd w ich wierzeniach mówi się często o .,a'ibi" głowy, serca lub ciała. Równie zróżnicowany, jak jukagirski, jest obraz wyobrażeń o duszy wśród Czukczów. Występująca w ich wierzeniach "dusza ciała". z\vana ;I~ Dusza ta straszy jakiś czas, jako rodzaj ducha groboweg0. Te 40 dni, o których wyżej mowa, wskazują na wplywy eschatologii rosyjsko-prawosławnej. Bliżej o tym zob. K. Ranke: Indogermanische Totenve1"e/l1"Ul1g, Ed. 1. DeI' dreissigste un<l vie1"zigste Tag im Totenkult der Indogermanen, w: "Folldore Fellows Communications", 140, Helsinki 1951, s. 13, 353. "I: W. Jochelson, op. cit., s. 157. ;19 W. Jochelson, op. cit., s. 158. 40 W. Jochelson, loco cit. 4! Powyższe twierdzenie W. Jochelsona nie jest zgodne z prawdą. Patrz przypis 19. 42 Wierzenia jakuckie przypominają w pewnym stopniu siedmiQPostaciową duszę ludzką tureckiego szczepu z Ałtaju, tj. Teleutów, u których również występuje dusza o nazwie "kuf', tj. "płód", "embrion" lub "sila powodująca wzrost i podtrzymująca życie" oraz dusza zwana "sur" - "obraz wygląd"; mianem ,.sur" określali Telueci również fotografię oraz rysunek postaci. W odniesieniu do .Jakutów zob. W. Sieroszewski, Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 2, Kraków 1961, s. 292-293; E. Piekarski, Slowar jakutskogo jazyka, SL Petersburg 1907-27, s. 126, 2402; W. Troszczański, Ewolucija czornoj wiery u Jakutów, Kazań 1902. s. 147, 149. Do Teleutów porównaj też A. Anochin, Dusza i jego swojstwa po priedstawlenijam Teleutow, "Sbornik Muzieja Antropologii i Etnografii", 1929, t. 8, 253-269, a w literaturze polskiej S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", 1963, nr 2. 431. Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, cyt. wyd. S. 181. �PneumatoLogia i pluralizm dusz 153 "uvek'kirgin", nie została bliżej opisana przez W. Bogoraza 44. Wiadomości o niej nie występują także w opracowaniach innych autorów. Z tego względu nie wiadomo dokładnie, jaką rolę odgrywała ona w systemie v;ierzeniowym Czukczów. Nie wiemy też, czy jako dusza przenikająca ciało mogla je opuszczać. czy też była z nim nierozerwalnie związana, tworząc z innymi duszami kompleks sił ożywiających. Obok ,.uvek'kirgin" spotykamy tu wyobrażenia o duszach rąk i nóg. Te jednak są bardzo płochliwe i często giną. Człowieka, któremu zmarznie nos, określa się tu "ubogim w dusze" 45 rozumiejąc przez to, że któraś z dusz opuściła ciało. Zgubione dusze tylko szaman może odnależć, ale wówczas stają się one jego duchami pomocniczymi, określanymi "ya'anva-ka'lat". Często też duchy i demony mogą wyciągnąć duszę z ciała, która odnaleziona przez szamana. przybiera postać małego chrząszcza, a ten umieszczony na ciele człowieka, pełza po nim szukajac otworu wejściowego do wnętrza. Chrzqszcz może wejść przez usta, palce u nóg i rąk, pachę i inne części ciała. Zdarza się, że jeśli szaman nie może odnaleźć uprowadzonej duszy. wtedy jest on w stanie "wdmuchnąć w człowieka część własnej duszy, ktr>l'<lstaje się duplikatem zgubionej" 46. Złe duchy, zwane "kelet", krępują uprowadzoną duszę mocnymi więzami i zmuszają do obsługiwania lampy oraz używają jako miotły. Często przechowują ją za płonącą lampą i karmią łojem oraz mięsem, aby tak utuczoną uczynić zdatną do zjedzenia 47. \V związku z duszami ciała W. Bogoraz 48 wymienia jeszcze "the vital lorce of a living being", określaną przez Czukczów "tetke'yun", to jest coś w l'odzaju siły życia z siedzibą w sercu lub wątrobie, przedstawianej podczas misteriów szamańskich w formie małego wisiorka lub piłki skórzaoH W. Hogoraz. The Chukchee. II. Religion, Publications American Museum of Xatural History, New York 1907, s. 322. 4'; M. A. Czaplicka, iłborigi.nal Siberia. A Study in Social Anthl'opology, Oxford 1914, s. 260. Autorka 'pracy sądzi, że dane dotyczące określenia, iż ktoś ubogi jest w dusze wskazuje na istnienie w wierzeniach Czukczów specjalnej duszy nosa. a takiej jednak nie słyszymy w rełacjach W. Bogoraza, który dusze rąk i nóg porównał z ,.duszami organów" występującymi w wierzeniach wschodnio-grenlandzkich Eskimosów. Dokładniej o tym zob. W. Bogoraz, op. cit. s. 333; W. Thalbitzer, Les magiciens esquimaux, leurs conceptions du monde, de l'ame et de la vie, "Journal de la Societe des Americanistes", 1930, nr 22, s. 96; A. Hultkrantz, Conceptions of the Soul among North American Indians, Stockholm 1953, s. 56, 153. 4G W. Bogoraz, op. cit., s. 333, 460, 463. 47 Wedlug wier<:eń C"zu:kockich dusza ;pasi'ada IpoSltać antro.pomorficzną. Por. W. Bogoraz, op. cit. s. 297, s. 207. Także na rys. 208 widać jak zły duch połyka dziecko albo jego "duszę", tzn. małą postać ludzką. 41l W. Bogoraz, op. cit., s. 459, rys. 287. �1:")4 ANTONI nej wypełnionej siersclą renifera, mających symbolizować serce. KUCZYNSKI a doczepionych do płaszcza szamana. Wydaje się rzeczą prawdopodobną, że wierzenia związane z "tetke'yun" są odbiciem odległych treści religijnych, gdy Czukcze, tak jak i inne ludy prymitywne, nie posiadaj ac odpowiedniego zaplecza pojęciowego, nie byli w stanie wypracować takiej abstrakcji, jak pojęcie ..duszy" lub "ducha". L Paulson przypuszcza, że "tetke'yun" jest czymś w rodzaju "vis vitalis". które tkwi w sercu, wątrobie lub krwi. Za przypuszczeniem tym przemawia fakt przenoszenia siły życiowej podczas obrzędów szamańskich. kiedy to "stary szaman musi dmuchnąć w oczy lub usta odbiorcy. albo dźgnąć siebie nożem, którego ostrzem parującym jeszcze siłą życia, "tetke'yun" (tj. krwią - A.K.) przebija natychmiast ciało swego pacjenta" 49. Stosunkowo niewiele zachowało się danych z zakresu eschatologii dusz. Wiemy tylko, że u Czukczów pospolita była wiara, iż ludzie zmarli śmiercią naturalną dostają się do podziemnego świata, a ci, którzy zmarli w sposób gwałtowny, przechodzą do krainy niebiańskiej. Niektórzy jednak zmieniają się na ziemi w złe duchy "ke'let", które uprzykrzają życie człowiekowi i uprowadzają nieraz jego dusze 50. Zdaniem 1. Paulsona 51, W. Bogoraz przeoczył występowanie w wierzeniach czukockich tzw. "duszy wolnej", która miała reprezentować zmarłego w życiu pozagrobowym. Fakt ten uwydatnia się w sposób drastyczny, pisze on, gdyż "dusze członków" nie reprezentują człowieka za życia w jego pełnej osobowej identyczności i totalności, zatem nie mogą one swego właściciela reprezentować w krainie zmarłych. Być może. iż uwaga ta jest słuszna, gdyż badania W. Bagoraza przeprowadzone były w początkach XX stulecia, a ekspansja prawosławia, idąca na obszary Azji północno-wschodniej już od XVIII wieku, wyeliminowała szereg zastanych tu treści wierzeniowych, zatem i koncepcja wolnej duszy mogła się całkowiciE: zatrzeć. Wreszcie należy dodać, że suponowana przez W. Jochelsona 52 jedna, choć "podzielna" dusza, właściwa wierzeniom Czukczów. jest stanowczo nie do przyjęcia, a W. Bogoraz 53 stwierdza wyraźnie. że chodzi tu o pluralizm dusz. U Koriaków - podobnie jak u innych grup etnicznych Syberii - istnieje przekonanie, że człowiek posiada kilka dusz. Za najważniejszą uważają oni "duszę główną", zwaną "uyi-cit" lub "uyi'rit, dar Istoty Najwyższej. który otrzymuje dziecko jeszcze w łonie matki. Dusza ta zawsze przebywa 49 óD ól ,2 53 W. Bogoraz, op. cit., s. 425. W. Bogoraz, Op. cit., s. 333, 336. L Paulson, op. cit., s. 188. W. Jochelson, op. cit., s. 2:37. W. Bogoraz, Op. cit., s. 189. �P11elL'm.<ltologia i plul'aUzTIt 155 dusz: w człowieku lub obok niego pod postacią małego płomyka, który podczas choroby lub krótko po śmierci człowieka unosi się nad ciałem 54. Wyobrażenia o niej można zilustrować za pomocą konkretnych realiów 55. Dusza ta przedstawiona jest antropomorficznie. W osadzie niebiańskiej Istoty Najwyższej, posiadającej mnóstwo podporządkowanych sobie "dusz głównych", uwiązane są one do wielkiego słupa, przy czym długość rzemienia określa wiek osoby, która stanie się posiadaczem danej duszy. Dusza fa, zwłaszcza u dzieci, jest niedoświadczona i bojaźliwa, a przy najmniejszym przelęknięciu się opuszcza ciało. Jej dłuższa nieobecność może spowodować śmierć człowieka, ale w tym wypadku nie opuszcza ona ziemi natychmiast, lecz krąży nad zwłokami, a zdolni szamani, a potężnych duchach, są w stanie spowodować jej powrót do ciała 56. Drugą duszą właściwą wierzeniom Koriackim jest "wuyl'wi", którą W. Jochelson określa jako oddech i identyfikuje z duszą życia, za czym przemawiać ma fakt, że tylko wtedy uważają Koriacy człowieka za zmarłego, kiedy ustanie jego oddech. Dusza ta znajduje się wewnątrz człowieka i nie opuszcza go do chwili śmierci 57. Dusza jest więc utożsamiana z oddechem. Ciekawym zagadnieniem w wierzeniach Kodaków jest kwestia duszy zwanej "wu'yll", to jest "cień". Ze skąpych zapisów W. Jochelsona nie wynika wyraźnie, jaki jest jej charakter. Wydaje się jednak, że pełniła ona znaczną rolę w ich systemie wierzeniowym, skoro po śmierci człowieka udawała się do krainy zmarłych, czyli "Królestwa Cieni" 58. Omówmy wreszcie krótko problem eschatologii dusz, który przewija się w koriackich wyobrażeniach z tego zakresu. Tak więc "dusza główna" udaje się po śmierci człowieka do nieba, gdzie staje się podwładną Istoty Najwyższej, która nadaje ją mającemu narodzić się dziecku. Akt śmierci rozpatrują Koriacy jako ujście z ciała duszy, która tym ciałem poruszała, a fakt, że życie jest czynnością organizmu, jest dla nich niezrozumiały. Z tego też względu dusza, zwana "wuyl'wi", uważana jest za śmiertelną, a skoro przestaje ożywiać organizm, zatem i ona przestaje istnieć. Zmarły i jego trzecia dusza - "wu'yll-wu'yl1", to jest "cień", udają się do "Królestwa Cieni", czyli do podziemnego świata zamieszkałego przez "ludzi dawnych czasów", tzw. "peni'-nelau", w którym są sobowtórami zmarłych osób 59. W świecie tym - pisze W. Jochelson - "cień pojmowany jest jako H W. Jochelson, •.; W. Jochelson, • ti W. Jochelson, • 7 W. Jochelson, 58 VI. Jochelson, 59 W. Jochelson, The K01"yak. I. Religion op. cit., s. 93, rys. 40. op. cit., s. 102. op. cit., £. 101, 104. lac. cit. lac. cit. and Myths, New York 1905, s. 93. �15G ANTONI KUCZYŃSKI absolutnie materialny sobowtór zmarłej osoby" 60. Tak wi<;c cień jest duszą żyjącą w podziemnym "Królestwie Cieni", gdzie reprezentuje zmarłego jako materialna podobizna, podczas gdy "dusza główna", która udaje się do nieba, zostaje na ziemi reinkarnowana w spokrewnionym dziecku. Bliższe dociekania nad obrazem koriackich wierzeń o duszy są niemożliwe z uwagi na brak dostatecznych materiałów. Analizując jednak te, które istnieją, 1. Paulson 61 doszedł do wniosku, że tzw. "dusza główna" nie była pierwotnie pojmowana przez Koriaków jako dusza naczelna, lecz była jedynie duszą ciała o podobnym charakterze, jaki reprezentuje opisana przez W. Jochelsona "dusza cień" 6Z. Pogląd ten potwiel'dza, jego zdaniem, określenie "duszy głównej" - "uyi'cit" lub "uyi'rit" - posiadające rdzel1 zbliżony do czukockiego "uvik" - "ciało", a nazwa znanej Czukczom "duszy ciała" brzmi - "uvek'kirgin" (1. m. - "uvirit") G:l. We wstępie do kamczadalskich wyobrażeń o duszy oraz związanych z tym zagadnień z zakresu eschatologii zaznaczyć należy. że jest rzeczą prawie pewną, iż przed kolonizacją rosyjską lud ten wierzył w istnienie przynajmniej dwóch dusz. Pogląd ten sugerował W. Jochelson 64 pisząc, że właściwa wierzeniom kamczadalskim idea jednej duszy jest wyraźnym spadkiem prawosławia, a zanotowana przez niego nazwa tej duszy "wclf", chociaż odpowiadała wówczas chrześcijańskiernu pojęciu duszy nieśmiertelnej, była zapewne odbiciem star:ych wierzen, o ktc')rych \VSPOminają w osiemnastowiecznych relacjach G. Steller 65, S. Kraszeninnikow 66 oraz J. Kopeć 67. G. Steller 68 oraz S. Kraszeninnikow 6~ zgodnie stwierdzają. że podstawową zasadą wiary Kamczadali jest przekonanie o Istnieniu kruka stworzyciela, a dusza, która jest nieśmiertelna, udaje SIę po śmierci człowieka do swiata zmarłych, gdzie po połączeniu się z ciałem prowadzi życie podobne do ziemskiego. Jakkolwiek ekspansja prawosławia wyeliminowała szcc'eg tradycyjnych wierzeń w kulturze Kamczadali, to jednak w sto lat po \V. Jochelson, lac. cit. I. Paulson, op. cit" s. 193. 62 W. Jochelson, op. cit., s. 102. 63 W. Bogoraz, op. cit., s. 322. 64 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Tungus, cyt. wyd., s. 237. ';5 G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen EinwohneTll, deren Sitten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. 66 S. Kraszeninnikow, Opisanije ziem li Kamczatki, Moskwa-Leningrad 1949, s. 409 i in. 67 (J. Kopeć), Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, Berlin 1863, s. 142-143. 68 G. Steller, op. cit., s. 269. 69 S. Kraszeninnikow, op. cit., s. 409. @ 6l �Pneumatologia. i plumlizm dusz It;7 relacji G. Stellera, S. Kraszeninnikowa i J. Kopcia, B. Dybowski 70 potwierdził ich spostrzeżenia, pisząc, iż wierzą oni, że po śmierci człowieka dusza udaje się do nieba - "dułchło" lub "kagulgch" - będącego kopią ziemi, gdzie dusze wąwozów, gór lasów i rzek tworzą krajobrazy niebiańskie, a dusze przedmiotów potrzebnych człowiekowi do życia służą mu tam w taki sam sposób, jak miało to miejsce na ziemi. Dopełniając obrazu omawianych tu zagadnień wspomnieć należy, że przed szerszym rozwojem akcji misyjnej wśród Kamczadali, G. Steller 7l zanotował inną nazwę duszy - "chuiiwi" - nie wyjaśniając przy tym, czy oznacza ona wspomnianą przez niego duszę nieśmiertelną 72, czy jakąś inną, która istniała zapewne w występującym tu katalogu wierzeń. Rozwiązując ten problem 1. Paulson 73 powołuje się na koriacką nazwę "wuyl'wi", która w ich wierzeniach oznaczała "duszę oddech". Przyjmuj ac zbieżność etymologiczną słowa "wuyl'wi" z kamczadalskim "chuiiwi" 1. Paulson 74 dowodzi, że znana była pierwotnie Kamczadalom wiara w istnienie duszy utożsamianej z oddechem. Dla zagadnienia pluralizmu dusz w wierzeniach Kamczadali ważna jest informacja G. Stellera 75 o występującej wśród nich wierze w sny, a w pojęciu ludów prymitywnych wiara ta jest odbiciem przekonania o wędrówce duszy podczas snu człowieka. Wobec skąpych danych, jakie posiadamy o wyobrażeniach dotyczących duszy u Kamczadali, tylko z wielką rezerwą i powoływaniem się na odpowiednie wierzenia sąsiednich Koriaków, przypuszczać należy, iż znane im było pierwotnie zjawisko pluralizmu dusz, które zatarły z czasem misje prawosławne, a zanotowana przez W. Jochelsona 76 nazwa jednej z tych dusz - "wcif" - przetr'ansponowana została w pojęcie duszy właściwej wierzeniom chrześcij ańskim. Interesujący obraz wyobrażeń o duszy człowieka spotykamy u Gilaków. L. Sternberg pisząc o niejasnej i skomplikowanej hierarchii tych dusz wspomina, że "zwykły śmiertelnik posiada tylko jedną duszę, bogaty dwie, szaman natomiast może mieć ich podwójną ilość. Tak adytymowski szaman (00') mial ogółem cztery dusze: jedną dala mu góra, drugą morze, trzecią niebo, a czwartą królestwo podziemi" 77. Jeśli chodzi o szamanów, 70 B. Dybowski, Cnoty i wierzenia Kamczadali, rkps. 7200/11. Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. 71 G. Steller, op. cit., s. 6:3. '" G. Steller, op. cit., s. 269. 7:, I. Paulson, lac. cit., s. 194. 7' L. Paulson, lac. cit . •., G. Steller, op. cit., s. 279. " W. Jochelson, op. cit., s. 237. 77 L. Sternberg. Die Religion der Giljaken, "Archiv fUr Religionswissenschaft", Lipsk 1905, t. 8, s. 496. �158 ANTONI KUCZYŃSKI to mowa tu zapewne o tzw. "duszach pomocniczych". którymi bywają zwierzęta morskie, ptaki i ssaki lądowe udzielone szamanowi przez "Pana gór i tajgi", "Pana morza" lub inne bóstwo przyrody. Z dalszych relacji L. Sternberga 78 nie wynika bynajmniej, aby "zwykły śmiertelnik" posiadał tylko jedną duszę. Typowe dla wszystkich szamani stów zjawisko pluralizmu dusz występuje również u Gilaków. Według Gilaków człowiek posiada kilka dusz, przy czym najważniejszą jest "ćegn", którą uznać można za "duszę główną". Dusza ta przedstawiana jest antropomorficznie, a jej rozmiary równe są rozmiarom ciała ludzkiego. Jej funkcje utożsamiane są z czynnościami całego organizmu, jest więc ona zapewne duszą ciała, w rodzaju duszy życia, gdyż po śmierci rozpada się razem z ciałem. "Choroba w pojęciu Gilaków jest najczęściej złą istotą, która wdarła się do ciała i powoli je niszczy" 79, przy czym chodzi tu prawdopodobnie o niszczenie duszy, która jest przyczyną życia organizmu. W głowie tej duszy mieści się "mała dusza" zwana "tarn", tj . .,białe jajko". "To ona - pisze L. Sternberg - zjawia się Gilakowi w marzeniu sennym i wszystko co on widzi podczas snu i co według jego zdania jest rzeczywistością, wykonywane jest przez tę duszę" 80. Oprócz tego dusza "ćegn" posiada "dwa cienie pomocnicze", zwane "cechn", które służą jej we wszystkich czynnościach 81. Dodać również należy, że w wierzeniach Gilaków osiadłych nad Amurem przewija się jeszcze myśl o posiadaniu przez człowieka dwu innych dusz, zwanych "urych" i "uz" 82, które należy zapewne traktować jako dusze ciała, gdyż łączą się one z sercem. Problem eschatologii wspomnianych powyżej dusz nie został dostatecznie wyjaśniony. Wiadomo, że tzw. "dusza główna" rozpadła się wraz z ciałem, a znajdująca się w jej głowie dusza, zwana "tarn", staje się duplikatem zmarłego 83. W świetle istniejących przekazów źródłowych o losie tych dusz po śmierci człowieka, a także o losie dwóch pozostałych dusz "urych" i "uz" oraz cieni pomocniczych niczego więcej powiedzieć nie można. Przedstawione materiały potwierdzają, jak się zdaje, tezę, iż wszystkim ludom szamańskim właściwy jest pluralistyczny system wyobrażeń o duszy człowieka. Badania tego problemu są dzisiaj trudne, gdyż wyobrażenia, L. Sternberg, op. cit., s. 463. L. Sternberg, op. cit., s. 461. BO L. Sternberg, Op. cit., s. 470; Tenże, Gilaki, Oroczi, Goldy, Negidalcy, Ainy, Chabarowsk 1933, s. 78, stąd zaczerpnięty jest cytowany urywek tekstu. 8! L. Sternberg, op. cit., s. 306. H2 L. Sternberg, loco cit. 83 L. Sternberg, op. cit., S. 331. Zobacz też inne materiały z zakresu eschatologii: L. Schrenck, Reisen und Forschungen im Amurlande in den Jahren 1854-1856, St. Petersburg 1881, t. 3, S. 650, 701; E. Krejnowi·cz, Rożdienija i smierti czelowieka po wozzrienijam gilakow, "Etnografija", Moskwa-Leningrad 1930, nr 1-2, s. 89-113. 78 79 �PneumalOl.ogia i pluralizm 159 dusz o jakich w tekście jest mowa, należą już do bezpowrotnej przeszłości. Zwycięstwo Rewolucji Październikowej wyrwało te ludy z władzy szamanów, a likwidacja izolacji społecznej i kulturalnej wprowadziła je na nowe drogi rozwoju. Użyte w tekście formy czasu terażniejszego traktować należy zatem umownie. ANTONI KUCZYŃSKI THE PLURALISM OF SOULS AND PNEUMATOLOGY OF PALEOASIATIC PEOPLES IN THE BELIEFS Summary In the cliversi fied inventory of the spiritual culture of Pale<Jasiatic peoples, the problem of the concept "soul" and its function constitutes one of the most important elements of religious feeling. A common feature of these beliefs is pluralism, whereas pneumatological 'concepts, i.e. those concerning views on the subject of the genesis, essence and fate of the soul after death, do not form a monolithic system among the Paleoasiatics, but are characterized by many different niuances. Among the tundra Yukagirs there exists a belief in the presence of three souls, as among their fellow-tribesmen from the region of Kolyma. Fundamental differences of belief in this group concern the location of these souls in the human body. Among the Kolyma Yukagirs there are no special names for the individual souls, and all three are called by the common name "a'ibi"; this is connected with Yakut beliefs, in which the word "kut" signifies three different souls. A similar differentiation to that encountered among the Yukagirs can be found in Chukot beliefs, according to which the so~called "uvek'kirgin" is the main soul of the body. Apart from it there are also the souls "arm" and "leg". These, however, are very timid and often go astray. On the subject of the body's souls the specialist on Chukot culture, V. Bogoraz, mentions' in addition "the vital force of a living being". located in the heart or the liver. On the basis of contemporary research it is presumed. that this soul is something- like "vis vitalis", which is situated in the heart. liver or blood. Beliefs associated with this soul are probably a reflection of distant religious motifs, coming from a time when the Chukche, like other primitive peoples, did not possess an adequate arsenal of ideas, and so were not able to conceive of such abstractions as "soul" or "spirit". A pluralistic type of soul beliefs can also be observed among the Koriaks. The most important for them is the "main soul", the gift of the Highest Being, received by the child while if is still in the mother's womb. The second soul is "wuyl'wi" ("vuyl'vi", which W. Jochelson defines as bl'eath and identifies with the soul of life; this is supposed to be proved by the fact, that the Koriaks consider a man to be dead from the moment when his breathing stops. Concerning Kamchadal beliefs in the sphere of soul pluralism and eschatology it must be stressed. that prior to Russian colonization this people almost certainly �160 ANTONI KUCZYNSKI believed in the existence of at least two souls. With time, however, Orthodox missions eradicated the pluralistic nature of their faith, and the name of one of the souls, "wchif", was converted to mean soul in the Christian sense. In the South Eastern Paleoasiatic enclave, represented by the Nivche - called Gilaks in earlier literature there also exists the conviction, that man possesses several souls. The most important of them is the "Tsegn", which is portrayed anthropomorphically. This soul has subsidiary souls, which serve it in all functions. The materials presented in the article confirm the hypothesis, that a pluralist view of the soul is characteristic of all Shaman peoples. This problem, as encountered among the Paleoasiatics, is entirely similar in the case of the other ethnographical groups of Siberia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9e15dc44c1bcda03ef5067e6519ae1d.pdf 462a7304dc065508bb4b84099215d264 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4692 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4356 Title A name given to the resource Po 25 latach - o przedmiocie badań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.195-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski PO 25 LATACH - O PRZEDMIOCIE BADAN Profesorowi Kiedy powstawała „Polska Sztuka Ludowa", zakres jej działania różnił się znacznie od obecnego. Nie tylko dlatego, że pismo podejmowało w ó w c z a s problematykę różnych dziedzin, podczas gdy obecnie ogranicza się w zasadzie do spraw ludowej plastyki. W tym przy­ padku nastąpiła tylko redukcja zadań, przekazanie za­ gadnień literatury ludowej, pieśni, muzyki — innym, specjalistycznym czasopismom. Istotna zmiana dotyczy rozszerzenia płaszczyzny zainteresowań na zjawiska po­ graniczne w sztuce ludowej, na twórczość nieprofesjo­ nalną oraz na problematykę kulturoznawczą. Zmiana dotyczy też metod i celów badawczych. Powodem tych zmian jest zarówno krystalizowanie się postaw teoretycznych badaczy sztuki ludowej, jak i — przede wszystkim — przemiany zachodzące w kulturze ludowej i w sferze zjawisk z niej s i ę w y w o d z ą c y c h . Pierwszy, podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" ukazał się w końcu 1947 roku. Pismo, organ wielodziałowego P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki L u ­ dowej, redagował organizator i kierownik tego Insty­ tutu, Józef Grabowski. Dodać tu trzeba, że Grabowski należał do nielicznych przed wojną h i s t o r y k ó w sztuki doceniających znaczenie i wartość artystyczną sztuki ludowej. Idąc śladami myśli teoretycznej Riegla, szczególną w a g ę przykładał do badań nad rozwojem formy, nad stylem. Toteż przedmiotem Jego zaintereso­ wania była nie kultura artystyczna ludu, ale te w niej zjawiska, które wiązała wspólna postawa artystyczna, wspólny styl. Stanowisko takie reprezentował w ó w c z a s również Ksawery Piwocki, który w programowym arty­ kule pisał: „Jeżeli sztuka chłopska obejmuje wszystkie dzieła stworzone przez jednostki należące do warstwy chłopskiej, to sztuka ludowa musi posiadać zakres w ę ż ­ szy, pozwalający na wydzielenie tych tworów, które zaliczylibyśmy raczej do sztuki ogólno-narodowej" Wydzielając z kręgu kultury chłopskiej sztukę ludową jako przedmiot badań, Grabowski za podsta­ wowe kryterium przyjmował styl. Zagadnieniu temu poświęcił cykl artykułów publikowanych w kilku ze­ szytach pisma . T a k więc styl określał, które ze zjawisk twórczych miały wejść w orbitę zainteresowań badaw­ czych Instytutu. J a k bowiem formułował w ó w c z a s P i ­ wocki, „ludową nazywamy taką sztukę, której dzieła posiadają cechy stylowe, uznane przez naukę za specy­ ficznie ludowe" . Zgodnie z tymi założeniami określał Grabowski cele i program badawczy Instytutu. „Potrzeba utwo­ rzenia go — pisał — wynikała zarówno z roli, jaką sztuka ludowa może i winna odegrać w formowaniu się nowej naszej sztuki ogólnonarodowej — jak też z konieczności zachowania dla potomności ginącej w n a ­ szych oczach odrębnej kultury ludowej, dotąd z punktu widzenia potrzeb sztuki niemal nie badanej i skutkiem tego od tej strony nie znanej" . Miał oczywiście rację Grabowski, dostrzegając w a ­ lory artystyczne sztuki ludowej w tych jej przejawach, które w y n i k a ł y ze zbiorowego charakteru twórczości, 2 Ksaweremu Piwockiemu z nawarstwienia w ł a s n y c h doświadczeń estetycznych, z odrębnej postawy twórczej. Niemniej takie stanowisko prowadziło do szukania dzieł, w y n i k ł y c h z ducha „stylu", a więc do wstępnej już selekcji materiału. Prowadziło w praktyce do postawy ahistorycznej, do odrywania się w badaniach od rzeczywistej kultury artystycznej danej społeczności, do stwarzania sztucznej systematyki sztuki ludowej, opartej o rozwój stylu, a więc zakłada­ jącej, że zjawiska prostsze wyprzedzają w czasie bar­ dziej z ł o ż o n e . Postawa taka w zrozumiały sposób pre­ ferowała dzieła mieszczące się całkowicie w ramach stylu, a w i ę c albo z okresu połowy względnie końca X I X wieku, albo nawiązujące do dawnych tradycji estetycznych. Z pola widzenia odpadały natomiast zja­ wiska nowe, procesy zachodzące w kulturze wsi, cie­ kawe i ważne, choć zapewne nie tak istotne dla do­ robku kultury narodowej, jak stylowa sztuka ludowa. Z pola widzenia wypadał też proletariat, peryferie miast i miasteczek, jako że nie stworzyły one znaczącej i stylistycznie odrębnej sztuki. Pojęcie ludu, aczkolwiek teoretycznie definiowane szerzej (łącznie z proletaria­ tem), w praktyce badań nad sztuką sprowadzono głów­ nie do warstwy chłopskiej. Grabowski chciał bowiem badać, jak to już uprzednio podkreślałem, nie kulturę artystyczną wsi i środowisk robotniczych, ale sztukę. Programowo w i ę c odcinał się od zadań, które przypaść winny były socjologom czy etnografom. Dlatego też Instytut powstał przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, a nie przy ośrodku badań etnograficznych. Grabowski wychodził bowiem z założenia, że „to co o sztuce ludo­ wej pisali etnografowie jest tylko cennym materiałem do określenia warunków, wśród których ona powsta­ w a ł a i bytowała. Poznanie i wyjaśnienie istotnych w a ­ lorów i charakteru sztuki ludowej, to praca przede wszystkim historyków sztuki, literatury, muzykologów, choreologów czy innych specjalistów, traktujących zja­ wiska sztuki ludowej jako jeden z przejawów sztuki w ogóle, na tle ogólnej wiedzy o sztuce oraz w związku z nią. Prace obydwu tych rodzajów badaczy: etnografa i specjalisty — badacza sztuki mogą się tylko wzajem­ nie wspomagać, nigdy zaś zastępować. Inne są bowiem punkty wyjścia, inne kryteria systematyki i wartościo­ wania, inna również metoda pracy, a nawet w tych samych przedmiotach inna treść zainteresowania nauko­ wego" . 5 6 3 4 Oczywiście inne są zadania Instytutu Sztuki, a i n ­ ne — placówki etnograficznej czy socjologicznej, rzecz tylko w tym, aby badając zjawiska kultury ludowej dobrze orientować się zarówno w zagadnieniach etno­ graficznych, jak w obranej specjalności, aby badać zja­ wiska z różnych stron, we wzajemnym powiązaniu z innymi elementami kultury. Ten jednak postulat został pominięty. Powstał I n ­ stytut Grabowskiego, ale jednocześnie nie uzupełniał go żaden ośrodek badań etnograficznych, kulturoznawczych. Wtedy, kiedy ważna była całość — zaintereso­ wano się wycinkiem. 195 �Tymczasem w świadomości zarówno współpracow­ ników Instytutu, jak i czynników odpowiedzialnych za kulturę narastało przeświadczenie o konieczności pod­ jęcia badań szeroko pojętej kultury artystycznej ludu. Dodajmy, że był to okres głębokich przemian ideolo­ gicznych, wprowadzania — nie zawsze pogłębionych — postulatów w y n i k ł y c h z przejmowania marksistow­ skich koncepcji nauki radzieckiej. Dość prymitywnie stwierdzano więc ex cathedra, że „[...] o ile kultura dworska w miarę swego wyradzania się odrywała się od narodowego podłoża i ulegała kosmopolitycznemu i formalnemu skostnieniu, o tyle sztuka ludowa żywiła się zawsze wiecznie twórczym, głęboko narodowym, a jednocześnie głęboko klasowym nurtem społecznym, ulegając w ten sposób wszystkim przemianom, prze­ kształceniom i przewartościowaniom ówczesnego życia wsi polskiej" . Przed nauką stawiano postulaty szu­ kania wątków, „które w tej lub innej postaci były od­ powiednikami przemian społecznych lub wręcz buntów czy rewolucji chłopskich" . Z tej pozycji poddawano też dalej krytyce „sprowadzenie zakresu i zasięgu sztuki ludowej do jakoby niezmiennych i jakoby zakończo­ nych już w swoim rozwoju m o t y w ó w , tonacji, w ą t k ó w tematycznych czy też w z o r ó w artystycznych' [...]". 7 8 W listopadzie 1948 r. Grabowski opuszcza Instytut i r e d a k c j ę . W rok później przy resorcie powstaje P a ń ­ stwowy Instytut Sztuki, który przejmuje dotychczaso­ we agendy P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki L u ­ dowej. Na czele sekcji badania ludowej plastyki staje Roman Reinfuss, dotychczasowy kierownik sekcji zdob­ nictwa. Wysuwa on postulat badań nad szeroko pojętą kulturą artystyczną ludu, zarówno badań dorobku histo­ rycznego, jak i zachodzących współcześnie procesów przemian . Opierając się na dyrektywach marksistow­ skich postuluje podjęcie prac nad teorią sztuki ludo­ wej. Przeprowadza krytykę dotychczasowych poglądów, zwłaszcza ujmujących statycznie sztukę ludową. Stwier­ dza: „chcąc więc zjawiska z zakresu sztuki należycie zrozumieć i objaśnić, musimy stale rzutować je na w ł a ­ ściwe tło ekonomiczne i polityczne" . s I0 n Rozpoczyna się drugi etap zainteresowania teorią. O ile jednak uprzednio teoria stanowiła jakby eksplikację prowadzonych już prac badawczych, wychodząc — mimo wszelkie ograniczenia — od konkretu, ta druga faza rozważań teoretycznych nosi charakter postulatywny. Przeglądając dzisiaj te artykuły zaskakuje dystans istniejący między rzeczywistością badań a hasłami w ó w ­ czas wysuwanymi. W stosunku do twórczości ludowej wiele tam było założeń apriorycznych, nie znajdujących pokrycia w rzeczywistości. Szukano w i ę c w niej — po­ wołując się na leninowską teorię odbicia — śladów walki klasowej na wsi. Mizerne były jednak rezultaty, bodaj że tylko w Janosikowych obrazach na szkle i jed­ nej parze kafli mazurskich zdołano odnaleźć bezpośredni refleks społecznych konfliktów. Czy w i ę c nie było tych konfliktów? Były! Tylko że nie pozostawiły śladów bez­ pośrednich w rzeźbie kultowej, wycinance, garnku czy tkaninie... Kilkuletni ten okres dyrektywno-frazeologiczny przyniósł w efekcie tylko parę postulatywnych artyku­ łów, przedruków z prasy radzieckiej. Zwrócił jednak uwagę na nową tematykę, występującą np. w wycinance ludowej , choć sprawę tych „nowych treści" zaciem­ niła nader skutecznie ówczesna polityka opieki nad sztuką ludową, konkursy, nagrody, zakupy, entuzja­ styczne noty w prasie stawiane słabym przeważnie twórcom, ale podejmującym z inspiracji zewnętrznej nowe tematy. Brak niestety relacji o tym, jak te prze­ miany zachodziły w świadomości wsi. Sztuka ludowa 12 196 tego okresu odzwierciedlała bowiem nie tyle rzeczywi­ stość, co intencje działaczy. Pełniła rolę politycznego plakatu, wracała też poprzez wystawy i zdjęcia w pra­ sie — z powrotem na wieś, ale już jako „świadectwo" zaszłych przemian. Próby włączenia „Polskiej Sztuki Ludowej" w nurt toczących się w ó w c z a s w kraju dyskusji teoretycznych nie były łatwe. Widoczne są raczej w krytyce dawnych postaw i w artykułach postulatywnych niż w samych opracowaniach. Mimo w i ę c słusznych zaleceń w rodzaju: „musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnienia ujmowane były w perspek­ tywie historycznej, w ich dialektycznym rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m m o m e n t ó w ekonomicznych i społecz­ nych" — sporo czasu upłynęło, nim prace takie za­ częły powstawać. 1 3 Pierwszą poważną próbą przemyślenia podstawo­ wych zagadnień teoretycznych i praktycznych stała się w 1951 r. konferencja w J a d w i s i n i e (poprzedzona w s t ę p n y m i dyskusjami na I ogólnopolskiej konferencji v/ sprawie badań nad sztuką). Poruszono na niej m. in. sprawy stosunku do dorobku ludowej plastyki i jej roli w kulturze narodowej (A. Wojciechowski ), problemy opieki nad twórcami i ośrodkami sztuki ludowej (K. Piet­ kiewicz), przemian w charakterze ludowej twórczości wykonywanej na potrzeby miejskiego odbiorcy (M. Gładysz). Wanda Telakowska omówiła pierwsze doświad­ czenia z prac k o l e k t y w ó w wiejskich i robotniczych, kie­ rowanych przez artystów-plastyków. Zasygnalizowano też powstanie Cepelii i zakres podjętych przez nią za­ gadnień. Wszystkie te tematy zaczynają odtąd prze­ nikać na łamy pisma, wzbogacając jego dotychczasową problematykę. 14 15 Najważniejszym jednak w k ł a d e m w dyskusje teore­ tyczne była próba Ksawerego Piwockiego nowego spoj­ rzenia na genezę sztuki ludowej, a przy okazji ustosun­ kowanie się do definicji takich pojęć jak np. ludowość w sztuce. W referacie publikowanym później na łamach naszego pisma w y k a z y w a ł Autor przemiany sztuki l u ­ dowej na przestrzeni dziejów, stałe jej zazębianie się ze sztuką służącą potrzebom Kościoła, dworu, szlachty czy m i e s z c z a ń s t w a . Zwracał u w a g ę na ogromne bo­ gactwo tzw. sztuki prowincjonalnej, która w wielu dziedzinach poprzedzała ludową, a „ w swej istocie była równocześnie g ł ó w n y m nurtem sztuki narodowej w for­ mie". 16 Poglądy Piwockiego, opublikowane później w peł­ niejszej wersji książkowej wzbudziły jednak pewne obiekcje w środowisku zarówno etnografów, jak i hi­ storyków sztuki. Piwocki wystąpił z argumentami prze­ m y ś l a n y m i logicznie i opartymi o dużą wiedzę histo­ ryczną. Na tle ó w c z e s n y c h sloganowo-postulatywnych dyskusji praca Piwockiego zaskakiwała samodzielnością i śmiałością sądów, ż y w y m pulsem krytycznego m y ś l e ­ nia każącego Autorowi zawsze patrzeć sceptycznie na w ł a s n e dawne sformułowania, konfrontować je z rze­ czywistością, z argumentami adwersarzy. Ferment my­ ślowy, jaki s p o w o d o w a ł y tezy Piwockiego, b y ł znacznie głębszy, niżby się to mogło w y d a w a ć na podstawie pu­ blikowanych recenzji czy artykułów. Spośród etnografów najistotniejszą k r y t y k ę przepro­ wadził Tadeusz S e w e r y n , dowodząc, iż autor zawęził zakres pojęcia sztuki ludowej, ograniczając się w zasa­ dzie do rzemiosł, tymczasem w sztuce ludowej istnieje wiele innych dziedzin, których kolebką była kultura chłopska, a nie spadek po cechowych mistrzach. Na uję­ ciu problemu przez Piwockiego zaciążyły poglądy Aloj­ zego Riegla, który s t a w i a ł znak równości między sztuką 18 �ludową a rzemiosłem (w książce Volkskunst, Hausfleiss und Hausindustrie). Sztuka ludowa stawała się w i ę c trawestacją stylów historycznych, ich barbaryzacją. Seweryn przeciwstawia się takiemu widzeniu sztuki ludowej, w którym jest ona ujmowana jako wynaturze­ nie czy sprymitywizowanie sztuki stylowej. Dlatego wy­ stępuje przeciw „zasadzie kwalifikowania dzieł (ludowej) sztuki zależnie od stopnia ich odchylenia od z góry przyjętych wzorców zachodnioeuropejskiej sztuki". Me­ toda „odchyleniowa" bowiem autonomizuje dzieło sztuki na zasadzie wyłącznie cech formalnych, wyodrębniają­ cych je z całokształtu czynników historycznych, a poza tym hierarchizuje zjawiska artystyczne, z góry depre­ cjonując „odgałęzienia" na rzecz rzekomego „pnia ma­ cierzystego". Z historyków sztuki polemizowali z tezami Piwockiego Kazimierz Malinowski i Aleksander Wojciechow­ ski . Wojciechowski zwracał u w a g ę na nie dość wy­ raźne rozróżnianie pojęć „sztuka ludowa" i „sztuka na­ rodowa" oraz utożsamianie ludowości sztuki ze sztuką ludową. Malinowski sugerował wymienne traktowanie pojęć „sztuki ludowej" i „amatorskiej". Piwocki zga­ dzając się na brak precyzji w dotychczasowych swych sformułowaniach, bronił jednak zasadniczych t e z . O d ­ rzucając sugestię Malinowskiego w y k a z y w a ł , że sztuka ludowa w „olbrzymiej większości nie jest sztuką ama­ torską, lecz właśnie najściślej zawodową", a z kolei sztuka amatorska nie musi b y ć wcale ludową, skoro np. uprawiają ją „znudzeni przedstawiciele najwyższych szczebli klasy posiadającej". Cóż to w i ę c jest „sztuka ludowa"? Piwocki dawną s w ą definicję koryguje wpro­ wadzając zasadę prymatu treści nad formą, oczywiście treści wysuniętych przez lud (a nie służących ludowi, bo wtedy „ludowym" staje się np. Frycz-Modrzewski). Treści te wynikają z różnic między poziomami rozwoju kulturalnego artysty ludowego i nie-ludowego. 19 20 Piwocki wprowadza również uściślenia do pojęć „rodzimości" i „sztuki narodowej", dowodząc, iż są to pojęcia różne, wcale nie wymienne, i że niejednokrotnie „dzieła sztuki powstałe w naszym kraju posiadały tre­ ści nam obce, a nieraz wręcz wrogie narodowi". Z kolei „każda sztuka ludowa jako niosąca treści zawsze rodzi­ me, będzie posiadała cechy sztuki rodzimej, chociaż po­ jęcia rodzimości i ludowości bynajmniej się nie pokry­ wają, gdyż rodzime treści i formy posiadać może także sztuka nieludowa". Wprowadzając te uściślenia Piwocki podtrzymywał jednak podstawową tezę książki, iż genezę współczesnej (tj. X D Í - w i e c z n e j ) sztuki ludowej wiązać należy z do­ bą renesansu, a w i ę c okresem gdy uwidoczniło się zróż­ nicowanie kultur „oświeconej" i ludowej. Wcześniej, zdaniem Piwockiego, nie było koniecznego odskoku k u l ­ turowego dla powstania odrębnej sztuki ludowej, choć oczywiście „współczesna sztuka ludowa posiada związki ze sztuką okresów wczesnofeudalnych i wcześniej­ szych [...]". Diametralnie inne stanowisko zajął w sprawie ge­ nezy Andrzej Abramowicz, archeolog, który wychodząc z analizy zachowanej sztuki zdobniczej dowodził istnie­ nia już od zarania feudalizmu odskoku kulturowego między klasami. Dla Abramowicza „ w społeczeństwie przedklasowym będziemy mieli do czynienia z jednym nurtem sztuki, który obsługuje całe społeczeństwo. Cała sztuka będzie miała charakter sztuki ludowej" . Ludo­ wość znaczy tu dla autora tyle, co powszechność wśród mas, co zrośnięcie się z historią społeczeństwa, które tę sztukę wykształciło, i wreszcie — bliskość jej procesowi pracy, codziennym zajęciom człowieka. łl Poglądy Abramowicza spotkały się z zastrzeżeniami zarówno historyków sztuki, jak i e t n o g r a f ó w . Ale, wbrew oczekiwaniom, dyskusja szybko wygasła, nie do­ prowadziła do konfrontacji stanowisk i do jakichś pow­ szechnie przyjętych ustaleń. Dlaczego? Sądzę, że pierw­ szym powodem było niesprecyzowanie podstawowego po­ jęcia — ludu. A poza tym zbyt wątła była (i jest) pod­ stawa materiałowa. Słusznie bowiem pisał wówczas Se­ weryn: „[...] nauka nasza nie dysponuje jeszcze odpo­ wiednio przygotowanym materiałem faktograficznym, przydatnym do wykrycia punktów wyjściowych sztuki ludowej i jej linii rozwojowych" . 22 23 Materiał ten poszerzyła co prawda wielka wystawa Odrodzenia i publikacje związane z tematyką Odrodze­ nia, ale coraz wyraźniej widać było, że bez dalszego pomnażania faktów, zwłaszcza dotyczących przeszłości, trudno będzie o ujęcia syntetyczne, teoretyczne. Bada­ nia takie postulowano na Konferencji Wawelskiej, i to zarówno sięgające w głąb historii, jak i wszerz, bowiem jak to formułował Roman Reifuss „[...] mimo, że na te­ mat sztuki ludowej pisano sporo, istnieje wiele dziedzin prawie zupełnie nietkniętych i znaczne obszary Polski nie zostały jeszcze przebadane" . Liczono przy tym za­ r ó w n o na badania centralne, prowadzone w skali całego kraju przez Sekcję krakowską prof. Reinfussa, jak też i na badania prowadzone przez ośrodki uniwersyteckie, muzealne, towarzystwa naukowe i poszczególnych ba­ daczy oraz miłośników ludowej sztuki. 24 Program badań Sekcji krakowskiej wynikał z oceny istniejącej sytuacji, ze świadomości luk w materiale i szybkich przemian zachodzących na wsi. Przewidywał „intensywne gromadzenie materiałów dokumentacyjnych, uzyskanych poprzez zakrojone na szeroką skalę badania terenowe" . Była to w i ę c akcja w samym założeniu pospieszna, z góry zakładająca niepełność pozyskanych informacji, możliwość przeoczeń ważnych nawet ewe­ n e m e n t ó w — miała jednak dać obraz ogólny, typowy. 25 W takiej sytuacji „Polska Sztuka Ludowa" stała się nie tylko i nawet nie tyle w y k ł a d n i k i e m badań Sekcji, ale i placówką równoległą, o rosnących ambicjach obej­ mowania coraz to szerszej problematyki badawczej, pla­ cówką inspirującą podejmowanie określonych tematów uzupełniających badania Instytutu i skupiającą liczne grono współpracowników. Na łamach pisma publiko­ wano nie tylko rezultaty prac własnych, ale i mate­ riały pochodzące z innych ośrodków opracowane przez autorów spoza Instytutu. Powstała dość szczególna sytuacja, w której postu­ laty teoretyczne i metodologiczne, wysuwane na Konfe­ rencji Wawelskiej i na łamach pisma — realizowane były raczej w pracach powstałych poza Instytutem (choć często z inspiracji Instytutu). Postulaty te dotyczyły bo­ wiem badań wszechstronnych i pogłębionych, sięgają­ cych do historii, do archiwów, dokumentów, co wyma­ gało — pomijając wszystko inne — dużego nakładu czasu. Tymczasem szczupły zespół (4—6 osób) pracow­ n i k ó w Sekcji badania sztuki ludowej musiał realizować napięty plan penetracji terenowych i to przy słabym wyposażeniu w środki transportu i dokumentacji. Utrud­ niało to równoczesne prowadzenie badań pogłębionych, kompleksowych, podejmowanie poszukiwań archiwal­ nych czy archeologicznych, choć i takie organizowano w pierwszym okresie koniunktury finansowej . (Cenne prace prof. Reinfussa i jego współpracowników stanowią w tych warunkach ich osobistą „nadwyżkę"; są to po­ zycje autorskie wykorzystujące materiały Sekcji, ale uzupełnione własnymi poszukiwaniami archiwalnymi i nawet terenowymi.) 28 197 �Nastąpiły lata „pracy organicznej", dokumentacji terenowej i opracowań wstępnych, cząstkowych. Pierw­ sze bowiem opracowania monograficzne, drukowane w latach powojennych, oparte były przeważnie o bazę materiałową z lat międzywojennych, a nowe wykorzy­ stywały dokumentację współcześnie zbieraną, toteż po­ częły się pojawiać już w latach zaawansowania tych prac dokumentacyjnych. Prace takie p o w s t a w a ł y w róż­ nych ośrodkach. Oczywiście wielu piszących musiało na własny użytek przyjmować określone postawy metodo­ logiczne czy teoretyczne, rozwiązywać trudne problemy terminologiczne. A jednocześnie tuż obok, o miedzę, to­ czyły się wartkie dyskusje metodologiczne w środowisku teoretyków kultury, językoznawców, etnografów, m u ­ zykologów, historyków sztuki. We Francji dzięki pracom Lévi-Straussa etnologia stała się przodującą dziedziną nauk humanistycznych, animując poszukiwania w in­ nych dyscyplinach. Strukturalizm, teorie mitów, zna­ ków, informacji, gier, kultury masowej, rozwój metod matematycznych i technik badawczych psychologii oraz socjologii, koncepcje archetypów (Junga), ikonologia P a nofsky'ego czy teorie Kublera — wszystko to nie po­ winno było pozostać bez oddźwięku w w ą s k i m światku naszych badaczy sztuki ludowej. Jeśli jednak oddźwięk nie b y ł zbyt silny, wynikało to właśnie z ograniczania się do systematyki na bazie zbieractwa, do traktowania poszczególnych zjawisk ludowej sztuki w oderwaniu od całokształtu kultury ludowej. Po prostu — na tym szcze­ blu badań, jaki u nas dominował i nadal dominuje, nie było miejsca na dostrzeżenie problematyki kulturoznawczej w jej całej złożoności. Nie mogła wystarczać mniej czy bardziej powierzchowna penetracja terenu, a ko­ nieczne były badania długotrwałe, wszechstronne. B a ­ dania takie miały oczywiście miejsce i cofając się do dawnych, rodzimych w z o r ó w m ó g ł b y m przypomnieć pnedwojenne książki Gładysza o zdobnictwie w drze­ wie i metalu , prace Reinfussa o kulturze ł e m k o w ­ skiej i , a w latach ostatnich chociażby studia nad sztuką Kurpiów O l ę d z k i e g o , prace Błaszczyka nad grafiką l u ­ dową Wielkopolski , czy Kunczyńskiej nad malarstwem częstochowskim . 27 29 30 3 1 Dlatego też, mimo iż szanuję bardzo prace doku­ mentacyjne, wydaje mi się, że nie daje dobrych rezul­ tatów takie postępowanie, gdy najpierw się rejestruje, zbiera materiał „sam w sobie", po to, aby później do­ piero myśleć i uprawiać na tym materiale różne tech­ niki badawcze. Okazuje się bowiem w tej drugiej fazie, że o czymś nie pomyślano podczas zbierania faktów, a często jest już za późno, aby wracać w teren i noto­ wać pominięte dane. Rzecz bowiem w tym, że odpo­ wiedź zależy od pytania, od dostrzeżenia problemu, k t ó ­ ry określa potrzebę i charakter badań dokumentacyj­ nych. Dokumentacja „sama dla siebie" odpowiada na dość prymitywny kwestionariusz nagminnie stosowa­ nych pytań, dokumentacja zaś ukierunkowana — stawia problemy już we wstępnej fazie pracy. Inna rzecz, że problemy istnieją na określonym szcze­ blu uogólnienia, syntetyzacji — wtedy gdy patrzy się na zjawiska w kontekście kulturowym, trudno zaś je dostrzec przy uprawianiu tradycyjnego zbieractwa. W ciągu zaś minionego ćwierćwiecza dominował u nas nader powszechnie taki właśnie typ opracowań reje­ stracyjnych i dopiero w ostatnich latach zaczynają się pojawiać uogólnienia syntetyzujące, oparte o dorobek różnych dziedzin nauki: etnografii, historii sztuki, hi­ storii, archeologii, socjologii, a nawet psychologii. Na łamy pisma wchodzi też od blisko dziesięciu lat pro­ blematyka kulturoznawcza. Pojawia się ona przeważnie w pracach dotyczących zjawisk współczesnych, jako że 198 przemiany zachodzące na naszych oczach prowokują wprost do szukania ich źródeł, do widzenia rzeczywi­ stości w całym splocie wzajemnych powiązań. Warto tu może przypomnieć, że w pierwszych l a ­ tach powojennych szukano raczej śladów czasu minio­ nego, starano się odtworzyć obraz „złotego okresu" l u ­ dowej sztuki. Czyniła to szkoła formalistów widząc w przeszłości najdoskonalszy wyraz odrębnej stylowo ludowej sztuki, czynili i dokumentaliści szukając zja­ wisk typowych, przeciętnych, oznaczając zasięgi w y s t ę ­ powania określonych technik, m o t y w ó w ornamentacyjnych itd. Rzecz zrozumiała, że nawet rozpoznanie ż y ­ wych ośrodków ludowej twórczości, konkursy i aktywi­ zacja t w ó r c ó w w Cepelii nie zmieniały tego spojrzenia wstecz, jako że wszystkie te formy opieki nad twór­ czością — martwiejącą już we w ł a s n y m środowisku, a przeznaczoną dla miejskiego odbiorcy — dotyczyły i dotyczą innego zjawiska: nie autentycznej twórczości ludowej, a g a l w a n i z a c j i tra­ d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j , wprowadza­ nia ich w obieg kultury popularnej, masowej. Pierwszym, opublikowanym w 1954 r. przejawem nowej współczesnej twórczości ludowej były malowanki z Chotyziów, a potem pionierski artykuł Franciszka Kotuli o rzeszowskich „dywanach" papierowych . Od tego czasu temat ten, sumiennie dostrzegany w bada­ niach Sekcji prof. Reinfussa, zaczyna zyskiwać prawo obywatelstwa tak w piśmie, jak i w świadomości etno­ grafów . 32 33 Bezpośrednio problematykę zachodzących przemian w kulturze wiejskiej na Ziemiach Zachodnich rejestro­ wali jednak dopiero Józef Burszta i Zbigniew Jasie­ wicz . Artykuł ich wyraźnie wykraczał poza dotychcza­ sowy krąg t e m a t ó w podejmowanych przez pismo i su­ gerowanych samym jego tytułem. Bo też i nie sposób dziś zajmować się „sztuką ludową" w oderwaniu od szerszej problematyki kulturoznawczej. Czyżby więc po­ wrót na łono etnografii, tak ochoczo porzuconej w l a ­ tach tworzenia się pisma? Myślę, że w znacznym stopniu tak, ale etnografii rozumianej inaczej niż w tamtych latach, etnografii, która nie zastępuje innych dyscyplin naukowych, ale je łączy, zespala w nadrzędnym pro­ gramie badania kultury nie-elitarnej. Etnografii tak po­ jętej, jak to postulował Piwocki pisząc w 1968 roku „[...] przedmiotem badań etnografii nie może być kul­ tura ludowa w ogóle, lecz kultura warstw, które z naj­ rozmaitszych przyczyn wytwarzały w obrębie kultury narodowej zjawiska inne niż oficjalna wersja tej kul­ tury" . 34 s 5 T a w ł a ś n i e szeroko pojęta problematyka badań nad kulturą nie-elitarną zmusza dziś do wyjścia poza opłotki „czystej" sztuki ludowej (to jest sztuki „stylowej", opartej o przekaz tradycyjny) zmusza do sięgania po zjawiska pograniczne, twórczość innych warstw spo­ łecznych, twórczość „nieprofesjonalną", „inną". Toteż na łamach pisma, które już od początku swe­ go istnienia wprowadzało tematykę sztuki grup zawo­ dowych (górników) i amatorskiej, pojawiają się w ostat­ nim okresie coraz częściej tematy sztuki „nieprofesjo­ nalnej", twórczości „jarmarczno-odpustowej" itp. Przy­ kładem może tu b y ć specjalny numer „Polskiej Sztuki Ludowej" analizujący zjawisko kiczu i estetyki odpustowo-jarmarcznej , czy też zeszyt poświęcony twór­ czości „ n a i w n e j " , w którym sporo miejsca poświęcono o m ó w i e n i u strefy pogranicznej między tą twórczością a sztuką ludową. 36 37 Podjęcie tematyki sygnalizowanej tu określeniem „twórczość nieprofesjonalna" w y n i k a ł o z kilku powodów. �Jednym jest wspólne pogranicze wielu p r z e j a w ó w tej twórczości z tradycyjną sztuką ludową (w twórczości grup zawodowych, w plastyce amatorskiej, sztuce na­ iwnej, „prymitywnej", a nawet psychopatologicznej), drugim — zmiany, które zachodzą w samym zjawisku sztuki ludowej, a ściślej m ó w i ą c w pojęciu „ludu". B ę ­ dę o tym dalej pisać. Trzecim powodem jest sytuacja w stratyfikacji ba­ dań nad sztuką. W orbicie zainteresowań historyków sztuki znajduje się bowiem twórczość zawodowa i szczy­ towe osiągnięcia cechów, ale już w znacznie mniejszym stopniu zwraca się u w a g ę na sztukę lokalną, prowincjo­ nalną. Praktycznie rzecz biorąc pozostaje ona niemal całkowicie poza zasięgiem zainteresowań, zwłaszcza w przejawach bardziej prymitywnych. Zjawiska te z ko­ lei ważne są dla badań nad sztuką ludową, zwłaszcza nad malarstwem, drzeworytem, rzeźbą, meblarstwem, metaloplastyką, ceramiką, budownictwem. Jeśli przyj­ miemy, że kultura społeczeństwa obejmuje różnorakie warstwy, a zatem i poziomy rozwoju, to jasne jest, że pozostają one ze sobą w stanie określonych zależności, związków. Dla historyka sztuki ludowej konieczne jest wyjaśnienie zjawisk pokrewnych, a w i ę c i tej t w ó r ­ czości rzemiosł i cechów, która przeznaczona była dla ludności miast, dla warstwy drobnej szlachty, dla ko­ ściołów. Badania takie prowadzili Seweryn, Reinfuss, Kotula, Kunczyńska, Błaszczyk, Szetela i inni, a skoro czasopisma naukowe historii sztuki nie przejawiają za­ interesowania dla tych prac, a etnografowie spod znaku kultury materialnej opracowują tylko niektóre zagad­ nienia rzemiosł, uważaliśmy za konieczne wprowadze­ nie tej granicznej problematyki na łamy pisma. Nie należy też zapominać, że określenie „sztuka l u ­ dowa" jest nieprecyzyjne, wprowadzone „z zewnątrz" i stosowane często na zasadzie zwyczajowej, bez do­ statecznie precyzyjnych kryteriów. Widać to szczególnie wyraźnie właśnie w odniesieniu do pogranicza t w ó r ­ czości cechowo-ludowej. Rozszerzając zakres zainteresowań chcieliśmy, aby zwolniło to piszących od obowiązku legitymowania się za każdym razem przynależnością omawianego zjawiska do „sztuki ludowej". Dla dobra nauki na pewno jest lepiej, gdy ściśle definiuje się zjawisko, a nie usiłuje podciągnąć go pod ogólne, aż za ogólne określenie. (Przykłady — znaki wodne na papierze: ludowe czy nie ludowe? a rzeźby K l a r y Prillowej? a opublikowane v/ tym numerze rzeźby Toborowicza? Z kolei — „stra­ chy": sztuka czy nie sztuka? a ekrany fotografów ulicz­ nych?) Zajmując się „sztuką ludową" trzeba było rzecz prosta objąć badaniami: sytuację współczesną tej sztu­ ki, problemy opieki nad ośrodkami i twórcami, zagad­ nienia dalszego życia tej sztuki poza macierzystym śro­ dowiskiem, jej rolę inspirującą w kulturze narodowej i rolę w kulturze popularnej, w turystyce, reklamie itd. Pierwsze materiały na ten temat pojawiły się w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" już w pięćdziesiątych latach i odtąd dział ten jest nader bogato reprezentowany . 38 To rozszerzenie zakresu tematycznego pisma w i ą ­ zało się z podjęciem podobnej problematyki badawczej przez Instytut Sztuki. Wyrazem tego było poszerzenie zainteresowań Sekcji krakowskiej o zagadnienia w s p ó ł ­ czesne i problemy opieki nad twórczością ludową a tak­ że utworzenie w Warszawie Pracowni badania plastyki nieprofesjonalnej (tematyka: — 1 pogranicze cechowo-ludowe w malarstwie i grafice, 2 — współczesna pla­ styka „naiwna", „amatorska", „inna", 3 — inspiracje ludowe w sztuce polskiej końca X I X i X X w.). Pismo więc w obecnym swym kształcie odzwierciedla proble­ m a t y k ę podejmowaną przez Pracownię (d. Sekcję) ba­ dania sztuki ludowej w Krakowie i wyżej wspomnianą Pracownię warszawską. Dzięki zainteresowaniom Jacka Olędzkiego pojawiły się w „Polskiej Sztuce Ludowej" artykuły o poglądach estetycznych K u r p i ó w . Są to niestety jedyne, jak do­ tąd, prace na łamach pisma wkraczające na ważny, a zu­ pełnie niemal niezbadany teren. Olędzki w swej ostat­ niej książce zajął się też szerzej problemem miejsca i roli twórczości artystycznej w życiu zbiorowości, usta­ leniem zależności pomiędzy dziełem a światopoglądem artystycznym twórcy . 39 40 To ostatnie zagadnienie •— światopoglądu twórcy — w y m a g a ł o studiów nad konkretnymi artystami, i sądzę, że na tym polu pismo dało rzeczywiście cenny mate­ riał, przynosząc kilkadziesiąt biografii twórczych wy­ bitniejszych garncarzy, tkaczy, wycinankarzy a zwłasz­ cza rzeźbiarzy. Pozwala to z kolei na śledzenie roli jed­ nostki w kształtowaniu się tradycji. Tak więc, zwłaszcza w ostatnich 10—15 latach, co­ raz częściej dochodziły do głosu zagadnienia ściśle w i ą ­ żące się z postawami metodologicznymi i teorią. Nara­ stała wyraźnie wyczuwalna potrzeba rewizji dotych­ czasowych schematów badawczych. Dlatego, że powięk­ szał się zasób faktów, cząstkowych opracowań, dlatego, że życie stawiało pod znakiem zapytania lub burzyło dotychczasowe schematy. Nowy p r z y p ł y w zainteresowań teorią, jaki dostrze­ gamy w ostatnich latach, nie był więc jak poprzednio wynikiem bodźców działających z zewnątrz, a wynikał z potrzeb rzeczywiście nurtujących ludzi zajmujących się sztuką ludową, tak naukowców, jak i p r a k t y k ó w . Przedmiotem tych zainteresowań jest przede wszystkim współczesne pojęcie sztuki ludowej, jej zakres i cechy szczególne, zagadnienia życia tej sztuki (czy też trady­ cji) we współczesnej kulturze (folkloryzm) i związane z tym problemy opieki, a w szczególności potrzeba zde­ finiowania, kto jest ludowym twórcą. 41 Jest to krąg spraw żywotnych, wynikających z ob­ serwacji aktualnego stanu rzeczy, stąd też zapewne mniejsze zainteresowanie dla problemów historycznych, choć i tu chciałbym wyróżnić dwa głosy ważkie i na pewno inspirujące. Myślę tu o sprawie „ludowości" dzieła i ciekawej tezie Olędzkiego, który dowodzi na przykładzie prac srebrników i złotników z okresu od X V I do końca X V I I I w., że ludowości dzieła nie można utożsamiać z jego funkcją społeczną. Nie zawsze bowiem decyduje to, komu ono służy, ważniejszy jest świato­ pogląd twórcy. Analizując wota o cechach stylowych odbiegających znacznie od ówczesnych rozwiązań sztuki elitarnej, pisze Olędzki: „Dzieło to można uważać za ludowe, mimo że służy warstwom uprzywilejowanym, w y r a ż a się w nim bowiem swoisty światopogląd arty­ styczny, szczególna mentalność grupy, która nie ma swo­ bodnego dostępu do całości dobra artystycznego, róż­ nych jego postaci, jakie występują w danym k r a j u " . Sąd ten jest uściśleniem poglądu Piwockiego, który uważał, że „Zbadanie stosunku artysty do świata a prze­ de wszystkim do otaczającej go rzeczywistości społecz­ nej poprzez treści zawarte w jego dziele — pozwoli zaliczyć go bądź do t w ó r c ó w ludowych, bądź nieludowych" . 42 43 Drugi głos dotyczy zagadnienia genezy. Sprawie tej poświęciliśmy dyskusję w redakcji z udziałem repre­ zentantów różnych dyscyplin naukowych. Dyskusja nie przyniosła co prawda konkretnych rozstrzygnięć, ale dała jak sądzę mocną podstawę dla dalszych przemy­ śleń. 199 �Myślę tu o ważkim stwierdzeniu Piwockiego, który idąc śladami Gramsciego zdecydowanie odrzucił pojęcie ludu jako kategorii ahistorycznej, wywodzącej się z my­ śli romantyczno-metafizycznej. „Miarą ludowości jest «inność»- w stosunku do przyjętego oficjalnie standardu socjo-kulturalnego [...] miara tej «ludowosci» ma zmien­ ne w czasie wymiary, historycznie uwarunkowane, gdyż «inność» jest płynna. To co jest w s p ó l n e dla całej spo­ łeczności w jednym czasie, staje się stopniem dyferencjacji w innym". Przedmiotem naszych zainteresowań staje się w takim ujęciu „nie lud, jako pojęcie metahistoryczne i tym samym abstrakcyjne, ale grupy spo­ łeczne różne w różnych okresach dziejowych i miejscach, [które] są nosicielami innych struktur klasowych [...]" . Zadaniem więc badacza staje się „porównywanie wy­ tworów tych grup ze standardem „oficjalnym". aktualnie istniejącej kultury danej grupy społecznej (tj. ludu). Wytwory kultury trzeba bowiem oceniać na tle całokształtu procesów zachodzących w tej kulturze, widzieć w ł a ś c i w e czynniki sprawcze, funkcje, zależność od światopoglądu artystycznego grupy itd. Kultura jest zawsze p e w n ą strukturą, w ramach której powstają, utrzymują się, przekształcają bądź zanikają różne zja­ wiska artystyczne. Należy w i ę c je badać w oparciu 0 analizę tej konkretnej kultury, nie tracąc oczywiście z oczu istniejących więzi między tym „piętrem" k u l ­ tury a innymi „piętrami". Taki sam przedmiot co inne­ go może bowiem znaczyć na różnych piętrach kultury, inaczej wiązać się z całością. 44 W ujęciu takim zawarte są ważne implikacje meto­ dologiczne dla badań nad genezą sztuki ludowej w Pol­ sce. Warto przy tym pamiętać o zastrzeżeniach zgłasza­ nych w swoim czasie przez Seweryna w związku z za­ łożeniami książki Piwockiego o genezie sztuki ludowej. Krok dalej idzie w kierunku uściślenia podstaw teore­ tycznych Jacek Olędzki. W artykule Rejony sztuki lu­ dowej w Polsce („Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971, nr 1) wiąże on kształtowanie się nurtu sztuki ludowej z pro­ cesem formowania się zwartych zbiorowości o silnym poczuciu więzi społecznych, w ł a s n y c h odrębności. Olędz­ ki szuka więc nie genezy sztuki ludowej „ w ogóle", ale specyfiki rozwoju kultury poszczególnych grup społecz­ nych i determinant wyznaczających tę specyfikę. Na tym tle bada stosunek do szeroko pojętych tradycji kultu­ rowych. Przykładem konkretnym stosowania tych zało­ żeń jest wzmiankowana już książka o kulturze artystycz­ nej ludności kurpiowskiej. Wracając do wywodu Piwockiego, przyznać muszę, że rozumowanie Jego odpowiada mi szczególnie, zwal­ nia bowiem od konieczności nazywania wciąż i n ­ nych, różnych od siebie f a k t ó w — tym samym mia­ nem, od podciągania wielości zjawisk pod jedno okre­ ślenie „sztuka ludowa". Lepiej nazywać je konkret­ nie, jednoznacznie. Zresztą chęć ta nieobca była P i wockiemu, gdy zapytywał: „Jeśli pojęcie ludu — wedle Gramsciego — jest zmienne, to nie może ono dać żad­ nego solidnego oparcia dla badaczy kultury tegoż ludu. Może by spróbować odrzucić w ogóle pojęcie «ludu»? Co by się wtedy s t a ł o ? " . Zostałyby różne grupy — odpowiada Piwocki — powstałe na skutek rozwarstwie­ nia klasowego, majątkowego, poziomów kulturalnych, ale także i na skutek p o w o d ó w religijnych, zawodo­ wych, psychicznych. Badanie tych grup winno b y ć za­ daniem etnografii. 45 A twórczość artystyczna tych grup? Podchodząc do zagadnienia historycznie, wydzielimy z tej większej ca­ łości — wiejską, tę właśnie, którą przywykliśmy nazy­ wać „ludową", sztukę, opartą o tradycyjny przekaz, uformowaną w procesie zbiorowego kształtowania norm estetycznych, kanonu stylistycznego. T a sztuka, którą niekiedy nazywa się dziś „tradycyjną", „klasyczną" czy „stylową" — byłaby rzecz prosta szczególnie ważna dla nas, ponieważ ona to właśnie odegrała ważną rolę w kształtowaniu się naszej narodowej tradycji sztuki i naszej kultury artystycznej. Polemizowałbym natomiast z Piwockim tam, gdzie twierdzi on, że „wydobycie różnic dzielących sztukę l u ­ dową danego czasu od sztuki nieludowej jest możliwe tylko drogą porównywania jej dzieł ze sztuką inną niż ludową". To znaczy, zgadzając się na zasadność takiego postępowania dla wydobywania „różnic" — nie uogól­ niałbym tej metody na badanie wszystkich zjawisk 200 Uwagi te zmierzają do rozszerzenia tez Piwockiego, w niczym ich nie kwestionując. U w a ż a m bowiem, że przyjęcie tez Piwockiego uściśla tylko zagadnienie, a co więcej, stwarza rzeczową podstawę do badań nad sty­ lem, nad formą tej sztuki „ludowej". Tyle, że widzianej we w ł a ś c i w y m kontekście historycznym i kulturowym. Rzecz jest o tyle ważna, że w obecnym czasie po­ wstaje nieprawdopodobny zamęt pojęciowy, trudny do opanowania przez jakiekolwiek „umowy" między piszą­ cymi. „Ludowe" jest już niemal wszystko i nic już nie wiadomo naprawdę. Sztuką ludową nazywa się zjawi­ ska bardzo od siebie różne — twórczość dawną („kla­ syczną") i to, co w y t w ó r c a wiejski robi dla miasta w stylu ludowym, i to, co robi dla siebie, i to, co dla rzesz najmniej przygotowanych do odbioru sztuki „eli­ tarnej" produkują rzemieślnicy (gipsy, kolorowane foto­ grafie itp.). Sztuką ludową nazywa się rzeźby w drze­ wie amatorów, a nawet to wszystko, co robi w dzie­ dzinie artystycznej twórca n i e w y k s z t a ł c o n y . Za sztukę ludową uważa się też i produkcję inteligenta, a nawet plastyka (np. Gałka), który dla Cepelii czy Desy wy­ rabia przedmioty „ludowopodobne". Sztuką ludową na­ zywana jest i twórczość niezawodowych artystów, wy­ powiadających się w absolutnie szczery sposób właśnie w bliskiej sobie (z różnych powodów) konwencji ludo­ wej — jak np. Słowiński, Furgała, H . Zegadło czy To­ borowicz . Wydaje się zatem, że pojęcie to staje się coraz bardziej wieloznaczne. 4 6 47 48 Ważną próbą uporządkowania, przynajmniej częścio­ wego, tego zamętu było wprowadzenie przez prof. Bursztę terminu „ f o l k l o r y z m " , który oddzielał auten­ tyczną dawną sztukę ludową od jej kontynuacji współ­ czesnych, dokonywanych na użytek miasta. „Folklo­ ryzm" — pisał St. Błaszczyk — „usiłuje w y d o b y ć z kul­ tury ludowej, w zasadzie traktowanej już jako kultura w rozwoju swym zamknięta, te tylko elementy, które w konfrontacji ze w s p ó ł c z e s n y m masowym odbiorcą l i ­ czyć mogą na zainteresowanie nie tyle "z racji swego poznawczego charakteru, co z powodu emocjonalnego ładunku i atrakcyjnej formy" . Niestety termin ten jak dotąd nie zyskał powszechnego zrozumienia. A przecież niemal wszystko, co obserwujemy w o k ó ł nas, jest już nie autentyczną sztuką ludową, ale „folkloryzmem". 49 50 Zdaje się, że zmuszeni będziemy pogodzić się z tym, że pojęcie „sztuka ludowa" stało się elastyczne jak guma 1 że na użytek specjalistów trzeba będzie wypracować system pojęć bardziej precyzyjnych i jednoznacznych. T y m bardziej, że — jak wolno sądzić z w ł a s n y c h obser­ wacji — pojęcie „sztuki ludowej" w powszechnym od­ czuciu da się sprowadzić wyraźnie do dwóch wymie­ nionych już uprzednio zakresów. Jeden — to s t y l l u d o w y (a raczej stereotyp tego stylu w powszechnym odczuciu). Styl, w którym pracują rzemieślnicy i dostawcy Cepelii, w którym co­ raz częściej w y p o w i a d a j ą się ludzie niewiele już mający �wspólnego ze wsią. A w i ę c wszystko, co jest kopią, re­ pliką, wariantem czy nawet dość dalekim przetworze­ niem ludowych m o t y w ó w (czy kolorystyki), traktowane jest jako „ludowe", jako „sztuka ludowa". Drugi zakres — to sztuka ludowa jako sztuka ludu, tak jak dziś rozumiemy to pojęcie potocznie, w sen­ sie — „lud pracujący", „masy ludowe". W tym rozu­ mieniu „ l u d ó w e " , t o t y l e , c o p o w s z e c h n e , ł a ­ two z r o z u m i a ł e , t w o r z o n e p r z e z a r t y s t ó w n i e k s z t a ł c o n y c h , nie odrywających się od możli­ wości i n a w y k ó w percepcyjnych masowego odbiorcy. Lansując termin „ludowy" w odniesieniu do zjawisk ideologicznych, politycznych, (np. m ó w i ą c o „Polsce L u ­ dowej" czy „ludowej demokracji" — n i e ł a t w o jedno­ cześnie stosować to pojęcie w innym znaczeniu, a z w ł a s z ­ cza, gdy znaczenie to jest bliskie i pochodne. Nie budzi bowiem wątpliwości rozróżnienie „lód" — jako zamarz­ nięta woda i „lud" —• jako masy pracujące, podobnie, jak łatwo rozróżniamy zamek magnacki od zamku w drzwiach. Ale trudno o precyzyjne rozróżnianie po­ jęć bliskoznacznych — i dlatego sądzę, że praktyka spo­ łeczna nie ułatwi nam zadania, przeciwnie — zakres stosowalności pojęcia „lud", „ludowe" będzie się roz­ szerzał. Z tych wszystkich p o w o d ó w trudne też jest precy­ zyjne zdefiniowanie pojęcia „twórca ludowy". Przeko­ nała o tym narada zorganizowana niedawno w K r a k o ­ wie przez Pracownię badania sztuki ludowej i Muzeum Etnograficzne. Cóż to bowiem znaczy obecnie „twórca ludowy"? Tyle kategorii t w ó r c ó w i w y t w ó r c ó w (rze­ mieślników) da się podciągnąć przecież pod tę nazwę. Na naradzie proponowano ograniczyć termin „twórca ludowy" jedynie do osób pozbawionych wykształcenia. Kryterium wykształcenia nie da się utrzymać, jako że wzrasta powszechny poziom oświaty i jakoś nawet nie przystoi utożsamiać dziś pojęcia artysty ludowego z analfabetyzmem czy niedokształceniem. R ó w n i e nie­ przydatna wydaje mi się wysunięta podczas narady pro­ pozycja, aby uzależniać „ludowość" twórcy m. in. od przynależności jego do ludzi nie zajmujących się za­ wodami inteligenckimi. Niesłuszne byłoby też ograniczenie się wyłącznie do terenu wsi, mamy bowiem i takie sytuacje, że urodzeni na wsi a mieszkający obecnie w mieście (np. u dzieci) reprezentanci rzemiosł ludowych znaleźliby się poza na­ wiasem definicji. Podobnie jak szopkarze krakowscy, którzy w 90°/o należą do wielkomiejskiego proletariatu, a w ł a ś n i e w szopkach przechowało się coś istotnego z mechanizmu tradycyjnej sztuki ludowej. Skoro w i ę c dla praktyki administracyjnej konieczne jest określenie kategorii twórców ludowych, najbardziej użyteczna wydaje się definicja przyjęta przez Cepelię: „Za twórcę ludowego uważa się rękodzielnika posiada­ jącego nabytą w zasadzie w sposób tradycyjny umiejęt­ ność samodzielnej twórczości, tworzącego w oparciu o regionalne tradycje ludowe bądź posiadającego umie­ jętność indywidualnej interpretacji tradycyjnych regio­ nalnych w y t w o r ó w plastyki ludowej względnie twórcze­ go ich rozwijania" . 51 Ważne wydaje się tylko, aby dostrzegając reliktowe dalsze życie tradycyjnej sztuki ludowej (a raczej jej stereotypów), nie tracić z pola widzenia zjawisk nowych, twórczości niekoniecznie determinowanej dawną ludową tradycją. Zmienia się bowiem sytuacja w kulturze, daw­ ny jej model, w którym rozróżnialiśmy różne piętra — od ludowego do elitarnego — ulega przekształceniom. Ale nie przestają istnieć zróżnicowania kultury, różnice między kulturą elitarną a popularną, ludową w nowym znaczeniu, w której mieszają się różne w p ł y w y , różne tradycje. Trzeba je badać, trzeba dostrzegać w całej złożoności zjawiska. I to jest chyba najważniejsze zada­ nie, jakie powinno sobie nasze pismo stawiać w obecnym okresie. PRZYPISY 1 K . Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. I, 1947, nr 1—2. J . Grabowski, Zagadnienie stylu ludowego, „Pol. Szt. Lud.", R. I , 1947, nr 1—2; R. I I , 1948, nr 1, 2, 3, K . Piwocki, op. cit. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. I, 1947, nr 1—2. Por. J . Grabowski, Wycinanka ludowa, Warsza­ wa 1955. Powstanie, organizacja [...], op. cit. * Por. „Pol. Szt. Lud.", R. I I I , 1949, nr 5. Tamże. Po J . Grabowskim redakcję przejął R. Reinfuss (R. I I , 1948, nr 11—12), następnie Tadeusz Zygler (R. I I I ) i znów R. Reinfuss (R. I V , V , V I nr 1—2), a od nr 3 z 1952 r. pismo redaguje A. Jackowski. R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką lu­ dową", „Pol. Szt. Lud.'", R. I V , 1950, nr 1—6. Tamże. A. Wojciechowski, Tematyka społeczna i politycz­ na w wycinance łowickiej, „Pol. Szt. Lud.", R. I I I , 1949, nr 11—12. R. Reinfuss, U progu piątego roku, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 1—2. Omówiona dokładnie w sprawozdaniu B. Urba­ nowicza, Konferencja w Jadwisinie, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 4—5. A. Wojciechowski, Zagadnienia rzemiosła i prze­ mysłu artystycznego na tle stosunku do dziedzictwa pol­ skiej sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. V , 1951, nr 4—5. 2 3 4 5 8 8 9 1 0 1 1 1 2 13 14 1 5 1 6 K . Piwocki, Sztuka ludowa i narodowa, „Pol. Szt. Lud.", R. V, 1951, nr 3. K . Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953. T. Seweryn, Zakres przedmiotowy sztuki ludo­ wej, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 5. A. Wojciechowski, Z dyskusji nad pojęciami — sztuka ludowa i ludowość w sztuce, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, nr 2; K . Malinowski, recenzja książki O historycznej genezie..., „Biul. H . 5.", R. X V , 1953, nr 3—4. K . Piwocki, Próba definicji kilku pojęć, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I , 1953, nr 6. A. Abramowicz, Uwagi o problematyce badań nad sztuką Polski wczesnośredniowiecznej (głos archeologa), „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 4. Rozszerzona wersja ukazała się następnie w postaci książkowej pt. Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź 1962. Por. recenzja J . Olędzkiego w „Etnografii Pol­ skiej" t. 9, 1965; W. Hensel, Szkice wczesnodziejowe cz. V, 1: Do dyskusji nad genezą polskiej kultury arty­ stycznej, „Slavia Antiqua", t. 11, 1964. T. Seweryn. Kultura duchowa Odrodzenia, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 4. R. Reinfuss, Po I ogólnopolskiej konferencji nau­ kowej w sprawie badań nad sztuką, „Pol. Szt. Lud.", R. I V , 1950, nr 7—12. Tamże. Program ten, zaplanowany nader optymi­ stycznie na 4 lata, trwa jednak po dziś dzień, co oczy­ wiście zmienia pierwotny sens całej akcji. A. Żaki, Metoda wykopaliskowa w badaniach pol­ skiej sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. V , 1951, nr 6. 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 202 �2 7 M. Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Kraków 1938. R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna, „Prace i materiały etnograficzne", Т. V I I , Lublin 1948, tenże, Sztuka ludowa na pograniczu Łemkowszczyzny i Podlasia, „Studia i materiały lubelskie. Etnografia", I, Lublin 1962; tenże, Rzeźba figuralna Łemków, „Pol. Szt. Lud." R. X V I I , 1963, nr 3—4. J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiow­ skiej, Wrocław 1971; tenże, Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Pol. Szt. Lud.", R. X I V , 1960, nr 1. St. Błaszczyk, Drzeworyty wielkopolskie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971, nr 3. A . Kunczyńska, Obrazy częstochowskie, „Pol. Szt. Lud.", R. X X , 1966, nr 2; tejże, Malarze ludowi z Gidel, „Pol. Szt. Lud.", R. X I X , 1965, nr 2. R. Reinfuss, Malowanki ścienne z Chotyziów, „Pol. Szt. Lud.", R. V I I I , 1954, nr 1; F . Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. Lud.", R. X V I I , 1963, nr 3—4. Nobilitacją twórczości „jarmarcznej" była wysta­ wa k w i a t ó w sztucznych zorganizowana przez Cepelię (1965) oraz wystawa współczesnego malarstwa ludowego (makatek) w Lublinie (1967). Zasługuje też na u w a g ę żywa reakcja czytelników na numer poświęcony kiczowi i na książkę o kiczu A. i E . Banachów. Wartościową i cenną pozycję stanowi tu też film dokumentalny Ka­ ruzela łowicka. J . Burszta, Z. Jasiewicz, Zderzenie kultur na Zie­ miach Zachodnich i Północnych, „Pol. Szt. Lud.", R. X V I , 1962, nr 4. K . Piwocki, Kilka słów o sztuce współczesnych prymitywów, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I , 1968, nr 1—2. „Pol. Szt. Lud.", R. X X , 1966, nr 3—4. „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I , 1968, nr 1—2. „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , nr 3—4. J . Olędzki, Wypowiedzi rybaków kurpiowskich o wyglądzie ryb, „Pol. Szt. Lud.", R. 1959, nr 1—2; ten­ że, Światopogląd artystyczny ludności wiejskiej w świe­ tle studiów nad kulturą Kurpiowszczyzny, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I I I , 1969, nr 3—4. I w tymże zeszycie pisma: J . Hilczer-Pilich, Współczesne upodobania estetyczne ludności Kurpiowszczyzny na podstawie analizy wnętrz domów Kadzidła; oraz M. Szeska, Miejsce twórczości w życiu wycinankarza. J . Olędzki, Kultura artystyczna [...], op. cit. Przykładem tego jest m. in. art. К. Piwockiego, Niektóre zagadnienia teorii sztuki ludowej, „Studia Śląsku, Śląsku, 23 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 202 Estetyczne", t. 3, 1966; tegoż cytowane już: Kilka słów 0 sztuce {...] z dyskusją: Zakres pojęcia sztuki ludowej; wstępna część książki J . Olędzkiego, Kultura artystycz­ na [[...], op. cit.; A. Jackowskiego, Funkcje sztuki ludowej 1 twórczości niezawodowej w naszej kulturze Iw:] Tra­ dycja i współczesność, Warszawa 1970; tegoż: Wprowa­ dzenie do dyskusji [w:] Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki nad nią w Polsce, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 1970, nr 3—4 i inne głosy w tejże dyskusji. J . Olędzki, Kultura artystyczna [[...], op. cit., s. 14. Por. tenże, Wota srebrne, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 2. K . Piwocki, Próba definicji {...], op. cit. K . Piwocki, Kilka słów o sztuce {...], op. cit. K . Piwocki, Pojęcie sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud." R. X X I , 1967, nr 4. Szerzej poruszam to zagadnienie w art. Współ­ czesna sztuka ludowa, „Pol. Szt. Lud.", R. X I X , 1965, nr 1 oraz we Wprowadzeniu do dyskusji [w:] Aktualne problemy [...], op. cit. Por. Biuletyn Informacyjny nr 1 Klubu Twórców Amatorów, Warszawa, 21 X I I 1970 r. Czytamy tam o pro­ pozycji akcesu klubu do Stowarzyszenia T w ó r c ó w L u ­ dowych (nie doszło do tego, ponieważ Stowarzyszenie... nie odpowiedziało na list) i o dyskusji nad nazwą klubu. Jedną z dwóch propozycji b y ł „Klub T w ó r c ó w Ludo­ wych". A dodać tu warto, że członkami klubu są inży­ nierowie, urzędnik M S Z itd. O Toborowiczu pisze w tym zeszycie A. Krasno­ wolski. O Słowińskim: E w a Śnieżyńska-Stolot, Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I , 1967, nr 2. M. in. „Przyjęło się dotąd określać prymi­ tywną formę twórczości ludowej jako odbicie własnego widzenia i własnej estetyki jej twórców, niewątpliwie ludzi prostych i prymitywnych. Jak wytłumaczyć po­ sługiwanie się tą formą przez człowieka o zupełnie in­ nym poziomie u m y s ł o w y m w sposób w pełni szczery, nie mający nic w s p ó l n e g o z kopią czy falsyfikatem"? O Furgale patrz folder: Wystawa mebli i rzeźby Jaro­ sława Furgały. Dni Folkloru i Sztuki Ludowej Dolnego Śląska, Lubań—Wrocław 1971. Na temat folkloryzmu zorganizowano w Poznaniu (czerwiec 1969) sesję naukową pn. „Folklor w życiu współczesnym". Referaty, łącznie z programowym J . Burszty, opublikowano w książce Folklor w życiu współ­ czesnym, Poznań 1969. S. Błaszczyk, Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej, „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 1970, nr 3—4. Protokół posiedzenia Rady Naukowej przy Związ­ ku C P L i A z 26 listopada 1971 r. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/092ab177442b7a7f0960b8b057c5cd8b.pdf f64c002787215c327540a9034dbcafbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1350 Title A name given to the resource Po co nam antropologia? / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.21-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Po co nam antropologia? W końcu maja 1992 r. odbyło się zebranie Komitetu Nauk Etiologicz­ nych PAN o charakterze samounicestwiającym. Rozważano na nim bowiem czy nie należy pożegnać się z nazwą dyscypliny „etnologia" i zastąpić jej terminem „atropologia". Wyrażano przypuszczenie, że taka operacja mogła­ by uplasować etnologię polską na lepszej pozycji wobec innych dyscyplin, czyli wyciągnąć ją z zapaści, na którą jest niechybnie skazana z powodu niemodnego brzmienia, często lekceważonego przez innych uczonych, a co ważniejsze, przez dysponentów funduszy badawczych. Powyższe zdanie nie charakteryzuje całej dyskusji, tylko te jej fragmenty, które niżej podpisanego przyprawiły o smutne refleksje. Rozumując we wspomniany sposób, etnologowie uciekli się do fetyszyzacji nazwy, czyli zabiegu opisywanego przez innych ich kolegów jako zachowanie magiczne, zastępcze wobec zachowań będących w stanie roz­ wiązać istniejące problemy. Już sam ten fakt wskazuje na to, iż przyczyną musiała być poważna sytuacja stresowa, w jakiej znaleźli się uprawiający tę dyscyplinę. We wprowadzeniu do dyskusji wspomniano o godnych tradycjach ter­ minu „etnologia" i o jego równorzędności wobec „antropologii". Wspom­ nienia te utonęły jednak w mrocznym obrazie świata coraz powszechniej uciekającego od stosowania pierwszego z nich na rzecz tego drugiego. Etno­ logia, w Polsce znana częściej jako etnografia i kojarzona z folklorystyką, nie znajduje się raczej na naukowym Olimpie, pod jej bokiem zaś socjo­ logowie tworzą ośrodki antropologii społecznej, zmierzając do zgarnięcia laurów przynależnych etnologii. Rozsądnie wskazywano na to, że nic nie wyniknie z prawowania się o tytuł pierwszeństwa czy też o zawłaszczenie działki z pola badawczego etnologii, gdyż we współczesnej nauce nie uznaje się takich praw własnościowych. Zaproponowano zatem remedium w postaci �22 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ antropologizacji etnologii, czyli ewentualnej zmiany nazwy, a na pewno sięgnięcia po zastrzyk teorii i metod sprawdzonych w antropologii. Lecz „sprawdzone w antropologii" wykłada się nie inaczej jak „spraw­ dzone w etnologii anglosaskiej", oba używane tu terminy są bowiem synonimiczne. Trzeba to dobitnie podkreślić, gdyż zbyt częste są próby wynoszenia odmienności do rangi różnic między dyscyplinami. Tożsamość znaczeniowa obu terminów występowała w końcu X I X w. z pewną przewagą na rzecz popularności „etnologii", nawet w nauce amerykańskiej, i w tym lub zbliżo­ nym znaczeniu są one do dziś w niej używane. Równoznaczność tę potwier­ dza Dictionary of Anthropology Ch. Winick'a (1964, hasło ,,Ethnology"). Do niedawna jeszcze (1985) „American Anthropologist" grupował materiały recenzyjne w działy antropologii, wśród których kulturowa etnologia wy­ stępowała pod wspólną nazwą obok stosowanej, lingwistycznej, archeologii itd. Inne pismo amerykańskie „Ethnology" nosi podtytuł „Journal of Cul­ tural and Social Anthropology", czyli przyznaje etnologii pozycję jeśli nie nadrzędną, to uogólniającą wobec pozostałych. Zatem w kraju, w którym antropologia zajmuje miejsce mocarstwowe nie uznaje się bynajmniej etno­ logii za młodszą siostrę. Amerykanie nie uważają etnologii za plamę na honorze w przeciwieństwie do Anglików, którzy nadal jeszcze odżegnują się od niej energicznie. Godzi się przypomnieć genezę dzisiejszego zróżnicowania terminologicz­ nego. Pojawiło się ono wraz z funkcjonalistyczną rewolucją przeciw ewolucjonizmowi i dyfuzjonizmowi, czyli głównym kierunkom wczesnej etnologii. Był to protest przeciwko dominującemu w niej historyzmowi i manifest badania jedynie współczesnego stanu społeczeństwa w izolacji od jego włas­ nej przeszłości i bodźców płynących od innych społeczeństw. Zaważyła tu durkheimowska tradycja, iż społeczne bada się za pośrednictwem społecz­ nego i , zgodnie z nią, Malinowski nazywał początkowo swe badania socjo­ logicznymi. Najistotniejsze dla niego było bowiem zademonstrowanie odręb­ ności od metod ówczesnej etnologii. Dla podkreślenia owej odrębności me­ todzie funkcjonalnej przyznano nazwę dyscypliny: „antropologia społecz­ na", którą odziedziczyły postfunkcjonalne kierunki etnologii brytyjskiej. Tak więc to, co istnieje dziś w kilku krajach jako dziedzina wiedzy stanowi frakcję światowej etnologii, rezultat kontestacyjnego pochodzenia samego terminu. Antropologia amerykańska rozwijała się wielokierunkowo, część jej kon­ tynuowała twórczo tradycje etnologiczne, część w inny sposób rozwijała studia historyczne nad kulturami ludzkimi we współpracy z archeologią. Zbiorczo całą dyscyplinę nazywało się antropologią, często z przydatkiem „kulturowa", chociaż nikomu nie przeszkadzało, że równolegle odwoływano się do etnologii. Brytyjczycy byli bardziej dogmatyczni, ale i oni z czasem zaczęli nieśmiało powracać do studiów historycznych przy okazji opisu konkretnego społeczeństwa. E. Gellner nazwał to głaskaniem ogona komety w takiej konfiguracji gdy jądrem komety jest badane społeczeństwo, ogonem zaś jego historia. �PO CO NAM ANTROPOLOGIA? 23 Parabola Gellnera idzie dalej, sięga etnografii radzieckiej, której niebo­ skłon rozjarzony jest światłem mnóstwa komecich ogonów, składających się na historię ludzkości, pieczołowicie studiowaną w kontekście kilku już teorii o ewolucjonistycznym rodowodzie. W oglądzie brytyjskim etnografia radzie­ cka jest klasyczną etnologią, w amerykańskim natomiast typową antropolo­ gią, gdyż badania etnograficzne wchodzą też na teren socjologii, antropologii fizycznej, archeologii, językoznawstwa, demografii, ekologii, nie mówiąc już 0 historii. Toteż wydawcy przedruków prac autorów radzieckich (a wśród wydawców są Brytyjczycy) nie mieli wątpliwości gdy nadawali serii tytuł Soviet Anthropology and Archaeology. Sami Rosjanie określają się jako etnografowie/etnolodzy i ostatnio zmienili nazwę swego Instytutu w Akade­ mii Nauk na Instytut Etnologii i Antropologii, przy czym ostatni człon odnosi się do antropologii fizycznej, dość intensywnie uprawianej w tymże Instytucie. Prywatnie komentowali to jednak jako dań dla tych cudzoziem­ ców, których widnokrąg ograniczony jest etykietą antropologii. Z powyższego wynikać musi konstatacja, że poza Wielką Brytanią etnologia i antropologia są nadal synonimami. Już w latach 30-tych tego wieku ich zasięg przestrzenny był wyraźnie rozgraniczony: etnologia obej­ mowała kontynent europejski, antropologia zaś kraje anglosaskie i byłe kolonie angielskie. Występują między nimi różnice przedmiotu i metody, nie większe jednak niż w obrębie każdej z nich, jest to różnica szkół, a nie dyscyplin. Ilustruje to zresztą porównanie haseł „Etnologia" oraz „Antropologia społeczna" zamieszczonych w Słowniku etnologicznym (red. Z. Staszczak, PWN 1987). To ostatnie odnosi się praktycznie do etnologii, niezależnie od poglądów jego autora, zwolennika autonomii obu, rzekomo odrębnych, dyscyplin. Teza o odrębności lub podrzędności etnologii wobec antropologii ma wybitnych poprzedników. Należy do nich Lévi-Strauss, który w antropologii widział naddyscyplinę koronującą wiedzę o człowieku. Wynikało to z trady­ cji francuskiej, typologizującej nauki w porządku hierarchicznym (filozofia kartezjańska, socjologia Durkheima), ale także ze słusznego przekonania, że jego własne koncepcje lepiej wpisują się w teoretyczne osiągnięcia antropo­ logii anglosaskiej niż etnologii francuskiej czy europejskiej. Autorytet Lévi-Straussa oraz szybko rosnąca dominacja nauki amerykańskiej sprawiły, że w drugiej połowie naszego stulecia Europa zaczęła poddawać się wpływom tej ostatniej, w wyniku czego kolejne ośrodki akademickie dokonywały przechrzczenia etnologii na antropologię. Wiązało się to z przejmowaniem bardziej wyrafinowanych założeń teoretycznych i narzędzi analizy naukowej powstałych na gruncie amerykańskim i częściowo brytyjskim. Nowe teorie 1 metody sprawiały wrażanie, że reprezentują inną dyscyplinę, a nie tylko doskonalszy poziom wiedzy uprawianej od dawna u siebie. Zabieg metaboli, zmiany terminu, miał sankcjonować nowy status starej dyscypliny. Przeprowadzenie podobnego zabiegu proponuje się teraz w Polsce. Jest on logicznie wadliwy, co usprawiedliwiałoby sarkazm na temat bezdroży �24 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ „powrotu do Europy", gdyby motyw owej propozycji nie był nadzwyczaj poważny. Idzie o ratowanie miejsca naszej etnologii zarówno w odbiorze publicznym, jak też w wewnętrznym rankingu nauki polskiej. Wątpię, by cel ten można było osiągnąć przez mechaniczne kopiowanie najbardziej nawet przodującego wzoru anglosaskiego, a praktycznie amerykańskiego. Status antropologii jest wysoki nie z powodu jej nazwy, lecz jej potencjału intelek­ tualnego; należy więc orientować się na ten ostatni. Antropologizację pol­ skiej entologii trzeba zatem rozumieć jako jej dynamizaq'e i poszukiwanie (w tym zapożyczanie) subtelniejszych podstaw teoretycznych dla dotych­ czasowych i nowych tematów badawczych oraz sposobów ich realizacji. Nie jest to postulat łatwy do spełnienia, gdyż wymaga nie tylko dobrej znajomo­ ści światowych tendencji badawczych, lecz przede wszystkim instytucjonal­ nych reform w organizacji ośrodków etnologicznych w celu ich wzmocnienia. Etnologia przoduje bowiem tam, gdzie liczba personelu badawczego jest proporcjonalna do ilości wzorów analitycznych. Kryzys stanu nauki polskiej nie rokuje tu optymistycznie Powstające w środowiskach socjologicznych antropologiczne grupy stu­ dyjne (określające się u nas zwykle mianem antropologii społecznej) są między innymi rezultatem regresu badań socjologicznych i konieczności zatrudnienia wolnego personelu w tej dziedzinie. Nie jest to związane z po­ ważniejszymi nakładami, gdyż antropolodzy tej proweniencji zajmują się studiami gabinetowymi, czyli akurat tym, co stanowiło dotąd trudno osięgalny luksus w etnologii. Przyszłość tych badań w Polsce ograniczona jest perspektywą ich wyjałowienia bez towarzyszących im badań empirycznych w terenie. Toteż racjonalnym wyjściem będzie w przyszłości raczej fuzja niż konkurenqa między „nową" antropologią i „starą" etnologią. Manipulacje polegające na zmianie nazwy nie mogą niczego zmienić w samej istocie rzeczy. Zmienić się może na krótko jedynie samopoczucie niektórych etnologów przemianowanych na antropologów. Z drugiej strony, powstaje pytanie czy nie należy liczyć się z modą, która narzuca Europie amerykanizację i w konsekwencji kalkę nazewniczą. Byłby to zabieg pusty, chociaż nie pozbawiony symbolicznego znaczenia o wymowie zarówno ne­ gatywnej, jak i w jakiejś części pozytywnej. Pozytywny aspekt upatruję w podniesieniu progu ambicji samych badaczy i (wątpliwym w pewnych wypadkach) obłaskawieniu socjologów, który zajęli się antropologią i lek­ ceważąco traktują etnologów, głównie ze względu na dominującą niegdyś wśród tych ostatnich czystą etnografię. Negatywy widzę w przejmowaniu cudzych wzorów, utracie bogatych tradycji europejskiej etnologii i tym samym jej tożsamości. Ta ostatnia nie musi być przecież, i na pewno nie jest, skamieliną. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/160cbc2be09834dd2baa1fee691c6371.pdf 4e31916d144b8f3dcfb9adf4fda7077c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1414 Title A name given to the resource Po co nam samounicestwienie? / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.165-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K I I D Y S K U S J E „Etnografia Polska", t. XXXVII: 1993, z. 1 PL ISSN 0071-1861 PO CO N A M SAMOUNICESTWIENIE? W pierwszym zdaniu wypowiedzi Po co nam antropologia?, zamieszczonej w „Etnografii Polskiej", t. 36:1992, z. 1 i opublikowanej w dziale Artykuły, prof. S. Szynkiewicz napisał: „W końcu maja 1992 r. odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN o charakterze samounicestwiającym". Zarzut poważny, tym bardziej, że dotyczy spotkania zespołu stanowiącego wyłonioną przez wybory reprezentację środowiska etnologicznego. Wymaga więc odpowiedzi. Uznaję oskarżenie to za bezpodstawne. Nie znajduje bo­ wiem podstaw ani w przebiegu posiedzenia, ani też w jego następstwach. Zebranie Komitetu w dniu 29 maja 1992 r. poświęcone zostało dyskusji na temat: „Etnologia i antropologia. Teoretyczne i praktyczne problemy wzajemnych relacji", poprzedzonej wprowadzeniami prof. A. Posern-Zieliń­ skiego i dr. W. Burszty. W posiedzeniu, obok członków Komitetu, uczest­ niczyli zaproszeni goście, wśród nich prof. S. Szynkiewicz. Celem dyskusji było przeanalizowanie sytuacji etnologii w okresie intensywnych kontaktów z nauką światową i wybór najkorzystniejszej dla dyscypliny strategii działa­ nia. Większość dyskutantów wypowiedziała się za takim postępowaniem, które pozwoli na zbliżenie etnologii do antropologii kulturowej i społecznej przy zachowaniu i rozwoju dorobku i tradycji etnologii europejskiej, w tym przede wszystkim polskiej. W tekście prof. S. Szynkiewicza znajdujemy dwa główne stwierdzenia. Pierwsze z nich dotyczy terminologii. Terminy „etnologia" i „antropologia" są synonimami - wszędzie poza Wielką Brytanią. Drugie dotyczy rodzaju odrębności między antropologią, a etnologią. Są to różnice szkół, a nie dyscyplin. Nie zamierzam w tym miejscu szerzej wypowiadać się na temat zaprezentowanych poglądów. Są, moim zdaniem, jednostronne i nie ułatwia­ ją zrozumienia złożoności rozwoju oraz charakteru naszego kierunku badań. Kierują ponadto uwagę na drugoplanowe jednak sprawy nazewnicze i spory o to, czy jakiś zespół założeń i towarzysząca mu praktyka badawcza jest jeszcze szkołą czy już oddzielną dyscypliną. Moim obowiązkiem jest nato­ miast zaprotestowanie przeciwko sposobowi, w jaki prof. S. Szynkiewicz głoszenie swoich poglądów łączy z oceną posiedzenia Komitetu. �166 ZBIGNIEW JASIEWICZ Wartość dyskusji polega na tworzeniu możliwości przedstawiania róż­ nych ujęć przedmiotu rozważań i formułowania różnych propozycji. W trak­ cie dyskusji, która wywołała irytację prof. S. Szynkiewicza, zaproponowano m.in. zastąpienie nazwy „etnologia" nazwą „antropologia kulturowa". I co z tego? Przecież pogląd wyrażony w dyskusji nie ma jeszcze mocy obowią­ zującej, należy do rzeczywistości dyskusji. Mówienie raczej o odrębnościach między antropologią i etnologią, a nie o bliskich związkach między nimi potrzebne było z kolei po to, aby lepiej zrozumieć specyfikę okresu otwarcia i koniecznych zmian. Żaden z wyrwanych z kontekstu dyskusji jej aspektów i fragmentów nie upoważnia do całościowej jej oceny. Prof. S. Szynkiewicz widzi etnologów jako żyjących w mrocznym, nie­ przyjaznym dla nich świecie, poddanych stresom i sięgających po zabiegi magiczne. Nie odpowiada mi tego rodzaju polemika pełna pretensji, na granicy insynuacji. Znowu pojawia się uogólnienie, przypisywanie tym razem całemu środowisku imputowanych mu cech. Gdzie tu miejsce na dostrzeżenie zróżnicowania tak w poglądach i postawach etnologów, jak i w sytuacji etnologii? Nie dziwi zatem to, że krytyka nie interesują nieco jaśniejsze punkty na obrazie etnologicznego świata. Takie choćby jak ciągle duża popularność studiów etnologicznych, możliwość utrzymania czasopism, in­ teresujące książki i interesujący młodzi badacze, atrakcyjność etnologów jako partnerów w badaniach kompleksowych, a w dziedzinie organizacyjno¬ -prawnej odparcie zakusów likwidatorskich wobec etnologicznych pełnych studiów magisterskich, potwierdzone Uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 r. oraz przyznanie prawa, po kilkunastu latach, do doktoryzowania i habilitowania z zakresu etnologii. Parafrazując tytuł, pod jakim ukazała się wypowiedź prof. S. Szynkiewicza, można by zatem zapytać: - Po co nam potrzebne samounicestwienie? Zbigniew Jasiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8334acf160eb9b51509a255bb2ddf0e0.pdf c913b53ce7e57ea413da1b97465f94b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3023 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2827 Title A name given to the resource Po Drugiej w Nocy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.12-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzmóm WŁODZIMIERZ Stsntewsfa * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Dokonują w nas natomiast pewnej alchemii. Można powiedzieć - pozwalają nam czytać nas samych. Warunkiem spełnienia takiego dzieła w nas jest jedna­ kowoż nasza własna treść. A co z tymi, którzy są „jako bęben brzmiący...".' STANIEWSKI Po Drugiej w Nocy Notatki Athos W Wielkiej Ławrze Deska, przywieszona do belki stropowej nazywa się semantron. Przy niej młotek drewniany. Uderzanie w deskę zwołuje na modlitwę, na „New A r k " (Nowa Arka) - na pamiątkę tego jak Noe zwoły­ wał zwierzęta na arkę, uderzając w kawałek drzewa. Ze wspinaczki na szczyt Athos zawrócił mnie gromo­ władny Zeus, bijąc piorunami i waląc gradem wielkości orzecha. 1988 N o w y Jork Gesty - Mistyfikacje Paul Winter, kultowy muzyk, w St. John the Devine Cathedral w Nowym Jorku w zakątku wielkiego ołta­ rza, po Awwakumie, mistycznym szeptem do mnie: „Dwa tysiące lat ludzkiej kultury mówią w tym przed­ stawieniu". Moim przewodnikiem był farmaceuta z A t e n , który dwa razy do roku odwiedzał tu swojego ojca duchowego. Woził dary do Gdańska. 29.07.89 G r e c j a Rekonesans i Przygotowanie do W y p r a w y C h a l k i d i k i , nad Morzem Egejskim, skąd Jazon wyruszał po złote runo. METE O RA Mamy tu do czynienia z przekroczeniem porządku Wysiadam tuż za skrzyżowaniem Promirion - Plątania (6 km przed Płatania), Z punktu na szosie, z którego widać już Plątania (jezio­ ro) schodzę w prawo w dół, „przejściem" uregulowa­ nym spychaczem. ziemskiego. Nasuwa się głupia refleksja, „że to wszystko bez sensu". Ale zaraz druga refleksja, że zjawiska, które mają naj­ wyższy sens, sens przekraczający normalny porządek rzeczy, jawią nam się jako bezsensowne. W dole opuszczony dom. Wszędzie w okolicy zapach rogacizny. Niżej - piękny, naskalny ruczaj. Woda spływa cienkim strumykiem. Jest mały zbiornik, ręką ludzką zbudowany. Wokół platany i inne drzewa liściaste. Chłodny cień. Błogosławieństwo w tym skwarze. W takim miejscu spotykać się mogli Dafhis i Chloe. Najwybitniejsze dzieła ludzkiej wyobraźni są jakby po­ zbawione sensu. Nie mieszczą się ani w porządku pragmatycznym, ani w przyjętych kanonach. Mają nadmiar treści. Dzieł wybitnych się nie rozumie. Obcując z nimi po raz pierwszy, mamy poczucie zagmatwania i chaosu oraz bezcelowości. Dalej - z kamieni ułożona ścieżka. 0 Meteorach można powiedzieć, że jest to wielkie dzieło ludzkiego ducha i ludzkiego charakteru. Z niec­ k i kotliny wyrastają strome formacje skalne o różnych kształtach i w różnych konfiguracjach. Mocząc się w ruczaju widzę fragment okien opuszczo­ nego domu. W rym układzie ruczaj-dom jest jakaś organiczna pra­ widłowość, z zachowaniem geometrycznej harmonii, wymiarów i układu w przestrzeni. Przybył tu tysiąc łat temu człowiek, obszedł to dziwowisko 1 głośno rzekł: „oto jest dzieło Boga", dzieło Wieczności. I kładąc na szalę wszystkie swoje moce dziełu Boga do­ pisał parę kresek. Każda z nich to nasadzona na skalny słup świątynia. O t o czyn godny rodzaju ludzkiego. Drzewa nie skrzypią od powiewów wiatru. Tylko koro­ ny szumią. Spalony gaj oliwny - straszny widok. Drzewa roztrza­ skane od środka. Osmolone. Pięć minut. O d ruczaju ścieżka z kamieni przechodzi w „polną" drogę. Takie dzieła nie odpowiadają nam na dydaktyczne pytania. 12 �WhéMtn Simiewsk * po DRUGIEJ W NOCY NOTATKI Z innej strony ruczaju, okazały dom na zboczu. Za­ mieszkany. W dole, w wąwozie też zamieszkany dom. Osioł. Krzyk jastrzębia nad wzgórzem przede mną. Stąd (10 min.) od ruczaju słychać warkot samochodów od szosy. W sumie bardzo dobre przejście do wyprawy. 12 min. O d ruczaju następny strumień przecinający drogę. Czarne osy. Rynie w żlebie skalnym, między głazami. Pięknie obro­ śnięty drzewami, trzcinami i palmami. Za jakieś 15 minut, znów strumień, zupełnie w nizie. Przy nim altanka.. Potem marsz nieco w górę i zaraz szosa (ok. 1,5 k m . O d Plątania). Tak, jak wyruszyłem znad szosy w dół do pierwszego ruczaju o I I . 4 5 - tak tu jestem o 12.30. T e n spalony gaj jeszcze gorzej wygląda z przeciwległe­ go zbocza, z oddali. Widać bowiem wtedy, ile pracy włożono w budowę tarasów i pielęgnację drzew. Obraz pożogi. Skwar. most glorious to look on, and now she is scattered i n a thousand pieces. [Prawda przyszła na Świat tylko raz w całym swoim peł­ nym i doskonałym kształcie, a teraz rozbita i rozsypana jest w tysiącach, milionach kawałków.] (Aeropagitica) Zupełnie serio biorąc to wyznanie, wątpiłbym poważ­ nie w poszukiwanie esencji; w akcie twórczym człowie­ ka i poszukiwanie esencji w człowieku jako takim. Próbowałbym raczej zbierać i ukazywać ..scattered frag­ ments (okruchy) of truth that reside i n the actions and beliefs of particular men and women". Wątpiłbym w teatr poszukiwań, w artystę poszukiwa­ cza ponieważ z jego badań jawi się ponura wizja. Coś zanadto „pachnie" tu kulturową konkwistą, zdo­ bywaniem, ideami globalnymi. Wątpiłbym w dramat obiektywny, tak jak wątpić można w obiektywną ideologię. Oprócz jednej - idei miłości. Każdy dramat jest w końcu ostatecznie subiektywny. Wątpiłbym też w jakiekolwiek posłanie artysty banity, artysty tułacza. Szosa Promirion-Platania; bardzo dobra jak na tutejsze warunki i szersza (z góry). Szosa Promirion- Lefkos; gorsza, węższa. Artysta banita, Artysta bez Ziemi musi się stać kon­ kwistadorem. Pozbawiony własnego pejzażu zewnętrznego straci swój pejzaż wewnętrzny. Będzie pieśniarzem, który kradnie partytury, a nie umie ich wykonać. Będzie wieszczkiem bez liry. Szosa Lefkos - Milina; kiepska nawierzchnia, b. wąska, kręta (z góry); ale atrakcyjna, z niezwykłym widokiem w dół na zatokę i wyspy. Dobra do wyprawy. Stagira 21.30 Wieczorem już (na 351-szym kilometrze) brałem wodę ze źródła Arystotelesa Stagiryty. T u ludzie ze Stagiry beczkami wodę nabierają. I jedna i druga postawa niszczy oikos twórczości. Tymczasem ekologu sztuki potrzebne jest osobiste do­ świadczenie. Trzy stare kobiety na ławce przy pomniku Mędrca rzeź­ bionego w białym marmurze. Czyli takie doświadczenie, które jest chyba najbliższe dotykaniu poezji. Kobiety gaworzą melodyjnie w innym już pewnie niż je­ A rym samym doświadczeniu przyrody rzeczy. go języku. Arystoteles patrzy ze swego plateau na morze gór przed sobą i na sierp wschodzącego księżyca. Zastosowałbym do teatru zdanie Bacona o poezji: „It is a branch of knowledge, and one of the principal portions of learning, but i t doth raise and erect the mind, by submitting the shews of things to the desires of the mind, whereas reason doth buckle and bow the mind unto the nature of things." Submitting the shews of things to the desires of the mind (... i serca i ciała...). Piłem ze źródła Arystotelesa... Notatki do wykładu w Cardiff kwiecień 94 J. M i l t o n miał powiedzieć That T r u t h come once into the world i n a perfect shape, [Poezja „to pewna dziedzina wiedzy i jedna z głównych L3 �Wbdztm^rz Slcmewiki • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI części wiedzy choć podnosi ona i buduje umysł poprzez stłumienie pozorów rzeczy na korzyść pragnień umysłu, podczas gdy rozsądek nagina umysł do natury rzeczy"] Tak, w teatrze zostaną tylko słowa niczego nie ozna­ czające. Substancji nie będzie, jak zabraknie czucia i dotyku. Osobiste doświadczenie Ekologia teatru - D o m teatru Osobiste doświadczenie jest możliwe wtedy, kiedy jest się najpierw j a k turysta, przybywający na ową wyspę Santoryn na Morzu Egejskim, zwaną też Terra, która jeśli wierzyć archeologom - miała być niegdyś Atlanty­ dą. Ogarnia się ją całą wzrokiem, dziwi się, że taka nie­ pozorna, pustynna, choć równocześnie podziwia jej malownicze położenie. Potem jest się nieco jak piel­ grzym, który przeciska się między zwałami skał i kamie­ ni, błądząc bez celu, a przecież zmierzając ku jakiemuś miejscu, które byłoby kresem pielgrzymowania na dziś. Potem odkrywa się zejście do korytarzy wykopaliskowych. Przebiega starożytnymi uliczkami, w niejakim pośpie­ chu bo dzień ma się ku schyłkowi. Łowi się pospiesznie wzrokiem formy, figury, zarysy malowideł. Aż wpada się do jednego z pomieszczeń, ozdobionego kolumnami i freskami. Oikos - gr. - dom, środowisko Badanie wzajemnych stosunków między organizmami a otaczającym je środowiskiem. Pierwsze rozdarcie Artysta jako banita a artysta jako człowiek zakorzeniony Drugie Rozdarcie Podział na kulturę wysoką i kulturę niską. Trzecie Rozdarcie Podział na aktorstwo indywidualne i zbiorowość. Przygląda i m się chwilę, po czym przymyka zmęczone powieki i oto oczyma wyobraźni widzi się jak postaci z fresków schodzą ze ścian, i jak niesione muzyką chó­ rów wykonują swoje napowietrzne ruchy, gestykulacje, wirowania, szarże, otwierają usta w grymasie płaczu, i jasności śmiechu. Teatr - dom, Itaka. Pokaż m i mapę swojej malej ojczyzny, a powiem ci ja­ kim jesteś twótcą. Nie chciałbym być artystą banitą. Administratorem dóbr. Człowiekiem bez osobistego doświadczenia. Pozbawio­ nym wewnętrznej topografii. Wejdź w jego wnętrze i zgubisz się w gmatwaninie dróg i drogowskazów. Eksplorator i konkwistador. Badacz, który dobija w końcu do granic, do przedproży swoich wymyślonych Nambik warów... i zawraca, ucie­ ka żeby nie stanąć twarzą wobec nędzy wymyślonej idei. Z jego badań jawi się „ponura i jedyna badawcza wizja" (D. G . James O królu Lirze) Człowiek uprawiający konkwistę kulturową. Poeta bez poezji. Pieśniarz bez muzyki. Wieszczek bez liry. Rewelator (odsłaniacz, odkrywca) Prawdy, który zapo­ mniał, że przyszła ona tylko raz na świat w całym swo­ im pełnym i doskonałym kształcie, a teraz rozbita i roz¬ sypana jest w tysiącach, milionach kawałków. I chociaż nie bardzo można nadać znaczenie t y m wszystkim zjednywaniom, to czuje się w t y m nieprze­ partą żądzę życia i miłości, ujętą wszak w jakieś niezwy­ kle precyzyjne symetrie. Momentami siła wyrazu postaci jest tak duża, iż mamy poczucie, że stają one w zapasy ze śmiercią, a to jest agon po grecku; stąd agonia. Przypominają nam się sło­ wa Nietzschego: „Człowiek, który był w agonii stworzył uśmiech" - i sami się uśmiechamy. Jakby nastąpiło zawieszenie trwania. I czujemy, że od­ nawia się w nas jakieś przymierze. Może przymierze z Dźwiękiem i Rytmem, które wszak były u początku Pieśni i Poezji. Czujemy się w domu. Dom po grecku znaczy Oikos. Stąd bierze się ekologia. Za chwilę znów jestem turystą. Skoro nie możemy przywrócić teatrowi jego powinności religijnej - a nie możemy, zachowajmy (zwróćmy) mu (u)czucie i dotyk, czyli to czym obdarowuje nas Natura. Przenieśmy to doświadczenie Natury do doświadczenia teatru. I myślmy o tym, że degradacja Natury oznacza degra­ dację czucia i dotyku. Czy ktoś się domyśli o kim tu mowa? K a l m a r , Szwecja kwiecień 94 W y p r a w a - Muzyka przeciw Beznadziejności Gdyby dane m i było pójść z wyprawą do piekła, gdy­ bym wiedział, ze diabli śpiewają - poszedłbym. Tak jak w Naturze, zostaną tylko zastępcze symbole, rzeczy, które zginą. 14 �wWtńronz Swraewdu • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Historie ptzyziemne, wątki bez puent, myśli nie donie­ sione. Czyż Piekło muzykantów nie ma piętna walki z bezna­ dziejnością, godnej mów Zaratustry. Jest więc wyprawa wyzwaniem postawionym bezna­ dziejności. I V . Dogmat czwarty, najcięższy; Lanzmanowski Groza czerni Nienawiść do obcego. U początku mojej pracy była idea Wyprawy: 1. Za muzyką 2. Za ludźmi, pojedynczymi, którzy są kulturą. Przeciwstawienie (były to lata siedemdziesiąte) pojęciu kultury, której wyrazem są działania zbiorowości - jed­ nostki jako kultury (Mogur z Karpat). Nie sposób zakwestionować któregokolwiek z tych do­ gmatów. Tak jak nie sposób zakwestionować orzeczeń Dostojewskiego na temat ciemnej strony natury ludz­ kiej. Moje Wyjście na tamtą stronę, na stronę kultury tra­ dycyjnej wzięło się (u początku) z próby znalezienia jeszcze innej perspektywy. Fałszywe mity: Zespół, na prawach demokracji, wspólnoty, solidarno­ ści, rozumienia się N I E ISTNIEJE. 1. Była to perspektywa Bachtina pokazująca wolność wewnętrzną człowieka, nieokiełznany żywioł, świat śmiechu, wieczne tworzenie się form, ich polifonię i dialogowanie. Konstelacja - na określony czas, na projekty. 2. Była to perspektywa teatralna - czerpanie z wielkiego potencjału dynamizmu teatral­ nego, drzemiącego w człowieku z rezerwatu - do przebogatej mozaiki form ekspresji i sposobów wy­ rażania swoich egzystencjalnych postaw. Antropologia teatru - nie istnieje jako idea, jako wzór, droga dla jakiejkolwiek praktyki w teatrze filozoficzno-artystycznym, ponieważ najpełniejszym i niedościgłym wzorem antropologii jest telewizja. Teatr alternatywny - jako zjawisko marginalne z ko­ nieczności i z deklaracji popada w tę samą recydywę, w jaką popada każdy margines: mistyfikację z braku wiedzy i perspektywy historycznej, wykreowywanie po­ dwórkowych idoli, namiętności i zawiści bardziej rozją­ trzone, bo skumulowane w małym marginalnym środo­ wisku, deklaratywna ideologia bez szans jej realizacji, stąd krok do skundlenia. 3. Była to perspektywa ekologiczna ustawiona w sprzeczności wobec etnograficznej czy antropologicz­ nej. Te dwie ostatnie nastawiają się na uchwycenie i syste­ matyzację typowości. Perspektywa ekologiczna nasta­ wiona jest na ujawnianie i wydobywanie z człowieka je­ go różno-rodności. One stanowią o jego naturze i dają szansę na przeżycie. Tak przynajmniej widziałem to w latach siedemdziesiąte. Teatr poszukujący - smaczny zakalec. Gordyjski węzeł zawiązany na skutek ugizęźnięcia w sprzeczności; profanum - sacrum Dlatego pewnie świat piekielny jest w ludowości tak bliski Światu aniołów i tak lekko ze sobą współgtają. Nade wszystko w potrzebie pogodzenia ambicji scjentystycznych. Dla zachowania wysokiego statusu społecz­ nego, przewag intelektualnych i ewentualnie odgrywa­ nia innych poza-teatralnych ról społecznych i politycz­ nych, z utrzymaniem postawy naiwnie - artystycznej. Dlatego pewnie tak płynne są tam granice tabu. K a l m a r , Szwecja 23/24-04.94 Cztery dogmaty ludowości: I . Dogmat modernistyczny - kultura ludowa Arkadią, w której sztuka ma swoje źródła. I I . Rezerwat ciemnoty, wstecznictwa, konserwatyzmu obyczajowego, światopoglądowego. Lud jest formą jak z bryły. Jak u Buczkowskiego w „Wertepach". I I I . Dogmat Mrożkowski: Trywialność i niskość myśli u ludu - kopalnią humoru, ale tylko w zestawieniu z błyskotliwością umysłu miej­ skiego. T e a t r - powinność Wyprawa Artysta - posłaniec do granic wyobraźni, sumienia, uczucia. Argonauta wysłany w nieznane. Ślący notatki z podziemia. Praca niebezpieczna, niewdzięczna. Stawianie czoła ciemności. 15 �Wbdómien Stórueiwk • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zamykanie się wokół nas dziczy. Tajemnicze, tętniące życie dziczy. Niepojęte. Życie wśród niepojętego, które działa na nas jak czar. Czar ohydy. Raczej szukanie przejść ku wielkiemu nieznanemu właśnie przez rzeczy zakazane. Z postacią Lucyfera wiąże się butna muzyka. Muzykanci wg. Kościoła Średniowiecznego - to dwor­ ska czeladź Lucyfera. Instrumenty u Boscha używane podczas średniowiecznych nabożeństw to np. dziwacz­ na „wynaturzona" harfolutnia. Jan Szkot Eriugena wywiódł muzykę z trójdźwięku po­ wiązał ją z teorią „powrotu wszystkiego". Nawet szatan wróci do Boga. Strzec się jednak końca Kurtza z jądra ciemności. Strzec się ucieczki od życia, gdy ono jak ten nędzny wrak pa­ rowca z Jądra ciemności przycumuje u wybrzeża twojej idei, by cię z niewoli idei ewakuować. Strzec się ucieczki, ale też strzec się pełzania na czwo­ rakach, na powrót do swoich idei, do snów wtedy, kie­ dy życie upomni się o swoje prawa. Strzec się słowa: „ohyda" u kresu sił. Osobliwego połą­ czenia żądzy i nienawiści. Dysonans - jest to spotęgowanie odmienności wobec tzw. czystego brzmienia i poprzez konieczne przejście przez tą odmienność - szukanie harmonijnego rozwią­ zania. T a m gdzie idea sprzeniewierza się życiu, bo wzięta jest z miłości siebie, ponad wszystko inne tam, u kresu sił, jedynym słowem prawdy będzie słowo „ohyda". Świat wielości i sprzeczności tylko w szczegółach wyda­ je się dysonansowy. Lecz jako całość jest harmonijny, do swej praprzyczyny. Eriugena włącza zło do harmonii Świata. Grzech jest dysonansem w doskonałości planu stwo­ rzenia. Paryż, 15.09.1994 Konserwatorium teatralne Szkic do wykładu Grzech, jak dysonans jest zależny od harmonii. Dysonans jest zagęszczeniem rzeczywistości a harmo­ nia jest ideą nadrzeczywistości. Słowo - jego wartość pozainterpretacyjna: Język i słowo mówione nie wyczerpują, nie oddają tre­ ści, którą chcą przekazać. Poza zewnętrzną zasłoną języka istnieje coś (dziś mówi­ my: struktura) co, paradoksalnie, dąży nie do tego że­ by przekazać „możliwe do przekazania", lecz - „nie­ możliwe do przekazania". T u zaczyna się wiara w stwórczą moc słowa. I tu się sięga do dźwięku słowa, z przekonaniem, że w dźwiękowej strukturze słowa zawarte są wartości m i ­ styczne. Że mistycyzm dźwięku odpowiada mistycy­ zmowi litery. Tak jest stawiana sprawa u mistyków ży­ dowskich. U kabalistów. W Awwakumie zajmowałem się harmonią. W Carrninie dałem pierwsze próbki dysonansu. W następnej pracy zajmę się wyłącznie dysonansem czyli rzeczywistością zagęszczoną. Nietzsche Narodźmy tragedii z ducha muzyki - „Tragedia grecka - wyraz dwóch splecionych ze so­ bą popędów artystycznych; apollińskiego i dionizyjskiego". Tak więc biblijne hebrajskie słowo dabar (używane na oznaczenie Boga) odnosi się zarówno do dźwięku, sło­ wa samego, jak i rzeczy, którą nazywa, (za Zwi Werblowskim, którego zapraszałem w 1987 r.) Głos i medycyna: Każde istnienie rozwija się według zespołu wspólnych prawideł, które może ustalić np. nauka. Można je na­ zwać obiektywnymi. - „Dytyramb dionizyjski pobudza człowieka do najwyż­ szego spotęgowania wszystkich swych zdolności symbo­ licznych; potrzeba nowego świata symbolów, całej sym­ boliki cielesnej, nie tylko symboliki ust, wzroku, słowa, ale pełnego, poruszającego rytmicznie wszystkie człon­ ki - gestu tanecznego. Wtedy wszystkie inne siły sym­ boliczne, siły muzyki rosną w rytmice, dynamice i har­ monii nagle, gwałtownie." - „tragedia powstała z chóru tragicznego i była począt­ kowo chórem i tylko chórem" pierwotnie jest trage­ dia tylko chórem, a nie dramatem" - „chór na jego pierwotnym szczeblu pratragedii jest samoodzwierciedleniem człowieka dionizyjskiego". - „Śpiewając i tańcząc objawia się człowiek jako czło­ nek wyższej społeczności. Z ruchów jego przemawia oczarowanie... z jego głębi dźwięczy coś nadprzyrodzo­ nego; bogiem się czuje, on sam kroczy teraz tak zachwy- Ale każde istnienie podlega uwarunkowaniom, osobno i niezależnie od innych, które czynią to istnienie - su­ biektywnym. W jakiś sposób patologicznym. Sztuka to sprawa całkowitego subiektywizmu. Głos to sprawa sztuki, Sztuka to sprawa patologii. Więc nie może być obiektywnych nakazów i zakazów, jak w ruchu drogowym. 16 �Wbdzwm Stanieu/jfó • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI �WkàémïcK Swnœwsfci • PO DRU0IĘ) W NOCY. NOTATKI �Pocztówka z K o r n w a l i i . For. M . K i n g (rekonesans w ramach przygotowań do Carmina Burana, Aktorzy Ossetyńskiego, 1987 19 1988) �WlodvmiLTz Stantewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI �Włodzimierz Slaniewiki * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI eony i wyniosły, jak we śnie bogów widział kroczących. Człowiek już nie jest artystą. Stał się dziełem sztuki; ar­ tystyczna moc całej przyrody objawia się tu wśród dresz­ czów upojenia, ku najwyższej rozkoszy Prajedni". ków wyrazu teatralnego, w których realność i siłę sprawczą już dawno zwątpiliśmy. Gardzienice 14.02.96 - „... chór dytyrambiczny jest chórem odmieńców, któ­ rzy zgoła zapomnieli o swej obywatelskiej przeszłości (?! - W.S.) o swym społecznym stanowisku; stali się bezczasowymi poza wszelką społeczną sferą żyjącymi sługa­ mi swego boga..." - chareia - choreuta („religia dramatyczna") - „etnodrama" - „tragedię grecką rozumieć jako chór dionizyjski, który ciągle na nowo wyładowuje się w apollińskim świecie obrazowym". - „Występy chóralne, którymi przepleciona jest trage­ dia są... w pewnej mierze macierzyńskim łonem całego tak zwanego dialogu, to jest zbiorowego świata scenicz­ nego właściwego dramatu". Biało-szara w dole i szaro-biała w górze ponurość zimy. Zimno w pomieszczeniach, zimno u mnie. 38 milionów złotych na dwa, ba! na półtora miesiąca ostatniej opłaty za energię w oficynie jest kwotą niebo­ tyczną i rujnującą budżet. Zimno pomieszane z ciszą, z martwą badylowatością drzew dookoła, z liszajowatym kołchoźnictwem ekspo­ nującym się za oknem jest trucizną zbyt gorzką. Coraz bardziej zniecierpliwione czekanie na wiosnę. N a słońce. Większość strof w Carmina Burana to strofy o wiośnie. Parę o zimowej drętwicy, bezradności, zapaści, braku woli. Rozumiem ten stan oczekiwania u mnichów średnio­ wiecznych na pierwsze promyki wiosny. Oczekiwanie jak na... jak na cud, jak na łaskę. (Z czasem dialog zaczął wypierać chóry. Sporo u A j schylosa w Agamemnonie 525-456 r., mniej u Sofoklesa 496-406 i Eurypidesa 480-407). K a i r 6.09.96, późny wieczór Druidstone, W a l i a Obrzęd Z A H R , wyimki z nagrań szeptem na magneto­ fon. 18.09.94 W statej książce o lucznictwie, opublikowanej po raz pierwszy w 1792 r ( A n Essey on Archery by Walter Mi¬ chael Moseley; EP Publishing limited East Ardsley, Wakefield Yorkshire, England) wyczytałem, że dawny­ mi czasy strzelano z łuku napinając go również stopą. A u t o r książki, referując ten fenomen, powołuje się na starożytną literaturę, nie dając zjawisku wiary. Daje czytelnikowi do zrozumienia, że opisy strzelania stopą można traktować z przymrużeniem oka, kładąc je między opowieści niesamowite. Zamówiony prywatnie można powiedzieć, prywatny zahr. Zamawia osoba, kobieta, w celach leczniczych do siebie do domu. Muzyków i inne kobiety. Jakaś potworna dzielnica, jakieś zagubione miejsce, najpośledniejsze z poślednich, ostateczne uroczysko. Na dachu domu odbywają się rzeczy przekraczające wszelkie wyobrażenie. Muzykujący w tej chwili śpiewają, kobiety tańczą. Dzieci siedzą w niezwykłym zasłuchaniu jakby słuchały jakiejś starej historii mówiącej o czymś, co dotyka głę­ bi i c h duszy. T a k jest w rozdziale książki, komentującym historycz­ ne źródła. W następnym rozdziale jednakże autor stwierdza, Że wiedziony ciekawością sam zechciał sprawdzić, czy członki ludzkie są w stanie wykonać taką akrobację, osiągając przy tym strzałą cel. T o widać po ich twarzach, po tym, jak siedzą u stóp mu­ zyków, na powale, podczas gdy muzycy na krzesłach. Z dziećmi - parę kobiet. W medytatywnym zasłucha­ niu, jakby słuchały prawdy o sobie samych. Muzyka przypomina m i klimatem zawołania, falowania nastroju i ukrytym, ledwo słyszalnym, z głębi krtani płynącym łkaniem - przypomina m i to fragmenty K U T , a właściwie fragmenty zawołań szamanki. Ku swojemu zdumieniu stwierdził zupełną realność zja­ wiska. Uznał ponadto, że przy odrobinie treningu osiągnąć można zupełnie niezwykle wyniki. A teraz o teatrze. Moje podejście do teatru bierze się z tego samego i m ­ peratywu. Jest sześciu muzyków. Teraz ona śpiewa (ta co gra na bębnach) do kobiet i dzieci. Wprost. M a m poczucie, że to jest opowiadanie historii. Wnioskuję patrząc na twarze i oczy dzieci. Pozostawione do dzisiaj ślady zapomnianych bądź za­ rzuconych praktyk - jeśli je tropić - prowadzą do środ­ 21 �Włodzimierz Stamewski • PO W muzyce, w zdarzeniu człowiek (ja) zupełnie się roz­ pływa, do tego stopnia, ze trudno m i formułować sło­ wa do magnetofonu. O d dłuższego czasu jedna z kobiet (ta kobieta, która zamówiła zahr), która siedziała przez cały czas na krze­ śle, była namawiana przez inną do ruchu. Ta pierwsza (gospodyni) była przez cały czas w stanie katatonii, spowodowanej głębokim smutkiem. O n i tu mówią o smutku. Ta druga podchodziła do niej, masowała jej plecy, pró­ bowała kołysać jej ramionami, tak żeby zachęcić do tańca. Nie pomagało. W pewnym momencie wzięła kaczkę do góry za skrzydła. Kaczka dreptała w kącie ta­ rasu. Czarna. Dała kaczkę gospodyni do ręki, podniosła gospodynię z krzesła i znów próbowała przez chwilę z nią tańczyć. Ptaka poświęca się na ofiarę z krwi. Tego nie sposób już opisywać swoimi słowami. Matka Ahmeda też odczyniała. Patrząc na nią, jak wchodzi w stan owładnięcia, myślałem o swojej matce. Czy mógłbym uratować jej życie, gdybym oddał ją ta­ kiemu doświadczeniu. I chociaż jest to niewyobrażalne - coś ze środka mówi mi: „mógłbym". Sakkara Mastaba Mereruki, wezyr faraona T e t i Mastaba T i Niedziela, 9 listopada 97 W jakiejś szwedzkiej pipidówie, w przerwie jazdy auto­ busem z Kalmar do Sztokholmu U Kotta w Zawale serca na stronie 173 o Osetyńskim. Pisał się przez dwa «s», Ossetyński. Dudariew - Ossetyński. IUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zdarza się rzadko, aby jeden chciał wyjawić drugiemu źródło dojenia. Ossetyński polubił mnie od pierwszego wejrzenia, cze­ go nie potrafiłem odpowiednio mocno pewnie odwza­ jemnić. Z przerażeniem dziś myślę, ile szczerych Życzliwych uczuć nie potrafiłem odwzajemnić. Z jednego prostego powodu; poczucia głębokiego, przy­ rodzonego zawstydzenia. Ossetyński zrobił podróż po Polsce ze swoją trupą. Pospotykał się z całym mnóstwem aktorów i reżyserów z polskiego panteonu gwiazd, ale naprawdę szczęśliwy, on i jego ludzie byli w Gardzienicach. Ułożyli o nas piosenkę. Gardzienice, piątek 12 X I I 97 N a wyjazdach byliśmy teatrem pełną gębą. W Gardzienicach zaś - grupą nędzarzy, żyjących pry­ mitywnie w błocie, pośród społeczności wiejskiej jakże często zdekomponowanej, wśród zliszajowanego krajo­ brazu. O miejscu pracy, o waninkach życia nie wspomnę bo krwawymi łzami płakać się chce nad tymi dwudziestoma latami codziennej ciemięgi, gdzie bydlęce warunki i in­ stynkt ptzeżycia zaczęły z czasem tak przeżerać duszę, że tylko najwyższy wysiłek ku „uroczystemu, wzniosłemu, świętemu" (Apobgia) ochronił przed szaleństwem. Czy ochronił? Czuję dziś w ohydzie listopadowo-grudniowego błota po kostki, zmieszanego z odchodami, w gnilnym zapachu bużańskiego stepowego ziąbu, w l i ­ szajach ruin trujących wzrok swoją brudną degrengola­ dą... Czuję - czai się szaleństwo, dopada mnie w nocy o 24-tej, pierwszej, drugiej kiedy wydzieram się na ak­ torów, czując jednocześnie jak ten krzyk rozdziera fibry mojej duszy i jak z n i m razem wysączają się, a chwilami Miał w swoim hollywoodzkim teatrzyku - studio suk­ ces z Matką Witkacego z Czyżewską w roli głównej. By­ rozlewają moje siły. Znów krzyczałem i znów umarłem. łem u niego, w Kalifornii zaraz po trzęsieniu ziemi. Zawsze szczegół, detal, płonka. Wszystkie sprzęty i książki leżały jeszcze na podłodze. Ten właśnie gest, to brzmienie, ta nuta, ten moment, Chciał m i przekazać w spadku swoje studio. ten zwrot, ten ruch, ta gwałtowność, to wezbranie, to ściszenie, to pytanie, ta odpowiedź, ten dotyk, ta miara. Jego przyjazd do Polski, z całą, przeuroczą grupką stu­ dentów zasponsorowała rodzina jednej z wychowanie, która bardzo chciała zostać aktorką. Szeptał mi, w konfidencjonalnym, acz poważnym to­ nie, że jeszcze może uda się z niej coś wydoić. T o n taki, trzymanie pod łokieć, jest oznaką najszczer­ szego braterstwa między chudymi artystami. Dla Słowian to pedanteria, czepianie się, psychiczna przypadłość, nadużycie, kopanie artysty bo „gdzie Bóg a gdzie paznokieć?". Dla Skandynawów to prawidło, to maestria, to sens, to właściwość sztuki, to ostateczna odpowiedź. My - rodem z lupanaru myślowej i uczuciowej fanta­ smagorii. �Włodzimierz Sumiewski • PO DRUGIE] W NOCY. NOTATKI O n i - intelektualni murarze, wytresowani w przekona­ niu, iż z cegły do cegły stawia się gmach sztuki. Moja teza - szansa na układ z Ukrainą. O n nie wierzy w porozumienie na poziomie natutalnych układów międzyludzkich i między organizacja­ mi. Czai się szaleństwo o piątej, szóstej rano. Nie mogę za­ snąć. Za oknem bielejąca zawiesina, zlepiona z szarości, brudu, zaciętych wiejskich twarzy, kaprawych oczu, wyjących brudnych psów, błota skraplającego się w gó­ rę i bryzgającego niebiosa. Ja daję przykłady takich kontaktów i istotnych kroków w stronę leczenia ran, n p . działalność Instytutu Kłoczowskiego. Dziwię się jego ocenie bo - mówię - możemy odnieść wrażenie, że Ameryka roztacza parasol nad Polsko¬ -Ukraińskim porozumieniem. Wsącza się ta plwocina na wyziębione wilgocią moje państwowe poddasze, wsącza się do bólu mojej - pań­ stwowej głowy. 17 maja 1999 Gardzienice Święto narodowe kraju mojej córki. Dzień wyjątkowo ważny, nie mający nic wspólnego z naszymi orłami, sztandarami, pomnikami, krwią, kiełbasą, pochodem i ropiejącą raną. Czai się szaleństwo przed południem, kiedy z pokręco­ nej kanapy przychodzi m i zwlec pokręcone członki. Ponury półmrok. Odsłaniam zasłonki. Z cherlawych badyli obnażonych drzew skapują krople błotnistej ma­ zi, wyszczerbiony murek prosi o litość, dalej, na pochy­ łości wzniesienia - kołchoz, wielki komunistyczny czy­ rak. Dla Norwegów, mimo, że wywijają swoimi chorągiew­ kami od ciast tortowych, jest to dzień, kiedy źrenice oczu otwierają się szerzej na ich góry, na czystą wodę, na fiordy i radość życia. Cieszą się sobą. Zalągł się na tym skrawku urodziwej niegdyś ziemi. Pękł. Zieje pustką. Ropieje, śmierdzi. W jego ziejącej czeluści ludzie mrówki walczą o resztki ochłapów z ludźmi trutniami. Tego dnia nie mogę zadzwonić do córki, bo znów czu­ ję się jak ośmiornica, której stąpnięto na wszystkie ra­ miona i ktoś tłucze ją w czerep cepem. Cep wziął się pewnie od tego za gardło od miesięcy trzymającego poczucia, że wróg nasz i prześladowca to, Ten obraz, ta upadłość - to szaleństwo. Co rano kęsy grzęzną w gardle. Uciekam do innego okna, do przetrąconego przez pio­ run świerka. „Mimo deszczu mimo chłodu". Jak to się dzieje, że t u , w tym miejscu tyle ciągle we mnie muzyki, śpiewu, namiętności, potrzeby układania rzeczy pięknych i dobrych? Jak to się dzieje? T o szaleństwo? 0 ironio, rządząca t u partia chłopska. (Ośmiornica - zwierzę wyjątkowej łagodności, płochli­ we, wstydliwe, szukające miejsc odosobnionych, unika­ jące towarzystwa, w sytuacji zagrożenia zieje dymem 1 jadem, wtedy niebezpieczne.) Czym się na miłość boską zajmuję od rana?! Warszawa, w kawiarni „Czytelnika", 4 I I I 9 8 Nieprzeczyszczonymi rynnami, kanałami ściekowym, opadającą podłogą na sali pracy, nie daj boże grzybem tam, kosiarką do reperacji, niezorganizowaniem ekipy technicznej w Gardzienicach. A do tego podszyte strachem rozmowy z księgową o kończącym się już o tej porze roku budżecie, niezrozumienie i wrogość poczynań miejscowej władzy. Muszę odtwarzać dzie­ siątki idiotycznych szczegółów z zaprzeszłych papie­ rów. Horror. Przeglądając E. H Gombricha O sztuce K t o w Polsce wiedział cokolwiek o Hildegardzie z Bin¬ gen, kiedy zajmowałem się nią przy okazji Carmina Bu¬ rana; kto znal Żywot... Awwakuma, kto kodeks Carmi­ na Burana do dziś nie przetłumaczony, kto czytał A p u lejusza? Maine, U S A 10-12.08.98 Wczoraj wieczorem, przy obiedzie dość długa dyskusja z Alfredem, ojcem Amely, byłym ambasadorem w Bu­ kareszcie na tematy polityczne. Starcie. Krótkie oschle pytania. Takie same daję odpowiedzi. Jego teza - Polska nie odegra większej roli w Europie Wschodniej. 23 Stworzyłeś instytucję, pobudowałeś domy. Pilnuj tego teraz jak Bryś z bajki Mickiewicza. Masz czego chciałeś. Rozdarcie między rwaniem się do wolności a spełnia­ niem powinności. Żyć z t y m porażającym poczuciem, że n i k t nie dopro­ wadzi sprawy do końca, ze ugrzęźnie, zaśnie w pół dro­ gi, że nie doniesie, nie dourodzi, nie domyśli? �Wiratómierj Swntfiwki • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Czegóż t u brak, do cholery?! Wyobraźni? Stanu skupienia? Pada, przejaśnia się, przez chwilę rozsnuwają się chmu­ ry, odsłaniają błękit nieba ze słonecznym żarem, wyno­ szę rzeczy do odświeżenia, ale to oszustwo bo wiatr spę­ dza zaraz chmury i robi się jesień. W i a t r gwiżdże, świszczy, wali w domek, zanosi desz­ czem. Nigdzie już dzisiaj nie pójdę. Tylko w dół do cy­ wilizacji. A może my Polacy jesteśmy niedostrojeni, może nie ma w nas rytmu, pulsu. Spójrzcie na tę fałszywą w tonacji ogładę zachowań. Słyszycie to „dziękuję", „rączki cału­ ję", „kłaniam się nisko", i t d . itp.., obślinionych pijacz­ ków kupujących kolejną flaszkę siarczanego wina. Myślę o Heideggerze. O jego domku w górach, gdzie pisał. Myślę o Tomaszu Mannie, o jego domku na od­ ludziu. O Jungu i jego domu z wieżą w Bollingen. Żeby dostać się tam - skakałem przez płot. Tak, t u można myśleć. Czy Niemcy potrzebują przyrody, natury, Mat­ k i Ziemi żeby potrącać o struny duszy świata? Czy umiałbym być Niemcem? Taka sama dokładnie tonacja w kulturze niższej jak i wyższej. Tego samego dnia, w tym samym ciągu, bez chwili wy­ tchnienia, wypisy z paidei platońskiej na sympozjum krakowskie. 6 marca 2000 Druidstone, W a l i a Zaraz później, w nocy, o 22-giej, praca nad spekta­ P W Londynie byłem od środy do niedzieli w południe. Pierwszego wieczoru, w środę, prosto z lotniska poje­ chałem metrem do stacji Waterloo, a stamtąd, w kilka minut marszu, do Royal National Theatre. klem. O d rana do rana. Tak dłużej się nie da. 20 lipca 1999, Andalsnes, Norwegia Zaraz pojawiła się Katie, z biletem na jej Oresteję w wersji (a nie tylko tłumaczeniu) Teda Hughs'a. Norwegia pachnie. T a k jak: Polska pachnie. Rzec tak naiwnym się wydaje dopóki nie wiemy, że A n ­ glia, na przykład, nie pachnie. Nie pachną też Stany Zjednoczone Ameryki, przynajmniej w Stanach Nowy Jotk, New Jersey, Massachusets i Oregon. W A n g l i i wziąłem ludzi z zespołu do pięknych ogrodów w Dartington i pytam: „czujecie zapach? to tylko cieszy oczy". W Ameryce, w Oregonie zatrzymałem samochód wśród bezkresnych pól i łąk i mówię do Grieggsa „po­ wąchaj, czujesz coś?". Nic nie czuł. Zapach to czucie. Po rosyjsku „czujesz" znaczy „czy czujesz zapach". Spektakl zaczął się źle. „Źle" - pomyślałem przy pierw­ szej scenie, w której wartownik oczekujący znaku spod T r o i na dachu pałacu Atrydów w Argos, mówi o swo­ jej mitrędze. Dalej rozwijało się dobrze, coraz lepiej, logiczne, spój­ ne, zdyscyplinowane. Raczej w stylu epickim niż lirycznym. Coś na kształt - uwaga! - teatralnego eseju (co powie­ działem Katie), tyle, że w zupełnie innej manierze niż moje Metamorfozy, które ona widziała rok wcześniej. Można wskazać na „zakażenie się Katie" tą ideą. Aktorzy mówili tekst jakby tłumaczyli go widowni, jak­ by wykładali zagmatwane i odległe dziś od nas racje. Było to coś w rodzaju „story telling" z próbą przybliże­ nia publiczności problematyki, skądinąd egzotycznej. Belgia nie czuje. Czy czuje Francja? Sobota, 24.07.99, Norwegia w górach nad Eresfjorden, miejscu zwanym Setra, w kolibie zwanej Tomta Noc niespokojna. Czy to z bólu mięśni i „czucia w ko­ ściach" po wspinaniu się na szczyt Nanste, czy z wycia i gwizdów wiatru? Budziłem się kilkakrotnie. O 3.30 było już jasno. Raz obudził mnie ryk jelenia. A osta­ tecznie, o 9.30 trzaskanie futryny. Ciemno, pochmurno, a góry, po których głowach wczoraj deptałem, w zupełnej mgle. Szczytów nie w i ­ dać. Palę w piecyku, sprzątam, robię pajdki na śniada­ nie grzane na patelni, z resztką dżemu, kawioru z tub­ k i . Krzątam się. Partie emocjonalne były świadomą próbą łamania kon­ wencji, zdecydowanie dla dobra spektaklu. Wyszły do­ brze. Szczególnie scena zabójstwa Agamemnona i Kassandry, powitanie Agamemnona przez Klytajmnestrę (podobała m i się aktorka Helen), cała partia finalna Kassandry. Woda ze studzienki źródlanej, przywalonej kamieniem, żeby zwierzęta nie zanieczyściły. Następnego dnia wieczorem pojechałem na część dru­ gą Orestei. Była gorsza. Długo w noc dyskutowaliśmy z Katie. Dziwiłem się, że krytyka ją zjechała. 24 �Włodzimierz Sumietitki * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI odpowiada. Nie to, żeby sam patrzył na nią. Odpowia­ da jej patrzeniu. Ciepłem. Radziłem Katie skrócić do 45 minut i dać to w zupeł­ nie innym stylu, dążąc do emocjonalnego apogeum tak żeby uzyskać katharsis. Dłonie, niewidoczne, gdzieś w dole, nad kolanami wy­ czarowują Mozarta. Całe przedstawienie nie było jednak przegrane. Zrobione inteligentnie. O d początku do końca. Dźwiękom mocnym, dźwiękom muskającym, gwał­ townym, obfitym odpowiada ciepła obojętność twa­ rzy. Raczej jakby ustawił przed oczyma tej kobiety piękny obraz, i będąc pewien wrażenia jakie wywoła, z pogod­ nym uśmiechem przyglądał się z boku. Jego obojętność i strugi dźwięków spod niewidocznych dłoni. Gadaliśmy do drugiej albo trzeciej w nocy. Puszczałem jej nagrania z Metamorfoz. W piątek okazało się, że do Druidstone jadę w niedzie­ lę, a nie w sobotę. W sobotę wstałem późno. Marudziłem. Około lótej pojechałem na miasto. I boska akustyka. 20.03.00 C h i m a y o , N o w y Meksyk, U S A Jechałem do National Gallery. Było późno. Trafiłem do St. Martin - i n the Field Church Tuż przed wieczornym koncertem Mozarta. Mozart by Candlelight. Fortepian. Wprawki. Strużki oczyszczają­ cego deszczu dla duszy. Gołębie. W Sanktuarium. Otworzyłem książeczkę z ławy kościelnej. God's Promises © by J. Countrymen, publ. Etc. N a ­ shville, Teneesee. T e n kościół to Przybytek, a kościoły Przybytkami być przestały. na str. 29 cytat z 1 Corinthians 15: 55-58 z linijką Bóg jest już tylko w dzwonach kościołów. Ale kto dziś potrafi odlewać dzwony. Dzwony fałszują - ludwisarze nowej ery jeszcze się nie urodzili. O Hades, where is your victory! Nie zdajemy sobie sprawy jak silnie greckość formowa­ ła Pawiowe chrześcijaństwo. Pianista gra Mozarta. Kobieta w śtednim wieku, o ja­ śniejącym aprobatą i ciepłem, rzymskim obliczu, patrzy na niego jak w obraz. Siedzi na wprost pianisty, w ławkach, kilka rzędów przed n i m . Gęste miejsce w środku Otoczenie jarmarczne, tak jak przystało na miejsce pielgrzymek i uzdrowień. Budy jarmarczne jak z Kalwarii Zebrzydowskiej. Dwaj panowie przetoczyli wcześniej fortepian ze środ­ kowej nawy, spod ołtarza właśnie tam na wprost lewe­ go rzędu ław kościelnych, właśnie dlatego, właśnie po to, żeby ta Salome mogła w nich usiąść i patrzeć w nie­ go jak w obraz. Prawdę o t y m miejscu gruchają gołębie. Kiedy siądziesz w ławach, zamkniesz oczy i zamkniesz się w sobie, usły­ szysz znad sklepienia rozgruchane i tuptaniem nastają­ ce na siebie gołębie. Patzą się. Ja siedzę na klęczniku, przy ołtarzu i . . . płynę (... a mnie Nad sklepieniem czyli w niebie parzą się gołębie. Gołąb jest atrybutem Ducha i symbolem Zwiastowa­ nia. płynąć, płynąć, płynąć...) Powinienem mieć gołębie w Gardzienicach. W tylnej kaplicy sanktuarium (obwieszonej wotami), z wgłębienia na środku polepy, wybiera się uzdrawiają­ cy piasek. Schylającej się po piasek kobiecie ugięły się chrome nogi, upadła. Podnosiliśmy ją z Joe. Pianista gra... Postawa, twarz niewzruszona, prosta, buddyjska, ale nie sztywna, jakby wpół żartu zgodził się pozować (zapozować) przez chwilę - nie, nie do zdjęcia - a do ob­ razu. Pozowanie do zdjęcia usztywnia, pozowanie do malo­ wania użartobliwia nasze ciało. Mijaliśmy Tijeras, S. Antonio. Nie igra się z kaktusami, szczególnie z cholla, gdy kwit­ nie. Więc ta kobieta patrzy na niego i on jej patrzeniu sobą 25 �Włodzimierz Staxiiewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Mijaliśmy ranczena spowite medytacyjną ciszą. Przy­ stawaliśmy. Szosa pusta. N a zboczu dwa gorejące w słońcu krzaki. W górze jastrząb. Ślepota oczu sprawia że błądzimy, ślepota duszy niszczy. W proch zostaną rozbite profile Fidiasza, żaden nowy Benedykt nie uratuje resztek Colosseum, kropiąc je wodą święconą. Powieka nie drgnie tym, co wetrą w piasek freski z mastaby w Sakkarze. Te freski, na których przed naszymi oczami przechodzą korowody istnień. Z istotą ludzką pomiędzy nimi. Znak chwały i wdzięczności za Dzieło Stworzenia. Z Madrid już żabi skok do Santa Fe. Madrid jest fikuśną, hippisowską osadą po-górniczą. Piękne wtaki domów, wtaki samochodów zamiast koni w indiańskich zagrodach. Jak w Meksyku. Artyści naturalni, robiący w drzewie, w turkusach, w metaloplastyce (oryginalny George Manus), w plastoplastyce, w starych meblach, w gadżetach. Piazza San Piętro i n Montorio. Słynny kościół pod tą samą nazwą i Akademia Hisz­ pańska. Wróciliśmy o zmroku. Tej nocy nikt nie strzelał. Poprzedniej, w sąsiedztwie, przez plot, pięć strzałów re­ wolwerowych. Po jazgotliwej kłótni na głos męski i damski. W g nieprawdziwej legendy tu ukrzyżowano Św. Piotra za nogi. Pod schodami, cztery stopnie, wiodącymi na ołtarz po­ chowana jest Beatrice Cenci. Medytowałem za ołtarzem na siedzisku o wsparciach wysokich aż pod brodę, pod kopią obrazu krzyżowane­ go Piotra, na wprost grobu Cenci. Dopiero rano nalot policji. R z y m , 4.04, 2000, rano Nie piszę, popijam z B., trzeźwieję i chodzę. Czytam przewodnik, Dzieje Rzymu Max Cay, Wędrówki po Wło­ szech Gregoroviusa, Obrazy Włoch. Nie czytam, podczytuję między 2-gą a 3-cią tano. Z tarasu placu widok na południową część Rzymu z Zamkiem Aniołów po lewej i Kapitolinem, z ohyd­ nym Emmanuełem w kwadrydze, po prawej. Lubię domy z drzewami w nich rosnącymi. Jak Villa Medici. Drzewo wrastające w D o m . Mój sen. Kościół na Montolio z regularną fasadą harmonijnie wpisującą się ogromnymi rozmiarami w rozmiary Piazza. Rozeta na frontonie spina jak nit układ obejścia. Piękne dźwierza, kilkuczęściowe, z drzewa pełnego wy­ razu swoją starością. Nota M i t mówi o czasach, kiedy człowiek żył w symbiozie ze światem roślin i zwierząt. O takim świecie śnię. Śmie­ jecie się widzowie kiedy mówię to na głos? Mówicie 0 naiwności? A co chcecie zrobić z Wilczycą Romulusa i z Osłem Anaksagorasa? Co chcecie zrobić ze snami rodzaju ludzkiego zawarte­ go w bajkach, którymi karmicie swoje pociechy, wpaja­ jąc i m w ten sposób wiarę, nadzieję, miłość? W kościele piękne marmurowe figurynki cherubinów. Przy lewej bocznej, bliskiej ołtarzowi kaplicy. Przysło­ nięto im przyrodzonka gipsowymi liśćmi. Po prawej zdjęto te prezerwatywy, znaczy się odkuto, odkuwając też przyrodzonka. Po części lub w całości. Bolesne ślady kalectwa. Świat idzie ku zagładzie. Cyber kartunowe kohorty wświdrowują się w naszą podświadomość, unicestwia­ jąc Pinokiów, Sindbadów, Piotrusiów Panów, Szare Wilczyce i Czarne Pantery. Palatyn Umiera Drzewo Baobabu z jego zbawczym cieniem. N i e odrodzi się Kwiat Paproci, nie rozświetli mro­ ków puszczy i nie rozpromieni drogi dla błąkającej się duszy. O d 16-tej raj dla zbłąkanej, w ciemnych labiryntach duszy. Biegam jak pies, z nosem przy kamieniach, raz to od­ najdując, raz to gubiąc trop. Fizycznie niszczyć zaczniemy całą naszą protoflorę 1 protofaunę, nasze budowle z marmuru i cegły, nasze sny o zaraniu. Kiedy oczy duszy ślepe juz będą na obraz źdźbła trawy, kropli wody na płatku róży, złota na kaktusie cholla, ła­ nów zbóż kołyszących się w najwymyślniejszych skło­ nach od powiewów lipcowych wiatrów... Jeszcze raz więc V i a Sacra pod łukiem Tytusa, którą jak głosi wieść - Żydzi omijają z daleka. Nie idę w górę, pod łuk Domicjana, po którym tylko wyrwa w cielsku statecznych mutów. Idę w prawo, na 26 i �WTtxferniien Suminuski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI schody niegdyś Domu Tyberiana, dziś resztek rezyden­ Wspaniała pinia wysokopienna, na wzgórku gdzie kie­ cji Famesich. dyś Świątynia Słońca, z koroną, jak upięta fryzura A n ­ I resztek wiszących ogrodów, jakże kojących, ze strużka­ mi wody, obmywających rośliny. Zieleń i strużki spływa­ ją do przecudnej sadzawki, w której ryby jednako skrzą się w słońcu złotem grzbietów i bielą brzuszków. ny Norweżki. U góry, na tarasie klomby, sadzawki, zagajnik palmowy spowity bluszczem, w którym wylegują się dziesiątki kotów (zdjęcie). Wpelzam. Jedne wyleniałe, inne łyskliwe acz chude. Nocą buszują w Colosseum. Dalej gaje pomarańczowe, całe dziś w złote kule ubra­ ne. Wszędzie soczysta zieleń, biel, fiolet, złoto. Natura kwitnie. Wedrę się potem na jedno z drzew zrywając owoc wia­ domości. Ewa skosztowała pomarańczę, nie jabłko. T o pewne. Domus Flawia. Domus Augustiana. Stadium z resztką siedziska cesarskiego. U szczytu dwukondygnacyjnego (różnica poziomu dwanaście metrów) kompleksu Augustiana, przy m u ­ rach w dole, wzdłuż ruchliwej szosy, klarowny ciągle obrys Circo Massimo. A l e nie to, na pewno nie to i nie tam było ważne. Waż­ ny był zaczarowany sad i zakazana pomarańcza. Część terenu była ogrodzona, z zakazem wstępu. Nie­ ciekawa. Szukałem domu Liwii. Wdarłem się przez zasieki, płoty i rusztowania do zaka­ zanej zony. Nikłą drożyną pobiegłem w dół, w górę, jeszcze raz w dół i jeszcze w górę. Widzę raptem, na murku przy drożynie napis - Via Caccia. A więc t u ! Tędy Romulus i najstarsi Germanikowie wspinali się na Palatyn, stąd zbiegali gromiąc kohorty Latyńców. �wToefeWm Sumiewski • PO Po lewej, idąc w dót, świątynia Apolla, a po prawej... RUGIEJ W NOCY. NOTATKI Najpewniej Epikur. Według jednej z hipotez autorem może być Alkamene, uczeń Fidiasza. (urwane do 11 maja 2000) Ljubljana, hotel .... po prawej Zakamarek. Półmroczny, pod budowla­ nym zadaszeniem dla osłony prac archeologicznych. Przedzieram się przez plątaninę rur od rusztowań od­ gradzających Zaułek od via Caccia. I I I piętro, malarstwo Antonello d i Messina Malarstwo z X V w. T u Ukrzyżowanie tytuł: San Girolomo - poprzeczne dwie deski na drzewie, do których przybity Zbawiciel. Ukrzyżowany na drzewie. T o nie zaułek, to ostęp, to matecznik. Matecznik cywi­ lizacji Europy i połowy Świata. Kamienie, żleby w sypkim podłożu i płytka grota. Duża płyta, zadaszająca ułożona na dwóch pionowych, ściennych płytach. T u wilczyca karmiła braci. San Girolomo klęczy patrząc na Ukrzyżowanego. Drugi obraz de Messiny: Przekonanie i wiarę o tym żywiła Republika, Imperium, rzesze, władcy, bogowie, z Juliuszem Cezarem włącznie. Trzej Aniołowie kuje). i Abraham (części z Abrahamem bra­ W innej sali: Mattio Preti - najważniejszy malarz z Kalabrii. A m b i t o Bolognese, m. i n . Zuzanna i Starcy (Suzanna e Vecchoni). Reggio di Calabria Reggio 5.04.2000 D i Luca Giordano - szkoła neapolitańska Bernardino Siciliano Museo Nazionale Archeologico delia Calabria Dwa pierwsze zdjęcia z gabloty dot. eksponatów z Locci Epizefiri 470-370 a. c. T u waza z dwoma figurami w ruchu obrotowym jak w Metamorfozach (!) Likurg atakujący Menadę (z topo­ rem w ręku): obok Menada z obnażoną piersią. N a innych wazach przepięknej urody układy tańca i gry na tamburach. W innej sali obrazy lokalne m. i n . : Z krajobrazem Aspromonte (dowiedzieć się o tej oko­ licy) W tym regionie - Oppido Mamestina. T u : wiele wykopalisk. T u też: ośrodek kultury średniowiecza. W innej sekcji mamy fragment płaskorzeźby w gipsie (clay) figur kobiecych w ruchu w prawo (z okolic G r i so-Loboccetta V I w. p.n.e). Gablota z płaskorzeźbami ceramicznymi (matryca ro­ biona była w żelazie, kopie w argillu). „Lomaggio del­ ie divinita a Persefone; Hermes, Dioniso". T u m . i n . Hermes w charakterystycznym kapeluszu raz z kogutem na dłoni raz z barankiem na ramionach przed Persefona na tronie. Jeszcze raz wazy N p . fragment górnej partii z Locci, Manella CoUo à Cratère a Figure Nero, d i produzione Attica 540-535 a. c T u : układy tańczących mężczyzn (biesiada?). Jednego z nich pies szarpie za udo; Dionizos z kielichem w ręku (kantharos) i gałęzią z gro­ nami, przerzuconą przez ramię. Grona zwisają do ziemi, przed Persefona na tronie. Dwa szezlongi z mężczyzną i kobietą. Jeden z mężczyzn, zwrócony do tańczącego przy n i m . Żywo zwrócony. Śpiewa? Inne gabloty: Locci Epizefiri - Santuario di Persefone m Contrada Manella. Deposit V o t i v o Arcaico V I w. a. c. Robię zdjęcia. T u : figurynki wotywne. Płaskorzeźby były włożone w tabliczki kafli. Kolorowane. Widoczne resztki ochry. Sala ze słynnymi Figurami z Brązu I w p.n. e. Robię zdjęcia, c h o ć robić nie wolno. Nieskończone, nieopisywalne piękno. Ostateczne spełnienie idei człowieka w harmonii. Muzyczność. Stanąłem tak żeby T e n Pierwszy patrzył na mnie. Figury są dwie. Obie wyzbyte zbroi, do której dzierże­ nia ułożone mają ramiona. T u też głowa Filozofa. Rozumiem lepiej fragment z Apulejusza dot. obowiąz­ ku składania figur wotywnych i oddawania czci świę­ tym kamieniom. W a r t o byłoby odwiedzić Santuario delia Manuella (miejsce świątyni Persefony). M i n i a t u r k i kształtów waz, owoców, figut zwierząt, sta­ tuetek świętych postaci 28 �Wodomierz Starmvski • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Zbadać dokładniej motyw koguta; b. często pojawiają­ cy się przy Persefonie. Przed oczyma na Sycylii połyskują w słońcu bielą bu­ dowle Messyny. W gablocie z 1-szego szeregu. Przecudowna kolekcja filiżanek (z dwoma uszkami) różnych rozmiarów Federico klepie lekcję na temat kościoła. Federico zabawne stworzenie. Najokropniej parkujący kierowca z jakim jeździłem, ty­ le samo ciśnie pedał gazu co pedal hamulca. (Kotylai di immzione corinzia. Fine V I - V a. c ) . I miniatur waz. Zamek. Nie był zniszczony przez trzęsienie. Zniszczyli restaurujący go robotnicy w 1923. Piazza Castello, po lewej Tribunal!. Inna gablota: 45 figurynek, z których część to Attori comici, seconda metaWsecob a. c (!) Robię zdjęcia. Villa Nesci. Ze schodów przy tej budowli, na wysokim stoku miasta, niemal u szczytu wzgórza - wspaniały widok na wzbu­ rzoną dziś cieśninę i na strome wzgórza Sycylii, u stóp których, na całej rozciągłości wybrzeża rozłożyła się Tremestieri a dalej w prawo - Messyna. Okolice Reggio (samochodem) Villa Zerbi - ważny budynek dla okresu wyzwolenia, zbudowana pocz. X I X w. W r. 1908 zattzęsła się ziemia i zaraz potem rozpoczęto pierwsze wykopaliska. Z tego nieszczęścia: a. fragment murów greckich, o imponującej podstawie, szerokość ok. 12 metrów, z V w. p.n.e b. fragment łaźni rzymskich otoczonych palmami róż­ nych gatunków i z różnych stref klimatycznych I I I - I I w p.n.e c. Samotna kolumna na rogu chodnika przy szosie. Chciałbym własnoręcznie zerwać pomarańczę lub cy­ trynę z drzewa. Dojrzewają w lutym i marcu. Tawerna degli O l i w i i na wzgórzach, z pięknym wido­ kiem na morze. Zamknięta. Kolejne knajpki - zamknięte. Biedny Federico rozkła­ da ręce (I am not a good organizer). Nie przeczę. Wszystko to skromne, szczątkowe między dwoma szo­ sami. Zielone jaszczurki. Grande Albergo Miramare. Olbrzymi pokój, wysoki na dwa piętra. Za oknem mo­ rze i Sycylia. D A n n u n z i o przejęty był tymi okolicami. Używał per­ fum stąd pochodzących, wyrabianych z cytrusów zwa­ nych bergamot. Zegary w Reggio wskazują każdy inną godzinę. Stoją. W r o c ł a w 28.05.00 Do Zgromadzenia Najlepiej oddają klimat i charakter miasta. W poważnie traktowanej sztuce teatru musi być mar­ gines na: Katedra. Zburzona podczas trzęsienia ziemi w X V I I I w. i 1908 r. Odbudowana eklektycznie. Tablica upamięt­ niająca wizytę Jana Pawła I I , 7 X 1984. Katedra zamknięta. N a jej schodach, Federico, 190 wzrostu, dyskoordynacja totalna, nie czujący odległości więc „leży ciągle na mnie" - zanudza skrupulatnym od­ czytywaniem z pliku internetowych wydruków i z prze­ wodnika - tuzinem informacji odległych, obcych, para­ fialnych. 1. naiwność, 2. żart, 3. nieudane, które wszelakoż wynika z bez reszty uda­ nego. Śmiertelna powaga wykonywania powinności w sztuce teatru i rytuału musi mieć swoje kulisy, zza których wy­ ziera „uśmianie się", czyli „maska od wewnątrz". W rytuale stanom owładnięć, kontaktowania się z bó­ stwami towarzyszy zawsze uśmiech Erosa. Wiatr ze styku mórz jońskiego i tyrreńskiego znad cie­ śniny Scylli i Charybdy. Wiatr Odysa, pognał przez ciężkie, deszczowe chmury poranka. W pociągu W r o c ł a w - Warszawa 4.06.00 Znów nie piszę, nie piszę i nie piszę! Rekonesans do Niemiec umknął, zwinął się. Błękit nieba, żar słońca, senne trwanie południa. 29 �Włodzimierz ŚtlttlfelMM • PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI Przeloty, Hannover, Bielefeld, Düsseldorf. Wielce osobliwe doświadczenie, jakim była turystyczna podróż teatralna po Zagłębiu Ruhry. Autobusem, przez kilkanaście godzin od miasta do miasta, od „szklanego" megacentrum kulturalno-konferencyjnego po zawilgocony tunel pod torami kolei. Głos Głos Głos Głos do organów z klawisza dyszkantu z klawisza dytyrambu z klawisza płaczu Głos łkający Głos śmiech Głos o litość Turistpublika, to mieszczaństwo od kiełbachy z kapuchą i perfum Channel 5, Skąd przychodzę? Działalność, drążenie, kopanie studni, drążenie do prekopalin, do bylin, do kości prarodziny, do płonki. Itak: Nie pisałem w Ljublianie. A powinienem. Przynajmniej o Krżwnicka Cerkiev, gdzie dawaliśmy Metamorfozy, o parku gdzie biegałem pod górę, o wystawie Dürera. - plemię, które m i dało obywatelstwo, imię, nazwisko, pajdę chleba ze smalcem, rozdzierającą tęsknotę za po­ marańczą, której smak poczułem w Święta Bożego N a ­ rodzenia, późno, kiedy już umiałem bić, kiedy już pierwszy raz pobity byłem do krwi, kiedy poznałem smak nienawiści i żądzę zemsty, Nie pisałem o Rumunii, do której... no tak... odwołałem. Nie pisałem o Wrocławiu. Hannover 11.06.00 niedziela kiedy umiałem kląć i lamentować, „módl się za n a m i " wtedy dopiero napoiłem oczy słońcem południa i wschodu, odbitym w pomarańczy Śniadanie w hoteliku. Posiedzenia z Hoffmanem. Dyskusja z Katrine na temat zaświadczeń, jakich po­ trzebuje dla szwedzkiego urzędu pracy. topiłem spierzchłe usta w soku.... rozdartymi chrapami wwąchiwałem się w biały kożuch podszewki rajskiego owocu. Piękne śpiewania w kościele (Christus Kirche). Ładne słowa. Balladą plemienną była ballada o ludzie i wszystkich ludach -RabelaisiGusła. Kiedy na ołtarzu kości szkieletu Metamorfoz stawiamy; brzęk kluczy o Śruby dźwięczących uderzenia deski w deskę, blatu w blat kiedy rozgwar pracy prostej i radosnej Ruś, Bizancjum. Droga na Wschód. Droga do Rosji. - Auwakum Mariany palce na organach Oremus grają Średniowiecze... początki chrześcijaństwa. Chrześci­ jaństwo we mnie... -Carmma A głos-duch Katrine w sklepienia skrzydłami jak gołąb bije Tańczy, kręgi zatacza, pikuje i wzbija się W witraże ślepą główką uderza i jak martwy w dół spa­ da 1 wreszcie starożytność, Grecja -Metamorfozy cuci się w locie pióro zgubione w dziób chwyta i znów się wzbija łaskę niosąc Dusseldorf 9.09.00 pióro na nasze głowy puszczając Przed spektaklem otwierającym. Po posiłku na łóżku szerokim, w przestronnym pokoju, prześwietlonym przez olbrzymie okno blaskiem przed­ wieczornego słońca. Na Goethestrasse. Fascynował mnie zawsze i pobudzał ten blask przed zgonem słońca. ok. 19.00 Głos-duch Katrine Głos pióro gołębia Napowietrzne znaki kreślące Głos skrzydło Głos - skrzydła łopot o witraż Głos - serce gołębia pękające w trwodze zamknięcia Na łóżku szerokim, wygodnym i bez sensu pustym. N a poduszkach czerwonej, niebieskiej i czarnej. 30 �I Włodzimierz Sumiewski * PO OJGIEJ W NOCY. NOTATKI Przyjechałem tu już na rowerze, po drodze kupując obiad na wynos w greckiej restauracji. Co za frajda. Jechać na rowerze przez najbogatsze mia­ sto świata. Kupować obiady na wynos i dziwić się ilości kościołów zza każdej przecznicy. Teraz, 19-ta, rozdzwoniły się dzwony. Któraż to powieść zaczyna się od bicia popołudniowych dzwonów? Wybraniec? A i „Z Maryjenburskiej bramy zadzwoniono." Słuchałem staccaty Bacha na organach w Lion Kirche. Przed próbą naszą grał muzyk. Bywałem tam w parę lat po tewolucji 1968 roku. Ale jeszcze w feerii dogasających pożarów i ostatnich bomb. W Bolonii oglądałem jeszcze demonstrujące pochody studentów. (I w Rzymie też.) Pogorzelisko wysadzone­ go przez Brigade Rosa dworca. Zawsze, wszędzie w Historii byłem u końca lub tuż po... ganach. W 1968 w Krakowie, na studia przyszedłem w paź­ dzierniku. W szafach pokoju akademika były jeszcze cegły, którymi rzucano z okien w milicję. Koleś - wieczny student tłumaczył m i , że trzeba je trzy­ mać, bo rozruchy powtórzą się jesienią. Po graniu na organach w Hannoverze i Bielefeld wiem W Moskwie bytem w ttzy dni po zgaszeniu puczu. już, że organy i dzwony to najgłębiej w moje rojsty wpi­ M a m zdjęcia z barykadami. Poprosiłem go o Bacha na tych wielkich i pięknych or­ sany instrument. A Kościół to - ostateczne dla mnie - zwieńczenie ar­ chitektury teatru. Kościoły wszak budowano w oparciu o Witruwiusza i jego architektoniczne wzory teatru an­ tycznego. Więc teraz w tym pokoju na Goethestrasse. Za oknem, z ogródka, pięć pięter niżej - szczebiotanie dzieciaków. Zamykam oczy i jestem wieledziesiąt lat wstecz. Senny, letni podwieczór. Powietrze, które stało - za­ czyna się poruszać. Za oknem szczebiot dzieci układający się w muzyczkę jak szmer potoku. Poczucie wieczności. Słyszę to i wiem, że wielkie wy­ prawy przede mną. A dziś? Dziś miłe głaskanie w sercu na wspomnienie tamtego uczucia. 9/10 I X Po Drugiej w N o c y Po premierze w Dusseldorfie. Zupełnie przyzwoicie zagrany spektakl. Niels, szef teatru, rozentuzjazmowany. Twierdzi, że od kiedy jest w Dusseldorfie to nie widział takiej gorącej re­ akcji. Brawa, tupania, wywoływania. Księżna Irina W i t t g e n ­ stein. Potem kantyna teatru. Rozpacz goła. Nie ma miejsc mniej sensownych na świecie niż kantyny teatralne. Wahadełko, które już niegdyś czytałem znów podoba m i się coraz bardziej. Wywołuje wspomnienia. I Bolonia, Mediolan, Piemont. W Laponii zaraz po demonstracjach w Aalto. W Irlandii w Derry jeszcze załapałem się na pocisk moździerzowy, który I R A strzeliła w ogródek hotelu, w którym spałem, zamiast w oszańcowany pobliski po­ sterunek policji. W Central Parku, w 1979 już dogasało pokolenie Hair, ale jeszcze grano, tańczono, rozbierano się i skakano do jeziorka. N a Grabarce sypiałem zimą na werandzie starej, drew­ nianej cerkwi. Długo przed jej spaleniem. Z zagranicz­ ną częścią obsady Awwakuma poddawaliśmy się flu­ idom prawosławia. W 1956 tym czołgi ruskie szły na Warszawę, przez moje miasteczko, bruk krawężników poniemieckich zrywając. My dzieciaki biegliśmy za nimi krzycząc wniebogłosy. W niebo krzyczy się aniołom, a ci byli z piekła rodem. Umorusani jak nieboskie stworzenia. W kotlinie koło Nimbeen w Australii Grot, ja, Zbynio. W mateczniku hippizmu Oceanu. Setki a może tysiące nagich ciał. Ogród Rozkoszy Boscha. T o zaraz potem zgasło. N a przedmieściach Sydney grupa czytająca Biblię, przez d n i i noce bez spoczynku. Festiwal rockowy na Wembley. W 1972, Nash, Still and Crosby. W oparach marihuany i w odorze piwa.. Wcześniej, przed Wembley, wielki festiwal w Windsor, europejskie Woodstock na królewskich lęgach. Rozpę- �Wbédtnien Sumiewski * PO DRUGIEJ W NOCY. NOTATKI dzone przez policję. Byłem pędzony przez szwadrony, czarne szwadrony angielskiej policji. Bileterka, ale przecież i ktoś bez reszty inny. T o baba¬ -historia, baba-Rosja. Głosem rozkazującym, groźnym, zirytowanym, przygo­ towanym (bo mnie przecież studiowała jak się po scho­ dach ku niej wspinałem, lepsze jej oko niż oko kame­ ry) baba ta każe m i sumkę zwrócić do szatni. Dziwię się bo inni z torbami wchodzą. Baba zirytowa­ nym stacatto żąda nie dyskutować, pozwolenie jest na 25 cm, przeczytajcie, kartkę rozmiarową z szuflady wy­ ciąga, ja chcę przymierzać, mówię, że tu pisze czterdzie­ ści, ona kartkę chowa, rozkazuje, ciało jej coraz gwał­ towniej rusza się, kręci, wierci na krześle, oponuję de­ likatnie, ludzie przechodzą, baba wstaje, skandal zaraz będzie, baba widzę wojenna, jak wszystkie one. Rezygnuję. Schodzę w dół. Staruchom w szatni torbę oddaję. Warszawa 1973 (?), Święto „Trybuny Ludu", wieczorem pod Pałacem zadyma. Gonitwy z milicją. Przechodzę ze Zbyniem pod Domami Centrum a tam już łapią. Jutro 0 świcie mamy lecieć do USA. Łapią i mnie. Biorą pasz­ port. Niosą do Pałacu. Ja za SB-kiem do sztabu łapaczy w Pałacu na piętrze wysłanym czerwonymi dywanami. T a m facjaty tępe, zacięte. Każą m i się cieszyć, że nie siedzę w suce. Wracam do Europejskiego. Budzimy Grota. Panika. O n , swoimi kanałami do Tejchmy, Tejchma umawia go z wiceministrem M S W . Odzyskują rano mój paszport. M a m szczęście, bo przez noc zrobili ze mnie prowodyra. Siedziałbym. A l e też życiorys miałbym bohaterski. Wracam. Mówię babie: „Kontrol u was kak w Sowietskom Sojuzie...". Babie w to graj: „Zdzies Sowietskij Sojuz" Ja: „Kak to? - Sowietskij Sojuz upal". Ona: „Nie upał, nie upał - głos podnosi - O n jeszczo budiet... T o szto tiepier zdiełali z narodom eto krymi­ nał. Eti Bieriezowskije i drugije..." Ja: „Diemokracji wam nado". M o s k w a 2-5 listopada 2000 „A przyjechać do niej nudno, a odjechać od niej trud­ no..." D o Moskwy. Moskwa 4 listopada 2000, w Muzeum Puszkina, do greckich waz. Ona: „Diemokracji? Takoj szto by naród unicztożyć? Oddać wsio Clintonom, Bieriezowskom i drugim ło­ trom. W a m etoj diemokracji u nas nado. Nie nam. Tak płocho jeszczio nie było nikogda. Sowietskowo Sojuza nada i on wozwrotit!" Ja: „Eto był płochyj system" W Moskwie za dużo życia. Za dużo. Pętane i rozpęty­ wane życie. Z trwogą w oczach, jak to jagnię dławione przez lwicę. Tutaj na przykład. Rząd bab, babci, babuszek i staruch. Wszędzie ich pełno. Na Arbacie, jedne leżą wciśnięte w mury domów, z psami w nie wtulonymi, okutane i baby i psy w reszt­ ki brudnych katan. Inne (też wczoraj na Arbacie) śpie­ wają pieśni operowo-błatne, przy akompaniamencie stanka na harmoszce, bez wieku i bez płci, kadłubek wtulony w harmoszkę jak w ostatni płomyk ciepła. Inne baby pilnują teatru i ludzi, intruzów tzn. widzów. Powiedziałem F.: Ona: „Sowietskowo Sojuza,... nie w takoj formie no w drugoj on wozwratit!" Ja: „Politiki sowsiem gangstery. Spasibo za liekcju. Grieckije wazy gdzie?" Ona: „Pażałujsta. Iditie w liewo i podnimajetsa na wtoroj etaż". - Nagle jakoś łagodnie, nie wrogo, wręcz ciepło, przy­ jaźnie, uprzejmie i usłużnie. „Teatt to grzech. Ale grzech młodości. Staremu grze­ szyć nie można. Stary grzeszący to przestępstwo wobec życia wiecznego, wobec zoe. Jeśliby teatr zachował swoją terapeutyczną rolę mógłby uchować i starość." I tak zawsze. Boże, ileż t u bólu! Nie dotykać tego bólu, nie taniĆ tych ludzi, tego narodu. Współczuć, rozu­ mieć, rozmawiać. Być surowym i szczerym w prawdzie, ale nie drażnić, nie ironizować a już - broń Boże - nie wywyższać się. Inne baby staruchy w metro, w hotelach. Wszystkie na posterunkach. Rosja zachowała swoje posterunki, te mniej jawnie groźne, bo na ulicach i szosach nie ma już bud zandarmno-wojennych. A na posterunkach - baby-staruchy. Jacyż głupi Polacy, co na Rosjan z wyżyn patrzą. Choć naród nasz niziny, płaski i większy o tyle, o ile Europa go legitymizuje. „A głupi! A głupi!..." Sekcja Antyczna, Rzeźby, wszystko kopie. 1 tutaj, w Muzeum Puszkina. Baba u szczytu schodów, przy stoliku na posterunku, za kratą, z okiem na ruch w hollu. Przestudiować jeszcze raz: Metopę Świątyni Zeusa w Olimpii, 486-53 p.n.e, dwa­ naście czynów Herkulesa (oryg. w Muzeum w Olimpii) 32 �Whdiimieri Sumiewski • PO DRUGIE] W NOCY. NOTATKI Czarne, za szkłem, z A t t y k i : Szczególnie te grupę z Wenus (?) w kąpieli, obnażoną do pasa, z piersiami kładącymi się na strony... Fragment of Krater Neck - Perseus (biegnący), ca. 560 B. C Potter Ergotimos, Painter Kleitias Olpe - Dionysos, late V I B C Circle of the Red - Line Painter Neck Amphora - Apollo, Artemis, Leto ca. 520 B. C. Wszystko tu jest. Wszystko. Skopiowane. Imponu­ jące. Jak Piotr I skopiował całą Europę, budując Peters­ burg. Jest t u oczywiście cała Amazonmachia z Partenonu. Jest Scytyjski niewolnik, ostrzący nóż na kaźń Marsjasza (kopia z I I I - I I w., z galerii Uffici z Florencji, nie ta z naszych Metamorfoz, T e n jest z wąsikami i baczkami, wygląda jak noworuski). Circle of the Artimenes Painter Kylix - Menades, Silenos and Magic Eyes, late V I B. C. The leafless Group (tu; piękne układy taneczne) Lid of Neck - Amphora - Battle Scene - 540-30 B. C. Neck - Amphora - Amazonmachia late V I B. C. Hydria - Herakles and Lion, and Quadnga, Circle of the Swing Painter, 520-10 B. C. Sala 7, Muzeum Puszkina w Moskwie, kilkadziesiąt waz, w tym czarnofigurowe i czerwonofigurowe, z V I - V w p.n.e. Czy oddałbym duszę za wazę? Duszy bym nie oddał, ale jakże rozumiem tych, co oddają fortuny i poświęcają (lub odbierają) życie. Jest w wazach tchnienie, które... nie potrafię tego ująć. I n n a gablota, red, south of Italy I V B . C . Hydria - Scene of Tragedy, 360-40 B. C. Lucaria, The Sydney Painter Bail Amphora - W o m a n (tańcząca) 360-70 B. C. Camponia, The Capra Painter W i ę c te za szkłem, czerwone: Gablota, Attic R e d figures I V B . C . Nolam Amphora - Silenos, Hermonaxa, ca. 470 p.n.e. Cup - Silenoi Dancing, Circle ofDouris, ca. 480 p.n.e. Hermes with In/ant Dionisos, The Villa Gullia Painter 460-450 B. C. Aegina: Stater V - I V B. C. Skyphos with Dionysos and Silenos, The Lewis Painter, 460 B. C. 2. Lekanis with Lid - Eros and Women Attica, the Otchet Group (?) I . Bell- Krater - Dionisiac Scene 360-40 B. C. Attica, The Black - Thyrsus Painter. I I . Kylix -Silenos Dancing Attica the Q Painter (tu; kształty klasycznego mło­ dzieńca, żadnych przejaskrawień, jedynie ogon). Bez szkła, na dotyk: W hotelu Moskwa, noc ostatnia 4/5 X l Amphora - Herakles fighting Tńton, Attica, The Chiusi Painter, ca. 510 B. C. Amphora - Herakles and Cerberus, Attica, The Lissippides Painter, ca. 530 B. C. 5.08.1988 w Gardziemcach, przed wyjazdem „Lipy w tym toku nie grały" - powiedział pan Stacho Staszczyk, na moją uwagę, że nalot na liściach i coś pszczół nie słychać. Czerwone, na dotyk: Pelike (amfora) Youth Italy, Apulia, The Painter of the Copenhagen Dancer, 330-10 B. C. (Wyboru notatek dokonał autor. Tekst spisała i opracowała Paulina Brzezińska) 33 �